Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНІҢ ІРІ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ОРНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

2. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНІҢ ІРІ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ТИГІЗЕР АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРЛЕРІ

2.1 Өнеркәсіптің қоршаған ортаға тигізер әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
2.2 Транспорттың қоршаған ортаға тигізер әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13

3. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНІҢ ІРІ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫН СИПАТТАУ

3.1 Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының атмосфера жағдайы мен оған климаттық құбылыстардың әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
3.2 Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының суының жағдайы ... ... ... ...23 3.3 Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының топырақ және биота
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
3.4 Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының физикалық ластануы ... ... ..36
3.5 Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайларын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38

4. ҚАЛАЛАРДЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТА ЖАҒДАЙЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ НЕГІЗІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі кезде елдердің және әртүрлі технологияның қарқынды дамуы табиғатқа өз кері әсерін беруде. Антропогендік әсер, әсіресе ірі қалалар мен өндіріс орталықтарында өнеркәсіп және транспорт дамыған жерлерде өте қарқынды байқалуда.
Егер де қаланы антропогендік экологиялық қуыс ретінде қарастырсақ, онда қалалық тұрғындар популяциясында табиғи қуыс мекендеушілеріне қарағанда жүктеме көп есе жоғары. Мұнда адамға әсер етуші фактор көптеген. Бірақ олардың әсер ету уақыты аз, экологиялық стресс өте ауыр.
Әсер ету масштабтары агломерация көлеміне, өндіріс орындарының күрделі үйлесімдігіне, қаланың физикалық-географиялық (экологиялық-табиғи) орнына және т.б құрамдарына байланысты.
Кері әсерлерді Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларыда сезеді: әсіресе ірі өндіріс орындары мен автотранспорты дамыған Шымкент пен Алматы, физикалық-географиялық орналасуы күрделі Қызылорда қалаларын мысалға ала отырып айтсақ.
“Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық мәселелері” деп аталатын жұмыста жоғарыда айтылған Алматы, Шымкент пен Қызылорда қалаларын негізге ала отырып, қалалардың қоршаған ортасының элементтерінің өзгеру сипаты мен тенденцияларын, себептерін көрсету жұмыстың өзектілігі болып табылады.
Жұмыстың мақсаты Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі ірі қалалардың геоэкологиялық жағдайын анықтау. Негізгі міндеттері:
- Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларына физикалық-географиялық тұрғыдан сипаттама беру;
- Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының қоршаған ортаға тигізетін антропогендік әсерін анықтау;
- Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайының сипаттамасын беру.
- Қалалардың қоршаған орта жағдайын оңтайландырудың негіздеріне талдау жасау.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Оңтүстік Қазақстан қалаларының геоэкологиялық жағдайына әсер етуші факторларды анықтап, оны қазіргі кезде Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы және экология сабақтарында пайдалануға болады.
Жұмыстың құрылымы. Жалпы жұмыс кіріспеден, төрт тараудан, қорытындыдан тұрады. Көлемі 56 беттен тұратын жұмыс, 19 кесте, 5 суретпен жабдықталған.
1. Ахметжанова З. Х. Охрана окружающей среды г. Алматы от загрязнения токсичными промышленными отходами. Дисс. на соискательство уч. степ. канд геогр. наук. Алматы 1999г. – С 23-40.
2. Муратова Н. Р. Исследование, классификация и объективный прогноз ситуаций повышенного загрязнения атмосферы г. Алматы. Дисс. На соиск-во уч. степени канд. техн. наук. Алматы: 1997г. – С 9-19.
3. Баймолдаева А.Т. Геоэкологическое состояние окружающей среды г. Кызылорды и задачи охраны природы: Дисс. на соискательство уч. степ. канд геогр. наук. Алматы 2001г. – С 9-63.
4. Реймерс Н. Ф. Природопользование. Словарь-справочник. М.: Мысль, 1990.-687с.
5. Мальковский И. М., Сорокина Т. Е., Толеубаев Л. С. Транспортные коммуникации и проблемы устойчего развития и экологической безопасности региона// географические основы устойчего развития Республики Казахстана.-Алматы: Ғылым 1998г.-С 485-430.
6. Город-экосистема. Отв. редактор Д. А. Тимофеев.-М.: Медиа-Пресс, 1997.-336с.
7. А. А. Жакупова, А. В. Чигаркин. Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы. Алматы: Қазақ Университеті, 2007ж.-32б, 128-129 б.
8. Информационный экологический бюллетень. Министерство природных ресурсов и охрана окружающей среды. Алматы, 2001 г. – С 41-48.
9. Экология Казахстана. Министерство окружающей среды РК. Алматы, 2003г.-51с.
10. Республика Казахстан. Окружающая среда и экология. III-том. Алматы: 2006.-С 424-425.
10. Константинов А. С. Общая гидробиология. М.: Высшая школа, 1984г.-121 с.
12. Олин Ю. А., Башиев К. С. Состояние малых рек являющихся источником питьевого водоснабжения и здоровье населения г. Алматы // Вестник КазНУ, серия экология, №1(8) 2007 – С 80-82.
13. Халыков Е. Е., Пономаренко И. О. Особенности накопления тяжелых металлов в почвах г. Алматы в условиях локального загрязнения // Вестник КазНУ, серия экология №1(12). 2003г. – С 40-42.
14. Шарипова М. А., Костюк Т. П., Халилов М. Ф. Экологическая оценка современного состояния экосистемы города Алматы по содержанию тяжелых металлов в почве и растениях // Вестник КазНУ, серия экология, №2(9) 2005г. – С 52, 54-55.
15. Садыков Р.Ш., Садыков Ш. Ш., Шупшибев К. К. Содержание микроорганизмов и тяжелых металлов в почвах города Алматы // Вестник КазНУ: серия экология №1 (10) 2002 г.-С 83-85.
16. Мухитдинов Н. М., Касымбеков Б. К., Фалеев Д. Г. Интенсивность микоризной инфекции TRIFOLIUM HYBRIDUM L. Антропофитоценозов города Алматы // Вестник КазНУ, серия экология 1(14) 2004г. – С 78-80
17. Баксейітов Н. М., Бегалиев А. Б. Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы және өсімдік клеткаларына цитогенетикалық әсерінің эффектілігі // ҚазҰУ Хабаршысы: экология сериясы 1(10) 2002 ж.-103-106 Б.
18. Новак С. М., Логвинец А. С. Защита от вибрации и шума в строительстве. Справочник. – Киев, Будивэльник, 1990г. –184с
19. Сағымбаев Ғ. Экология негіздері. Алматы: Республикалық баспа қызметі, 1995. 111-113 б.
20. Чигаркин А. В. Геоэкология Казахстана. Алматы: Қазақ Университеті, 2006.-325 с.
21. Эколого-геохимический атлас городов и промышленных центров Казахстана. Казгидромет. Алматы: КАЗИМС, 1996. – С 49-56.
22. Чигаркин А.В. Основные проблемы ландшафтоведения и охраны природы Казахстана. – Алма-Ата: Изд-во КазГУ, 1974. – 135 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ... ... ... ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНІҢ ІРІ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ
ЖАҒДАЙЫ
Қорғауға жіберілді
«___» ... 2009 ... ... ... ... ... К.Д.
Норма бақылаушы:
_______ Тургумбекова Н.М.
Орындаған: география-экология факультеті
050609 «география-туризм»,
мамандығы, 4 курс, күндізгі бөлім студенті
Махатова А.
Ғылыми жетекшісі:
г.ғ.к., оқытушы Мұздыбаева Қ.Қ
Алматы, ... ... ... ... ІРІ ... ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ
ОРНЫ........................................................................
......…....…............................... 4
2. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНІҢ ІРІ ... ... ... ТИГІЗЕР
АНТРОПОГЕНДІК ӘСЕРЛЕРІ
2.1 Өнеркәсіптің қоршаған ортаға тигізер
әсері.............….................................…9
2.2 Транспорттың қоршаған ортаға тигізер
әсері................…...............................13
3. ОҢТҮСТІК ... ... ІРІ ... ... ... Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының атмосфера жағдайы мен оған
климаттық ... ... ... өңірінің ірі қалаларының суының жағдайы…………...23
3.3 Оңтүстік ... ... ірі ... және ... ... ... ... ірі қалаларының физикалық ластануы……….36
3.5 Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайларын
талдау......................................................................
....................................................38
4. ҚАЛАЛАРДЫҢ ... ОРТА ... ... ... ... өзектілігі. Қазіргі кезде елдердің және ... ... ... табиғатқа өз кері әсерін беруде. Антропогендік
әсер, әсіресе ірі ... мен ... ... ... ... ... ... өте қарқынды байқалуда.
Егер де қаланы антропогендік экологиялық қуыс ретінде қарастырсақ,
онда қалалық ... ... ... қуыс ... ... көп есе ... ... адамға әсер етуші фактор көптеген.
Бірақ олардың әсер ету уақыты аз, экологиялық стресс өте ... ету ... ... ... ... ... күрделі
үйлесімдігіне, қаланың физикалық-географиялық (экологиялық-табиғи) орнына
және т.б құрамдарына ... ... ... ... ... ірі ... ... ірі өндіріс орындары мен автотранспорты дамыған Шымкент пен
Алматы, физикалық-географиялық ... ... ... ... ала отырып айтсақ.
“Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық мәселелері”
деп аталатын жұмыста жоғарыда ... ... ... пен Қызылорда
қалаларын негізге ала отырып, қалалардың қоршаған ... ... ... мен ... ... ... ... өзектілігі
болып табылады.
Жұмыстың мақсаты Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі ірі ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларына физикалық-географиялық
тұрғыдан сипаттама беру;
- Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі ... ... ... тигізетін
антропогендік әсерін анықтау;
- Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының ... ... ... Қалалардың қоршаған орта жағдайын оңтайландырудың негіздеріне талдау
жасау.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ... геоэкологиялық жағдайына әсер етуші факторларды анықтап, оны
қазіргі ... ... ... ... және ... пайдалануға болады.
Жұмыстың құрылымы. Жалпы жұмыс кіріспеден, төрт тараудан, қорытындыдан
тұрады. Көлемі 56 ... ... ... 19 кесте, 5 суретпен жабдықталған.
1. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНІҢ ІРІ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ
СИПАТТАМАСЫ
Оңтүстік ... ... ... ... ... ... жағынан Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан және ... ... ... ... ... Каспий
маңы, Тұран еліне және Орта Азия таулы еліне жатады. ... ... ... шөл ... дамыған және Евразия материгінің ішкі бөлігі
болуына байланысты климаты континентті. Бұл ... ... ... ... әсер ... даму ... өңір ... плитасын және оңтүстік-шығыс
бөлігі Тянь-Шань геосинклинальдық белдеуін алады. Жер бедері жазық және ... ... ... табылады.
Оңтүстік Қазақстан өңірінің қалалары өзендер бойын бойлай және тау алды
ылғал ... ... ... болған, кейбірі ескі заманнан бері келе
жатқан қалалар болып келеді.
Қалаларың физикалық-географиялық жағдайлары мен оның ... ... ... ... Қалалардың экологиялық жағдайын
анықтаудың бірінші шарты олардың орналасу ерекшеліктері мен табиғи жағдайын
зерттеу. Бұл ... ... ... ... түсіне және олардың
қоршаған ортасын сақтау негіздерін белгілей алмаймыз.
Алматы қаласы. Физикалық-географиялық орны. Іле ... ... ... ... қаласының табиғи жағдайына ерекше әсер
етеді. Іле Алатауының тау алды шлейфі ... 20-25 км ... Ол ... ... ... қосылуынан түзілген. Гипсометриясы теңіз
деңгейінен 600 метрден 1100 метрге дейін жетеді. Осы ... ... Іле ... ... беткейінде Алматы қаласы орналасқан. Қала
меридиан бағытта қатты созылған, солтүстік шеті оңтүстік ... ... метр ... жатыр, ал шығысы 400 метр жоғары. Алматы тау ... ... ... Қала ... бағытта екі негізгі қала өзендері
Кіші Алматы мен Үлкен Алматы өзендері ағып ... Дала мен ... ... ... тек Алматыға ғана тән өзгешеліктерге әкеледі.
Жер бедері мен геологиясы. Қала жер бедері табиғи ... ... ... ... Бұл ысырынды конустар қалыптастырған толқынды
аллювильды- пролювиальды ... ... ... ... маңы ... ... Алматы қаласы орналасқан жері Тянь-Шань тауының дамуымен тікелей
байланысты. Бұл каледон қатпарлығы жүрген кезде пайда ... ... ... кезінде қайта көтерілген тау ... Және де ... ... ... ... ... қаласы қауіпті жер
сілкінісі болатын аймаққа жатады. Мұнда 8-10 балдық жойқын жер сілкіністері
болып тұрады. Алматы қаласы әртүрлі жастағы ... ... ... ... ... және қиыршық пен малта тасты шөгінділер
басым. Үстінде лесстәрізді ... ... ... ... ... ... ... материгіне тереңдей орналасқан және
мұхиттардан ... ... ... ... ... ... Тау ... орналасса да, жатқан ендігі, жауын-шашын, температура режимдеріне
әсер етеді. Алматы қаласының қысы суық. Қаңтардың орташа температурасы - ... Жазы ... және ... та байқалады. Шілденің орташа температурасы
+23,30С құрайды. ... ... ... - 456 мм, ... 575 мм, оңтүстігінде – 890 мм. Яғни жауын-шашын 100 метр сайын 50 ... ... ... көп. Жаз басында 4 есе, тамыз айында 11
есе жоғары болады. Орташа жылдық булану-0,45. ... ... ... ылғалдылығы қыста байқалады – 72-74 пайыз. Жаз кезінде 59-56 пайыз,
кейде 49-46 пайыз. Қаланың атмосфера қысымы 926,3 ... ... жел ... ... беткі әлсіз желдің ... ... ... 1,2 м/с, жазда 2,5 м/с ғана. Бұл жағдайда
қалада таулық-аңғарлық жел басым ... ... Қала Іле ... ... ... Қарғалы, Үлкен Алматы,
Кіші Алматы өзендер атырабында орналасқан.
Кіші Алматы өзені Алатау Тұйықсу мұздығынан бастау алады. Ұзындығы ... ... ... ... айнала ысырынды конустарға тіреледі. Тау алды
бөлігінде Кіші Алматы ... ... және ... өзендеріне, екі тармаққа
бөлініп кетеді.
Үлкен Алматы өзені екі ... ... ... ... ... өзендері. Өзен қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Суының
гидрохимиялық құрамы жағынан гидрокорбонатты болып саналады.
Топырақ және ... ... ... ... пен ... ... ... биіктік белдеулік көрінеді. Мұнда тау алды шөлейті мен дала
зоналары байқалады. Қала өзінің дамуы ... ... ... Қаланың көп бөлігін мәдени ландшафттар алады.
Әл-Фараби даңғылынан Каменка кентіне дейін ... қара ... ... ... ... дейін қаланың басым бөлігін қара-қоңыр және
қара топырақ дамыған.
Қалада боз жусанды дақылды-эфемерлі және ... ... тау ... ... мен ... бұталы-шалғынды дала өсімдіктері
өседі [1, 2].
Шымкент қаласы. Физикалық-географиялық орны. Қала – Оңтүстік ... ... ... ... ірі ... бірі. Жер
аумағы 7784 га. Қала үш ауданнан тұрады. Шымкент ... ... ... мен ... ... ... Өгем жотасының тау алды жазығында
жатыр. Теңіз деңгейінен 500-512 метр биіктікте орналасқан.
Жер бедері мен геологиясы. ... ... ... ... тас ... ... ... құмтас, әктастан тұрады. Үстін бор
және неоген-төрттік шөгінділер басқан.
Климаты. Қала жайғасқан өңірдің климаты континентті. Жазы ыстық, ... ... ... ... ... +24-260С, қаңтарда - 4-60С.
Аязсыз күндер ұзақтығы 184 күн. Жауын-шашынның жылдық ... 423 ... ... қыс ... ... ... ... Қар жамылғысының
қалыңдығы 18 см, тұрақсыз. Жату ұзақтығы 40-60 күн. ... 90-93 ... мен ... ... ... Жиынтық күн радиациясы 800 мДж/м2.
Басым желдер солтүстік-шығыстан соғады.
Гидрографиясы. Қала бойымен Бадам өзені ағып ... Өзен Арыс ... ... ... табылады.
Қала жер асты суы Арал маңы – ... ... ... Соның ішінде Шу-Сарысу бассейніне кіреді. Негізгі су қабаты неоген
және төрттік шөгінділер қабатына тән. Суы гидрокорбонатты-сульфатты ... және ... ... шөлдің сұр топырағы. Яғни кәдімгі
оңтүстік тау алды сұр топырақтары. Өзен маңы аймақтарын жайылымдық шалғынды
топырақтар ... ... ... ... бұталы сирек орманды, эфемерлер
мен эфемер тәрізді өсімдіктерден тұрады.
Қызылорда ... ... ... ... ... ... және мәдени орталығы - Қызылорда қаласы ... ... ... оң ... ... ... ... пен 44˚44'-
44˚53' солтүстік ендікте, Балтық теңізі деңгейінен 126-130 метр биіктікте
орналасқан. Қала территориясы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан ... ... 15 км ... қисық төртбұрыш формада жатыр, ені 8 ... ... 605 км2. ... ... ені 10-60 км болатын үлкен
Қызылқұм шөлі ... ... ал 50 км ... ... ... Арысқұм құмына қосылатын Дариялық тақырлар. Қала Сырдария өзенінің
ежелгі дельтасының жоғарғы бөлігінде орналасқан.
Қала территориясының жер көлемі 3683 га. Ал ... қала ... ... өсіп ... ... Белкөл қала типтес кенттері мен 5
ауылды ... ... бір ... ... құрайды. Қала
территориясының жер көлемінің 17,0 га ... ... жол торы алып ... қала ... 3513 га жер ... оның ... транспорттық көшелерге
165 га, қала бақтары мен демалыс орындарына 19 га, жасыл алқапқа 51 га
жер ... ... ... ... ... ... ... кенттері, Қосшыңырау, Қызылжарма, Қызылөзек, Ақсуат, ... ... ... қала ... су ... әкімшілік басқарма
орталығы.
Жер бедері және геологиясы. Қызылорда қаласы Сырдария өзенінің ... ... ... жағдайы жағынан территориясы
Төменгі Сырдария провинциясына кіреді (Тұран елінің). Қала ... жер ... ... ... ... 124-135 метрден аспайды.
К.Ахметовтың (1956 ж.) жазуынша Сырдария өзенінің төменгі ағысы
бойындағы ... ... ... ... ... жер ... оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай, Сырдария өзенінің
ағысын қуалай төмендейді. ... қала ... ... 130 ... ... ... ... екі жайпақ үйілімді айтуға болады. Оның
біріншісі қазіргі әскер бөлімшесі орналасқан жер немесе ескі қорғаннан
базар ... ... ... ... ... ... Сарқырама
каналын бойлай өтеді. Осы каналдан оңға және солға қарай жер бедерінің
төмендеуі 1-2 м-ге ... ... Қала маңы жер ... өте ... ... Тасбөгет жағы, ол жерлерде көшпелі құм төбелер көп. Олар
қалаға ентелеп келеді.
Қалада ... ... үш ... ... байқалады. I-жайылма
үсті террассасында қаланың басты бөлігі орналасқан. Едәуір биік ... ... 12 ... ... бедер қазіргі антропогендік
әрекеттер арқасында қатты бұзылған.
Геологиялық тұрғыдан Қызылорда ... ... ... ... ... ... Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде ... деп те ... ... ... иіндері палеозойлық қатты метаморфты
жыныстармен толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. ... ... ... 600 - 900 м ... ... ... ойыс ... одан
кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Мезазойлық ... ... ... ... ... ... ... саздар мен ұсақ құмдардан
тұратын бұл шөгінді қабаты қалыңдығы 140-150 метр. Мұнда жер ... ... ... ... ... неоген жүйесінің сазды-құмды шөгінділерінен тұрып,
60 метрлік қабат құрайды. Ал төрттік шөгінділер 70-80 метрлі құм, ... ... ... ... континентті, жазы аңызақты, ыстық, ең
жоғары температура +42˚C, +44˚С көрсетеді. Қысы аз ... ... ... ... ылғалдылығы өте төмен, ең төмен кезең жаз ... ... ... көрсеткіштің болуы жалпы облыс жерінің Қызылқұм, Мойынқұм,
Бетпақдала және Тұран ойпатының қоршай орналасуы әсерінен қалыптасады.
Б. П. ... ... ... климаттық белдеуі Солтүстік Тұран
климаттық облысына жатады.
Климатына жыл бойы үш негізгі ауа массалары әсер ... ... және ... ... ауа ... қайсысы басым болуына
байланысты Қызылорда қаласында ауа-райы типі орнатылады. Қаланың орташа
атмосфера қысымы 1003 гПа. Оған ... жел ... ... ... ... және солтүстігінен келеді. Бұл желдер шаңды-
тұзды Арал теңізінің ауасы мен ... ... ... тасиды.
Қатты желдер жылдамдығы 15 ... ... Жылы ... ... ... ... ... тұрады. Орташа жылына 30 күн байқалады.
Жауын-шашынның 60 пайыз көктем-қыс кезінде байқалады. Жылдық орташа
жауын-шашын 130 мм. Ал булану шамасы – 1229 мм ... ... су ... ... ... ... сумен
қоректенеді, төменгі бөлігінде жер асты қабаттарының маңызы зор. Қызылорда
шегінде ... ... ... 10 км. Ені 100-150 км. Ағыс ... ... Орташа жылдық су шығыны 1802 м3/сек, орташа жылдық ағыс ... 37,8 ... ... соңы мен маусымның басында өзен толысуы ... ... ... ... – 5-10 см. ... заттар 100-150 мг/л. Тамыз
бен қазан айлары аралығында өзен суы таязданып, жоғарғы минерализация кезі
байқалады. Өзен тұздарының орташа шамасы 0,6 г/л ... ... ... жыл ... байланысты өзгереді. Су таяз болған кезінде натрий,
магний және ... ... ... ... ... ... басым болады.
Жер асты суының бірнеше горизонттары бар. Мұнда ... ... ... және ... бор ... қабаттарын алған. Көбіне су
қамтамасыз етуде төрттік және жоғарғы бор су ... ... ... су қабатының жату тереңдігі Сырдария өзені
жайылмасында 0,8-3,0 м және ... 10 м. ... ... ... ... (14-25 г/л) және сульфатты-хлоридті (200-100 г/л). 1 г/л
минералданған тұщы су Сырдария ... ... ... ... ... су ... қабаттың жалпы жер асты ағынын қиындатады.
Топырақ және биота ортасы. Табиғи ... ... ... қаласы
территориясы ежелгі атыраулы жазық. Территорияның топырақ жамылғысы ала.
Басым топырақ түрі шалғынды топырақ түрлері мен ... ... ... Олар ... өзенінің жайылманың
жайпақ жазықтарын, қала батыс бөлігін ... ... ... жыныстар
ретінде әртүрлі қалыңдықты аллювий үйінділері саналады. Гумусты қабаты 0-
40 см-де 1,6-3,0 пайыз аралығында. Қала ... ... ... ... алып ... ... бөлігінде шалғынды-шөл топырағы
жатыр. Сортаңдар болса, қаланың әр жерінде таралған. ... ... ... ... ... ... ... топырақ дефляциясы мен су эрозиясы жиі құбылыс.
Өсімдік – ... ... ... ... Табиғи жағдайда
Қызылорда қаласында тоғайлы жайылмалық құрақты-қамысты шалғындар өскен.
Табиғи өсімдіктер егіншілік, инженерлік-құрылыстық, жол салу жұмыстары,
қала ... өсуі және ... ... ... ... өзгерген.
Қазіргі кезде қаланың гидрофильді өсімдігі ксерофильді өсімдікке ауысуда.
Ағаштардан жоңғар талы, ... ... ... ... мен ... тал,
шөптесіннен мия, бидайық, құрақ, кермек, карабарақ және т.б ... ... ... біртекті. Бұл гидроморфты,
интразональды қоңыржай ... ... ... ... ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНІҢ ІРІ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ... ... ... өте ... және ... бұл оған өте ауыр ... ... басынан өткізуге көмектеседі. Бұндай тыс даму
ауытқушылықтары жер ... ... ... ... Сондықтанда экожүйе
кеңістікте антропогендік әсерлерге қарсы тұра алады. Бірақ созылмалы,
қайталанатын ... ... ... химиялық қалдықтармен
ластану өте айқын, тұрақты кері әсерлерге әкеледі. ... ... ... ... ... ... ... көмектесе
алмайды.
Адам табиғи ортаға әсер етуші аса күшті фактор. Оның кей әсерлері
табиғаттың табиғат түзуші және ... ... ... де асып ... аса адам әсер еткен табиғи ортасы түбегейлі өзгерген жүйе ... ...... ... ... ... феномендерінің бірі.
Урбанизация урбожүйе шегінде көрініс береді. Урбожүйе Н. Ф. Реймерс ... ... ... және ... ... күрт
бұзылған тұрақсыз табиғи антропогендік жүйе” [4].
Урбанизация кеңістікте таңдаулы, әркелкі, әр ... ... ... Қала ... өмір ... және оған әсер ... Оңтүстік Қазақстан
өңірінің ірі қалалары да осындай ... ие. ... ... ... ... және ... ... анализі (талдануы) қалалардағы табиғи компоненттердің барлығы
адам іс-әрекеті негізінен өте қатты өзгерісте ... ... Және ... орай бұл ... ... ... ... сипатталады.
Қалалар әсер ету сферасы үлкен және факторлары да ... ... ... де ... ... ... Қоршаған ортаға әсер ету факторларын
жинақтай келе ... ... және ... деп екі ... ортаға әсерлер ретінде топтастырылады.
2.1. Өнеркәсіптің қоршаған ортаға әсері
Өнеркәсіп – ... ... ... ірі ... ... ... Қазақстан өңірінің ірі қалаларының өнеркәсіп жүйесі
көп салалы. Мұнда өңдеуші салалар, ... ... ... ... өңдеу, құрылыс материалдарын жасау, целлюлоза-қағаз, жеңіл, тамақ,
ұн-жарма және ... ... ... ... ... ... дамуына байланысты оның ішіне кіретін бір элементіне айналған.
Мысалы: Алматы ... ауыр ... ... қала ... ... Алматы қаласында 70-тен астам өндіріс орындары жұмыс істейді.
Қызылорда қаласының өзінде ... ... ... бар, ең ірі ... саны 13 ... 1) [1, 3].
Кесте 1. Қызылорда қаласының негізгі өндіріс орындары
|Нөмір |Негізгі өндіріс ... ... ... |
|1 ... ... ... ААҚ |Мұнай өнімдері |
| ... ... АҚ | |
|2 ... СП ... өнімдері мен өңдеу |
|3 |“Қуатоммұнай” СП ... ... мен ... |
|4 ... (ТЭЦ)” АҚ ... ... |
|5 | ... ... мен |
| ... АҚ ... |
|6 | ... ... мен |
| ... АҚ |электроэнергетика |
|7 ... АҚ ... ... |
|8 ... ... ... |
|9 ... ЖШШ ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... АҚ | ... ... АҚ ... ... ... ... шарабы” АҚ ... ... ... | ... ... ... ... өндіріс орындары әрине Оңтүстік Қазақстан өңірінің
Алматы, ... ... ... ... тең ... ... әрі ірі өндіріс дамыған сайын қалалардың ортаға әсері соғұрлым
арта түседі.
Қалалардың топырағы мен ... ... ... ... ... Олар ... қатты заттар, күл, көміртек оксиді,
күкірт екі ... ... ... ... ... 2).
| | ... ... |
| ... ... | | |
| | | |Газ ... ... |
| | ... ... | |
| | | | ... |
| | | ... |д | |
| | | ... | | |
| | | |
| ... ... ... | ... ... |5,0 |3,0 |4 ... ... |0,4 |0,06 |3 ... екі ... |0,085 |0,04 |2 ... |0,5 |0,15 |3 ... |0,001 |0,003 |2 ... |0,035 |0,003 |2 ... |0,001 |0,0003 |1 ... |0,2 |0,01 |4 ... оксиді |0,5 |0,05 |3 ... |0,1 |0,03 |2 ... |0,003 |0,001 |2 ... қышқылы |0,2 |0,1 |2 ... ... ... ... мен экспедициялық
зерттеулері бойынша қалалардың 59 пайызы шаңның орташа ... ... ... ... Қазақстан өңірінің қалаларының ішінде жоғарғы ластану
Шымкент қаласында байқалады. Азот ... ... ... 64 ... ... ... ... кестеде Оңтүстік Қазақстан
өңірінің ірі қалаларының негізгі тасталатын ... ... ... ... ... ... қоршаған орта мен халық ... ... Ауа ... ... ... бронхит, өкпе эмфиземасы,
демікпе және т.б ... ... болу ... тікелей байланысы
орнатылған. Отын жану ... және ... ... ... коцерогенді заттар концентрациясының атмосферада жоғарылауы соңғы
50 жылда өкпе ісік ауруымен ауыратындар саны 10 есе өсуіне ... 4. ... ... және ... шыққан ластаушылар [8]
| |Орташа концентрациялар (мг/м3)/ШРК-дан жоғары ... | |
| |шаң ... ... ... ... ... | ... | | | ... |0,2/1,3 |4,0/1,3 ... |0,006/2 ... |
|Тараз |0,15/1,0 | ... | | ... ... | ... | ... ... автокөлік, егер де этильденген бензинде жұмыс істесе, атмосфераға
1-2 кг ... ... ... Ал ... ... кіші ... ұзақ
уақыт атмосферада сақталады. Осылайша барлық қорғасын ... ... ... және ... ... ... ... түседі. Соңғы
зат айналымының кезегі қорғасын, кадмий және т.б ... үшін адам ... ... ... ... 0,3 мкг/м3. Ал Алматыда қорғасын құрамы
ШРК-дан 40-60 пайыз жоғары. Қорғасынның орташа тәуліктік концентарциясы 0,3-
тен 0,6 мкг/м3. ... ол 0,00072 ... 2,4 есе ... ... ... өсуі қала ... қанында
қорғасынның өсуіне әкеледі. Осылайша Алматы солтүстік зонасындағы
тұрғындардың ... ... 32-38 ... мл. ... ... ... қанында 17-18 мкг/100 мл құрайды.
Осылардың барлығын қорытындылай келе, қазіргі кезде қоғам мен ... ... ... ... ... ... ... түрінен
асты деуге болады. Мәселе қоршаған орта ластауының адамзат өміріне қауіп
төнгенінде болып келеді. ... ... ... ірі ... ... ... көрсеткіші бойынша қалалар ауа сапасы жыл
сайын жоғарылауда, Алматы қаласында ластану ... 14,8, ... ... ... ... ауа ... ... 2006 жылы-
8,8 болған, 2007 жылы 1,5 есе өсіп 11,4 құрады. ... ... ... ... 2006 ... ... 2007 жылы 12,6 ... та Тараз
қаласында соңғы жылдар атмосфера ластануының ... ... 2006 жылы ... ... ... мөлшерін көрсетсе, 2007
жылы бұл көрсеткіш 6,3 АЛИ ... ... ... ... мәлімет бойынша
ластану тенденциялары келер болашақта түсе қоймас (кесте 5).
Кест 5. Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының ауа ... (2007ж) ... |АЛИ | ... ... |
| | ... ... |концентрациясы |концентрациясы |
|Қалалар | |концентрациялар | | |
| | | ... |ШРК асу ... |ШРК асу |
| | | | ... | ... ... |14,8 |Шаң |0,1 |- |0,8 |1,6 |
| | ... ... |2,0 |- |19 |3,8 |
| | ... оксиді |0,06 |1,6 |0,38 |4,5 |
| | ... |0,001 |- |0,11 |1,1 |
| | ... |0,09 |6,3 |0,044 |1,3 ... |6,3 |Шаң |0,1 |- |1,1 |2,2 |
| | ... екі оксиді |0,04 |1,0 |1,9 |2,2 |
| | ... |0,008 |2,7 |0,03 |- ... |11,4 |Шаң |0,4 |2,7 |1,9 |3,8 |
| | ... ... |5,0 |1,0 |8,0 |1,6 |
| | ... екі ... |0,05 |1,3 |0,42 |4,9 |
| | ... |0,05 |1,3 |0,46 |2,3 |
| | ... |0,011 |3,7 |0,056 |1,6 ... ... ірі агломерациялық қала болғандықтан, мұнда ірі өндіріс
орындары мен жоғарғы транспорттық жүріс көп. ... ... ... ... ... ... 70-тен астам өндіріс орындары жұмыс
істейді. Олар атмосфераға 2, 3, 4 класындағы улы ... ... ... 6. ... ... ... ауа сапасының деңгейі (ШРК-дан асу
есесі)
| | ... асу ... ... |Көрсеткіштер | |
| | |1990 |1995 |2000 |2005 |
| | | | | | |
|1 |Шаң |8 |8,3 |8,6 |8,3 |
|2 ... ... |2,5 |3,0 |3,5 |4,0 |
|3 ... газы |3,0 |3,4 |3,8 |4,2 |
|4 ... екі ... |1,9 |2,4 |2,9 |3,4 ... ... ауасының ластануына жел режимі әсері жоғары. Қаланың
оңтүстік бөлігінде жел ауаны тазарту қасиеті жоғары ... ... ... ... ... әкелген ластағыш заттар қаланың орталық
бөлігінде ... ... Ең ... ... түс ... Түнде жалпы ластағыштар ШРК бірлігінен 2,88 және 2,25 ... ... ... оксидінің концентрациясы 3 ШРК бірлігін құрайды.
Күкірт ангидридінің ... көзі ... ... ЖЭО ... ... ... ластаушы көздер маңында байқалады. Әсіресе ЖЭО-ның ластау
қасиеті жоғары. ЖЭО (ТЭЦ)-2 қаланың шегінен тыс, ... да, ... және ... ... ... ауа зиянды
заттарын қалаға тасиды. Қала батыс ... ... екі ... 5,9 ШРК ... ... ескіден бері келе жатқан қала, алғашында қала сыртында ... ... ... ... қала орталығына дейін кіріп кеткен.
Ауыр металдар жер қабатының құрамында ... және ... ... Ауыр ... аз ... ... да, ... екені айтылған.
Техногенді пайда болған ауыр металдар мөлшері Алматы қаласының атмосфера
құрамында өте жоғары. Бұл ... да ауыр ... ... қаланың
орталығында және солтүстігінде байқалады (Түркісіб ауданы) (кесте 7).
Кесте 7. Алматы қаласының аудандары бойынша ауыр металдармен ластануы
|№ ... ... ... мг/м3 |
| | |мыс ... ... ... |
| | | | | | |
|1 ... ... |178 |71 |178 |108 |
|2 ... ... |665 |968 |1503 |359 |
|3 ... ауданы |6938 |3510 |3918 |3915 ... ... ... ... ... ... ... ауыр
элементтер бойынша басқа аудандарға қарағанда жоғары болып табылды. Мұнда
ауадағы ауыр металдар концентрациясы ШРК-дан 50-65 ... ... ... ... ... ауыр металдармен максимальды мүмкін
ластануы: мыс жалпы орташа мөлшері – 4700 мг/м3, никель – 2692 ... 1040 мг/м3 ... ... ... ... жағынан аридті аймақта орналасқан
және станционарлы мен станционарлы емес көздерден ... ... ... олардың физикалық және фотохимиялық әрекеттесуіне қолайлы жағдай
тудырады.
Қызылорда қаласының қалалық СЭС басқармасы мәліметі бойынша, қаланың
жеке аудандарында ... ... ... ... ... ... 8. ... қаласының атмосферасының ластануы
| | | ... | |Шаң | ... |NO |NO2 | |SO2 ... | ... |
| | | | | | | |сын ... |3 |2 |4 |3 |2 |3 |1 ... | | | | | | | ... |0,4 |0,08 |0,2 |0,5 |0,035 |0,15 |0,0003 ... | | | | | | | ... |0,22 |0,08 |0,09 |0,23 |0 |0,15 |0 ... авто |0,272 |0,44 |0,124 |0,35 |0 |0,125 |0 ... | | | | | | | ... |0,28 |0,44 |0,213 |0,2 |0 |--- |0 ... | | | | | | | ... ... |0,05 |0,08 |0,19 |0,52 |0 |0,144 |0 ... |0,009 |0,017 |0,007 |0,32 |0 |0,141 |0 ... | | | | | | | ... |0,08 |0,013 |0,29 |0,22 |0 |0,146 |0 ... | | | | | | | ... жол |0,2 |0,3 |0,124 |0,23 |0 |0,14 |0 ... | | | | | | | ... |0,05 |0,008 |0,103 |0,32 |0 |0,149 |0 ... | | | | | | | ... ... |0,07 |0,11 |0,42 |0,052 |0 |0,145 |0 ... |0,22 |0,4 |0,09 |0,052 |0 |0,14 |0 ... ... ... ... ауа ... ... Кейде 1-
4 қауіптілік кластағы ластағыш заттар ШРК-дан аспайды. Бірақ та азот екі
оксидінің шамалы болса да, ... ... ... үшін ... және т.б фотохимиялық әсері өседі. Азот қышқылының ең көп ... ... ... ... ... ... ал ... барлық жерін ластайды.
Қызылорда қаласының негізгі ... ... көзі ... Оның ... ... ... ... қоспалардың көлемінің
жартысынан астамы келеді. Жалпы ... ... ... ... ... станционарлы көздердің үлесі 41 пайыз, станционарлы
емес көздер 59 ... ... ... 9).
Кесте 9. Қызылорда қаласының автотранспорт улы қалдықтарының ... ... мың ... |2000 |2005 ... | | |
| |16,1 |23,2 |
| | | ... ... |12,4 |19,0 ... |2,9 |4,5 ... ... |0,8 |1,4 ... ... ... ... ... қаласында бес жыл
ішінде автокөлік шығаратын улы заттар саны 16 мың тоннадан 24 мың тоннаға
дейін ... ... 33 ... ... бар. Бұл ... ... ... қатты заттар, көміртегі оксиді, күкірт екі
оксиді және т.б. ... ... 10 ірі ... ... ... бөлігін
шығарады. (кесте 10).
Кесте 10. Қызылорда қаласындағы станционарлы ... ... ... ... ... мың тонна/жылына
|Ластағыш заттар |2001 |2005 |
| | | ... ... |10,6 |8,6 ... ... |3,9 |23,8 ... ... |0,6 |19,0 ... ... азот екі ... |0,8 |0,7 ... қалдықтарын шығарушы ірі көздер жылу электр станциялары (ЖЭС).
Қызылорда ... ... ... ... ғимараттар мен үйлер орталық
жылу беру жүйесімен ... ... ... ... ЖЭО ... ... кей бөліктерін ауданаралық жеке жылу орталықтары ... Ал бір ... жер ... ... көмір жағу көзімен жылынады. Жеке
жылыту күз-қыс ... ... ... ... ... ... ... алған көздерден басқа ескерілмеген
көрсеткіштері де бар. Ол ... ... ... ... Байқоңыр
нысанының мәліметтерінің жабық болуына байланысты бұл ... 1999 жылы 27 ... және 5 ... ... ... жіберілуі кезінде болған апат аймақ экологиялық қауіптілігін
арттырған. Әрбір ғарыштық кеме ұшыру кезі ... ... және ... ... атмосфералық ауытқымалыққа әкеледі: қыста – боран, аяз, жазда –
қуаңшылық пен шаңды желдер ... ... ... ... ... ... ... энергетика,
автотранспорттан және т.б ... ... ... ... ... ... ең ластанған қаласы. Қалада жел әлсіз жылдамдығы
мен тұмандар ауада зиянды қоспалардың жинақталуына әкеледі. Мұнда да ... ... ... ірі ... ... да ауа: азот ... азот ... көміртегі және күкірт оксидтерімен басым түрде
ластанады, сондай-ақ қалада өнеркәсіптердің ... ... ... ... да ... болып келеді. Шымкент қаласында 84
атмосфераға зиянды заттар шығаратын өнеркәсіп орындары бар, оның ... ... орны ... заттарды көп көлемде тастайды.
Азот екі оксиді мен көміртегі оксидінің жоғарғы концентрациясы ЖЭО (ТЭЦ)
аймағында байқалады. Бұл ... ... және ... ... ... қаласы бойынша орташа шаң концентрациясы 0,4 мг/м3, 2,7 ШРК, ал
максимальды бақыланған концентрациясы 1,9 ... 3,8 ШРК, ... ... 0,011 ... 3,7 ШРК, азот екі ... – 0,05 мг/м3,
1,3 ШРК, көміртегі екі оксиді – 3,0 мг/м3, 1 ШРК, аммиак – 1,0 ... ... ауыр ... ... ... ластануы “Южполиметалл” ЖШС
жұмысына байланысты. Бұл аймақта азот екі көрсеткіші 23,9 есе ... ... ... – 4,8 есе, ... оксиді – 3,1 есе, формальдегид –
2,5 есе ШРК-дан асып түседі.
Жалпы Шымкент қаласының атмосфера ластануының индексі (АЛИ)– 13,4. ... ... қала ... ... ... ... төмендеуде.
Мысалға, 2003 жылы АЛИ-7,7 болса, 2006 жылы АЛИ-8,8 құраған, 2007 – 11,4
[8, 10].
3.2. Оңтүстік ... ... ірі ... су ... ... су ... мен ауыз суды ... мәселесі өте маңызды
сұрақтардың бірі болып ... ... 5-6 ... су ... қайта қалпына келмес су пайдаланудың өсіп ... ... ... 4-5 ... ... ... ... А. С. берген
мәлімет бойынша, қазіргі кезде сумен қамтамасыз ету Жер шарының қалаларында
20 пайызға, ауыл ... 75 ... ... екен.
Шектелген су көзі болса антропогендік ... ... ... ... ... ... үшін таза тұщы су ... едәуір өткір, өйткені Қазақстан
тұщы су қоры өте ... ... ... ... ... тек 100,5 ... ... Оның ішінде Қазақстанның өз территориясында 56,5 км3 ғана
құралады.
Осыған байланысты, Қазақстан ... ... ... Қоршаған
ортаны қорғау Ұлттық жоспардың іс-әрекетіне сәйкес жоғары сапалы сумен елді
қамтамасыз ету мәселесі тұр. Сумен қамтамасыз ... ... ... ірі ... су сапасы көбіне ұлттық және халықаралық
стандарттарға сай емес. Мысалға, су құбырларының суы ... ... ... ... ... ... – 8,2 пайыз ... ... ... ... ... Су ... ... пайда болуының негізгі себептері су ресурстары ... ... мен су ... ... ... болып табылады.
Кесте 11. Қазақстан Республикасында қабылданған су ... ... ... концентрация шамасы [7]
|Қоспалар аттары |ШРК мағынасы, мг/м3 ... |
| | ... ... (3+) |0,5 |3 ... (6+) |0,05 |3 ... |0,3 |3 ... |1,0 |3 ... |0,0005 |1 ... |0,001 |2 ... |0,05 |2 ... |0,5 |2 ... |1,0 |3 ... |0,001 |4 ... өнімдері |0,3 |4 ... ... (NO2) |3,3 |2 ... (NO3) |15,0 |3 ... |0,02 |4 ... |0,004 |1 ... 12. Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қаларының су айдындарының сапасы
|Нөмір |Өзендер |Су ... ... |Су ... |
|1 ... ... қ) |1,27 |3 ... |
|2 |Үлкен Аламаты(Алматы қ) |1,20 |3 ... |
|3 ... қ) |1,08 |3 ... |
|4 ... (Шымкент қ) |2,04 |3 ... |
|5 ... ... қ) |1,37 |3 ... |
|6 |Шу (Шу қ) |1,93 |3 ... |
|7 ... ... қ) |1,70 |3 ... ... ... ... Ұлттық жоспар әрекеті бойынша Оңтүстік Қазақстан
өңірінің ірі ... ... ... 3 есе су жетіспеушілігі байқалатын
“С” аймағында орналасқан.
Қалаларды сумен ... ... ... ... жер асты және жер беті
сулары, яғни артезиан сулары, жер асты қабаттары сулары және ... мен су ... Су - ... ... ... көзі және еліміздегі
шектеулі көздер экологиялық, гигиеналық талаптарға сай ... ... ... ірі ... орталық. Қазіргі кезде қаланы сумен
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... аудандардың бірі. Мұнда топырақ, су мен ауа, ... улы ... ... ... ... ... экологиялық жағдайын түзетуде табиғи су көздері маңызды ... ... ... кіші ... Олар ... ... жер асты
суларының негізгі көзі болып табылады және сумен қамтамасыз етуде кеңінен
қолданылады. ... та ... ... ... ... ... ... және кіші өзендердің экологиялық ауытқушылықтарға осалдық
танытуы, ... ... және ... ... ... Қаланы сумен қамтамасыз ету үшін жер асты және жер беті ... ... ... 600-700 ... ... су ... ... (норматив
бойынша 200 л/тәулігіне).
Гигиеналық талапқа сай емес Алматы қаласының жер беті ... ... ... ... 2005 жылы 39,1 пайыз құрса, 2007 жылы
42,3 пайыз болған. Осылайша микробиологиялық ластану көрсеткіші бойынша
Алматы ... тек ... ... ... 51,5 ... ғана ... ... мен қоршаған ортаны қорғау” Ғылыми – зерттеу Институты
Алматы қаласының 83,5 пайыз уақытша және тұрақты су ағатын су ... ... сай ... айтады. Әр алынған бесінші үлгіде
химиялық құрам мөлшері қабылдаған ... ... ... әрбір сегізінші
үлгіде инфекциялық қатынаста қауіпті болып табылады. Ал әр оныншы үлгіде
вирусты ... ... ... ... табылатын колифагтар бары
анықталған.
Алматы қаласының сумен қамтамасыз етуде қаланың 40 ... ... ... су ... ... және Кіші Алматы өзендері. Алматы
қаласының өзендері Тян-Шань типті өзендер.
Кіші Алматы өзенінің ... ... ... ... ... ... органикалық заттар, нитраттар. Ал Үкен Алматы ... ... ... өндіріс орындары, тұрмыстық секторлар, автотұрақтар,
қоқыс тастайтын жерлер және т.б. ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік ГОСТ 18963-83 – те көрсетілген шектен
асатынын көрсетті: 33,5·104 ... және 42·104 ... ал ... 40·104 ... ... Кіші және ... ... өзендерінің санитарлық қорғау зонасында
коттедждер мен саяжайлар салынуы, жергілікті канализация, тұрғындардың суға
тұрмыстық қалдықтарын тастауы өзендер деградациясына әкеледі.
Өзендер орта ... II ... ... көрсетеді, ал сағасында
III кластағы орташа ластануды көрсетеді (кесте 13) [12]
Кесте 13. Алматы ... ... су ... ... аты |СЛИ |Су ... |Орташа ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | |мг/л | | |
| | ... ... |0,015 |15,0 | ... Алматы |1,27 |Мыс |0,018 |1,8 |IV |
| | ... |0,002 |2,0 | ... |1,08 |Мыс |0,003 |3,0 |III ... | | | | | |
| | |Мыс | 0,002 |2,0 | ... |1,2 ... |0,002 |2,0 |III |
| | ... |0,78 |1,0 | |
| | ... | | | ... ... су қамтамасыз ету жүйесінің ... күші 51 ... ... қаланы су қамтамасыз етуде Сырдария өзенінің (38
пайыз) және жер асты (62 ... ... ... ... ... су ... ... кезде оның гидрографиялық және
гидрохимиялық өзгерістері айқын байқалуда. Бұл ... ... ... ... ... шегінде Сырдария өзенінің су сапасын қала ... ... ... ... ... өзен суындағы негізгі
өзгерістер ондағы иондар, ... және ... ... ... және ... ақаба сулары Сырдария жоғарғы ағысына ... Ал ... су ... ... минералданған пестецидті және
минералды тыңайтқышты ... ... ... ... ... қаласында су минералдануы 2000 мг/л асады. М. А. ... ... 1956 және 1986 ... ... Сырдария өзенінде
Қызылорда қаласы маңында минералдану 500 мг/л-ден 1730 мг/л ... хлор 40 ... 220 ... ... 140 ... 780 ... Ал ... су қаттылығы 5-тен 14 мг/экв көтерілген. Сондай-ақ,
өзеннің органикалық ластану көрсеткіші де ... ... ... ... ... ... ... микробиологиялық
көрсеткіштерінің санитарлық режимі төмендеген. Бактериалдық ластану
көрсеткіші бойынша ... ... саны бір литр суда 238000, ... мыңнан аса, ішек таяқшалары бір литр суда ... аса. ... ... ... ... ... кең ... (кесте 14).
Жоғарғы бактериалдық және органикалық ластануда су ... мен ... суын ... мақсатында жоғарғы хлор мөлшері қолданылады,
кезегінде хлорды нейтралдату жүргізілмейді. ... суда ... ... хлор 1-2 мг/л құрап, берілген нормадан (0,7 мг/л)
асып түседі. Гиперхлорлау, ... ... ... ... ... ... ... ие болады.
Кесте 14. Қызылорда қаласының бактериологиялық көрсеткіштері бойынша
ауыз су сапасын анықтау
|Үлгі алынған орын ... үлгі ... ... ... |
| ... ... саны ... ... ... | | | ... ... |364 |8 |2,0 ... | | | ... тор |1557 |314 |20,0 ... | | | ... |88 |15 |17,0 ... |170 |82 |48,0 ... ... |359 |160 |45,0 ... ... су көзі ... ... Қызылорда қаласында жер асты
сулары минералдану деңгейі 0,33 г/л-ден 2,9 г/л ... ... жер асты ... ... ... зор. ... жер асты
суларына әсер ету әрекеті техникалық, агрохимиялық және тұрмыстық ластау
жағдайымен көрінеді. ... ... ... жер асты ... ... ... өндіріс нысандары әрекеті және топырақ пен өсімдік
агрохимиялық өңдеуден өткізу шаралары төндіреді. ... ... ... сынап, фосфор, хлорорганикалық қосылыстар. Олар суару сулары арқылы
жер асты суларына қосылады. Осылайша, Қызылорда облысының аймақтық ... ... ... ... ... ... қаласының ЖЭО (ТЭЦ)-
6 ауданының жер асты ... ... ... ... сульфаттар-20,
минералдану-18, азот аммонийі-5 есе асады екен [3].
Шымкент қаласының негізгі беткі ... ... ... Өзен ... ... ең лас ... болып саналады. Өз ағынымен құятын ... ... ... Өзен суы ... тұрмыстық, ауыл шаруашылық ақаба
суларымен ластанған. Суы 3 кластағы орташа ластану ... ... ... ... фенол, мыс, молибден, мұнай ... ... ... ... суда ... ... мыс пен
магний мөлшерлері 1,5 – 5 ШРК-дан артық. Максимальды судың мыспен ... ... 0,64 км ... жерде байқалады. Мұндағы мыс
көрсеткіші мөлшерден 7 есе асқан.
Бадам өзенінде ... ... 3,2 есе, ... – 2,2 есе, ... ... есе ... Жалпы өзеннің суының ластану индексі (СЛИ) – 2,04. Үшінші
кластағы орташа су ... ... ... бұл ... ... ... ... Бұл жағдай Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі ... су ... ... да ... ... ... ... мөлшері жер беті жаңбыр сулары ... ... ағып ... ... ... ... Қазақстан өңірінің ірі қалаларының су беткі
және жер асты су сапасы, ауыз су ... ... ... сәйкес
келмейді және негізгі инфекциялық аурулар таралу көзі болып отыр.
3.3. Оңтүстік ... ... ірі ... ... және ... жамылғысына түсіретін антропогендік әсерлердің өсуіне байланысты
қайта қалпына келу қасиетінің жоғалуы мен оның адам үшін ... ... ... ... ... Осынын арқасында антропогендік
жүктемелерді болжау мен бағалау, қандайда бір әсер ету ... ... ... ... ... ... ... қызметін сақтау
туралы мәселелері туындауда.
Өндіріс орындары мен жылу ... ... ... заттары
ондаған және жүзедеген километрге созылуы мүмкін. Осы қасиетінің арқасында
зиянды ластағыш заттар тек ... ... ... ғана емес,
топырақтың аймақтық (региональдық) ластануына да әкеледі.
Оңтүстік Қазақстан ... ірі ... ... ... ... ... ... өндіріс орындары. Өндіріс орындары топырақ
қабатын көп жағдайда жергілікті ... ... ... ортаны
ластау қасиеті кең аймаққа тарайды, автокөлік қозғалмалы және бүкіл жүріс
кезеңінде өз ... ... күл, ... ... ... қоспалар шығарады
[13].
Топырақ жағдайын, ластану деңгейін анықтауда жердің мелиоративтік
жағдайы, ... және ... ... ... бұзылу
деңгейін қарастырады.
Мелиорациялық жағдайының негізгі көрсеткіші: ирригациялық және
калекторлық-кәріздік су ... жер асты ... ... ... суының
тұздану деңгейі.
Топырақтың химиялық ластануы дегеніміз ластағыш заттардың мөлшерлік
көрсеткішінен ауытқуы. Топырақ қала жағдайында, әсіресе, ауыр ... Ауыр ... ... ... ... құрамына кіретін
элемент. Бірақ та олардың тірі ағзада концентрациясының жоғарлауы күрделі
утты эффектке әкеледі, яғни ағза ... ... ... ... кішкене ғана
мөлшерде түскеніменен, олар тез арада ортада жиналып, шоғырланады және оны
ортадан шығару мүмкін емес, ұзақ ... ... ... алынған биологиялық нысандарды
зерттеу нәтижесінде ауыр ... ... ... қатар мутагендік және
концерогендік эффектісі анықталған. Тірі ... олар көп ... ... уыт ... әрекет етеді. Олардың ағзадағы концентрациясы
қоршаған ортаға қарағанда 100-1000 есе ... ... ... ... ... жүрек, қан тамыры, жүйке жүйесі мен сүйек ұлпалары
этиологиясы ауруларының пайда болуын тудырып, мутагенді, терратогенді және
онкогенді ... ... ... ... ... ... танытады: ылғалдылық пен
пайдалы заттардың жетіспеуіне, антропогендік ауыр металдар мен ... ... ... және т.б. Өсімдік топырақтағы ауыр металдарды бойына
сіңіріп, ондағы ауыр металдар мөлшерін ... және ... ... ... ауыр ... ластаушы ірі көзі автокөлік: марганец,
мырыш, мыс, қалайы, кобальт, никель, сурьма, ... және ЖЭО ... ... ... сынап, қалайы, титан, ... ... ... селен.
Топырақтың ауыр металдармен техногедік ластануын бақылауда топырақ
металдарының жалпы мөлшерлік көрсеткішін алу ... ... та ... ... ... ... ластану қауіптілігін көрсете
бермейді, өйткені топырақта металдар өсімдік сіңіре алмайтын ауыр ... ... ... Сондықтан да өсімдік сіңіре алатын және
жалпыламалық түрлерді де қарастырған ... ... ... мен ... ... ... химиялық лабораторияларында жүргізілген зерттеулер бойынша
негізігі үш металдар арқылы: мырыш, мыс, ... ... ... ... ... ... ... үшін топырағы ластанбаған территориялар мен ластану маңы
топырақтары алынған. Бұлар ЖЭО (ТЭЦ)-1 ... және ... ... жалпы
қалалық қоқыс тастайтын жерлер ... ... ... жүктелген
Сейфуллин даңғылы бойындағы №50 мектеп ... және ... ... ... ... 15).
Бұл зерттеулер өрсетуі бойынша, Алматы қаласының топырағының ластануы
оңтүстіктен солтүстікке ... ... ... ... ең ... ие ... ... көрсеткіштері бойынша мырыш пен ... ... ... ... ... ... 3-4 есе ... Сейфуллин даңғылындағы №50-ші мектепте де мырыш мөлшері ШРК-дан 2-
есе және мыс ... 4-есе ... ... даңғылында зерттелінген ауыр
металдардың көрсеткіші, салыстырмалы түрде төмен, ШРК-ға жақын ... ... ... ... 1,5-2 есе ... Тек ... мыс мөлшерінің
көрсеткіші қабылданған ШРК-да 3-есе асқан, ал ... ... ... ауыр ... ... ... 1 ШРК-ны ... ... ... ... 2-1,5 ШРК ... ... 15. ... топырақтардың ауыр металл құрамы
| | ... |Мыс ... ... ... | | | ... |тереңдік | | | ... | | | | |
| | ... ... ... |Қозғалмалы, |Жалпы |Қозғалмалы, |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... | ... | ... | |
| | | | | | | | ... ... |0-5 |145 |29 |285 |9,0 |20 |4,0 ... тастау | | | | | | | ... Өжет | | | | | | | ... |0-5 |110 |44 |30 |6,0 |36 |12 ... км ... | | | | | | | ... мектеп, | | | | | | | ... |0-5 |104 |10 |215 |12 |30 |6,0 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |0-5 |75 |8,5 |200 |4,0 |40 |2,5 ... |- |50 |23 |60 |3,0 |20 |6,0 ... ... жел ... ... және қала ... ауа ... жамылғысында зиянды заттардың ... ... ... ластағыштардың 70 пайызы қала территориясында қалады [14].
Енді кең ... ... ... ... ... ... ... (кесте 16).
Кесте 16. Алматы қаласының топырағындағы ауыр металдардың жалпы көрсеткіші
| ... ... ... ... | |
| |Pd |As |
| | | | | |
| ... ... ... |Мырыш |
|Шетен |91,42 |13,4 |12,6 |1,7 ... ... |38,75 |50,0 |5,0 |5,28 ... |18,14 |9,23 |2,26 |0,48 ... ... |192,9 |42,55 |41,1 |7,45 ... |41,1 |12,64 |3,59 |1,1 ... |67,0 |48,57 |6,96 |5,23 ... өсімдіктері мәдени және табиғатта өскен өсімдіктерден өзгеше. Олар
антропогендік әсерлерге байланысты, тек құрамын ғана ... ... түр ... ... ... ... ... физикалық параметрлерінің өзгеруі болатын ластанулар:
толқынды ... және ... ... және ... ... зерттелетін территорияның экологиялық жағдайын
көрсетеді.
Қаланың негізгі шу көзі транспорт. Оған шу ... 60-80 ... ... ... шу ... 45-50 дБа. Ал шу бұл 50 дБа деңгейінен
асқан жағдайда адамдарда ұйқының бұзылуы, зейіннің ... ... ... дБа кезінде стресті жағдай пайда болады. Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі
қалаларында орташа транспорттық шу көрсеткіші 65-70 дБа ... ... ... ... ... ... ... кезеңі кезінде 90-
95, кейде 100 акустикалық децибелге дейін (дБа) жетеді [18].
Зерттеулер көрсеткендей, ұзақ уақыт шуы көп ... ... ... өзгерістер пайда болып, зат алмасу процесі, рухани ... ... ... ... ... құлақтың естуі төмендеп, қан ... ... ... ... ... азаяды.
Қала тұрғындарының есту мүшелері үнемі қорланып, ... ... ... есту ... 10-25 дБа ... ... ... дыбыстар әуелі құлаққа ызың болып, кейін бас айналып, шаршап,
жүйке жүдеп, жүрек соғысы, қан ... ... ... жара ... ... ... ... М. Сеченов пен Н. П. Павлов зерттеулері өте қатты шу ми ... оның оның ... ... ... ... бұрын істен
шығаратынын көрсеткен.
Машина көп жүретін үлкен көшелерде дыбыстың күші 68-69 дБа, ... ... 63-69 дБа. В. А. ... ... ... ... ... үлкен көшелерде дыбыс күші 67-77 дБА, ... ... ... ғимараттарда дыбыс күші 57-65 дБа-мен естіледі екен.
Сондықтан, әр түрлі ғимараттарда, ... мен ... ... ... үшін ... рұқсат етілген санитарлық мөлшер беріледі [19].
Қаланың ылғида әрі жоғарғы шумен ластануында темір жол транспорты ерекше
орында. Поездің ... ... ... ... жол ... т.б өндіріс орындарының жұмысы кезінде шу 90-100 дБа және одан ... ... ... аэропорттарда да байқалады. Әсіресе Алматы қаласы
ішінде орналасқан аэропорт қаланың физикалық ... ... ... ... ... тұрған тұрғындарға, жолаушылар мен транспорт
қызметкерлеріне, олардың денсаулығына және де ... ... ... ... ... Тек ... ... 300-400 м асқанда ғана шу деңгейі
төмендейді.
Кесте 18. Қызылорда қаласындағы транспорттық шу мәні
| ... шу, дБа ... ... аты | |
| ... ... қимыл кезеңі |
| | | ... ... |64 |70 ... авто ... |65 |72 ... кентті |58 |68 ... ... |65 |- ... ... |67 |78 ... |68 |68 ... жол вокзалы |69 |70 ... ... |63 |70 ... ... |72 |79 ... ... |65 |65 ... ... |68 |79 ... ... өндіріс орындары да шумен ластанудың бір көзі. Шудың
себептері әр түрлі: ... ... ... ... және
электромагниттік станционарлы емес ... ... ... ... ... мен механизмдер жұмысы, ... ... газ бен ... ... электр қондырғыларындағы электрлік
және ауыспалы магниттік өрістер.
Электромагниттік ... ... ... көзі ... ... ... тармақтары және жоғарғы вольтті
электр тарату линиялары, радиолокаторлы қондырғылар мен өндіріс нысандары).
Сол ... ... ... ... шектік рауадан асқан
зоналары анықталады. Электр тарату ... ... ... ... ... ... деп ... (50гц) аса күшті
көзі. Олардың халыққа тигізер ... ... ... топырақ пен өсімдік
жамылғысына ықпалы дұрыс зерттелмеген. Сондықтан қоршаған ортаның физикалық
ластануы тиянақты жоспарлауды қажет етеді.
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі ... ... ... ... нүктелі (радиостанция, телеорталықтар), түйнекті
(электролиниялар станциялары, өндіріс ... ірі ... ... ету ... және т.б) және сызықты (электр тарату
линиялары, темір жол электрленген ... және т.б) деп ... ... ... ... балансында электромагниттік сәулелену көзі бар
өндіріс орындары, мекемелер мен ұйымдар:
... ... ... қаланың орталық бөлігінде
орналасады;
• Радиоорталықтар;
• Қалалар аэропорттары; 40 астам ... ... ... ... теле ... Гидромет бюролары;
• Қала өндіріс орындары жабдықтары.
Осылайша Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының физикалық ластануы
жоғары. Бұл ... ... ... ... ... инфрақұрылым және
байланыс көздерінің жоғарғы дамуы қоршаған орта ... ... ... ... масштабты өсуін тудырады [3].
3.5. Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайын
талдау
Қалалар антропогендік жүктемесі жоғары ... ... ... тиер ... қоршаған ортамен салыстырғанда көп есе артық.
Жоғарыда айтылғандарды қорытындыласақ, қала ... ... ... және қала ... қоршаған ортасына әсер ету масштабы агломерация
көлеміне, өндіріс орындарының күрделі үйлесімділігіне және тб. ... ... ... ірі қалаларының геоэкологиялық ... ... ... ... ... ... және ... дамуы мен
бақылаудың жетіспеушілігіне байланысты, ал оның орналасқан орны жағдайды
қиындата түседі. Статистикалық мәліметтер ... ... ... ... ... бара жатыр.
Барлық қарастырған қалаларға тән ерекшелік максимальды ауа, топырақ
және өсімдік жамылғысының ластауы қаланың ... ... және ... ... ... Ал салыстырмалы қолайлы экологиялық жағдай қала
шеті мен экологиялық дестабильділікті ... ... ... ... ... ... ... қалалар экологиялық қолайсыздық аймақтарын
көрсетуде қалалардың геоэкологиялық карта-схемасында ... ... ... ... бөлеміз (кесте 19).
Кесте 19. Оңтүстік Қазақстан өңірінің экологиялық бұзылу деңгейі (Чигаркин
бойынша) ... ... ... ... орта бұзылу критерийі |Балдық |
| ... | ... |
|1 ... ... компоненттер терең және |5 |
| | ... ... ... | |
|2 ... ... ... |4 |
| | ... ... және ... | |
| | ... ... | |
|3 ... ... ... терең және |3 |
| | ... ... ... | |
|4 ... ... ... өзгерісі |2 |
| | ... ... ... ... | |
|5 ... ... ... ... |1 ... ... қалалар экологиялық жағдайын қарастырайық.
Алматы қаласы оңтүстіктен солтүстікке созылып жатыр және негізгі 6
ауданнан ... ... ... ... ... ... жақсы және
қаланың ең таза ... ... ... ... жағдайы
қанағаттандырарлық.
Әуезов ауданы өндіріс орындары Төле би және ... ... ... ... Өзал көшелері аралығында орналасқан. Мұнда Үлкен Алматы өзені
бойымен өзін-өзі тазарту үдерісі жүреді. Мұндағы геоэкологиялық жағдайды ... деп ... ... тек ... ... ... ... улы қалдықтардың көп көлемде шығарылатын орын. ... ... ... ... ЖЭО ... “Сұңқар”, АЗТМ, вагон
ремонттаушы зауыт, “Гидромаш”, С.М. ... ... ... және де ... астам өндіріс орындары бар. Алмалы барлық аудандардың ішіндегі ең
ластанғаны. Ауданда сулы беттің жоқтығы ... ... ... бермейді. Мұндағы жағдай қауіпті және апатты сипатта.
Жетісу ауданы ... ... ... өндіріс орындары
келтіреді: өндіріс орындарының күлді ... және ... тасу ... ... тасу жері), қатты тұрмыстық қалдықтар зауыты. Өзін-өзі
тазарту мұнда минимумға ... Бұл ... ... ... деп ... болады.
Түркісіб ауданы Кіші Алматы өзенінің ағуына қарамастан, экологиялық
жағдайы нашар аудан. Бұл ... ... ... ... – 1, ... тығыз орналасқан өндіріс орындары бар. Өзін-өзі тазарту жұмысы Кіші
Алматы бойымен ғана ... ... ... ... және ... деп
белгілесек болады.
Ең жоғарғы экологиялық ауыртпалық Алматы қаласының орталығына түседі.
Жоғарғы апатты қала бөлігі қарқынды ... ... жоқ, ... ... өндіріс орындары мен үлкен транспорттық магистральдар өтетін
Райымбек мен Сүйінбай көшелері арқылы өтеді.
Ауа, ... пен су, ... ... ... улы ластағыш элементтермен
қатты ластанған және бұл ... ... ... ... ... пен ... қауіптілік төндіреді. Қала халқы түрлі
ауруларға бейім және психологиялық жағынан өте ... ... ... жиі ... Қала геоэкологиялық жағдайы қауіпті, 4
балдық жүйемен бағалаймыз ... ... ... ... ... ... қала дамыған өндіріс
орындары бар жүйе. Мұнда түсті металлургия, мұнай өңдеу зауыттары, қарқынды
транспорт торабының түйінінде ... ... ... ... ... ... ... қаланың геоэкологиялық деңгейіне әсер етеді.
Қаланың негізгі қатты ластанған ауданы оңтүстік-батыс бөлігі. ... ... ... мен басқа да өндіріс орындары орналасқан. Жыл бойы
өтетін желдің 30-35 пайызы оңтүстік-батыстан соғатынын ескерсек, ... ... ... ... пен солтүстік-шығысқа қанат жайған қала
территориясын айтарлықтай ластайды. Бұл ... ... ... деп ... ... ... 5балл.
Қаланың оңтүстігі өндіріс орындарының шоғырланған жері. Мұнда ЖЭО,
электростанция, ет комбинаты, мұнай өңдеуші зауыты, ... және ... ... ... ... ... ... орналасқан және Шымкент
қаласының вокзалы ... Осы ... бұл ... ... ... деуге мүмкіндік береді.
Қала орталығы оңтүстік-батыстан және оңтүстіктен ауыған ластағыштармен
ластанады. Сондай-ақ, ... ... ... ... байқалады.
Геоэкологиялық деңгей 4 балды, қауіпті. Тек солтүстік пен ... ... ... экологиялық деңгейге түседі.
Қаланың солтүстігі мен солтүстік-шығысы қанағаттандырарлық деңгейде (2
балл).
Шымкент қаласын 5 балдық жүйемен ... ... Қала ... ... ... деп сипатталынады.
Сурет 3. Алматы қаласының геоэкологиялық картасы
Қызылорда ... ... ... ... ... ... созылып жатыр. Қала Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... тек оның өндіріс орындары мен
транспорт дамуына, географиялық орны ықпалына ғана ... ... ... ... ... ... болып табылатын Арал теңізі мен Байқоңыр ғарыш
айлағының әсері де ... ... ... ... ... ... ... жері орталығы мен өндіріс орындары шоғырланған аймақтары.
Қызылорда қаласында ... ... ... мен ... ... және машина жасау, мұнай өңдеу зауыттары мен т.б. ... ... ... қала ... қала ... ең ... Бұл ... ауа мен топырағының ауыр ... ... ... ... ... ... ластағыш заттарды солтүстік-
батыстан соғатын желдер ... ... ... Бұл аймақтың
геоэкологиялық ... 5 ... ... сипатталып, қалпына келмес
апатты деңгейімен сипатталады.
Сырдария өзенінің сол жағалауы ... ... ... ... ... ... ластаушылар келуімен сипатталады. Сондай-ақ мұнда
тұрмыстық қалдықтар мен қарқынды ... ... ... ... ... сол ... қауіпті геоэкологиялық деңгейде деп алып, 4
балл береміз.
Сырдария өзенінің оң жағалауында саяжайлар мен жер ... ... ... ... ... ... өзені маңында
шиеленіскен және ... ... ... ... деп атауға болады.
Балдық жүйемен 3 пен 2 балл деп бағаланады.
Қаланың орталығы ... ... және ... өндіріс
орындарының болуымен сипатталады. Мұнда геоэкологиялық жағдай шиеленіскен,
3 балл ... Тек ... ... ... ... ... ... Бірақ та солтүстікке жылжи экологиялық деңгей қайта түседі.
Қаланың солтүстігі өндіріс орындарының шоғырлануының тағы бір ... ... ... ... 3 және 4 балдық ... ... және ... ... ... қаласында өзін-өзі тазарту үдерісі қарқынсыз. Желдің тазарту
жұмысында еш ... жоқ. Жел ... ... шаң, өндірістерден шыққан
ластаушы заттарды әкеліп, қала ішінде таратады. Әсіресе, солтүстік-батыс
бөлігі. Сырдария өзеніңде ... ... ... ... Өзен ... ... төмен жағдайымен сипатталады. Аридті климатта орналасуы ... ... ... ... ... жатуы қала
экологиялық деңгейін төмендете түседі.
Сонымен, жоғарыда айтылған және ... ... ... ... геоэкологиялық жағдайын шиеленіскен деп сипаттауға
болады және балдық жүйемен 3 балл деп бағаланады ... ... 4. ... қаласының геоэкологиялық картасы
4. ҚАЛАЛАРДЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТА ЖАҒДАЙЫН
ОҢТАЙЛАНДЫРУ НЕГІЗДЕРІ
Жоғарыда айтылған ... ... ... ірі ... жағдайы қоршаған ортаны қайта қорғау мен бұзылған динамикалық
тепе-теңдікті ... ... ... кешенді шараларын қолдану керектігін
көрсетеді.
Табиғатты қорғау мен ... ... ... ... ... мен ... ... қалалар территорясының кеңістіктік табиғи
ерекшеліктері ескерілуі, тұрақты экологиялық даму стратегиясы шегінде жүруі
қажет.
Табиғи және антропогендік жүйелер ... ... ... ... ... ... ... бедердің әлсіз кәрізденуі топырақ
сортандануына ықпалын тигізеді. Ал, адам әрекетінің есепсіз шаруашылық іс-
әрекеті осы ... ... ... ... ақаба сулар және т.б.).
Қала ортасының тұрақты экономикалық дамуы үшін және қоршаған ... адам ... үшін ... ... ... жобалаудың
маңызы зор. Басқаша айтқанда, табиғи орта ... ... ... ... ... ... ... орналастыру мен
қызмет етуін тиімді ... ... ... ... ... ... етудің басты
мақсаты, қалпына келетін ресурстар мен орта түзуші функцияларды өз қалпында
сақтау болып табылады. Табиғи және ... ... ... ... ... Бұл жағдайда ерекше геоэкологиялық тәсіл негізі
жүзеге асырылады.
Табиғатты қорғауда геоэкологиялық тәсіл табиғатты қорғау ... ... ... ... мен ... - ... біртекті территориялар қоршаған орта экологиялық облысында
басқармалық шешімдер өңдеулерін жасау керек.
Геоэкологиялық тәсіл ... орта ... ... ... анықтау, олардың әсерін азайту шараларын қолдану,
қала, өнеркәсіп ... ... ... және географиялық орнын
ескеру, табиғи жүйе өнімділігін сақтау мен ... ... ... қоршаған
ортаны сақтауды зерттеуден тұрады. Жоғарғы айтылғандармен ... ... даму ... тек ... ғылыми тәртіптерге ғана емес, сондай-
ақ ерекше геоэкологиялық қағидаларға сүйенуі қажет. Геоэкологиялық ... ... ... – бұл жобалық және тағы басқа ұйымдарды табиғи
ресурстарды тиімді ... ... ... шақыратын іс-әрекеттерге,
қоршаған орта сақтау мен қорғау қасиеттеріне бағытталатын міндеттемелер
[20].
Табиғи ортаның тұрақты даму ... ... ... алу үшін ... ... сондай-ақ Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі
қалаларының урбожүйесінің келесі маңызды функцияларды атқару мүмкіндіктерін
беру ... ... ... дамыту мен өзін-өзі бақылау үдерісі кезінде
өзінің табиғи ... ... және ... келтіруі қажет: су,
ауа, топырақ, биомасса және т.б.
• Геожүйе эстетикалық қабылдау көзі болуы керек;
• Геожүйе орта мен ... ... ... ... өнім
болып, өзінің генофондын сақтауы қажет.
Экологиялық дестабильділік болдырмау шараларын жүзеге асырғанда өзін-өзі
қалпына келтіре алатын табиғи компоненттерге ерекше көңіл ... ... ... ... орта ... ... және ... экологиялық орта тұрақсыз жағдайлы аймағында өте тиімді.
Осындай территорияларға антропогендік әсерлерге өте ... ... ... ірі ... ... Қазақстан урбожүйелерінің
экологиялық тепе-теңдігі жоспарлы және мақсатты ... ... ... және ... – қалпына келтірушілік табиғатты қорғау
шаралары негізінде сақталуы және қалпына ... ... ... Атмосфера ауасының ластануының алдын алу;
• Жер үсті және жер асты суларының ластануын болдырмау;
• Топырақтың су және жел эрозиясына ... ... ... ... ... топырақ - жер ... ... мен ... бақылау жүргізу;
• Радиациялық қауіпсіздікті сақтау;
• Қала халқының экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
• Шөлейттену және тағы басқа антропогендік ... ... ... ... ... жүйесі шаралары:
• Өндіріс қалдықтарын тазарту үшін фильтрлер қолдану;
• Өндіріс ақаба суларын су айдындарына ... тиым ... Өзен ... ... жасыл жолақтар егу;
• Саябақтар, дендропарктер, гүл алаңдары ;
• Қоқыстарды қайта өңдеуші ... ... Ағын ... ... және ... ... салу;
• Аз қалдықты технологияларды пайдалану;
• Өндіріс қалдықтарын екінші рет пайдалану;
• Су ластануын бақылау ... ... ... ... ... Қала ... көшеттерін көбейту;
• Транспорттарға қатаң бақылау жүргізу және техникалық жағын
қадағалау;
• Қала шумен ластауын азайтатын желектерді жоспарлы ... ... ... ірі қалаларының урбожүйелер табиғи ортасын
оңтайландыру
Табиғи ресурстарды ... ... ... пайдалану
Табиғи-антропогендік геожүйелерді ландшафттық зертеулері
Табиғи ресурстардың ... ... ... ... антропогендік әсерлерге қарсы тұруын (тұрақтылығын)
бағалау
Табиғатты тиімді пайдалану стратегиясын таңдау
Табиғатты тиімді пайдаланудың аймақтық – ... 5. ... ... оңтайландыру табиғи аспектілері
(А. В. Чигаркин бойынша) [20]
Айтылғандай, қалалар ластануы территориялар ішінде біркелкі емес ... ... ... ... ... Соған орай әр
геоэкологиялық аудандар өзіндік қолданатын шаралары болуы қажет
... ... ... ірі ... дамуы
(оңтүстік-шығысынан басқалары) климаттың аридтенуі мен
табиғи-антропогендік шөлейттену ... ... ... да, қала даму жоспарында оларды ескеру
керек;
➢ Оңтүстік Қазақстан өңірінің ... ... су ... ... ... табылады. Оның суының сапасы өте
нашар. Сырдария бассейнінің мәселесі тек ... шешу ... ... ірі ... су құбыры, канализация, жылу
торының сандық және сапалық жаңаруы ... ... мен су ... жағдайын түзету керек;
➢ Жасыл көшеттерді көптеп өсіріп, топырақ пен ауа зиянды
заттарын азайтатын түрлері егілуі ... ... гүл ... ... ... ... ұлғайту қажет;
➢ Жол сапасын жоғарылату, қатқыл табанды жолдарды көбейту
керек;
➢ Ландшафттық-архитектуралық деңгейге ерекше ... ... ... ... өңірінің ірі қалаларының тұрақты
экологиялық дамуы қалалардың дамуы ... ... ... және ... ... қажет [3].
Қала табиғи компоненттерін сақтау мен қорғау ... ... ... мен ... ... ... ... ауаны қорғау
туралы” Заң 1981 жылы ... ... ... ... ... және жағдайын жақсарту,
адамдар, өсімдіктер мен ... ... ... ... үшін ... ... биологиялық, тағы басқа да әрекеттерді болдырмау
немесе азайту шараларын алу және ... ... ... ... ... ... ... ауа ластануымен күресу мәселесі күрделі, жан-жақты және
үлкен материалдық шығынды қажет ... ... ... ... ... даму ... адам ... мен қоршаған ортаға
зиянды әсер ететін заттардың түзілуін және ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Атмосфералық ауаның ластануының алдын алатын және ... ... ... мүмкіндік беретін іс-шараларды төмендегідей үш топқа
бөлуге болады:
1. Зиянды қосылыстарды түзілетін технологиялық процестерді ... ... ... заттар аз бөлінетін жаңа технологияларды ... ... ... аппараттар мен карбюрацияны жақсарту және ауа
тазартқыш қондырғылар арқылы ауаға зиянды ... ... ... немесе
мүлде болдырмау;
3. Зиянды қосылыстарды бөлетін нысандарды тиімді орналастыру және жасыл
өсімдіктерді көптеп отырғызу, егу ... ... ... ... ... болған кездерінде тазалау
қолдан келетін және кезек күттірмейтін ... ... ... бар
кәсіпорындар оларды ұстайтын, әрі тазалайтын ... ... ... ... қамтамасыз етулері керек. Қондырғылары жоқ кәсіпорындарды
пайдалануға рұқсат етілмеуі тиіс.
Қазіргі кезде шаңды ұстайтын және ... бес ... әдіс ... ... және ... тазалау әдістері, электр сүзгімен, химиялық,
термиялық (күйдіру) арқылы тазалау.
Құрғақ ... ... ... ротациялық, құйын тәрізді жел
қондырғылары, радиалды және ... ... ... Бұлардың аттары
айтып тұрғандай жұмыс істеп, шаң-тозаңдардан ауаны тазартады.
Ылғалды ... ... көп ... ... әсіресе ұсақтарын жақсы
ұстайды, ыстық және жарылу ... бар ... да ... ... газ ... ... шаң-тозаң тез жиналады. Су шығыны да көп.
Электр сүзгімен тазартуда коронды электродтар шаң-тозаңдардың ... ... ... ... ... жинайды.
Химиялық тазалауда газдардың басқа сұйық заттармен араласқанда еритін
қасиетіне негізделеді. Ластанған заттың құрамында бағалы ... ... ... айырып алу үшін химиялық әдіспен тазалау өте пайдалы. Сұйық
заттарда қандай газ қалай еритініне, ... ... ... ... ... ... Сондықтан өндірістер өнім және
шығаратын қалдықтар түріне байланысты ... ... ... ... әдіс уытты қалдықтарды өте қатты жоғары температурада өртеу,
күйдіру арқылы бейтарап қалдыққа ... ... ... атмосфералық ауаның жағдайын санитарлық-эпидемиялогиялық және
ауа-райын бақылайтын ... ... ... ... біршама таза ұстаудың ең пайдалысы және дұрысы уытты қалдықтарды
жібермейтін қондырғылар орнату, ... ... ... ... қамтамасыз
ету. Сонымен қатар, қалдықты аз беретін немесе қалдықсыз жұмыс жасайтын
жаңа технологияларға көшу жолдарын ... ... ... ... ... ... ... көп беретін шикізат орнына мұндай ... аз ... ... ... ... ... кәсіпорындарды ылғалды әдіспен жұмыс істеуге
көшіру;
Технологиялық ... ... олар ... газдарды жан-жаққа
шашпайтындай ету;
Жабдықтардың үстін тез қызудан, жылынудан сақтау шараларын алу, ... үшін жылу ... ... ... бұл ... ластануымен толық күресе алмайды. Және де атмосфераны
ластауда 60-70 пайыз өз үлесін ... ... ... керек.
Автокөліктердің қоршаған ортасына тигізетін әсерді азайтуда мына шараларды
негізге алған дұрыс:
Автокөліктердің техникалық жағдайын қатаң қадағалауға алу ... ... ... ... ... түрі ... тиіс;
Автокөлік жолдары қайта жанартып тұрылуы керек;
Автокөлікті зиянды ... аз ... ... ... ... қажет (мысалға: сутекті жанармай қолдану).
Әрине, жоғарыда айтылған шараларды толық орындау, экономикалық және
әлеуметтік жағдайларға байланысты мүмкін емес. Өкініштісі, ... ... ... ... ... ... және бақыланбай келуінде.
Суды тазарту мен ластанудан қорғау. Қазақстан Республикасының су кодексі
1993 жылы наурыз айының 31 ... ... ... негізгі міндет – су қорларын ластанудан, таусылудан
қорғау, зиянды әсерлерді болдырмау, суды ... ... ... ... салдарының қажетін өтеу үшін суды тиімді пайдалану.
Су қорлары мемлекет меншігіндегі бүкіл халықтың байлығы болып ... қала ... мына ... іске ... ... салынады.
Қалдық суларды тазалайтын қондырғылары жоқ жаңа салынған немесе жөндеуден
өткен кәсіпорындарды, коммуналдық-тұрмыстық мекемелерді;
Су қабылдағыштары жоқ су ағызу жүйелерін ... ... ... суды ... және ... жұмсауға, сапасын
төмендетпеуге міндетті. Аса ... су ... ... ... ... ... қорғап, барынша үнемді болу ... ...... ... ... ... рұқсат етілген
мөлшерден артық болса, ондай суларды өзендерге, көлдерге, бөгендерге
жіберуге ... су ... ... су ... ... ... ... сақтау маңызды мәселе [22].
Табиғи суларда олардың өздігінен тазару ... ... ... бұл
процесс өте жай. Өндірістік-тұрмыстық қалдықтар мөлшері аз болған кезде
өзендерде өздігінен тазарту құбылысы жеткілікті дәрежеде ... ... ... өкінішке орай, қазіргі таңда ғылыми-техникалық революцияның қарқынды
дамуынан судың ластану деңгейі де қарқынды ... ... Сол ... ... тазарту және оларды қайтадан пайдалану қажеттілігі туындап
отыр.
Ағызынды суларды оларды ластаушы заттардан тазарту күрделі процесс.
Олар механикалық, ... ... және ... ... Бұл әдістердің әрқайсысын таңдап алу ағызынды судың ... ... ... зияндылығына байланысты.
Суды тазартудың механикалық әдісі бойынша, суды тұндыру және ... ... ... ... ... ... ... бөлшектер
мөлшеріне қарай әртүрлі конструкциялы торлармен, су бетілік қоспалар ... ... ... арқылы сүзіледі.
Физико-химиялық әдіс – ластаушы ... ... ... ... Бұл ... ... ... флотация, ион алмасу,
адсорбция, экстракция, электролиз және электродиализ жатады. ... ... ... органикалық емес қосылыстар бөлініп, органикалық
заттар ыдыратылады. Көбінесе электролиз қолданылады. Электролиз ... ... ... ... ... металдар, қышқылдар мен басқа
да органикалық емес қосылыстар бөлініп алынады ... ... деп ... ... ... жүзеге асырылады.
Ағызынды суларды электролиз арқылы ... ... ... ... мен ... ... өндіріс орындарында тиімді.
Бұл әдісте:
коагуляцияда ағызынды суларға коагулянттар ( аммоний, ... мыс ... ) ... ... ластаушы заттар тұнбаға түседі де, судан
бөлініп алынады;
сорбция – кейбір қосылыстар мен заттардың ... ... ... ... ... ... ... көмір, цеолит, силикагель, торф,
т. б.;
флотация – ағызынды суларға ауа жіберу арқылы суды ... ... ... май ... ... т. б. ) ауа ... « ұстап алып», су
бетінде көбік тәрізді қабат түзуіне негізделген.
Ластанған ағызынды суларды ультрадыбыс, озон, иониттер мен жоғары қысым
арқылы да ... ... әдіс – екі ... ... ... асырылады: нейтралдау және
тотықтыру. Нейтралдау кезінде ағызынды сулардағы қышқылдар мен ... үшін ... ... ( ... ... сода, аммиак )
қолданылса, ал ... үшін хлор және оның ... ... ... ... ... әдісте суды тазарту үшін хлор және
оның хлорамин, хлорлы ізбес, натрий гипохлоритті ... ... ... суды ... химиялық әдістерінің ең көп
қолданылатын түрі – нейтралдау. Өнеркәсіп ... ... ... ... күкірт қышқылы, тұз және азот ... ... Осы ... ... суларды нейтралдау үшін магнезит, доломит,
ізбестастар қолданылады. Әдетте, химиялық тазартудан соң биологиялық
тазарту ... ... ... ... ... ... биохимиялық және
физиологиялық ... ... ... ... негізделеді.
Ағызынды суларды тазартудың биологиялық қондырғыларының ... ... ... ... ... ... метантенклер.
Аэротенклер активті микроскопиялық өсімдіктер мен жануарларды өсіріп,
үстін ағызынды сумен толтырады да, ағызынды ... ... ... қатты
ауа ағынымен үрлейді. Оттекті және органикалық ... көп ... ... өсіп, көбейіп, органикалық ластаушыларды жай минералды
заттарға айналдырады. ... ... ... ... ұлғая
бастайды, кесектелген массалар біртіндеп су түбіне шөгеді, ал су ... ... суды ... соң ... ... ... ... қондырғыларының өте қымбатқа түсуі және де ... ... ... ... арқылы даму өндіріс орындарының ... ... шеше ... Су ... ... ... тиімді
жолдарын, экологиялық жағынан қауіпсіз, аз қалдық ... ... ... ... ... ... енгізу қажет.
Суды ластаушылардан бөлу үш кезеңмен жүзеге асырады. Бірінші кезеңде
ағынды суларды ірі қатты қалдықтарынан ... ... ... ... ... ... ... бөлу. Суларды
биохимиялық тазарту. Бірінші және ... ... ... ... ақаба
сылардан 80-85 пайыз органикалық ластаушыларды бөлуге болады.
Үшінші ретті тазартуда ластаушыларды ... ... ... ... ... ... ... ластанудан сақтау мен қорғау ... ... ... ... ... ... Осы мақсатта келесі төмендегі ... ... ... қалдықсыз және сусыз технологияларды дамыту қажет;
2. ақаба суларды міндетті түрде тазарту қажет;
3. тұрмыста суларды ысырапсыз пайдалануды ... ... ... ... ... ... ... берілген талаптардың сақталуын
қадағалау керек;
4. адамдар негізігі суды ластаушы және ысыраптаушы, ... ... ... ... мен ... ... ... сақтау мен рекультивациялау. Ауадағы радиоактивті заттар, ауыр
металдар, күкірт қышқылы, зиянды қалдықтар топырақты ... ... ... қала ... арқылы қоректік тізбек жүйесіне кіріп, улы зат –
топырақ-өсімдік-жануар жолымен адам ағзасын улайды.
Қалдықтар мен ластаушылардың ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... кен қазғанда, кәсіпорындар мен тұрғын үйлер және де басқа да
құрылыстарды ... жер ... ... ... жер асты ... құм, тас, саз балшықтармен араласып істен шығады. Ірі ... ... су ... ... ... қалдықтары тау-тау болып
үйілгенде, жерде де құнарлы топырақ бар. Кен ... ... ... ... ... жерлер өсімдік өспейтін, тіршілігі жоқ құлазыған
далаға айналады.
Сондықтан да ... ... жаңа ... ... ... және ... салғанда топырақтың үстіңгі, құнарлы қабатын жинап алып, ... ... ... ... ... ... өнім беретіндей қалыпқа келтіру
Қазақстан кодексінің негізгі талабы. Жерді пайдалануға алғанда мекемелер,
кәсіпорындар мен ... ... ... ... бүлінген жерлерді
қайта қалпына келтіруге міндетті.
Заң бойынша бүлінген жерде ... ... ... ... ... тиіс. Егер оған мүмкіндік болмаса, құнарлы топырақты бір жерге
жинап, құрылыс біткен соң ... ... ... ... Бұл ... ... соң бір жыл ішінде бітуге тиіс.
Тұрмыстық қалдықтар жерді микробтар, вирустар, споралар және т.б. ... және ... ... да ... ... ... қалдықтар көлемі үлкен. Оларды жинау, тасу, ... ... ... ... ... асхана (43,5 пайыз), қағаз (28,3
пайыз), тері, резеңке, мата, жіп (5,1 ... ... (2,6 ... (5 ... және шыны (5,5 ... ... оңай жолы өртеу. Қалдық өртейтін зауыттарда
температурасы 900-10000С-қа дейін ... ... ... тартып, түтіннің 97 пайызына дейін электр ... ... ... төрттен бір бөлігін күл мен ... ... 100 мың ... бу ... оны ... ... пайдалануға
болады. Бірақ қалдықтарды өртеудің қолайсыз жайлары да бар. Бірінші ... ... жана ... ...... ... ... бөлінеді, үшіншіден – ... ... ... ... ... біз ... қалдықтарды түр-түріне бөліп, жинаудың, бөлек
ыдыстарда ... және ... ... ... ... қалдықтармен
күресу көп жеңілдеген болар еді.
Ең ондысы қалдықтарды қордаға ... ... ... ... алу. ... ... үшін қалдықтардың құрамында органикалық
заттар 20 пайыздан аз болмауы тиіс. Қалдықтарды қатар – ... етіп ... ... ... ... жауып, 12-15 тәулік сақтайды. 15-20
тәулік өткен соң ондағы температура ... ... ... 2-4 ай ... болып, ақыры 3-350С-қа түседі. Ұсақ көзге ілінбейтін ағзалар
қалдықтарды органикалық ірітіп-шірітіп, ... 55-650С ... ... ... шыбын-шіркейлер мен құрт-құмырсқалар, олардың
жұмытқалары мен дәрнектері өледі.
Дайын болған қорданы ... ... ... ... ... ... шыныдан, тастан тазартады.
1 тонна қорда 2 тонна көң ... ... ... ... ... ... өнім ... тез орнына толады.
Қалдықтарды мезгілінде жинап, өңдеп отыру, санитарлық тазалықты
жақсартуға, жұқпалы ... ... көп ... ... ... іш өткізетін микробтар 45 күнге дейін, сүзек
аурулары бір ... ... ... Бір жасушалы 20-30 минут өмір сүретін
микробтар 45 ... ... ... ... ... ... осы ... тұқым қалдырып үлгіретінін түсіну қиын емес.
Топырақты санитарлық тазалықта ұстаудың ... ... ... ... ... ауру ... микробтар, вирустар мен споралардан
құтылу.
Аридті климат жағдайында Оңтүстік Қазақстан ірі ... ... тағы бір ... ... ... екінші ретті сортаңдануы.
Топырақ сортаңдануын ... үшін және ... ... ... үшін ... ... іске асыру қажет. Ең біріншіден өндіріс
ағызатын ақаба сулардың ағызуын тоқтату керек, суды ... ... ... ... ... білу ... ... өзінің даму барысында әрқашанда қоршаған ортасының компоненттеріне
қол тигізеді. Қай іс-шара болмасын табиғат компоненттеріне ықпал ... ... Қала ... ... өмір сүріп, еш күш ... ... ... ... үшін ... болады. Бірақ, нәтижесі
кейде тым басқа. Біріншіден адам өз ортасын тез бұзып, айнала ... ... өз ... деген қауіптілікті тудыртады. Сондықтан,
қалаларда жаңа үй салу ... ... ... ... болсын,
күнделікті тұрмыстық әрекеттер болсын, барлығын келешегімізге сақтау үшін
қатты бақылау мен ... ... ... Сол үшін ... ортаны сақтау
мен қорғау, қалалар ортасын оңтайландыру мәселесін шешу парыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Оңтүстік ... ... ірі ... урбанизация және табиғи орта
элементтерінен тұрады және де бір урбаэкологиялық жүйені құрайды.
Қалалардың ... орта ... ... ... табиғи
факторларға: физикалық-географиялық орны, климат жағдайы ... ... ... мен оның ... топырақтарының физикалық-химиялық
ерекшеліктері, ландшафттарының қасиеті жатады. Ал қалаларға әсер ететін
антропогендік факторларға: ... ... ... ... ... өндіріс түйіндерінің дамуы және т.б.
жатады. Оның ішінде өндіріс жүйесі қоршаған ортаға кешенді әсер ... ... ... мен ... ... ... ... экологиялық
мәселелері өзінің шектік түрінен асты деуге болады. Мәселе қоршаған орта
ластауының адамзат өміріне ... ... ... ... ... ... ірі қалаларының атмосфера ластану индексінің көрсеткіші
бойынша қалалар ауа ... жыл ... ... ... да ... ... жылу энергия кәсіпорындары, автокөлік және темір
жол транспорттары. Олар атмосфералық зиянды заттардың 70-90 ... ... ... ... ... көп жағдайда жергілікті ластаса,
автокөліктің қоршаған ортаны ... ... кең ... ... ... және бүкіл жүріс кезеңінде өз бойынан үздіксіз күл, түтін
арқылы зиянды ... ... Осы ... ... байланысты,
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының (Алматы, ... ... ... ... ... жағдайы анықталады. Сәйкесінше,
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы нашар
және де ... және өте ... ... ... ... өз ортасын тез бұзып, айнала ортасының қолайсыздығына әкеледі, өз
өміріне деген қауіптілікті ... ... ... жаңа үй ... ... ... ... болсын, күнделікті тұрмыстық әрекеттер
болсын, барлығын келешегімізге сақтау үшін қатты бақылау мен ... ... Сол үшін ... ... ... мен ... қалалар ортасын
оңтайландыру мәселесін шешу парыз.
Жоғарыда айтылғандар ескеріліп, ... ... мен ... ... ... Және де Оңтүстік Қазақстан өңірінің
ірі қалаларының ... ... мен ... табиғи ресурстарын тиімді
пайдалану шаралары ... ... ... ... ... ... ... ірі қалаларының, сондай-ақ Қазақстан
Республикасы ірі ... ... ... мәселелерін шешуге жол іздеуге
және Қазақстан қалаларының қазіргі жағдайын нақтылы ... ... пен ... ... геоэкологиялық карталар құрастыруға көмек
береді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ахметжанова З. Х. Охрана окружающей среды г. ... от ... ... ... ... на ... уч. степ. канд
геогр. наук. ... 1999г. – С ... ... Н. Р. Исследование, классификация и объективный прогноз
ситуаций повышенного загрязнения атмосферы г. ... ... На ... ... канд. техн. наук. Алматы: 1997г. – С 9-19.
3. Баймолдаева А.Т. ... ... ... ... ... и задачи охраны природы: Дисс. на соискательство уч. ... ... ... ... 2001г. – С ... ... Н. Ф. Природопользование. Словарь-справочник. М.: Мысль,
1990.-687с.
5. Мальковский И. М., Сорокина Т. Е., ... Л. С. ... и ... ... развития и экологической безопасности
региона// географические основы устойчего ... ... ... ... ... 485-430.
6. Город-экосистема. Отв. редактор Д. А. Тимофеев.-М.: Медиа-Пресс,
1997.-336с.
7. А. А. Жакупова, А. В. ... ... ... ... Қазақ Университеті, 2007ж.-32б, 128-129 б.
8. Информационный экологический бюллетень. Министерство природных
ресурсов и охрана ... ... ... 2001 г. – С ... Экология Казахстана. Министерство окружающей среды РК. Алматы, 2003г.-
51с.
10. Республика Казахстан. Окружающая среда и экология. III-том. Алматы:
2006.-С 424-425.
10. ... А. С. ... ... М.: ... ... ... Олин Ю. А., ... К. С. Состояние малых рек являющихся источником
питьевого водоснабжения и здоровье населения г. ... // ... ... экология, №1(8) 2007 – С 80-82.
13. Халыков Е. Е., Пономаренко И. О. Особенности накопления ... в ... г. ... в ... ... ... // ... серия экология №1(12). 2003г. – С 40-42.
14. Шарипова М. А., Костюк Т. П., Халилов М. Ф. ... ... ... ... ... ... по содержанию тяжелых
металлов в ... и ... // ... ... ... ... №2(9) ... С 52, 54-55.
15. Садыков Р.Ш., Садыков Ш. Ш., Шупшибев К. К. ... и ... ... в почвах города Алматы // Вестник КазНУ:
серия экология №1 (10) 2002 г.-С 83-85.
16. ... Н. М., ... Б. К., ... Д. Г. Интенсивность
микоризной инфекции TRIFOLIUM HYBRIDUM L. Антропофитоценозов города ... ... ... серия экология 1(14) 2004г. – С 78-80
17. Баксейітов Н. М., Бегалиев А. Б. Қоршаған ортаның ауыр металдармен
ластануы және ... ... ... ... ... //
ҚазҰУ Хабаршысы: экология сериясы 1(10) 2002 ж.-103-106 Б.
18. Новак С. М., ... А. С. ... от ... и шума ... ... – Киев, Будивэльник, 1990г. –184с
19. Сағымбаев Ғ. Экология негіздері. Алматы: Республикалық ... 1995. 111-113 ... ... А. В. ... ... ... ... Университеті,
2006.-325 с.
21. Эколого-геохимический атлас городов и промышленных ... ... ... ... 1996. – С ... Чигаркин А.В. Основные проблемы ландшафтоведения и охраны природы
Казахстана. – Алма-Ата: Изд-во КазГУ, 1974. – 135 ... ... ... мен ... ... мен ... дүниесі
Тау жыныстары мен геологиялық құрылымы
Табиғи территориялық кешендер
Жер асты сулары
Гидрографиялық тор
Бедер
Климат
Топырақ жамылғысы
Қалалардың әсер ету ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның экономикалық аймақтары және олардың басылым беттерінде жарық көруі7 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алматы және Астана қалаларының жел режимі18 бет
Алматы және Астана қалаларының жел режимі жайлы29 бет
Алматы және астана қалаларының термикалық режимі26 бет
Алматы және Астана қалаларының физика географиялық сипаттамасы19 бет
Арал өңірінің ландшафттарының жүйесі және қалыптасу тарихы58 бет
Арал өңірінің тұзды батпақты шалғынды топырағында өсірілген күріш өніміне отандық препараттардың әсері30 бет
Астана мен Алматы қалаларының салыстырмалы сипаттамасы89 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь