Қазақстан топонимдері

ҚЫСҚАРТУЛАР МЕН БЕЛГІЛЕУЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 ҚАЗАҚСТАН ТОПОНИМДЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АЛҒЫШАРТТАР ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Қазақстанның жер бедері және геологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
1.3 Cу ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
1.4 Топырақ және өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

2 ТАБИҒИ.КЛИМАТТЫҚ ЗОНАЛАР ТАБИҒАТЫНЫҢ ТОПОНИМДЕРДЕГІ КӨРІНІСІ (ОРОНИМДЕР, ГИДРОНИМДЕР, ФИТОНИМДЕР, ЗООНИМДЕР)
2.1 Орманды дала зонасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27
2.2 Дала зонасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
2.3 Шөлейтті.шөл дала зонасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .77
2.4 Таулы тік белдемдік аймақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 99

3 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӨЗГЕРІСКЕ ҰШЫРАҒАН ЖЕР.СУ АТТАРЫН ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1 Жергілікті топонимдерді қалпына келтірудегі әлемдік іс.тәжиірбе ... ..102
3.2 Қазақ географиялық терминдерінің әлемдік кеңестікке енуі, қазіргі жағдайы, тарихи алғышарттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...105
3.3 Еліміздегі бұрмаланған жер.су атауларын қалпына келтіру. Қолданбалық ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 111
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 115
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 118
Өркениеттің дамуы, адам ақыл ойының өрістеуі, қоршаған орта мен қоғамды тануға ұмтылыс жасауы нәтижесінде географиялық ортаға деген ұғым нық қалыптаса бастайды. Табиғатпен «тіл табысу» табиғат ресурстарын игеруге, табиғаттың түр - тұрпатын бедерлеуге, мұнан соң географиялық атаулардың пайда болуына алып келді. Кең дала төсінде, табиғатпен етене өмір сүру жалпы көшпенділер жұртының, қала берді қазақ халқының төл мәдениеті деп түсінсек халықтық ұғымдағы геоэколгиялық түсінік элементтері географиялық атауларда жинақталды. Географиялық атауларды қалыптастырушы негізгі фактор - халық десек, кез - келген халықтың рухани элементті өзі өмір сүрген орта мен өзі қолданыс ретінде пайдаланған, тұтынған шаруашылық тұрғысынан алатыны айқын. Осы ретте, қазақ халқына тән топонимдер көшпелі - отырықшы мәдениетіне орайластырылып, мал шаруашылығы, жануарлар әлемі және фитонимдік ұғым санатында өрбіп, нәтижесінде жер-су аттарын айыра білу, географиялық нысандардағы белгілерді нақтылауға алып келді. Сондықтан да қай өңірге тән топонимді алмайық сол дала халқының түсінік ұғымы, физикалық-географиялық құндылықтарын көрсететін мәлімет екендігіне көз жеткіземіз.
Қазақтың жер-су атауларына келсек бұл тақырып аясында кең көлемде деректер келтірумен қатар олар арқылы дәстүрлі қазақ өмірінің нақты ұғымымен бетпе-бет келе аламыз. Өйткені ғасырлардан бермен тамыр тартқан этникалық рухани мұрада жер-су аттары үлкен мәнге ие. Халықтың табиғатпен етене өмір сүру мәдениеті мен тәжиірбиесі осы топонимиялық атауларда жинақталған. Топонимдік фактор - қазақ тарихының үлкен бір бөлігі деп санасақ, тарихи жер-су атаулары секілді түсініктер тарихи күрделілікке ие.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жалпы Қазақстанның топонимдері мен табиғи жағдайы барысында сөз қозғамас бұрын оның ежелгі руханияты мен мәдениеті турасында тоқтағанымыз ләзім. Атап айтсақ, әлемдегі көлемді жер мөлшеріне ие Қазақстанның ұлан-ғайыр даласының тарихы тереңде жатқаны баршаға аян. Атап айтсақ түркі жұртының отырықшы және көшпелі мәдениетінің негізі болып, Орта Азиядағы ең бай да атақты қалары болған, шығыс пен Еуропа арасына алтын көпір болған Ұлы Жібек Жолының бойынан орын тепкен қоғам сол кездерде-ақ табиғат мүмкіндіктерін кеңінен пайдалануға қол жеткізді. Мал шаруашылығы ғана емес, егіншілік, қол өнер, табиғат ресурстарын қолдана білу арқылы өркендеудің жоғарғы сатыларына қол жеткізе білген ескі мәдениеттің ізі мен жұрнағын бүгінде тек қана мұражайдағы тарихи экспонаттар ғана емес географиялық атаулар да айғақтай түседі. Біздің бұл пікірімізге ғылыми жұмыстың дерек көздері ретінде пайдаланған көптеген ғалымдардың еңбектері дем бере түседі. Атап көрсетсек, табиғатпен етене тіл табысуы нәтижесінде үлкен деңгейдегі жетістікке қол жеткізген өңірге тән ежелгі мәдениет турасында, осы ұғымның өрістеуі себепкерлігінен географиялық түсініктер орныққаны–көне саяхатшылар күнделгінен бастап, орта ғасырдағы зерттеушілерге, одан берідегі ғалымдарға азық болғанды. Еліміздің географиялық жағдайы, жер бедері, су көздері, өсімдіктер және жануарлар әлемін зерттеп, климаттың құбылмалылығы, сондай ақ топонимдер тудыруда халық мәдениетінің түрлі себептерінің барысы жайлы бұған дейін көптеген зерттеушілеріміз қалам тартты.
1. Джаналеева К.М., Будникова Т.И. и др. Физическая география Республики Казахстан. Алматы, Қазақ Университеті, 1998 г, 262 стр - 4 стр.
2. Гелдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана, Алма Ата «Гылым» -1992 г 168 - 7 стр.
3. Веселов В, Ж.С.Сыздықов, Гидрогеология Казахстана, Алматы 2004 г, 480 стр.
4. Өтемағамбетов. М. Қазақстанның физикалық географиясы. «Мектеп». – Алматы. 1967.
5. Молдағұлов Н. Ландшафт, Алматы, Қазақстан 1983. 102 - 55бет
6. Бейсенова Ә. Қазақстан табиғатын зерттеу және физикалық географиялық идеяларының дамуы: (Ежелгі дәуірлерден бастап, ХХ ғ. басына дейін). – Алматы: Рауан, 1990.
7. Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. Алматы 2002
8. «Маңғыстау» энциклопедия Алматы. 1997 жыл.
9. Қазақстан Энциклопедиясы.
10. Сейітов Н.С. Геология негіздері. Алматы 2000, 169 бет.
11. Есенов Ш. Недра Казахстана, 1968г, 548-3 стр.
12. Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 1 том, Алматы, Мұнайшы қоғамдық қоры, 2005 ж - 607 бет 133 б
13. Сапаров.Қ.Т. Павлодар облысы топонимдерінің қалыптасуының геоэкологиялық астарлары. Алматы 2004, география ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация.
14. Бәкіров.С.Ә. Пайдалы қазбаларды қалай іздеу керек. Алматы – 1961 ж., 37 бет. Қазақ ССР саяси ғылыми білімдер тарату қоғамы.
15. Қазақстан энциклопедиясы. том 5 – 266 бет.
16. Бияров Б. Өр Алтайдың жер – су аттары. Алматы, 2002 ж 133 бет.
17. Жанұзақ Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы, Алматы, 2004 Азия баспасы, 126 бет.
18. Керімбаев Е. Атаулар сыры. –Алматы: Қазақстан, 1984.
19. Аяпбекова Ә. Батыс Қазақстан аймағының ланфшафт ерекшеліктерін анықтайтын топонимдер бірлестігі. ӘӨК 91:801.311(574)
20. Казахстан общая физико-географическая характеристика. –М.-Л.: Изв-во АН СССР, 1950.
21. Рельеф Казахстана часть 1, (пояснительная записка к геоморфологической карте Казахской ССР масштаба (1:1 500 000), Алма Ата «Гылым» 1991г, 167 стр.
22. Исаченко А. Г. Методы прикладных ландшафных исследований. - Л. : Наука,1980.
23. Система ведения сельского хозяйства Павлодарской области.- Павлодар: ТОО НПФ «Эко», 2003.
24. Қондыбай С. Арғы қазақ мифологиясы. – Алматы: Дайк Пресс, 4 -ші кітап. – 2004.
25. Суперанская В.В. Типы и структуры географических названий //Лингвистическая терминология и прикладная топономастика. – М.: Наука, 1964. – С.59–118
26. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. -М.: Мысль, 1984.
27. Мамбеталиев К.Т. Отражение рельфа местности Казахстана а топонимии.
28. Рациональное природоползовние, школа-конфепенция молодых ученых с участием стран СНГ. Москва, 2005, 222 с
29. Местные географические термины. Издательство «Мысыль» 1970 г. (научные сборники от.редактор Е.М.Поспелов, Н.И.Толстой ) стр 206 (174 бетте Конкашпаевты» мақаласы бар).
30. Керимбаев Е. А. Лексика-семантическая типология оронимии Казахстана. Автореф.дисс.канд.филол. наук.-Алма-Ата, 1988.
31. Абрахманов С.А научный редактор, Государственный каталог географических названий Республики Казахстан том 2. Северо-Казахстанская область. Алматы 2003 г, 202стр.
32. Абрахманов С.А научный редактор Государственный каталог географических названий Республики Казахстан том 6. Северо-Казахстанская область. Алматы 2006г, 232стр
33. Керимбаев Е.А. Об основных типах оронимов Южного Казахстана. бет
34. Абдрахманов. С. А. Топонимическая политика как зеркало возрождения государственности Казахстана// Саясат, 1996. №12.
35. Конкашпаев Г.К. Казахские народные географические
термины. //Известия АНКазССР. Серия географическая.
Вып. 3. -Алма-Ата, 1951. С.3-46.
36. Попова В.Н. Словарь географических названий Казахстана, Павлодарская область, Часть 1 Москва, 1994 г, 202 стр.
37. Каймулдинова К. Қазақ топонимдерінің этноэкологиялық негіздері Алматы 2001, оқу құралы «Ғылым» ғылыми баспа орталығы 2001 ж. 85- 67 бет
38. Әбдірахманов. Ә. Қазақстан топонимикасының кейбір мәселелері. //Филология ғылымының кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация (қолжазба) А., 1954
39. Саттаров.А Топонимия Северного Кавказа
40. Топоров В. Н., Трубачев О. М. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Приднепровья. – М., 1962.
41. Атаниязов Г. Топонимия Киргизии , 1980, 230
42. Конкобаев К. Топонимия южной Киргизии. Фрунзе, 1980.
43. Достай Ж.Д. Мамбеталиев К.Т. Қазақтану және топонимия, Қазақтану өрісі. Оқу құралы, Алматы Қазақ университеті 2005ж, 204 бет.
44. Селевин В. А. Перечень млекопитающих окрестностей Семипалатинска//Бюлл. Средне-Азиатский Государственный университет, вып. 22.-Ташкент, 1937.
45. Мурзаев Э. М. Средная Азия. Физико-географический очерк. – М., 1957.
46. Абрахманов С.А. Ғылыми редакторы, Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы. 1 том, Ақмола облысы. Алматы 2004 ж, 200бет.
47. Афанасьев А.В. К истории фауны млекопитающих Казахстана//Вестник АН КазССР №4, 1949.
48. Поспелов. Е.М. Туристу о геогрфических названиях М 1988 г.
49. Эверсман. Э.А. Естественная история Оренбаургского края. Ч.1.- Оренбург, 1840. Ч. 2. – Казань, 1850.
50. Сыбанбеков Қ. Өсімдіктер сыр шертеді. – Алматы, Қайнар. 1982.
51. Сапаров. Қ. Т. Өсімдік атауларының топонимдерде көрініс табуы. //География және табиғат. №3, 2003.
52. Дәуренбеков. Ж., Асқаров.Ә. Жасыл әлемге саяхат. - Алматы. 1985.
53. Орынбаева С. География ғажайыптары. – Алматы, 1966.
54. Баянаула (тарихи–зерттеулер). – Астана: «Фолиант». 2002.
55. Рельеф Казахстана часть 1, (пояснительная записка к геоморфологической карте Казахской ССР масштаба (1:1 500 000), Алма Ата «Гылым» 1991г, 174 стр
56. Абрахманов С.А. Ғылыми редакторы, Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы. 1 том, Қарағанды облысы. Алматы 2005 ж, 1бөлім.
57. Феодорович Б.А. Лик пустыни – М. Моладая гвардия 1954.
58. Орхан Енесай жазбалары. Алматы, Хант баспасы, 1997.– 590
59. Қашқари М. Түрік сөздігі. 1-том. – Алматы, Хант баспасы, 1997.– 590 б.
60. Қойчубаев Е. Краткий толковый словарь топонимов Казахстана. А А, Наука 1974 г 274 стр.
61. Вавилов Н. И., Краснов А. Н. Пять континентов. Под тропиками Азии. – М.: Мысль, 1987.
62. Жүнісов Д. Өзен-көл атаулары. – Алматы, 1985.
63. Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий. Т І- V - М.: Просвещение, 1982.
64. Паллас А. С. Путешествие по разным провинциям российской империи, ч.2, кн.2 – Спб, 1786.
65. Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. М.: 1966.-334 с
66. Жучкеевич В.А. Общая топонимика. Минск: Вышей.школ., 1968.-432с.
67. СССР физикалық географиясы 1974 ж, 407 бет.
68. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекттік каталогы, 1 том, Ақмола облысы.
69. Омарбекова А.С. Социальные и природные в формировании топонимии Улытау-Торгайского региона. Автореф. Дисс. Канд. географ. Наук. – Алматы, 1999.-28 с
70. Маканова А.О. Природные основы номинации географических объектов Акмолинской области. Автореферат диссертации на соискание уч.степени кандидата географических наук.
71. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. – М.: Мысль, 1984. – 653 с. (308 бет құдық туралы бар. 653 стр.)
72. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, 1959, 1961. Т.І-ІІ.
73. Құрмашев Г. Сөздік география
74. Маргулан А.Х. и др. Древняя культура Центрального Казахстана – Алматы, Наука Каз. ССР., 1966. – 435 с.
75. Мырзалиева З. Канд. дисертация 2007 ж
76. Мурзаев. Э.М. Очерки по топонимики М., 1974.-382 с.
77. Әлімхан А.Ә. Шығыс Қазақстанның оңтүстік аймағы топонимдерінің тілдік және этномәдени негіздері.
78. Қазақстан энциклопедиясы 8 том 525 бет
79. Конкашпаев Г.К Словарь казахских географических названий. Алма Ата 1963 г. 184 стр.
80. Мамбеталиев К.Т. Экология және топонимика, Экологияның өзекті мәселелері, Қарағанды 2004 ж, 50 б
81. Вальская Б.А. Путешествия Е.П.Ковалевского. – М.: Географгиз, 1956. – 200 с.
82. Орталық Қазақстанның жер-су аттары. Жауапты ред. Т. Жанұзақов. –Алматы: Ғылым, 1989.
83. Абдрахманов А. Қазақстанның жер су аттары. Алматы 1959 г 219 бет.
84. Жатқанбаев Ж. Өсімдік және адамзат, Алматы, Қазақстан, 1977ж, 160 бет
85. Махмұт Қашқари Түрік сөздігі (аударған А. Егеубай) 1997 Алматы, Хант, 1 том.
86. Нұрмағанбетов Ә. Қазақ тілінің говарларының Батыс тобы. –Алматы: 1994.
87. Абрахманов С.А. Ғылыми редакторы, Қазақстан Республикасының географиялық атауларының мемлекеттік каталогы. 3 том, Павлодар облысы. Алматы 2005 ж, 204.
88. Равнины и горы Средней Азии и Казахстана /отв.ред. С.С.Коржуев. – М.: Наука, 1975.
89. Әбдірахманов. А., Қазақстан этнотопонимикасы, Алматы 1979 г, «Ғылым баспасы»
90. Ж.О.Артықбаев, Этнос және қоғам., 18 ғ., Қарағанды., 1995 ж., 239 бет
91. Баяндин Н.И. О некоторых казахских географических названиях Восточного и Центрального Казахстана //Вестник АНКазССР, №4. 1949.
92. Маргулан А.Х. Бегазы дандыбайевская культура Центрального Казахстана, А Ата, Наука Каз ССР 1979 – 285 стр.
93. Болатов Ж. Аякөз ауданында тұратын қазақтардың тіліндегі жергілікті ерекшеліктер //Қазақ диалектологиясы. 1-шығуы. – Алматы, “Ғылым” баспасы, 1965. – 51-77-б.
94. Марғұлан Ә. Х. Қазақ халұының сәулет өнері. //Білім және еңбек. №5.1964.
95. Павиленис Р.И. Проблема смысла //Современный логико-философский анализ языка. – М.; Мысль, 1983. – c. 263-274.
96. Мамбеталиев К. Арал теңізі маңындағы қолайсыз жағдайлардың топонимдердегі көрінісі. Гидрометеорология и экология, Алматы 2004 г, 203 c.
97. Бейсенова А.С. сб. Экологические обстановка в Казахстане. Экологические проблемы Казахстана. Алма-Ата. Наука 1990.
98. Қалиұлы Байынқол. Өсiмдiк атаулары Орысша-қазақша сөздiк. Алматы. 1993 ж.
99. Қазақ Совет энциклопедиясы. 1-том. Алматы, 1972 ж.
100. Рубанов И.В. Геология Аральского моря, 1987 г 245 стр
101. Коровин Е.П. Бетпак-Дала как особый тип пустыни //Труды САГУ, серия VIII-б. – Ботаника. Вып. 27. – Ташкент, Изд-во САГУ, 1935.
102. Мынбаев К.М. Пустыня Бетпак-Дала. – Алма-Ата, Изд-во АН Каз. ССР, 1948.
103. Ломакин Н. П. О полуострове Мангышлак и о путях оттуда в разное пункты Закаспийского края чл-сотр. Н. П. Ломакина //Зап. Кавказского отд. РГО. Кн.8. Тифлись, 1873.
104. Борщов И. Г. Материалы для ботанической географии Арало-Каспийского края //Записки АН-СПб., 1859. Т.ҮІІ.
105. Спан Әбілқайыр «Дала мен қала» Сайын даланың шыңырау құдықтары, 2009 ж, 13 сәуір.
106. Ханмогамедов Х.Л. Топонимия Дагестана, Красноярск. 1990 г.
107. Әбдірахманов С.Ә. Мәмбеталиев К.Т. Географиялық атауларға қатысты еңбектердің Қазақстан топонимикасын қалыптастырудағы маңызы. География және табиғат, №2, 2005 ж.
108. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының каталогы 6 том, Алматы, 2006 ж, 372 б.
109. Мамбеталиев К.Т. Хабаршы №1, Қазақстанның кейбір топонимдерін қалпына келтіру мәселелері, Алматы 2004 ж 34 б.
110. Транскрипция географических названий. Редакционно-издательский отдель ВТС Москва-1960, 111 стр.
111. С.В.Калесник. Энциклопедия географических названии Москва 1973 г
112. А.Ф.Трешников Географический энциклопедический словарь, Москва 1983 г
113. Қазақ Совет энциклопедиясы Алматы, 1972-1978 г
114. А.Абдрахманов, Т.Жанұзақов, А.Сапарбеков Жезқазған облысы. 1990 ж. 250 бет.
115. Абдрахманов С.А, Базарбаев К.Б, Маканова А.У, Мамбеталиев К.Т. //Географические проблемы устойчивого использование природно-ресурсного потенциала Республики Казахстан//. Проблемы терминизации географических наук на казахском языке. Алматы, 2005 г- 303 с.
116. В.М. Чупахин Высотно-зональные геосистемы Средней Азии и Казахстана. Алма –Ата. Наука 1987 г 252 стр.
117. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының каталогы 7 том, Алматы, 2006 ж, 370 б.
118. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының каталогы 6 том, Алматы, 2006 ж, 372 б.
        
        МАЗМҰНЫ
ҚЫСҚАРТУЛАР МЕН
БЕЛГІЛЕУЛЕР...........................................................2
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
1 ҚАЗАҚСТАН ТОПОНИМДЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ ... ... ... жер ... және ... ...
ресурстары..................................................................
................................19
1.4 Топырақ және өсімдік
жамылғысы................................................................22
2 ТАБИҒИ-КЛИМАТТЫҚ ЗОНАЛАР ТАБИҒАТЫНЫҢ ТОПОНИМДЕРДЕГІ ... ... ... ... ... ... Дала ... ... ... Таулы тік ... ... ... ... ҰШЫРАҒАН ЖЕР-СУ АТТАРЫН ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1 Жергілікті топонимдерді қалпына келтірудегі ... ... ... географиялық терминдерінің әлемдік кеңестікке енуі, қазіргі
жағдайы, тарихи
алғышарттар.................................................................
..........105
3.3 Еліміздегі бұрмаланған жер-су ... ... ... ... ... ... ... МЕН ... ... - ... - ... –айрық
бат. – батпақ
бей. – бейіт
бұл. – бұлақ
д. қос. – дала қосы
жай. – жайлау
ж.сай - жырасай
қон.- ...... ... ар. – құр арна
е.м. – елді мекен
өз. – өзен
қыст. - қыстау
қон. – қоныс
тақ. – тақыр
төб. – төбешік
т.көл – тұзды ... қ. –су ...... аудан және елді мекендер
Алм. обл. – Алматы облысы
Ақт. обл.- Ақтөбе облысы
Ақм. обл. – Ақмола облысы
Ат. обл. –Атырау облысы
Бат. Қаз. обл. – ... ... ...... облысы
ОҚО. – Оңтүстік Қазақстан облысы
Пав. обл.- Павлодар облысы
ШҚО - Шығыс Қазақстан облысы
ст. – станция
раз. - разъезд
Кіріспе
Өркениеттің дамуы, адам ақыл ... ... ... орта мен
қоғамды тануға ұмтылыс жасауы нәтижесінде географиялық ортаға деген ұғым
нық қалыптаса ... ... «тіл ... ... ... табиғаттың түр - тұрпатын бедерлеуге, ... соң ... ... ... алып ... Кең дала ... ... етене
өмір сүру жалпы көшпенділер жұртының, қала берді қазақ халқының ... деп ... ... ... ... түсінік элементтері
географиялық атауларда жинақталды. Географиялық атауларды қалыптастырушы
негізгі фактор - халық ... кез - ... ... ... ... ... ... орта мен өзі қолданыс ретінде пайдаланған, тұтынған шаруашылық
тұрғысынан алатыны айқын. Осы ретте, қазақ халқына тән топонимдер ... ... ... орайластырылып, мал шаруашылығы, жануарлар әлемі және
фитонимдік ұғым санатында ... ... ... аттарын айыра білу,
географиялық нысандардағы белгілерді ... алып ... ... ... ... тән ... ... сол дала халқының түсінік ... ... ... ... ... ... ... атауларына келсек бұл тақырып аясында кең көлемде
деректер келтірумен қатар олар ... ... ... өмірінің нақты
ұғымымен бетпе-бет келе аламыз. Өйткені ғасырлардан бермен ... ... ... ... жер-су аттары үлкен мәнге ие. Халықтың табиғатпен
етене өмір сүру ... мен ... осы ... ... ... ... - ... тарихының үлкен бір бөлігі деп
санасақ, тарихи жер-су атаулары секілді түсініктер тарихи күрделілікке ... ... ... ... ... ... мен
табиғи жағдайы барысында сөз қозғамас бұрын оның ежелгі руханияты мен
мәдениеті турасында тоқтағанымыз ... Атап ... ... ... ... ие ... ... даласының тарихы тереңде ... аян. Атап ... ... жұртының отырықшы және көшпелі мәдениетінің
негізі болып, Орта ... ең бай да ... ... болған, шығыс пен
Еуропа арасына алтын көпір болған Ұлы Жібек ... ... орын ... сол кездерде-ақ табиғат мүмкіндіктерін кеңінен пайдалануға қол
жеткізді. Мал ... ғана ... ... қол ... табиғат
ресурстарын қолдана білу арқылы өркендеудің жоғарғы сатыларына қол ... ескі ... ізі мен ... ... тек қана ... ... ғана емес географиялық атаулар да ... ... бұл ... ... ... ... ... ретінде пайдаланған
көптеген ғалымдардың еңбектері дем бере түседі. Атап көрсетсек, табиғатпен
етене тіл табысуы нәтижесінде ... ... ... қол ... тән ... ... турасында, осы ұғымның өрістеуі себепкерлігінен
географиялық түсініктер орныққаны–көне саяхатшылар күнделгінен бастап, орта
ғасырдағы зерттеушілерге, одан ... ... азық ... ... ... жер ... су ... өсімдіктер және
жануарлар әлемін зерттеп, климаттың құбылмалылығы, сондай ақ топонимдер
тудыруда халық ... ... ... ... ... бұған дейін
көптеген зерттеушілеріміз қалам тартты.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақстан топонимикасына қатысты мәселерді
негізінен тіл мамандары зерттеп келгендігі ... ... ... ... ... ... ... ретінде Ғ.Қ. Қоңқашпаевтың
диссертациясының орны ерекше.
Алғаш рет К. Каймулдинованың ғылыми жұмыстарында қазақ топонимдерінің
ақпарттық жүктемесінің ... ... ... ... А.Е. ... А.С. ... А.О. Мақанова, Қ.Т.Сапаров, З.Қ.
Мырзалиеваның жұмыстары аймақтық топонимикаға арналды.
Географиялық атаулардың табиғи ортамен байланысы Э.М. Мурзаев, ... Х.Л. ... Ғ.Қ. ... Ж.Д. ... ... А.П. ... С.Ә. Әбдірахманов, Қ.Б. Базарбаев,
К.Д. ... А.С. ... Ә.Е. ... Қ.Т. ... Мақанова, З.Қ. Мырзалиеваның еңбектерінде зерттеліп қарастырылған.
Жалпы алғанда Қазақстанның ... ... ... топонимдердің
көрінісі зерттелмеген.
Біздің ғылыми жұмысымыз Қазақстанның табиғи климаттық зоналары
бойынша ... рет ... ... ... ... Осы ... ... ғылыми
жұмысымыздың өзектілігі еліміздің барлық өңіріне тән ... ... болу ... бұл ... ... тұрмысымен байланыстылығы
және де географиялық терминологияға қатысты зерттеу, талдау жүргізу болып
табылады. Тақырыпты жете ... ... ... ... ... ... мен міндеттері. Қазақстанның табиғи–климаттық
зоналардың сипаттамаларының ... ... ... ролі мен ... ... және ... ... гидронимдердің, фитонимдердің және зоонимдердің ролін
анықтау. Қойылған ... ... ... ... шешуге тура келді:
• Қазақстан Республикасының топонимиясының ... ... ... ... ... негізінде Қазақстанның табиғат жағдайларының географиялық
атауларда бейнелену заңдылықтарына талдау жасау;
• Масштабы 1: 500 000 карталар ... ... ... ... атауларды табиғи-климаттық зоналар мен таулы тік белдемдік аймақ
бойынша жүйелеп топтастыру;
... ... ... ... ... ... ... және бүгінгі жағдайларына баға беру және олардың
бұрмалану себептерін анықтау.
Зерттеу нысаны (пәні). ... ... ... ... ... жүйесі.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негіздері. ... ... ... ... айырықша еңбек сіңірген танымал өкілдері
мен географ ғалымдардың еңбектері болып табылады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
Алғаш рет еліміздің топонимдер ... ... ... табиғи-
климаттық зоналар мен таулы тік белдемдік аймақ бойынша ... ... ... нысандарға қойылған атаулар жіктеліп, оларға
табиғат жағдайларды бейнелейтін ... ... ... баға ... ... ... ... фитоним және зоонимдер түрінде
сипатталды.
Топонимдер мен табиғи ортаның байланыстары және географиялық атауларда
табиғат жағдайларының ... ... ... ... ... ... гидронимдер, фитонимдер және зоонимдер картасы)
құрастырылды.
Бірінші рет табиғи ... ... мен ... тік белдемдік аймаққа
тән ... ... ... ... ... түрінде берілді. Топонимдер
негізінде табиғи-климаттық зоналар мен таулы тік белдемдік аймақтарды
анықтауда топонимиялық мәліметтер пайдаланылды.
Қорғауға ... ... ... ... қорғалатын
мәселелер ұсынылады:
1. Қазақстанның табиғи-климаттық зоналарындағы қазақ топонимдерінің
кеңістік бойынша көрінісі.
2. Әрбір ... ... ... ... жіктелу
заңдылығы.
3. Табиғи-климаттық зоналардағы топонимдердің ақпараттық ... ... ... ... Білім және ғылым
министрлігі География институтының геоморфология және ... ... ... және ... ... ... бері ... топонимдер, масштабы 1:500 000 (80 ... 25 000 ... жер су ... және ... ... ... географиялық атаулар мен ізденушінің 2004 жылы
еліміздің табиғи-климаттық зоналарына жасаған экспедиция материалдары негіз
болды.
Жұмыстың теориялық маңызы. ... ... ... геоэкологиялық бағыттарын дамытуға және кешенді зерттеуге
мүмкіндік туғызады.
Зерттеу нәтижелерінің қолданбалық маңыздылығы. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
физикалық географиясы курстарын оқыту барысында кеңінен пайдалануға және
тақырыптық ... ... үлес ... жүзеге асыру. Зерттеу жұмысының материалдары Қарағанды, Шығыс
Қазақстан, Қызылорда, Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... бойынша Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... өтуі. Зерттеу жұмысының материалдары
Алматы қаласында (2003 ж), Қарағанды ... (2005), ... ... университетінде өткен ТМД ... жас ... ... 2005), ... ... Зерттеу жұмысы
«География және табиғат» ғылыми-педагогикалық журналында (№2, 2005 ж), ... ... ... ... университетінің «Хабаршысы» (№1, 2003 ж)
журналында, «Гидрометерология және экология» (№3,2004 ж) журналында жарық
көрді.
Зерттеу ... ... ... ... ... 2003-
2007 жылдарда басылып шыққан ғылыми басылымдарда автордың 6 мақаласы ... ... мен ... ... ... терілген 130
беттік мәтіннен, оның ішінде кіріспе, үш ... 22 ... 19 ... ... әдебиеттер саны 118 атау.
Диссертацияның 1 -ші тарауында қазақ ... ... ... ... жер бедеріне мен
геологиялық құрлысына, климатына, су ... ... және ... ... шолу ... 2-ші ... еліміздің табиғи климаттық зоналарының табиғи
жағдайларына шолу ... ... ... ... ... ... ... географиялық нысандарға атау ... ... ... ... ... отырған аумақтағы геогарфиялық
атаулар 4 топқа: оронимдер, гидронимдер, ... және ... ... олардың табиғи ортамен байланыстары талданды. Сонымен бірге
олардың карталары жасалынып ... ... ... ерекшеліктерін
топонимдер арқылы анықтау мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... шығу тегі ... Аумақтағы
географиялық нысандарға атау берудегі топонимиялық заңдылықтар назарға
алынды.
Ғылыми жұмыстың 3 – тарауында ... ... ... ... ... ... Қазақ географиялық терминдерінің әлемдік ғылыми
кеңестікке енуі, қазіргі жағдайы, тарихи алығшарттары қарастырыла ... ... ... ... ... ... мәселелері
зерттелді. Сонымен бірге жоғалған ... ... ... ... атауларды қалпына келтіруге байланысты ұсынстар айтылды.
1 Қазақстан топонимдерінің ... ... Жер ... және ... ... Ресей Федерациясымен, оңтүстігінде Өзбекстан, оңтүстік-
батысында ... ... ... мен ... Халық Республикасымен шектесетін, жер көлемі жөнінен дүние жүзінде 9-
ыншы орынды алатын ... ... ... ... ... ... ... қашықта орналасқан [1].
Қазақстан батысында Еділдің төменгі ... ... ... етегіне дейін 3000 шақырым 2 сағаттық белдеуді басып өтеді.
Солтүстікте Батыс ... ... ... ... шөлі мен ... ... дейін 1600 шақырымға созылып жатыр. Республика ... ... ... ... Европа жазығының орталық бөлігі мен
Британия аралдарының оңтүстік ендігіне, ал республиканың оңтүстік нүктелері
(40º56′с.е.). Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және ... ... Дәл сол ... ... ... жерлері қоңыржай континенттік
климатымен, ал батыс Европа жерлері субтропиктік климатымен ерекшеленсе,
Қазақстан аумағы ... және ... ... ... ерекше көзге
түседі. Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы 15 000 шақырымнан астам, оның
12 000 шақырымға жуығы құрлықпен, ал 3000 ... ... ... ... ... ... ... [2].
Қазақстан аумағы тым ерте (палеозойға дейінгі) ... ... ... ... ... Кейіннен әлденеше рет болған
геотектоникалық қозғалыстар нәтижесінде олар ... ... ... ... ... кейінгі күшті орогендік қозғалыстар салдарынан
бұл платформалық кең аймақ ... ... ... ... ... ... солтүстік және орталық ... ... ... сол ... ... сақталған. Оңтүстікте, оңтүстік
-шығыста (альпі геологиялық шеңберінде) бұрынғы геологиялық ... ... ... ... ... ... ... алаңдар
пайда болған. Оның бір жағында қатпарланған биік тау ... ... ... және оған ... ... ... ... заңдылығы
негізінде әр мөлшерлі терең ойыстар орын алған. Жалпы алғанда айтылған екі
бөлікте ... ... ... ... ... ... ... а) бұрынғы платформалық қалпында қалған - Каспий ... ... - ... ... тау жүйесі; Тұран және Солтүстік
Қазақстанның (Сарыарқаның) қатпарлы таулы қыраттары; б) ... ... ... орогендер: Тәңірітау - Жетісу ... - ... ... тау ... мен тауларға шектес және тауаралық
ойыстар [3].
Еліміздегі ... ... ... - Үстірт, Бетпақдала, Жем, Орал
үстірті, Торғай және Маңғыстау үстірттері. Қазақстанның орталық ... ... жер ... өзіндік сипатқа ие. Мұнда төбелер, үшкір төбелі
шоқылар, жазықтар, аласа таулар және тұзды ... ... ... ... ... ... көптеген қыраттарға ұқсас түр келтірсе, кейбір
қатты жыныстардан құралған ... мен ... ... ... ... Төбелер қырқасы 30-50 м ... ... ... ... Сарыарқа деп атайды.
Шығыста және оңтүстік-шығыста тізбектері ... ... ... ... таулар алып жатыр. Мұнда Қазақстанның табиғаты әр
алуан және таңғаларлық. Шығыста Алтай тауының оңтүстік-батыс ... ... ... ... ... бай ... ... Алтай, ал
келесісі Оңтүстік Алтай атауымен ... ... ... жер бедерінің
жаратылысын түсіне алмаса да әр түрлі ландшафттарды шаруашылық мақсатта
орынды пайдалана ... ... ... ... ... ... қалыптасуы жөнінде бір
– бірінен өзгеше болып келетін орографиялық бірліктеріндегі жер бедеріне
байланысты ... ... ... ... алуан түрлілігі туралы
деректер мен мағлұматтар бере отырып, сонымен ... ... ... білдіреді [4].
Тауларда жер беті жыныстарының литогенді құрамдары өте ... ... ... ... мен ... кешендердің қатпарлы-жақпарлы
қабаттарынан, керегетасты, кесектасты блоктардан тұрады. Сондықтан жер беті
жыныстарының топырақ ... ... ... жартасты, қорымтасты,
қиыршықтасты болып келеді. Жер беті ... ... әр ... ... сол ... ... ... Халқымыз табиғаттың осындай
еркешеліктеріне үлкен мән беріп, жер атауларын өз ... сай ... ... Алатау, Қаратау, Құмбел, Қарақия, Қызылқұр сияқты
көптеген жер аттары дәлел бола ... ... ... ойыс – ... ... аймағындағы сыртқы жер
қабаттары тым тереңге ... ірі ... ... құрылым. Бұл
арада сыртқы шөгінді жер қабаттарының табаны (фундамент) ойыстың ... 5-12 ... ... 20-23 ... ... тереңдікте орын
алған. Фундаменттің үстіндегі шөгінді жер қыртыстары бес ... ... ... ... ... тым егде ... ... қалыптасқан шөгінді және эффузивтік тау жыныстарынан құралған
қабат. Бұл ... ... ... ойыстың шет жақтарында 2-5 км болса,
ортасына қарай 8-9 км-ге жетеді. Жалпы қалыңдығы көрсетілген ... ... ... ... ... құрылымдық қабат (әр дәрежеде қатпарланған
метаморфты тау ... ... ... ... басталып, девонға
дейінгі кезеңде пайда болған. Үшінші құрылымдық қабат девон кезеңінің
ортасынан ... ... ... дейін қалыптасқан. Оны құрайтын
шөгінділердің қалыңдығы 2-6 км болады. Бұл ... ... ... ... ... ... тау жынысының болуы. Осы тым ... ... оның ... ... ... әр ... ... зор
әсерін тигізген. Шөгінді тау жыныстарынан тұратын (жалпы қалыңдығы 2-3 км
болатын) төртінші құрылымдық қабат орта ... ... ... ... ... ... (бесінші) үйінді тау жыныстарынан тұратын
қабаттамалар кейінгі плиоцен дәуірінен басталып, қазіргі ... ... ... Осы ... ... әсіресе үстіңгі екі
қабатта тым мол да өнімді жер асты сулары қалыптасқан.
Каспий топонимінің шығу тегіне ... ... ... ... орасан
үлкен көлемді алып, бірнеше елмен шектесетіндіктен теңіз деп аталғанымен,
географиялық ... ... – көл. ... ешқандай теңіз, мұхитпен
шектеспейді. Тарихта Каспийдің жетпістен астам атауы болғанына қарап, бұл
теңіздің ... бойы ... мен ... ... ... жіті ... болғаны мен бұл теңізден пана ... мол ... ... ... ... ... қарай теңіздің атауы да
түрліше өрбіген: Горган, Еділ, Дербент, Хазар, Сарай, ... ... ... ... ... Булгар, Хвалын десе, әлемнің түкпір-
түкпіріне сауда саттық мақсатында ағылған керуендер сыртқы ... ... ... деп те атап ... ... ... ... Қобда, Ойыл,
Ырғыз атауларының тарихы өте ерте кезеңдерден басталады [6].
Тұран ойысы (ойпаты) Оңтүстік ... ... ... қарай
Сарыарқаның адырлы қыраттарына, солтүстіктен оңтүстік пен оңтүстік-батысқа
қарай Торғай, Сырдария, Арал теңізі бойын және Үстірт пен ... ... ... кең ... ... Бұл ... ... үстінде
қалыптасқан шөгінділер төрт қабаттан ... Оның ... ... ... ... ... төменгі плиоценге дейінгі ... ... ... ... қабаттың құрамындағы карбонатты-құмтасты
шөгінділердің жалпы қалыңдығы 1 ... ... Бұл ... ... ... бөлігінде (Маңқыстау мен Үстірт аумағында) орын ... (ең ... жер ... біртұтас емес, ойыстың әр бөлігінде
сақталған, қалыңдығы 0,5-1 ... аса ... сөзі ... қысқаша тоқатала кетсек: еліміздің топонимиясында
зерттеушілердің пікірінше «тұран»-тау ... су ... ... ... Ерте ... ... ... көмілген қар суын шаруалар ыстық
түскенше ілдалайды. Маңғыстау шаруагерінің ... суды ... ... мен қар ... ... ... есепке алып, оларға айырықша ат
беріп, айдар тағуы да осыдан. «Құсымның ... ... ... ... ... атаулар осының айғағы [8].
Солтүстік Қазақстан ойысы (Батыс Сібір ойысының ... ... - ... пен ... ... ... және ... қыратымен, оңтүстік-
шығыста Алтай таулы өлкесімен шектеліп жатқан кең жазық. Ол екі ... ... ... ... сомтасты тау жыныстарының (бірінші
қабаттың) бетінде 2,5-3 ... ... ... қалыптасқан екінші
қабаттың төменгі бөлігі триас-юра кезеңінде пайда ... ... ... ... ... 0,8 -1,2 км) ... негізінен ойыстың
шығыс жағында орын алған. Кейбір араларда бұл шөгінділердің бетінде жатқан
жоғарғы плиоцен мен ... ... ... ... тау ... ... км ғана ... Оралтау-Мұғалжардың аласа таулы, адырлы қыраты геологиялық
құрылымы солтүстіктен ... ... 350 км ... Орал ... ... ... бағытта батыстан шығысқа қарай екінші дәрежелі бірнеше
тектоникалық құрылымдардан тұрады. Олар ең батыстағы құрылым, оның құрамына
Қазақстан ... ... ... ... ... Оралтау немесе Ор-Елек
жотасы; Батыс Мұғалжар, Орталық Мұғалжар және ... ... ... бір-бірімен тым тереңге ... ... ірі ... [4]. Аталып өткен зоналардың жер қойнауы сомтасты өте ... ... ... және жай ... ... бөлігі) метаморфты
тау жыныстарынан тұратын екі қабаттан құралған. Оның астыңғы тым қалың ... км) ... ... ... ... ... болған да үстінгі
(қалыңдығы 4-5 км-ден астам) ... ... ... ... ... құрылымдар батыста, шығыста және оңтүстікте шөгінді ... ... ... ... ... ... - қыраттары да екі тектоникалық қабаттан
(каледон және ... ... ... Оның ... бұл аймақтың
орталық және солтүстік бағыттарында сырт ... ... ... ... ... ... орта аралығында орын алған. Сыртқы каледондық
тектоникалық шеңбер өте қалың (10 км-ден астам) сомтасты тым күрделі ... ... тау ... құралған. Бұл каледондық
аймақтың әр ... ... ... пайда болған едәуір көлемді ойыстар
(Теңіз, Жезқазған, Қарағанды, Батыс Балқаш, Шу - ... және ... ... ... қалыптасқан. Олар девон-карбон кезеңдерінде
пайда болған ... ... 4-6 ... жанартаулы, құмтасты, карбонатты
және көмірлі шөгінді қабаттамалардан құралған.
Орталық Қазақстанның ішкі жағындағы Балқаш көлі маңындағы және каледон
шеңберінің сырт ... ... ... құрылымында герцин (силур-
девон) ... тау ... орын ... Олардың жалпы қалыңдығы 3-7 км-
ге дейін ... Бұл екі ... ... ... ... әр
бөлігінде жатқан тау жыныстарын әртектес интрузивтік денелер тесіп өткен.
Тәңірітау – ... - ... ... ... кейінгі кезеңдерде
платформалық құрылымнан платформадан кейінгі қозғалмалы орогендік құрылымға
айналған. Бұл ... ... тым кең ... ... орташа және биік
таулар тізбегі пайда болған. Олар (батыстан шығысқа қарай ... ... ... ... ... ... ... Кіндіктас, Іле Алатауы
мен Кетпен, Жетісу Алатауы, Тарбағатай мен Сауыр және Алтай таулы жоталары.
Бұл ... ... ... ... ... аралығында және тауларға жақын
(солтүстік жағында) араларда, табиғи теңдестік заңы ... әр ... ... ... Бұл жоғарғы көтерілген және төмен ... ... ... ... тек кейінгі кайназой
кезеңінде ғана 5-10 км болған. Сол ... ... ... тау алдындағы
(Оңтүстік Балқаш, Шу-Сарысу) және тауаралық (Іле, ... ... ... жалпы қалыңдығы 1-4,3 км әр мөлшерлі түйіршікті құм-
кесектасты шөгінділер қалыптасқан. Бұл терең ... жер ... ... мол жиналған орындар [9].
Пайдалы қазбалары. Қазақстан жерінің көлемділігі және жер бедері мен
геологиялық ... ... ... оның жер ... көптеген пайдалы
қазбалардың болуына себеп болған. Пайдалы қазбалардың таралуы мен түрлері,
олардың орналасу жағдайы сол жердің ... мен жер ... ... ... ... ... ... әсіресе ертедегі күшті
жеміріліп, бұзылған тауларға тән. Қазба ... ... ... әр ... ... ... мол қоры ... Алтайда (сондықтан да
Кенді Алтай деп аталады), Сарыарқада, Мұғалжарда, Іле, Жетісу Алатауы,
Қаратауда және т.б. ... ... ... ... мен ... ... кен орны ... палеозойда пайда
болған. Отқа жанатын қазбалардың (тас көмір, қоңыр көмір, мұнай, газ және
т.б. минералды қазбалар) ... ... ... ... ... тау
аралық ойыстарға тән.
Қазақстан аумағының пайдалы қазбалары жайлы ... ... ... ... ... ... «Үлкен Сызба Кітапта» ... ... ... көне өндіріс орындары 1701 жылы орыс ... ... ... ... сызба кітабы» атаулы еңбегінде
көрсетілген. Ал республика аумағын геологиялық ... ... ... ... ... болсақ, мұндай жұмыстар 18 ғасырдың ... ... Петр ... ... ... аса ... ... Ертіс өзені алабынан Жайсан көліне дейінгі аралықты, Тарбағатай
және Жетісу Алатауы тау сілемдерін қамтыған. 18 ғасырдың орта ... ... ... мен Орыс ... қоғамы әдейі жасақталған дала
экспедициялары Батыс Қазақстан аумағының ... және ... ... ... бұл жұмыстарды жүзеге асыруға С.Г.
Гмелин, С.П. ... И.П. ... ... ... ... ат ... ... жылдар шамасында Қазақстанның ... ... де ... ... ... нәтижесінде күні бүгінге шейін белгілі Риддер-Сокольное
және Зырян сияқты полиметалды және алтынды-күмісті кендерді игеру ... аса ... [10]. ... ... Д.И.Менделеев кестесіндегі
элементтердің барлығы дерлік табылған. Мысалы мырыштың, қорғасынның,
күмістің, ... ... ... ... ... және ... қоры ... ТМД бойынша бірінші орында болса, мыстың,
молибденнің, кадмидің, бокситтің, фосфорит және ... қоры ... ... ... ... жөнінен әлемдегі негізгі шикізат
қоры [11]. Геологиялық зерттеулер нәтижелеріне қарағанда, ... ... ... ... ... мен газ ... бар екендігі анықталған,
алайда қазіргі кезде тек Батыс ... ... ... (Ақтөбе,
Атырау, Батыс Қазақстан, Қызылорда және Маңғыстау облыстарынан) ғана ... газ ... ... ... аймағынан әзірге Амангелді кен орны
ғана игеріле бастады. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 1 млн. 700 мың шаршы км-ге жетеді, ал бұл ... ... ... 62 % ... ... жылдың 1 қаңтарына есептегенде, Қазақстанда мұнай мен газдың 230
кенорны белгілі, олардың 131-і ... маңы ... 18-і ... ... ... 57-і ... Маңғыстауда, 15-і Оңтүстік Торғайда және 9-ы
Шу-Сарысу шөгінді алабында. Еліміздің топонимиясында мұнайға ... ... ... ... ... ... ... Майсіңген
т.б. атауларды айтуға болады.
Дербес газдың, яғни газ жатындары мен тақия газдарының қоры жағынан
Қазақстан барланған газ ... 90 %-ін ... ... 23 ... ... ... ... Қазақстан дүние жүзіндегі газ қорының 1,3 %-на ие. ... ... 97%-ға ... ... ... ... оның ... Қазақстан облысында. Ақтөбе, Атырау және Маңғыстау облыстарының
үлесіне 7-8% тен келеді. ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік баланысының 130 газ кенорны
есепке алынған ... ... ... қазбалар туралы мәліметтер көптеп
кездеседі. Жер-су атауларының бойынан ... ... ... ... ... ... Геологиялық саяхаттар
кезінде Қ.И. Сәтбаев кен көздерін табуда осы жер су ... ... ... айтып дәлелдеген еді [13].
Топонимдер қазба байлықтар, тау жыныстарының текстуралық ерекшеліктері
жөнінде ақпарат береді. Академик Қ.И. ... ... ... кен ... ... ... ... халық ұғымында темірі бар,
«көктас» сөзі бұл жерде мыс бар деп топшылауға ... ... бар ... ... «Жезқазған» демек жез өндірілетіні
туралы сөз. Қ.И.Сәтпаев ... ... сол ... ... металдар бар, өңір
болуы керек деп ... ... ... ... ... ... ... түсті металл рудасы бар жерлерде шоғырланып, сол
жердегі жылулықты сағалайды екен [14].
Қазақстанда кен ... ... оның ... ... әр ... ... ... болады. Мысалы, Жезқазған, Кенқазған, Шойынтас, Қорғасын,
Кентөбе, Алтынтапқан, сияқты жер аттары кен ... ... ... көптен көмек тигізіп жүр. Осылайша Мыңшұқыр, Қырыққұдық,
Қосүнгір, Қазаншұңқыр деген аттар ... ескі кен ... ... Ақмаялар кварц, әктас шығатын бедерлерді, ал Керегетас, Қоңыраутас,
Қойтастар ... ... оның ... кен ... ... сияқты
жыныстардың шығатын жерлерін көрсетеді. Жылтырбұлақ, Ащыбұлақ аттары да
суда жылтырауық слюда, қызыл теміртас сияқты минералдарды ... ... ... жерлерде бокситтің не түсті металдардың кені, Қаражал
мен Қаратаста темір, маргенец рудалары, Көктаста мыс ... ... ... ... ... ... аумағын қара металл
кендерінің алып кен астылық аймағы ретінде қарастыруға ... ... ... ... ... генетикалық және өндірістік, оның ішінде бірегей
түрлері кездеседі. Қазақстанда қара метал кентастарының 1000-нан аса ... мен кен ... ... ... ... ... пен ... кен орындары игерілуде. Балансқа алынғаны 17 кен орыны,
баланстан тыс 11 кен орыны бар. ... ... ... қоры 17 млд. ... 93% ... бес ірі кен ... ... ... Соколов, Әйет,
Лисаковта шоғырланған. Бұл кен орындардың барлығы Солтүстік Қазақстанда
орналасқан. ... ... ... келе жатқан Батыс Қаражал,
Үшқатын мен Кентөбе кен орындарының барланған кен қоры 300 млн т ... ... ... ... 327,7 млн т) мен Абайыл (28,3 млн т) ... ... ... ... (Солтүстік шығыс Арал маңы) ең
ірісі баланстан тыс қошқыл теміртас- кентасты Көкбұлақ кен орыны (1,9 ... ... ... ... ... ... қоры 1 млд ... Великов кен орыны бар.
Қазақстан хромит кентасының қоры бойынша әлемде екінші орында. Баланста
алынғаны 21 кен орыны (шамамен 230 млн т). ... Аса ірі ... ... ... Алмас-Жемчужина кен орынына жатады (қоры 100 млн т
асады).
Қазақстанда маргенец кен тастарының баланстық қоры 400 млн т. ... ... 850-900 ... деп ... ... ... (99%)
Орталық Қазақстанның Атасу кенді ауданында шоғырланған (Батыс ... ... ... ... кен ... ... Байқоңыр, Кіндіктас,
Жетісу Алатауындағы көмір ... ... ... ... ... мен Батыс және Солтүстік Қазақстандағы жердің ... ... ... кендерінің де маңызы аса зор.
Қазақстанда түсті металдар шикізатының ірі базасы ... ... ... ... ... ... және мыс кендері алады. Олар
Қазақстан түсті ... ... ... ... ... мыс, Шымкент, Риддер, Өскемен қорғасын мен мырыш, Павлодар алюминий
қорыту зауыттары) ... көзі ... ... Мыс ... ірі ... ... ... Ақтоғай, Айдарлы, Жаман-Айбат, Бозшакөл,
Көксай Қасқырмыс, Нұрқазған т.б жатады.
Қорғасын мен мырыштың 100 ден кен орындары ... 58-і ... ... ... қоры Шығыс Қазақстанда (Кенді Алтай) және Орталық
Қазақстанда шоғырланған, ... ақ ... ... ... Қазір қорғасын мен ... 30 - ға жуық кен ... ... ... ... ең көп ...... Қазақстанда
боксит қоры көп. Анықталған 200 кен орны мен кен ... ... 50 ден ... ... ... Олардың ішіндегі ірілері:
Краснооктябрь, Белинское, Тауынсор, Шығыс Әйет, Көктал, Тауынсор т.б. ... ... ... алтынның нақтыланған қоры ... ... ... ... ал өндірісі бойынша үшінші ... ... ... қоры 196 кен ... ... ... өндіретін кен
орындары: Солтүстік және Орталық Қазақстанда - ... ... ... ... ... ... ... - Юбейлейное; Шығыс Қазақстанда -
Бақыршық алтын кендері; Оңтүстік Қазақстанда - ... ... кені бар ... ... ... ... ... қазбалардың
атынан қойылған географиялық атауларды көптеп кездесіріп қана қоймай сол
топоним ... ... ... ... бар екенін білуге болады. Соның
айғағы ретінде карта ... ... ... Жезқазған, Кентау
тәрізді көптеген атаулардан байқауға болады сурет 1.
ГЕОЛОГИЯЛЫҚ КАРТА БАР
2. ... ... ... ... ... деректер М.Д. Пономарева,
В.Н. Барсук, А.А. Григорьев, Л.А. ... А.С. ... және ... ... ... [1]. ... ... қоңыржай ылғалды
биік таулы аймақтарынан басқа жерлерінде континентті болады. Климаттың
континеттігі оның бірнеше ... ... ... ... үлкендігі, ауаның ... ... ... ... ... аз ... қыстың оңтүстікте қысқа,
солтүстікте ұзақ, әрі қатал, жаздың ыстық болуы ... ... орны ... жағынан климаты ылғалды
субтропиктік Жерорта теңіз елдерінде және қоңыржай ылғалды жылы ... ... ... сәйкес келеді. Бірақ Қазақстанның
материктің ішінде ... ... онда бұл ... ... ... суық
климаттың құрылуына себепші болады.
Қазақстанның климатына қыста Сібірдің қатты суығы, ал жазда Орта
Азияның ... әсер ... ... ... ... алаптарының оның климатына тигізетін
әсері бірдей емес.
Қазақстанның жер беті жоғарыда айтылғандай, солтүстікке және батысқа
қарай ашық ... ... пен ... ауа массалары кедергісіз
өтіп кетіп отырады. Республиканың бұл ендіктерде жатуына қарамастан оның
климатының ... ... ... де ... ... биік ... аймақтарда
климатқа жер бедерінің әсері зор, мұнда биіктік ... ... ... ... ... өзгереді. Ауа массалары таулы аймаққа жеткенде ... ... және ... да ... қасиеттерін өзгертеді.
Таулар ылғалдылықтың күшті конденсаторы.
Қазақстанда қыс маусымы жылдың ең суық айы. ... ... ... ... әр жерде әр түрлі, радиациялық режімге, циркуляциялық
үдірістерге және метерологиялық элементтердің ... ... ... көкжиекте тұруы аласа, күндізгі уақыт қысқа, бұлттылық айтарлықтай
болады. Ашық ... ... ... 15-20 күн, ... 5-10 ... ... ... сайын қыс мезгілі біртіндеп қысқара береді және
оның сипаты өзгереді. Тұмандар ... ... ... Қазақстанның
солтүстігі мен батысында жылына 25-40 күн, ал ... ... саны көп ... ал тауларда айына 25 күндей болады.
Солтүстікте қыс қатты және ұзақ ... ал ... ... ... ... жылы болады. Қазақстанның солтүстік шығысында -45ºС, ... ... ... ... Қазақстанның жазықтарында жауын - шашын қар түрінде өте аз
мөлшерде (50-100 мм) ... Тау ... ... ... ... 500 ... ... және бірнеше күнге созылатын қалың ... ... ... солүстікте 165 күн, оңтүстікте 40 күнге дейін жатады ... ... өмір ... ... ... ... ізін ... отырады.
Бір халықтың өзінде табиғаты, ауа-райы, шаруашылығына қарай да тілдік
айырмашылықтар бола ... ... Ғ. ... ... ... ... «терістік жақтағы қазақтар қатал ... ... ... ... ... ақ ... ... оппа, жал, тебінді, шоқай қар десе
оңтүстіктегілер түсінбейді. Оны оңтүстіктегілер ақиқат өз ... емес ... - ... ... ... ауа температурасының тез
жоғарылайтын өтпелі маусым. Ауа ... ... және тез ... Жылы ауа ... ... ... де ... қар жамылғысы
тез ериді. 3000 биіктікте сәуірдің басында аязды ауа райы жиі және ... ... ... ... ... ... айында, ал оңтүстікте сәуір
айында тоқтайды.
Жауын-шашын мөлшері көктемде ... ... ... ... ... ... қорының өсуіне әсер етеді. ... ... ... ... ... ... және ... шетінде жылына 75 мм-ден аз жауын-шашын түседі.
Жаз ауа температурасының ең жоғары болатын маусымы. Жаз солтүстікте
маусым ... ... ал ... ... ... ... ... Ал
тауларда биіктіктің өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... тал түстік биіктігі ... ... ... Жаз солтүстікте жылы, орталықта өте жылы, ал
оңтүстікте ыстық болады. Тауларда жаз орналасқан жеріне байланысты әр ... ... ... ... артуына байланысты жаз жылы және
қысқара бастайды. Іле ... қар ... ... м ... ... тәуліктік ауытқымасы көктемге қарағанда жоғары. Ауаның
тәуліктік температурасының ең жоғары деңгейі ... ... ... және ... ... ... ... жоғарлауына байланысты ... ... ... жаз бен ... ... ... маусым. Күз ауа температурасының
төмендеуімен және жауын - шашын режімінде қар ... ... ... ... мен ... мұз ... ... Солтүстікте күз қыркүйек
айының басында, орталықта осы айдың ортасында, ал оңтүстікте ... ... ... ... ... ... ... биіктіктерде күз кезеңі
айтарлықтай ерте уақытта басталып кетеді. Аязсыз кезең солтүстікте 105
күнге ал ... 195 ... ... ... пен ... ... оңтүстік шеттерде аз бұлтты, жауын-шашынды ауа райы басым болады.
Қазақстанның жазықтарының жауын - шашынмен қамтамасыздығы жеткіліксіз
дәрежеде. ... дала ... ... ... ... 300-400 мм жауын -
шашын түссе, ал дала зонасында жауын - шашын мөлшері 250 мм. ... 300-400 мм ... Бұл ... және ... ... ... Ал сарыарқаның шығыс шетінде
жылдық жауын-шашын жылына 200-250 мм ... ... пен шөл ... орташа жауын-шашын мөлшері 100-200 мм тең. Әсіресе Балқаш маңы, Арал
маңы Қызылқұмы және Үстірттің оңтүстігі жауын-шашын өте аз ... 100 ... ... ... Тау алды мен ... 400-1600 мм, ал ... ... жекелеген жылдары 1600 мм артық жауын-шашын түседі.
Абсолюттік биіктік жауын-шашынының артуына әсер етеді: Іле Алатауының
солтүстік беткейінде жауын шашын ... 2000 мм ... ал ... ... Алтайда - 1600 мм жетеді. Өте биіктерде жауын-шашын мөлешері біртіндеп
төмендейді. Іле Алатауында әр 100 м ... 35 мм, ... ... 40 ... ... ... 100 мм-ге артады [1].
Қазақстанның топонимиясында ауа райына және ... ... ... ... ... мол ... Бұл таулы
жердің құбылмалы климатына байланысты болса керек: Боран, ... ... ... ... ... ... ... Көшкін, Күйтінарша,
Күйтіңқара, Қайтанақ, Қарамұздақ, Қату, Қойтың, Қыраулы, ... ... ... ... ... Суықшат, Тайғанақтұмсық, Тастай,
Тұманды, Шабыр, Шаңды т.б. атауларды айтуға болады [17].
Биік таулы ... ... да, ... да ... ... ... ... желдің негізгі бір түрі, әсіресе жазда соғатын және тәулік ішінде
бағытын өзгертіп отыратын (таңерең жазықтан, кешке және ... ... ... ... ... тау ... соғады. Сондай-ақ кейбір таулы аймақтарға
көбіне жылдың қыс мезгілінде байқалатын фендер тән.
Тау аралық аңғарларда және ... ... ... ... мен ... ... ... жылдың белгілі бір мезгілінде соғатын жергілікті
күшті тау шатқалы желдері байқалады. Мысалы, Қаптағай ... ... және Ебі, Іле ... ... ... ... ... тау
аралық өткелдердің арғы не бергі жақтарындағы ауа ... ... ... ... ... ... және Шілік жоғарғы қысымда аймақтан соғатын
суық желдердің, Ебі-жылы желдердің қатарына жатады. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... күз бен көктемде сұрапыл күшті боран
жиі соғып тұрады [4]. ... мал ... ... ... ... өмірі тікелей климаттық жағдайларға, табиғат апаттарына
(боран, аяз, дауыл, көктайғақ, су ... ... т.б. ... ... ономастикасында аз зерттелген нысандардың ішінде табиғи құбылыстар:
жел, дауыл, циклонның (анеонимдер) өзіне тән атауларын қарастыруға ... ... ... метеорологиялық терминдерге зерттеулер
жүргізіп, халықтық жел ... 36 ... атап ... [18]. ... ... сипаттайтын метеонимдер мен анемонимдер
жергілікті топонимдерде көптеп бейнеленген. Ауа-райының құбылысына ... ... ... тобы мал ... айналысқан ата
бабаларымыздың тұрмысымен тығыз байланысты ... анық ... ... ауа - ... ... мал ... жердің жайлы-жайсыз,
қолайлы-қолайсыздығын да жер - су атаулары ... ... ... [14]. Ауа-
райының суықтығын, боранды, желді, қары қалың жерлерді ... ... ... ... ... ... Желдіадыр, Желкіндік,
Желді (қыстау), Желқұдық (жайлау), Шаңды (көл), Шаң (сор) т.б. атап өтуге
болады.
КЛИМАТТЫҚ КЕСТЕ ... ... ... |Күн ... | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | |
3. Су ... ... ... оның ... ... бөліну
жағдайы ең алдымен жер бетіндегі сулардың таралуына зор әсерін тигізеді.
Олардың мол-кемдігі, аз-көптігі ауа ... ... жер ... ... де ... ... ... алғанда Қазақстанның жер
бетіндегі өзендердің су ағыны қазір 100 текше км шамасындай ғана. Оның ... ғана ... өз ... ... Жалпы елдегі су ресурстары
әрбір шаршы км жерге 37 мың текше метрден келеді. Бұл шама ... ... ТМД ... арасында соңғы орынның бірінде. Соның өзінде бұл
сулар барлық ... ... ... ... жер ... суға ең
мол орта таулы аймақтар; бұл арада әрбір шаршы км жерге 50-200 мың текше
метрдей су ... ... ... жеке ... ... ... ... Қазақстан мен Қарағанды облысының оңтүстігінде бұл шама
10 мың текше метрден ... Ал ... ... аумағында және аталған
облыстардың біраз бөлігінде бірде - бір ағынды су көзі жоқ [3].
Жер бетіндегі сулар жер асты ... ... ... ... көз деп
санасақ, олардың жер бетінде біркелкі таралмауы жер асты су ... ... ... зор ... тигізеді. Оның үстіне көптеген өзендер
жер асты су қорын толықтыруға мүлдем қатыспайды; ... жер асты ... ... ... Бұл ... атап ... жер асты су ... толықтыру
жағынан тауаралық ойпаттар мен тау бөктерлеріндегі өзендер мен ... ... су ... мәні зор.
Жалпы алғанда республикада уақытша өзендер мен маусымдық ағын сулар
аз емес. Бірақ олардың көпшілігі, әсіресе ... жаз ... ... ... 1000 ... ... ... жыл бойы сақталатын ірі өзендер
Қазақстанда бесеу ғана: Ертіс, Іле, Сырдария, Жайық, ... ... ... ... ... ... шет ... бастау алып келеді. Жалпы
ұзындығы 500-1000 км аралығындағы өзендер де көп ... ... 10 ғана ... Нұра, Торғай, Жем, Сағыз, Елек, Үлкен Өзен, Ырғыз, Ойыл). Олардың
суы жазда азайып, төменгі ағыстарында жерге ... ... ... өзен жүйесінде маусымдық өзендер, уақытша ағынсулар елеулі
орын алады. Бұл ... ... және ... байланысты.
Маусымдық өзендер қар еріген кезде суға толады да, кейіннен ... ... ... ... ... Мұндай өзендер республиканың жазық
аудандарында, әсіресе орталық және ... ... тән. ... ... ... шөл дала ... ... тараған, дала зонасында аз, ал
кей жерлерінде беткі ағыс мүлдем ... ... ... ... ... ... ұзындығы бойынша топтасақ онда 85 022 өзеннің
ішінде 84 694 шағын (ұзындығы 100 км - ге дейін), 305 ... (500 ... және 23 ірі (500 - 1000 км ден ... ... ... жатады.
Республиканың шығысындағы Алтай, оңтүстік шығысындағы Жетісу және ... ... мол ... ... өзен ... жиілігі басқа
өңірлерге қарағанда жоғары, 0,4 - 1,8 км² ... ... ... ... Шыңғыстау, Қарқаралы тауынан, сонымен қатар Тарбағатай, Қаратау,
Мұғалжар жоталарынан басталады. Арал және ... маңы ... ... ... ... тым ... келеді. Өзендердің басым көпшілігі Каспий,
Арал теніздерінің, Балқаш, Алакөл және ... ... ... ... ... Тек ... Есіл және ... құятын өзендер ғана Қара
теңіз алабына қарайды. Қазақстандағы ең суы мол өзен ... ... ... ұзындығы 1700 км, жалпы ұзындығы 4248 км. Өзен суының
біраз бөлгі Ертіс - ... ... ... ... ... ... ... қаласы маңындағы көпжылдық су ағыны 27,3 км³.
Каспийге құйылатын ең ірі су ағыны - ... ... Оның ... ... ... ... ағынды көлемі 8-9 км³. Арал теңізі алабындағы ... өзен - ... оның ... су ... ... ... ондаған
жылдар бойы жоққа тән. Балқашқа құйылатын ең ірі өзен - Іле; оның көлге
құяр ... көп ... ... су ... 14 км² ... [16].
Қазақстанда көптеген суармалау және суландыру каналдары қазылған.
Олардың ең ... ... ... ... ... 600 ... Ертіс-
Қарағанды (500 км), Арыс-Түркістан (200 км) ... Олар ... ... ... жер асты суын ... кейбір жерлерде олардың өзі жер асты
суларынан қорек алады.
Республика аумағында көлдер де аз емес. Бұл ... ең зор ...... мен Арал ... және ... көлі мен ... ... көлдер негізінен республиканың солтүстігі мен солтүстік-
шығыс бөлігінде орналасып, ол араның жалпы аумағының 2-5 %-ін алып жатады.
Қазақстан көлдерін ... ... ... онда ... 48 262 көл
айдынының 45 248 шағын (ауданы 1км² ге дейінгілер) көлдер қатарына жатады.
Ауданы 10 км² ... ірі ... саны 296, ал  100 км² ... ірі ... ... (бұл 21 ... үлесіне Қазақстандағы барлық көлдердің жалпы ауданының
60% тиеді). ... ... ... ... біркелкі таралмаған. Кейде
бұлар бір бірінен ... ... ... ... ... өңірде жиі
орналасып, бір тұтас көлдер жүйесін құрайды. Солтүстік Қазақстанда жалпы
ауданы 15 623 км² болатын 21 580 көл ... ... ... және ... сәйкес түрде 0,23 және  0,53 км² ... ... ... ... болу ... тектоникалық және экзогендік түрлерге бөлінеді.
Каспий және Арал ... ... ... ... Сасықкөл, Марқакөл т.б.
ірі көлдер тектоникалық қазан шұңқырларда қалыптасқан. ... ... ... ... ... Үлкен Қараой т.б. жатады. Орманды
дала және дала зоналары ... бай. ... ... айдындарының көпшілігі
абсолюттік биіктіктері 100 м-ден 3500-ге дейінгі ... ... ... орналасқан. Көлдердің су жинайтын алаптарының ауданы
көбінесе 10-нан 320 км² ... ал ... және шөл ... бұдан да
аумақты келеді. ... ... ... 190 ... су ... ... деңгейі 0,2 м ден 6 м-ге дейін көтеріледі. Жаздың ортасына
қарай сіңу және булану ... ... ... ... ... төмендейді, ал кейбіреулері кеуіп қалады. Тым төмен ... ... ... айларында айларында байқалады. Көпшілік көлдер деңгейінің орташа
жылдық ауытқу амплитудасы 1 м ... ... ... су ... ... дерлік булануға кетеді. Көлдердің су балансындағы ... 10-90% жер беті ... 12-40% ... ... құралады. Шарасы
граниттік жыныстар үстінде қалыптасқан көлдердің су теңдестігінің кірісінің
40% жер асты су ... ... ... көлдерінің су көлемінің
87% астамы сульфатты (Балқаш, Алакөл, Теңіз көлдері т.б), ал ... ... ... ... ... ... көптеген бөгендер салынған. Олардың ең ірісі
Бұқтырма (Ертіс өзенінде), Қапшағай (Іле өзенінде), Шардара ... ... ... ... ... және т.б. ... ... салынған бөгендер жер асты суының ағынына ... ... су ... ... көктемде) көтеріп, жер бетін батпақтандырады,
сорға айналдырады [3].
Қазақстан ... ... ... ... бай ... ... ... жер бетіндегі су ресурстары шектеулі. Оның үстіне бар
су көздері республика аймағында біркелкі таралмаған. Негізгі тұщы су ... төрт ірі ... ... Іле, ... және Жайық) қалыптасқан
десек, олардың бәрі де, оған қоса ... да ... ... ... Қазақстанға
көршілес елдерден (Ресей, Қытай, Өзбекстан мен Қырғызстанмен) ... ... ... ... ... ... ... жылдан жылға қоры азайып,
сапасы нашарлауда. Жеке алғанда республика аймағындағы ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың 70-80-ші жылдарында 115-
120 млрд. текше метр ... ... ... ол 100 ... аспайды [3].
4. Топырақ және өсімдік жамылғысы
Қазақстанда өзге елдерде кездесетін топырақ түрлерінің ... ... ... ... ... ... дейін бар, тек ылғалды субтрпопик
белдеміне тән топырақ қана жоқ.
Солтүстік Қазақстандағы Батыс Сібір ойпатынан ... ... ... ... ... км, ... ... алқабынан Алтай
тауларына дейінгі 3000 км –ге жуық өңірлерді әр түрлі топырақтар ... Бұл ... ... әр ... ... ... ... заңдылығына байланысты. Мысалы, Қазақстанның 86 %
жерін алып жатқан жазық ... ... ... ... ... ... көлденең зоналық заңына сәйкес өзгерсе,
Қазақстанның 14 % ... алып ... ... оңтүстік-шығыс таулы
алқаптарында тік (биіктік) белдеулік заңына сәйкес болады.
Жазық алқаптың топырағы ... 235 млн га. ... ... ... ... ... мынадай топырақ зоналары
кездеседі: 1) республиканың қиыр солтүстігін ... дала ... ... ... бұл ... ... ... ойпатында орналасқандықтан жер беті
жазық, ойпатты, сондықтан орманның шайылған сүр ... мен ... қара ... тән. Бұл ... ... ... жаздық бидай егіледі. Қалған жерлерін орман, ... ... алып ... ... 400 мың ... осы ... оңтүсікке қарай даланың қара топырақты зонасы (Жалпы
Сырттан Ертіс өңірі жазықтығына дейін 2000 км созылған) ... ... 25,7 млн га, оның 15 млн ... ... ... ... астық
дақылдары егіледі. Қара топырақты зона солтүстіктен оңтүстікке қарай 2
белдем аралығына бөлінеді: ... қара ... ... ... Батыс
Сібір ойпатының оңтүстігін Сарыарқа өңірінің және ... биік ... ... ... ... (ені 100-140 км дей), ... созылып жатыр. Аумағы 11,8 млн га. Жер беті ... ... ... астық дақылдары егіліп, етті-сүтті мал өсіріледі;
оңтүстік қара топырақты ... ... ... қара ... белдем
аралығының оңтүстігін бойлап батыстан шығысқа ... ... ені ... ... 13,9 млн га. Жер беті ... топырағы құнарлы. Бұл негізінен
ылғалы жеткілікті, дәнді дақылдар ... ... ... ... ... ... ... зонаға дейінгі орталық
аймақты құрғақ далалы және шөлді - ... қара ... зона алып ... 90,5 млн га, яғни ... ... 33,2%. ... ... қарай 3 зона аралағына бөлінеді: күңгірт қара-қоңыр топырақты
зона аралығы қоңыржай қуаң ... ... жыл ... ... ... өнім
алынбайды. Топырақтағы қара шірік мөлшері 3 - 4%. ... 27,7 млн ... ... жап ... ... ... әр 3 - 4 жылда ... ... 10 ... бұл зона ... жыртылған жер көлемі оларды
пайдаланудың тиімсіздігінен бұрынғы 10 млн га - дан 3 - 4 млн ... жай ... ... орын ... ... ... 24,4 млн
га. Топырақтың беткі қабатындағы қарашірік мөлшері 2-3%. Құрғақшылық кейде
жыл сайын, кейде 2 ... бір рет ... ... ... ... ... дала зонасының аумағы 38,4 млн га, ал суару үшін ... ... жоқ. Тың ... ... ... ... бұл зона аралығында
астық үшін игерілген 4-5 млн га жерге соңғы жылдары тек мал ... ... ... ... зона ... өте қуаң шөл ... ... негізінен мал
шаруашылығына жарамды.
4) Шөл дала зонасының аумағы 119,4 млн га, ... ... ... ... 2 зона ... бар. ... топырақты белдем аралғы шөлді аймақ,
оның жусаны мол, ... ... ... ... 57,4 млн га. ... жауын-
шашын мөлшері 120-150 мм. Топырақтың беткі қабатындағы ... ... ... Сұр қоңыр топырақты белдем аралығы шөлді аймақ, ... мен ... ... ... 61,8 млн га. Жылына түсетін жауын-шашын мөлшері 80-
130 мм. Топырақта қарашірік мөлшері 1%. Алқапта құмды, ... сор ... ... Бұл ... мал шаруашылығы дамыған, егіншілік суармалы
жерлерде ғана шоғырланған.
Биік таулы аймақтың топырағы республиканың оңтүстік-шығысын алып ... 37 млн га, ... ... 14% ... ... ... мен
климатымен ерекшеленетін 4 биіктік белдеу бар:
1) тау етегіндегі шөлді ... ... ... ... 450-750 м
(кейбір аймақтарда 300-1000 м) биіктікте ... ... ... ... сұр, Батыс Тәңірітау тау етегінде сұр-қоңыр,
Солтүстік Тәңірітау мен ... ... ... ашық қара-қоңыр топырақ
таралған. Бұл жерлерде суармалы және мал ... ... ... таулы дала белдеуі әр түрлі ... ... 600-2200 ... ... алқап. Алтай мен Солтүстік Тәңірітауда таудың күңгірт
қара қоңыр және қара топырағы тараған. Ал ... ... ... сұр ... және ... қоңыр топырағы басым. Қарашірік мөлшері
10-15% дей. ... ... ... ... ... мал ... жақсы
дамыған.
3) Орташа таулы орманды- далалы және ... ... ... ... аймақтарды 1000-2500 м дейінгі ... ... ... ... ... қара ... және ... шалғынды топырақ
тараған. Батыс Тәңірітауда таудың қоңыр, Алтайда күлгін ... ... ... орман шаруашылығы жақсы дамыған.
4) Биік таулы алпьілік, субальпілік ... және ... ... Тәңірітау мен Алтай аралығындағы биік таулы аумақтардың
1800-3800 м ... ... биік ... алып жатыр. Топырағы альпілік,
субальпілік, шалғынды-шымды. Көпшілік жері топырақсыз тасты ... ... мұз, қар ... ... үлесіне тиеді. Шалғынды жерлері жазғы
жайлау ... ... ... ... ғалымдар биогенді құрамбөліктердің ... ... ... Өйткені ол тірі организмдер (өсімдіктер мен жануарлар)
пайда болғаннан кейін ғана ... ... мен ... ... ... жер беті ... үйінділерінен құралған. Кезінде оны В.В. ... ... ... деп ... ... ғана ... ... сол жердегі барлық табиғат құрамбөліктерінің ... ... ... ... ... ... ... және өсімдік жамылғысы мен
жануарлар дүниесі әр түрлі. ... ... ... ... мен ... ... ... таралуы қазіргі заманғы
физикалық-географиялық ландшафтардың қалыптасу тарихымен және қазіргі
уақыттағы физикалық ... ... ... ең ... ... және ... ... байланысты.
Қазақстанның топырақ жамылғысы табиғат зоналарына сәйкес таралған.
Топырақтың басты түрлері жазық-аласа ... ... ... оңтүстікке
қарай өзгеріп отыратын жеке зоналарды құрайды. Қазақстанда зоналар бойынша
бөлініп ерекшеленетін ... ... ... ... ... жерді
азоналдық топырақтар (сораң, сортаң) және өзен аңғарларында негізінен
аллювий - шалғынды топырақтан ... ... ... алып ... сортаң, сораң және сор топырақтар көп кездеседі. Топырақтың
негізгі типтері мына ... ... ... ... ... бөлігін, оның ішінде Ақтөбе,
Қостанай, Солтүстік Қазақстан және Ақмола облыстарын, ... ... алып ... ... және ашық ... ... қара ... қара топырақты
өңірдің оңтүстігіне қарай, яғни ... және шөл ... ... ... ... ... шекарасы солтүстік ендіктің 48° бойымен
өтеді. Бұл зонаның ... ... ... ... 27% тең. ... ... ... топырақ 14%, ал каштанды топырақ шамамен 13% ... және сұр ... ... ... 48° ... қарай тараған. Ол
шөл даланың оңтүстігі мен шөлдердің солтүстік өңірінің табиғатына ... ... ... ... ... жерінің 32,1% -не тең.
Солтүстіктің сұр топырағы әдетте шөл ... тән, ол ... ... ... бөлігін алып жатады. Мұның ауданы 3,7%.
Сортаң және сор топырақтар барлық топырақ ... арал ... және ... ... ... көбейе береді (6,7%).
Құмдар Қазақстанның барлық жер көлемінің 9% ... ... ең ... құмдарға Арал маңы Қарақұмы, Үлкен және Кіші Борсық
құмдары, ... ... - ... ... мен Мойынқұмы жатады [4].
Арал маңы Қарақұмы аласа бұйратты төбелі ... ... ... ... ... эолды үдірістерден өзгерген, ... ... ... ... ... батыс бөлігінде жақсы байқалады. Мұнда
көшпелі құмдар (бархандар) жақсы байқалады.
Үлкен және Кіші ... ... ... жері ... дәуірдің құмды
шөгінділерінен құралған. Бедерінің пішіндері ... олар ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне
байланысты шоқат, бархан т.б. индикатор - терминдермен белгілейді.
Құмдарда тарихи географияға ... ... ... беретін
географиялық атауларды табуға болады. Қарақұм және Аққұм атты құмдардан
географиялық ерекшеліктерді ... ... - ағын ... жел ... желмен ұшып, ағып тұратын құмдар, керісінше қарақұмдар - сексуілді,
бетінде өсімдігі бар жылжымайтын «жер» құмдар.
Зерттеулерге қарағанда басында Қызылқұм деп ... мен ... ... ... ... Сол жерлердің құмдары шынында қызыл
түсті болып келеді екен. Кейінірек «Қызылқұм» сөзі ... ... ... ... қолданылған. Қызылқұм тұрғындары өзінің ата мекен жерін ... ... ... ... құм, ... батпақ атаулары: ақ ... еспе ... құм), ... (ақ ... құм, қызыл (шөпсіз
қызыл құм), лай, саз, тартпа (ми батпақ ұйық), шағыл (құм бетіндегі ... шөл) ... ... 15 ... түрі бар. Оның 2 ... ... 5 ... саңырауқұлақтар, 600-ге жуығы қыналар, 500-ге жуығы
мүк тәрізділер және 6000 ... ... ... ... ... ... ... түр байлығы, интродукцияланған мәдени дақылдар мен
кездейсоқ әкелінген 500-ден аса түрлерді қоспағанда 161 ... ... ... ... жуық түрден тұрады. Оның ішінде 730 түр тек
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... мен эндемиктердің
топтасуы, табиғи аймақтар мен таулық белдеулерде әр ... ... бай ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты әр түбірлестіктер ... ... ... ... бөлігі орманды далалық,
дала, шөлейт және шөл зоналарына ажыратылады.
Орманды далалық зонада орман түзуші түрлер: ... ... ... ... бұталардан: итмұрын, тобылғы, далалық шие т.б. тараған.
Далалық зонада далалық флораның 2000 астам түр бар деп ... ... ... Негізгі басым түрлер: қау, бетеге, тобылғы, қарағай, аласа
бадам.
Шөлді зонада өзіне тән 2500-2800 өсімдік түрі бар, оның ... ... ... ... ... ... бұйырғынды, изенді)
сексеуілді, бұталы (қоянжын-жүзгінді) өсімдік жамылғысы дамыған.
Қазақстанның ... ... ... 18,6 млн. га, ... ... 7%. Бұл ... есепке алынып отырғаны 4-5 биіктік
белдеулі биік ... ... ... экожүйелердің флорасын 3400-3600 түр
құрайды деп шамаланады. Тек Қаратаудың ... 165-170 ... ... ... ... ... ... шырша, сібірлік шырша); май
қарағайлы, ... ... ... ... май ... ... ормандарды; алмалы (сиверс алмасы, қырғыз алмасы), ... ... ... (түкті қайың, көктерек) – жапырақты ... атап ... ... Таулы экожүйелерде итмұрын мен бөріқарақаттың
(зеректің), аршаның, қылшаның, бетегенің, сарыкүйік қауымдастықтары да кең
тараған. Қазақстанның ... ... ... ... қайнар көзі.
Мұнда 700 - ден астам түрі, дәрілік ... 400-ге ... ... 700-800, ... (300 ден ... эфир - майлық (450-ге
жуық), улы-зиянды (250-ден астам) өсімдіктер түрлері бар [34].
ТОПЫРАҚ КАРТАСЫ БОЛАДЫ
2 Табиғи-климаттық зоналар ... ... ... ... ... ... ... дала зонасы.
Оронимдері. Қазақстанның табиғи ресурстары мол және физикалық-географиялық
тарапының көптігі мен сан алуандығы өзге ... ... ... ... бойы өзіне аударып, тамсандырып, ... ... ... ... ... еске түсірсек, сол кездегі ғалымдары
мен ... ... ... ... ... ... үлкен арналы
керуен жолдарымен Қытай, Орта Азия, Жерорта ... ... ... ... ... ... Жетісуды басып өтіп Тәңірітаудың арғы бетіне
асқан, Сырдарияны бойлап, Каспий ойпатын жол етіп еуропаның ... ат ... ... сол ... ... кеңдігін әйгілеп қана қойған
жоқ, түрлі сипаттамалар беріп, көптеген деректер негізінде ... ... ... жері ... ұлан-байтақ кең жазира болса, оның
қойнауындағы ... ... да ... мол, әрі алуан түрлі.
Ұланғайыр осынау ... қысы ... ... ... ... қарыса, жазы
Орта Азияның аптап ыстығынан кем соқпайды, бір жері тайгаға ... ... ... ... тап ... ... солтүстігінен басталатын
шетсіз-шексіз кең жазира Орталық Қазақстанға ... ... ... ... ұласып, одан әрі оңтүстік пен солтүстік шығысқа, қарай
Алтай, Сауыр, Тарбағатай тауларының ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысы өзіне тән ландшафттық
түрімен айрықша ... ие ... ... бөлу және ... ... ... айналысты. Осы бағыттағы тұжырымдауларға А.И. Левшиннің, А.
Шренктің, П.П. ... Тянь - ... Э.А. ... Л.С. ... ... ... ... академиялық экспедициялар
тұңғыш рет кең көлемді физикалық-географиялық материалар жинап, өлкенің
солтүстік және ... ... ... ... ... ... ... бірқатар географиялық заңдылықтарды анықтауға
мүмкіндік туғызды [23].
Л.С. Бергтің еңбектерінде ... зона ... «бір ... ... басымдығы» деп тұжырымдалады. Республика аумағын
төрт географиялық зонаға–орманды дала, дала, шөлейт және шөл ... ... ... - дала ... ... сөз еткенімізде де бізде осы ... ... ... орманды дала зонасы тұтас белдеу құрамайды,
тек оған оның ... ... ... ғана ... негізінен олар
жекелеген арал тәріздес шоқ-шоқ болып келеді. ... дала ... ... ... ендіктің 54°С-нан солтүстікте), Батыс
Сібір ойпаты мен Жалпы Сырт ... ... ... (7%) алып ... ... ... - аумақтық бөліністер тұрғысында қарасақ
Солтүстік Қазақстан ... ... мен ... ... аймағының
біраз жері және Қостанай облысының біраз аймағы ... ... ... ... ... ... ... атап өтуге
болады [14].
Зерттеу көзі болған орманды дала ... жер ... ... кей ... ойлы ... ... ... шығыстан оңтүстік
батысқа қарай созылған сайлар кездеседі. Жеке қырларының ұзындығы ... ені 1-1,5 км, ... 8-15 м ге ... Олар ... жыныстан
құралған. Олар негізінде үштік саздардың үстінде ... ... ... ... ... ... батпақтар мен сортаңдар
орналасқан. Қырлар мен ... мұз басу ... ... ... ... Ол кезде өзендер оңтүстік ... ... ... ... аққан. Сонан соң өзендер бағыттарын өзгертіп орындарында кең
ойпаттар қалдырған. Жалпы орманды дала зонасының ойпатты жер бедері қазіргі
өзендер ... ... Ең ірі ... Есіл ... ... ... ... орманды дала зонасы бөлігінде тік жарды жыралармен
тілімденген. Батыс Сібір ойпатының негізін палеозойдың және одан да ... ... ... ... ... ... кристалдық фундаменті
700 м тереңдікте әктен құралған. Жер беті біркелкі тегіс ... ... ... ... Барлық 700 м қалыңдық фундамент үстінде ... ... ... ... ... және ... құрылу үдірістердің
нәтижесінде өзен ... және ... ... ... ... ... ... Олардың қалыңдығы 1-5 м жетеді. Осы шөгінді жыныстардың
астында жоғары перімдік теңіздік ... ... ... ... олар үштік
кезеңнің шөгінділеріне ауысады: палеогендік ... және ... ... ... ... шөгінділерге қарағанда
едәуір жұқалау қалыптасқан. Төрттік дәуірде өзен-көлдердің ... 5-20 м ... ... ... де ... ... ... «орман», «ағаш» сөзі мен оған қатысты топонимдер ерте ... Бұл ... ... ... да байланыста. «Ағаш» ұғымы
символдар әлемінде де, мифологияда да ... ... ие ... ... базбір
халықтардың шығу төркіні осы ағашпен байланыстыра ... ... ... адам ... ... ... мәйіт жерленгенше үй
жанындағы биік ағаштың төбесін паналайды деп ... орыс ... ... ... ... сол үйдің көзге көрінбес иесіне ... ... ... ... алып әулие ағаштар ... және осы ... ... ... де ... ... ... ие мифологиялық таным екенін дәлелдей түседі. Көшпенді түрік жұртына
тән киіз үй ... осы ... ... болса керек-ті. Қазақ
этнографиясында «орман» мен «ағаш» ұғымы ... ... ... ... ... өз ... ... Серікбол Қондыбай «ағаш» туралы
жалпы ұғымға былай тоқталады:
«...қазақтар мекендеген кеңістікте ...ағаш бейнесі мен ат (немесе басқа
жануар) ұштасып, ... ... аса ... Ғаламдық ағаш баған
бейнесінің кең таралуы ...ғаламда ағаш дәуірінің болғандығын даралап шығуға
мүмкіндік ... ... ... ... шегер жолы болып есептелген.
Қазақ даласындағы ...мола басына құлпытас орнату ғұрпының негізінде де ... ... ... ... ... ... ... ағашының шығу тегі де
осындай келтірілімдерге байланысты.» [25]
Еліміздегі орманның құрамы аса бай. Атап айтсақ, ормандарымызда жер
бетіндегі ағаш пен бұта ... ... ... кездеседі. Әр белдеу
орманның, әрбір ағаш түрінің өзгешелігі, қадір қасиеті сол ... ... жел, ... су ... ... ... ... мұның
атаулары да осы бағыт бойынша қойылады [26].
Біз өз ... ... дала ... ... төрт
топқа бөліп қарастырдық. Олар: оронимдер, гидронимдер, фитонимдер және
зоонимдер ... ... ... дала ... ... ... сөз
болғанда алғашқы тоқталарымыз оронимге қатысты ... ... ... ... ... оронимдерге тән басты белгі – атау
негізінде ... сырт ... ... ... т.б.) алынатыны. Оның өзінде
көптеген белгілердің біреуі ғана номинациялық актіге ... ... ... [27].
Табиғатынан халықтың төл тумасы ... ... ... ... күн ... ... маңызды мәселе десек, өлке оронимдерін
тарихи-лингвистикалық, лексика семантикалық, этнолингвистикалық, сипаты,
идеологиялық бағытымен қатар ... тіл ... және ... ... қуатын анықтайтын фактор [28].
Біз өз зерттеулерімізді масштабы 1:500 000 топокарталардың ... ... көзі ... ... дала ... 1: ... топокарталардан жер бедерінің оң пішіндеріне қатысы бар 295
атаудың құрамындағы индикатор-терминдер бойынша ... ең ... ... ... ... ... ... (15,6%) құрады. Кесте
1.
Орманды дала белдемінің жер бедері дала және ... ... ... ... жер бедерінің көтеріңкі бөлігі
белгіленетін «тау» индикатор-терминімен бірігіп ... ... ... ... ... ... 10,9% ... Кесте 1.
Жалпы алғанда еліміздің табиғат белдемдеріндегі топонимдер құрамындағы
оронимиялық индикатор-терминдер жер ... ... ... ... Бұл ... ... пайдалану барысында маңызды. Мысалы:
аласа таулы, ұсақ шоқылы жер бедерімен сипатталатын Сарыарқада салыстырмалы
түрде биік ... ұлы, ... ... деп ... Орташа және
биік таулардың шыңдары тас, шоқы ... ... ... биік ... ... ... орташа биіктіктегі таулардың өзі
«төбе» терминімен белгіленеді [29].
Оронимдер көбінесе сан мөлшері белгілі, бірақ жиі ... ... ... ... ... ... еліміздің картасынан
«төбе» индикатор-терминімен жасалған топонимдерді ... ... ... Ал ... дала ... зерттеу барысында «төбе»
индикатор термині арқылы жасалған топонимдер мөлшері 7,8% болды. ... ... 1, тас, тау, төбе ... ... ... ... ... |тас |тау ... ... мен саны ... | | ... ... | | | ... | | | |
| ... Жартас, |Сарытау, ... ... |
| ... ... ... |Жалғызтөбе Көктөбе, |
| ... ... ... ... |
| ... ... |Айыртау және |Қызылтөбе Жуантөбе, |
| ... және т.б. |т.б. ... т.б. ... ... ... ... ... Сарытөбе, |
|жануарлары мен |Тасшоқы, Шақпақтас,|Қарағаштау, ... және т.б. ... ... Айыртас |Еліктітау, | ... ... т.б. ... | |
| | ... | |
| | ... және | |
| | |т.б. | ... дала зонасындағы ең негізігі оронимиялық-индикатор терминдер
төмендегі түрде болып келді: адыр - 4,6%, жар - 1,4%, жер - 1,5%, тау ... ... - 3,1%, тас - 15,6%, төбе - 7,8%, құм - 3,1%, оба - ... тілінде мұндай бір атау иеленіп, қайталап айтыла беретін
терминдер саны 150-200 ... ... ... [30], ... ал ... Ғ.Ермекбаевтардың [32] ғылыми еңбектерінде 600
шамасында болады деп келтірілген.
Атау қоюдың бір ... әр (бір) ... бір ... әр ... әр ... атау ... Мыс. Қазақтар Алтайдың ең биік нүктесін Мұзтау
деп атаса, орыстар ... ... ... ... деп ... ... ... бажы намесе Ақсулы дейді. Бұдан үш халықтың жер суға ат
берудегі ... ... ... ... ... ... тұр. ... судың ақшаңқан түсін және бұл мұздықтан бастау алатын
сулардың ақ айран ... ... ... ... ... бұл ... басқа
таулардан ажыратып тұрған бірден бір белгісі мәңгі мұз жамылғысын атауға
негіз етіп алған» ... жері кең, ... ... ... бір шеті мен ... ... ... бір бірімен мүлдем ұқсамас, географиялық жағынан
ала құла ... Бір ... ... дала ... екінші тарапта дала
зонасы, үшінші тарапта шөл - ... ... ... болса, және бір тарапы
таулы өңірлермен ... ... ... ... ... сәйкес
орманды дала белдеміндегі оронимдердің жасалу жолдарыда әр ... ... ... ... түр ... ... ... жасалған географиялық атаулар белдемде үлкен ... ... ... ... ... ... ... жасалған топонимдер: Тауағаш, Қарағаштау, Жарқайың, Дөңгілағаш,
Жертоғай, және т.б [32].;
Жануарлар мен оронимиялық-индикатор ... ... ... ... Айғыртау, Еліктітау, Айғыржал, Тотықұстау, Құлаайғыртау,
Жақсытоқтау, Қойтас, Қояндытау, Аралтөбе және т.б ( ).
Гидронимдер мен ... ... ... жасалған
топонимдер: Құмдыкөл, Шұқыркөл, Жаркөл, Мұзтау, т.б [33];
Түр-түстің және пішінді білдіретін топонимдер: ... ... ... ... ... Ескі ... ... Жуантөбе,
Тастыадыр, Сантас, Тастыкөл [32]. Орманды дала ... ... ... 2 ... бейнеленген.
Кесте 2 орманды дала зонасындағы топонимдер құрамындағы ороним топтары
|Геологиясына |Құстардың атынан ... ... ... атынан|
|байланысты |қойылған ... ... ... ... | | ... |Бүркіт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Қулы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|Қызылжар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Түлкілі ... ... ... ... ... ... |Тауағаш, ... ... | ... ... ... | ... ... |
| | ... | ... дала ... ... жер бедері сипатының географиялық
атаулар жүйесіндегі көрінісіне жүргізілген зерттеулер ... ... оң және ... ... ... атаулардың арақатынасы бірдей
емес екендігі анықталды. Жер бедерінің оң пішіндерінің (тау, жота, төбелер)
атаулары теріс пішіндеріне (сай, ... ескі ... ... ... болып шықты. Бұл ең алдымен көшпенді шаруашылық жағдайында биік
нүктелердің бағдар алу ... ... ... деп ... ... ... айтылған орманды дала зонасының ерекшеліктері
мен осы зонаға тән ... ... Жер ... ... ... ... бірлестігіндегі орны ерекше. Қазақтардың
табиғат нысандарымен етене жақын болғандығына байланысты жер ... ... мен ... ... топонимдердің мол қоры
жинақталған [35]. Сондықтан да біз ... ... ... ... ... ... топонимиядағы көрінісі де әр қилы.
Гидронимдері. Еліміздің орманды дала белдеміндегі өзен, су, көл, бұлақ,
құдық атауларын зерттеу көзіне ... бұл ... ... пайда болуын, олардың көлемі, тереңдігі, ... ... ... зерттеу жүргізген көптеген еңбектерді
басшылыққа ... ... ... Қ.Қоңқашбаевтың [36], В.Н. Попованың [37],
Қ.Сапаровтың [33], К.Д.Каймулдинаның [38] зерттеулеріне назар аударылды.
Бұл ... ... дала ... ... ... ... ... мен белдемдегі географиялық
нысандардың аттарының жасалу жолдарына зерттеу жүргізілді. ... ... ... ... жағдайы ... ... ... себепші болды.
Гидронимдер жүйесін саралауда ТМД-ғы белгілі ... ... ... [39], Г.Ф. ... [40], С.Атаниязов [41], О.Т.
Молчанова [42]. ... [43]. ... ... ... ... гидрографиялық нысандарға ат ... ... ... ... жасады.
Гидронимдерді жіктеудің бірнеше түрі бар. Оны бұл саланы зерттеген ... өз ... ... ... ... ... еңбектердің
бірі В.Н.Топоров пен О.Н.Трубачевтың зерттеулерінде гидронимдерді бірнеше
түрге бөліп қарастырады:
1. ... ... ... ... ... Облыс аумағы және шекара атымен байланысты туындаған гидронимдер;
3. Өткелдер мен ... су ... ... қойылған гидронимдер;
4. Табиғи ландшафт ерекшелігіне байланысты туындаған гидронимдер;
5. Судың түсіне байланысты гидронимдер:
6. ... ... мен жер асты ... ... ... ... қамыс түрлеріне қатысты қойылған атаулар;
8. Су көзі мен өзен маңында өскен ағаш ... ... ... ... осындай зерттеулерге сүйене отырып орманды дала ... ... ... ... қарастырдық. Белдемдегі су көздері мен
олардың ерекшелігін зерттеу барысында масштабы 1:500000 топокарталардан
96 ... ... ... ... алынды. Бұл орманды дала
белдеміндегі барлық жергілікті ... ... ... 32,5 % құрады. Кесте 3. Оларды тарқатып айтар болсақ: бұлақ
- 8,3 %, көл - 47,6 %, қақ-2 %, ... - 3,1 %, сор - 6,25 %, су -7,2 ... - 3,1 %, ... - 3,12 %, тұз-2 %, ... %, ... %, ... – 2 ... - 3,1%.
ОРОНИМДЕР КАРТАСЫ
Кесте 3. Орманды дала зонасындағы гидронимдердің құрамындағы термин топтары
|Термин |Терминнен жасалған топоним топтары ... |
| | ... ... |Ақбұлақ, Бұлақ, Жекебұлақ (өз.), Қарабұлақ (да. |8,3% |
| ... ... (е.м.) және т.б. | ... ... (көл), Ағынкөл (көл), Ақбастыкөл (көл), |47,6% |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... (қон.), Астықкөл | |
| ... ... (көл) және т.б. | ... |Қақ ... ... ... ... (көл) және т.б. |2% |
|Құдық ... ... ... ... Ортақұдық |3,1% |
| ... және т.б. | ... ... ... ... ... Алқасор (көл), |6,25 % |
| ... ... ... ... Жантайсор (көл), | |
| ... (т. көл), ... (т. көл), ... |
| |(көл), ... ... ... ... Қарасор | |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... Саздысор (т.көл), Сор (көл), | |
| ... (көл) және т.б. | ... ... ... Алпыссу (көл), Ащықарасу (өзен), |7,2% |
| ... (өз.), ... ... ... (е.м.), | |
| ... ... Су ... Сулы ... Сулықамыс | |
| ... ... ... ... ... Ұзын ... | |
| ... ... ... және т.б. | ... | ... ... Суат ... ... ... ... |3,1% |
| |(өз.) және т.б. | ... ... ... ... (көл) және т.б. |3,12% ... |Жамантұз (е.м.), ... ... ... ... |2% |
| ... (көл) және т.б. | ... ... ... ... (е.м.), Жалтырсор (бат.), |2 % |
| ... ... және т.б. | ... ... (құр а.), ... (өз.), ... (е.м.) |2% |
| ... т.б. | ... ... (е.м.), Қараөткел (е.м.) және т.б. |2% ... ... ... ... ... ... және т.б. |3,1% ... де, су көздері қайда да болмасын үлкен маңызға ие. Көптеген тарихи
жәйттардың су көздерімен ... ... бар. ... өркениеті туралы
айтар болсақ, ең ... деп ... ... ... ... ... өзен мен ... мұхит аймағында болғаны тарихтан мәлім. Ал, шөл
дала ... ... ... дені осы ... дейін өркениет көшіне
еріп, үлкен дамуды толық бастан кеше ... ... ... үңілсек,
ғаламшарымызда бізге мәлім зор дамуымен танылған Рим, Осман империялары,
оқу мен ... ... ... ... грек ... ... орналасқан Жапон елінің ғарыштық жылдамдықпен дамуы және мұхит
жағасындағы ... бай және ... ... ... ... дамуына деген әсері туралы көптеген ғалымдар
жазып қалдырды. Ерте кезде әлемге саяхат ... ... ... ... ... ... Ибн Хальдун, Ш.Л. Монтескье, Э. Реклю және Л.И.
Мечников секілді ғалым-саяхатшылар географиялық ортаның орналасуы мен ... мол ... ... халықтың дамуы
ГИДРОНИМДЕР КАРТАСЫ
үшін зор үдіріс екенін айтты. ... ... ең ... Ніл, ... ... ... Янцзы, Хуанхэ секілді үлкен өзендердің
жағасында дамыды» [44].
Ал, қазақ халқының өткеніне көз ... ... той ... мерекесі мен дәстүрлі ойындары (айтыс, көкпар, қыз қуу, ... ... су ... ... атап ... Еділ мен
Жайықтың, Сыр мен Ертістің, Аягөз бен Есілдің, Каспий мен Аралдың, Балқаш
пен ... ... өтті ... ... суды аса ... оның ... және бұлақ, қайнар
көздерін үнемі таза ұстап отырған. Адам өмірі үшін ... ... ... ... ... ... яғни, түр-түсін, суының
дәмін, айналасындағы өсімдік пен ... ... сан ... ... ... ... ... байлықтарын анықтайтын
көптеген белгілеріне байланысты аталады [46].
Орманды дала зонасының кейбір тұстары ... ... ... мен ... ... да ... ... отырады. Бұл өңірдің солтүстік шығысы
жайпақ жондар мен ... ... ... да, ... арасында қайыңды,
қайыңды-көктеректі шоқ ормандар кездеседі. Оң жағалаудың шығыс ... ... ... ... ... ... ... ормандар өскен жауын-шашын біршама түсетін өсімдік ... ... ... ... маңы ... кейбір жерлерінде
сортаңданған, әктенген топырақтар басым келеді.
Он сегізінші ғасырдың орта шеніне дейін Ертіс өзенінің сол ... ... жүз, жүз елу ... шамасында қайыңды ормандар болғаны
мәлім. Мұның ішінде бұлақтар, кішігірім көлдер мен ... де ... ... отау ... он ... ... ... бұл
ормандар жойылып, ішіндегі көлдер мен көлшік, ... ... ... ... сор мен тұз ... ... аумақтағы барлық топонимнің 6,25% құраған «сор»
терминінің ... ... ... ... ... ... ... Мырзакөлсор, Ахметжансор, Ақшасор, Қызылсор, Жарысор,
Ұзынсор, Шолақсор, Үлкенсор, Сасықсор, ... ... ... т.б. ... ... ... болады [47].
Еліміздің су көздерінде маусымдық, уақытша ағыстар елеулі орын алады.
Бұл климаттың континентігі және ... ... ... ... қыс, көктем айларында қар еріген кезде суға ... да, ... ... ... ... шалшыққа айналады. Мұндай өзен, көл,
бұлақ, тоғандар республиканың жазық аудандарында, әсіресе ... ... ... ... қатар елімізде су көздері біркелкі емес, әр жерде әр қилы
тараған. Айталық, тауларда түрлі су ... өте көп. ... олар ... ... ... ... мұздықтардан және қар суынан ала
алады. Сол себепті гидронимдер орманды дала және дала белдемдерінде ... дала ... ... аз, шөл ... транзит өзендерден басқа өзен
мүлде жоқ.
Орманды дала және дала ... ... ... ... толып, оларды өсімдік қаптауда. Олардың көпшілігі ... ... ... ... дала ... гидронимдерге атау беруде тұрғылықты халық
суының құрамына, ерекшелігіне, ... пен ... ... ... ... мен ... ... мен жағалауын мекен ететін аң,
құстарына жіті назар аударған. ... ... ... ... су ... ... ... аңғарамыз. Белдемде кездесетін
топонимдердің қойылу себептеріне қысқаша тоқтала кетсек:
1. Географиялық нысанның көлемін ... ... ... ... ... атауларынан су көздерінің аумағы ... ... ... ... ... ... нысанның түрі мен айналасындағы минералдарынан белгі
беретін Ақтас (бұл.), Ақкөл ... ... ... атаулары су көзінің
сипатына қарай қойылғанын айқындайды.
3. Нысанның маңының батпақты, шалшықты, шүйгінді, ... ... ... ... ... ... ... (көл), Майшетен (көл),
Майшөре (сор), Майшырмауық (көл), Майсораң (сор) ... ... ... ... ... Қайыңды және қайыңды-
көктеректі шоқтардан қалыптасқан орманды ландшафттың аумағында ... ... ... орын ... ... ... пен шілік
атауларының ала құла ... атау ... ... ... ... Қараарша (бұл.) атауы кездеседі. Бұл бұлақтың ... ... арша ... тау беткейі болғандықтан бұлақ атына өсімдік атауы
берілген. Мұның барлығы жинала келе, белдемдегі ... ... ... ... ... хабар береді.
4. Топокартадағы су көздерінің құрамында тұзды заттардың болуымен
аталған ... ... ... ... ... ... (көл), Тұщыкөл
(көл), Ашыбұлақ (бұл.), Сорбұлақ (бұл.) топонимдерін айтуға болады.
Мұндағы ... шығу ... ... ... ... ... хлор, корбанат секілді химиялық ... ... ... ... ... ... ... өзені маңындағы қарағайлы-таспалы орман
ішінде Борлы көлінде атауға болады.
6. Орманды дала белдеміне жататын ... ... ... ... ... ... ... ататын гидронимдер кездеседі. ... - ... ... ... төңірегінде жабайы шошқа, қабан
мекендейді. Жағалауында қабан мен жабайы ... ... ... көл ... ... ... болған деп айтуға болады.
Шортанды (көл) - көлде шортан балығы ауланатындықтан ... ... ... ... жақын тастағы қарағайлы орман арасында. Аумағы 20 км–ды
құрайды. Көлдің жағалауы жартасты, түбі сұр, ... суы ... ...... ... ... ... [48].
Ата-бабаларымыз ежелден мал шаруашылығымен айналысқан ел. ... үй ... ... ... ... көптеп
кездестіруге болатына белгілі. ... ... ... ... ... шоқтардан қалыптасқан орманды ... ... ... өзенін, Батыс Сібір ойпаты орманды ... ... ... ... ... Теке ... ... болады.
7. Географиялық нысандарда кісі есімдері көптеп кездеседі. Бұл ... ... ... сол нысанды иеленген кісі немесе тайпа аттарынан
қойылатыны белгілі [49]. Мұндай ... ... ... қарағайлы
ормандар арасындағы тектоникалық Жасыбай, сортаң топырақты, Ертістің оң
жағалауындағы таспалы ... ... ... көлін атауға болады.
Орманды дала зонасындағы су көздерінің молайтушы қоры ... ... ... ... ... ... да, ... салым су қоры көбейіп,
арнадан асып тасиды да, жаз айларының ортасына қарай тартылып, тіпті ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, мұндай
жағдайдағы көлдердің шаруашылыққа тигізер пайдасы көп. Орманды дала ... ... ... жұртшылық үшін көктемде тасып, жаз айларында тартылған
орынға қамыс ... ... пен өлең ... ... ... ... үшін пішен дайындауға қолайлы нәрсе.
Көл термині барлық түркі тілі кеңістігінде кең таралған термин [50].
Зерттеліп отырған ... ... ... ... ең
көп кездескені «көл» термині. Зерттеу нәтижесінде белдемдегі көл атауларын
6 ... 1. ... мен ... ... 2. ... байланысты 3.
Маңайындағы өсімдіктеріне байланысты, 4. ... ... 5. ... 6. ... дүниесіне байланысты жіктеп қарастырдық (кесте 4).
Фитонимдері. Халқымыздың өмір сүру дағдысында өсімдіктің орыны ерекше.
Асқа ... ... ... үшін ... асқа ... мал шаруашылығында пайдаға асырып, кендір мен зығыр секілді
өсімдіктерден жіп ... ... ... жан ... үшін дәрі жасап, үй
жихаздарын, түрлі аспаптарды, алаботаны өртеп ... ... ... ... асыра білген. Адам өмірімен өсімдік арасындағы байланыс өте ... жер ... ... ... алты ... астамы өседі [51].
Көшпелі халық үшін өсімдік ең ... ... ... ... ... орай жер, су ... да осы өсімдіктер дүниесі, яғни, ... ... ... ... картасындағы топонимдерге ... сол ... ... ... атауымен байланыста екенін
аңғарамыз. Орманды дала зонасындағы географиялық нысандарға жергілікті
жерде ... ... ат ... ... тағылатыны мәлім. Шөлейтті
және шөл зонасында сексеуіл мен жусан өсімдіктері тән.
Кесте 4. ... дала ... ... ... ... гидронимдер
топтамасы
|№ |Түрі ... ... ... ... |
|1 ... мен |Ақкөл (көл), Ақсор (қон.), Алакөл (көл), Алқасор |
| ... ... ... ... Аяқсор (сор), Жылымды (көл), |
| |байланысты |Көксеңгірсор (көл), ... ... ... |
| | ... ... ... Кішікөл (көл), Кіші |
| | ... ... Кіші ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... Тақтакөл (көл),|
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... (көл) және т.б. |
|2 ... ... ... ... (көл), Жаманкөл (көл), |
| |байланысты |Былқылдақ (батпақ), Жамансор ... ... ... |
| | ... ... ... ... Құрттыкөл (көл), |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... (көл), |
| | ... ... ... ... ... (көл) және |
| | |т.б. |
|3 ... |Астықкөл (көл), Көкпекті (көл), Көлтерек (көл), |
| |өсімдіктеріне ... ... ... ... ... (көл), |
| |байланысты |Сілеті (көл), Сілетітеңіз ... ... ... |
| | ... ... Тораңғылкөл (көл), Шөптікөл (көл), |
| | ... (көл) және т.б. |
|4 ... ... ... ... ... Жамантұз (көл), Тұзкөл |
| |байланысты |(көл), ... ... ... (сор) және т.б. |
|5 ... ... ... ... (өз.), Жетікөл (көл), Жекекөл |
| |байланысты |(көл), Көскөл (көл), Қосирек (сор), Тұлкөл ... |
| | ... (көл) және т.б. |
|6 ... ... ... Балықты (көл), Бұқаөлген (көл), |
| |дүниесіне |Жыландыкөл (көл), ... ... ... (көл), |
| ... ... ... Кіші ... ... ... (көл), |
| | ... ... ... (көл), Құскөл (көл), |
| | ... ... ... ... ... (көл), |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... Шортанды (көл) және |
| | |т.б. ... да ... дала ... ... ... ... Сексеуіл немесе Жусанды деп аталатын топонимді табу қиын.
Сондай-ақ, әлгі өңірде Аршалы ... ... ... ... ... кездестіру де мүмкін емес. Мұндай жағдай географиялық ортаның
әсерінен пайда болған. Аршалы, Қараарша, Аршалыбеткей ... ... ... дала зонасында ұшырасатын топонимдер.
«Баянауланың» орман көмкерген тау қиясының бірінде тек ... ... ... ... ... ... ... да арша атымен атап,
Аршалытау деп атау берген. ... және ... ... ... ... қарағай, қайың, қарағаш секілді топонимдік құрамбөліктер
қылқанды және аралас ... кең ... мен ... өмір ... де ... ... ... дала зонасына тән жазықтарда және су ... ... ... ... әр ... ... дақылды өсімдіктер тараған, олардың
аралығында көк ... ... және ... боз ... Осы боз атауына
қатысты көптеген фитонимдер баршылық. Атап айтсақ, әуелгіде жасыл ... ... бар ... ... ... боз аталған шөптің бірнеше түрі бар.
Олар: Қылқанбоз, ... ... деп ... аталады. Боз ақселеу
шөбіне ұқсаңқырайтын, селдір өсетін шөп. ... ... ... боз ... өсуіне байланысты Бозды, ойда боз шөбінің өсуіне байланысты Бозой,
жазықта боз шөбінің ... ... ... және ... айналасында
боз өсуіне қатысты шыққан атау Бозтоған. ... ... ... ... ... дала ... ... кездеседі. Бидайық әдетте
қара бидайық, жатаған бидайық, құм бидайық ... үшке ... ... ... ... ... кішкене құсты жергілікті халық Бидайық деп
атайды.
Ал, қарабас шөбінен туындаған атаулар тіпті көп. ... ... ... ... ... болған. Қарабас, Қарабауыр, ... ... ... ... көп болу ... ... атауын жасады. Қалың тұстарынан түйенің өзі көрінбей қалатын
қараған ... ... ... ... ... Аққараған, бозқараған,
сарықараған, бұтақараған, құмқараған. Сонымен қатар қараған өскен сайлардың
бірнешеуі ... деп ... ... деп ... ... ... да
бар. Бұл жерде арпаның екі түрі өседі. Бірі бозқылтықты арпа, екіншісі
жабайы ... ... ... атқа бер, ... ... ... деп мал
шаруашылығына айрықша назар аударған ... арпа төл ... ... орташа еңістеу жерлерде беде, шанышқақ, жанардың жауын ... ... ... ... т.б. болады. Өзен аңғарлары мен көл
қазан шұңқырларының ... ... ... ... өлең ... ... ... Өлең шөптері мал шаруашылығы үшін аса ... Бұл ... ... ... елді ... ... ... дала зонасының етек тұстарын түлкі ... оның ... ... ... ... халқы ормандарға ерекше құрметпен қарап, ғасырлар бойы сақтап,
тиіспей, қорғап келгендігі туралы мәліметтер ... Бұл ... ... ... ... пір тұту ... байланысты
түсіндіріледі. Жалғыз өсіп тұрған немесе аса ірі ... ... ... ерекше табыну нысандарына айналған [53]. ... ... ... ... ежелгі мәдениетіндегі табиғатқа табыну
дәстүрлерінің ішкі себебі халық тығыз ... ... ... ... ... ... ескерсек, қазақ халқының
ағаш біткенге құрметпен қарауына негіз болды демекпіз. Осы ... ағаш ... ... ... ... бір ... ... қарағай, тоғай) немесе жеке ағаш атауының (терек, шаған, т.б)
қатысуымен бірге жасалған ... ... ... ... ... зерттеу көзіміз болған орманды дала
белдемінде ғана емес Орталық ... ... ... ... ... ... және ... құмды массивтерінде
(Қостанай, Құлынды) ... ... ... өнімдерінің ылғалды
сақтаушы субстрат түрінде болуы мезофильді (ылғал ... ... бірі ... ұсақ ... сақталып қалуына жағдай
жасады. Дала белдеміндегі ... ... ... ... шоқтары
Қостанай облысындағы Ара Қарағай, Аманқарағай, Наурызым қарағай ормандарын
және Қазақстанның солтүстік-шығысындағы «таспалы ормандарды» құрайды [55].
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... (Бараба жазығы) орманды дала белдеміне жатады. Бұл өңір ... ... ... көп түсетіндіктен, мұнда қылқан селеулі, бидайықты,
батпақтарда өсетін өсімдіктер, қайың, ... ... ... ... Өзен ... туралы айтар болсақ, мұнда шалғынды өсімдіктер,
аласа бұталы, шилі, тал, теректер ... ... ... Бұлардың дені
аймақтық өсімдіктер. Және бұлардың атауларының көпшілігі өсімдіктің түсіне,
сипатына, аздығы мен көптігіне ... ... ... ... ... аттарымен байланысты туындаған географиялық терминдер
осы өңірдің ... ... ... бола ... ... бірлестіктерін мәдени дақылдармен алмастыру жалпы
биологиялық өнімділік пен зат алмасудың қарқындылығының төмендеуіне себепші
болады. Осы ... ... ... ... маңызды су қорғаушы
және эрозияға қарсы рөлін ерекше ескеру ... ... ... ... және дала ... ... ... қорғаудың маңызы зор.
Бірқатар аймақтардағы, мысалы, «таспалы қарағай» ... ... бірі – ... ... ... ... ... мұндағы
орман алқаптарын есепсіз кесу мен ... орын алып ... өрт ... климат әсерінен жойылған кей орман ағаштарының салдары
гидрологиялық режимге ... әсер ... Бұл ... жер асты
суларының деңгейі біршама төмендеп, сол маңдағы ... ... ... кету ... ... ... емес [52].
Мұндай өзгерістердің салдарынан көптеген өсімдіктер де құрып ... ... ... өзін өзі ... ... ... Өйткені бұл
ормандар топырақты реттеуде, су жүйесін, еспе суларды, қар суларын тоқтату
мәселесінде маңызды орыны бар. ... ... ... ... ... ... ... шаюдан, суының лайлануынан сақтап қана ... ... ... да ... ... ... ... (Ақм.обл), Беларағай,
басқарағай, Қыстауқарағай, Майқарағай (Пав. обл.) Ойқарағай, Табанқарағай,
Желдіқарағай, Қарағайлы Бесқарағай, Қотанқарағай (ШҚО) ... да ... сол ... ... ормандардың болғандығын немесе бар екендігін
дәлелдейді. Мысалы, қазіргі ... ... ... ... ... ... ағып шығады.
Жапырақты ормандар – қайың, терек, шаған, көктерек ... ... ұсақ ... ... бойларында таралған. Солтүстік
Қазақстандағы ... 55% ... ... ... ... ... ... Қайыңдықтардың жартысына жуығы орманның
туынды тұрпатына жатады: бұрын бұл жерлерде қарағайлар өскен. ... ... сулы ... ... ... ... ... мен адам әрекетінен зардап шеккен [56].
Топонимиядағы жапырақты ормандар көбінесе ... деп ... ... ... ... ... Батыстағы Сыпсыңағаш,
Қандыағаш атаулары осы маңда ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан облысындағы Теректі атауын осында өсетін ... ... ... болады. Қайыңды ормандардың таралу ареалын
Қазақстанды жиі ... ... ... ... ... ... Аққайың, және т.б. атаулармен анықтайды.
Қазақтың төл оронимдері мен орографиялық терминдерінің шығу төркіні мен
пайда болуына, қалыптасуына әсер ететін негізгі ...... ... ... ... ... мал шаруашылығы, көшпенділер
өмірі мен діни сенімдер де еді [34].
Әдетте, томар термині орманды дала зонасына тән десек, бұл ... ... ... ... ... топонимдерді де қоса қарастырамыз. Ақтоғай
– қон., Бозтоғай – қон., ... – қон., ... – қон., ... ... ... ... дала зонасының Солтүстік шығыста ... ... шоқ ... ... ... қарағайлы ормандар, шығысында
реликті таспалы қарағайлы ормандар орналасқан. Бұл ормандарда ... ... - ... ... өсімдіктер кездессе, екіншісінде
айырауық, қоңырбас, бидайық, шилі, қияқ секілді мезофитті өсімдіктер ... ... ... ... дала ... 28 % ... ... жасалғанын байқадық. Кесте 5. Мұның
ішінде көп кездесетін өсімдіктер: ағаш-20,4%, алабота 1,2%, ... -1,2%, ... ... ... ... ... қарағай-6,2%, қайың-4,8%, қоға-3,6%, қопа-2,4%, ... ... ... -1,2%, тал-15,6%, терек-13,2%, тобылғы-1,2%, тоғай-1,2%,
шие-1,2%, ши-3,6%, шілік- ... дала ... ... ... дені ... сөзімен
байланысты. Орманның түр сипатын анықтайтын Қарағаш (бұл.),
Қызылағашбұлақ (қон.), Қызылағаш (қон.), Қызылағашсор (көл), Қанды қарағаш
(қон.); осынау ормандардың ... орай ... ... ... ... көрінуіне орай), Сұлуағаш (көрікті көрнісіне
орай), Ұзынағаш (қон.), Жалпақағаш (қон.), Майқарағаш
ФИТОНИМДЕР КАРТАСЫ
(қон.), Шарбақтыағаш (қон.), Аралағаш ... ... ... (қон.), Ортақопағаш (бұл.), Белағаш, Төсағаш секілді қоныс
атаулары;
Кісі есімдерінен қалыптасқан топонимдер Демесін ағаш, Жантимес ағаш,
Жаңабай ағаш, Егор ... ... ... ... ағаш, Сейтен ағаш, Сейіт
ағаш, Солдат ағаш және т.б.
Біз осынау ормандардың дені қайыңды-көктеректі болып келетіні жөнінде
жоғарыда ... Бұл ... ... де ... орай ... Олар:
Бестерек (қон.), Үштерек (қон.), Қостерек ... ... орай ... пішіні мен орналасуына ... ... ... ... ... ... ... Шұбартерек (көл),
Шоқтерекқарасу (қон.), Қаратерек (қон.), Көктерек (ойық), ... ... ... ... ... ... топонимдер: Қайыңды (тау), Қайыңша
(қон.), Үшқайың (айр.), Жалғызқайың ... ... ... ... атауына таныс тал атауынан да көптеген географиялық ... ... ... ... ... ... (бұлақ), Бауыртал
(қон.), Талдышат (қон.), Шоқтал (айр.), Қаратал ... ... ... Ешкітал, Әулиетал (бұл.).
Сонымен қатар, ормандар санатындағы топонимдерде шілік атауы да ... Мұны осы ... жер, су ... ... түседі. Мысалы,
Қарашілік (қон.), Қызылшілік ... ... ... ... ... ... Аяқшілік (қон.), Шілікті керегетас (қон.), Шіліктібұлақ
(бұл.), Шұбаршілік (бұл.), Шоқшілік (ал).
Бұл атаудан тоғайға байланысты туындаған ... де шет ... ... бір түрі.
Аймақтағы тоғай атымен байланысты топонимдер төмендегіше ... (өз.), ... ... ... (қон.), Қортоғай (қон.),
Жамантоғай, Ахметтоғай, Наримантоғай, Жолтоғай, Баянтоғай (төбе).
Бұл қатарда қарағайлар ... ... ... де бар. ... (өз.), ... (өз.), ... (өз.), Қарағайлытас
(тау), Жалғызқарағай (қон.), Топқарағай (қон.), ... ... ... Балқарағай (қон.), Майқарағай (қон.) [57].
Шоқ - шоқ өскен қайыңды, көктеректі орман арасында бұталар өседі. ... ... қара ... шие. ... ... ... топонимдер бар.
Ал, итмұрын атауына қатысты атаулар бірлі жарым ... ... ... ... ... тән атауындағы қиындығынан ... ... ... ... долана, итмұрын, қарақат, бүлдірген секілді жеміс -
жидектер мол. Сондықтан да біз өңірдің ... ... ... ... ... ... ... (айр.), Мойылды (өз.)
өсімдіктерінің аттары географиялық ортаның заңдылықтарын бейнелей отырып
қойылғандығының нақты айғағы. Бұл ... ... ... ... ... ... пайдалана білгендігін айқындайды.
Кесте 5. Орманды дала зонасындағы ... түрі ... ... қосылуымен жасалған топонимдер |
|Шөптесін ... ... ... ... ... (қон.), Байшілік |
|өсімдіктер |(е.м.), Бидайық (е.м.), Шилі (өз.), Ақши (е.м.), Жалқамыс|
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... (е. м.), ... ... |
| ... ... Қарақоға (е. м.), Ортақоға (е. м.), |
| ... (е. м.), ... (тау 587 м), ... (е.м), |
| ... (өз.), Егіс (е.м.), Кезеңшілік (тау), Көкпекті |
| ... ... ... ... ... ... (өз.), |
| ... (е.м.), Қауданды (раз..), Қурайлы (бат.), Шөптікөл |
| ... ... (көл) және т.б. ... ... (өз.), ... ... ... (қон.), Сілеті |
|өсімдіктер |(өзен), Тораңғыл (е.м.), Үлкентораңғылық (көл) және т.б. |
|Діңгекті ... ... ... ... ... (қон.), |
|өсімдіктер ... ... ... Қараағаш (е. м.), Қызылағаш |
| ... ... (өз.), ... (көл), Қаратал (е.м.), |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... (е.м), ... (е. |
| |м.), ... ... Шоққарағай (е.м.), Кіндікқарағай |
| ... ... (е. м.), ... (е.м) және т.б. ... ... өз ... ... ... танып, ондағы
табиғат ресурстарын өз қажеттілігіне пайдалана отырып, игеруге мәжбүр
болды. Олар үшін ... ... және ... айыру үшін есте
сақтауға және бір-бірінен ... үшін тіл мен ... ... ... Жер - су ... ... көптеген ізденістерге барып, географиялық
нысандардың айырмашылығын айшықтады. Сондықтан да, ... ... ... ... ұшан теңіз. Топонимдер арқылы белгілі бір ұлт пен
белгілі бір тілдің даму ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптастырған халықтың рухани ... ... ... ... ... жүйесі миллиондаған географиялық
атауларды қамтиды. Осы ... Б.А. ... ... ... ... деп ... ... атауға болады [58].
Десекте, әр елдің, әр ұлттың топонимиясына қарап сол ... ... ... ... бере ... ... көздерін
табуымызға болады. Өйткені, Орхан Енесай ... [59], ... ... М. ... ... [60], бұл ... ... түседі.
Орта ғасырда өмір сүрген ғұлама ғалымдардың бірі, география ... зор үлес ... ... ... ... ... ... жеткен
«Диуани лұғат ат-түркі» еңбегінде түрік халықтарының мекен-жайлары мен тау-
теңіздері ... 356 ... атау бар. Оның ... кісі ...
96, халық, тайпа және ру аттары – 78, қала, қыстақ аттары – 82, ... ... ... ... асу және ... аттары – 68, теңіз, көл, өзен,
сай аттары 25, планета, жұлдыз жыл аттары – 7. ... ... ... ... ... түркі тілдерінің
стратиграфиясын анықтаудың кенжелеуінен бұл саланы жүйелеу толық шешіле
қойған жоқ. Айталық, бұл ... ... Е. ... бес ... ... ... үш ... Ә.Әбдірахмановтың [39] төрт санатқа
бөліп қарастыруы бұл саланың әлі бір ізге ... ... ... ... ... де осы ... дені аң мен жануар атауына қазақ тіліндегі жалғау мен ... ... ... ... ... ... Мысалы: Аю (лы),
Жылан (ды), Құлан (ды), ... ... ... (төбе), Аюлы (асу) айтуға
болады. Қазақстан жануарлар дүниесіне өте бай. Орманды дала ... ... ... ... ... ... мұз басу кезінен
қалған солтүстік бұғысы мен ... құры ... те ... ... Бұл
жағдайды географиялық нысандардың атында кездесетін жер су ... ... ... ... қылқан жапырақты ормандарында сүт қоректілерден қоңыр
аюдың тәңірітаулық түрі, ақ тышқан, және де ... ... ... ... ... ... дала зонасының өсімдіктер құрамында жылдан жылға өзгерістер
болуда, ... бірі ... ... ... Атап ... бұған әсер етуші
фактор – Қазақстанның жазық аласа таулы бөлігінде топырақ-өсімдік жамылғысы
және жануарлар ... ... ... ... ... отыратын
горизонталь ландшафттық зоналары бойынша алмасуы себепкер. Сондықтан да,
осы зоналарда ... мен ... ... батыстан шығысқа қарай
ауысуы туындап, климаттың континенттігі артып, нәтижесінде орманды ... ... ... ... ... ... ... анықталып отыр.
Орманды дала зонасын кеңінен мекендеген жан-жануарлардың да кейбірі азайған
немесе мүлдем жоғалған. Бұдан қырық, елу жыл бұрын ... ... ... ... жылқы), Орталық Азиядан ауып келген жабайы жылқы мүлдем
жоғалып ... ... ... ... ... ... ғана өзен
құндызы, орман бұғысы, солтүстік бұғысы, құлан аз қалды және өте ... ... дала ... тән ... ... ... ... жолбарыстар
құрып бітсе, ал осы өзен, көлдерді мекен ... ақ ... ... ... ... пен ... аз мөлшерді құрайды. Орманды дала
зонасындағы жануарлар дүниесінің ... ... ... ... ғана ... ... ... ең бірінші орында оларды аяусыз қыруынан
туындап отыр.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы Аққулы (көл), Қырғауылды (е.м.)
топонимдерін атауға болады. Топонимиялық заңдылық ... ... ... ... ... ... білдіру үшін сол аң-құстың атын сол
мекенге атау ретіне беріп отырған [63]. Бұл ... ... ... ... қоян, борсық ауланса, таспалы қарағай ормандарында жыртқыш
аңдардан қасқыр, сілеусін ақборсық кездеседі.
Өзен мен ... ... және жыл ... мол. ... ... ... ... қарағайлы ормандар арасында бұлан, құлан,
құстардан құр, шіл, қасқыр мен түлкілер ұшырасады ... ... ... ... ... ... орманды даласына ұқсайды.
Орманды дала белдемі жануарлар ... ... бай. ... ақ қоян, ор қоян, ақ тышқан, түлкі, ... ... ... ... ... ақ құр, сұр құр, ... ... күйкентай, кезқұйрық т.б. мекендейді. Ашық далаларда бөдене,
шәукілдек, дала боз ... ... ... ... екі ... улы сұр ... ... жылан болады.
Зерттеу барысында орманды дала зонасындағы аң аттарынан қойылған
топонимдерді саралап алдық. Нәтижесінде осы ... ... ... 18
% аң ... ... көз ... ... ішінде айғыр 11,5%,
балапан-1,9%, балық-13,4%, бие-3,8%, елік-1,9%, жылан-7,6%, қабан-3,8%,
қой-3,8%, қоян-38%, құлын-1,9%, құндыз-1,9%, ... ... ... ... ... ... ... мәшін-1,9%, сиыр-
3,8%, төбет-1,9%, түйе-3,8%, шошқа-5,7%, ... ... көзі ... ... ... ... жануарлар атымен
байланысты қойлған топонимдер ... ... ... ... Құланды, Құлан, Құлантөбе, Құлантоғай, Құланбасы. Мұндағы құлан
аң (жабайы есек) десек, жоғарыдағы топонимдердің ... осы ... ... ... ... ... ... орманды дала белдеміндегі
жан-жануарлардың бай әлемі туралы аз айтылып келе жатқан жоқ. ... ... Бұл ... ... ... ... де ара, тұра ... отырса,
оның бастауында П.С. Палластың жазбалары тұр. 1769-1770 жылдары бұл өлкеде
болған ол Ертіс өзені бойындағы ... дала ... ... ... ... секілді аңдарды көргенін айтып тамсана жазған болатын [65].
Жалпы, қазақ этнонегізіне құлақ ... ... ... ... ... ... болады. Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... бірі ... деп аталған. «Құланның жайылуы бір,
жусауы бөлек», «Құлан құдыққа құласа, құлағында ... ... ... ... ... ... өз ... жерімес» деген құланға қатысты
сөздермен қатар табиғат бедерлерін де ... ... жер ... «құлан
жал» деп, алыс және шөлді аймақты «құлан жүрмес құла дүз» ... ... ... ... да ... ... мекен еткен ортасына
қарай қойылып отырған.
Арқар ... ... ... ... ... ... ... КАРТАСЫ
Топонимдік байланысқа назар салсақ, жер, су атауларының арқар ... ... ... ... ... ... бір суаттан, бастаудан
су ішуі, оның оттайтын жайылымы секілді ... ... ... ... ... Арқар орманды дала зонасында, атап айтсақ, Баянаула гранитті таулары
баурайындағы көктеректі-қайыңды ... ... ... таспалы
қарағайлы ормандар арасында бұлан, құландармен қатар мекен етеді.
Қоян атауынан: Қоянды, Қояншөп, Қоянжым, Қоянкөз, Ор қоян, Қоянды тауы,
Қоянжыра секілді ... мол. ... бірі су ... бірі ... бірі ... ... ... төл топонимдерінде қоян атауы мол ... ... ... үй ... өсіріп, ас ретінде қолдануда немесе
өндірісте терісін пайдаға асыруда өзіндік орыны бар, жыл ... ... ... ... Ауа райына тез бейімделіп, жер ... кез ... ... қоян ... ... ... ... Фитонимдік негізде болса да айта кеткеніміз жөн, «қоянның
қалжасын көріп, өзінен түңіл» ... ... ... ... ... тым
төмен өсетін жұмсақ шөп қояншөп деген атауға ие. Бұл қатарда ... ... және бір шөп бар. ... жымы ... Қоянжым деп аталатын
орман арасындағы жол тораптары жиі ұшырасады. ... өте көп ... ... таспалы қарағайлы ормандар. Бұл өңірлерде қоян терісі бағалы аң
ретінде түлкі, қасқырмен қатар ауланады.
Жыланға байланысты: Жылан сай, ... ... ... атын ... бар. ... мекен ететін өңірі негізінен шөл және ... ... су ... маңы ... те, ... Сырттың орманды даласында
біршама жылан түрлері бар. Мұнда ақ қоян, ор ... ... ... ... ... ... түрлері, сарыбас жылан және улы ... ... ... ... ... оқ ... боз жылан, сұр жылан,
су жылан, мүйізді сұр жылан, сарыбауыр жылан, сары жылан, ... ... ... ... жорғалаушылар класында түр-түрге бөлінеді. Жылан ауа
райын ... ... ... ... бұл ... ... өңірінде бар. Сонымен қатар, жылан атын иемденген жыланбалық,
жыланбас балық, басы жылан тәріздес ... ... ... ... жыланқияқ
шөбі, жылан жейтін жылантаран шөбі, жыланқышөп, жыланбүркіт (жылдам ұшатын
аңшы құс), жыланторғай ... құс), тағы да ... ... ... жыланкесіртке, жыланқұрт (ауру аты) т.б. атаулар мол. ... ... ... ... ... ... халқымыздың сенім-
нанымынан біршама орын алған жорғалаушы екендігі де себепкер болса керек.
Бұғы: ... ... ... ... ... жартасы секілді біршама
топонимдер бұғы жануарына қатысы бар. Қазақстанның орманды ... В.А. ... ... кезекті жолсапар күнделігіне Семей жағындағы
таспалы қарағай ормандардың мол екендігі жөнінде, ... ... ... бұл ... ... байланыста ұштасып жатқанын айта
отырып, мұнда мекен ететін жануарлар жөнінде де айта кетеді. ... ... ... ... ... бұландар болатын [45].
Бұл қатарда аң, құстың атын ... ... де айта ... ... ... ... жер су атаулары төмендегіше
өрбиді: Жыланды, Балықты, Майбалық, Алабие, Шағалалы, Арықбалық, ... ... ... ... ... ... Қарабұзау,
Құлаайғыр, Шұбарқұлын, Маралды, Төбет және т.б.
Орманды және ... ... ... ... ... ... маралды,
аюлы секілді жер - су атаулары кездеседі ... ... 6. ... дала ... жануарлар атынан жасалған топонимдер
|Үй жануарлары |Алабие ... ... ... ... ... |
| ... (көл), Биесойған (бат.), Бозайғыр (көл), |
| ... ... ... ... Құлаайғыр (тау 341 |
| |м), ... ... ... (е.м.), Көксиыр (е.м.),|
| ... ... ... ... Теке ... |
| ... ... ... ... және т.б. ... ... ... (тау 502 м) Қабан (е.м.), Қабантақыр (көл), |
| ... ... (құр а.), ... ... |
| ... (тау 431 м), Мәшінсор (көл), Маралды (е.м.) |
| ... т.б. ... мен ... ... ... ... ... (е.м.), |
|бауырымен |Сарбалық (көл), Майбалық ... ... (е.м.) және ... |т.б. ... ... ... Бүркітті (тау 372 м), Қарғалы (қыс.),|
| ... ... ... (тау 480 м), Шағалалы (көл), |
| ... (көл) және т.б. ... Дала ... ... жер ... мен ... ... терминологияның мейілінше бай болуына ... ... ... сан мөлшері белгілі, бірақ жиі қайталанып келетін
орографиялық терминдермен ... ... ... жағдайларына тәуелді
көшпелілердің жер бедері ерекшеліктерін ажырата білу ... ... ... қалыптасуына мүмкіндік ... ... ... жер ... ... дәл нақтылап, табиғат
жағдайларын тиімді пайдалану барысында маңызды рөл ... [31]. ... ... ... В.А. ... оронимдердің неғұрлым ... ... В.А. ... ... аудандарда гидронимдерден гөрі
«елді мекен» атаулары анағұрлым көнергенін айтады [67].
Қазақстанның кең байтақ ... біз ... ... көзіне
айналдырып отырған дала зонасы 77 млн ... алып ... ... ... 30% жер ... ... ... зоналық шекарасы өте
сүйірленіп келгендіктен бөліп ... ... ... шоқ қайыңдар мен шоқ
қарағайлар және бұталар дала ... ... ... ... аудандарда
едәуір солтүстікке қарай ала-құла құрғақ жусанды дақылды дала орналасқан.
Оңтүстік шекарасы Орал ... ... ... айнала өтіп ... ... ... өтіп Теңіз-Қорғалжын көлдерінің оңтүстігінен
50°51° солтүстік ... ... ... өтеді [68].
Дала зонасының жер бедеріне тән негізгі айырмашылығы жазық жердің
басым болуында жинақталған. Дала ... ... ... ... ... Торғай үстіртінің солтүстігі, Мұғалжар тауы түгелдей дерлік, Жалпы
Сырт ... ... маңы ... солтүстік жартысы, Орал етегі, Жем
үстірті, Сарыарқаның солтүстігі мен орталық аудандары енеді. Жер ... ... ... ... әсер ... Мысалы,
Сарыарқа өңірінде ауа массасының айналымына әсер бергенінен жауын-шашынның
режімі мен мөлшерін ... ... жиі ... ауа райы ... кезең аз болады [4].
Батыс Сібір жазығының дала зонасындағы бөлігі ірі континеталдық ... ... ... ... Бұл ... оның ... оңтүстікте 200 м-ден солтүстік –шығыста 130 м-ге жетеді. ... ... ... ... аз ... тұйық қазаншұңқырлар,
көбінде суға толған көлді ... Және де көбі ... ... ... ... биіктігі 10-15 м-ге дейін жететін диаметрі 100 м-ден 500-800 м
дейін жететін жалдар бар. ... ... көл ... ... ... ежелгі өзендер әрекетінің. Дала зонасында жал индикатор- терминімен
жасалған Ақжал, ... ... Жал ... Қоңыржал (қон.), Төрежал
(қон.), Қаражал т.б. атауларды көптеп кездестіруге болады [69].
Дала зонасына кейбір әдебиеттерде ... ұсақ ... ... ... ... кіреді. Бұл ежелгі, мүжілген аласа таулы өлке. ... ... және ... тау ... ... тас, әк, ... құралып, бетіне гранит жынысы шыққан. Желмен жаңбырдан
мүжілгені ... ... ұрып ... Жер ... өте ... ... ойпатты, аңғарлы болып келеді. Ойпаттары 50% жерді алып жатыр,
егіншілікке қолайлы ... көп. ... ... 30-50 метрден 100
метрге дейін көтеріледі. Ұсақ шоқылардың абсолюттік биіктігі 300-400 ... ... ... тау ... бар: ... ... Қарқаралы т.б
биіктіктері 1000 м-ден ... ... ... ойпаттардан Көшетау
ерекшеленіп тұрады. ... ... 887 м. Тау ... тік,
жалаңаш. Тау етегінде терең қазан шұңқырлар орналасқан [56].
Зерттеуіміздің көзі ... дала ... ... ... ... географ-ғалымдар С.Ә. Әбдірахманов [39], ... А.С. ... [70], Қ.Т. ... А.О. ... жұмыстарын айтуға болады [71].
Қазақ жеріне тән ... ... ... ... ... Ғ. Қоңқашпаев, Г.Ц. Медоев, Э.М. ... ... ... Е. Керімбаев, Ш. Дәулетқұлов, Ғ. Ермекбаев, Б. ... ... ... ... ландшафттық ерекшелігі көп тоқталуды қажет етеді.
Ландшафт ұғымын ғылыми айналымға ... ... Л. С. ... ... ... әлемі мен топырақ жамылғысының түрлі құрамы біріккен
негізде ... бір ... ... ... ... [72] ... ... ... дала зонасын бірнеше түрге бөліп
қарастырды. Өз зерттеуінде: ... дала ... дала ... ... ... деп ... ... жер бедерінің ойыстарында ылғал, жылу теңдестігінің кірісі мен
минералдық заттар қорының жиналуы мол болады. Осы ... ... және ... жерлердегі кішкентай ғана ойысты жерлерге шұратты
фациялар қалыптасады. Дөңесті жерлер фациялардың аумақтық бөлшектенуінде
үлкен рөл ... Ең ... ... ... өзі ... жер ... ауа ... бағытын, жылдамдығын, ылғал мен жылу
баланысының таралуын өзгертеді. Жаз ... ... ық ... жел жақ ... ... мол ... қыс ... керісінше
ық жақ беткейге омбы қар жиналады. Осыған байланысты халқымыз жер ... ... ... ... ... ... Бас Қағыл, Аяққағыл,
Орта Қағыл, Тебін т.б. сияқты ... ... ... ... жері көлемінің кеңдігіне орай географиялық атаулар да көптеп
кездеседі. Атаулардың ... мен шығу ... ғана ... қоймай, олардың
қоғамдағы маңызды ролін зерттеп жүрген ғалымдардың пікіріне жүгінсек,
бүгінгі таңда қазақ жерінде ... үш ... атау бар ... [44].
Көшпелі мал шаруашылығын ұйымдастырудың өзі, жер ... ... ... жер ... пішіндері бір орыннан екінші орынға көшу
барысында бағдарлаушы нүктелер ... ... ... болды.
Оронимдер құрамындағы терминдер жер ... ... ... ... бұл ... ... пайдалану барысында маңызды ... ... 600-ге жуық ... ... ... ... бар
екендігін жазады. Қазақтың халықтық географиялық терминдері Қазақстан
аумағының табиғат ... ... ... ... жер ... ... ... жануарлар әлемінің, ал ... ... ... ... және ... ... ... сәйкес дала зонасындағы жер бедерін бейнелейтін атаулар ... ... ... ... ... Дала зонасындағы жер бедері атаулары
|Жер бедерінің оң |дөң, жал, жота, дөңгіл, дөңес, керегетас, қайқаң, ... ... ... оба ... өр, тау, ... ... ... |(төбешік), төмпе (төмпеш, төмпек, төмпешік), шоқат, ... ... ... ... үстірт, шыңайт сырт, тау, таз |
|терминдер ... ... ... аз шығатын тасты жер), тас, |
| ... ... жер), ... ... ... ... ... ... ... жер), ... ... шың), шың ... |
| |(тік ... ... үстіртті аймақтың бұлтығы), т.б. |
|Жер бедерінің |дала, ойпат атаулары: алаң, бозінген (борбас жер), ... ... ... ... ... ... кезең, кепірең (борпылдақ|
|сипттайтын |жер), көк, көкал, қоңыр, қуаңдала, сайқын (ен ... ... ... (кең бос жер), сор, ... ... тебіз (шөбі |
|терминдер |қалың ойпаң жер), түлей ... ... ... |
| ... ... ... отты жер). т.б. ... көзі ... дала ... топонимдерді зерделеу барысында
географиялық атау жасауда оронимиялық-индикатор терминдердің ... 29 ... Олар ... жіктеледі: адыр-11,0%, арал-1,0%, арқа-0,3%,
бел-1,0%, биік-0,3%, бұйрат-0,3%, дала-0,3%, доңғал-1,0%, домбақ-1,4%, ... ... ... жон-0,3%, тақыр-0,3%, тау-9,2%, ... ... ... ... ... ... ... найзатас-0,3%, сынтас-1,0%, шұңқыр-2,7%, шоқы-4,2%, шат-1,4%, шаң-
1,4%.
Мұншалықты мол атау көптеген ғасырлардан бастап ... ... ... ... ... отырықшылар өркениеті, табиғат
жағдайлары мен ... ... ... ... ... ... танымы үшін «жер» ұғымы өте күрделі нәрсе. Ата кәсібі мал
болғандықтан, жайылым мен өріс үшін де, азықтық ... үшін де ... ... ... ... ... ... географиялық түсінігі де
жоғары болды. Жерді «Ана» деп ... ... жұрт ... атау ... де осы ... ... шешіп, олардың
ландшафттық ауқымы мен географиялық жағдайына қарай ат қойып отырды.
Жер бедерінің көтеріңкі ... ... ... ... ... биік, бұйрат, жар, жон, тау, төбе, шоқы, оба, доңғал,
шоқы, т.б. ... ... ... ... көзі болған дала зонасында ең көп
кездескен терминдердің бірі - «төбе» оронимимялық-индикатор термині. «Төбе-
дегеніміз ... ... пен ... ... ... бір ... ерекшеленіп тұрған биік, таудың қалдығы іспетті шөгінді жыныс».
[31.95.] «Төбе» индикатор-термині ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған жер су атаулары
дала зонасында көптеп кездеседі. ... сол ... ... анықтау үшін,
тұрпатын белгілеу үшін ... ... ... қосарлануымен
жасалады. Бұл анықтауыштар заттық түсіндіріліміне қарай ... ... ... этно ... ... болуы мүмкін. ... атау ... ... ... арқылы, Ақтөбе, Көктөбе түске
байланысты, Бұлақтөбе ... ... ... ... ... ... отыр. Бұл топоним
арқылы төбеде немесе оның айналасында су көзінің барлығын білуге болады.
Ал, төбенің ... ... ... ... ... ... ... сипатынан хабар беретін атаулар бар. ... ... орай ... ... ... көптеп кездеседі.
Бұл топонимнің мағынасын көшпелі халық көшіп, қонып ... ... ... ... ел ... ... айналаға көз тігу үшін аталған ... ... ... ... келеді [73].
Дала зонасындағы төбелердің саны мен ... ... ... ... ... Алтытөбе, Қостөбе атаулары мен литологиясынан
хабар ... ... ... ... ... ... мен
жануарлар атауын иеленген төбелер Жылантөбе, Жусантөбе, Суыртөбе секілді
топонимдерді көптеп кездесіреміз (кесте ... 8. Дала ... ... индикатор термині арқылы жасалған
топонимдер
|Литологиясы бойынша | Борлы (тау), Тастөбе (шоқы), ... ... ... топонимдер |Суықтөбе (тау), Тақыртөбе (тау) және т.б. |
|Түсі мен пішініне ... ... ... (тау), Аяқ майтөбе (шоқы),|
|байланысты жасалған |Жартытөбе (ескі. қоныс), Қаратөбе (тау), Көктөбе |
|топонимдер ... ... ... ... (төб.), Ортөбе |
| |(е. м.), ... ... ... ... |
| ... (шоқы), Шұбартөбе (шоқы), Уақтөбе |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... және т.б. ... мен ... ... ... ... (тау), |
|жануарлар бойынша ... ... ... (е. м.), ... ... ... ... (қон.) және т.б. ... ... ... ... Шайтантөбе (тау), Молатөбе ... ... ... (тау) және т.б. ... ... ... ... Жаңғызтөбе (тау), Қостөбе (тау), |
| ... (тау) және т.б. ... ... жиі ұшырасатынның бірі «тау» термині. Зерттеу
барысында ... 1:500 000 ... тау ... ... ... топонимдердің 9,2% құрады. Тау – ... ... ... биік ... ... ... аласа-шоқылы, төбелі болып
келетін қалдық массивтер жер бедерінің пішініне байланысты «тау» терминімен
сипатталады» [74].
Оронимдер құрамындағы ... жер ... ... ... ... бұл ... табиғатты пайдалану барысында маңызды болды.
Қазақстан аумағындағы орографиялық элементтерге ат ... ... бар. ... ... таулы, ұсақ шоқылы жер бедерімен
сипатталатын ... ... ... биік ... ұлы, ... деп ерекшелейді. Орташа және биік таулардың шыңдары тас, ... ... ... Орал ... ... ... ... қалдық сілемдер, қоршаған ойпаттардан
ерекшелентіндігіне байланысты ... ... ... ... ... түсі мен пішініне байланысты Қаратау, Қоңыртау,
Сарытау, Жаман Сарытау, Жақсы Сарытау, Ақтау; ... ... ... ... Көкшетау, Борлытау, Алтынтау және ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездеседі.
Дала зонасындағы оронимдердің сипатын анықтауда «бел» терминінің де
маңызы зор. «Бел» аласа ... мен кең ... ... ... ... ... аймақта жер бедерінің ерекшелігін анықтайтын: Қызылбел,
Қызбелтау Сұлубел, Ұланбел, ... ... ... ... байқауға болады.
Зерттеліп отырған аймаққа қатысты оронимиялық индикатор-терминдер
қатарында тас термині барлық ... 18,2% ... ... ... ... яғни түп жыныс» деген мағыналық жүктемеге
сәйкес келеді» [73]. Масштабы 1: 500 000 топокарталардан дала ... ... ... ... аталған оронимдер: Беріктас,
Найзатас, Шоқтас, Топтас, Айыртас; халықтың әлеуметтік маңызы мен ... ... ... ... ... ... ... Әулиетас; нысанның түсіне қарай: Ақтас, Көктас, ... ... ... ... көптеп кездестірдік. Сонымен
қатар тас индикатор-терминімен гидронимиялық индикатор-терминдердің
қосылуымен жасалған ... ... ... ... ... тас сөзі ... ... судың салқыны деген ауыспалы мағынаны
беретін ... ... ... ... мен ... ... Қойтас, Қошқартас, Бүркіттас, Түйетас секілді
атаулар ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы өрістегендіктен бағзы халық көптеген ... ... ... ... деп атаған. Мұндай топонимдер ... тән ... ... ... - ... ең биік ... және шошақ беткей тұсы. Шоқы ... бір ... ... ... ... ... жататын географиялық
термин [74]. Біз дала зонасындағы ... ... ... ... төбе ... ... ... алу мақсатында қойылғанын, ал Мырзашоқы
тауында ертеде киік-арқар көп ... аң ... және ... ... сұлу ... ... қойылған деген топшылаулар шындыққа
сәйкес келеді деген пікірдеміз [34]. Шоқы ... ... ... түспен байланыстылықта өрбіп Ақшоқы, Қарашоқы,
Қызылшоқы, ал саны мен ерекшелігіне байланысты ... ... ... т.б. ... ... барысында адыр индикатор-терминімен жасалған топонимдердің
мөлшері 11,0 % құрады. Адыр-аласа, жатаған, ... ... ... ... жер бедері [47]. Дала зонасында жер бедерінің ... ... ... ... ... ... табиғат
жағдайының ыстық, суығын анықтайтын Жылыадыр, Борандыадыр, Желдіадыр т.б.
топонимдер көптеп ... ... ... ... ... топонимдердің
мөлшері 9,6% құрап Ақжар, Қызылжар, Қисықжар секілді т.б. ... ... ... ... ... ... ... 6,0 % құраған оба индикатор-
терминінмен ... ... ... тек қана ... ... мен
түске, жер ерекшеліктерін көрсететін сипат қана емес, халықтың діни сенімі
де ... орын ... Оба ... зерттеушілер мұның төркіні тым ерте
заманда өлген ... ... ... ... қортынды жасайды.
«Обалардың астынан салт атты жауынгердің немесе ру басыларының, ... ... ... табуға болады. Әсіресе, ру басшылары мен
тайпа көсемдеріне орнатылған ескерткіштер өздерінің әсемдігімен ... [75], ал ... ... оба ... ... үйліп
жасалған биіктер. Оба терминіне қатысты: Үлкеноба, Кішіоба, Обалы, Тасоба,
Қылоба т.б. топонимдер көптеп кездеседі.
Жер бедері табиғи ... ... ... әсер ... ... ... де ... орын алады. Үстірттер, жазықтар және
тауаралық аңғарлар егін шаруашылығын дамытуға қолайлы ... бай, ... ... ... ... тау беткейлері мал үшін қолайлы
жайылым.
Қазақстан аумағының жер ... ... мен ... әркелкілігіне
байланысты сөздер қоры молдығын және жер бедерлерінің нақтылы орографиялық
терминологиясының да ... бай ... дала ... ... ... ... 9). ... географиялық атауларының ерекше
сипаты тұрмыс мен шаруашылығына байланысты ... ... ... жете, дәл бейнелеуінде. Басқа ... ... ... жер қазақ халқы үшін ең үлкен белгі болды.
Гидронимдері. Қазақстан аумағындағы гидрологиялық ... ... ... ... ... қатысуымен
жасалған. Әдетте атау жасауда нысанның көптеген белгілерінің ішінен тек
біреуі ... адам ... үшін ... бар ... ... болады.
Кесте 9. Дала зонасындағы оронимдер
|Ороним |Индикатор-терминнен жасалған топоним ... ... ... Сарыадыр (тау 212 м), Мұқырадыр (қон.), Сандықадыр |
| |(тау 204 м), Аққошқарадыр (тау 300 м), ... ... |
| ... (тау 330 м), Қуадыр (тау 477 м), Сарыадыр (қыс.), |
| ... ... ... (тау 443 м), ... (тау ... |м), Тастыадыр (жай.), Қандыадыр (тау 568 м), Жақсы-Қандыадыр (е.|
| |м.), ... (тау 597 м), ... ... ... ... |381 м), ... (тау 292 м) және т.б. ... |Ақдала (е.м.), Далакөл (көл), Мадайдала (төб.), Сарыдала ... |м), ... ... және т.б. ... ... (тау), Жал (тау), Қоңыржал (қон.), Төрежал (қон.), |
| ... ... ... ... ... (төб.), Торғайжал (тау), |
| |Ұзынжал (қон.), Шақпақжал (қон.), Шолақжал (тау), Шөлеңжал (тау)|
| ... т.б. ... ... ... ... ... ... (е.м.), Жардыкөл (көл), |
| |Жарсуат (е.м.), Жарлыкөл (көл), Жарқұдық ... ... |
| ... Жартас (е.м.), Жаркөл (көл), Жарлыкөл (көл), Қаражар |
| |(е.м.), ... (өз.), ... (е.м) және т.б. ... ... ... ... (өз.), Құмшық (е.м.), Құмкешу (е.м.), |
| ... ... ... (көл) және т.б. ... |Оба (қон.), Тасоба (е.м.), Обалыкөл (көл), Обалысай (е.м.), |
| ... (е.м), ... ... Обалы (көл), Қароба (шоқы), Обалы|
| ... ... ... 510), Кіші ... (көл), Үлкен Сарыоба |
| ... ... ... ... (тау 719 м) және т.б. ... ... (қыс.), Тақырбұлақ (жыр.), Тақыржота (тау), Тақырқақ |
| |(қон.), ... ... ... ... ... (тау) және |
| |т.б. ... |Ақтас (тау 579м), Ақтасты (е.м.), Бортас (бат.), ... ... |
| ... ... ... ... Қойтас (тау), Найзатас (қыс.), |
| ... ... ... ... Шоқпартас (төб.), Тасқұдық |
| ... ... (өз.), ... ... ... (е.м.), |
| ... (өз.), ... ... ... (су ... ... |
| ... ... (өз.), ... ... ... (тау 432), |
| ... ... Ордатас (тау 439 м), Тасбұлақ (жай.), Тесіктас |
| ... ... ... ... ... Тастық (қыс.), Тасқой |
| |(жай.), Керегетас (е.м.), Қақпақтас (қыс.), ... ... |
| ... ... Найзатас (е.м.), Қойтас (е.м.), Жалтас (қыс.), |
| ... ... ... ... ... (е. м.), Қызылтас |
| ... ... ... ... (е.м.) және т.б. ... ... (тау), Ерейментау (тау), Жалғызтау (е.м.), Жаман |
| ... ... ... ... ... (қыс.), Көкшетау (тау), |
| |Сандықтау (тау), Өгізтау (тау) және т.б. ... ... (тау 211 м), ... (тау 287м), ... (бей.), |
| |Бестөбе (тау 595м), ... ... ... (е.м.), Қостөбе |
| ... ... ... ... (е. м.), ... (төб. |
| |324м), ... ... Тастөбе (тау 434 м), Түйетөбе (шоқы), |
| ... ... ... (тау 403 м), ... ... |
| ... (тау 601 м), ... (қыс.), Теміртау (тау 270 м),|
| ... ... м), ... (тау 703м ), ... ... |
| ... (тау 414 м), Ақтөбе (төб. 663 м), ... (тау 219 м) |
| ... т.б. ... ... ... ... (тау 507 м),Мырзашоқы (тау), |
| ... ... ... ... ... (төб.), Нұрашоқы |
| ... ... ... Тоқшоқы (қыс.), Үшшоқы (тау), Шетшоқы |
| ... Шоқы ... ... (тау) және т.б. ... ... ... ... мағлұматтар біздің заманымызға дейінгі
5 ғасырлардың 40 ... ... ... Геродоттың «Тарих» атты
еңбегінде және оның картасында Сар (Еділ), Лак (Жайық), Сургис ... ... ... ... ... ... мен Птоломей
еңбектерінде де Гиркан (Каспий) теңізі, Яксарт (Сырдария), Даикс (Жайық)
өзендерінің ... ... ... ... 3 ... ... Қытай
саяхатшылары Шу, Іле, Балқаш, Ақсу, Талас өзендерін өз еңбектерінде жиі
атаған. Араб ... мен ... Ибн ... ... ... Ибн-Русте, Әл-Истархи, Әл-Масуди, Әл-Идриси еңбектерінде де
жүздеген өзен, көл атаулары аталады. Әсіресе ... өзі ... ... ... мол келтіреді. Мысалы: Яган, (Шаған), Жем ... ... Өзіл ... Иркиз (Ырғыз), Жайқ (Жайық). Ал 11 ... - ... ... атты ... ... белгілі түрік ғалымы
М.Қашқари өзінің ... ... ... мен өзендердің атауларын
көрсеткен. Мысалы Ертіс-Эртыш, Ақсу, Іле, т.с.с ... өзен ... ... ... ... ғ.ғ.) еңбектерде де кеңінен аталып
отырғанын көреміз. Атап айтқанда Рашид-ад-диннің «Джамиат-тауарих (4 ғ.)»,
Мұхамед Хайдар ... (16ғ) ... ... ... ... ... ... аяғы мен 17 ғ басы) «Жамият тауарих» (Жылнамалар жинағы) атты
еңбектерінде молынан аталып отырса, 17 ғ (Книга ... ... ... ... біраз гидронимдерге орын берілген [6].
Ал 19 -ыншы ... ... ... ... Ш.Ш. Уәлиханов, Г.Н.
Потанин, Н.А. Северцев, И.В. Мушкетов, В.В. Радлов, П.И. ... ... В. ... А.К. Козырев т.б. еңбектерінде бұл ... ... ... ... бар.
Еліміздің гидронимдерін тарихи-лингвистикалық тұрғыдан зерттеуде ... В.Н. ... О.А. ... Т. ... ... ал табиғи ортамен байланысы бойынша Ғ. Қоңқашпаев, ... ... ... ... ... еңбектерін атауға болады.
Атақты географ топонимист Э.М.Мурзаев өзі еңбектерінде су ... үшін ... ... «Адамзат баласы өзен, көлге ... ... ... ... ... ... егін ... үшін каналдар
тұрғызды. Малшы шөлде терең құдық қазды. Алғашқы адамдардың ... бір ... ... ... ... ... Өзендер–хабар
алмасу жолдары және халықтар ... ... ... етіп,
қоршаған ортаны тану мен идея және тауар алмасуды ... ... ... болды» - деп қарастырады [77].
Барлық уақытта адамдар үшін белгілі бір жерге қоныстануды таңдаудағы ең
бірінші мәселе ол өңірде су ... ... ... ... ... Жер бедерінің тегістігі, климаттық жағдайлары, өсімдіктер дүниесі
мен жануарлар дүниесінің мол болуымен қатар су ... орын алуы ... ... ... ... ... келген аумақтағы географиялық атаулардың жиынтығы белгілі бір
жүйені құрайды. Топонимиялық жүйе ретінде географиялық атаулардың ... және ... ... ... ... түрінде қайталанып
отыратын ерекшеліктер мен белгілердің жиынтығын ... ... ... физикалық-географиялық нысандардың атаулары неғұрлым тұрақты
келеді, мұны ... ... ... және ... ... бір ... ... жүйесін зерттеуде әсіресе
микротопонимдерге айрықша назар аудару қажет. ... көп ... ... ғана ... ... ... белгісіз деректерін, баяғыда
ұмыт болған жергілікті географиялық терминдерді, сөз жасалудың ... ... ... осы ... ... ... [77]
В.А. Казакевичтің еңбектерінің барлығында көшпелі мал шаруашылығымен
шұғылданған түркі-моңғол тілдес тайпалардың баршасы су көздеріне ... ... ... және ... ... халықтарында, көшпелі мал
шаруашылығы үшін аса маңызды «бұлақ», «құдық» ... ... ... ... зор үлес ... ... ... өңіріне қатысты екі мыңға тарта гидрографиялық нысандарды
зерттелді. Бұлардың ... ... ... ... ... шолу ... ... тән атаулардың дені жер бедері,
түсі, дәмі, қасиетіне, қозғалысына, егер құдық ... ... ... ... ... ... сонымен қатар діни наным, оқиға,
өсімдік, жануарлар, адам, ... ... ... ... ... [37].
Біз ғылыми-зерттеу жұмысымыздың барысында ... 1:500 ... дала ... ... 29 % ... ... анықтадық. Олардың ішінде ең жиі
кездесетін индикатор-терминдер төмендегіше ... ... ... ... ... былқылдақ-0,2%, еспе -0,75%, жалтыр-
0,2%, иірім-0,2%, кешу-0,2%, көз-0,2%, көл-38,5%, ... ... ... ... ... өзен-0,5%, өзек-0,5%, сай-
5,5%, саз-0,2%, сор – 13%, су-6%, ... ... тұз -5,2%, ... ... ... және ... зонасындағы ұшырасып отыратын бұлақ, бастау, қайнар, тұма көз,
ақпа секілді жергілікті ... ... су ... ... ... су
көздеріне таяу және тау бөктеріне жақын ... және ... ... ретте айта кетерлік мәселе – белгілі бір сөздің еліміздің әр тарапында
ауыспалы мағынаға ие болатындығы. Бастау, бұлақ, қайнар ... ... ... ... әр ... ... ... болып танылады. Айталық,
бұлақ Оңтүстік Қазақстанда ұңғыма тәрізді жер астынан шығатын ... ... көзі ... ... ... жылға болып ағатын біршама суы ... ... деп те атай ... ... ... су көздеріне қатысты жасалынған топонимдердің біршамасы
бұлақ терминімен қосарлану негізінде жасалынған. ... аты ... ... ... ... ... ... (судың суықтығына
қатысты қойылған). Осынау жылы мен суықты айыру мақсатында қойылған тағы
бір бұлақ атауы – ... ... ... ... ... атау ... Кісі ... қойылған атаулар: Жәкішбұлақ, Тілеубергенбұлақ.
Бұлақтың ауыспалы географиялық ақпар беретін ... бір ... ... дала ... ... тұма ... ... су көздері аз да болса
кездесіп отырады. Тұма ... бір ... ... көл аңғарларында, тау,
шоқы, төбе, жоталардың бөктерінде, жер бетінің әр ... ... ... ... ... жер асты су ... ... ағыны күшті болмайды,
оның өнімділігі жыл ... ... ... ... әр ... Суы
тұщы, ащқылтым болып келеді. Суы мол, өнімі тұрақты тұмалар шегенделіп, ... ... ... ауыз суға, кейде жер суару үшінде пайдаланылады
[79] Ақтұма, ... ... ... ... ... ... тек аты
ғана емес, сипаты жағынан да түрлі болып келеді. Кесте 10.
Кесте 10. Дала ... ... ... ... ... терминдер ... асты су ... ... ... көз, ... батпақ және т.б. ... беті су ... ... сор, көл, мұз, ... ... және т.б. ... су көздері |апан, құдық, тоған, бөген, орпа, қауға, ... |
| ... т.б. ... ... су ... ... зор. Қазақстанда көлдер әр кезеңде
пайда болған. Жазық–аласа таулы бөліктің ... ... ... ... ... ... ... Бұл соңғы үдірістен кейін
көлдер тұзданып, сорға айналады. ... ... дала ... ... ... ... толып, оларды өсімдік қаптауда. Олардың
көпшілігі сарқылудың әр түрлі сатысында. Бұл көлдердің біркелкі ... ... орай ... тұратынын көрсетеді. Тіпті, кейбір ... ... ... ... ... ... мүлдем қаңсып кеуіп қалады. Көктем мен
қыс мезгіліндегі жауын-шашынның көптеп түсуі көлдің ... тыс ... ... әр түрлі ауытқудың салдарынан ... ... ... көл ... ... ... оның біржола құрып
кетуін тудыратыны да бар [4].
Ал, ... ... ... ареалының аясы тар, тек бір ғана
ландшафт тұрпатында жинақталған географиялық алқаптарда ... саз, ... лай, бор ... байланысты жасалынған атаулар бар. Бұлар ғылымда
экстраполяциялық әдіспен ландшафттық негіздегі мол мағлұматтар бере алады.
Зерттеуші Ф. ... өз ... ... ... ... ... тоқталады.
Оның қарастыруы бойынша Омбы уезінен Ертістің сол ... ... ... бетеге, көде, жусан өскен қазаншұңқырларда кездесетін
көлдердің көбі «сор» терминімен байланысты ... ... ... ... ... ... ... мұндай сорға жылқылар
үйірімен батқаны туралы жазады.
Сор индикатор-терминімен қосарланып жасалған ... ... ... ... ... ... және пішінін білдіртетін Ақсор,
Айрансор, Сарысор, Қарасор, Қызылсор, Бозшасор, Көксор, ... ... ... ... Қызылсор, Жарсор, Кепкенсор, Ойнақсор,
Дөңгелексор, Ащысор, Ұзынсор, Өткелсор, ... ... ... ... беретін Жыңғылдысор, Қайыңдысор, Қарағашсор, нысанның
айналасын мекен ететін ... ... ... ... ... кісі атымен немесе ру атына байланысты Ақмалайсор, ... ... ... ... ... ... ... Бекелексор, Тоқалсор тәрізді т.б. атаулар зонаның
табиғат ерекшеліктерінен хабар бере алады.
Ландшафттық ... ... ... - ... бірі - ... - термині еліміздің барлық табиғат зоналарындағы гидронимдердің
құрамында жиі ... ... ... бұл сөз ... ... бара жатқан көл» дегенді мағынаға ие [80]. Зерттеуімізде
тұз термині арқылы ... ... ... ... топонимдердің 5,2%
құрады. Дала ... ... ... ... ... ... маңы ... тұз өндіру және т.б. ... ... ... болады. Дала зонасындағы тұз терминімен
байланысты ... ... ... ... ... бар ... Бұл ... шығу төркінін екі бастауы бар көлдің негізінде пайда
болған ... ... ... сай ... ... ... [69].
Дала зонасындағы су көздерінің атауларына тоқталғанда «қара» ... ... ... да тоқталғанымыз ләзім. ... ... ... ... бұлақтар, көл атаулары тек дала зонасында ғана ... ... тән ... ... ... ... ... және
т.б. көне түркі тілінде ақ, қара ... ... ғана ... ... ... ие ... айтады [77]. Егер ақ сөзі ... ... ... тек ағындап ағу, ағып шықты деген мағынаны ғана емес, оның ақ ... мен ақ ... ақ қар ... тау ... мен ... ұшар ... ... ағатынынан хабар береді. Ал, «қара» сөзі ... жер ... ... ... ... ... Қаракөл,
Аманқарасу, Алтынқарасу. Кесте 11.
Осы ретте ... ... дала ... ... экспедиция барысында
көптеген мәліметтерді жинақтады. Дала зонасында нысанның атында кездесетін
ақ, ... сары ... ... сол ... ... халық түр түсті
анықтаушы және бағыт бағдарды ... сөз ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында су индикатор-термині
арқылы жасалған географиялық ... ... ... 6 % ... ... ... ... Сулы, Ұзынқарасу, Шолақ-Қарасу,
Қызылсу, Үшқарасу, Шопанқарасу, Алтынқарасу т.б. болып кездесті. Осы ... ... ... су түсінің ерекшеліктеріне байланысты
қойылған атаулар назардан тыс ... Дала ... тән ... ұсақ шоқылы жер бедері жағдайында тау жыныстарының суда
еруіне байланысты көл суларының түстері айырықша ... ие ... ... ... осы ... ... көлінің географиялық сипттамаларын су
бетінде сары түс басым деп анықтаса, суы қоңырқай тартқандықтан Күреңкөл,
Күреңалакөл атаулары бар. ... (су ... ... ... қызғылт тартып тұратын), Лайкөл (суы тұнық болмауы ... ... ... ... ... ... ... орналасқан жерінің
әсеріне орай) түрлі себеппен атау беріліп отырған [81].
Дала зонасындағы географиялық нысандарда ең көп ... ... 38,5 % ... ... ... Дала ... ... бес жүзден астамы кездеседі. Атаулар географиялық ақпар
берудің нәтижесінде туындаған. Дала ... тән ... ... ... ... Шұңқыркөл, Шаңдыкөл, Ендікөл, ... ... ... ... ... Ортакөл, Тереңкөл, Жекекөл;
түске қатысты қойылған атаулар Қаракөл, ... ... ... ... ... Әулиекөл, Құдайкөл; айналасындағы өсімдіктер жамылғысына
қатысты қойылған Көкпектікөл, Шөптікөл, ... ... ... Егіндікөл, Саумалдықкөл; кісі есіміне немесе ру атына
қатысты қойылған Батыркөл, Маржанкөл, ... ... ... ... қойылған ... ... ... ... ... ... ... және өсімдік дүниесін
нақты белгілейтін Жалғызкөл, Қоскөл, Соркөл, Батпақтыкөл, Мойылдыкөл ... ... ... ... ... мен ... ... айқындауға септігін тигізеді.
Қазақстан көлдерінің географиялық таралуында бірқатар ерекшеліктер бар.
Климаттық жағдайларға ... ... саны ... ... ... Ал, белгілі бір ауданда топ - топ болып ... ... ... ... және ... ... ойпаттарында, сондай-ақ аласа таулы
дала зонасына тән Орталық Қазақстан және оңтүстік – ... биік ... көп. ... және ... ... ... аз. ... пайда болуы
мен жоғалуы осы аудандардың географиялық жағдайына байланысты өрбиді.
Үштік дәуірдің шөгінді қабаттарынан ... ... ... ... ... көлдер типіне жатады. Дала зонасындағы ұсақ шоқылы
Орталық Қазақстанның көлдері көбінесе тектоникалық сипатқа ие.
Дала зонасына тән ... ... ... ... ... ... Оларды орналасу жағдайы мен пайда болу уақытына орай бірнеше
топқа бөліп қарастыруға ... ... тән ... көлдер: Орталық Қазақстанның
ұсақ шоқылы аймағындағы Қарасор, Зайсан, Теңіз-Қорғалжын секілді Бурабай
тобындағы ... ... ... ... ... ... тән, ... басу дәуірінен бері шоғырланған, мұздық көлдер;
-Ұсақ шоқылы жер жер бедері қабатының шөгуінен пайда болған, ... ... мен дала ... ... ... ... дөңінің көлдері: Сам, Асмантай-Матай және Бетпақдала үстіртінің
көлдері – Дабысынтұз секілді дефляциялық қазан шұқыр көлдері;
- Минигидрологиялық терминдер қатарын толықтыратын аңғар мен ... ... ... ... ... ... халық үшін құдықтар өте маңызды орынға ие
болып ... ... ... біз ... ... ... ... қарағанын көре аламыз. Бұл құдықтардың аса маңыздылығы ... ... он ... ... ... Е.П. Ковалевскийдің
еңбектерінен көре аламыз[82].
Зерттеліп отырған аймақтағы жасанды су көздерінің бірі құдықтар–барлық
топонимдердің 8,5 % ... ... ... ... ... ... хабар береді, тарихи оқиғамен байланысты атау иеленеді немесе
сол өңірдегі жан-жануарлардан, ... ... ... ... ... ... ... қатысты онға тарта атау ... ... ... ... ... орпа т.б. Бұл әр халықтың табиғатты
пайдалану және оны танудағы ерекшелігіне ... ... ... Мәселен,
сулы батпақты Карелия өңірінде батпақ түріне қатысты ... ... ... бар ... саха ... 20 - дан ... қардың түрін айырады
екен. Ал Африкадағы Сахара шөлінің автохтондары 20 - ға дейін құдық түрін
ажыратса, сол 20 - ға жуық ... түрі ... ... - ... ... отыр. Қазақстанның жалғыз ғана оңтүстік аймақтарында
2 - мыңнан астам құдық ... бар ... ... ... ... зонасындағы құдықтар көлемі мен тереңдігіне орай ... ... ... ... ... ... ... халық үшін өлшем бірлігінен
хабар беретін белгі. Сондықтан да дала ... ... ... деп ... ... көптеп ұшырасады. Зерттеліп отырған
аймақта кісі аттары арқылы жасалынған Әжібайқұдық, Тоқанайқұдық, түсі ... ... ... ... ... ... ... Тоғызқұдық, жануарларға қатысты Биеқұдық, Түйеқұдық, әлеуметтік
жағдайларға қатысты қойылған Аяқжаманқұдық, Шөлқұдық, ... ... ... т.б. ... атап ... ... ... дала зонасындағы халықтық географиялық атауларға
қарап, ... ... мен сан ... тәжиірбелері географиялық
атауларда бейнеленіп, қорашаған орта туралы түсініктері қалыптасқан деп
атай аламыз ... 2). ... ... ... мен ... ... физикалық-географиялық ерекшеліктерін анықтаудың ең сенімді
құралы. Дала зонасындағы гидронимдер ... ... біз ... ... ... ... ... тегін, морфологиялық сипатын және ... ... ... ... ... Ғ. Қоңқашпаев түске байланысты атаулардағы сын есім ... ... түс ... ... деген пікірді қолдайды. Атақты тюрколог
А.Н. Кононов, ... ... ... Э.М. ... ... Е. Қойшыбаев, қырғыз топонимисі Д. ... ... ... ... көп ... ие дей келіп сол түске байланысты ... ашып ... ... қара ... ... ... ... алайық. Қаратау,
Қарашоқы, Қаратөбе, Қарадөң т.б. Бұл атаулар екі ... ... ... ... ... түс ... ... Қара деген сөз Қазақстан
жерінде кездесетін кейбір атауларда, мысалы Берікқара, Аманқара деген ... ... ... ... ... тұр ... А.Н. Кононовтың пікірінше көне түркі тілдерінде қара «жер»,
«топырақ» ... ... Қара ... ... ... гар, гур, қар, ... көптеген тілдерде ... тас, ... ... Ғ. ... байқауынша географиялық
атаулардың екінші ... ... қара – ... ... шоқы ... ... ... мағынаға ие. Сонда Берікқара, ... ... ... ... ... ... ... (Амантөбе), Қылышшоқы
(Қылыштөбе) болып шығады [83].
Қарасу, Қарабұлақ деген су атауларын «қара түсті су, ... деп ... ... ... деп ... болады. Алайда Ғ. Қоңқашбаевтың
жазуынша Қарасу - 1. ... ... ... ... жеке ... ... жайылған кезінде ой, шұқырларда жылғаларда қалатын көлшіктер, 3.
Қазақстанның ... ... ... ... Іле ... т.б.) жер
астындағы сулардан нәр алып ... ... 4. Орта ... – көз ... ... суы қара түсті емес, керісінше таза тұнық, мөлдір
болады. Қарабұлақ дегеніміз сонда «суы жер ... ... ... ... ... ... қарасақ Ақсулар тау биіктеріндегі мұз, қардан ... ... ... ... ағын ... ағын ... Е. Қойшыбаев Ақбұлақ
кезінде (өте ертеде) «Ақыбұлақ», Ақсу «Ақықсу» деп ... деп ... ... ... ... қалып Ақбұлақ, Ақсу, Аққұм түріне көшкен.
Оңтүстік, оңтүстік-шығыс таулы аймақтарда ақсу–биік ... ... өзен ... ал ... ... Батыс Қазақстан, Волгоград,
Саратовта) ағып кететін, артында ақшыл түске ... арна ... ... ... ... ... - оңтүстікте жер асты суларынан қоректенетін
бұлақ өзендер, ал батыста жаз бойы ... ... Олар ... ... ... жер асты суымен қоректенеді.
Фитонимдері. Географиялық атаулар кей ретте құбылып, ... ... ... сәйкесте қойылады. Соның бірі мал қорегі ... ... ... Мал ... негізгі күнкөріс көзі
ретінде қараған халық зоология мен қатар ... да ... ... ... осы зонаға тән ... ... ... ... ... кездеседі. Өсімдіктер жамылғысының дала
зонасының топонимиясында ... ... ... біз ... ... ... ... арқылы аталуымен бейнеленген
ерекшеліктеріне тоқталдық. Өсімдіктердің аттарынан жасалған топонимдер
оронимиялық, зоонимиялық, ... ... ... топопнимдер
қорын толықтырады.
Дала зонасындағы өсімдіктер әлемін біз өз зерттеуімізде аумақтың
флорасын:
-мал ... ... яғни ... азық ... өсімдіктер;
-ауыл шаруашылығына қатысты, яғни азық-түлікке жарамды өсімдіктер;
-медицина саласына ... яғни ... ... бар өсімдіктер;
-техникалық салаға, шикізат қоры ретінде пайдаланатын өсімдіктер деген
тараптарға бөліп қарастырдық.
Кесте 11. Дала зонасындағы ... ... ... ... ... ... жасалған топоним ... | ... ... ... ... (бұл.), Жәкішбұлақ (е.м.), |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... (өз.), Сарыбұлақ (төб.), Тасбұлақ (жай.), Қарабұлақ|
| ... ... ... ... ... ... ... |Ұзынбұлақ (е.м.), Қасқабұлақ (е.м.), Соқырбұлақ (қыс.), |
| ... ... ... ... ... (өз.), |
| ... ... Ортабұлақ (е.м.) және т.б. ... ... ... ... ... Алқасор (көл), Алтыбайсор |
| ... ... ... ... ... ... (көл), |
| ... ... ... ... ... (көл), Қайыңдысор |
| |(көл), Дөңгелексор (көл), Сорбұлақ ... ... ... Сор |
| |(көл), Тоқанайсор (көл), ... ... ... ... |
| ... ... ... (көл), Қарасор (көл), Жалпақсор |
| ... ... ... ... ... Итбайсор (көл), |
| ... ... ... (көл), Киіксор (көл), Көксор (көл), |
| ... ... ... ... ... ... Құтаяқсор |
| |(көл), Жарсор (қыс.), Шаңсор (көл), Ұзынсор (көл), Сор ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... Төресор (көл), Қотансор (көл)|
| ... т.б. ... | ... (өз.), ... ... Ащысу (өз.), Қарасу |
| ... ... ... Сулы ... Ұзынқарасу (е.м), |
| ... ... ... (е.м.) Сандықсу (өз.), Қызылсу |
| |(өз.) ... (өз.), ... (өз.), Кіші ... (е.м.) |
| ... (е.м.), Шопанқарасу (өз.) және т.б. |
|Құдық ... ... ... (ферма), Аяқ-Жаманқұдық (құд.), |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... (қыс.), Тасқұдық (бұл), Көлқұдық (қыс.), Тақтайқұдық |
| ... ... ... ... (е.м.), Жарқұдық (құд.), |
| |Жамбасқұдық (құд.), Тыңқұдық (құд.), Төртқұдық ... |
| ... ... ... (е.м.), Қарақұдық (құд.), |
| ... ... ... (е.м.) және т.б. ... |Алакөл (қыс.), Айдаркөл (көл), ... (тау 211м), |
| ... ... ... ... Батпақкөл (шоқы), Борлыкөл |
| |(көл), Баранкөл (көл), ... ... ... ... |
| ... (көл), Жаманкөл (қыс.), Жалғызкөл (көл), Жаңғызкөл |
| ... ... (өз.), ... (көл ), ... ... |
| ... ... ... (көл), Шұңқыркөл (көл), Қамыскөл |
| ... ... (өз. ), ... ... ... ... |
| ... (көл), Жекекөл (көл), Майлыкөл (көл), Қаракөл (қыстау),|
| ... ... ... (көл), Жаркөл (көл), Қоскөл (көл), |
| ... ... ... ... ... (көл), Саумалкөл |
| |(көл), Көкпектікөл (көл), ... ... ... (көл) |
| ... т.б. ... ... топонимдерді сан жағынан да, мағыналық жағынан ... ... көп ... ... мен ... қатысты
қойылған. Еліміз бағзы заманнан бері мал шаруашылығымен тығыз байланысты
дамыды. Ал, мұндай жағдайда ... ... ... ... ... да. Мал шаруашылығында мал қорегі шөп ... ... ... ... Ал, ... әрбір шөптің өзіне тән қасиеті бар.
Мысалы, жылқы ... пен ... ... қой малының жемі алабота. Ал, жусан,
дермене секілді ащы ... мал ... ... жауындары жуып, ащысы
кеткеннен кейін ғана жей алады. Сондықтан да, ... жер ... ... ... ... қасиетіне орай ат қойған. «Қаулы,
Қаудантал, Миялы, Өлеңті, Жантақты, Қурайлы, ... ... ... ... ... аты сол жерде аты аталған өсімдіктердің ... ... ... ірі ... ... кездеседі. Мысалы: Жуалы
(ОҚО), Жыңғылды (Алм. обл.), Қарағанды ... ... ... ... ... ... [84]. ... ішінде Жуалы,
Қурайлы сияқты ... жуа, ... ... мал ... де,
олардың ащылы жерге шығатынын білдіреді. Ащылы ... ... ... жерлерде
көбіне жусан, қурай өседі) ешкі малы жақсы көреді. ... ... сиыр ... Сол ... де ... бір түрі «Сиыр жуа» деп аталады. Белгілі
аумақтағы шөптердің ішінде осындай топонимге ауысқан ... ... ... ... малға жайлылығын білдіреді. Өсімдіктерге байланысты
топонимдердің ішінде ағашқа байланысты ... ... мал ... ... да ... ... көрсеткіш болып табылады. Өйткені, ағаш –
шаруашылықтың түрлі саласына керекті материал» [85]. ... дала ... ... 15 % ... ... көз ... ... 12. Мұның ішінде ең көп кездесетін
өсімдіктер ... ... қоға - 4,8 %, қопа - 5,5 %, тал - 10,4 ... - 2,7 %, ... - 6,2 %, өлең - 2,7 %, ағаш - 4,8 %, ... - 2,7 ... - 5,5 %, егін - 4,8 %, ... - 5,5 %, бидайық - 4,1 %, мия – 2 %, ... 0,6 %, ... – 2 %, ... - 2,7%, қияқ - 2%, ... - 1,3 %, көкпек-4,1
%, шөп - 4,8 %, ... - 0,6 %, жоса – 2 %, арша – 2 %, ... %, өрік ... %, ... - 1,3 %, шаған - 0,6 %, қараған - 0,6%, ... - 0,6 ... - 0,6 %, ... - 0,6 ... 12. Дала ... ... ... |Фитотопонимдер ... | |
| ... ... | ... |
| ... ... ... ... ... ... ... |
|Шөптесін |ши, егін, бидайық, |Өлеңті (өз.), ... ... ... |мия, ... ... ... ... (е.м.), Қамысты |
| |шөп, ... ... ... ... ... Қурайлы |
| ... ... ... (е.м.) және ... ... ... | |
| ... және т.б. | ... ... ... ... Ошағанды, Жыңғылды, |
| ... ... ... ... және т.б. |
| ... және т.б. | ... ... ... ағаш, |Теректі, Қайыңды, Қайыңтал, |
|өсімдіктер |қарағай, ... ... ... ... ... арша, өрік |т.б. |
| ... т.б. | ... ... ... ... ... ... өсімдіктер класына
жататын жоңышқа, қияқ, құрақ өссе, батпақтарда қамыс пен қоға ... ... ... азық қоры ... ... ... өсімдіктер кездеседі.
Өсімдік жамылғылары әр түрлі шөпті-дақылды формациялардан құралған. Дала
зонасында сонымен ... ... ... шөп, кемек (қаңбақ) секілді
шөптесіндермен бірге ... және ... ... ... жоңышқа,
сібір анары, жібек тәріздес жусан, дала қарабасы секілді ... ... Дала ... мұндай құрғақ бөлігінде кездесетін өсімдік
жамылғысы ... ... ... ... ... тұрптатты
шөптер өз сипатына орай шашақты боз, жіңішке ... боз, ... ... өлеңшөп, бандалы деп ... түр, ... ... Ал, ... ... ... ... қасиеті анықталған өсімдіктерінің
ішінде шайқурай, шай шөп, түйін шөп, ... мия ... ... ... зонасындағы географиялық нысандардың аттарындағы жиі кездесетін
өсімдіктердің бірі-мия. Бұл өсімдік аты зерттеліп отырған аймақтағы ... ... 2 % ... Ерте замандағы гректерде мия өсімдігін
дәрі-дәрмек ретінде пайдаланған. Скифтер, ... ... кең ... ... ... және ... миямен неше түрлі ауруларды емдеген еді.
Ұзақ жылдар бойы ... ... ... бар ... ... ... қалыптасып
келді. Туберкулезді емдеуге Европа дәрігерлері мияны қолданды. ... ... ... ... ... түсіретін қасиеті бар.
Қытай және ... ... ... ... ... ... білген.
Миядан алынған сүзіндіні ішкенде адам ағзасындағы улы заттар жойылып кетіп
отырған.
Сондықтан да Қытай халқының дәрігерлері барлық дәрілердің ішіне ... ... ... ... жөн ... ... медицинасында «Жуд-ши»
деп аталатын мияның тамырларынан жасалған ... ... ... ... ... олар адамның жүйкесіне тамаша әсер еткен. Шығыс
медицинасы мияны өте жоғары ... дәрі ... ... ... бар.
Ғалымдар осыншама жұрттың назарын аударған мияда қанша қасиет бар ... Сол ... олар ... ... ... ... ... онда
«глициризин» бар екені анықталды. Оның дәмі тәтті. Ауылды жерлерде қазірдің
өзінде бала-шағалар мияның тамырын шайнап сорады.
Мияның көп ... жері Орал ... ... Қазақстанның көптеген
аудандарында мия мол өседі. Әсіресе Қызылорда облысында мия көп ... ... ... ... миясының тамырындағы глициризиннен біздің
еліміздегі мияның глициризині кем ... ... ... ... үшін ... ... ... Рәсуә жолмен және көп мөлшерде
дайындалғаны үшін мияның мол қоры ... ... ... кеткен [86].
Дала зонасындағы оронимиялық нысандарда өсімдіктер дүниесі бейнеленіп
географиялық ақпарат жинақталған. Мысалы Қайың (шоқы), Бозды (сай), ... ... ... Ырғайлы (төбе), Бетегелі (сай), Қайыңды (сор),
Жуаншілік ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Дала зонасындағы нысандарға қойылған атаулардың 2,7%-өлең ... Өлең - ... ... ... түркілік жазба
ескерткіштерде «өлең» мағынасы шүйгінді, шалғынды деген ... ... Бұл - ... жерде өсетін, қалың, бітік өскен майда балауса өсімдік.
Өлең өсімдігі сазда, құмда, далалық жерде ... Осы атау ... ... ... ... мен топырақ жамылғысынан мәлімет алуға
болады [72]
Бұл атаулар осы ... ... мол ... ғана емес, өсімдік
жамылғысына баға беруден де туындаған. Өңірдің географиялық маңызынан ... ... жолы да ... табылады.
Гидронимиялық нысандарда өсімдік аттары қойылған топонимдер
төмендегіше болып ... ... ... ... ... ... ... (өзен) [88].
Дала зонасында жер асты су көзі мол болғандықтан мал ... ... ... ... ... өсімдіктердің аты қойылған
топонимдер мол. Бұлардың жасалу ерекшеліктерін өсімдікке, ... ... ... бар ... ... ... танимыз. От (бұлақ), мұндағы «от»,
«май» сөзі шөбі шүйгінді деген мағынамен ұштасады, Май ... ... ... (бұлақ), Изенді (бұлақ), Долана (бұлақ), Жалбыз (бұлақ)
т.б. географиялық атаулар кездеседі. Кесте 2.
Топонимика география тарих және ... ... ... ... ... фитонимдер қосарланған сөзбен белгілі бір
өсімдік түрінің мол ... ... - лы, - лі, - ды, - ді, - ты, ... жұрнақтарының жалғануымен қолданылады. Олар: Өлеңті, Шилі, Қайыңды,
Миялы, ... ... ... Шілікті, Ошағанды, Шөпті т.б. атауларды
айтуға ... ... ... жамылғысы ылғалы аз режимге бейімделген,
жауын-шашынның көбірек түсуі–ыстық климатқа негізделмеген ... мен ... ... ... ... Осыған сәйкес ... ... боз, ... селеу, қияқ және географ ғалымдар
тарапынан «даланың пальмасы» деп аталатын тораңғы көптеп кездеседі.
Дала зонасында Қазақстанның ... ... ... ... ... ... Оның 1,5 % ағаш ... 15 % бұталар, жартылай
бұталар, жартылай шөптерден тұрады. Бұның барлығы Қазақстанның ... ... сай ... Еліміздің өсімдіктер жамылғысын
толықтыратын қазіргі кездегі өсімдік жамылғысының қалыптаса ... ... ... ... ... ... алып жатқан уақытта, бор
дәуірінің аяғы мен үштік дәуірдің басталуы кезінен жалғасады.
Дала зонасында жыртылған жерлердің құндылығын су және жел ... ... Жел ... тек қана ... механикалық құрамды топырақты
емес ауыр құрамды карбонатты топырақты да ұшырып, ... ... ... ... жағдайлардың негізгі себебі жоталарды дұрыс
жыртпау, малдарды дұрыс жаймаудың әсерінен агротехникалық ... ... және ағаш ... түгел кесу. Жел ... ... ... ... ... ... ... екі - үш есе азаяды.
Жел эрозиясына қарсы қойылатын негізігі шаралар - ... ... ... ... қар ... ... қолдану, агротехникалық және
көлденең өсімдік, бұта отырғызу әдісін қолдану. Осындай шараларды пайдалана
отырып ... ... ... ... ... ... жел
эрозиясына ұшырау жойылады. Дала зонасының кейбір бөліктерінде үлкен терең
жыралар бар. ... ... жыра ... ... Ақжыра,
Сарыжыра тәрізді географиялық атауларды көптеп кездестіруге болады [89].
Шөлейт және шөл зоналарымен салыстырғанда дала зонасында жыралар ... Дала ... жыра ... ... ... ... – жолдарды дұрыс
салмау және жоталардың еңіс беткейлерінің дұрыс жыртылмағандығынан. Топырақ
шайылуы сай – ... ... ... ... ... ... ... және елді мекендердің, малдың су ішетін жерлерінде ... ... ... ... ... зияны да орасан.
Қазақстанның дала зонасының ... ... ...... топырақтың тығыздалуы. Бұл жерде негізінен қара бидай бітік
өседі. Елімізді астық қорымен қамтамасыз ететін дала ... ... тары мен ... де ... Қара ... ... дақылды
өсімдіктерге бай. Өсімдіктің негізгі түрін қызыл ... ... ... Осы ... бұл ... ... Бетегелі деп аталатын жер, су
аттары жиі ұшырасады. Ойыстарда мен сортаңды қара топырақта және ... ... ... ... ... ... ... тән
ақ жусан, боз көктегенін көреміз.
Дала зонасындағы фитонимдер туралы сөз еткенде ... ... ... бірі ... ... де атай ... Белгілі бір өсімдіктердің жер астында қандай ... ... ... ... көзі ... маңызды. Ертеректегі
адамдар кейбір кен орындарының үстінен айырықша өсімдіктер тобы өсетінін
аңғарып, солардың «жол ... де кен ... аша ... ... ... өсімдіктер бойындағы химиялық
топтамаларда. Базбір өсімдіктердің бойында - мырыш, никел, ... ... ... бай ... Сондықтан да, кеншілер осы өсімдіктер өскен
жерлерді бағдарлап, олардың қаптап өскен жерінен немесе олардың ... ... ... жер ... ... ... ... таба алады.
Дала зонасының біршама бөлігінен шикізат өндірілетіні мәлім. Сондықтан да
бұл әдіс осы ... ... ... ... ... ... шикізат қорын анықтау геологтардың байырғы ... ... ... ... ... гүлі ... ... бай жерде өседі.
Зерттеліп отырған аймақта аласа бойлы, бұта тұрпатты, жапырағы ... ... ... ... Бұл ... ... өсетін орыны бор
элементіне бай топырақта көктейді [15].
Қаңбақтың бір түрі саналатын қашым шөбі де ... ... ... Оның құрамында мыстың бар екендігі гүлінің өзінен-ақ ... ... ... ... ... ... ... мен тамыз айларында гүл
атып, диаметрі бір см-ге жететін қызыл гүл ашады. Гүлі ... де, ... ... ... ... ... мұның құрамында мыс бар. Қашымның
осындай қасиеті бар екенін ... ... дала ... ... ... мыс ... ашуға негіз болды.
Көкнәр гүлі де қорғасын іздеушілер үшін негізгі жолбастаушы. Ол ... ... ... ... ... ... ... тартып, жапырақтары
бүрісіп, қорғасынның уын бойына жинайтыны арқылы хабар беретін болған.
Дала зонасында кездесетін сары ... ... ... әдетте сары
болғанымен, егер ол сары түсін жоғалтып, қызара бастаса, онда ол жердің
астында ... ... бар ... ... да, ол өскен жерде
никель ... ... ... ... ... ... түс тек ... қалмай,
сабағының бойында да тегіс тарайтын болған [15].
Бірақ, мұндай өсімдіктер мал шаруашылығы үшін аса қолайлы да емес. Бұл
шөптесіндерді мал ... оның ... ... пен ... ... малдың улануына, түрлі ауруларға ұшырауына себепкер болды. Топырақ
жамылғысында никел көп ... дала ... ... ... соқыр
ауруымен жиі ауыратыны байқалған.
Қортындылай келе ... ... ... дала ... ... зерттеу барысында бұл зонаның ерекшелігін жер су аттарынан ақ
айқын аңғарып ажыратуға болатындығын байқауға ... ... ... 13. Дала ... фитонимдер
|Өсімдіктер |Фитотопонимдер ... | |
| ... аты ... ... ... |Бидай (е.м.), Бидайық (е.м.), Албота (көл),|
|өсімдіктер ... ... ... (өз.), Ақши ... ... (е.м.),|
| |қамыс ... ... ... ... Ұзынқамыс |
| ... ... ... ... ... (е.м.), |
| |қопа ... ... ... ... |
| ... ... (е.м.), Ортақоға (е.м.), Қопа |
| | ... ... (тау 587м), ... (е.м.) |
| | ... т.б. ... ... ... ... (өз.), Жыңғылдысор (сор), Қарашілік |
|өсімдіктер |шілік, мойыл, ... ... (өз.), ... ... |
| |итмұрын, ... ... ... (өз.), ... |
| ... ... және т.б. |
| ... ... ... (е.м.), Отынағаш (е.м.), Тауағаш |
|Діңгекті | ... ... ... ... (е.м.), |
|өсімдіктер |Қарағай, қайың |Алқағаш (е.м.), Қызылағаш (е.м.), |
| | ... ... ... ... ... | ... ... (е.м.), Ағашорын |
| | ... ... ... ... | ... ... Аршалы (өз.), Қаратал |
| | ... ... ... Кіші ... |
| | ... ... (өз.), ... ... |
| | ... (өз.), ... ... ... |
| | ... Қаратал (е.м.), Талды (е.м.), |
| | ... ... ... (өз.), ... |
| | ... ... (е.м.), Шұбартерек (көл), |
| | ... ... ... (е.м.), Қарағай |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... Кіндікқарағай (е.м.), |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... Жарқайың (көл) және т.б. ... ... төл ... жан-жануарларды ата бабаларымыз
ертеден тұрмыс ... ... Дала ... ... ... ... ... даланың ашық кеңістігіне бейімделген ... ... мен ... бар. Олар да ... ... ... көктем, жаз,
күз айларында жер бетінде күнелтіп, қыс уақытында ұзақ ұйқымен үңгірлерде
болады.
Дала сүтқоректілерінен танымымен бірге жетіліп, күнкөріс көзі ... ... ... ... ... ішінде мал шаруашылығын меңгеруден
де бұрын жануарлардың ... ... ... ... да ... бар. ... ... соңы өркениет дамыған соң салт-ғұрып
секілді мағынаға ие болды.
Географиялық нысандарға ... ... ... ... ... ... ... Э.М. Мурзаев, Ғ. Қоңқашпаев, А.О. Мақанова,
Қ.Т. Сапаровтардың еңбектерінде ... ... мал ... ... ... ... бұл тек жер су ... ғана емес,
географиялық нысандардың де ерекшеліктерін белгілейтін ... ... ... - ... ... жабайы жылқы секілді жануарлардың
жалына тәріздес болғандықтан пайда болған, «арқа» - бұл ... арқа ... ... сиыр ... ... ... ... керек, «жон» бұл
термин де үй жануарларларының мүшесіне байланысты. ... бұл ... ... ... «аяқ», «бауыр», «бас», «бақай», «бүйрек», «бел»,
«жауырын», ... ... ... ... «құлақ», «мұрын»,
«сақал», «табан», «тұмсық» «шеке», «сауыр», «төс», «мүйіз», «қабақ» тәрізді
жануарлардың мүшесінен ... ... де бар ... маңызды экономикалық-әлеуметтік аудандарының жануар аттарымен
аталатындары да жеткілікті. Айталық, зоонимдерден ... ірі ... ... облысындағы Арқарлы станциясын, ... ... ... ... ... ... Жылан станциясы, Қарағанды
облысындағы Киік станциясы, Алматы ... ... ... ... ... ... Ақмола облысындағы Шортанды елді
мекенін атай аламыз [90].
Сонымен бірге зоонимдік атаулар халықты қауіп пен қатерден алдын ... ... ... ... кей өңірде кездесетін Қабандыкөл
(жабайы шошқаның көптігіне орай аталынған), Жыландыкөл (жыланның ... ... ... ... ... бұл тұстардан сақтанып жүретін
болған.
Дала зонасындағы құстардан - дуадақ, безгелдек, дала торғайлары, тырна,
балықшы, боз торғай және кезқұйрық болса, ... ... ... ... ... ... зонасындағы топонимдер құрамында жануар аттары жиі кездеседі. Осы
ретте топонимдерге қатысты атауларды екі түрге бөліп қарастырғанымыз ... бірі ... ... ... ... ... ... Бүркітті,
Түлкілі т.б. Екіншісі үй хайуанаттарына қатысты: Түйетөбе, Күреңайғыр,
Текелі т.б.
Дала ... ... ... атауларының 11,7 % ... ... ... ... ең көп ... айғыр - 5,4 %, аю -1,8 %,
байтал - 0,9 %, ... - 4,5 %, бақа - 0,9 %, ... - 1,8 %, бота ... %, бұғы - 2,7 %, бие - 1,8%, ... – 10 %, теке - 4,5 %, ит - 2,7 ... - 0,9 %, қой – 9 %, түлкі - 2,7%, қошқар - 2,7 %, сүлік - 1,8 %, ат ... %, қоян - 8,1 %, ... - 0,9 %, тана - 0,9 %, ... - 1,8 %, тай - 1,8
%, түйе - 0,9 %, құлан-1,8 %, тайлақ - 0,9 %, жапалақ - 0,9 %, құр - 0,9 ... - 0,9 %, ... - 3,6 %, ... 0,9 %, киік - 0,9%, елік - 0,9 ... - 1,8 %, сиыр - 1,8 % ... - 0,9 %, жапалақ - 0,9 %, тайлақ - 0,9
%, қозы - 0,9 %, ... - 3,6 %, ... %, ... - 2,7 ... ... аумағынан зоонимдік атауларды кезіктіруіміз ... ... ... бұл ... мал ... ... байланысты. Б.з.д. 1 ... ... ... біз негізінен көшпелі мал бағу дәстүрі үстем дамыған әр ... ... ... Грек ... ... ...көшпелілер не егін
екпейді, не жер жыртпайды десе [92], орта ғасырдағы ... В. ... ... қыс ... жылы ... ... ... суық
аймақтарға қоныс аударып тұратындығын туралы мәлімет болса меридиандық
мәліметтер Рузбихан және П.И. ... ... ... ... ... ... ... байлықтан мәлімет алғымыз
келсе, оның топонимиясына үңілу бірден бір дерек көзі. ... ... ... ... ... киікке қатысты Киіктісор, Елікті,
Бөкенді атаулар ұшырасады. ... дала ... ... ... ... осы ... ... күнелтетін орыны іспетті. Бұл
аралықта сонымен қатар Текеөзен, ... ... де ... ... ... сөзі ешкі мағынасында емес, киіктің текесі деген мағынада
айтылып ... Дала ... ... дала зонасымен шектесер тұсындағы
географиялық нысандарда Құланөтпес, Семізбұғы, Аюлы деп ... ... ... Бұл аңдар орманды дала зонасының төлі. ... да, бір ... ... ... ... бөкен аулап күнелткен халық жер ... ... ... мен ... ... табиғатта кездесетін жануарлардың
есімін қойып отырған.
Еліміздің барлық аумағында кездесетін кеміргіштердің бірі–тышқандар.
Дала ... осы ... ... ... туындаған топонимдер
жеткілікті. Мысалы: Бала құндызды, ... ... ... ... ... ... Дала зонасының жазығында ... ... ... пайдалы кеміргіштер тобы осылар. Бұл
жергілікті топонимикада бейнеленген ... ... ... сөз еткенде мал шаруашылығынан туындаған
атаулар ерекше тоқталуды керек етеді.
Дала зонасындағы айғыр, түйе ... ... ... дені сол
маңда болған малдарға қатысты ғана емес, сонымен бірге оронимдік нысанның
көлемі, пішіні ұқсайтындықтан да ... ... ... [ ]. Десе ... тарапынан ертедегі қазақтар көлемі өте үлкен тастарға қарап
Айғыртас, Түйетас деп тек қана ... ... ... ерте ... мен ... ... та болған деген пікірлер бар. Дала ... ... ... зерттеген Ә.Марғұланның еңбектерінде осындағы
қола дәуіріндегі ескерткіштерде жабайы ... мен үй ... ... ... бұл ... ... сенімінің топонимикада көрініс
табуы деген пікір түйеді [93].
Дала зонасы сан түрлі физикалық-географиялық жағдайлармен ерекшеленеді.
Географиялық нысандардың әр ... тән жеке ... ... ... келе ... ... бірлікті құрайды. Географиялық
ортамен кеңінен таныс көшпенді жұрттың өткені мен бүгінде отырықшыланған
дала зонасын мекен ... ... ... жер су ... да ... ... қалыптасыра білді. Әрбір географиялық атауда табиғатты танып білу
мен оның өзіне тән ерекшелігін ... ... ... бағалау бар.
Дала зонасында зоонимдерден ... ... ... ... ... орайластырған мал шаруашылығының ... ... ... ... ... мал ... қатысты тұрмыстық
оқиғалармен түсіндіруге болады. Қазақ халқы негізінен қой, жылқы, ... ... Бұл ... біз қой төлімен атауымен жасалған Аққошқарадыр,
Қойтас, Қозыкөш, Қойсойған, Қойтөлдеген, Қойқырылған, ... ... ... ... Сарыайғыр, Айғыртас, Айғыржал, Бозайғыр, Алабие,
Қасқабие, Асаубайтал; Тайсойған, Шұбарқұлан, ... ... сиыр ... ... ... ... ... Тайынша, Алабұзау,
түйеге байланысты атауларымен жасалынған Ботақара, Түйетас, Ақтүйе,
Нарсойған, ... ... атай ... ... ... дала ... ... атауларымен жасалған жер су атаулары Сиырөлген, Қарабұқа,
Тана атаулары ... ... ... 1. Әйтсе де, осы қатардағы ... ... ... ... мал ... тыс, ... Оғыз
қағанатының кезінен қалған белгі деп ... да ... ... ... ... сөзінің өзгеріске ұшыраған кейіпі деп
талдайды [83].
Дала зонасындағы зоонимдерді зерттеу барысында біз қасқырға ... ... ... ... ... ... ... ниетпен қасқыр
деген сөзді ауызға алмай, «ит, құс» деп ... ... ... ... ... ескерілгенін көреміз. Есесіне бұл сөз «құрт» деген ... ... ... ... ... десе ол көбейіп кетеді немесе келіп қалады деп оны
қиялай ит-құс деп атаған» [94]. ... ... М. ... ... де бар. Онда ... ... сөзі қасқыр деген ... [60]. ... да, тек дала ... ... мал ... осы ... ... бұрған қазақ даласының денінен «құрт» термині
арқылы ... ... ... ... ... ... ежелгі ескерткіштердің көптеп кездесетін ортасы. Мұндағы
тасқа қашалған суреттерден ежелгі топонимдік түсініктерді ... ... Сол ... ... ... адамдар белгілі бір жануарлардың ... бас ... қай ... оттайтынын аңғаруға болар еді. «Сонымен бірге
сол аңдардың атымен тауларды, өзендерді, көлдер мен елді ... ... ... ... ... дүниесін мыңға тарта жан-жануарлар ... ... түрі ... ... ... ... марал, күзен,
борсық, қасқыр, түлкімен толығады. Осынау аң аттарымен аталған географиялық
нысандарға қарап ежелгі халық осы ... ... ... ... ... де атаған деп пайымдауымызға болады. Сонымен қатар, лашын, бүркіт
секілді құстардың ... ... ... ... ... өмір ... ... белгілеп отырған. Ителгі, Бүркітті, Сұңқарқия,
Бүркіттау атаулары мұның айғағы.
«Ескерткіштерге қарап, аң ... ... ... мен тау ... ... осы ... ... аңғарамыз. Қазақ халқының көшпелі
өмірі, мал шаруашылық кәсібі, жалпы тарихымен байланысты» [94].
Біз зерттеу көзіне айналдырған дала ... ... ... жағдайының алуан түрлілігі мен дала зонасындағы зоонимдердің
аумақтың ежелгі уақыттардан ... ... ... қарап аса күрделі
топонимиялық жүйені қалыптасқанын көрсеттік. Дала зонасындағы географиялық
атаулардың физикалық-географиялық ... ... ... ... ... ... бір ... шоғырлану заңдылығы бар
екендігіне көз жеткізілді. Кесте 14.
Кесте 14. Дала зонасындағы зоотопонимдер топтамасы
|Жануар түрлері|Топонимдер ... ... ... ... Қойтас (қон.), Биебайлаған (е.м.), Текетау |
| |(тау 206м), ... ... ... ... Қойсуат |
| ... ... ... Бозайғыр (көл), Торайғыр (көл), |
| ... ... ... (өз.), Танакөл (көл), Тайтөбе |
| ... ... ... (шоқы), Ақтайлақ (көл), Мыңжылқы |
| ... ... ... ... (қыс.), Қойтас |
| ... ... ... ... ... Биеқұдық-Қарасу |
| ... ... ... ... ... ... (тау 588м) |
| ... (шоқы 651м), Ботақара (е.м.), Сиырөлді (көл),|
| ... ... ... (тау 296 м), ... (тау 467 м), |
| |Айғырқонған (тау 455м), ... (тау 533 м) және т.б. ... ... (е.м.), Қоянды (елді мекен), Жақсы-Қоянды (тау |
|жануарлар |452м), ... (өз.), ... ... ... |
| |(тау 447м), ... ... Аюлы (тау 795м), ... |
| ... Қоянды (шоқы), Шолақтүлкі (тау 659 м), Үлкен аюлы |
| |(тау 869м), ... (тау 1049м), ... ... Кіші|
| |Семізбұғы (тау 983м), Бала ... (тау 404м), ... ... |657м), ... ... Шошқасай (өз.), Шошқалыкөл (көл) |
| ... т.б. ... мен ... (өз.), Жыландытау (тау 261 м), Жыландыкөл (өзен),|
|бауырымен ... ... ... (көл), Жапалақ (дала қосы),|
|жорғалаушылар |Жапалақ (тау 561м) Сұлуқұркөл (көл), Тасбақа (қыстау), |
| ... ... ... (е.м.), Жыланды (өз.), |
| ... ... 654м), ... ... ... (тау |
| |506м) және т.б. ... мен |Асаубалық (көл), Балықты (көл), Сүлікті (көл), Бақалыадыр |
|қосмекенділер |(тау 449м), Балықтыкөл (көл), ... ... |
| ... ... (өз.) және т.б. ... ... (көл), Шыбынды (өз.), Құндызды (елді мекен), |
|мен насекомдар|Үлкен Құндызды (өзен), Бала Құндызды (өз.), ... ... ... (тау 559м) және т.б. ... ... дала зонасы
Оронимдері. Біз өз зерттеулерімізде шөлейтті және шөл зоналарының
табиғат жағдайларының ... ... ... ... ... ... ... қарастырдық. Шөлейтті - шөл зонасы
48°с.е. ... ... ... ... және биік ... ... ... созылып жатыр. Әдетте, бұл зонаны солтүстік ... деп ... ... ... ... ... ... 44-параллель
бойымен өтеді. Солтүстік шөл оңтүстік шөлден жауын-шашынның ... ... ... ... ... және ... бай ... айырма жасайды [4].
Шөлейтті зона 23 %, ал шөл ... ... ... 40 %-тейін
алады. Сонымен қатар шөлді сазды, құмды және ... деп бөлу бар. ... ... ... ... ... ... топырақ жасалу үдірісі
қолайсыз жағдайда дамиды. Көшпелі құмдарда топырақ ... ... ... сұр қоңыр топырақ пен сұр топырақ саздақты және құмайтты жерлерде,
сондай - ақ оңтүстік-шығыс тау алды сары ... ... ... ... ... ... ... аз. Олар Сарыарқаның оңтүстігінде, Бетпақдала
үстіртінің шығысында және Үстіртте кездеседі.
Еліміздегі ... ... ... - ... ... Жем, ... ... және Маңғыстау үстірттері. Қазақстанның орталық бөлігінің
аласа таулы жер бедері өзіндік сипатқа ие. ... ... ... ... ... ... ... және тұзды көлдер толған ойыстар көптеп
кездеседі. ... ... ... ... жыныстардан құралған
беткейлері мен төбелерді қабырға тәрізді кертпеш жасайды.
«Қоршаған орта мен оның ... ... ... ... ... ... ... мен атаулар күйінде сақталады. Тілдегі кез келген
атауларды, соның ішінде ... ... ... ғана ... ... және ... жағдайынан бөлек алып қарастыру, яғни атауларды
адамдардың қоршаған ортаны тану үдірісін ... ... ... ... ... аумақтың топонимдерінің табиғи ортамен ... ... С.Ә. ... Қ.Б. ... А. ... ... еңбектерін айтуға болады.
Зерттеліп отырған аумақта кездесу жиілігі жағынан 6,9 % құраған тау
индикатор-термині ... ... ... ... Бұл ... атаулар құрамында тұтас кездеседі.
Шөлейтті-шөл зонасындағы осы индикатор-термин негізінде жасалған
топонимдерді бірнеше түрде жіктеуге ... ... ... ... ... атаулар: Арадөңтау,
Қабырғатау, Таушықтау, ... ... ... ... ... ... және ... Түсіне байланысты жасалған топонимдер: Ақтау, Ақсұртау, Ақшоқытау,
Балакөксеңгіртау, Көктастау, Қарақойтастау, Қаратау, Қызылтау, Сарытау,
Көксеңгіртау, Көкдомбақтау, ... және ... ... жыныстарына байланысты қойылған атаулар: Теміртау,
Борлытау, Алтынтау, ... ... ... ... ... ... ... Керегетау,
Шаңырақтау, Есіктау, Сандықтау, Балғашоқытау, Келіншектау және т.б.
г) Су көздері терминдерімен бірігіп жасалған ... ... және ... ... бірігіп жасалған топонимдер: Қарағаштау,
Жуантеректау, Ақтоғайтау, Қарасораңтау, ... ... ... ... ... ... ... топонимдер: Өгізтау, Өгізтөбетау,
Көкбайталтау, Есекбелтау, Айғыришантау, ... ... ... ... ... Құлантау,
Бүркіттітау, Айғырұшқантау, Түйеқұлағантау, Арқарлытау. Доңызтау және т.б.
ж) Кісі есімдері негізінде жасалған топонимдер: Ботабайтау, Өтебайтау,
Еділжан ... ... және т.б. ... ... ... дала ... барлық топонимдердің 17% тас терминімен
жасалған. Жиі кездесетін бұл ... ... ... ... ... ие. Бұл көбіне таулардың жазықтағы ... ... ... ... ... ... биік ... тастар мен қатты жыныстардан
тұратын төбе, жоталарға қатысты қойылған термин ... ... ... орай: Шекетас, Құлпытас, ... ... ... ... су көздеріне байланысты қойылған
атаулар қатарына Тасқұдық, Ащытастысор, Тасбастау, ал ... ... ... ... ал ... ... ... атаулар
қатарына Тасқала, Тасшағыл, Жартастау, Тасшоқы, Тастақ топонимдерін айтуға
болады.
Шөлейт-шөл зонасының топонимиясындағы оронимдердің ... ... ... ... ... жүйесінің заңдылығы
белгілі – бір орографиялық ... жер ... ... ... тәтпіштеп бейнелейді.
Орографиялық табиғи нысандарды түрі мен ... ... ... ... терминдерді бөліп алуға болады. Яғни ... ... ... ... атаудың құрамында қолданылады
немесе өзі белгілі бір орографиялық нысанның ... ... ... ... отырған аумақта топонимдердің 9,4% төбе индикатор термині
арқылы ... ... ... ... ... «басы дөңгелек немесе
сопақша» және де «биіктеу дөң жер» деген мағыналар береді ( ). ... бұл ... ... ... (ортақ мағынасы «кішкене төбе»
дегенге саяды), «төмпешік» (құм немесе топырақтан үйілген шағын жер) деп ... ... дала ... ... дені ... орын
тепкендіктен осы «төбе» термині жиі ұшырасады [73].
«Төбе» индикатор термині негізінде жасалған ... ... ... ... Құмақтөбе, Қылтатөбе, Бұйраттөбе, ал осы
термин мен түр-түстің бірігуімен Құңыртөбе, ... ... ... ал ... мен ... байланысты Үштөбе, Жартытөбе, Төрткүлтөбе,
Бестөбе, Дәутөбе, Шұбартөбе, ... ... ... Жалпақтөбе,
ал гидрониммен бірігіп жасалған топонимдер қатарына Бұлақтөбе, ... ... ... ... ... ... ... Күлтөбе, Құмтөбе, ал жануарлар мен өсімдіктеріне қатысты жасалған
Жусантөбе, Өгізтөбе, Бозтөбе, Майтөбе тәрізді топонимдерді айтуға болады.
Діни ... ... ... ... Мазартөбе, Құрантөбе,
Әулиетөбе, Қожатөбе, Молатөбе т.б. болып кездеседі.
Елімізідің топонимимясында ең көп кездесетін ... бірі ... Бұл ... кей ... ... кей ... ... атқарады.
Сай. «Үлкен жыра, аңғар» [73]. Бұл жыраға қарағанда сай беткейлерінің
көлбеу ... ... ... ... ... ерекшеленеді. «Сай жырамен
салыстырғанда құйқалы беткейлерімен ерекшеленетін, көбіне оның дамуының
ақырғы сатысы» [47].
Дала зонасында сай ... ... ... ... пішіні мен
сипатына, түсіне, көлеміне орай: Ақсай, Құмсай, Тентексай, ... ... ... Доғалсай, Тереңсай, Тассай, Майлысай, Арыстысай, Даурықсай,
ал әлеуметтік жағдайға байланысты ... ... ... ... Алшынсай, Алтынсай, сонымен бірге зоонимдер мен
фитонимдер негізінде жасалған терминдер ... ... ... ... ... ... ... отырған аумақтағы жер бедерінің ерекшеліктерін жете
бейнелейтін оронимдердің қатарында татыр, ... ... ... ... ... «тұзды, сортаң, тақыр жер», «сор, тұзды шөл» деген
мағынаға ие, ал ... ... ... мен ... өсімдіксіз немесе
өсімдігі өте сирек болатын беті тегіс көлемді кеңістік» мағынасын ... дала ... жер ... ... ... мен «тақыр»
терминдерінен жасалған: Табақкентттыр, Қоянтақыр, Намазтақыр, ... ... ... ... ... тақыры, Үлкентатыр,
Ақтатыр, Сортатыр, Тегістатыр, Қақтатыр, Қоңыртатыр ... ... ... «Әр ... әр ... мағынада болып келетін тауларды белгілеу үшін
қолданылатын термин, елімізде шоқы деп аласа тау-төбелерді атайды...». Бұны
басқа анықтамаларда «бастары ... ... ... ... ... ... қырат немесе басы сүйірлене біткен тау». Шоқат сөзі«кішкене
шоқы» деген мағынаны береді [36].
Аумақта ... ... ... ... ... ... Сұлушоқы, Ақшоқы, Жетімшоқы, Қарашоқы, Көкшоқы, Түлкішоқат тәрізді
терминдер шөлейтті-шөлді даланың топонимдерін қорын толықтырады.
Шөлейтті - шөл зонасындағы ... мал ... ... ... ... ... ... мол. Жайлау, Жайлаукөл,
Ақжайлау, Шалжайлау, Төскейжайлау, Жайлаубқлақ, Құржайлау, ... ... ... зона ... ... мен ... ... кездесетін аумағы.
Шағыл «белес - белес, жота - жота боп үйіліп жатқан ... ... ... ... құм ... ... ... аумақта құм және шағыл
терминімен ... ... көп. Құм. ... ... ... ... ... тұратын өте майда түйіршікті борпылдақ, шөгінді ... ... ... ... болып келетін жер бедері» деп
көрсетіледі.
Шөл зонасында құм ... ... ... ... Жиделіқұм,
Құмқұдық, Қошалаққұм, Айырқұм, Қарақұм, Құмкөл, Рақымқұм, Аққұм, Жаманқұм,
Жаманжалқұм, Бестасқұм, ... ... ... ... ... Сарықұм, Құмқұдық, Көкалақұм, Ақшілікқұм, Құмсуат,
Баршақұм, Кесекқұм, Құмбасқан, Құмшық, ... ... ... ... Жалғызқұмтөбешік тәрізді атаулар еліміздің картасында
көптеп кездеседі. Сонымен қатар, Қызылқұм, ... ... ... ... ... Түркеменістан, Өзбекстан, Қазақстанның оңтүстігінде,
батысында ұшырасады [31].
Шөлейт-шөл зонасында шағыл ... ... ... Бесшағыл,
Ақшашағыл, Қосшағыл, Қарашағыл, Ақшағыл, Тасшағыл, ... ... ... Шағылқұдық, Исеншағыл, Адыршағыл, ... ... ... айту ... ... ... ... оронимдер, ойконимдерден ерекшелігі
өте ертеден ... ... ... ... ... ... ... атаулардың тұрақтылығы белгілі бір аумақ (региондағы)
ертедегі субстартты қабатты анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... беріледі. Кесте 15.
Зерттеу барысында шөлейтті-шөл зонасындағы топонимдердің жасалуына
ұйытқы болған оронимиялық индикатор-терминдер ... ... 31 ... ... ... ... адыр - 2,6 %, айрық - 0,1 %, ... %, арал – 1 %, асу - 0,1%, бор - 1,1%, биік - 1,2 %, ... - 0,2 ... - 0,7 %, ... - 0,5%, ... 0,3 %, домбақ - 0,2 %, дөң - 0,1 %,
дің - 0,1 %, жал – 4 %, жар - 4,6 %, ... - 0,2 %, ... %, жыра ... %, кебір - 0,1 %, кезең - 0,2 %, ... - 0,1 %, ... - 0,8 %, құм ... %, қия - 0,6 %, қуыс - 0,3 %, қыр - 0,1 %, ... - 0,1 %, қыр - 0,1 ... - 0,1 %, ой - 0,5 %, өзек - 0,3 %, оба - 3,6 %, сай - 9,8 ... - 0,8 %, сораң - 0,7 %, сортаң - 0,2 %, тас – 17 %, тау - 6,9 ... - 0,2%, ... - 3,2 %, ... - 0,1 %, ... - 0,1 %, төбе - 9,4 ... – 1 %, ... %, шағырай - 0,1 %, шаң - 0,3 %, ... - ... шат - 0,2 %, ... %, шоқы - 10,1 %, шың - 0,1 %, ... - 1,8 ... – 1 %, ... - 0,7 ... Қазақстан жерінің көп бөлігін шөлейт-шөл зонасы алып
жатқаны белгілі. Зонаның климаты өте ... және ... ... ... онда еш ... 200 мм-ден аспайды, ал кейбір аудандарда 75 мм-ге дейін
азаяды. Жауын-шашынның ең жоғарғы мөлшері көктемде ... ең ... ... тура ... Жазда ауаның температурасы көлеңкеде +40ºС, ал
кейде одан да артады. Құмның температурасы жазда +70ºC-қа ... ... ... көп болуына себепші болады. Ұсақ қазан шұңқырлар, ойыстар
көктемде қар суымен толады да, жазда ... ... ... ... ... ... ... ешқандай өсімдіктер өспеуге себепші болады. Қысы
суық, аяз -30ºС - қа ... ... ... және ... температура
тербелісі әжептеуір [1].
Шөлейт-шөл зонасының ауасы құрғақ, жауын-шашыны аз ... ... жоқ. ... ... ... ... өзендер кесіп өтеді. Ол
өзендер шөл арқылы ағатындықтан су шығыны көп ... да ... ... ... ... ... айтуға болады) Осыған байланысты шөлде ыза
су мен артезиан суының маңызы зор. Ыза сулар ... ... және ... ... ... ... ішуіне, мал суаруға және суармалы
егіншілікті ... ... ... ... ... ... ... ең ірілеріне: Қызылқұм, Арал бойындағы Қарақұм,
Каспий бойы ойпатының құмдары ... Бұл ... ... ... ... ... өзендер мен көлдердің орнында пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... Қазір олардың көбі ... өсіп ... ... су ... ... және одан аз ... Әдетте,
құмның тек беткі қабаты ғана құрғақ болады, оның астыңғы қабаттары ... ... ... ... ... тереңдікте ішуге жарамды ыза
сулар болады.
Сорлар-тұзды көлдердің қалдықтары, ... түбі ... ... ... ... қар ... ... көл пайда болады. Жазда көл суы
буланып, сорлар ... ... ... да, ... ... ... ойыстарда пайда болған тақырларда өсімдіктер мүлдем жоқтың ... ... өзі ... су ... ... ... ... болады. Су
тұнбалары топыраққа шөгіп, жер бетін тығыздайды. Жазда су буға ... ... ... беті ... теп-тегіс жалтыраған жазыққа
айналады.
Кесте 15. ... ... ... ... |
| |ор | |
| ... | |
|1 ... |Ақшаадыр (тау 586м), Ақшаадыр–Бесапан (тау 528 м), ... |
| | ... ... ... ... (е.м.), Қызыладыр (е.м.), |
| | ... (тау 864м), ... (тау 735 м), ... ... |
| | |Шөладыр (аң.), Шөладыр (тау 734 м), ... ... |
| | ... ... ... (е.м.) және т.б. |
|2 |Тас ... ... ... ... (сор), Тасшоқы |
| | |(е.м.), ... (е.м), ... ... ... (тау 755 м), |
| | ... (тау 1071 м), ... ... ... (е.м), |
| | ... ... Жаман – Қойтас (е.м.), Кенестас (е.м.), |
| | ... ... ... ... Жартас (тау 809 м), Керегетас|
| | |(өз.), Керегетас (тау 732 м), ... ... ... (тау |
| | |1086м), Қойтас (е.м.), Қойтас (қыс.), Жартас (е.м.), |
| | ... (тау 708 м), ... (тау 873м), ... (тау) |
| | ... т.б. |
|3 ... |Қайрақты (сай), Қайрақты (өз.), Қайрақты (е.м.) және т.б. |
| ... ... ... ... ... 218м), ... (тау 136м), |
| | ... (тау 806 м), Төбекөл (көл), Төбебұлақ (бұл.), |
| | ... (тау 269 м), ... (тау 252 м), ... ... | ... (тау 783 м), ... ... Кеңтөбе (е.м.), |
| | ... ... ... (тау 864м), ... (тау 539), |
| | ... (тау 560 м ), ... ... ... (қон.), |
| | ... ... ... ... Жалғызтөбе (қон.), Сарытөбе |
| | ... ... ... ... (тау 245 м), ... (тау ... | |м), ... (шоқы ) және т.б. |
|4 |Құм ... ... ... ... ... ... |
| | ... (қыс.), Кошалакқұм (құм), Құмқұдық (қыс.), Айырқұм |
| | ... ... ... Сарыапанқұм (құм), Рақұм (құм), Аққұм|
| | |(е.м.), Аққұм (қон.), Қарақұм ... ... ... |
| | ... ... Сарысуқұм (қон.), Құмкөл (е.м.) және т.б. |
|5 |Бор |Борлы (е.м.), Кіші ... ... ... ... ... (тау |
| | |811 м), ... (е.м.) және т.б |
|6 |Оба ... (тау 232 м), Қызылоба (қыс.), Обалы (көл), Қотыроба |
| | ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... Қараоба |
| | |(қыс.), Қызылоба (тау 1064 м), ... ... ... (тау |
| | |591м), ... ... және т.б. |
|7 |Жар ... (е.м.), Жаркөл (көл), Жарқамыс (қон.), Жарқамыс (көл), |
| | ... ... ... ... ... ... Қаражар |
| | |(е.м.), Қызыл-Жар (е.м.), Жарлы (өз.), ... ... ... | |(е.м.), Қоғалыжар (өз.), Құрыжар (қон.), Қызылжар (төб. 382 |
| | |м) және т.б. |
|8 ... ... ... ... ... ... ... және т.б. |
|9 |Жайлау |Жайлау (көл) және т.б. |
| |Сай ... ... ... (өз.), ... (қ. ар.), ... ... | |(қон.), Қарасай ... ... (өз.), ... (өз.), |
| | ... (өз.), Тентексай (ж. сай), Ақсай (қон.), |
| | ... (қ. ар.), ... (өз.), ... ... ... |
| | ... Қасқырсай (қыс.), Жалғансай (е.м.) және т.б. |
|11 |Тақыр ... ... ... ... ... ... ... | |(қыс.), Тақыр (өз.), Тақырқұдық (құд.) және т.б. ... |Шың ... ... және т.б. ... |Қия ... (тау 191м) және т.б. ... ... |Бұйратқамыс (қыс.), Ақбұйрат (тау 903 м) және т.б. ... |Жал ... ... ... ... 1016м), ... (тау 827 м), |
| | ... (тау 1090 м), Айғыржал (тау 761 м), Жал |
| | ... ... (тау 1092м), ... ... ... | ... ... (қыс.), Айғыржал (жота 961м), Қосжал |
| | ... ... (тау 744 м), ... ... ... ... | ... (тау 1178 м), Жалтұмсық (тау 1169м), Қаражал (тау |
| | |849м), ... (тау 678 м), ... (өз.), ... ... | ... (құд.), Есекжал (сор), Биікжал (е.м.) және т.б. ... ... ... ... ... (тау 1076м), ... –Сарышоқы (тау |
| | |942м), Қызылшоқы (е.м.), Балғашоқы (тау 821м), Қосшоқы (тау |
| | |1099 м), ... ... ... ... ... (төб. 716 м), |
| | ... (тау 641м), ... (тау 973м), Ақшоқы (тау 837 м), |
| | ... (тау 1283 м), ... (тау 904м), ... ... |
| | ... ... ... (е.м.), Бесшоқы (тау 1110 м), |
| | ... (тау 736м), ... ... ... (тау 689 м),|
| | |Қарашоқы (тау 899 м), ... (тау 939м), ... ... | |676м), ... ... Көпшоқы (тау 513 м), Жетімшоқы |
| | ... және т.б. ... ... ... ... Қарадоңғал (қыс.), Сарыдоңғал (арал) және |
| | |т.б. ... ... ... (тау 925 м), ... (тау 924 м) және т.б. ... ... ... ... ... (тау 1268м), Ақбиік (тау 868м), |
| | ... ... ... (тау 685 м), Қызылбиік (тау 843 м),|
| | ... (е.м.) және т.б. ... ... (тау 1061м), ... ... Доғалаң (тау 892 |
| | |м) және т.б. ... ... ... ... ... ... ... (қон.) және т.б. |
Содан соң тақырдың беті көпбұрыш жасап, ... ... ... ... шет жағы мен жарықтарда ғана бұйырғын мен шөл қынасы өседі.
Бетпақдалада Үстіртегі сияқты, ... су ... ... ... ... Су тұнбалары топыраққа шөгіп, жер бетін айғыздайды. Жазда су ... ... ... ... ... қатты теп - тегіс жазыққа
айналады. Сонан соң тақырдың беті көпбұрыш жасап, шытынап ... ... көзі ... ... - шөл ... барлық топонимдердің 39,1
% гидронимялық терминдерден жасалғанын анықтадық. Кесте 16. Олардың ... - 26 %, сор - 10 %, орпа - 10 %, суат - 0,7 %, ... - 1,4%, ... 16,7%, су -5,5%, өткел - 0,3 %, еспе - 0,7%, көл-23,1%, ащы - 1,2 %, тұз-
1,5%, сай – 1 %, ... - 0,3 %, ... %, ... %, ... - 0,7 ... %, жарма - 0,4 %, дария - 0,5%, бидайық - 0,1%, теңіз - 0,6%,
балшық - 0,1%, ... - 0,3 %, ... - 0,1 %, қақ - 0,4 %, ... ... 0,3 %, тұма - 0,1 %, ... - 0,2 %, ... - 0,1 %, ... - 0,4 %, өзен
- 0,2 %, бастау - 0,7 %, тоған - 0,1 %, ... - 0,1 %, өзек - 1,4 ... - 0,2 %, ... - 0,1 %, ... - 0,1 %, арал - 0,2 %, ... - 0,1 ... зонадағы гидронимдердің ең бастысының бірі – Арал ... ... ... атын ... ең үлкен көл Аралдың атауына ... ... бар. Арал ... атауына тоқталсақ оның атауының көптеген
нұсқалары бар. ... және орта ... ... орыс ... ... ... Араб және Қытай жазбаларында Арал теңiзiнiң жалпы
248 түрлi аты бар екендiгi айқындалды. Осы ... ... ... болады. Халықтар мен тайпалар атынан: Қытай көлi, Глаукие,
Аралское (Глухое ... ... ... мен ... атынан: Хивин,
Қорасан, Гургандж көлi, ... ... ... ... құятын өзендер
атынан; Сыр теңiзi, Окс теңiзi, Джайхун, Камрод ... ... ... ... ... Ащы, Ащы-тұзды теңiз, Сянь-Хай. Көлемiне
байланысты: Кең көл, ... Ұлы (Кең ... көл); әлем ... ... ... грек елдерiнде) Батыс (қытай жазбаларында),
Солтүстiк теңiз (Араб ... ... ... ... ... ... ... атына байланысты Антехово, Селевкидово теңiзi;
мұхитқа байланысты Срединное (орта) теңiзi аралдарға қатысты: Аралды теңiз
(Оральское; ... әр ... ... ... ... ... ... Камият, Дагилан, Таваркин, Чайчаста, Курдун, Нарынқол т.б.»
[97].
Бұрынғы Арал теңiзiнiң аумағының 3,5 %-iн аралдар алып жатқан. ... Арал ... ... ... аралдар болған. Негiзiнен теңiз
аралдардың көптiгiнен теңiз осылай аталуы мүмкiн ... ... ... ... нысандарға қойылған атаулардың
көпшiлiгiнiң мағынасы түсiнiктi, кең көлемдi түсiндiрменi қажет етпейдi
және ондағы географиялық ... кiсi ... ... ... ... сипаттама алып, барлығы таза қазақ тiлiндегi жергiлiктi
географиялық терминдерден жасалған.
Топонимияда ... ... ... атымен атау көптеп кездеседi.
Мәселен ақтоғай, алма, арша, ағаш, арпа, бадам, бидайық, жамбыл, жарқамыс,
жиде, жуа, ... ... ... ... ... ... ... қарағанды, қоға, қурай, құрқамыс, ... ... ... ... ... ... терек, терiскен, тобылғы, тiкенек,
шеңгел, ши, шiлiк т.б. ... ... мен елдi ... ... ... белгiлi. Сол тәрiздi Арал теңiзiнiң маңайындағы
географиялық нысандарда да өсiмдiк аттары кездеседi. ... ... ... ... Осындай атаулардың қойылуы сол аймақтарда
өсетiн Бұйырғын (Ежовник) [99],
Кендiр (Кендырь), Жыңғыл ... ... ... ... ... бiлемiз [100].
Ақбике, Ыштынбай, (Штынбай) шығанақтары мен Қызылбай, Манас ... ... кiсi ... екендiгiн қазақ кiсi есiмдерiнде
кездесетiндiктен ешқандай ... ... ... ... Ал
Бутаков, Шевченко шығанақтарын Арал теңiзiн алғаш картаға түсiрген. А.И.
Бутаков пен Қазақстанға жер ... ... ... ... Т.
Шевченконың есiмдерiнен қойылғанды тарихтан белгiлi.
Республикадағы көптеген өзен, көлдердiң аттары жан-жануарларлар,
құстардың атымен аталған ... ... ... ... ... аң, жануарлардың көрiнiсi осы аңдардың кең таралғандығын және
солардың аңшылық маңызы болғандығын аңғартады. Белгiлi кеңес ... ... ... ... ... байланысты бар екенiн айта отырып,
аңдардың және аңшылықтың халық өмiрiнде атқарған үлкен мән-мағынасын ... ... ... ... үшiн ... ... ... ал Р.С. Сәтiмбеков Қазақстанда аңдардың кейбiр түрi кеңiнен
таралғандығын топонимикалық әдiстер арқылы ... ... ... көп ... құланмен байланысты атаулар арқылы бiлуге болады.
Құландар негiзiнен сулы, суатты, кешулерi бар өзендердi шоқылардың маңы мен
далаңқай ... ... ... Маңғыстауда, Талас Алатауында
Бетпақдалада, Ұлытауда, ... ... Iле, ... ... ... ... Жайсаң ойысында құланға қатысты географиялық атаулар
кездеседi [101].
Арал ... ... ... қойылған атаудың да аралда
қасқақұланның болуына байланысты қойылғандығын бiлуге болады. ... ... ... ... ... ... Ақмола облысындағы Құралай,
Тышқанкөл, Қоймұз, Итқараған, Қазқоскөл, Қукөл, Әупiлдек ... ... ... ... ... ... ... сияқты өзендердi дәлел ретiнде
айта аламыз.
Арал теңiзiнiң маңындағы кейбiр атаулар түсiндiрудi қажет ... ... ... ... мағынасына тоқталсақ. Топонимдердiң
құрамындағы түске байланысты атаулардың түстен басқа ... ие ... өз ... академик А.Н. Кононов, проф. Э.М. ... Ғ.Қ. ... Е. ... Д. ... [84] ... ... сөзi ... топонимдерiнде де түрлi мағынада қолданылады. Қырғыз
топонимистерi Д. Исаев, К. Конкабаевтар сары//сар сөзi ... көп, ... да ... көрсеттi. Қазақ тiлiнде де сары сөзiмен
құрамдасып келген атаулар, сөз тiркестерi түстi ғана бiлдiрмей, кең, ... ... ... ... Қазақ тiлiнiң түсiндiрме сөздiгiнде
Сарыарқа сөз тiркесiне кең жайылым, жазық дала, мол ... ... ... Тiлiмiздегi сары қарын әйел (жасы ұлғайған, орта жастағы әйел),сары
қiдiр кiсi, сары аяз, (қатты күштi аяз) т.б. ... ... ... ... ... ... жоқ ... молдықты меңзеп тұр. Қазақ
топонимисі Е. Қойшыбаевтың сөздiгiнде Сарыдала, Сарытау, Сарыжота, Сарыбел
деген атаулардың құрамындағы сары сөзi кең, ... ... ... деп
қарайды [61].
Келтiрiлген дәлелдер арқылы Сарыша аралының атауы ... ... ... ... деген болжам жасауға болады.
Сонымен бiрге Сарыша атауы ру аты да болуы ... ... ... құрамындағы ру, тайпа аттары қазiрге дейiн кейбiр ... ... ... ... ... жерiндегi Матай тауының, сол аттас темiр
жол стансасының және ... 13 ... ... ... ... Орта ... iшiндегi Матай руының атынан қойылған болуы да мүмкiн.
Топонимдердiң мағынасы мен ... ... ... ... ... мәнi зор. Жергiлiктi ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылады да,
жер-су аттарын жасауда негiзгi ұйытқы болады. ... ... ... Шөмiшкөл, Қаракөл, Қосарал, Ұзынқайыр, Жалаңаш
атаулары жергiлiктi географиялық терминдерден ... ... ... ... ... 14 пунктке бөлiп
қарайды [84 ].
Арал теңiзiндегi жоғарыда аталған географиялық нысандарға қойылған
атауларды ... ... ... ... топтауға
болады.
Жергiлiктi географиялық терминдерден жасалған топонимдер: Қызылкөл,
Бозкөл, Жалаңаш, ... ... ... ... ... ... атына байланысты қойылған топонимдер: Бутаков, Шевченко, Ақбике,
Штынбай ... мен ... ... ... ... ... ... топонимдер: Бұйырғынды, Кендiрлi,
Жыңғылды аралдарын;
Жануарларға қатысты топонимдерге: Қасқақұлан аралын;
Ландшафтына, жер бедерiне байланысты ... ... ... ... ... Көкарал атауларын атауға болады.
Қортындылай келiп айтарымыз Арал теңiзiнiң суының ... ... әсер етiп ... ... сол ... жаңа ... ... бiрге Арал теңiзiнiң маңайындағы ... ... аты таза ... ... қойылған атаулар. Бiрақ Арал ... ... ... ... халықтың денсаулығының нашарлауына
және өсiмдiк пен жануарлар дүниесiнiң азаюы мен ... ... ғана ... ... бойы жинақталған географиялық нысандардың жергiлiктi
халықтық атауларының да ... ... кету ... ... ... ... апатты экологиялық жағдайдың ... ... ... маңайындағы жергiлiктi халық басқа аймаққа қоныс
аударуға ... ... ... ... кейбiр елдi мекендер босап қалуда.
Осының нәтижесiнде елдi мекендерге қойылған атаулар да ұмтылып, көптеген
атаулардың ... ... ... Н.Ә. ... 1998 жылы ... ... ... қауым
алдында сөйлеген сөзiнде жер-су аттарының тарихилығы мен ... мән ... оны ... ... бүгiнгi мемлекетiмiздiң саяси
стратегиясы үшiн де маңызының зор екендiгiн атап ... және ... ... ... ... ... ... ата бабалары қалдырған
осындай кең байтақ жердiң лайықты мұрагерi болуға ұмтылсын» деп ... ... ... - ... қазынасы, халықтың өткен тарихы. Жоғарыда
айтылғандай Арал теңiзi қалпына келетiн болса, сол ... ... ... ... ... ... жаңа ат iздемей бұрынғы аттарын қою үшiн осы
аттарды сақтауымыз қажет.
Кесте 16. ... ... ... кестесі
|№ |Термин |Топонимдер |
|1 ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... (бұл.), Қызылбұлақ (бұл.), Мейбұлақ (құд.), |
| | ... ... ... ... ... (құд.), |
| | ... ... ... (құд.), Көпбұлақ (бұл.), |
| | ... (өз.), ... ... ... ... |
| | ... ... Мыңбұлақ (бұл.), Сарыбұлақ (бұл.), |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... (бұл.) Қосбұлақ (бұл.), Айғырбұлақ (құд.), |
| | ... ... ... ... ... ... | ... ... ... (бұл.), Көкбұлақ (құд.), |
| | ... ... ... ... ... (бұл.), |
| | ... ... ... (бұл.), Бегалыбұлақ (құд.), |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... (құд.), Балшынбұлақ (құд.), Түбекбұлақ (бұл.),|
| | ... ... ... (бұл.), Табақбұлақ |
| | ... ... ... ... ... ... | ... (тау 648 м), Оңтүстік Сарыбұлақ (тау 651м) және|
| | |т.б. |
|2 ... ... ... ... ... Ақүнгірқұдық (қыс.),|
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... (құд.), Аяққұдық (тау 178 м), Ащылықұдық (құд.),|
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... (құд.), Бесқұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... Қарақұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | |Тұщықұдық (е.м.), ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... Қойқарақұдық |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... Қызылқұдық (құд.), Қылышқұдық (құд.), Орысқұдық |
| | ... ... ... ... ... Сорқұдық |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... (құд.), Жанбасқұдық (құд.), Жаңғызқұдық |
| | ... ... ... ... (құд.), |
| | ... ... ... (сай), Кеңқұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... Қуысқұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... (е.м.), Тереңқұдық (құд.), Төртқұдық (құд.), |
| | ... ... ... (құд.), Шйқұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... ... (құд.), |
| | ... ... ... ... ... (қон.),|
| | ... ... ... ... ... ... |
| | |Көлқұдық ... ... ... ... |
| | ... ... Қиясқұдық (құдық), Қосқұдық (елді |
| | ... ... ... Қызылжарқұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... Табанқұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... ... (қыс.), |
| | ... ... ... (құд.), Түйеқұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... Жүзқұдық (құд.), |
| | |Исламқұдық ... ... ... ... ... |
| | ... ... Құлқұдық (құд.), Қырыққұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... Шатырлықұдық (құдық), |
| | ... ... ... ... Тақырқұдық (құд.), |
| | ... ... ... ... Жарыққұдық (құд.),|
| | |Қамысқұдық (құд.), Қызылқұдық ... және т.б. |
|3 ... ... ... ... (тау 76м), Жаманорпа (құд.), |
| | ... ... Орпа ... Орпа (мола), Тасорпа |
| | ... ... ... ... ... ... ... | |және т.б. |
|4 ... ... ... ... ... ... (құд.), |
| | ... ... ... ... ... |
| | |(құд.), ... ... ... ... және т.б. |
|5 |Су ... ... Ақсу (құд.), Қойсу (қон.), Мыңсуалма |
| | ... ... ... ... (көл), Ұзын-Қарасу (қоныс), |
| | ... ... ... ... Қатынсу (тау 249 м), |
| | ... ... ... ... ... (құд.) |
| | ... т.б. |
|6 ... ... (құд.), Қызылеспе (құд.), Талдыеспе (құд.) және |
| | |т.б. |
|7 |Сор ... ... ... (е), ... ... |
| | ... ... Мәстексор (қон.), Үлкен Сор (көл), |
| | ... ... ... ... Маңайсор (құд.), Сорширпа |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... (сор), Бақантайсор (е.м.), Қопасор |
| | ... ... ... Сорқұдық (қыс.), Тентексор |
| | ... ... ... ... (тау 138 м), ... |
| | ... Шаңсор (сор), Манашисор (сор), Дөңгелексор (тау |
| | |102 м), ... ... ... ... ... ... |
| | |Соршыққан ... ... ... ... ... ... | |(сор), Шолақжидесор (қон.), Қараойсор (сор) және т.б. |
|8 |Көл ... ... ... ... Аяқкөл (көл), Диуанакөл |
| | ... ... ... Көлфонтан (көл), Қамыскөл |
| | ... ... ... ... (көл), Шұңқыркөл |
| | ... ... ... ... (көл), Жалтыркөл |
| | ... ... ... Жолдыкөл (құд.), Көккөл (құд.), |
| | ... (тау 240 м), ... ... ... ... |
| | ... ... Сасықкөл (көл), Соркөл (көл), Сұлукөл |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... Көркөл (құд.), Көлсай (қон.), Көлтабан (көл), |
| | ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... 266м), ... (көл), Алакөл |
| | ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... (қоныс), Көккөл |
| | ... ... ... ... (құдық), Сарыкөл |
| | ... ... ... Томайкөл (е.м.), Шөмішкөл (көл), |
| | ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... (е.м.), Лайкөл (көл), |
| | ... ... ... ... ... (көл), |
| | ... ... ... (тау 499 м), ... ... ... | |т.б. |
|9 ... ... ... ... (құд.), Құмсуат (е.м.), |
| | ... (е.м.) және т.б. ... |Сай ... (өз.), ... ... ... ... және т.б. |
|11 | ... ... ... ... ... Қорғантұз |
| | ... ... (сор) және т.б. ... ... ... (өз.), ... (өз.) және т.б. |
|13 |Қайнар ... ... ... ... ... |
| | ... ... (құд.), Көшқайнар (құд.) және т.б. |
|14 |Шеген ... ... ... (құд.), Шегенді (құд.), |
| | ... ... және т.б. ... | ... ... ... ... және т.б. ... ... ... (өз.), Қандыөзек (көл), Қараөзек (е.м.), |
| | ... (өз.), ... ... Өзек (е.м.), |
| | ... ... ... (е.м.) және т.б. ... | ... (қ. ар.), ... (қ. ар.),Жаңадария |
| | ... ... ... Жаңадария (өз.), Сырдария |
| | ... ... (өз.) және т.б. ... ... ... (ар.), ... ... Қараарық (кан.), |
| | ... ... ... (е.м.) және т.б. ... ... ... (е.м.), Балажарма (кан.) және т.б. |
Фитонимдері. ... - шөл ... әрі ... әрі ... өседі. Жалпы алғанда зонаның өсімдігі ала-құла болып ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар оның ... ... ... ... мен тұздану ... ... тұзы аз, ... ашық ... ... жазықтарда боз
бен бетеге араласып келген дақылды ассоциация ... ... ақ ... ... ... ... ... (қаңбақ) кездеседі. Тұзды топырақты ойпаттарда
қара жусан және бұталардан - бүйірген, көкпек, итсигек, теріскен ... - шөл ... ... сан түрі ... ... ... шет жағы мен жарықтарда ... мен шөл ... ... ... ... ... ... өмір сүретін эфемерлер,
жазда жусан, баялыш, ... ... - шөл ... ... ... ашық-каштан топырақтан
тұрады, қоңыр-каштан топыраққа қарағанда оның құрамында гумус (2-3%) ... ... ... гумусы аз қоңыр топырақтар тараған. Ойпаңдар
мен жазық, сазды жерде сортаңдар едәуір орын алады.
Шөлейтті - шөл ... өзен ... ... бай. ... ... ... ... Кей жерлерінде тал, итмұрын, ұшқат бұталары
аралас кездесіп отырады. Көктемде ... ашық ... ... ... жіберетін эфемерлер, қызғалдақтар, шөл көкнәрлері көтеріледі.
Өзен аңғарларының жайылмалары мен көл ... ... және ... шөгінділерден тұрады. Бұл жерлер құнарлы топырақ ... ... ... тобы бар. Олар әр ... ... ... Оны ... атайды. Тоғайларда биік бұталар - шеңгел, тал, ... ... ... жыңғыл өседі.
Шөлейтті - шөл зонасының топырақ жамылғысы солтүстігінде қоңыр
топырақ. Оның ... ... ... ... 30-35 см және ... ... 2,5 % -ке дейін шірінді болады. ... ... және ... үстінде қалыптасқан сұр топырақ басым, гумусты
горизонтының қалыңдығы 25-30 см онда ... ... 2,9 %. ... бәрі де жоғары корбанатты келеді. Сұр ... ... бай ... ... ... ... және тыңайтқыштар
қолданылса, мұндай топырақты жерде мақтадан, ... ... ... ... ... өсімдіктер жүйесі ыстық пен аңызаққа қарсы түру үшін
ылғалдану режиміне бейімделген. Бетпақ далада ... ... ... ... аз түсетіндіктен мұндағы өсімдіктер ортазиядағы ... ... ... ... көбіне ыстық климатқа бейімделген бұталар ... ... ... ... ... табиғатын, оның ішінде өсімдіктер дүниесіне арнайы зерттеу
жүргізген ғалым Е.П. Коровин Орта Азия ... ... ... көп және неше ... ... Бетпақдала шөлінің өсімдіктері
біркелкі, аз және өте сүреңсіз екендігін жазады [103].
Бетпақдалада негізінен тас пен құмды шөлдерге тән ... қара ... ... ... ... ... сексеуіл, қара сексеуіл,
күйреуік секілді бұтасынды өсімдіктер ... бұл ... сулы ... ... ... ... ... алуан түрге бөлінеді. Мұнда селеу, бидайық ... ... ... ... қаңбақ, жапырақты сорқаңбақ, сораң, төбесораң, жыңғыл,
жылмаңқұлақ, сарсазан секілді өсімдіктер өседі.
Бетпақдаланың сулы өңірмен ... ... ... ... ... ... ғалымдар биіктігі бес, алты метрді құрайтын
бұл өсімдікті «Бетпақдаланың пальмасы» деп атаған екен [104].
Ал, оңтүстік шөлдері ... ... ... мен ... көптеген түрлері, сексеуіл түрлері және раңмен қатар ... ... ... ... ... бар. Ал, ... дала
зонасының негізгі өсімдіктері ретінде аталатын дермене жусаны елімізде дәрі
дәрмек өндірісі үшін ... ... ие. Тек, ... ... ғана ... ... ауруға ем болатыны ежелден анықталса керек, аталмыш өңірде
дермене атымен аталатын бірнеше географиялық нысан бар.
Шөлейт-шөл дала ... ... ... мен көлдер алқабына ... ... ... ... ... ... ... Жыңғыл,
қамыс, шеңгел, жидеден тұратын тоғайлар мол. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... байланысты әр түрлі жантақ (верблюжая
колючка), тікенек (колючестник), ... ... ... ... ... өсімдіктер белокқа бай болғандықтан түйелердің негізгі қорегі болып
табылады және Оңтүстік ... 16 ... ... Мыс: ... - яғни ... ... мол ... білдіреді. Қаражантақсай -
түйенің негізгі қорегі жантақ тоғайының сайы [37].
Жазда барлық шөл ... ... ... ... ... ... ... сақталған. Ол басқа еш ... ... ... ... көптеген түрі кездеседі. Жусан
атауының әр түрлілігі Оңтүстік Қазақстан топонимдерінде айрықша ... ... - ... ... ... ... ... - дермене өскен
сай, Жусанарық - жағасында жусан өскен арық. Өзен аңғарлары үшін жартылай
ағашты ... - ... ... ... ... тән. ... ... қой мен түйе үшін таптырмайтын азық. Еліміздің ... ... ... ... ... ... ... шөл дала мен далалық аудандардағы өсімдіктердің тектік ... ... ... ... ... ... ... мұндай
топонимдер өзен аңғарлары мен елеулі қыраттардың баурайларындағы
өсімдіктермен ... ... ... ... жайылым ретінде
пайдаланылады. Бекіген құмдарда көктемде селеу, өлеңшөп, құмның жабайы
сұлыс, қоңырбас, құм ... ... ... ... Шөл ... бірі - олар ... ... қарай бейімделген. Ылғалды тез
жоғалтпау үшін жапырақтары ... ... ... ... ... ... болады. Құмдағы өсімдіктердің барлығының да тамыры ұзын
болады. Құмды шөлдерде шөптерден басқа жүзген, құмқарағаны, ... ... да ... Бұл ... онша биік ... және ... да ... ағаш тектес өсімдіктерден ақ және қара сексеуіл сортаң топырақты
жерлерде өседі.
«Орта Азия мен ... ... ... ... болды.
Қазақ жеріндегі алғашқы егіншілік жөнінде кейбір деректерде ... ... ... 1-2 ... ... Орта Азия мен ... ... теңізіне дейін көшіп жүріп, егін шаруашылығымен де айналысқаны
айтылады. Сол ... ... ... ... ... ... эмблемасы
болған көрінеді. Мұның өзі сол кездегі ... ... ... ... берсе керек. Сонымен қатар, көптеген мәліметтерде Орта
Азияның көп жері, Қазақстандық Тәңірітау ... ... ... ... ... бірі ... ... Бұл жерлердегі жазық
беткейлерде, далалық, шөл және шөлейт ... ... ... ... жазбалардан да мәлім» [51].
«Шөлейтті дала зонасында ауылшаруашылығына қатысты фитонимдер атын
иеленген топонимдер жетерлік. Олар: Жыңғылды, Шайыр, ... ой, ... - шөл ... ... ... ... өсімдіктермен қатар
ауыл шаруашылығына қатысты дәнді-дақылдар да ерекше орын алады. Бұл жылы
климат ландшафтындағы өңірде ... ... ... ... ... ... дақылдармен қамтамасыз ететін даланың жартысынан
астамы шөлейтті зонаға тән ... ... ... ... ... ... ... қарбыз, қызанақ, қияр, жуа, мақта секілді өсімдіктер
арнайы өсіріледі. Осы орайда, әлеуметтік негізде пайда болған ... ... ... ... Алмалы, Қауынды, Жуалы, Мақталы, Мақтаарал.
Шөлейт-шөл зонасының солтүстік батысындағы құмды ... мен ... Сам, ... ... ... жамылғысынан сексеуіл, жүзген,
жыңғыл, қоянсүйек, ақшаотау, шағыр, құсқанбас секілді ... ... ... ... жонының шығыс, терістік және шығыс терістік бөлігінде
баялыш өседі. Түпқараған аймағында және ... ... ... ... қаттықара, түйесіңір кездеседі. Сонымен қатар, жердің бедері мен
құрылымына, топырағының ащы, тұщылығына қарай ... ... ... ... ... ... ... көп өседі.
Бозащы түбегінің теңіз жағалауында сораң мен ... ... ... екі ... ... шөбі өседі. Бұл өңірдің қысы қарлы,
көктемі желсіз жылы, жазы ... ... ... ... қай түрі ... сарғалдақ, раң, мортық, сіргеқара, беде, мысыққұйрық, ... ... ... ... сіңбірік, қоянжын, киік оты, ерқұны,
қына, түйежапырақ, қызылша, көкпек, домалатпа, түйеқарын, ... ... ... ... ... де, бұлардың бірдей көктеуі жауын
шашын мөлшерінің көп түскен жылдарымен тұспа тұс келеді. ... ... ... оншақты жылда бірер рет қана қайталанады.
Шөлейтті-шөл дала зонасының солтүстік батысында шаруашылық ...... ... ... бас жарғаннан бастап мал азығы болады.
Жергілікті халық мортықты мал азығы үшін ... ... ... ... ... ... деңгейлес шөптердің бірі – ебелек.
Мортықтан ерекшелігі – жаңбырлы жылдары көктемнен ... ... ... ... шыға ... Малдың барлық түрі, оның ішінде жылқы малы ебелекті
жақсы жейді. Дәнденіп қатайған уақытта, қазан айының соңғы он ... ... ұша ... ... ... ... Ақтөбе облысында бір
аудан аталады. Сондай ақ көп кезігетін, мал ... үшін ... бірі – ... Ол ... ... су ... ... тегістіктерде тұтаса өседі. Ғылымда ажырықты мал семірткіш азық деп
бағалайды. Шаруашылықтар қалың шыққан жылдары ажырықты мал ... үшін ... ... ... ши де өседі. Бірақ, басқа
өсімдіктердей кең көлемде кездеспейді. Бұл су сағалайтын, ... ... ... нәр ... ... Шиді ... ... бұлақтар маңында
құмның қоңырлыққа айқасар сулы, тепсеңді алқаптарында кездестіруге болады.
Шидің дайындап, ... үй ... және ... ... ... ... ... осы шөптесіндер атынан туындаған көптеген фитонимдер ... ... ... ... ... ... ... Шилі,
Шимұрын.
Шөлді дала зонасындағы ормандар ... біз ... ... ... ... ... атай ... Сексеуілі өсімдігі шөл
және шөлейт аймақтарға кеңінен тараған. Республикамызда сексеуіл ағашынының
екі түрі бар. Олар: ақ және қара ... Бұл ... де ... ... ... ... бір түрі ... сексеуілі елімізде өте сирек кездеседі.
«Сексеуіл – шөлдің негізгі өсімдігі. Сусыз өсе алатын ... ... ... тез өсіп, тіпті, жиырма, отыз метрге дейін сулы жер
қыртысына жетіп алады. Кей ... ... ... ... деп те ... ... ... халық шаруашылығы үшін пайдасы орасан.
Олар сусымалы құм көшкінін тоқтады. Сусымалы құм жолын ... ... құм ... жайылымдық алқаптарын жойып жіберер еді. Сексеуіл аса
қатты ағаш. Кей жағдайда ... осы ... ... ... ... ... қызуының қуаты жағынан сексеуілге теңесер бірде-бір ағаш жоқ.
Сондықтанда ол біраз мөлшерде өндірістік ... ... ... ... ... шөлейт аймақтардың қысы жылы, жазы аптап ыстық
болады. Жаңбыр өте аз ... ... ... өте ... ... ... өзен ... ормандары мен тоғайларын екі бөліп ажырата
білген жөн. Оның алғашқысы-өзен ... ... Олар ... ... ... ... Ешім, Ертіс сондай-ақ өзге де үлкенді
кішілі өзендердің жағалауларында орналасқан. Олардың жалпы көлемі 346 ... ... тең ... ... ... ... үлесіне тиеді. Жайық
бойындағы орман оңтүстігінде Каспийдің шөлді даласын кесіп өтеді.
Тоғай - орманның бір түріне жатады. ... ... ... ... ... ... бойында, Шу мен Сыдария жағалауларында көп өседі.
Олар ұзыннан созылған шексіз жолақ орман түрінде ... ... ... жер ... ... содай-ақ көктемгі су тасқынының астында қалатын
аймақтарда өседі. ... ... ... ... ... ... ... Қоянтоғай, Тоғайкөл, Шоқпартоғай, Кеңтоғай, Аралтоғай,
Жыңғылтоғай, Шитоғай, Томартоғай, Есектоғай, ... ... ... ... ... Қарағайтоғай,
Жамантоғай, Шырмауықтоғай, Үшбұрыштоғай. Өрістоғай, Жүзімтоғай.
Сыр ... ... ... негізінен тораңғы, жиде, бұта тектес
тал мен жыңғыл ағаштарынан ... ... ... бір ...... тұстары джунглиге ұқсайды. Жиделі ... ... ... ... ... атаулар жиі ұшырасады. Бұл атаулар сол тоғайда қай ... ... ... ... ... ... сулы ... өседі.
Олардың жалпы көлемі 162 мың гектар. Осы ... ... ... ... жатыр. Көктемде өзеннің тасып, тоғайды су қаптағаны жақсы құбылыс.
Егер қатарына үш-төрт жыл өзендер арнасына ... ... ... ...... ... қурай бастайды.
«Өсімдіктерге байланысты қойылған атаулардың өздері де белгілі бір
аумақта ... ... ... бар ... ... қай жер, қай малға
жайылым болатынын осы топонимдердің өздері білдірген» [39].
Зерттеу көзі болған ... ... ... ... жасалған
топонимдерге: Сарықамыс, Шайыр, Түпқараған, Ақшілік, Шілік, Жантерек,
Жарқамыс, Қазантоғай, ... ... ... ... ... ... Қаңбақты, Терексай, Жоларған, Жидебас, Көктал, Тоғай,
Кеңтоғай, Сарышаған, Қарағаш, Аралтоғай, Бадам және т.б. атауларды, ал ... ... ... ... Жалғызағаш, Сарығаш, Жыңғылдыкөл,
Дуанакөл, Талдысай, Шаған, Шолақжидесор, Жантақкөл, Жалғаншаған, Талдыеспе,
Жиде, Жыңғылқұдық, Жидеқұдық, Изенқұдыық, Шиқұдық, ... ... ... ... Жаманшиелісор,
Томарбұлақ, Сарықамысты, Қамысқұдық, Дерменесор, ... ... ... ... ... ... ... Қарағыз -
Қоғақыз, Жантеректау, Қараталтөбе, Шибұлақ, ... ... ... ... Сарымсақты, Терісбұтақ, Талдыбөгет
тәрізді орографиялық нысандарға қойылған топонимдерді айтуға болады.
Еліміздің топонимиясын ... ... ... жердің
өсімдік жамылғысын бейнелейтін географиялық атаулардың көп ... ... Әр ... ... ... ... ... жердің
өсімдік дүниесін атаудың пайда болу заңдылығының бар екендігін айта ... ... ... ... ... Кесте 17.
Өсімдіктер әлемінің жекелеген түрінің географиялық нысанды атауға
негіз ... ... ... ақпараттық құндылығы мысалы географиялық
нысанның жусанды аталуы мал шаруашылығымен ... сол ... ... ... қой бағуға болатындығын білідіреді және нәтижесінде
қой өзінің ... тез ... ... ... барысында шөлейт-шөл зонасындағы ... ... ... ... 17 % ... Олардың ішінде бұтақ-1,8 %,
тоғай-6,9%, қияқ-5 %, шым-1,2%, ши-15%, қайың-1,2%, қамыс-14%, қарағай-2%,
жиде-10%, ... ... %, ... ... ... қоға-4,8%, тобылғы-0,61%, ағаш-10%, жантақ-0,91%, шөп-1,21%,
өлең-2,7%, жоса-1,8%, қарған-6,6%, қазықұрт-0,3%, шілік-1,8%, шай-4%,
терек-3%, ... ... ... ... ... ... %, қаңбақ-1,8%, сағыз-0,6%, боз-0,3%, алма-
0,3%, бәйтерек-0,3%, қараағаш-0,6 %, ... ... ... ... ... кендір-
0,6%, саралжын-0,3%, кекіре-0,6%, сексеуіл - 1,5%, ... - 0,3 ... - 1,8 %, ... - 0,3 %, ақ ... - 0,3 %, ... - 0,6 %,
жолжарған - 0,3 %, қарашалан - 0,6 %, ... - 0,6%, изен - 0,6 ... - 0,6%, ... - 0,3 %, ақша - 0,6 ... №17 ... ... ... |Өсімдіктер |Фитотопоним |
| ... | |
| | ... түрі ... |
|1 ... ... арша, |Ағаштыкөл (көл), Аршалы (тау 1205м), |
| |өсімдіктер |алма, тал, ... ... ... ... ... |
| | ... ... Көктал (өз.), Қаратал (өз.), |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... (өз.), Ақтерек (е.м.), Белтерек |
| | | ... ... ... |
| | | ... және т.б. |
|2 ... ... ... |Боқай-Қарашілік (е.м.), Қарашілік |
| |өсімдіктер ... ... ... (е.м.), Қарашілік |
| | | ... ... (өз.), ... ... |
| | | ... (жай.), Итмұрынды (тау 557 м) |
| | | ... т.б. |
|3 ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... (е.м.), |
| | ... ... ... (өз.), ... (өз.) |
| | ... боз, ... (е.м.), Көкпексу (құд.), |
| | ... ... (өз.), ... (қон.), Қазықұрт|
| | | |(тау 1071 м), Қопа (өз.), ... |
| | ... ... ... ... ... (өз.), |
| | | ... ... ... (е.м.), |
| | | ... ... ... (өз.) және ... Әр ... климаты мен географиялық нақыштарына қатысты
адамзат қауымының өмір сүру әдістері де әр түрлі ... ... аян. ... ... ... әлемі мен жан жануарлар дүниесі де осы негізге
бейімделеді. Уақыт ағысына орай қоршаған орта антропогендік ... ... Сол ... ... ... құрамбөліктері санатында аталатын
жан-жануарлар да бұл өзгерістен ... ... ... ... ... ... ... ол жерде қандай аңның немесе ... ... ... ... Өйткені, кез-келген өңірдің ландшафтық
бейнесін - біз бүгінде көпшпенді халықтың географиялық білімі деп танитын,
даланың жалпы ... ... - ... тани ... Әдетте,
шөлейтті - шөл зонасындағы жан-жануарлар тобы аз емес, мұның ... ... - ... ... ... және ... ... секілді шөл мен құмда
күнелтетін жануарлар мен бауырымен жорғалаушылар, кеміргіштер болып келеді.
Өйткені, ... - шөл ... ... ... ... кең ... белгілі бір өзгерісі бар географиялық нысанды есте қалдыру
мақсатында көбіне сол өңірде көптеп кездесетін жан-жануарлар ... ... бар ... осы ... ... ... ... пайда болғанын
көреміз. Топонимнің жекелеген құрамбөліктер атауымен ... ... ... мен ... ... ... ... қоян
атауынан: Қоянды қыстау, Қояншоқы, Жақсықоян құдық, Жыландысай ... ... ... е.м, Қоянтоғай қыстау, Қоянды кеңшар; Жылан
атауынан: Жыланды мүйіс, Жыланды (тау), Жыланды (көл), ... тау, ... ... қоныс, Жыланды төбешік, Жыланды қайнар бұлақ, ... ... е.м, ... ... Терістей Жыланды қыстау, ... ... ... ... құм, ... тау, Тышқан бұлақ, Құндызды;
Түлкі атауынан: ... ... ... тау, ... ... ... ... Қасқыр атауынан: Қасқырлы құм, Қасқыртау,
Қасқыржол жота, Қасқырлы ... ... ... ... ... ... - шөл ... топонимдер туралы сөз қозғағанымызда ең
бірінші онда ... ... ... ... ... ... бұл ... өткен уақыттарда әлеуметтік мәні ... ... ... ... ... ... жұрт пен мал
шаруашылығы үшін аса ... ... ... ... ... көптеген
әңгімелер айтуға да болар еді. Сондықтан да, шөл ... ... ... аттары арқылы жалғасын ... ... ... ... ... ... Киікқұдық, Малқұдық,
Әтешқұдық, Итімқазған (құдық), Ешкіқырған (құдық), Жапалақ (құдық), Түлкілі
(құдық), ... ... ... ... ... (құдық), Жыланбас (құдық),
Мысық (құдық), Иткеткен (құдық), Доңыз (құдық), ... ... ... ... ... (құдық), Елікқұдық, Өгізқұдық, ... ... ... т.б. ... ... табады.
Шөлейтті - шөл зонасының ландшафтық ... орай ... атау ... ... мұны ... екі салаға бөліп қарастыруға
болады. Зоонимдік негіздегі бұл ... ... ... жабайы аң-
құс атаулары нәтижесіндегі ландшафтық сипатты айғақтайтын ... ... ... ... шаруашылық маңызы бар топонимдердің ... ... ... байланысты дей аламыз. Екінші тарапта ландшафтың
халық шаруашылығында ерекше рөлі бар тұсы сөз ... ... бұл ... дені төрт ... мал ұғымынан қатысты туындады. Табиғат
ресурстары пайдаға асырылмаған ерте ... ... ... көзі-төрт
түлік мал болды десек, сол атаулардан бүгінде біз ... ... ... атап ... ... су ... климатын және
тағы да басқа ерекшеліктерін көре ... Олар ... ... ... ... Тайсойған е. м, Бурылбайтал е.м, Айғыржал тау, ... ... ... ... е.м, ... е.м, ... ... қыстау, Үлкен Айғыржал тау, Тай тау, Тұлпар қыстау, ... ... ... Сиыр ... ... ... Қасқаөгіз е.м, Өгіз
құдық, Ойсылқара өзен, Ойсылқара е.м, Бұқа ... ... ... сор, ... ... ... ... Қоңырөгіз қыстау; Қой, ешкіге
қатысты: Қойсу е.м, Тоқты қыстау, Қарақойсойылды қыстау, ... ... ... ... е.м, ... ... Тоқтысу өзен, Қошқар қыстау,
Байқошқар өзен; Түйе ... ... ... ... Нарөлген е.м,
Түйеқора қысау, Інгенөлген қоныс, Желмая тау, Түйеқора (қоныс) - ... ... және ... ... орай түрі атау иеленеді.
Шөл және шөлейт зонасының жануарлары өзін қоршаған географиялық
ортаның қатал ... ... және ... ... тән ... Жануарлардың шөлді жерді мекендеуі үшін жазғы аңызақ пен сусыздық
қолайсыздық туғызады. Дегенмен шөлдің жануарлары бұл ауыр ... да ... ... көбі ... қорғану үшін түнгі өмірге ... ... ... құм ... құм ... ... жазғы ұйқыға кетеді. Шөлдің көпшілік жануарлары - құм тышқаны,
жіңішке саусақты саршұнақ, торғайдың кей ... ұзақ ... ... ... және қиыршық тасты шөлдердің табиғат жағдайы қатал болғандықтан
жануарлар дүниесіне кедей. Олар үшін ... ... ... ... ... ... қоректенетін, әрі жер бетіне сирек шығатын
шөл қосаяқатары мен көртышқандар, жыртқыштардан қасқыр, түлкі, ... ... ... ... ... кездеседі.
Құстардан сазды шөлдерде боз торғайлардың кейбір түрлері, қаршыға, жек,
тырна, бауырымен ... ... дала сұр ... ... ... ... ... тіршілігі үшін анағұрлым қолайлы келеді. Ол
өсімдіктер жамылғысына біршама бай. Сондықтан ... ... ... ... кейбір жануарлар кездеседі, атап айтқанда арқасында
ақ ... бар жер ... ... ... ... құм тышқаны, құм
қосаяғы, ... ... ... ... ... ... ... т.б. Сырдария, Талас, Шу, Іле ... ... ... ормандары тараған. Бқл ормандардың жануарлар дүниесі
ерекше. Онда ... ... ... және кейбір сүтөоректілердің оңтүстік
түрлері - тоғай бұғысы, қамыс мысығы -хаус ... Таяу ... ... ... Құстардан қырғауыл, ақ құйрықты қызғыш құс, ... ... ... ... ... т.б. ... [4].
Зерттеу барысында шөлейт - шөл зонасындағы барлық топонимдердің 12%
зоонимдер құрады. Зерттеу ... ... 3 ... ... Кесте 18. Осыған сәйкес үй ... - 41 %, ... 33%, ... мен ... - 25% ... - шөл зонасындағы топонимдер төмендегіше түрде кездесті: ит
– 5 %, жапалақ - 0,5 %, тайлақ-1 %, ... ... ... ... ... арқар-1,2%, ешкі-2%, қасқыр-2,9% ,
түлкі -3,7%, айғыр-5%, қоян- 3%, доңыз -4,5 %, ... -0,8%, ... ... ... %, ... тай-2%, байтал-1,6%, қарға-2%,
сиыр-0,8%, бүркіт-1%, балапан-1,6%, суыр-0,1%, аю-2%, ... ... %, ... % ... 18. ... ... ... топтамасы
|Үй жануарлары ... қой, ит, ... ат, ... ... ... |
| |тай, ... өгіз, тұлпар, бие, тайлақ, |
| ... ... ... байтал, төбет, нар, бота, |
| ... ... ... қозы, есек, ат, ешкі, айғыр-4, |
| |ат-3, ... ... қой, тай, ... байтал, т.б.|
|Жабайы жануарлар және |доңыз, қабан, қоян, шошқа, киік, құлжа, ... ... ... ... ... ... құлан, бөрі, бұлан, |
|жорғалаушылар ... аю, ... ... ... ... құлан, |
| ... ... т.б. ... мен ... ... балапан, шөже, үйрек, қарға, бүркіт, |
| ... ... үкі, ... қораз, үкі, |
| ... ... ... шортан, балық, жайын т.б |
2.4 Таулы тік белдемдік аймақ.
Оронимдері. Жалпы топонимдердің ... ... ... Э.М. ... ... Ғ.Қ. Қоңқашпаев, А.П. Горбунов, С.Ә. Әбдірахманов, К.Д.
Каймулдинова, А.С. ... А.О. ... [ ] ... Жеке ... ... орта мен ... ... күрделі байланысты ашуға бағытталған қомақты жұмыс ретінде Х.Л.
Ханмогамедовтың арнайы зерттеуін атауға болады [107].
Қалай десек те адамзаттың ақыл–ойы жер-суға ат ... ... ... ... ... ма, ... атады ма, анықтау ... Ал ... ... ... ... алдымен тау пайда болады. Ол
таудың басын қар, мәңгі мұздықтар басқаннан кейін өзендер ... ... Сол ... көл, ... құралған [20].
Көне заманда тау - күш, беріктік симолы саналған. Академик ... ... ... бір ... ерте ... символдық мәні
болғанын айтады: тау-күш, беріктікті ... ... тау, ... ... ... ... ... қорында
мол ұшырасады – бұл қазақ халқының сол жерлерде ежелден ... ... бір ... ... мал ... ... жердің әрбір қыртысына дейін білген,
оған ат қойған, көшіп қонғанда белгі ... ... ... ... ... мен ... ... болатындай сай-сала, қойнауларды,
үнгірлерді пана еткен. Жер бетіне, ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде кеңінен қолданылады.
Бізде тауға байланысты, таудың түр-түрін ажырататын ... ... ... ... ... ... ... Жалтау, Сандықтау,
Қотыртау, Өркештау, т.б. таудың түр-түрін сипаттайтын бұл ... ... ... қолданылады.
Шаруашылыққа қатысты қойылған жер аттары: бидайық, беделік, ... ... ... күнгей, теріскей т.б. Бауырларда, қарабауырларда
– жел жоқ, қар жоқ жерлерде қазақтар ... мал ... ... ... Ал өлкеге қарағанда биіктеу жерде орналасқан бозда жаңбырда жылқы
жақсы жайылады. Жазды күні күнгейге ... ... ... ... көп ... «Мал қайда жайылып жатыр?» деген сұраққа қазақ: мал
тепсеңде (немесе төскейде, беткейде, дөңде, тоғайда, ... ... ... ... деп ... береді.
Тау, жер атауларын лингвистикалық тұрғыдан қарайтын болсақ, ... ... едік ... ... ... ... және әр тілден енген сөздер кездеседі.
Өте көне заманан келе жатқан сөздер кездеседі.
Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... ... бар.
1-ден бұл әрбір тау жүйелерінен батысқа және солтүстік батысқа қарай
созылып жатқан үлкенді кішілі ... ... ... ... ... Сауыр-Тарбағатай Қазақтың қатпарлы өлкесімен ... ... ... ... жотасы, Солтүстік Тәңірітаудан Шу – Іле
таулары, Батыс ... ... ... Осы ... бәрі де ... қашықтаған сайын бірте-бірте аласарып, жазықтармен ұласады.
2-ден Қазақстанның шығыс, оңтүстік шығысындағы таулы өлкелердің төменгі
палеозой жыныстарынан құралған солтүстік бөліктерінде төбесі тегіс биік ... көп, ал ... ... ... құралған оңтүстік
бөліктерінде тау қыраттары сирек кездеседі және олар едәуір ... ... кіші ... ... ... ... ... солтүстік беткейі
көлбеу, оңтүстік беткейі тік ... Бұл ... ... ... ... ертерек және бірнеше рет ... ... ... ... ... ... оңтүстіктен солтүстікке қарай баяулауымен
байланысты. Республикамыздың биік таулы ... ... - тек ... ... Ал ... ... таулы аймақтың өзіне тән
орографиялық ерекшеліктері бар.
Қазақстанның шығысында және ... ... ... ... ... ... шеткі тау тізбектерінің жүйесіне жатады. Олар бір бірінен
едәуір кең тауаралық ойыстары арқылы бөлінген жеке тау ... ... биік ... ... ... жер ... өте ... әр түрлі. Қатар орналасқан бір ауданның өзінде бір – бірінен өте үлкен
айырмашылық ... жер ... ... ... отырады. Биік таулы
аймақтардың бедері, нағыз альпілік түрлерде болады. Мұнда терең әрі тар ... ... ... ... биік шыңдар кездеседі. Шыңдардың
салыстырмалы биіктігі 1000 м-ге ... ... ... 90º ... ... ... ... жазық кең тау қыраттары кездеседі. Бұлар жазда
мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
Қазақстанның ... ... ... және орта ... жоталар жатыр, олардың ... ... ... ... ... ... онда ... өсімдіктер өседі. Бұл жоталар
тау алды қыраттарымен немесе көлбеу жазықтармен жалғасады. Одан ... келе шығу тегі ... ... ... ... тау ... ... кетеді [16].
Қазақстандағы тау зонасындағы топонимдерді зерттеу барысында барлық
географиялық атаулардың 38 % ... ... ... ... ... жер бедерін анық, жете бейнелейді. Олардың ... ... ... болатын, ең көп кездесетін терминдердің қатарына мына
төмендегілерді атауға болады: жар, бор, тас, ... шат, асу, тау, ... ... құм, ... қия, қайқаң, адыр, шың, оба, өр, тақыр, жота, жон,
бел, шаң, топырақ, ... сай, ой, ... ... ... ... 19. Тау
белдеміндегі оронимдер төмендегіше түрде кездесті (315): түбек-0,3%, өзек
-1,6%, жар -6%, ... арал - 3,4%, төбе -14%, ... – 0,6%, ... 0,6 %, шат – 0,6%, ой -3,4%, асу – 1,5%, тас - 17%, тау -7%, жал – ... -0,9%, сай -11%, шоқы -3,8%, құм-7%, шағыл - 0,6%, қия-2,5%, ... ... %, ... -0,6%, оба – 0,9 %, ... – 0,6%, ... ... өткел-0,9%, тақыр-0,3%, шөл-0,3%, жота-0,6%, кемер-0,3%, бел-
0,9%, сеңгір-0,3%, қаратопырақ-0,3%, өзек-0,6%, шаң-0,3%, ... ... шың, ... өр, керегетас - 0,3 %.
Гидронимдері. Таулы аумақтың басты және ... ... ... бірі ... ... және ландшафтарының биіктік
зоналығы бойынша жүйелік таралуының табиғи диференцияциясының ерекше түрі.
Жер бетінде табиғат жүйесін ... ... ... су, топырақ,
өсімдік, жануарлар әлемі құрайды.
Табиғи ендік (немесе ... ... ... ... ... ... ... жазықтық аймақтарда ғана
анық көрінеді. ... ... әр ... ... кезектесіп созылып
жатуы және тау аралық ойыстар күн радиациясының біркелкі түспеуінің ... ... және ... ... әр ... түсуі ендік пен бойлыққа
қана емес биіктікке байланысты.
Жер бедері және климат топырақ, өсімдік және жануарлар ... ... ... (бейнесіне) типіне өзінің таңбасын қалдырады және әр түрлі
әкеледі.
Таудағы ... ... ... ... ... негізін қалаушы
В.В. Докучаев өз еңбектерінде вертикалды зоналықты, яғни ... ... ... және өсімдік әлемінің заңды түрде өзгеруін
айтып кеткен ... ... ... ... ... Орта Азия ... П.П.Семенов-Тянь-Шанский, Н.А.Северцов, А.Н.Краснов, Р.И. Аболин,
М.М.Советкина, Е.П.Коровин, И.С.Щукин, Э.М.Мурзаев [1] т.б. ... ... ... ... ... ... табиғат зонасына толық
ұқсамайды. Тауда жылу мен ... ... ... және биіктік бойынша
өзгереді. Климаттық ... ... ... тез ... ... ... атмосфералық жауын–шашын мөлшерінің көбеюі бір
тау жүйесінің әр түрлі аудандарында биіктігіне байланысты ... ... тау ... ... және тау ... ... ... мөлшері бірден азайып, ылғалды ауа массалары өзінің
ылғалын айналасындағы жоталардың бағытындағы бөктеріне ... ... Тау ... және ... тау аралық шұңқырларда
биіктік зоналық заңдылықтар күрделеніп, жекелеген ішкі ландшафтылық зонаның
. температура инверсиясы жиі ... ... жер ... азональды фактор ретінде
Кесте 19. Тау белдеуіндегі ... ... ... ... |
|1 ... |Тастыадыр (е.м.), Қойлыадыр (бұл.) және т.б. |
|2 |Бел ... (тау 1015м), ... ... ... (е.м.) және т.б. |
|3 |Бор |Борлы (тау 1384м) т.б. |
|4 |Жар ... (өз.), ... (тау 2246 м), ... ... Үржар (өз.), |
| | ... ... ... (өз.), Ақжар (е.м.), Ақжар (көл), |
| | ... ... ... (өз.), ... (е.м.), Жарлысу (е.м.), |
| | ... ... ... ... ... ... Жарбұлақ (е.м.) |
| | ... т.б. |
|5 |Тас ... ... ... (е.м.), Айнатас (е.м.), Ащытасты |
| | ... ... ... ... (тау 2263м), ... |
| | ... Қойтас (тау 2992м), Құзғынтас (асу), Тасқұдық (қыс.), |
| | ... ... ... (қыс.), Егінтас (е.м.), Тастөбе (е.м.),|
| | |Үйгентас (асу), Тастыөзек ... ... (өз.), ... (жота |
| | |3051м), ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... (тау 2716м), Кереген-тас (өз.), |
| | ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... Керегетас (е.м.), Қорғантас (е.м.), |
| | ... ... ... (бөг.), Тасқұдық (бұл.), Тасөткел |
| | ... ... (тау 2336м), ... (е.м.), Үйтас |
| | ... ... ... Кіндіктас (тау), Майтас (е.м.) және |
| | |т.б. |
|6 ... ... ... Ақыртөбе (е.м.), Балатөбе (қыс.), Алтынтөбе |
| | ... ... ... ... (тау 2198м), ... (тау |
| | |791м), ... (төб. 465м), Көктөбе (асу), Көктөбе (қыс.), |
| | ... ... ... (е.м.), Қарауылтөбе (қыс.), Ақтөбе |
| | |(тау 578м), ... (тау 409 м), ... ... ... |
| | ... ... ... Жартытөбе (е.м.), Көктөбе (е.м.),, |
| | ... ... ... (тау 3273м), ... ... 568м), |
| | ... (е.м.), Шортөбе (е.м.), Қоңыртөбе (тау 2782м), |
| | ... ... ... ... ... (е.м.) және т.б. |
|7 ... ... (е.м.), Жайлаусай (өз. ) және т.б. |
|8 |Шат ... (тау 1723м), ... (е.м) және т.б. |
|9 |Асу ... (тау 2163м), ... ... ... ( қыс.), Тікасу (асу |
| | |) т.б. ... ... (тау 1114 м), ... (тау 893), ... (тау 1572 |
| | |м), ... (тау 4370 м), Тышқантау (тау), Долантау (тау 1800 |
| | |м), ... ... 3051), ... ... 2176 м), ... ... |
| | ... (е.м.), Қаратау (қала), Қаратау (е.м.), Аралтау (жота |
| | ... ... ... 1209м), ... ... ... (тау |
| | |3555м), (Басуылтау (тау 3483м), Жабартау (тау 2292 м) және |
| | |т.б. ... ... (тау 1850 м), ... (тау 2457 м), ... ... |
| | ... (өз.) және т.б. ... |Қатаркезең (е.м.), Қатаркезең (асу 2190 м), Аршалы-Кезең (асу) |
| | ... т.б. ... ... (е.м.), Ақшоқы (өз.), Қарашоқы (тау 2024м), Сұлушоқы |
| | |(тау 771м), ... (тау 1349м), ... (тау 1093м), ... | ... ... (тау 2407 м), Шоқытас (е.м.), Көкшоқы (е.м.), |
| | |Алабасшоқы (тау 3483м), ... (тау 1178м) және т.б. ... ... ... ... ... ... (арал), Құмбар |
| | |(құм), Тораңғылқұм (құм), Құмжарған (өз.), ... ... |
| | ... ... ... ... Жақсықұм (қыс.), Бозайғырқұм |
| | ... ... ... ... (е.м.), Мойынқұм (е.м.), Құмөзек |
| | |(е.м.), Қарақұм (е.м.), Құм-Арық (е.м.), Құмбел ... ... |
| | ... ... ... Ортақұм (е.м.), Құмқала (е.м.) және т.б.|
|15|Қия |Көкқия (қыс.), Қарақия (ар.), ... ... ... (өз.), |
| | ... ... ... (өз.), ... (асу), Тікқия (асу) |
| | |және т.б. ... ... ... ... ... ... (е.м.), Қалшалсай (ар.),|
| | |Құрсай (қон.), Байжансай (е.м.), Сүлейменсай (е.м.), ... |
| | ... ... ... ... (өз.), Дирменсай (е.м.), |
| | |Жайлаусай (өз.), ... (өз.), ... (өз.), ... |
| | ... Көкпарсай (өзен), Құрықсай (өз.), Құлақшынсай (өз.), |
| | ... (өз.), ... ... ... (өз.), ... |
| | ... ... (қыс.), Үлкенсай (өз.), Үлкен кетменсай (өз.),|
| | |Шапқансай (өз.), Сұңқатсай (өз.), Сұлусай (өз.), ... |
| | ... ... (е.м.), Басөлеңсай (қыс.) және т.б. ... ... ... ... (тау 987м) және т.б. ... ... ... Қараой (е.м.), Қараой (е.м.), Қараой (е.м.), |
| | ... ... ... ... ... (е.м.), Ақ-Сай (асу), |
| | ... (тау 2036м), ... (е.м.) және т.б. ... ... (тау 2385м) және т.б. ... ... (қон.), Ақшағыл (төб.) 376 м) және т.б. ... ... (е.м.) және т.б. ... Өр ... (е.м.) және т.б. ... ... (е.м.) және т.б. ... ... ... ... (е.м.) және т.б. ... ... ... және т.б. ... ... ... және т.б. ... ... және т.б. ... ... ... және т.б. ... ... (е.м.) және т.б. ... ... (қыс.), Қызылдала (е.м.) және т.б. ... ... (е.м.) және т.б. ... ... рөлі ... ... Өсімдіктердің сипаты
температураның төмендеуіне және жауын–шашын мөлшерінің варияциясының тау
баурайының экспозициясы мен ... ... ... ... және ... ... ... горизонтальды бағытына және
биіктігіне байланысты таулық ландшафт жасай отырып, таудың физикалық -
географиялық ... ... әсер ... ... тау ... ... ... ... тектоникалық
қозғалыстарының интенсивтілігіне, экзогендік ... ... ... ... биік және өте биік тау ... 4 ... ... Осыған сәйкес еліміздің таулы аймақтарындағы топонимдердің
кездесу жиілігі әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... топонимдердің 28 % гидронимдер (227) құрады.
Кесте 20. Оның ішінде ең көп ... ... ... ... бұлақ-3,4%, суат -0,6%, су -13%, көл-16%, тұма-2%, ... өзек -1%, ... ... ... мұз -1,3%, саз ... өткел- 1,7%, жылға-0,4%, қайнар-3,5%, сарқырама, ... ... т.б. ... 20. Тау ... ... ... |Индикатор терминнен жасалған топоним ... ... | ... |
|Арық |Қызыларық (е.м.), Тасарық (е.м.), Ханарық (е.м.), |3,5% |
| ... ... ... ... ... (е.м.) | |
| ... т.б. | ... ... ... ... ... ... |5,2% |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... Күмісбастау (е.м.), Талды– Көлбастау (қон.), | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... Сарыбастау (е.м.) және т.б. | ... ... ... ... ... ... (өз.), |3,4% |
| ... ... ... (е.м.), Кішітерекбұлақ | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... Майбұлақ (е.м.), Мыңбұлақ (е.м.), | |
| ... (өз.), ... ... ... | |
| ... Үлкентерекбұлақ (өз.), Үшбұлақ (асу), | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... Кеңбұлақ | |
| ... ... ... ... (е.м.), | |
| ... ... ... ... Майбұлақ | |
| ... ... ... Үшбұлақ (елді мекен), | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... (асу), Сарыбұлақ (е.м.), | |
| ... ... ... ... ... (е.м.), | |
| ... ... ... ... Талдыбұлақ (өз.), | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... Сорбұлақ (е.м.), Тоғызбұлақ (е.м.) және т.б. | |
|Су ... ... ... ... Жарсу (өз.), |13% |
| ... (өз.), ... ... ... (тау 1250м), | |
| ... ... ... (асу), Талдысу (өз.), Ақсу | |
| ... ... ... ... ... Қарасу (өз.),| |
| ... ... ... ... ... (өз.), | |
| ... (көл), Шөлсу (өз.), Қарасу (е.м.), | |
| ... (ст.), ... (е.), ... ... | |
| ... ... Ташқарасу (е.м.), Үлкен Ақсу (өз.), | |
| ... (өз.) және т.б. | ... ... (е.м), ... ... ... ... |16% |
| ... ... ... ... ... | |
| ... (көл), Жалаңашкөл (көл), Жаңғыркөл (көл), | |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... (көл), Сарыкөлсай (өз.), Тереңкөл (көл), | |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... (көл), Ақкөл (көл), Ащыкөл (көл), Билікөл | |
| ... ... ... ... ... ... ... | |
| ... (е.м.) және т.б. | ... ... ... Тұма (тау 2325м), ... (е.м.) |2% |
| ... т.б. | ... |Қырыққұдық (қыс.), Мысыққұдық (қыс.), Талқұдық |11% |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... Балқұдық (құд.), Жыққұдық (қоныс), Қарақұдық| |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... Тепеқұдық (құд.), Доланқұдық (қыс.), Қосқұдық| |
| ... ... ... ... (құд.), Тасқұдық| |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... және т.б. | |
| Өзек ... (өз.), ... (өз.), ... ... және |1% |
| |т.б. | ... |Мұзтау (тау 4370 м), Мұздыбұлақ (қыс.) және т.б. |1,3% ... ... ... ... (өз.), ... ... |3,5% |
| ... (е.м.), Беларық –Қайнар (е.м.), Көкқайнар | |
| ... және т.б. | ... ... (тау 2176м), ... (өз.), ... |2% |
| ... ... (е.м.), Қарасаз (е.м.) және т.б. | |
|Өткел ... ... ... (су қ.), ... (е.м.) |1,7% |
| ... т.б. | ... ... ... ... ... Қостоған (е.м.) |1,3% |
| ... т.б. | ... ... тау белдеуінде биіктік зоналылық айқын
көрінеді. Бірінші үлгісі Оңтүстік Алтайдан ... ... ... ... ... ... және ... шалғындарының белдеуі
мен тау тундрасы алып ... Ал ... ... Тарбағатай тауының
солтүстік беткейінде дала зонасының өсімдіктері алып жатыр, ... арша ... ... ... дамыған. Екінші типі Іле Алатауында
жақсы дамыған, яғни дала зонасы, онан әрі жапырақты және қылқанды ормандар
мен ... ... алып ... ... ... типі Оңтүстік
Қазақстан тауларында, жекелеген түрлері Өгем жотасында кездеседі.
Қазақстанның таулы тік белдемдік аймағының ... де ... ... ... ... ... Тау жоталарын айнала
тараған жазық алқапты жусанды, ... ... алып ... бұдан жоғарырақ
олар жусанды-шымды дақылды даламен ... ... ... ... 700-900 м ден 1200-1700 м ге дейінгі
ТМД да өсімдіктердің ... ... түрі ... ... өсетін
өсімдіктердің түрлері 5000-нан асады. Мұның көпшілігі таулы ... және олар ... ... ... ... жоғары.
Егер географиялық атау ескiден, ... келе ... ол ... ... ... сене беруге болмайды. Олай болған жағдайда
географиялық нысан туралы жалған түсiнiк алуымыз ... Осы ... ... ... ... ... тоқталсақ. Шығыс
әдебитетiнде бүкiл дүниенi топан су ... ... су ... ... ... Арабиядағы Жидда тауына тоқтағаны ... аңыз ... ... ... бұл кеме Арменияның Масис (Арарат) тауына
тоқтаған болып айтылады. Ал қазақта Нұх пайғамбардың ... осы ... ... ... аңыз ... ... тауы ... бай. Ол аңыз:
Қазығұрттың басында кеме қалған.
Ол әулие болмаса неге ... бiр ... ... ... қалып,
Шопан ата жануар сонан қалған,- деп басталады. Аңыз сол ... ... ... ... ... осы күнге дейiн жеткен. Егер
осы аңызға сенсек Нұх пайғамбар ... ... ... ... Нұх ... кемесiнiң Қазығұртқа келгенi рас болса, Қазығұрт
тауында және сол маңайда тарихи-археологиялық ескеркiткiштер табылуы керек
едi. ... ол ... ... Нұх ... ... ешқандай тарихи
заттар тапқаны туралы хабар жасамағаны ... ... Осы ... атауының сырына Қ.Өмiрәлиев жан-жақты үңiлiп топонимге ... ... ... ... Хива ханы Әбiлғазының «Шежiре-и туркмени»
(1660-1661 ж) атты ... екi ... ... Бiрiншi автор
келтiрген Қорқыт туралы жырда Қазықұрт тау аты болып келедi. ... ... ... ... ... айтқан тартымы бу турур,
Қазығұрт тағуын үңгiр ташыны иоғарлатады,-деп айтылатын үзіндісі бар.
Қорқыт туралы жырдың Х-Х1 ... осы ... ... оны сол ... ... ... Үйсiн, оғуздар жасағынан ескерсек, онда Қазықұрт сөзi сол Х-
Х1 ғасырда соған дейiн-ақ ... ... ... ... ... ... шежiресiнде Қазықұрт Оғыз тайпасының бiр буыны
ретiнде ... ... ... Оғыз ... алты ... ... ... болады. олардың iшiнде Қазықұрт, Қарачық, Турбатлы, Турумчы…
сияқты есiмдер ... жоқ, ... сөзi о ... дәл бүгiнгi фонетикалық құрамда болмауы
мүмкiн. 1Х-Х ғасырда жасаған араб геграфтары Шаш (Ташкент) пен ... ... ... ... ... ... болғанын айтады.
Академик В.В.Бартольд мұны Келестiң суландыратын жоғарғы жағынан
iздеу керек деген болатын. ... ... ... ... атау мен ... оған таяу жерде болған қала Гузкерд не Геркурд бiр ... ... ... ... қазiргi Қазықұрт топонимi өзге фонетикалық сипатымен 1Х
ғасырда және оған дейiн де болған. ... қала аты, сөз жоқ тау ... ... деп ... ... Ал, тау аты бұл өңiрге соғдилардың
әсерi болған ІХ ғасырға дейiн де бар ... деп бiлу ... ... ... ... екiншi бөлiгi құрт сөзiнiң тайпа аты
екенiн айтқан да этимологиясын ашпаған. Ал құрт ескi ... ... ... ... ... Басқұрт, Башқұрт, атаулары - бас қасқыр,
яғни негiзгi ... ... ... ... тотемдiк атау. Қазақ халқының
құрамындағы Қызылқұрт (кiшi жүзде) руы да ... ... ... мағынаны
бiлдiрген. Ендеше Қазықұрт атауы тұтасымен этноним болып, кейiн тау ... ... да ... ... ... ... ... оғыздардың
бiр тайпасы ретiнде айтылуы да осыған байланысты болу мүмкiн.
Қазықұрт деген сөз ... ... ... билiк жүргiзушi, басшылық
жасаушы қасқыр деген мағынаға ... ... ... ... атаулары
бiр кездегi көне түрiк жұртына тән атаулар деген пiкiрлер де ... ... ... тауының аты Қазықұрт өсiмдiгiнiң атынан
шыққан ... ... ... топонимияда жер-су аттарының өсiмдiктер атымен
атау көптеп кездеседi. Мәселен Ақтоғай, Алматы, Аршаты, Жамбыл, Жарқамыс,
Жуалы, ... ... ... Көкпектi, Көктал, Көктерек, Құрағаты,
Қарағанды Қурайлы, Құрқамыс, Сексеуiлдi, Шеңгелдi, Шiлiк т.б. қалалар ... ... ... ... ... ... баршамызға белгiлi. Ал Қазықұрт
(жабник, Filago)-күрделi гүлдердiң бiр туысына жататын ... ... ... сұр ... бiр жылдық өсiмдiк. Сәуiр-мамыр айларында гүлдейдi. Жемiсi
маусымда пiседi. ТМД-да бұл өсiмдiктердiң 10, оның iшiнде ... үш ... Ең көп ... түрi дала ... - ... барлық аймағында
кездеседi [108].
Қазықұрт атауы тек Оңтүстiк Қазақстан облысында ғана ... ... де ... ... ... ... ... тау
және өзен атында да кездеседi [109].
Қазақстан орман қорының ... ... ... - ... ... - ... аймақтарда орналасқан. Осылардың ішіндегісі – Кенді
Алтай, мен Тәңірітау ... ... іле, Шу, ... Жайық бойларында
өзен алқаптары ормандары өседі. Қызылқұм, Қарақұм, Мойынқұм ... ... бар ... ... жер бедері географиялық тұрғыдан алуан түрлі
болып бөлінген. Ормандарымыз ағаш пен өсімдік түрлеріне бай. Жер ... 500 000 ... түрі ... ... Соның 18 000 түрі біздің
өлкемізде бар. Осынау мол ... ... ... ... топырағының
үлесіне тиеді. Сондай-ақ бізде, еліміздің ешбір аймағында ... ... ... ғана тән 730 ... ... пен ағаш түрлері бар
[51].
Іргелі зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... жағынан жақындығына, оларды
пайдаланудың экономикалық тұрғыдан ұқсастығына қарай бірнеше аймаққа
бөлінген ... ... ... ... мен ... ... ... ормандары;
2. Шығыс Қазақстан ормандары (Кенді және Оңтүстік ... ... ... ... ... ... Қазақстанның өзен бойындағы және тоғайлық ормандары;
5. Тәңірітаудың ... ... ... ... ... және ... ... (жотасы) ормандары
негізінен қайыңдар мен ... ... ... ... ... бойының құмда ... ... ... ... шоқ-шоқ ормандар тобы осы аймақ құрамына енеді. Бұл ... бір ... ... әр ... шоқ- шоқ болып өседі.
Бүгінгі таңда республикамызда әр түрлі мақсаттағы 83 қорықша жұмыс
істейді. Олар жалпы көлемі 4 млн. 600 мың ... ... ... ... 46 -сы ... аңшылық, 36-сы қоғамдық зоологиялық және
ботаникалық ... ... ... және бұта ... ... 662 түрі ... 82,3 %-ірі бұталардың, 10,8 %-ағаштың, 6,1 % ұсақ ... ... ... ... ... Республика
территориясында әсіресе қарағай, майқарағай, шырша, балқарағай, қайың,
көктерек, қаратерек, ... ... ... кең ... Ал ... тал,
емен, шетен, үйеңкі, қараағаш, өрік ағаштары сирек кездеседі [ ... ... ... ... ... барлық
топонимдердің 22 %-і өсімдік аттарынан қойылғандығын анықтадық. Кесте 21.
Тау белдеміндегі фитонимдер (179): тал -13%, ... - 4,4%, ... - ... - 3%, ... – 3,9, ... - 9%, қарағай – 4%, қызылша – 0,5%, қаратал
- 2%, бұта- 2 %, ... – 1,6, ағаш - 7,2%, ... – 1,6%, ...... - 1%, ... - 0,5%, алма - 2%, ... - 1%, жиде - 2%, қамыс -
3%, қоңырөлең- 1,6%, ши - 2,7%, ... ... ... баялдыр-
1%, итмұрын - 0,5%, бадам - 1,6%, қазығұрт - 0,5%, ... - 0,5%, ... ... ... ... ... ... – 0,5%,
жыңғыл - 2,%, жүзім, көкпек, қурай, тобыл, кендір, ... ... ... ... - 0,5% кездесті.
Зоонимдері. Тауларда жануарлар дүниесі биік зоналық бойынша ... ... ... өзен ... ... жоғарыда жатқан
зоналарға ауыса береді және ... ... ... ... ... ... таулы ормандарында қабан, елік,
жыртқыштардан аю, ірбіс, түлкі, қасқыр, ... ... ... ... ... ... ... түркістан егеуқұйрығы, қоян
кездеседі. Ал ... тау ... тау ... кептерлер, тау
сарыторғайы мекендейді [110].
Сол сияқты Алматы қаласының оңтүстік-батыс ... Іле ... ... «Алма Арасан» курорты суының шипалық қасиетін адам
баласы 14 ғасырда жануарлар арқылы білген деген әңгіме бар. Ол ... ... ... ... ... ... керуендері Тәңірітаудың етегімен жүріп
отыратын. Бірде жүк артқан түйелерінің ... ... ... ақсап келе
жатқан керуен осы Алма-Арасан суына тап болады.
Кесте 21. Тау ... ... ... ... ... ... ... топоним |
|1 ... ... ... Қараағаш (қыс.), Белағаш (е.м.), Қызылағаш|
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... (жота), |
| | ... ... және т.б. |
|2 ... ... (өз.), Бозбұтақ (е.м.), Алабұталы (е.м.) және |
| | |т.б. |
|3 ... ... ... ... ... ... ... |
| | ... (өз.) және т.б. |
|4 ... ... (өз.), ... (асу), Жалпаққарағай (е.м.), |
| | ... ... ... (тау 2336м), ... |
| | ... және т.б. |
|5 ... |Қарақоға (қыс.), Қоғалы (е.м.), Қоғалы (қыс.) және т.б. |
|6 ... ... (е.м.) және т.б. |
|7 |Тал ... ... ... (өз.), Қаратал (е.м.), Сұлутал |
| | ... ... ... ... (өз.), ... (е.м.), |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | |Талдыбұлақ (өз.), ... ... 2190 м), ... (е.м.), |
| | |Талдысай (қыс.), Үлкен Қаратал ... ... |
| | ... ... (өз.), Інтал (е.м.) және т.б. |
|8 ... ... ... Бестерек (өз.), Көктерек (өз.), |
| | ... (өз.), ... (өз.), ... (өз.), |
| | ... (өз.), Теректі (өз.), Теректі (асу), Теректі |
| | ... ... ... ... (е.м.) және т.б. |
|9 ... ... ... Шағантоғай (өз.) және т.б. ... ... ... (е.м.), Қарашілік (е.м.), Шілікті (аң.), |
| | ... ... ... ... ... (өз.) және т.б. ... ... аялдап, түйелер бұлақтан су ішіп, оған шомылған соң ... ... ... кетеді. Сөйтсе құрамында дертке шипа ... ... ... және күкірт қышқылының тұздар бар екен. Бұл кейін анықталды.
Бүгінде мұнда ... ... буын ... сырқаттанған адамдарды
емдейтін сауықтыру орны жұмыс істейді.
Сонау көне дәуірден бастап-ақ адам баласы өз тіршілігінде табиғаттың ... ... ... ... Оған ... ретінде кейбір үңгірлерде
сақталып ... ... ... ... ... ... аптекалар
эмблемасы - сауытқа оралып, оған уын құйып тұрған жылан ... ... ... Ескі дәуірдегі күміс ақша бетіне жапалақ бейнесі ойылып
салынғаны да ... жеке және ... ... ... есебінде аңдар мен
құстардың бейнелері алынып жүргенін білеміз. Олар мұны ... ... және ... ... үшін істейді. Олардың
көпшілігінің арыстан, сұңқар, ... ... ... хайуанаттар болып
келетінін еске алған жөн [111]. Күні бүгінге дейін ... ... ... Штаттар герібінде бүркіт бейнесі сақталып қалған.
Кейбір мемлекеттер өзінің символы ретінде сол елдердің негізігі байлығы
- өсімдік ... ... ... ... бейнелейді. Бұл
халықтың сол тіршілік дүниесіне деген сүйіспеншілігін ... ... ... жер ... басқа жерінде кездеспейтін түйеқұс - эмуды
көреміз. Сол сияқты Жаңа Зеландияның символы ... құс - ... ... ... - ... ... - тәжілі тырна болып
саналады. Ливан халқы өз туында атақты ливан ... ал ... ... ... ... ... көпеген қалалары өздерінің символы ретінде ертеден-ақ
хайуанттардың бір түрін ... ... ... ... мен ... символы аю болса, ал Нижний Новгорд пен Ростов ... көп ... ... ... ... жас ... ... бұйымдарды сататын
дүкендер эмблемасында дегелектің суреті көзге шалынады. Өйткені бұл құстың
тіршілігі адаммен тығыз байланысты. Олар ... ... ... шарбағына
салады. Аумағында дегелек қоныстанған үй иесінің қуанышында шек ... ... ... ... ... ақ ... ... құсы» есебінде
бейнеленеді. Ауыл тұрғындары оның ұясын бұзуды қылмыс санайды. Оны көздің
қарашығындай ... ... ... көне ... адам ... ... ... бірге өмір сүріп келеді. Бұлар табиғаттың
көркі, әсемдік, сұлулық және ... ... ... ... есептеледі.
Зерттеу барысында еліміздің ... тік ... ... ... ... ... бес топқа топтастырылды болады.
Кесте 22. Зерттеу нысаны болған еліміздегі таулы тік белдемдік ... ... 12 % ... ... кездескен атаулардың 38 % үй жануарларының ... ... ... мен ... ... аттарынан, 29 % құстар мен
балықтардың аттарынан қойылғандығы анықталды. Оның ішінде түйе-2,3%, ... ... ... теке-3,5%, мысық-1,1%, шошқа-3,5, ... ... ... ... ... ... құр-1
%, қой-2,3%, тоқты-2,3%, айғыр-7%, бұғы-2,3%, сиыр-3,5%, бүркіт-1%, шабақ-
1%, өгіз-1%, құлан-2,3%, балық-1%, ... ... ... ... қарға-2,3%, ат-1%, сауысқан-1%, ешкі-1%, жапалақ–1%, есек-1%, жылқы
-1%, бие-1%, байтал-1%, көгершін-1%, дөнен-1%, және т.б. ... ... ... ... |Аң атары |Топонимдер ... ... , ат, ... ... ... (тау 771м), Айғыржал |
|жануарлары |бота, ешкі, |(тау 2457м), Атжайлау (тау 2405 м), Айғыржал |
| |лақ, ... |(тау 1987м), ... (өз.), ... ... |
| ... қой, ... ... Сарыешкі (е.м.), Үлкен |
| ... ... (өз.), ... ... ... ... |жылқы, ... ... ... Қошқарбасы (құм), Қарақошқар |
| |мысық, сиыр, ... ... ... ... (қыс.), |
| ... және ... (өз.), ... (өз.), Сарыайғыр (өз.),|
| |т.б. ... ... ... (өз.), ... |
| | ... ... (тау 1334 м), ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... (қыс.), Көкөгіз |
| | ... ... (асу) және т.б. ... ... , |Арқарлы (е.м.), Бұлан (е.м.), Бұғылы (өз.), ... ... ... |Құлжабасы (тау 1183 м) Қоянды (қыс.), Қоянды |
| ... ... ... ... (тау 3600 м), Қоянкөз (е.м.) |
| ... және ... (тау 1408 м), ... ... ... |
| |т.б. ... ... (өз.), ... ... ... | ... ... ... ... ... Құлан |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... (тау 2405 м), Дегерес (тау 1346 м) |
| | ... т.б. ... мен ... қарлы|Құзғынтас (асу), Қарлығаш (е.м.), Ұзын-Қарғалы|
|насекомдар |ғаш, қарға, |(е.м.), Ұзын-Қарғалы (өз.), Құркөл (көл), Құсты|
| |құр, құс, |(тау 619 м), ... (өз.), ... ... |
| ... ... ... ... (тау 2413м), ... |
| ... ... ... ... (тау 1327м), Шыбынсай |
| ... |(тау 2036 м) және т.б. |
| ... | |
| ... және | |
| |т.б. | ... ... ... (елді мекен), Жайынкөл (көл), Жыланды|
|мен ... шаян |(тау 1527 м), ... ... мекен), Жыланды |
|бауырымен |және т.б. ... ... ... ... ... Шабақты |
|жорғалаушы | ... ... ... Бала Шаян ... ... | ... Шаян (өзен) және т.б. ... ... ... ... (қыстау), Бақалы (елді мекен), Бақабұлақ|
|лер мен ... т.б. ... ... ... (Тау 2146 м), ... ... ... Тышқан (өзен), Тышқантау және т.б. |
3 Қазақстандағы өзгеріске ұшыраған ... ... ... ... ... ... қалпына келтірудегі әлемдік іс-тәжиірбе.
Көптеген елдердің үкімет орындары, ғылыми мекемелері, картографиялық
қызметі ... ... ... ... ... ... келеді.
Сонымен бірге географиялық атауларды халықаралық және ұлттық стандарттауға
және топонимикалық деректердің ұлттық ... ... ... ... ... беруге мемлекеттік дәрежеде көңіл бөлінген.
Мысалы бұл жұмысты АҚШ - та ... ... ... ... атаулар жөніндегі тұрақты комиссия», ал ... ... ... атаулар жөніндегі Ұлттық комитет», Ресейде Геодезия
мен ... ... ... ... ... АҚШ -тың ... электрондық тәсілмен жасалған топонимдік базасы 2,5 миллион
атаудан тұрады және ол бүкіл әлемдік ... ... ... оған ену кез
- келген елге рұқсат етілген [ ]. Кез-келген географиялық ... ... ... бірі ... ... ... ... географиялық атаулардың мұқият тексерілуі.
Географиялық атаулардың берілу ережесін тұрақтандыру және талдауда
отандық ... ... ... Географиялық атаулардың
берілуі мен оларды пайдалануда тұрақты ... ... ... ... ... ... мекемелер құрған. Олардың іс-
тәжирбесін білуіміз біз үшін орынды қызығушылығымызды тудыруда. Осы ... ... ... қызметіне назар аударсақ. АҚШ-та географиялық
атаулардың әр түрлі жазылуын тоқтату шараларына байланысты және ... ... ... ... үшін ... жылы-ақ Географиялық атаулар
бюросы құрылған (U.S. Borad on geographical names). Бұл ... ... ... ... ... атаулардың мәселесін шешу ғана емес,
мемлекеттік мекемелердің ... ... ... ... ... ... ... жүктелді.
Канадада Географиялық аталар бюросы географиялық атаулардың дұрыс жазу
мен пайдалану қажеттіліктеріне байланысты АҚШ – тан сәл ... ... ... Бұл ... ... АҚШ-тағы құрылған мекеменің
қызметтерімен ұқсас болды.
Ұлыбританияда 18 ... ... ... отарларындағы жергілікті
атаулардың транскрициясын жүйелеуге тырысты. ... бұл ... 19 ... нәтижелі бола қойған жоқ. 1-ші ... ... ... ... ... ... едәуір қиыншылық көргендіктен ... осы ... ... ресми түрде дұрыс жазылуымен
айналысатын тұрақты мекеме құру туралы ... ... ... ... ғана, 1919 жылы Ресми Британ қолданысы үшін Географиялық
атаулар ... ... ... ... ... ... ... names for British official use).
Чехославакияда географиялық нысандарды ... ... ... ... ... ... ... тарапынан
орындалды. Елді мекен атауларын анықтау еш қиындық келтірмеді.
Физика-географилық нысандардың атауын қалпына келтіру ... ... салу ... ... ... аймақтардағы тау жоталары,
аңғарлар, ойпаттар және т.б. нысандарды анықтау ... ... ... ... ... 1931 жылы әскери-топографиялық басқармасының
бастамасымен физика-географиялық нысандардың атауын жүйеге ... ... ... ... Бұл ... 1937 ... ... етті.
1951 жылдан бастап Чехославакия аймағындағы одан тыс жерлердегі физика-
географиялық нысандардың атауының жазылуын (ЦУГиК) Чехославакияның Геодезия
және ... ... ... ... комиссиясы
айналысады.
Кенияда елдің ірі ... ... ... үшін ... ... ... географиялық атауларды
жинау және олардың жазылуында бір жүйеге келтіруде қажеттіліктер туындады.
Осы мақсаттарды орындау үшін 1948 жылы ... ... ... құрылды.
Швецарияда 1: 25 000 масштабтағы жаңа карталар жасау барысында 1943
жылы атауларды беретін комиссия ... ... ... елді – ... және темір жол станцияларының
аттарын ... үшін ... ... ... ... құрылды.
Географиялық атаулардың берілуіне байланысты мәселелердің ғылыми шешімдер
шығаруда топонимиканы зерттеудің маңызы зор. ... ... ... жұмыс істеп және топонимикалық журналдар шығаруда. ... ... ... ... ... ... ... үлкен
көмек көрсетуде [ ].
3.2 Қазақ географиялық терминдерінің әлемдік кеңестікке енуі (қазіргі
жағдайы, тарихи алғышарттары)
Қазақ географиялық атаулары ертеден-ақ, ... ... ... ... ... ... және ... қызықтырып келдi. Осындай көңiл ... ... ... ... ... кiтабына В.И. Татищевтiң «Роспись
алфавитная», П.П. Семеновтың «5 ... ... ... ... ... А.А. ... ... атаулар» және осы
тәрізді т.б. географиялық атаулар сөздiктерiн айта ... ... ... өзiнде-ақ осы сөздiктерде Қазақстанның iрi географиялық
атаулары транскрипциялық бұрмаланулармен болса да кездестi.
1917 ж ... ... ... ... ... ... ... және аймақтық географиялық атаулар сөздiктерi басылып шықты.
Олардың ... мен ... ... ... 3 ... ... болады: 1.
Энциклопедиялық сөздiктер; 2. ... ... ... ... сөздiктер.
1. Энциклопедиялық сөздiктер. Олар жан-жақты анықтамалық сипатқа ... ... ... ... ... нысандар туралы азды
көптi бiраз мәліметтер ендi. ... ... ... оның орны мен
әкiмшiлiк-аумақтық құрамының қатынасына қысқаша түсiнiк берiлдi. ... ... ... ... онда ... ... ... биiктiгi, ұзындығы мен енi, өзеннiң ұзындығы, ... ... ... және т.б. көрсеткiштерi) оның геологиялық құрылымы, өсiмдiк -
топырақ ... ... ... тік ... ... ... т.б. ... берiлдi.
Сөздiктiң мұндай түрлерiне КСРО-да С.В. Калесниктiң басшылығымен
шыққан «Географиялық атаулардың энциклопедиялық ... [113], ... ... шыққан «Географиялық энциклопедиялық сөздiк:
Географиялық атаулар» [114] және т.б. ... ... ... ... дәстүрлi бұрмаланған түрде болса да ... ... ... ... ашылмайды, атаудың этимологиясы көрсетiлмейдi. Шартты
түрде мұндай жұмыстарға дүниежүзiлiк, одақтық және ... ... ... ... ... оған ... тiлiнде шыққан 12
томдық «Қазақ Совет Энциклопедиясында» жатқызуға болады [115].
2. Географиялық атаулардың сөздiгi. Бұл ... ... тек ... тәртiпен орналасқан тiзбесi ғана берiлген. Мұндай
сөздiктердiң негiзгi мақсаты мен мiндетi Г.И. Донидзенiң анықтауынша КСРО
дағы орыс тiлiнде емес ... ... ... ... және ... ... ғылыми негiзде жалпы тәжiрбиеге сәйкес қалыптастыру ... ... ... өзiндiк топонимиялық сөздiк түрiн жетiлдiру
болып табылады. Мұндай сөздiктер ең ... ... ... ... ... ... тiлде және республикада бiрдей ресми бекiтiлген түрде
қолдануды қарастырады. Одан басқа географиялық ... түрi, ... ... ... ... Бұл ... ... нысанға
қатысты басқа мәліметтер қарастырылмаған.
Географиялық атаулар сөздiгiнiң ... ... ... ... есiм, ... белгiлер қызметiн
атқармайды. Бiрақ топонимиялық сөздiк оларды құрастыруда алғашқы, негiзгi
мәлімет ... ... ... ... ... және ... ... сөздiктерден мазмұнына байланысты айырмашылық жасайды.
Нормативтiк сөздiктер аумақтың ... ... ... ... және ... ал ... ... салалық және жалпы
географиялық болып бөлiнедi.
Жалпы мемлекеттiк ... ... ... ... немiс тiлiнде жарық көрген ... ... ... «КСРО-ның ресми стандартталған сөздiгi», т. б. жатады.
Республикалық ... Ғ.Қ. ... ... географиялық
атауларының сөздiгi», «Қырғыз ССР-iнiң ... ... ... ... ... ... сөздiгi» және т.б. жатады.
Бұл ережеге сәйкес ... ... ... физикалық-
географиялық та, экономикалық - географиялық та атаулар ... ... дағы тек ... ... ... «КСРО-ның орографиялық
атауларының сөздiгi» салалық сөздiк жасаудың үлгiсi болып табылады.
Негiзiнен жалпы мемлекеттiк нормативтiк ... ... ... ... ... ғана енгiзiлген. Сонымен бiрге бұлардың көпшiлiгi
дәстүрлi бұрмаланған түрде енген. Сондықтан да олар қазақ ... ... бiр iзде және ... түрде жазуда мемлекеттiкте, халықаралықта
талаптарды өтеуде әрқашан көмектесе алмайды.
3. Топонимиялық сөздiктер. Бұл сөздiктерде ... ... және ... номинациялық қырлары, белгiлерi географиялық
атауларда кеңiрек және толық қамтыла сипатталады.
Топонимиялық сөздiктерде ... ... ... ... ... идентификациясы, географиялық уәжденуi, тарихи
шарттары лингвистикалық ... ... ... ... дамуындағы
өзгеру себептерiн көрсетедi. Топонимиялық сөздiктер мазмұнына қарай жалпы
топонимиялық және салалық (география-топонимиялық, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... жалпы мемлекеттiк,
республикалық, аймақтық және ... ал ... ... ... ... оқырмандарға арналған болып бөлiнедi. Мұндай сөздiктерге В.А.
Никоновтың «Қысқаша ... ... О.Т. ... «Таулы Алтайдың
топонимялық сөздiгi», А.К. Матвеевтiң «Оралдың географиялық атаулары,
Қысқаша топонимялық ... Е.Н. ... ... ... ал ... ... ... А. Әбдiрахмановтың «Топонимика
және Этимология», Е. Қойшыбаевтың «Қазақстан географиялық атауларының
қысқаша түсiндiрме ... Т. ... ... және ... «Қазақстан географиялық атауларының сөздiгiн» лингвотопонимиялық
сөздiктерге жатқызуға болады.
Жоғарыда аталған және осыған ұқсас басқа да ... ... ... ... ... ... көтерiп, бiздiң бiлiмiмiздi
кеңейте және ... ... ... әлеуметтiк-тарихи құрал және ғылыми
анықтамалық болып табылады.
2717,3 км аумақты алып жатқан Қазақстанда қазақ, орыс, ... ... ... ... ... ... ... атаулар көптеп кездеседi.
Дегенмен осы ... ... ... - ... ... iшiнде
басым көпшiлiгi қазақ топонимдерi. Осы ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... салушы, жергiлiктi терминдер мен топонимдердiң
ең бiлгiрi және қазақ халық терминдерiн алғаш ... ... ... ... ... ... көрсеткен Ғ.Қ. Қоңқашпаев
болды. Осы жұмысқа қатысты КСРО дағы iрi топономист Э.М. Мурзаев: ... Ғ.Қ. ... ... халықтық терминдер сөздiгiн атап өтуiмiз
қажет. Бұл еңбек Қазақстан топонимиясын ... ... ... ... ... ... уйр, ... сияқты бiрқатар монғол сөздерi де
енген түрiк географиялық ... ... ... ... ... ... кейбiр түсiнiксiз терминдер ерекше бөлiнiп көрсетiлген.
Мұнда иран тiлдiк асар, хисар, гисар, ленгер, ... араб ... ... де ... ... мүмкiндiк болған жерiнде осы сөздермен,
терминдермен бiрiгiп жасалған географиялық атауларды көрсетiп ... ... ... Ғ.Қ. ... ... ... жақсы сипаттады.
Шындығында Ғ.Қ. Қоңқашпаев Қазақстан аумағындағы сақталған ... ... ... ... ... мағынасын және бiрқатар аз
түсiнiктi атаулардың ... ... ... ... ... Қоңқашпаевтың еңбегiнiң негiзiнде 1960 жылы А.С.Титова Москвада
«Қазақ ССР-iнiң географиялық атауларының жиi кездесетiн терминдерi ... ... ... ... ... ... 60 ... сөздiкке 350-ге жуық қазақ географиялық терминдерi мен сөздерi ендi.
Мұнда жергiлiктi терминдер мен ... ... ... ... ... және ... тiлiнде жазылуы келтiрiлген және терминнiң
көп қолданылатын мағынасы, таралуы мен географиялық атаудағы ... мен ... ... ... Мысал ретiнде келтiрiлген
географиялық нысанның әкiмшiлiк орнын көрсетiп, сөздiкте берiлген терминмен
жасалған туынды сөздi, ... ... ... ... терминнiң бұрмаланған
нұсқасын дұрыс нұсқасына ... ... ... ... ... ... және
Қазақстан геграфиялық атауларына байланысы, қатысы бар т.б. ... ... ... жиi кездесетiн географиялық терминдер
мен сөздердiң бiр iздi орысша транскрипциясын ... оң ... Бiр ғана ... ... мен ... аз ... едi. Бұл ... кезде сирек кездесетiн библиографиялық кiтаптар қатарына жатады.
Ғ.Қ. Қоңқашпаевтың ... ... ... ... қазақ атауларын бiр
iзге түсiру және қалыптастыруда жазуда ерекше маңызды рөл ... ... 2100 ғана ... ... ... ... ... соң келесi күнi-ақ
сирек кездесетiн библиографиялық кiтапқа ... Орыс ... ... ... ... ... ... орысша транскрипциясының жақсаруына
көмектескен бiрден бiр сол ... Одақ ... ... ... Сөздiк 2000 ға жуық ... ... ... ... ... шектелген. Сөздiкке жергiлiктi айтылуы мен мағынасы белгiлi
атаулар ғана енгiзiлген.
Сөздiктiң ... ... ... ... ... ... ... нұсқасы, сонымен қатар нысанның түрi көрсетiлiп, топонимнiң
мағынасы ... ... ... ... ... жазылған.
Қосымшада орыстың арнайы әдебиетiне енген ... ... ... мен ... ... ... үшiн толық түсiндiрменi талап
ететiн терминдер мен сөздер келтiрiлген.
Сөздiктiң соңында дұрыстауды қажет ететiн қолданыстағы дұрыс ... ... ... ... ... ... ... 25% алып
тұрған осы бөлiмi бiрiншi бөлiмде сәйкес келетiн ... ... ... ... беру ... емес едi. Оның ... басқа iрi нысандарын беру керек едi. Өкiнiшке орай автор ... ... және ... ... ... ... және қайта басып шығара алмады.
Е.Қойшыбаевтың «Қазақстан топонимдерiнiң қысқаша түсiндiрме сөздiгi»
2000-ға жуық Қазақстанның географиялық атауларынан тұрады. ... ... ... ... ... ... ... және мүмкiндiгiнше
лингвистикалық түсiндiрме беруге тырысқан. ... ... ... ... ... ... берiлместен тек, орыс ... ... ... ... ... берiлген. Дәлдiкке сәйкес
келе бермейтiн географиялық нысанның түрi мен ... ... ... жан - ... ... ... берген. Сондықтан сөздiк тек
топонимикалық-этимологиялық сипатта жазылған, яғни ... ... ... бермейдi.
Автор топоним жасауда белсендi қатынасатын географиялық, биологиялық,
геологиялық және ... ... ... мен ... ... және ... сипатталатын географиялық нысанның шындығы мен
логикасын ескермеген және ... ... ... ... ... ... кездесетiн «ақ» (Ақтөбе) сөзiнiң мағынасын ... шөп ... жер деп ... ... Ал С. ... Е.Р.
Рамазамановтың «Қазақстан өсiмдiктерi» деген сөздiгiндегi, 5685 өсiмдiктiң
iшiнде ... ... ... ма ... Ақсу - Аюлы селосының Ақсу өзенiнiң ... ... ... ... ескерместен Ақсу-Аюлы атауын екi ... ... ... Сол ... ... топономист ғалымдар Э.М. Мурзаев,
Е.М. Поспелов, Ғ. Қ. Қоңқашбаевтардың тарапынан қатты сынға алынып, терiс
баға ... ... ... А. ... ... ... сiңiрдi.
«Қазақстанның жер-су аттары», «Қазақстан этнотопонимикасы» монографиялары
мен көптеген мақалалары, одақтық, ... ... ... ... ... ... ... ғылымын
одақтық деңгейге көтердi. Географиялық атаулар сөздiгiн құрастырушы
мамандар үшiн ... ... және ... атты ... ... саласы бойынша жүргiзiлген еңбегiнде этимологиялық
зерттеулердi саралай отырып, топонимдердi этимология жағынан зерттеулердiң
маңызын ... ... ... ... 140-қа жуық ... ... ... зерттеулерi өте маңызды.
Әрине осындай үлкен жұмыста жекелеген анықтауды қажет ... ... ... де ... ... ... ... атауын Испания
мен Францияны мекендейтiн мангус - жыртқыш аңмен ... ... ... ... ... осы испандық аңнан шыққан дейдi.
Егер осы аң Қара ... бен Азов ... ... Балқан, Кавказ және т.б.
таулар мен әртүрлi табиғи ... ... ... ... ... болса, онда жергiлiктi тұрғындар оны басқаша атаған
болар едi.
1990 жылы А.Абдрахманов, Т.Жанұзақов, А.Сапарбеков және ... ... ... ... ... сериясымен
Жезқазған облысына арналған бiрiншi томы жарыққа шықты [116]. Сөздiк 5000
ға жуық ... ... ... ... және ... орталықтары мен
физикалық-географиялық нысандардың аттарын қамтиды.
Сөздiктiң ... мен ... ... ... ... ... Онда ... атауының жазылуының түп нұсқасы жақшаның iшiнде
атаудың орыс тiлiнде жазылуы, сонымен бiрге нысанның түрi, ... ... ... ... ... ... ... сөздiкте
кейбiр физикалық - географиялық нысандардың сандық көрсеткiштерi: ... ... ... ... ... ... артық тәрiздi. Ең
маңызды бөлiмi көптеген аз ... және көне ... көне ... ... парсы және көптеген тiлдерден мысал келтiре отырып мағынасын
ашып түсiндiрiлген этимологиялық бөлiмi ... ... ... ... кездесетiнi сияқты, кейбiр топонимдерге географиялық
шындықты ... ... ... ... ... ... ... шың - орай (рай емес) сөзiнен жасалынған ... ... бiр ғана ... ... тек ... ... ... болғандықтан Қызыларай сөзiн сөздiкке енгiзудiң қажетi жоқ едi.
Тағы да, автор ... көлi ... ... көкпен және
қасиеттiлiкпен байланыстырады. Бiздiңше көл ... ... ... ... ... болмау керек. Көл негiзiнен көктемде
ерiген қар суларымен ... ... ... ... ... өзеннiң кең аңғарында жатқандықтан жайылмалық болып келгендiктен және
көл табаны Жаман Сарысу өзенiнiң деңгейiнен төмен ... суы ... ... бiр ... ... шұқырын толтырады да, жазда ... ... ... ... ... ... iшкi сумен толысып
тұратын көл деп түсiндiру шындыққа әлдеқайда жақынырақ сияқты.
Сөздіктің бұл томында Жезқазған облысының қазіргі ... ... ... енетін елді мекендермен қатар көптеген физика-
географиялық нысандардың атаулары қамтылған. Сөздікте ең ... ... ... ... да ... ... орысша жазу үлгісі, кейде оның
жұптаса, қатарласа айтылып жүрген түрлері де беріледі. Одан соң сол ... ... ... ... мекен-жайы көрсетіледі. Егерде бір атаудың
бірнеше жерде, бірнеше ... ... ... сол ... ... ... Осыдан кейін топонимдік атаулардың мән мағынасы анықталып түсінік
берілген. Дегенмен, сөздіктің құрылымы кей жерлерінде сақталмаған [111].
Бір ғана ... ... - ... ... деп 2 түрлі нұсқада
берген. Сонымен бірге: «Тоқырауын - тұйыққа тіреліп, тоқтап ... су, ... ... Егер өзен ... тіреліп тоқтап қалса ол жерде көл пайда
болу керек. Ал мұнда ондай көл жоқ. ... ... сөзі «жер ... ... ... ... береді.
Республикамыздың елді мекендерін толық та анық ... ... ... ... 1978 ж ... көрген «Казахская ССР.
Административное ... ... атты ... ... ... түгел дерлік қамтылса, осы еңбектің жаңа басылымы 1989
ж қайтадан ... ... Бұл ... ... ... да орысша
жазылған. Сондықтан көптеген қазақ атауларының орысша ... ... ... ... кеткендері де бар. ҚР тәуелсіздік ... ... ... ... Тіл ... институты 1998 ж «Рауан» ... ... ... ... ... ... Бұл сөздіктің
құрылымы: әріптік тәртіппен түзіліп, нысанға ғылыми анықтамасы ... ... Сөз ... ... ... қазақ тілінің әдеби тіл
нормасына, қазақ тілінің орфографиялық ... сай, ал ... ... орысша жазылуы берілген. Атаулардың қазақша және орысша жазылуынан
соң оның әкімшілік бөлінісі, ауданы көрсетілді.
Физикалық - географиялық нысандарды ... ... ... ... ... мен тиісті белгілері көрсетілген. Басқа тлден енген
атаулар тілімізде қалыптасқан күйінде берілсе, орыс тіліне тән ... ... ... ... ... жазылған.
Бұл жұмыстың ең үлкен кемшілігі кітаптың басында облыстың
әкімшілік - аумақтық бөліністерінде болған кейбір ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының тәуелсіздік
алғаннан кейінгі өзгерістерді айтпағанда, Кеңес үкметі орнағаннан ... де ... ... ... ... әкімшілік
бөліністермен жазған. Мыс: Арық сағасы (Арык сагасы) – тар. жер. 3-ауыл.
Сарысу ... Атб. ... және ... - ... ... ... ... анықтайтын
топонимнiң негiзi. Топонимикалық әдебиеттерде ... ... әр ... ... олар бiр ... ... ... ... ал ... тiлдi ... ... term,
яғни географиялық ... ... ... [72]. Э.М.Мурзаевтың,
И.Л.Щукинаның, ... ... ... ... ... бозінген, жар, құм, қорған қыр, орман, саз, сай, сел, ... ... ... ... ... ... шағыл, шоқалақ тәрізді 20 астам
қазақ халқының географиялық терминдері ... ... ... ... ... [119].
Жергiлiктi географиялық терминдердiң географиялық жалқы атау жасаудағы
белсендi ролiне бұрыннан көнiл аударылып келедi. ... әр ... ... ... ... ... ... географиялық
терминдерсiз бiрде-бiр елдiң ... ... және ... ... айтарымыз жергiлiктi географиялық атаулардың Қазақстан
топонимиясын қалыптастырудағы рөлi өте ... ... ... ... ... ... атауларды
қалпына келтіру мәселелері. (ұсыныстар)
Еуразия құрлығының 5% ын, Ресей, ... АҚШ, ... ... ... 9 - шы ... алып ... Қазақстан Республикасының
аумағында көптеген ел, халық, тайпалардың қоныстанып, мемелекет құрып өмір
сүргені және елеулі оқиғалардың ... ... ... Жылнамалардағы 7
- 8 ғасыр ішіндегі араб басқыншылығы, 13 - ғасыр басындағы ... 15-18 ... ұзақ ... ... қалмақтармен болған
соғыстар және Патшалы Ресейдің қазақ жеріне жасаған қанды жорықтары, ... ... ... ... ... құрылымның болғанын
дәлеледейді [120].
Кез келген саяси және ... ... ... ... барлық
саласына әртүрлі өзгерістер алып келетіні белгілі. Қазан төңкерісінен кейін
Кеңес үкіметі Қазақстанға қатысты арнайы саясат жүргізді. Кеңес ... ... ... жерімізге күшпен қоныс аударылуы, ұжымдастырылу,
тың игеру және т.б. елеулі оқиғалар елді ... жер - су ... ... ... ізін қалдырды. Мысалы 1786-жылы ... ... ... ... ... ... ... реформасын, 1822 жылы
Сібір қазақтарын басқару жарғысын, 1824-жылы Орынбор ... ... ... ... және 1890-1891 жылдары басқару реформаларын
жүргізіп, біртұтас қазақ өлкесін 3 ... ... ... ... Астрахань губерниясына, ал Маңғыстауды Кавказ әскери округіне
бағындырды. ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Патша үкіметінің шенеуніктері жаңа
әкімшілік құрылымдарға жергілікті ... жат ... ... ... төстеушілердің есімдерін беріп (атап айтар болсақ Шымкент –орыс
генералы Черняевтың ... елді ... ... ... ... ... ... Тихоновка, Токаревка, Захаровка, Плахова,
Семеновка, Ивановка, Майоровка, Морозовка, Петровка, Киевка, Черниговка,
Самарка, ... т.б. деп ... ... көптеген жағдайларда елді
мекендерді, ауылдарды санмен таңбалады.
Коммунистік қоғам кезінде көптеген географиялық атаулар ... ... ... жаңа ... ... Сол ... ... Калинин, Крупская, Коммунизм, Социализм, Комсомол, Киров
және т.б. атаулар ... ... ... бірнеше реттен қойылды.
Қазіргі кезде Қазақстанда жергілікті ... ... ... 100 - ... ұлт ... қоныстанғаны белгілі. Бұл ұлттардың ... ... ... ... ... тың ... ... және кейбір ұлттарды
күшпен қоныстандыру саясатының жемістері деуге болады. Тарих ... ... ... ... ... ... ... жер - су атауларына өз әсерін тигізіп, карта беттерінде тың
игерушілердің қойған Донской, ... ... ... ... ... XX, XXI, XXII ... ... т.б. атаулардың пайда болуы сол кезеңнің нақты көріністері
болып табылады. Елді мекендердің саясиландырылған мұндай атаулар ... де ... ... ... болу ... мен шарттарына сәйкес эндонимдер және
экзонимдер болып бөлінеді. Эндонимдер – жергілікті халықтың өз ... ... ... нысандардың жергілікті атаулары. Олар өздерінің
көнелігімен және тұрақтылығымен ... өте ... ... оларға Каспий,
Арал, Алтай, Алатау, Жайық, Арыс, Талас, Іле, Елек, Сырдария, ... ... ... ... Талғар, Теке, Жем т.б. ... ... ... аттары жатады.
Ал экзонимдер-отаршылдардың немесе жаңадан қоныс ... ... ... сәйкес қойылған географиялық атаулары. Бұл ... және ... ... ... ... ... ... Экзонимдерге, сонымен қатар түпнұсқасына сәйкес келмейтін
ешқандай ... ... ... ұшыраған атауларда жатады.
Отарлаушы ел жеңілген елдің жер су аттарын тілі келмегендіктен ... ... өз ... ... ... ... айтып кеткен.
Кейінгі ғасырлар бұл пікірді толық растап және жер - су ... ... ... ... әсерін көрсетіп берді. Мысалы, Шығыс Қазақстанда
- Құрық - Курюк, Қарақожа - Карагужиха, ... - ... ... ... Қалба - Колба; Қарағандыда Маңқы - ... Алты үй - ... ... - ... Кеңөткел - Кенейкуль, Есіл - ... ... - ... т.б. ... ... ... айта аламыз. Сондай ақ ұлттық атауларымыздың ... ... ... ... ... ... мағынаға ие болып кеткендері де аз ... ... - ... ... - ... ... Бурабай-
Боровое, Абылай алаңы - Ясная поляна, Жеке батыр - ... ... Аққу көлі - ... және т.б. зерттеуді қажет ... ... ... осы ... ... мән ... ... көп
көңіл бөледі.
Қазақстан БҰҰ толық мүшесі ретінде тәуелсіз ... ... ... нәтижесінде отаршылдардың әсерінен және арнайы мақсатпен
өзгертілген жер-су атауларының тарихи ... ... ... ... ... ... жұмыстар негізінен 3 бағытта өрбіп отыр:
1. Өзгертілген жер - су, елді мекен аттарын байырғы
тарихи аттарымен алмастыру;
2. Транскрипциясы бұрмаланған ... қате ... - су ... ... қалпына келтіру;
3. Байырғы атаулары ұмтылған немесе қате жазылған
отаршылдық-тоталитарлық сипаттағы елді мекендер
мен білім және ... ... ... ... ... 1991 -1999 ... ... 6 облыс, 69 аудан, 23
қала,  493 ауыл және кент, станция,  101 ... ...  494 ... ... ... ... аты ... немесе бұрмаланған
атаулары қалпына келтірілді. Мысалы, Алматы - Зайлийское -Верное - Верный
- Алма Ата - ... ... - ... - ... ... - Ата - ... Джамбул - Жамбыл - Тараз, Атырау - Гурьев ... ... ... ... ... алуы осының нақты көрністері.
Сонымен бірге елді мекен, жер-су атауларын тарихи географиялық маңызына
қарай байырғы қалпына ... ісі ... әр ... әр ... ... келеді. Оңтүстік облыстарда бұл жұмыста алға ілгерлеушілік бар
болса, солтүстік облыстарда бұрынғы отаршылдық, тоталитарлық дәуірде ... ... ... ... ... ... сол ... тұр.
Солтүстік Қазақстанда Андреевка, Петровка, Ново-Никольское, Благовещенка,
Святодуховка және қызыл төңкеріс пен ұжымдастыру кезеңі тудырған ... ... тың ... кезеңінде қойылған Целинный, Украинский,
Москворецкий, Таманская дивизия, Полтавка сияқты атаулар ... ... ... ... жағдай Шығыс Қазақстан ... да тән. ... ... ... ... ... Пантелеймоновка,
сияқты атаулар әліде сақталуда. Ресми мәліметтерге сүйенсек, Солтүстік
Қазақстан ... 183 ... ... 98,  744 елді ...  278 ... ... ... сай реттеуді қажет етеді.
Соңғы 3-4 жыл ішінде Комиссия бекітуімен 2 ... 4 ... ... 340 білім мәдениет мекемелерінің атаулары өзгертіліп, 2 аудан, 1
қала атауларының транскрипциясы нақтыланды. ... ... ... ... - ... Сергеев ауданы - Шал ақын ауданы, Целинный ауданы -
Ғабит ... ... ... ... ... Орда ... - Бөкей
Ордасы ауданы, Шығыс Қазақстан ... ... ... - ... қаласы
деп қайта аталды.
Еліміздегі географиялық елді мекен, жер - су атауларын ұлттық негізде
немесе ... ... ... қалыптастыру жұмыстарына қысқаша
тоқталсақ, мәселен 1991-2001 жылдар аралығында Қостанай ... ... ... 10 ... 9 ... ... 3 ... 14 ауыл, 25 білім беру, мәдениет
ұйымдары жаңа атауға ие болды. ... ... ... ... ... - Меңдіқара, Комсомол - Қарабалық, Ленин - ... - ... ... сияқты аудан, елді мекен
атаулары өздерінің тарихи - географиялық атауларын қайта ... ... ... ... - ... ... ... Қарабұтақ
ауданы - Әйтеке би, Новоресей ауданы Хромтау болып өзгертіліп, ... ... ... ... ... 25 ... елді ... 8 мыңдай мектептің, 20
мыңдай физикалық-географиялық нысандардың ... ... әлі де ... ... ... ... ... қажет етеді.
Қазақстандағы географиялық атаулардың жалғыз және аз да болса толық
сақтаушысы ірі ... ... ... Бірақ бұл топографиялық
карталарда кең ... ... ... ... ... ... ... атауларын толық қамтымайды. ... ... ... ... 250 ... ... ... (тау, шоқы, аңғар,
қоныс т.б.) тек 25 мыңының ғана 85 мың ... 5 ... ғана 48 ... 3 ... ғана ... ... Әрине картаға түсірілген
географиялық ... ... ... ... ... бар. ... немесе сұрау салу жолымен жинауға болады. Бұл тығырықтан
шығудың тиімді бір жолы ... бар ... ... ... ... ... географиялық нысандардың атын қалпына келтіру, яғни аты жоқ
нысанға жанындағы ... ... атын ... ... ... атын ... ... жағдайда масштабы 1:100 000-дық картаның тиімділігі шексіз.
Қарағанды облысы Осакровка ауданынан мысал келтірсек, М-43-27 ... ... ... тау ... Ал белгісіз себептермен оның аты
картада келтірілмеген. Осы таудың етегінде Найзатас қыстауы орналасқан. Сол
қыстау атын осы ... алды деп ... ... ... ... ... Майбұлақ тауы, Майбұлақ ауылы, Майбұлақ жайлауы түсірілген.
Солардың арасында ... ... ... ... олардың бірде
біреуінің аты жазылмаған. Біздіңше сол ауылдың, сол ... ... ... ... ... Сол ... ... Майбұлақ атын
қойып, жаңа карталарға түсірсек ешнәрсе жоғалтпасымыз анық. Бұл еліміздегі
картада аты түсірілмеген географиялық нысандардан келтірілген бірнеше ... ... ... Қазақстанның барлық облыстарында көптеп кездеседі.
Осы тәсілді пайдалана отырып, белгілі ... ... аты ... аты ... географиялық нысандарға атын қайтару арқылы
Қазақстан топонимиясын қалпына келтіруге үлес қосуға болады.
Тұжырымдай келе ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру және жоғалған атауларды қайтару үшін
геогараф С.Әбдірахманов атап көрсеткендей экспедициялық жолды ... ... ... ... ... ... сонымен бірге жоғалған немесе
өзгеріске ұшыраған жер су ... ... ... топонимикалық журнал
шығаруды ұсынамыз.
Қортынды
Қазақстан табиғатын физикалық-географиялық аудандауда Я. ... ... Э.А. ... Ф.Н. Мильков, П.П. Семенов, Ш.Ш. Уәлиханов және
т.б. ... ... ... ... Зерттеуімізде қарастырылған
аумақтағы географиялық ... ... жан ... ... барысында
аумақтағы топонимдерді оронимдер, гидронимдер, фитонимдер және зоонимдер
бойынша төрт топқа жіктеліп, географиялық нысанмен ... ... ... табиғи климаттық зоналарда кездесуі жиілігі ... ... ... ... мен ... оның ... және
тәжиірбелік құндылығын анықтайтын басты ... ... ... ... ... аумағындағы топонимдер жүктемесінің ... ... ... ... ... жүйелік талдау нәтижесінде масшатабы 1: 500 000
топокарталардан 24 570 топоним ... оның 4 610-і, яғни ... ... ... ... анықталды. Осы жергілікті
географиялық терминдерден жасалған атаулардың 300-і, яғни 7% ... ... 950-і, яғни 21% дала ... 2535-і яғни ... зонасында, 821 топоним яғни 18% тік биіктік тау аймағында
кездесетіндігі анықталды. Климаттық ... ... мен тік ... ... ... ... 32% ... 37% гидронимдер, 18%
фитонимдер, 12% ... ... ... ... ... дала ... топонимдерді зерделеу барысында
барлық топонимдердің 21% оронимдер, 33% гидронимдер, 28% фитонимдер, ... ... ... ... ... тән ... ... Еліміздің едәуір бөлігін алып ... дала ... ... 29 % оронимдер, 42 % гидронимдер, 15 % фитонимдер, 12 %
зоонимдер құрады. Бұл ... ... осы ... ... ... - шөл ... ... ерекшеліктері ұқсас ... ... ... ... ... ... ... табиғи
климаттық зонадағы топонимдердің 31 % оронимдер, 40 % ... % ... 12 % ... ... ... 10 % алып ... биіктік белдемдегі атаулар зерттеліп
олардың ішіндегі 38 % оронимдер, 28 % ... 22 % ... 12 ... ... қойылғандығы анықталды.
6. Қазақ халқының табиғатты тиімді ... оны ... ... салт
дәстүрлердің сипаты географиялық атауларда бейнеленгендігі зерделенді.
7. Қазақстандағы ... ... ... мен биіктік белдемдерге
жүргізілген зерттеулер барысында ... ... ... аю, ... ... ... ... сияқты аңдардың еліміздің
аумағында тіршілік ететіндігінен жеткілікті ақпарат көзі болатындығы
анықталды.
8. Қазақ ... ... әлем ... орны ... ... ... ... тарихи географиялық атауларды қалпына
келтіру мәселелері қаралып ұсыныстар жасалды.
9. Аумақтағы барлық ... 83 % ... ... ... ... ... ... К.М., Будникова Т.И. и др. Физическая география Республики
Казахстан. Алматы, ... ... 1998 г, 262 стр - 4 ... ... Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана, Алма Ата ... г 168 - 7 ... ... В, ... ... Казахстана, Алматы 2004 г, 480
стр.
4. Өтемағамбетов. М. Қазақстанның ... ... ... ... 1967.
5. Молдағұлов Н. Ландшафт, Алматы, Қазақстан 1983. 102 - 55бет
6. Бейсенова Ә. Қазақстан ... ... және ... ... ... ... ... бастап, ХХ ғ. басына дейін). –
Алматы: Рауан, 1990.
7. Батыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... 1997 жыл.
9. Қазақстан Энциклопедиясы.
10. Сейітов Н.С. ... ... ... 2000, 169 ... ... Ш. Недра Казахстана, 1968г, 548-3 стр.
12. Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 1 том, ... ... ... 2005 ж - 607 бет 133 ... ... ... облысы топонимдерінің ... ... ... 2004, ... ... кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация.
14. Бәкіров.С.Ә. Пайдалы қазбаларды қалай іздеу керек. Алматы – 1961 ... бет. ... ССР ... ... білімдер тарату қоғамы.
15. Қазақстан энциклопедиясы. том 5 – 266 ... ... Б. Өр ... жер – су ... ... 2002 ж 133 ... ... Т., Рысберген Қ. ... ... ... ... Алматы, 2004 Азия баспасы, 126 бет.
18. ... Е. ... ... ... Қазақстан, 1984.
19. Аяпбекова Ә. Батыс Қазақстан аймағының ланфшафт ... ... ... ӘӨК 91:801.311(574)
20. Казахстан общая физико-географическая характеристика. ... ... ... 1950.
21. Рельеф Казахстана ... 1, ... ... к
геоморфологической карте Казахской ССР масштаба (1:1 500 000), Алма Ата
«Гылым» 1991г, 167 ... ... А. Г. ... ... ... исследований.
- Л. : Наука,1980.
23. Система ведения сельского хозяйства Павлодарской области.- ... НПФ ... ... ... С. Арғы ... мифологиясы. – Алматы: Дайк Пресс, 4 ...... ... В.В. Типы и ... географических названий
//Лингвистическая терминология и прикладная топономастика. – М.: ...... ... Э.М. ... народных географических терминов. -М.: Мысль,
1984.
27. ... К.Т. ... ... ... ... а топонимии.
28. Рациональное природоползовние, школа-конфепенция молодых ученых с
участием ... СНГ. ... 2005, 222 ... Местные географические термины. Издательство «Мысыль» 1970 г. (научные
сборники от.редактор Е.М.Поспелов, ... ) стр ... ... ... бар).
30. Керимбаев Е. А. Лексика-семантическая типология ... ... ... ... ... С.А научный редактор, Государственный ... ... ... Казахстан том 2. Северо-Казахстанская
область. Алматы 2003 г, 202стр.
32. Абрахманов С.А ... ... ... каталог географических
названий Республики Казахстан том 6. Северо-Казахстанская область.
Алматы 2006г, 232стр
33. Керимбаев Е.А. Об ... ... ... ... ... бет
34. Абдрахманов. С. А. Топонимическая ... как ... ... ... ... 1996. ... Конкашпаев Г.К. Казахские народные географические
термины. //Известия АНКазССР. Серия географическая.
Вып. 3. -Алма-Ата, 1951. С.3-46.
36. Попова В.Н. Словарь географических ... ... ... ... 1 Москва, 1994 г, 202 стр.
37. Каймулдинова К. Қазақ топонимдерінің этноэкологиялық негіздері Алматы
2001, оқу ... ... ... баспа орталығы 2001 ж. 85- 67 бет
38. ... Ә. ... ... ... ... ғылымының кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация
(қолжазба) А., 1954
39. Саттаров.А Топонимия Северного Кавказа
40. ... В. Н., ... О. М. ... анализ гидронимов
Верхнего Приднепровья. – М., 1962.
41. Атаниязов Г. Топонимия Киргизии , 1980, 230
42. ... К. ... ... ... ... ... Достай Ж.Д. Мамбеталиев К.Т. ... және ... ... Оқу ... ... ... ... 2005ж, 204 бет.
44. Селевин В. А. ... ... ... ... ... ... вып.
22.-Ташкент, 1937.
45. Мурзаев Э. М. Средная Азия. Физико-географический очерк. – М., 1957.
46. Абрахманов С.А. ... ... ... ... атауларының мемлекеттік каталогы. 1 том, Ақмола облысы.
Алматы 2004 ж, ... ... А.В. К ... ... ... ... ... №4, 1949.
48. Поспелов. Е.М. Туристу о геогрфических названиях М 1988 ... ... Э.А. ... история Оренбаургского края. Ч.1.-
Оренбург, 1840. Ч. 2. – Казань, 1850.
50. Сыбанбеков Қ. Өсімдіктер сыр ...... ... ... ... Қ. Т. ... атауларының топонимдерде көрініс табуы.
//География және табиғат. №3, 2003.
52. ... Ж., ... ... әлемге саяхат. - Алматы. 1985.
53. Орынбаева С. География ғажайыптары. – Алматы, 1966.
54. Баянаула ...... ... 2002.
55. Рельеф Казахстана ... 1, ... ... к
геоморфологической карте Казахской ССР масштаба (1:1 500 000), Алма Ата
«Гылым» 1991г, 174 стр
56. ... С.А. ... ... ... ... ... мемлекеттік каталогы. 1 том, Қарағанды ... 2005 ж, ... ... Б.А. Лик ... – М. ... ... 1954.
58. Орхан Енесай жазбалары. Алматы, Хант баспасы, 1997.– ... ... М. ... сөздігі. 1-том. – Алматы, Хант баспасы, 1997.– 590 б.
60. Қойчубаев Е. Краткий толковый словарь топонимов Казахстана. А А, ... г 274 ... ... Н. И., Краснов А. Н. Пять континентов. Под тропиками Азии. –
М.: Мысль, 1987.
62. Жүнісов Д. ... ...... 1985.
63. Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории ... Т І- V - М.: ... ... ... А. С. ... по ... ... российской империи, ч.2,
кн.2 – Спб, 1786.
65. Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. М.: 1966.-334 с
66. Жучкеевич В.А. ... ... ... ... ... СССР ... ... 1974 ж, 407 бет.
68. Қазақстан Республикасының географиялық ... ... 1 том, ... ... Омарбекова А.С. Социальные и природные в формировании топонимии ... ... ... Дисс. Канд. географ. Наук. – ... ... ... А.О. ... ... номинации географических объектов
Акмолинской области. Автореферат диссертации на ... ... ... ... ... Э.М. Словарь народных географических терминов. – М.: ... – 653 с. (308 бет ... ... бар. 653 ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, 1959, 1961. Т.І-ІІ.
73. Құрмашев Г. Сөздік география
74. Маргулан А.Х. и др. ... ... ... Казахстана – Алматы,
Наука Каз. ССР., 1966. – 435 с.
75. Мырзалиева З. Канд. дисертация 2007 ... ... Э.М. ... по топонимики М., 1974.-382 с.
77. Әлімхан А.Ә. Шығыс Қазақстанның оңтүстік аймағы топонимдерінің ... ... ... ... ... 8 том 525 бет
79. Конкашпаев Г.К Словарь казахских географических названий. Алма Ата
1963 г. 184 ... ... К.Т. ... және ... ... ... Қарағанды 2004 ж, 50 б
81. Вальская Б.А. Путешествия Е.П.Ковалевского. – М.: Географгиз, 1956. –
200 ... ... ... ... ... ... ред. Т. Жанұзақов.
–Алматы: Ғылым, 1989.
83. Абдрахманов А. Қазақстанның жер су ... ... 1959 г 219 ... ... Ж. ... және ... Алматы, Қазақстан, 1977ж, 160 бет
85. Махмұт Қашқари Түрік сөздігі ... А. ... 1997 ... ... ... ... Ә. Қазақ тілінің говарларының Батыс тобы. –Алматы: 1994.
87. ... С.А. ... ... ... ... ... ... каталогы. 3 том, Павлодар облысы.
Алматы 2005 ж, 204.
88. Равнины и горы Средней Азии и Казахстана /отв.ред. ...... ... ... А., ... этнотопонимикасы, Алматы 1979 г, «Ғылым
баспасы»
90. Ж.О.Артықбаев, ... және ... 18 ғ., ... 1995 ж., 239 ... ... Н.И. О ... казахских географических названиях Восточного
и Центрального Казахстана //Вестник АНКазССР, №4. 1949.
92. Маргулан А.Х. ... ... ... ... Казахстана,
А Ата, Наука Каз ССР 1979 – 285 ... ... Ж. ... ... ... ... тіліндегі жергілікті
ерекшеліктер //Қазақ диалектологиясы. 1-шығуы. – Алматы, “Ғылым” баспасы,
1965. – ... ... Ә. Х. ... халұының сәулет өнері. //Білім және ... ... Р.И. ... ... ... логико-философский анализ
языка. – М.; Мысль, 1983. – c. 263-274.
96. Мамбеталиев К. Арал ... ... ... ... көрінісі. Гидрометеорология и экология, Алматы 2004 г,
203 c.
97. Бейсенова А.С. сб. ... ... в ... проблемы Казахстана. Алма-Ата. Наука 1990.
98. Қалиұлы Байынқол. Өсiмдiк ... ... ... Алматы. 1993
ж.
99. Қазақ Совет энциклопедиясы. 1-том. Алматы, 1972 ж.
100. Рубанов И.В. ... ... ... 1987 г 245 ... Коровин Е.П. Бетпак-Дала как особый тип пустыни //Труды САГУ, серия
VIII-б. – Ботаника. Вып. 27. – ... ... ... ... ... К.М. Пустыня Бетпак-Дала. – Алма-Ата, Изд-во АН Каз. ССР,
1948.
103. Ломакин Н. П. О ... ... и о ... ... в разное пункты
Закаспийского края чл-сотр. Н. П. Ломакина //Зап. Кавказского отд. РГО.
Кн.8. ... ... ... И. Г. ... для ботанической географии Арало-Каспийского
края //Записки АН-СПб., 1859. Т.ҮІІ.
105. Спан Әбілқайыр ... мен ... ... ... ... құдықтары, 2009
ж, 13 сәуір.
106. Ханмогамедов Х.Л. Топонимия Дагестана, Красноярск. 1990 ... ... С.Ә. ... К.Т. ... ... ... Қазақстан топонимикасын қалыптастырудағы маңызы. География
және табиғат, №2, 2005 ж.
108. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының каталогы 6 ... 2006 ж, 372 ... ... К.Т. ... №1, ... кейбір топонимдерін қалпына
келтіру мәселелері, Алматы 2004 ж 34 б.
110. Транскрипция географических названий. Редакционно-издательский отдель
ВТС Москва-1960, 111 ... ... ... ... ... Москва 1973 г
112. А.Ф.Трешников Географический энциклопедический словарь, Москва 1983 ... ... ... ... Алматы, 1972-1978 г
114. А.Абдрахманов, Т.Жанұзақов, А.Сапарбеков Жезқазған облысы. 1990 ж. ... ... С.А, ... К.Б, ... А.У, ... ... ... устойчивого использование природно-ресурсного
потенциала Республики Казахстан//. Проблемы ... ... на ... ... ... 2005 г- 303 с.
116. В.М. Чупахин Высотно-зональные геосистемы Средней Азии и Казахстана.
Алма –Ата. Наука 1987 г 252 ... ... ... ... атауларының каталогы 7 том,
Алматы, 2006 ж, 370 б.
118. Қазақстан Республикасының географиялық атауларының ... 6 ... 2006 ж, 372 б.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 164 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық Қазақстан Бұқар жырау ауданы топонимдері70 бет
Қазақ топонимдерінің фоносемантикалық сипаты42 бет
Қарқаралы өңірі топонимдері46 бет
Қостанай облысы аумағының топонимдеріндегі табиғат жағдайларының бейнелеу заңдылықтары60 бет
Бұхар жырау ауданы топонимі32 бет
Орман шаруашылығы жайлы61 бет
Орыс жылнамаларындағы түркі текті есімдердің әлеуметтік мәні мен тарихи-этимологиялық сипаты3 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы топономиясының физикалық-географиялық астарлары65 бет
Патшалық ресейдің бағынышты түркі халықтарының орыстандыру саясаты22 бет
Топонимдердің қалыптасуына географиялық және тарихи факторлардың ықпалы115 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь