Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7

І Бөлім. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының пәні, әдістері және оның негізгі кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ...8
§1. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының пәні ... .8
§2. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
§3. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының зерттелуі мен оның негізгі кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12

ІІ.Бөлім. Қазақстан территориясында алғашқы мемлекеттік бірлестіктердің пайда болуы және дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
§1. Саяси.потестарлық қатынастың пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
§2. Қазақстан территориясындағы алғашқы мемлекеттік бірлестіктердің пайда болуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20

ІІІ.Бөлім. Қазақстан территориясындағы ежелгі мемлекеттер мен құқықтық жүйелер ... ... ... ... ... ... ... 25
§1. Ежелгі ғұн империясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
§2. Үйсін және қаңлы мемлекеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28

ІV.Бөлім. VІ.ХІІ ғасырлардағы Қазақстан территориясындағы ерте феодалдық монархиялар ... 34
§1. Ежелгі түрік қағанаты және оның құқықтық жүйесі ... ... ... ... ... ... ... .38
§2. Түргеш және қарлұқ қағанаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
§3. Оғыз мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
§4. Қарахан мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
§5. Қимақ қағанаты мен қыпшақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
§6. Найман және керей ұлыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48


V.Бөлім. Шыңғыс хан империясы және Қазақстан территориясындағы ордалық мемлекеттер ... ... ... ... ..52
§1. Монғол империясының мемлекет және құқығы ... ... ... ... ... ... ... ..53
§2. Алтын Орда, Ақ Орда және Көк Орда ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56
§3. Көшпелі Өзбек мемлекеті (Әбілхайыр хандығы) ... ... ... ... ... ... ... ... .59
§4. Ноғай Ордасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
§5. Моғолстан мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62

VІ.Бөлім. Қазақ хандығының құрылуы және дамуы ... ... ... ... ... ..65
§1. Қазақ хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
§2. ХV . ХVІІ ғасырлардағы қазақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
§3. ХV.ХІІІ ғасырлардағы әдет.ғұрып құқығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72

VІІ.Бөлім. Қазақстан Ресей империясының құрамында ... ... ... ... ..82
§1. Қазақстанның Ресей қол астына өтуі және оның себеп.салдары ... ... ..83
§2. Абылай ханның реформалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...85
§3. Бөкей Ордасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 86
§4. 1822.ші жылғы Сібір қырғыздары туралы жарғы ... ... ... ... ... ... ... ...87
§5. 1824.ші жылғы Орынбор қырғыздары туралы жарғы ... ... ... ... ... ... .88
§6. Кенесары Қасымұлының мемлекеттілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...88
§7. Қазақстандағы 60.90.шы жылдардағы реформалар ... ... ... ... ... ... ... .90
§8. ХХғ. басындағы Қазақстандағы әкімшілік.құқықтық жүйе ... ... ... ... 93

VІІІ .Бөлім. Кеңестік Қазақстандағы мемлекет және құқық ... ... ... ..97
§1. Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 97
§2. Қаз АКСР.нің құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 99
§3. Қазақстанның 30.90.шы жылдар аралығындағы саяси.құқықтық дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .101

ХІ.Бөлім Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік.құқықтық дамуы...106
§1. Қазақ КСР.нің егемендігі туралы Декларациясы ... ... ... ... ... ... ... ...106
§2. Қазақстанның 1993.1999 жылдар аралығындағы конституциялық.құқықтық дамуындағы өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..107

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..110
Қазақстан Республикасының тәуелсіз ел ретінде дамуы жоғары заң білімін беру жүйесінде оқытылатын пәндер мен оларды оқытуыдң әдіс тәсілдерін мемлекетіміздің алдында қойған талап тілектерінің аясында және соған сәйкес болуды талап етіп отыр. Бұл Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық пәніне тікелей қатысты. Себебі, Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы болашақ еліміздің ХХІ-ші ғасыр заңгерлерінің дайындауында және олардың бойында отанға деген сүйіспеншілік орнықтырушы басты пәндердің қатарына жатады.
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихына арналған оқулықтардың алғашқылары кеңес заманында өмірге келген болатын. Сондықтан да бұл оқулықтарда кеңестік құқықтану ғылымында қалыптасқан әдіс-тәсілдердің үстемдік құрып, оны кеңестік жүйеде қалыптасқан идеология аясында қарастырудың басымдық танытуы заңдылық еді.
Ал еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекетіміздің стратегиялық даму бағытына сәйкес келетін бұл бағыттағы оқулықтың қажеттілігі туды. Әрине, еліміз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының әр түрлі мәселелерін тілге тиек еткен еңбектерде, оқулықтарда жарияланып жатты. Өздеріңізге ұсынылып отырған Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы пәніне арналған дәрістер курсы осы бағыттағы қадамдардың заңды жалғасы болып табылады.
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы пәні бойынша оқулықтар жазу ісіне еліміздің көптеген ғалым заңгерлері ат салысқан болатын. Солардың ішінде академиктер С.З.Зимановты, С.С. Сартаевты, Ғ.С.Сапарғалиевті, з.ғ.к. А.Н.Таукеловті, т.ғ.к. Ғ.Маймақовты, ф.ғ.к. Е.М.Абайдильдиновті т.б. ерекше атап өтуге болады.
Ұсынылып отырған Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы пәні бойынша дәрістер курсы Қазақстан аумағында қалыптасқан басты-басты мемлекеттік құрылымдар мен құқықтық жүйелер, Қазақ хандығының саяси-*құқықтық құрылымы, Ресей империясы құрамындағы Қазақстанның саяси-құқықтық дамуы, Кеңестік Қазақстанда мемлекет пен құқықтық жүйенің орнығып, дамуы және Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық дамуы туралы негізгі мәліметтерден хабардар етеді.
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихын оқытудың негізгі мақсаты шәкірттерді еліміздің өткен тарихындағы мемлекеттік құқықтық ерекше оқиғалар және құбылыстар желісімен таныстыру және олардың бойында отан сүйгіштікке негізделген таным жүйесін орнықтыру болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін ұсынылып отырған дәрістер курсында мынадай міндеттер қойылған:
- Шәкірттерді Қазақстан аумағында қалыптасқан ірі-ірі мемлекеттер мен олардың құқықтық құрылымдарымен таныстыру;
- Қазақстан аумағындағы мемлекеттік құқықтық құрылымдардың дамуының ішкі заңдылықтарын ашуға баулу;
        
        Исабеков А.Қ.
Қазақстан Республикасының мемлекет
және құқық тарихы
(оқу құралы)
Алматы 2005 ж.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе..................................................................
.................7
І ... ... ... ... және ... ... пәні,
әдістері және оның негізгі кезеңдері...............................8
§1. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық ... ... ... ... ... және құқық тарихының
әдістері....................................................................
............................................10
§3. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық ... ... оның ... ... ... ... ... бірлестіктердің
пайда болуы және дамуы...................................................17
§1. ... ... ... Қазақстан территориясындағы алғашқы мемлекеттік бірлестіктердің
пайда ... ... ... ... ежелгі мемлекеттер мен құқықтық
жүйелер............................25
§1. ... ... ... және ... ... ... Қазақстан территориясындағы ерте феодалдық
монархиялар....34
§1. Ежелгі түрік ... және оның ... ... және ... ... ... Қимақ ... мен ... ... және ... ... хан ... және Қазақстан территориясындағы ордалық
мемлекеттер..................52
§1. ... ... ... ... Алтын Орда, Ақ Орда және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және дамуы......................65
§1. ... ... ХV – ХVІІ ... ... ХV-ХІІІ ... ... ... ... ... құрамында..................82
§1. Қазақстанның Ресей қол астына өтуі және оның ... ... ... ... 1822-ші жылғы ... ... ... ... ... ... қырғыздары ... ... ... ... ... ... ХХғ. ... Қазақстандағы ... ... ... ... ... және құқық..............97
§1. ... ... ... Қаз ... ... ... ... аралығындағы саяси-құқықтық
дамуы.........................................................101
ХІ-Бөлім Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... туралы
Декларациясы...............................106
§2. Қазақстанның 1993-1999 жылдар аралығындағы конституциялық-құқықтық
дамуындағы
өзгерістер..................................................................
107
Қорытынды................................................................
..........................110
Кіріспе
Қазақстан Республикасының тәуелсіз ел ... ... ... заң білімін
беру жүйесінде оқытылатын пәндер мен ... ... әдіс ... ... ... ... тілектерінің аясында және соған сәйкес
болуды талап етіп отыр. Бұл Қазақстан ... ... және ... ... қатысты. Себебі, Қазақстан Республикасының мемлекет және
құқық тарихы ... ... ... ... ... дайындауында және
олардың бойында отанға деген ... ... ... пәндердің
қатарына жатады.
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық ... ... ... кеңес заманында өмірге келген болатын. Сондықтан
да бұл оқулықтарда кеңестік ... ... ... ... ... ... оны ... жүйеде қалыптасқан идеология
аясында қарастырудың басымдық танытуы заңдылық еді.
Ал еліміз тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... сәйкес келетін бұл бағыттағы оқулықтың қажеттілігі туды. Әрине,
еліміз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Қазақстан Республикасының мемлекет
және ... ... әр ... ... ... тиек ... еңбектерде,
оқулықтарда жарияланып жатты. Өздеріңізге ұсынылып отырған Қазақстан
Республикасының мемлекет және ... ... ... ... дәрістер курсы
осы бағыттағы қадамдардың заңды жалғасы болып табылады.
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық ... пәні ... жазу ... еліміздің көптеген ғалым заңгерлері ат салысқан
болатын. Солардың ішінде ... ... С.С. ... ... А.Н.Таукеловті, т.ғ.к. Ғ.Маймақовты, ф.ғ.к.
Е.М.Абайдильдиновті т.б. ерекше атап өтуге болады.
Ұсынылып отырған ... ... ... және құқық тарихы
пәні бойынша дәрістер курсы Қазақстан аумағында қалыптасқан ... ... мен ... ... Қазақ хандығының саяси-
*құқықтық құрылымы, Ресей империясы құрамындағы Қазақстанның ... ... ... мемлекет пен құқықтық жүйенің орнығып, дамуы
және ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихын ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құқықтық ерекше
оқиғалар және құбылыстар желісімен таныстыру және олардың бойында отан
сүйгіштікке ... ... ... ... болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін ұсынылып отырған дәрістер курсында ... ... ... Қазақстан аумағында қалыптасқан ірі-ірі мемлекеттер
мен олардың құқықтық құрылымдарымен таныстыру;
- Қазақстан аумағындағы мемлекеттік құқықтық құрылымдардың дамуының
ішкі заңдылықтарын ... ... ... ... ... отарлық, тоталитарлық жүйелердің
тигізген кереғаолық әсерлерін таныту;
- Тәуелсіз елміздің болашақтағы мемлекеттік ... ... ... ... бұл ... шешу бір оқу ... аясында мүмкін еместігін
түсінеміз, сонда да болса шәкірттердің бойында Қазақстанның өткен жолындағы
мемлекеттік құққытық құбылыстарды тануға деген ... ... ... бұл оқу ... ... ... мемлекет және құқық
тарихының негізгі мәселелерін ғана қамти алдық, былайша ... ... ... ... ғана ... ... күнге дейін ... ... және ... ... ... ... ... ғана еңбектің барлығын ескерсек, біздің оқу құралымызда ... ... ... ... ... ... деп сенеміз.
Автордан
І-Бөлім. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының пәнi,
әдiстерi және оның негізгі кезеңдері
Қазақстан Респібликасының мемлекет және құқық ... ... ... ... орны бар, ... өткен күндеріндегі мемлекеттік –
құқықтық дамуын және оның ... ... ... ашып ... ... бағыты болып табылады. Қазақстан Республикасының мемлекет
және құқық тарихының алдына қойған мақсаттарына ... ... ... ... ... ... мемлекет және құқық тарихы ... ... мен ... ... ... ... топтасытра қарастырады.
§ 1. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының пәнi
Қазақстан Республикасының ... және ... ... — тарихи және
құқықтық ғылым. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық ... ... ... пен ... жүйенiң пайда болуын,
дамуын әрбiр тарихи кезеңге сәйкес қоғамдағы мемлекет пен құқықтың орны ... ... ... жалпы заңдылықтарын басшылыққа ала отырып,
хронологиялық реттiлiкпен ... ... сай ... ... ... және ... ... мемлекет және құқық теориясы,
мемлекет пен ... ... ... тарих, саясаттану, әлеуметтану,
Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы тағы ... ... ... тығыз байланысты. Жалпы, Қазақстан Республикасының мемлекет
және құқық тарихының салалық заң ғылымдарынан ерекшелiгi — ол ... ... ... және ... ... ... әрi бiр-
бiрiне тәуелдi пән ретiнде қарастырады. Бұл пән сонымен ... ... ... ... ежелгi дәуiрiнен бастап қазiргi кезеңiне дейiн,
сондай-ақ мемлекеттiк және құқықтық феномендердi уақыттық ... ... ... ... ... да зерттейдi. Оның уақытылығы — мемлекеттiң
пайда болуы мен бүгiнгi мемлекеттiк және құқықтық жүйесiнiң жай-күйi болса,
кеңiстiгi Қазақстан Республикасының сол ... ... ... ... ... ... Республикасының мемлекет және құқық тарихы пән
ретiнде ... ... ... ... ... заңды
тұрмыс-салтын және оның құқықтық құндылықтарын зерттейдi. ... ... ... территорияның бiрлестiгi мен тұтастығы негiзiнде пайда
болады. Құқық — ... ... ... Мiне, ... ... ... даму ... зерттеуге негiз және ... ... ... ... және ... ... ... феномендерге
дейiнгi құндылықтар мен iс жүзiнде қолданылатын ... ... және ... құқықтану пәндерi айналысады. Тарихтан белгiлi —
құқық өзiнiң жаратылысына ... ... ... ... ... Оның
алғашқы қауымдық құрылыстың кезiнде-ақ өзiндiк ... ... ... ... ... iшкi және сыртқы саясатын кәдiмгi қалыпты тұрмыс-
тiршiлiк арқылы қалыптастырып отырғандығы да соны ... Кез ... ... ең ... ... ... ... реттеу арқылы
жүргiзiлiп, өзiн қоршаған ортамен ... ... ... ... ... да құқықтың пайда болуы мемлекетке қарағанда
ерте саналып, алғаш дамуының да сыры ... ... ... ... ... Қазақстанның саяси-құқықтық тарихы бүгiнгi күнге дейiн
аз зерттелген пән ... қала ... ... ... ... ... ... кездегi патшалық Ресейдiң отарлау саясаты мен оның қазақ халқына ... әрi оның ... ... ... ... ... ... қазақ халқының саяси тәуелсiздiгiне сәйкес ... ... ... ... жүйедегi жүргiзген саяси идеологиясы
қазақ тарихшыларына Қазақстан тарихын терең зерттеуге мүмкiндiк ... ... ... ... ... саяси егемендiк
алуы ғана қазақ халқының өткенi мен оның мемлекет және құқық тарихын шынайы
да шыншыл пән ретiнде оқытуға жол ... ... ... ... ... ... ... құрылыстың өзiнде-ақ адамдардың құқықтық ... жеке ... ... ... өз ... ... ... болса, ал әйелдiң
үйге деген құқығы болған. Кез келген қоғамдағы экономика мен қоғамдық қарым-
қатынастардың дамуы жеке адам ... ... ... одан ... ... ... көтерiледi. Оның арасында отбасылық құқықтың ... ... Мiне, ... бәрi ... және ... ... ... негiзгi
зерттеу объектiлерi болып табылады.
Кеңестiк кезеңдегi үзiп-жарып, не ... ... ... ... және ... ... пәнi бүгiнде бiр жүйеге
түсiрiлiп, елiмiздiң ... ... ... қамтылған тарихы ретiнде оқытылуы
тиiс. Аталған ғылым ... ... ... тағы бiр басты мәселесi, әрi
негiзгi мiндетi бiздiң елiмiздiң мемлекет және ... ... ... ... ... ... және құқық
тарихы заңды бiлiм жүйесiнде өзiндiк орны бар пән. ... ... ... ... ... түсiну үшiн алдымен мемлекет және
құқық тарихының қалай, қайда, неден құралғанын, қандай негiзде жасалғанын
бiлген жөн. ... ... ... ... және құқық тарихы
пәнi болып саналатындар:
мемлекеттiк-құқықтық ... ... болу және даму ... ... ... ... өмiрiндегi мемлекет пен құқықтың алатын орны мен рөлi;
- мемлекеттiк-құқықтық жүйе ... ... мен ... ... ... ... ... шарттылықтар.
Мiне, осы тұста анықтап алатын бiр жай, ол ... ... ... ... ол ... ... және ... ретiнде өзге
институттармен тығыз қарым-қатынаста болғанына қарамай жеке қаралады.
Сонымен бiрге, олар бiр-бiрiнсiз өмiр сүре ... ... ... ... ... ... түрде құқықтық нормаларды белгiлейдi және
реттейдi, оған рұқсат бередi. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... қолдану арқылы оларды қорғайды, ал ... ... ... ... ... ... ықпал етедi де қоғамдағы саяси
қатынастарды реттейдi.
§ 2. Қазақстан Республикасының мемлекет ... ... ... ... ... және ... ... оқыту барысында
қоғам тарихының дамуы және қоғамдық-экономикалық формацияның заңды түрде
алмасуының ... мән беру ... ... күш пен ... ... ... анықтаудың басты айқындаушы негiзi болады. Бұл тұста бiздiң
сүйенерiмiз — экономикалық тiрек (базис) пен қоғамдық қондырма (надстройка)
туралы баяндап және ... ... ... ... ... ... күрес пен мемлекет және құқықтың дамуындағы, әлеуметтiк революция,
көпшiлiк ... ... ... ... елiмiзде мемлекет және құқық бүкiл әлемдегi адамзат қоғамының
дамуы секiлдi заңдылықтармен ... ... ... және дами ... ... және құқық тарихының пайда болуы мен дамуы қоғамның өндiргiш күшi
мен өндiрiстiк қатынастарының бiр-бiрiне қарама-қайшы (антагонистiк) ... өрiс ... ... ... ... ... және ... арасындағы қарым-қатынасты реттеу немесе жүйелеу белгiлi бiр ... ... ... Бiздiң заманымызға дейiнгi I мың жылдықта
Қазақстан ... ... және ... ... ... ... ... енген тайпа қоныстанған. Олар кейiн грек
тарихшыларының жазып ... ... де, ал ... ... ... деген атаумен аталып, кейiн әртүрлi ... ... ... өзгерiп кете берген.
Сондықтан да Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... әдiстемелерi бар. Ол республика, мемлекет ... ... ... ... ... жолдармен өрiстегенiн және оның мәдени-
өркениеттiк даму процестерiн айқындайды. Кез келген ... ... ... оның ... ... ... болады. Сондықтан да
мемлекет және құқық тарихын оқып, ... үшiн оны ... ... ... ... ... ... әдiстеме. Оған
диалектикалық және метафизикалық әдiстемелер жатады. Екiншi, жалпы ... Оған ... және ... ... ... пен ... ... бiрге iс-әрекеттiң және құбылыстың iшкi-сыртқы қасиеттерiн
ашатын логикалық ... ... ... бiрге жалпы ғылымдық
әдiстемеге жүйелiк тәсiлмен де ... ... ... ... Оған ... және ... әдiстемелермен бiрге
тарихи-генетикалық әдiстемелер жатады. Тарихи-жүйелi зерттеп-зерделеуден
кейiнгi қол ... ... ... — ол ... ... ...... Қазақстан территориясын
қоныстанған халықтардың мемлекет және құқық ... даму ... ... өзге территорияларды қоныстанған халықтардың және олардың
қай дәуiрлерде өмiр сүргенiн ... ... ... ... ... ... ... шарты — мемлекет және құқық дамуының бiр-
бiрiмен сабақтастығының тарихилығында. Барлық мемлекет және ... ... яғни ... өрiп ... алады да, болашақта
болатын жағдайларға алмастырыла өзгерiп (трансформацияланып) отырады.
Мұндай құбылыстарды “уақыт ... бiр ... ... ... ... ... бiрнеше жолы бар, мысалы ол баяу да бiр ... ... бiр ... емес ... (революция) түрде, тiптi
болмаса бiр кездегi ... ... ... ... оралуы мүмкiн
(толық немесе бiрен-саран күйде), болмаған жағдайда олар үзiлiп немесе ... ... ... да ... емес.
Төртiншi, нақты-проблемалық немесе жеке әдiстемелер — ол өзiнiң ... ... ... ... ... нақты оқып үйретуге
бағытталады. Объектiнi оқып-зерттеу барысында ... ... ... ... ... әдiстемесiн құрайды.
Заңды тұрмыс-тiршiлiк — әр түрлi әдет-ғұрып, рәсiм, салт-жора, iс-
әрекет, тәртiп пен ... ... ... ... көмегiмен құқықтық
қызмет ретiнде жүзеге асады. Ал ... ... ... әдiлеттi
немесе әдiлетсiздiк, заңды не заңсыздық деген ұғымдарды қалай ... ... ... айқындалады. Құқықтың негiзгi көзi — сот тәжiрибесiнен
өсiп-өнсе, оның бастауы - әдет-ғұрып, яғни ... ... ... мемлекет және құқық тарихы курсын кезеңдестiру бiрнеше
себеп-шартпен ... ... Оның ... ... — қоғамдық
әлеуметтiк-экономикалық дамудың құрылысы мен ... ... ... ... түрi) және ... ... байланысты. Бұл
тұста ерекше атап өтетiн ... ... мен ... үшiн ... ... ... (формалар) және фактiлер мен
құбылыстар.
§3. Қазақстан Республикасының мемлекет және ... ... ... оның ... кезеңдері
Жалпы, Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихын зерттеу
ХVIII ғасырдан берi жүргiзiлiп ... ... ... ... және алғашқы мемлекеттiң сипаттамасы Еуропа, оның iшiнде әсiресе
орыс ғалымдарын қатты қызықтырды. ... бiз ... ... П.С. ... ... ... ... анық байқаймыз.
Олардың әрқайсысы Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының
өткенiне әртүрлi ... ... ... ... ... ... ... “демократиялық” деумен бiрге “оларда ешқандай
да құқықтық нормалар және құқықтық талас-тартыстарды шешетiн соттар болған
жоқ” дейдi. Ал, ... ... ... ... ... және ... зерттей келе, ол оның ХVIII ғасырдың аяғы ХIХ ғасырдың басындағы
даму кезеңдерiне кеңiнен тоқталады.
Сондықтан да, Қазақстан ... ... және ... ... кезеңдерге бөлуге болады. Ол бiзге мемлекеттiк-құқықтық
жүйенiң даму процесiн жүйелi түрде жан-жақты оқуға ... ... ... территориясында мемлекет және құқықтың пайда болу
кезеңi.
1. Қазақстан көшпендiлерiнiң мемлекеттiк-құқықтық ... ... ... ... ... жүйесiнiң
жойылуы мен дағдарысқа ұшырау кезеңi.
1. Қазақстанның Ресей және КСРО ... ... ... ... Қазақстанның мемлекеттiк-құқықтық жүйесiнiң қалыптасу
кезеңi.
Әрбiр дәуiр бiрнеше кезеңге бөлiнiп, олар өзара iшкi логикалар ... ... ... ... ... ... ... болу себептерiнен
басталады. Өйткенi өндiретiн шаруашылық түрi пайда болып, қоғам әлеуметтiк
жiкке бөлiнедi. Бұл ... ... ... эрамызға дейiнгi III мың
жылдықта басталған. Оның бiрiншi кезеңiн мемлекеттiң пайда болуына дейiнгi
жағдай деуге ... Ол ... ... ... түрi ... ... ... тағы да басқа элементтерi құқықтық нысанда
пайда бола ... едi. ... ... ... IХ-VIII ... Қазақстан территориясында көшпелi мал шаруашылығы мен өндiргiш
күштердiң ... ... ... ... пен ... даму ... ... кезеңге көшедi. Ол алғашқы мемлекеттiң негiзi ... ... ... ... ... ... III ғасырға дейiн созылды. Содан кейiн-ақ
Қазақстанды жайлаған көшпендiлер ... ... оның ... ... жаңа өркендеу ... Ол төрт ... ... ... ... ... ғұн, ... (Ұлы ұлыс) империясы тарихының дамып құлдырауы мен күйреуi
кезеңiн ... ... ... ғұн империясы кезеңi бiздiң ... III ... ... V ... ... ... ... Екiншi
кезең VI ғасырдан бастап көшпелi ... ... ... ... ... да, оның құлдырауына дейiнгi аралықты айқындайды. Содан
кейiн қарлұқ, Қарахан, қыпшақ, ... ... ... ... олар
өздерiнiң тыныс-тiршiлiгiнде түркi дәстүрiн сақтайды. Үшiншi ... ... ... ... Моңғол-қыпшақ көшпелi империясы деп аталады. Оның
негiзi — ... ... ... хан ... ... ... Аталған
мемлекеттiк-құқықтық жүйе Еуразия даласында ХVI ғасырдың аяғына дейiн ... ... ... ... әдеттегiдей өркендеу, құлдырау және күйреу
кезеңiнен тұрады. Ол кейiн Сiбiр, Маңғыт және Қазақ мемлекеттiлiгiн өмiрге
келтiрдi. Ал ... ... ... ХV ... ... ХVIII ғасыр басы
аралығындағы тұтас қазақ хандығын өмiрге әкелдi. ... ... ... ... пен ... қалыптастырылады, ол хан билiгi сайлауы мен
автономиялық әкiмшiлiк бiрлiгiн құрайды.
ХVIII ғасырдың ... ... ... ... ыдырап, Қазақстандағы
көшпелiлердiң мемлекеттiк құқықтық жүйесi дағдарысқа түсiп, келе-келе
жойылу кезеңi басталды. Оны үш ... ... ... кезеңi. ХVIII-ХIХ ғасыр басы;
Ресей боданындағы әкiмшiлiк-құқықтық жүйенiң ... болу ... ... ... жылдары);
Ресей боданындағы әкiмшiлiк-құқықтық жүйенiң беку кезеңi (ХIХ ғасырдың 60
жылдары — 1917 жыл).
Бiрiншi кезеңде қазақ мемлекеттiк-құқықтық ... ... ... ... мейлiнше шектеледi. Екiншi кезеңде Қазақстанның
әкiмшiлiк-құқықтық жүйесiндегi реформа үнемi қайта ... ... ол ... хандығының тәуелсiздiгiнiң шектеле түсуiмен тығыз ... да, ... ... Ресей империясының құрамына ену арқылы, оның
заңды боданы ... ... ... ... ... ... кезең барысында
Қазақстан территориясы Ресей заңдылығындағы тәртiпке бағынатын ... ... ... ... ... ... ... және құқық
тарихында жаңа кезең басталды. Ол ... және КСРО ... даму ... ... ... ... ... кеңейе түскенмен де, республика бодан күйiнде қала берген
едi. Ол төмендегiдей кезеңге бөлiнедi:
- Конституциялық дамудың таңдау-балама түрiнiң өмiр сүру ... ... ... мен 1920 ... ... ... құрамында Конституциялық даму кезеңi (1920-1937
жылдар);
Қазақстанның КСРО ... ... даму ... ... жылдар).
Бiрiншi кезеңде қазақ мемлекеттiлiгiн бiрнеше модель ... ... ... мен ... ... ... ... автономия т.б.), ал екiншi кезеңде конституциялық
дамудың бiр-ақ түрi белең алды. Ол Қазақстанды заңды ... ... ... ... ... түрде жай жариялау едi. Үшiншi кезеңде
Қазақстан КСРО құрамынан шыға ... ... ие ... мемлекет болып
саналады. Сөйтiп 1991 жыл ... үшiн жаңа ... және ... дамудың
негiзiн қалап, ол сол жылы шын мәнiндегi тәуелсiз мемлекет болып ... ... ... ... және ... ... ... болады.
1. Қазақстан территориясында мемлекет және құқықтың пайда болу ... ... ... III мың ... - бiздiң заманымызға дейiнгi III
ғасыр);
1.1. мемлекет құрылғанға дейiнгi кезең (бiздiң заманымызға дейiнгi III
мыңжылдық — ... ... ...... ... ... ... (бiздiң заманымызға дейiнгi VIII-III
ғасырлар).
2. Қазақстан көшпендiлерiнiң ... ... даму ... ... дейiнгi III ғасыр — бiздiң заманымыздаға ХVIII ғасырдың
басы);
2.1. ғұндардың көшпелi империясы ... ... ... ... ... ... Y ғасыры);
2.2. түрiктердiң көшпелi империясы кезеңi ... ... ... ... ... ... ... (ХIII-ХIV ғасырлар);
2.4. тұтас қазақ хандығы кезеңi (ХV ғ.-ХVIII ғасыр басы).
3. Қазақстан ... ... ... дағдарыс
және жойылу кезеңi (ХVIII-ХХ ғасыр басы);
3.1. протекторат кезеңi (ХVIII-ХIХ ғасырлар басы);
3.2. отарлау әкiмшiлiк-құқықтық жүйесiнiң ену ... (ХIХ ... ... ... ... ... ... кезеңi (ХIХ ғасырдың 60
жылдары — 1917 жылдың ақпаны).
4. Қазақстанның Ресей және КСРО құрамындағы ... даму ... ... ... — 1991 ... ... конституциялық дамудың таңдау-балама кезеңi (1917 жылдың ақпаны мен
1920 жыл);
4.2. Қазақстанның РСФСР құрамындағы конституциялық даму ... ... ... ... КСРО ... ... даму кезеңi (1937-1991
жылдары).
5. Тәуелсiз Қазақстан кезеңi (1991 жылдан бүгiнгi күнге дейiн).
Қазақстан ... ... және ... ... ... алғанда —
жалпы құқықтық және философиялық ғылым ретiнде барлық заңдық пәндердiң
әдiстемелiк негiзiн құрайды. Оның ... ... ... ... ... ... ... пәнi мен әдiстемелiк зерттеуi ... ... ... ... ХVIII ... басталып,
Кеңестiк кезеңде жаңа белеске көтерiлдi. Ол Қазақстанның өткен ... ... ... ... ... жүйелi түрде
зерттеумен анықталады. Тарихи-құқықтық ғылымдағы қол ... ... ... ... және құқық тарихы мәселелерiн одан әрi
оқып-дамытуға мол ... ... ... және ... ... ХҮIII ... ... өзiнiң
Кеңестiк кезеңiндегi даму ... ... ... ... тәуелсiздiк алған күнiне дейiнгi аралықта сан-алуан зерттеп-
зерделеулерден өтiп, жаңа ... ... ... ... да тарихи-
құқықтық ғылым жетiстiгiнiң бiр саласы бүгiнгi Қазақстан Республикасының
мемлекет және құқық ... ... ... ... ... ... и ... Республики Казахстан.
(Древность и средневековье). Алматы “Жетi жарғы”, 2000.
2. ... и ... ... ... ... и ... ХІХ вв. Алматы «Қазақ университеті», 2000. Казахский ... и ... ... ... ... ... ... Абиль. История государства и права Республики Казахстан с
древнейших времен до нач. ХХ века.ТОО ... ... ... ... ... и ... Казахской ССР. Часть I. Под общей
редакцией члена-корреспондента АН КазССР С.С.Сартаева. Алма-Ата, “Мектеп”.
1982.
5. История ... и ... ... ССР. ... I. Под ... ... АН ... С.С.Сартаева. Алма-Ата “Мектеп”,
1982.
6. Қазақстан тарихы. Алматы “Атамұра” 1996 ж. I-том.
ІІ-Бөлiм. Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттiк ... ... және ... ... мемлекеттiң пайда болуы қоғамның ... ... ... ... ... ... оның экономикалық
базасының қалыптасып-өркендеуiмен тығыз ... ... ... ... ... өндiрiстiк шаруашылықтың пайда болуын атауға болады.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... кезiнде-ақ, мемлекет құрылғанға дейiнгi аралықта өзiнiң таптық ... ... ... ... бiр кезеңнен өттi. Ол кезде ... ... — көп iрi қара ... ... ... ... олар
барлық топтар арасындағы қайшылықтар барысында елеулi рөл атқарып ... ... ... ... дәуiрi әскери-демократиялық кезең деп
аталады.Сол ... ... ... ... заманында көшпелi
халықтардың дәстүрлi қоғамдық жүйесi қалыптасты.
§ 1. Саяси-потестарлық қатынастың пайда болуы
Әдетте мал шаруашылығы мен жер ... iсi ... тас ... деп ... ... тарихи процестiң ерекшелiгiне ... және ... құю iсiн ... тапқанмен адамдар әлi де ... ... ... бердi. Сондықтан да әлеуметтiк ұйымның негiзгi
көзi-рулық қауым ... қала ... Ол ... ... жол ... жер меншiгiне иелiк ететiн қандас-туыстық негiзде дамыды.
Әрине, қауымдастық бiрнеше топтарға бөлiндi, олар ... ... ... және ... ... едi. ... топтан ересектер тобына
алмасу ерекше салттық негiзде жүргiзiлдi. Қауымның маңызды iстерi ересек
еркектер жиналысында шешiлетiн. ... ... мен ... ... ... ... мен көршi қауымдастықтармен болатын қақтығыстарда
басқаратын әскери ... ... ... Қауымның қарым-қатынастары мен
тыныс-тiршiлiктерi өздерiне тән рәсiмдерi және тыйым салынған ... ... ... ... экономикалық базасы бiздiң заманымызға дейiнгi
III-II мыңжылдықтарда, яғни энеолит қола дәуiрiнде өзгере бастады. ... ... ... ... облысының Ботай бекетi
жанындағы қоныспен ... ... ... ... Оған Солтүстiк
Қазақстанның далалық энеолитiн сипаттаумен ... оның ... ... және Маханжар мәдениетiн құраған тайпалар қатысты. ... ... ... ... ... III-II ... Демек, ол бiр мың жыл ... ... ... ... ... ... ... қатарында В.Ф.Зайберт болды. Ботай
археологиялық мәдениетiн таратушылар жылқы шаруашылығымен айналысты. ... ... ... ... ... сүйектiң атқаратын
қызметiне қарай қалыбы (формасы) мен құрылысын зерттейтiн бөлiмi — автор)
материалдардың басым көпшiлiгi ... ... қоса ... тур, ... аю, түйе, құндыз, суыр, қоян, қабан, түлкi, қарсақ, құстардың
сүйектерi едi. ... ... ... ... ... 70000 ... табылған. Мұндай мал шаруашылығына көшу өндiрiстiк ... ... ... рет ... ... ... ... Өндiрiстiк
айналымның күшеюi жергiлiктi тұрғындар арасында өндiрiстi ... ... ... ... ... ашты.
Әдетте, адамдардың баюына әкеп соқтыратын әртүрлi ... ... ... ... ... байыған өнiмi көп ... ... ... ... ... өндiрiспен айналыспайтын
белгiлi бiр топ пайда ... ... ... ... деп ... ... ... қауымдастықтарды ғылымда “стратиланғандар” дейдi.
Алғашқы кезеңде үш жiк ерекше ... ... ... ... бiрiншiсi
мал шаруашылығымен айналысушылар да, ал одан кейiнгiлерi жауынгерлер мен
абыздар болып саналды. ... да ... ... ... ... ... ... қақтығыстарды ендi әдет-ғұрып, салт-дәстүр арқылы
реттеуге мүмкiндiк болмай қалады да, ... ... ... ... ... ... дами бастайды. Қандас-туыстық қауым ыдырап,
орнына көршiлiк қауым ... Ендi ... ... ... ... ... негiзде қалыптаса бастайды. Жерге ... ... ... жеке ... ... ... болады. Мiне, осы кезден
бастап меншiк құқығы мен өндiрiс арасындағы құқықтық пайдалану ... ... ... ... ... ... ... байланысын нығайтатын және жауларынан қорғануға толық мүмкiндiк
беретiн жаңа ... ...... ... ... оның ... ... абыздары мен басқару әкiмшiлiгi өмiрге келдi. Осы кезден бастап
жария билiк, яғни билiк қызметiн атқаратын ерекше бiр ... жiгi ... ... бастайды. Сондықтан да ғылымда жария билiктен ... ... ... ... қарым-қатынасты потестарлық қатынас деп
атайды. Ендеше, тайпа потестарлық бiрлестiк ... ... Ол ... ... ... болған едi.
Мұндай күштi билiктiң болғанына куә болатын дерек бiздiң заманымызға
дейiнгi II ... ... ... ... ... ... ... табылған алғашқы қалалардың орны болып табылады.
Олардың iшiнде ең белгiлiсi ... ... ... ... мен ... ... болып саналатын 20-ға жуық елдi мекендер анықталды.
Аталған дәуiрдегi Евразия кеңiстiгiн жайлаған дала ... ... ... ... қала ... ... және жаңағы айтып ... ... ... ... мен зерттеулерi принциптi түрде
өзгертулер енгiздi. Алғашқы қалалар қорғанысқа мықты әрi ... ... ... ... ... ... ... Ботай тайпасындағы мал шаруашылығымен айналысатын
адамдар арасында пайда болды. ... ... ... II ... пен ... ... ... қоланы ойлап табу Қазақстанда
әлеуметтiк және экономикалық дамудағы қарым-қатынасты ... ... ... кейiн-ақ адам дала төсiн игерудегi ерекше еңбек құралдарына ... ... ... мал ... кешендi малшылық — егiншiлiк
шаруашылығымен ұласады. Сонымен бiрге қола қару ... ... ... ... ... iстi ... жол ... Әскердiң негiзгi
қарулары қоладан жасалған балта мен пышақтар, найзалар және дөңгелек арбалы
құралдар ... ... ... мемлекеттiң негiзiне алғы шарттар
қалана бастаған тұста бiздiң заманымызға ... ХV ... ... ... ... құлдырай бастайды.
Ел-жер табиғатының өзгере бастауына ... ... ... ... ... ... ... ХV ғасырда Қазақстанның
далалық және орманды аймақтарының құрғақшылыққа ұрынуы iрi-iрi тайпалар
қоныстанған ... мен ... ... ... қалуына соқтырды. Сөйтiп
қалың ... ... елдi ... ... ... ... ... қатынастардың бiрқалыпты тыныс-тiршiлiгi мен ... ... ... мемлекеттiң пайда болуына ұзақ уақытқа дейiн керi
әсерiн ... ... ... оның ... малшылық-егiншiлiк
шаруашылығымен айналысу ... ... ... ... ... байланысты өзiнiң тарихи маңызын жоғалтты.
Соған қарамай бiр кезде пайда болған мемлекеттiк құқықтық жүйе ... да ... ... өзiндiк тарихи сатысымен iлгерiлей бердi. Сол
кездегi абыздар мен ... ... ... ... ... қолға
түскен байлықтарды бөлуде билiктi өз қолдарына алып, ... ... ... ... ... ... ... ХI-IХ
ғасырларда Орталық және Оңтүстiк Қазақстан аймағында қола ... ... алып ... соны ... ... ... көсемдерi
жерленген болатын. Кейiн келе-келе жазу пайда бола бастайды.
Егер ... ... ... аударсақ, қола дәуiрiнде Қазақстанды
қоныстанғандардың жалпы өзiндiк “арья” атты ... ... ... ... қола ... мәдениетiн қола дәуiрiндегi бiрiншi
ескерткiштiң табылған жерi Оңтүстiк Сiбiрдегi Ачинск маңындағы ... ... ... ... ... ... ... деп атайды.
Андронов мәдениетiнiң алғашқы ... 1914 жылы ... ... сол уақыттан берi ол жерден көптеген археологиялық материалдар
жинақталды. Сонымен бiрге онда тур, дах, ... ... т.б. ... ... ... ... ... заманымызға дейiнгi ХII-Х ғасырларда Қазақстандағы этникалық
жағдай едәуiр өзгердi. ... ... ... ... ... ... ... қоныстанып, жергiлiктi тұрғындар негiзiнде Дәндiбай-Беғазы
мәдениетi қалыптасып, ол ... ... ... дейiн тарайды. Мiне,
осындай көшi-қон жағдайында ... ... және ... ... Орта Азия ... Иран мен ... ... алмасады. Сөйтiп
Қазақстан тұрғындарының шаруашылығы бiрте-бiрте өзгерiске ұшырап, онда ... кең етек ... ... ... ... iрi қара ... үлесi азайып, жылқылар мен түйелер және қойларды өсiрудiң саны
артып, олар толық отырықшылықтағы мал ... ... ... Бұл жаз жайлау, қыс қыстау, күз күздеуге көшу ... сөз едi. ... ... ... ықпал етпей қойған жоқ. Содан кейiн, қайтадан
қауымдастықтардың әлеуметтiк жiктелуi орын алды. Тайпа көсемдерi ... ... ол ... ... ... ... дәрежеге
жеттi. Оның айғағы күнi бүгiнге дейiнгi кең байтақ Қазақстанның ... ... ... алып ... мен қабiрлер. Мұның бәрi айрықша
билiктiң белгiсiн көрсетедi. Жалпы, ... ... қола ... ... ... ... ... оның басты-басты элементтерi әр
түрлi тайпалар бiрлестiктерiнiң тыныс-тiршiлiгiнен ... ... ... 2. ... территориясындағы алғашқы мемлекеттiк бiрлестiктердiң
пайда болуы мен дамуы
Бiздiң заманымызға дейiнгi бiрiншi мыңжылдықта Қазақстан ... ... ... ... ... ... деңгейдегi ылғалдану
бүкiл аймақты қамтыған едi. Сонау қола дәуiрiнде мал және егiн ... ... ... ... ... ... су басып, ылғалдану мөлшерi артты. Ылғал тартқан аймақтарда мал
шаруашылығы жайлауларының ауқымы кеңейдi. Мұның ... ... ... ... мал ... ... яғни ... көшпелi мал-егiн шаруашылығымен айналысып, оны өркендетуiне едәуiр
септiгiн ... ... ... малмен бiрге маусымдық
жайлауларға көшсе, ал қалғандары ... егiн ... ... көшпелi мал шаруашылығы өндiрiстiк күштердi арттырып,
артық өнiмнiң өсуiне, жергiлiктi тұрғындардың ... ... ... тұрғындарының тыныс-тiршiлiгiндегi осынау өзгерiстер
бiрiншiден, ... ... ... ... мен су ... ... өздерiнiң көшi-қон орындарын белгiлеп, нығайтуға итермелесе,
екiншiден, қосымша байлықтың ... ... ... ... мол ... ие ... қалыптастырды. Сөйтiп, әлеуметтiк-тұрмыстық
жағдайлары әр түрлi қауымдастықтар пайда болды. Бiздiң заманымызға ... ... ... ... ... ... темiрдi игерiп,
оны тұрмыс-тiршiлiктегi әр салада пайдаланды, бұл өз кезегiнде ... ... жол ... ... ... әрбiр қауымдастық мүшесi өзiн мықты
жауынгер сезiнетiн дәрежеге дейiн көтерiлдi. Сөйтiп, ... ... ... топтан (сословие) тұратын адамдар бiрлестiгi (қауымдар-
әскерилер-абыздар) күйреп, жаңа көшпелi шаруашылыққа тән ... топ ... бола ... ... бiздiң заманымызға дейiнгi
бiрiншi мыңжылдықта қауымдастықтар мен әлеуметтiк ... ... ... ... негiзi қаланды. Ол қоғамды тұтастай саяси
бiрiктiретiн және сол өзi ... ... ел мен ... өз ... жүргiзетiн
дәрежеге жеттi. Сондай-ақ онда арнаулы әкiмшiлiк жүйе арқылы тұрғындарға
билiк жүргiзетiн жүйе ... ... қол ... ... ... ... тiкелей бөлiнген әкiмшiлiк
билiк пен басқару жүйесiнiң болуы. Екiншiден, белгiлi бiр территория ... ... ... ал олар болса әртүрлi әкiмшiлiктерге бөлiнедi.
Үшiншiден, халықаралық ... ... ... iшкi ... пен тәуелсiздiкке иелiк етуi. ... ... ... ... әртүрлi салық жүйелерiнiң барлығы. ... I ... ... ... ... мемлекеттiң қалыптасуы
өте әлсiз де баяу түрде жүрдi. Сондықтан да оны ... ... ... деп ... ... ... бiрiншi
деген сөзiнен шыққан.)
Қазақстан территориясын бiздiң заманымызға дейiнгi ... ... және ... ... ... ... Олар ... бойынша “скиф” аталса, парсы жазбалары бойынша “сақ” атанды. Скиф-
сақ тайпалары бiрнеше бiрлестiктерге бөлiнiп, ... ... ... ... ... ... киетiн сақтар), хаомаварга-сақтар
(хаома сусынын дайындайтын сақтар), парадарайа-сақтар (теңіздің ... ... ... исседондар және басқалар. Алғашқы екi топты
Геродот амнюргия-сақтар және ортакарибантия сақтар деп ... ендi, сол ... ... және ... әкiмшiлiгiне келетiн болсақ,
бiздiң заманымызға дейiнгi бiрiншi мыңжылдықта ... ... рет ... ... ... ... болды. Оның дәлелi бүгiндегi кең
байтақ территориямыздан табылып жатқан археологиялық ... ... анық ... ... ... сол ... ... арқылы
берiлетiн, көп жағдайда ол орынды әйелдер иеленетiн. Мысалы, олардың бiзге
белгiлiлерi хаомаварга ...... ... патшасы — Скунха,
массагеттер патшасы — ... ... ... ... ... ... — Зарина.
Сақ патшалығының саяси жүйесiнiң ерекшелiгi патшалық билiктi жоғары қою
арқылы қасиеттi де, киелi ... ... ... ... ... Күн ... ... санап, оларға имандылық-тәңiрлiк
нышанда құрметпен қарайтын. Патша билiгiнiң белгiсi немесе нышан — ... ... ... ... және ... ұшты ... (жебесi) арқылы
айқындалатын. Сонымен бiрге оларды жерлеген кезде көптеген жан-жақты жерлеу
рәсiмдерi жасалатын. Оның бiр ... ... ... ... ... ... ... үш қырлы пирамидалар. Сонымен ... ... ... ... 100 метр және ... 20 ... Өкiнiшке орай, сақ бiрлестiктерiнiң басқару органдарының негiзгi
жүйелерi бiзге ... ... жоқ. ... ... ... ... тағайындаған
кейбiр әкiмшiлiктiң басқару қызметтерiн аңғаруға болады. Қоғамда патшаға
жақын адамдар мен халық ... ... ... ... ... ... ... бiздiң ғалымдарымыздың “әскери демократия”
туралы әңгiме етуiне мүмкiндiк ашады. Бiрақ ол ... ... ... ... қосуға мүмкiндiк бермейтiн. Сондықтан
да оған қауым басшылары ғана ... ... ... ... ... заманымызға дейiнгi бiрiншi мыңжылдықта өкiлдiк
билiктiң элементтерi пайда бола бастады.
Сақтардың ... ... ... еркiн қауымдастық мүшелерiнiң атты
жауынгерлерi құрады. Белгiлi ... ... ... ауыр атты ... ... болатын. Ал кедей-кепшiк және жер ... жаяу ... ... Алыс ... ... сақ ... қозғалмалы атты отрядтар — гиммирлердi шығарды, сондай-ақ гимнеттер
— жеңiл қарулы жаяу ... ... ... алғашқы мемлекеттердiң территориялық және әкiмшiлiк
құрылымына келсек әрбiр сақ-скиф ... ... ... және ... ... ... территорияларды иелендi. Б.з.б. I мыңжылдықта
Орта Азияны және Қазақстанның оңтүстiгiн қамтитын кең байтақ аумақта ... деп ... ... ... ... ... ... Геродот (б.з.б.
V ғ.) және басқа ежелгi грек тарихшылары “Азия скифтерi” деп атайтын. Жалпы
сақ тайпалары ... Қара ... өңiрi мен ... Днепр бойын
мекендеген және төменгi Едiл ... ... Орал ... Кир мен I ... ... және ... ... гректердiң замандастары болған деген деректердi де сол ... ... ... ... Олар ... парсылармен тығыз қарым-
қатынас жасаған, тiптi б. з. б. VI-V ғасырларда Ахеменидтер ... да ... ... сына ... ... ... ... болса да, анық деректер келтiрiлген. Мәселен, оларда сақтардың үш ... ... ... ... ... Ферғана аймағы мен
Сырдарияның оңтүстiк жерiн, тиграхауда-сақтар (шошақ бөрiк киетiн ... ... ... ... ... ... дейiн жайлағанын,
сосын парадария-сақтар (теңiздiң арғы бетiндегi сақтар) туралы хабарланады.
Әрбiр алғашқы мемлекеттiк бiрлестiк (протогосударство) өзiнше ... ... ... ... ... ... әкiмшiлiк бiрлiкке бөлiндi.
Сондықтан оларды “тайпалық одақтар” деп ... ... ... ... ... бiр территорияны көшiп жүретiн қауым бiрлiгiн айқындайды. ... ... ... ... ... ... бiрлiк бөлшегiн көрсетедi.
Кейбiр жазбаларда көрсеткендей аталғандай бiрлiктегi тайпалар не ... ...... ...... ... ... кеңесi, әскери
және азаматтық басқарушы — “көсемi” болған көрiнедi. Ал олардың сайланғанын
немесе тағайындалғанын, тiптi ... ... ... ... отырғандығын ешкiм де дәл көрсетiп айта алмайды.
Ал ендi — сақ-скиф ... ... мен ... олар ... мемлекеттерге бағынбай өзiнiң iшкi және сыртқы саясатын
қалыптастырған. Оның айғағы ретiнде олардың, яғни ... Қара ... ... ... ... VII ... ... мемлекетiмен
әскери-саяси одақтастықта болып Финикияға қарсы соғысуын айтуға болады.
Сосын ... ... ... VII ғасырдың ортасында скифтер мен
ассириялықтардың ... ... ... ... ... VI
ғасырдағы сақтар мен парсылықтардың Лидияға қарсылығын айтуға болады. Соған
қарамай ... мен тағы ... ... алғашқы Сақ мемлекетiнiң
егемендiгiн шектеуге тырысты. Мысалы, бiздiң заманымызға дейiнгi VI ... ... ... Кир ... ... ... өзiне
бағындырғысы келген болатын. Оның бұл ойы орындалған жоқ. Кир жорығы сәтсiз
аяқталып, оның әскерлерi тас-талқан болып күйреп, өзi қаза ... 519-518 ... ... қарсы I Дарий соғыс ашады. Бұл
жорық та сәтсiздiкпен аяқталып, массагеттер өздерiнiң тәуелсiздiгiн ... ... едi. ... ... заманымызға дейiнгi IV ғасырдың 30
жылдарында сақтарды Александр Македонский де жаулап алуға бар күшiн ... Орта ... ... ... ... ... Сырдарияның
солтүстiгiне қарай өз егемендiгiн сақтап қалды.
Мұның барлығын келтiрiп отырғанымыз ... ... ... ... ... Сақ мемлекетi өз егемендiгi мен ... ... ... ... едi. Ол ... халықаралық саясатта өзiндiк орнын
толық сақтай бердi.
Өкiнiшке орай, бiзде сақ-скиф бiрлестiктерiнiң қандай салық жүйесiн
жүргiзiп, мiндеттi ... ... ... аз. Олар ... алған немесе өздерiне тәуелдi мемлекеттерден ... бiр ... ... ... ... бiр ... борыштаса, ол нақты жағдайларға
байланысты өзгерiп отырған болуы керек. Мемлекеттiк ... ... ... ... ... тағы да басқа қазыналық құндылықтар
арқылы толықтырылып отырған болуы тиiс. ... ... ... ... ... онда ... жүйе қалыптасқан сияқты.
Жалпы бiздiң эрамызға дейiнгi I мыңжылдықта сақ бiрлестiктерiнiң алғашқы
мемлекет кұрудағы адымдары өте сәтсiз де баяу ... ... ... ... ол ... да ... даму ... болғаны анық. Оның
куәсi-бiздiң заманымызға дейiнгi Ү-IҮ ғасырларда ... ... ... ... жазбаларының болуы. Мұның бәрi бiздiң заманымызға
дейiнгi I ... ... ... ... ... сүргенiн және олардың тәуелсiз дамығанын ... ... ... Бiрақ олардың даму-жетiлу процестерi әлi бiзге нақты да
көрнектi деректермен жеткiзiле қоймаған.
Әдебиеттер:
1. История государства и ... ... ССР. ... I. Под ... ... АН ... ... Алма-Ата, “Ìåêòåï”,
1982.
2. Зайберт В.Ф. Энеолит Урало-Иртышского междуречья.Петропавл, 1993.
3. Ахинжанов С.М., Макарова О.А., Нурумов Т.Н. К истории скотоводства и
охоты в ... А., ... ... Г.Б. ... ... ... // Маргулановские чтения.
1990. М., 1992; Генинг В.Ф., Зданович Г.Б. Генинг В.В. Синташта. ... Т.1. ... ... поиски, открытия. Челябинск, 1995.
5. Қазақстан тарихы. Төрт томдық. “Атамұра” баспасы. Алматы, 1996 ж. ... ... ... ... государства и права ... ... ... ... да нач. ХХ века ... ... Икф ... Астана, 2000
ІІІ-Бөлім. Қазақстан территориясындағы ежелгі мемлекеттер мен құқықтық
жүйелер
Бiздiң эрамызға дейiнгi III ғасырдағы көшпелiлер қоғамының дамуы күрделi
мемлекеттiк-құқықтық жүйедегi ... ... ... алып ... ... ... құрылуы және олардың өндiргiш күштерiнiң
дамуы мен демографиялық өсуi байтақ Қазақстан даласындағы жайылымдарға
бiрте-бiрте ауыр ... ... ... ... келе ... экологиялық
және экономикалық дағдарыс жағдайында өсiп-өнген мал шаруашылығын ... пен аз ғана ... ... ... қауымдастықтар мен бiр-
бiрiмен iргелес көшпелi мемлекеттердiң арасындағы байланысты жаңа ... ... ... да ... ... жаңа “көшпелi империяның”
пайда болуы ... ... ... ... тән ... ... ерекше белгiлерi болып саналатын жағдайлар:
1. Жақсы ... ... ... мен ... ... ... билiктiң болуы;
1. Орталық пен мемлекеттiң өзiнiң шет аймақтарын бағындырған және
оларды өзара ... ... ... Ерекше мемлекеттiк идеологияның болуы;
1. Империяның басын бiрiктiретiн әртүрлi формадағы ... ... ... ... 1. ... ғұн ... жерiнде қалыптасқан алғашқы мемлекеттiк ... ... ... Бұл ... ... мемлекетiнiң алғашқы көрiнiсi.
Бiздiң заманымызға дейiнгi III ... ... ... Ордостан Каспий өңiрiне дейiнгi Орталық Азияның кең байтақ
кеңiстiгiн мекендеген көшпелi ғұн ... ... Олар ... ... IХ ғасырдың өзiнде-ақ алғашқы мемлекеттiк бiрлестiк
ретiнде танылып үлгерген едi. ... ... ... билiкке ие “сеңгiр”
немесе “тәңiрқұты”лауазымымен белгiлi ... ... ... ... әскери-потестарлық конфедерациядан тұрды. Ғұндардың жоғарғы ... ... ... деп ... ... ... ... 206 жылы ғұн
тайпаларын сеңгiр Мөде ... ... ... Мөде билiк еткен
жылдардың алғашқы кезiнде-ақ, ол ... ... ... ... ... Ол жемiссiз де болған жоқ. Кескiлескен қиын да ... Мөде ... ... өзiнен әлдеқайда басым Хань әулетiн сюнну-
ғұндардың Ордостағы көшiп жүретiн жерлерiнен дәме ... ... ... ... еттi. Хань ... ... әйгiлi Мөде (Боғда) батырдың
бiр орталыққа бағынған ұлы держава және ... ... ... ... тiк тұрып, онымен “тыныштық және ... ... қол ... Қол ... ... оған жыл ... “сыйлық ретiнде” салық
төлеп тұруға да мiндеттендi. Ғұндар тәңiрлiк дiндi ұстанған, олардың мекен-
тұрағы Орталық Азия, оның ... ... ... ... даласы едi.
Сонымен бiрге олар мал шаруашылығымен айналысты.
Ғұндар мемлекетiнiң ... ... ... ху” тайпалары мен
батыстағы юедилер (юечжи) және ... және ... ... мен ... көршiлерi жойқын күйретулерден кейiн кiрдi. Ғұндар мен ... ... ... ... дейiнгi 188 жылы аяқталып, соңғысы
айтарлықтай салық төлеп тұрды. Бiздiң дәуірімізге дейiнгi 90-шы ... тағы да ... ... ... бiздiң дәуірімізге дейiнгi 47-шi
жылы ғұн империясы солтүстiк және ... ... ... ... ... ... ... Б.э. 93 жылы ғұн ... өмiр ... ендi ғұн ... ... ... ... ... басында монарх
тұрды. Ол күрделi “жер мен аспаннан туылған, ай мен күн тағайындаған ... ... ... ... ... ол ... (тәңiрдiң) мейiрiмiне
ие” “Тәңiр құты” титулын иелендi. Ғұн билеушiсi ... ... ... қана ... ... дiн ... ... де атқарды.Билiк
әкенiң балаға мұра етiп қалдыруымен бiрге тақ билiгi негiзiнен ... ... ... ... ... және билiк иесiн сайлау
атақты адамдар арқылы жүргiзiлетiн. Сеңгiрдiң өкiлеттiлiгi өте кең болды.
Ол ... және ... ... етiп қана ... ... әскери қолбасшы және
дипломатиялық қызметтi де қоса атқарды.
Сеңгiр Си немесе Цяо (Цюлинь)руынан ... ... ... ... бiрге атақты үш руы Хуянь, Сюйбу, Лань рулары болды. Сеңгiр ... ... жар ... ала ... ... рулардың өкiлдерi ғана
мемлекетте жоғары лауазымды қызметтердi атқара алатын. Ғұн ... ... өте ... де ... ... Бес жоғарғы класты
шенеунiктер тобы сеңгiрдiң туысқандарынан ... Олар ... ... ... ... ... ... басқарма”, “ұлы бастықтар” едi.
Қалған лауазымдар ... ... ру ... ... ... ... ... және “сол” атанып, сондай-ақ “үлкен” және “кiшi” болып бөлiндi. Ру
ақсүйектерiнен басқа ешқандай руға ... ... ... топ ... ... ... 24 ... шендегi шенеунiк болды. Олардың
әрқайсысында 10 мыңнан 20 мыңға ... ... ... олар тапсырманы бас
сеңгiрдiң өзiнен алды. Уақыт өткен сайын сеңгiрлердiң руы көбейiп ол өзiнiң
туысқандарын белгiлi бiр ... қою үшiн ... ... ұлғайтып
отырды. Сөйтiп, жаңа шендер пайда болды. Олар ұлы цзюй-кюй және ... ... ... ... бiрнеше өзгерiстер болып, алғашқы
екi ... ... ... ... ... ... бiрiктi. Аталған
қызметтер сеңгiрдiң туысқандарына тиесiлi едi. Одан әрi “алты мүйiздiлер”
оң және сол жичжо, вньюйди және ... ... олар ... рулардан
сайланды. Одан кейiнгiлер құтты ұлық және жичжо-құтты ұлық аталып, олардан
кейiнгiлер “билiк иелерi” сонан соң ... ... ... ... оңтүстiк ғұндарда тақ мұрагерлерi үшiн жаңа жүйе ... ... ... ... жүргiзiлетiн. Алдымен ағайындылар кезекпен басқарса, одан
кейiн олардың балалары басқарып, ең кiшi немерелерiнiң үлкенi басқаратын
болды.
Әрбiр 24 ... ... ... iстi ... ... үшiн өздерiне
мыңбасы, жүзбасы, онбасы сияқты әскербасыларды тағайындап, олар әлеуметтiк
және әскери мiндеттi атқарды. Ғұндардың басқару ... ең ... ... бiр жылда екi рет жиналатын шенеунiктер кеңесi болды. Онда дiни
рәсiмдер мен ...... ... қаралатын. Олардың халықты
басқарудағы атқаратын рөлi ерекше болып, құдай жолындағы билiктiң рөлiн
қуаттап қолдайтын. Әрбiр күз ... ... мен ... ... ... ... ... өкiлдерi жиналып, өзiнше ерекше бiр «халық
санағын және мал “тексеруiн” жүргiзетiн.
Ғұн империясының территориясы мен тұрғындарына келсек, оның ... ... ... Азия ... барлық көшпелi халықтар, сондай-ақ
жеке отырықшылықпен айналысатын аймақтағылар кiретiн. ... ... ... ол күзетшiлермен қорғалатын. Территорияның
тұтастығы мен ондағы саяси жүйе ... Мөде ... ... ... ... ... бас тарту үшiн кез келген жердiң бiр пұшпағы
жат жұрттыққа берсiн деп кеңес ... ... басы ... Мөде ... негiзi, ол ешкiмге берiлмеу керек” деген принципте қызмет еттi.
Сөйтiп, ғұндар санасында мемлекет пен оның ... ... орын ... ... және шығыс — қос қанаты болып бөлiнiп, оны “ұлы басшылар”
басқарды. Оның әрбiр қанаты ... ... ... ... ... ... ... территорияларда жергiлiктi жерден
әскербасылар ... олар ... ... ... ... ... ғұн билеушiсiне бағынышты болып “бiр үйдi құрады”. ... ... ... ... ... ... салу ... жөнiнде мәлiметтер тым аз. Мөденiң басқару
кезiнде халықтан алған малдар мен мүлiктер санағын жүргiзетiн арнаулы ... ... ... және ғұн ... ... елдерден жиналған
салықтардың есебiн бiлуге болатын. ... ... ... ... ... алынды. Ғұн мемлекетiнiң шығыс ауданын жайлаған ухуньлықтар
жылқы және қой, тағы да басқа малдар терiлерiн ... ... ... ... тағы бiр ... ол ... ... қоныстанған жұртшылықты
империя орталығына көшiрiп әкелiп сiңiстiрiп жiберу едi. Салық жинаумен
“әскербасылар” және “наместниктер” ... ... ... ғұндар керуен
жолдарын қатаң қадағалап, сауда иелерiнен баж салығын алып отырды.
Ғұн империясының ... мен ... ... ... Бiздiң
çàìàíûìûç¹à дейiнгi 206 жылдан бiздiң çàìàíûìûç¹à ... 47 ... ... ... өз ... мен ... ... территориясында нық
жүргiзiп және оны ... ... да ... ... ... ... ... сеңгiр Аспан өкiлi болып саналып, ол “бүкiл
халықтарға патшалық ете алады” және ол күштеп жүргiзiлдi. ... ... ... ... ... да бiз ... халықтардың алдында
жоғарымыз”, - дейтiн ғұн ақсүйектерi өзiнiң сеңгiрiне.
Әртүрлi жазбалардан бiзге жеткенi ғұндардың көршi ... ... ... ... ... ... эрамызға дейiнгi 199 жылғы ... ... ғұн ... өз ... ... ... салық төлеп,
сонымен бiрге соғыста жеңiлген мемлекеттiң ... ... ... ... ... (контрибуция) төлеп отырды.
Дипломатиялық iс-әрекет және миссиялар арнаулы елшiлер арқылы
жүргiзiлдi. Көне ... ... ... ... және Қытай елшiлерiнiң
ғұн сарайында ... және ... ... ... белгiлi.
Бiздiң дәуірімізге дейiнгi 47 жылы оңтүстiк ғұн Қытай протекторатына
кiрдi. Соған қарамай ол өзiнiң iшкi ... ... ... ... ... ғұндар тәуелсiздiктерiн берген жоқ. Солтүстiк ... ... ... ... ... ... Талас өзенiнiң бойына
өз орталықтарын көшiрдi. Бiздiң çàìàíûìûçдың 93 жылы ғұн ... ... ... өз ... ... ... тiлдi ... көштi. Ғұндардың азғана бiр бөлшегi ғана шектеулi егемендiгiн
сақтап V ғасырға дейiн өмiр ... ... ... ... ... жүйенiң пайда болуы
қоғамда құқықты реттеудiң пайда болуына мүмкiндiк ашты. Ғұндардың құқықтық
негiзiнiң көзi әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... және ... оңай” едi. Сот 10 күн аралығында созылып,
қамауда отырғандардың саны оннан аспайтын. Күрделi қылмыс жасағандарға ... ... ... ... ... тәркiленсе, жеңiл-желпi жағымсыз
iс-әрекеттер еткендердiң жүзiнде iз ... ... ... ... не ... ... ... (жүйелене) бастады. Сондықтан да
Мөде сеңгiр шығарған кодекс бойынша ... ... ... мен ... бас ... өлiм жазасын кестi. Ал ... ... ... қоғамдардың бәрiне тән қасиеттер болды. Мысалы, ... ... жеке ... меншiгi, қауым меншiгi, әскери-потестарлық
бiрлестiктер мен мемлекет меншiгi едi.
§ 2. Үйсiн және қаңлы мемлекеттерi
Ғұн ... ... ... ... ... ... да дамыған
мемлекеттiк-құқықтық жүйелердiң пайда болуына себепкер ... ... ... билiгiндегi аймақтарда кең етек алды. Солардың қатарына үйсiндер мен
қаңлылардың мемлекетi жатады. Үйсiндер алғашқы кездерi ... ... III ... ... ... аймағын жайлаған едi. Егер VIII ... ... онда ... ... ... ... ... үйсiндердiң шығыс шегi Бесбалық екен. Олар ... ... ... ... империясының құрамына қосылды. Сондықтан ... ... ... (шекараны) қабырғаны қадағалау” тапсырылды.
Сеңгiрдiң көмегiмен үйсiндер юэчжейлердi ... ... ... жайлады.
Жалпы, үйсiндер туралы алғашқы хабарлар б.з.б. II ғасырдың ... ... Ал ... ... ... бар ... қарағанда олар Жетiсу
өңiрiмен бiрге одан да басқа кең ... ... алып ... ... Орталық Азияның түкпiрiндегi Дұнхуаң және Чилан тауы аралығынан
б.з.д. II ... ... 160 ... ... ... ... де ... бар.Көне
Қытай жазбаларының бiрi “Хан патшалығы тарихы” Жаң ... ... ... ханы күнму(күнби)” деп аталған. Үйсiндер ... ... ... ... ... де ... ... “Күнмудың
әкесi Нәндi би тегiнде Чилан мен Дұнхуаң ... Ұлы ... әрi ... ... кiшi мемлекеттiң иесi” деген де дерек
кездесiп қалады. Ұлы иозылар –юечжiлер ... ... III-II ... мен ... аралығын мекендеген көшпелi тайпалар. ... ... ... бүгiнгi күнге дейiн өзiнiң нақты дәйектемесiн таба
алмай, ол кейбiр ... ... ... ғана бiзге мәлiм болып
отыр. Оның қазiргi айтылуы ... ... бiрi — Ұлы жүз ... ... белгiсi болып табылатын тайпаның өзiн атайтынындай “үйсiн”
сөзiне ... ... ... ... ... зерттеушiлер бұл
транскрипцияны Орта Азия тарихынан мәлiм асиан этнонимi деп бiлуге бейiм
Бiздiң эрамызға ... 177 жылы ... ... ... ... ... болды. Оның тұрғындарының басым көпшiлiгiн жоңғар және Шығыс
Қазақстан, Жетiсу тайпаларындағы сақтардың ... ... ... ... II ... ... өзiнде-ақ үйсiндер ғұндардан
бөлiнiп шыққан болатын. Соған қарамай бiздiң дәуірімізге ... 53 ... ... ... бөлiндi.
Ал қаңлы мемлекетi жөнiнде дерек өте мардымсыз, тiптi аз деуге де
болады. Қаңлылар ... III ... ... ... орта ... ... ... мекендеген. Қаңлыларға ... ... ... елдi мекендер қараған. Қаңлы мемлекетiнiң астанасы-Битянь қаласы
Сырдарияның орта ... ... ... ... мемлекетi Қазақстан
тарихында ерекше орын алады. Өйткенi, ол ежелгi ... ... ... құрылым қалыптастырып, өзiндiк мәдениет пен өркениеттiң дамуына
ықпал еттi.
Б.з.д. II-I ғасыр аралықтарында Қаңлылар алып ... ... ... ... ... тарихы. Батыс өңiр шежiресi. ... ... ... 120 мың үй, 600 мың жан ... 120 мың ... барын жазады.
Олар Қытай патшалығымен елшi алмасып, сауда-саттық, ... ... ... ... ... шаруашылығы мал шаруашылығы едi.
Қытай мәлiметтерiне қарағанда ол бiздiң эрамызға дейiнгi III ғасырда пайда
болған. Олар ... ... мен ... тайпаларынан
бiрiккен. Бiр кезде үйсiндермен көршi болып, қатар қоныс тепкен ... ... ... ... , ... , ... ... да, бiз сол ұғым-терминге байланысты тарихи деректердi азды-
көптiлiгiне қарамай барынша пайдалануға ұмтылдық.
Қытай ... ... бiр ... яғни ... ... өңiр шежiресi.Қаңлы тарауында” олардың ханы Ұлы иозылардың ... ... деп ... Ал ... ... ... тауының
солтүстiгiндегi Жаұу қаласында деген мәлiметпен толықтырылады.Сонымен ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударды
делiнген.
Үйсiндердiң басқару жүйесiне келсек, мемлекет басында Күнбек ... ... ... дәрежесiн алған билеушi отырды. Ондағы тақ алмасу рәсiмi
мұрагерлiк арқылы жүргiзiлдi. Сонымен бiрге ... ... ... ... ... де ... ... Бiздiң дәуірімізге дейiнгi
53 жылы мемлекет екiге бөлiнген кезде ... ... ... Ұлы
күнбек және Кiшi күнбек пайда болды. Сонымен ... ... ... қатар
шенеунiктердiң бiрнеше категориясы болды.
Күнбектiң көмекшiсi дұғлы дәрежесiн алып, ол бас атқарушы билiктiң ... ... ... ... үш ... туралы айтылады. Ол дәреженi
алушылар сян-дұғлы, цзо-дұғлы және ю-дұғлы деп аталады. Одан ... екi ... және жер ... алған үш удельдер билеушi болды. Олардан ... ... ... ... ... ... ... дәрежелерi бар
шенеунiктер болғанын дәлелдейдi. Олар әскер басының ... ... ... ... ... орындалуын қадағалады. Әрi Күнбектiң
(Күнби) iстерiне көмектестi.
Қаңлы мемлекетiнiң ... Уын ... өкiлi ... Ол ... ... ... тарайтын. Оларды “би” дәрежесiн алған патша
басқарды. Ал ендi бiр деректерде ... ... ... хан деп атаған.
Кейбiр жазбаларда оны ... ... ... ... ... болғанда да оның
билiгi азаматтық та, әскери iстерге де жүрген. Одан да ... ... ... ... ... мен үш ... кiретiн.Қаңлы
мемлекетi өз iшiнде бес иелiкке бөлiнiп, оларды хан ... ... ... ... орталық қалаларының атымен аталған.
Үйсiндердiң мемлекеттiк территориясы оң қанат, орта және сол қанат
болып үшке ... ... ... ... 10 ... ... ... бiздiң дәуірімізге дейiнгi 53 ... ... олар ұлы және ... ... оларға тиесiлi шекаралар арасына белгi соғылды.
Сөйтiп, үйсiндер өз территорияларын нақты ... ... ... билiгiне көршi хюсюнь, гюань-ду, юйту және басқа халықтар кiрдi.
Оларға наместниктердi Күнбек ... ... ... ... алып ... ... ... дейiнгi II-
ғасырдың аяғы-I ғасырдың басында оған Орта Азиядағы бес ... ... ... ... Ги, ... және ... ... бағынды. Қаңлылардың
мемлекетi гүлденуi кезеңiнде Сырдарияның орта және ... ... ... ... ... өзендерiнiң бойын жағалап Орталық
және Батыс Қазақстан, Хорезм мен Амудария және Сырдария өзендерiнiң үлкен
бөлiгiн ... ... ... Орталық Азияны жайлаған мемлекеттердiң
тұрғындарының саны туралы мәлiметтердi нақпа-нақ дәл ... ... ... ... ... 630 мың адам ... 120 мың ... қаңлыларда 600 000 адам немесе 120 мың отбасы болған.
Үйсiн және ... ... ... мен ... ... келсек, бұл екi мемлекет те алғашқы кезде ғұн империясының
құрамында болды, қаңлылар оңтүстiгiнде юэчжиларға да ... Ал ... ... II ... ... үйсiндер тәуелсiз де егемендi
мемлекет атанып, халықаралық құқыққа терезесi тең ... ... ... және ғұн ... ... ... өзара ынтымақтастық
туралы шарт болды. Кейiн Қытай империясының ықпалының артуы мемлекеттiң
ыдырауына әкеп ... Ұлы ... ... бағыт бағдарларды Қытайларға
қарап ұстаса, ал кiшi күнбектер ... ... ... ... бар
жазбалар деректерiне сүйенсек, үйсiндер ... ... ... болған.
Бiздiң эрамызға дейiнгi II-I ғасырларда ... ... ... ... ... iшкi ... жүргiзедi де, қытайлардың Оңтүстiк
Қазақстанға кiрмек болған ниетiне ... ... ... ... ... ... I ... Орталық Азияда Жiбек жолын қалыптастыратын
2 әскери саяси одақ құрылды. Оның бiрiншi жағы ... ... ... ... ... ұлы ... және Шығыс Түркiстандағы ұсақ
князьдiктер ... ал ... жағы ... мен Орта ... сондай-ақ Солтүстiк ғұндар одақтастығы едi. Сөйтiп, Қашқария
мен ... ... ... ... алмақшы болған қаңлылар ... ... ... ... деректерге қарағанда қаңлылардың
жазбаша да ... ... ... заңы хан ... ... Осы ... қылмыстыларды жазалайды.Өрескел ауыр қылмыс жасағандардың тұқымы
құртылады.Одан соңғылары өлiм жазасына үкiм ... ... ... ... деп жазылған Қаңлы заңдарында.
III-IV ғасырларда үйсiн және қаңлылар мемлекетi тарап, олар жартылай
иелiктерге бөлiнiп ... ... ... ... ... ғұн –юэбань, кейiн Гаогюя және ... ... ... Ал
қаңлылар болса эфталиттер билiгiне бағынады.
Бiздiң дәуірімізге дейiнгi III ғасыр — ... ... III ... ... ... ... ... барлығын иеленiп,
сонымен бiрге қоғамдық қатынасты реттейтiн нормативтiк-құқықтық жүйелерге
ие болды. Оның дамуына себепкер ... ... бiр ... көз-жазудың пайда
болуы едi. Бүгiнгi күнге дейiн бiзге руна ... бар ... ... ... ... ... бәрi ... қалған деп
болжамдалған. Ал Қаңлы мемлекетiне ... ... ... ... ... Соған қарағанда үйсiндер мен қаңлылардың өзiндiк
заңдар кодексi болған ... ... ... ... мемлекеттерде меншiк
құқығының қаншалықты эволюциялық жолмен дамығанын аңғартады. Үйсiндерде
малға жеке меншiкпен ... ... ... арнаулы таңбалардың пайда
болғанын бiлемiз. Ол ... ... ... меншiктiң болғанын
айқындайды. Ал, қаңлылар мемлекетiнде бiздiң дәуіріміздің бас кезiнде-ақ
өзiнiң теңге жүйесi пайда ... ... ... ... өз ... Бұл ... әлеуметтiк-экономикалық қатынасты реттейтiн мемлекеттiк-
құқықтық жүйелерiнiң мықты дамығанын ... ... ... и ... ... ССР. ... 1982.
2. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгiнге дейiн. I-том Алматы, 1996.
3. Күзембайұлы А, ... Е. ... ... ... ... Абиль. История государства и права Республики Казахстан с
древнейших времен до нач. ХХ века. (курс лекций) ... ... ... Л. ... ... ... С.Г, ... Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий-
Алма-Ата, 1992.
7. ... Ғ. ... ... ... ... Алматы,
2000.
8. История Казахской ССР (с древнейших времен до наших дней) в 5-ти
томах.т.1 ... ... VI-ХII ... ... ... ерте
феодалдық монархиялар
II-V ғасырлардағы халықтардың ұлы қоныс аудару дәуiрi Қазақстанның, Орта
Азия мен Шығыс Еуропаның этникалық және саяси каық және ... ... ... ... ... ... жағдайлардың өрбiп-өсуiне
әкелiп соқты. Сөйтiп, V ғасырдың ... ... ... теле (тирек)
тайпалары одағының саны жағынан көп топтары Солтүстiк Моңғолиядан Шығыс
Еуропаға ... ... ... қоныстанып жайлады. Ал Оңтүстiгiнде
олардың көшiп жүретiн ... ... ... ағысына дейiн ұзыннан-
ұзақ созылып жатты.
Сөйтiп, VI ғасырда Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қағанатының билiгiне көштi. Ал, түрiк этносының
өзi әуел баста, яғни ... ... ... ... ... Түркiстан
және Алтай аймақтарында III ғасырдан VI ... ... ... болатын. Ол сөйтiп, жартылай көшпелi мал ... ... ... iрi ... ... ... ... соқты.
Еуразиядағы әскери-саяси күштiң осынау қалыптасуы заңдылық та едi. Өйткенi,
көшпелiлердiң өмiрi ... ... және ... ... ... ықпал
еттi. Бiр орталыққа бағынған күштi ... ... ... жаңа нормаларды қалыптастыра бастады және оларды орындауға ықпал
ететiн жағдайды қамтамасыз еттi.
Сөйтiп, аталған даму процесiнде VI ... ... ашин ... ұлы көшпелi мемлекет пайда болды.
§ 1. Ежелгi түрiк қағанаты және оның ... ... ... Қытай-ашинға бағынған алғашқы ғұн бiрлестiгi Алтай
территориясына көшiп, ... ... ... Мiне, осы ... атын ... ... ... алғаш рет аталуы Қытай жылнамаларында
кездеседi. 551 жылы түрiктер ... ... ... үшiн ... 552 жылы ... билеушiсi Бумын Ел-хан дәрежесiн алып, жаңа
түрiк империясының ... ... ... түрде мәлiмдейдi. Сөйтiп, ... 60-70 ... ... мұхиты мен Қара теңiз аралығындағы Еуразия
даласын жайлаған жартылай ... және ... ... ... түрiк қағанатына бағынды. Ал, 603 жылы ол Шығыс және Батыс ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Орта Азия,
Шығыс Түркiстанның жарты территориясын игердi. ... ... ... Суяб ... болды. Батыс түрiк қағанаты аталған бөлiнуге қарамай
Шығыс түрiк қағанатына едәуiр дәрежеде ... ... ... ... билiгi түрiктердiң қаған руы — ашиналардың қолында едi. ... ... ... ... жоғарғы билеушi, билеп-төстеушi, әскер
басы болды. Ол бүкiл ... ... ... ... оның ... ... та ... Ал оның Батыс бөлiгi жалпы қағанға ... ... ... ... ... ... ... негiзгi бастауы көк Тәңiрi едi. Ол құт болып
саналды. Қаған ... өзi ... ... ... ... ... шыққан болатын. Түрiк қағанатында тақ мұрагерлiгi ... ... Ол ... ... ... ... жүйемен толықтырылған
болатын. Жаңа тәртiп бойынша тақ мұрагерлiгiн әкесi баласына ... ... және ... ... бiрi кiшi ... ... бередi. Кезек күткен тақ иегерлерi удельдiк ... ... ... ... ... байланысты бөлiстi. Жаңа қаған
сайланғаннан кейiн бүкiл кезек салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... Ол жаңа ... (статусқа) сай болды.
Шығыс және Батыс түрiк қағанатының басқару жүйелерiнде айырмашылық ... ... ... билiк басындағы жоғары шенеунiктер қатарына
келсек; қағаннан кейiнгi екiншi адам ұлық ... ал ... ... және ... жабғу, тұтық болды. Қағанның туысқандары тегiн дәрежесiн
алды. Сот қызметiн бұйрықтар мен тархандар атқарды. Ал Батыс ... ... ... мен шоралар басшылығы болды. Кейiн ... ... ... ябғу ... ... ... ... шадтар
сайланды. Жергiлiктi жерлердегi ақсүйектер сословиесiнiң басты ... ... ... бектер деп аталды. Түрiктерге бағынышты Орта Азия
княздiктерiнде бұрынғы билеушiлер өз орнын сақтап, олардың басым көпшiлiгi
қағанға ... ... ... ... VIII ... ... ... наместнигi тұдындар сайланды.
Түрiк қағанатының негiзгi құқықтық көзi-әдет-ғұрып болған.
603 жылы Батыс қағанаты ... жеке ... ... кейiн Батыс-Түрiк
қағанаты атымен белгiлi ... Оны ашин ... ... ... ... ... екiншi адам ұлық деп аталды. Қалған шенеунiктер санаттық
қағанатының басқару құрылымын ... Ол ... ... ... ... ... да, сол басқару жүйесi сақталып қалды. Ал, түргеш
қағанаты ашин династиясын ... ... ... ... және ... ... территориясында билiк
құрған Қарлұқтардың басқару ... ... ... ... ... ... қағанатына бағынып, қарлұқтар басқарушысы оң ябғу ... ... ... 746 жылы қара ... жабғысы өзiнше жеке
билiкке ие болып, 756 жылы Түргеш қағанатын ... ... ... кiретiн жеке билiк иелерi өзiндiк еркiндiкке ие ... ... ... ... және ... да ... ие болды.
Жалпы, көшпелi түркi қағанатының ел басқару құрылымы үштiк жүйеге
негiзделген. Олар қағанатты ... (оң ... ... (сол ... ... ... деп үшке бөлген. Бұл жүйе сонау скифтерде (icyuz ~~ ic-
oyuz-iчоғуз) iш-оғуз орталық, сыртоғуз (оң және сол ... ... ... ... (скиф) өздерi бөлек мемлекет болған кезде скиф-патша
(хан тұқымы), скиф-көшпелiлер (мал шаруашылығындағылар), скиф-жер ... деп ... ... арғы ... ... да үшеу ... Êîëîêñîé~), ал Гераклдiң үш ұлы Агафрис (агачер), Гелон (жылан-
иылан), Скиф ... тағы да ... ... да осы үш ... Олар да ... ... жүкилер және ханорда болып келедi.
Түрiк қағанатының территориялық және әкiмшiлiк бөлiнуi. Жоғарыда атап
өткенiмiздей Түрiк қағанаты Шығыс және ... ... ... ... бөлiндi.
Егер тұтастай мемлекет түрiк елi атанса, батыс бөлшегi, яғни Батыс ... “он оқ” елi ... Оның олай ... ... сыры — ... ел ... он ... — он оққа бөлiнуiнен едi.
Суябтан ... ... ... бес аймақ оң қанат болып-он шад ... ... ... бес аймақ дулу атанды. Оларды бөлiп жатқан шекара Iле ... ... ... ... ... мен Орта Азиядағы қалалар бұрынғы
басқару ... ... ... жылғы жеңiлiстен кейiн Батыс Түрiк қағанатының екi қанаты Қытайдың
екi наместниктiлiгiне ... ... ... ... ... ... ... өз империясын жаңадан қалыптастырды. Бiрақ әкiмшiлiк ... ... ... VIII ... ... ... әр бiрiнде 7000
шаруашылық бар 20 аймаққа бөлдi. Ол ... ... деп ... ... қоныстанғандарды ешқандай тайпаға не ұлысқа жатқызуға болмайды.
Олар этникалық жағынан емес, саяси ... ... едi. ... Батыс
Түрiк қағанаты соғыс кезiнде бiр түмен, яғни 10 мың ... ... ... сайлаған шенеунiк басқарды. Осыған қарамай түрiк ... ... ... кей ... ... ... аймақтар құрамына
кiрдi. Он оқ бiрлестiгiмен ... ... ... ... ... ендi. Ол ... орта азиялық Соғды князьдығы мен өзiне тәуелдi
көшпелi жұртшылықты енгiзетiн. VIII ... ... ... бiр
орталыққа бағынған билiктiң ... ... оның ... ... да ... ... Аймақтар жартылай тәуелсiз
иелiктегi қалалық аймақтар мен ... ... ... ... ... бiр ... ... iрi қалалар болған удельдiктер жүйесi
кеңiнен дамыды. VIII ... ... ... ... ... ... ... құрылымына едәуiр жаңалықтар енгiзiлдi.
Түрiк қағанатының егемендiгi мен халықаралық құқық субъектiлiгi.
Түрiктер ... ... ... ... ... ... ... субъектi ретiнде пайда болуымен байланыстырады. 545 жылы ... ... ... Бэй ... ... ... ... бiр-бiрiн құттықтап өздерiне ұлы державаның өкiлi ... ... ... ... ... атағы жер жарады деп ... да ... ... ... және ... ... кем емес ... Мұндай лауазымды өз мемлекетiн басқарған ғана
емес, сонымен бiрге өзге ... ... ... ... ... ... Сөйтiп Қазақстан территориясындағы қаған ... ... ... ... қағанаты, қарлұқ қағанаттарымен алмастырылды.
Соңғы қарлұқтар, IХ ғасырдың ортасына дейiн ұйғыр қағанатына ... ... ... ... ол ... пен халықаралық құқық
субъектiлiгiне ие емес болатын. Жалпы түрiк және Батыс-Түрiк ... ... ... ... ... Оның ...... Қытай
мемлекетiменен елшiлiк және дипломатиялық хаттар арқылы байланысып ... Иран мен ... ... де байланыста болуы. Мысалы,
Византиядағы — Маниах, Қытайдағы — Мохо-шат және т.б. ... ... ... ... ... ... Византияның Валентин және
Земарх елшiлерiнiң болуы жоғарыдағы келтiрiлген мысалдарымызды ... ... ... ... ... араласып, ондағы әскери-
саяси одақтар мен блоктар жүйесiне кiруi де оның ... ... ... VII ... ... екi коалицияға бөлiнiп Ұлы Жiбек
жолына қадағалау жүргiзуге тырысулар және ... ... ... ... ... Батыс Түрiк қағанаты, Қытай мен Византия, ал ... ... ... ... Иран және Авар ... ... сөзiмiздi дәлелдей түседi.
Түргеш (704-756) және қарлұқ (756-940) династиясының билiгi кезеңiндегi
Түрiк мемлекетiнiң әлсiреуi, ... ... ... ... ... ... әкеп соқты. Батыс Түрiк қағанаты өз
егемендiгiн жоғалтып, нәтижесiнде қарлұқ ... ... ... ... ... ... ... қағанатының салық және қаржы (финанс) жүйесi. Түрiк қағанатының
тұрғындары ... ... ... ... ... ... ... оларға тәуелдi аймақтардағы тұрғындар салық азабын
сезiнген. 629 жылы ... ... ... Батыс Түрiк жабғу-қағаны
салықтың әр түрiменен қинағаны ежелгi жазбалардан белгiлi. Сондай-ақ, қаған
Орта Азия мен ... ... ... де ... ... ... Бюджеттi толтырудың негiзгi көзi- жiбекпен сауда ... ... ... алып ... ... Батыс Түрiк және Түргеш қағанаттарында өз таңбалары
мен қаған Елтаңбасы бар тиындар шығара бастады. ... ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесiн жасауы
өмiрге келдi. Олар ... ... ... ... де ... ... ... қағанатының құқығы. Ежелгi түрiктердiң құқығы негiзiнен алғанда,
мемлекет қорғайтын және құқықтың жеке ... ... ... ... ... ... бiрiктiретiн рәсiмi мен әдет-ғұрпы болды. ... ... төре ... ал ... ... ... (тюзель) мен түзелбек
(тюзюлбек) терминiмен аталды. Ең ауыр жаза болып мемлекетке ... мен адам ... ... олар өлiм ... ... Ұрлық
жасаушыға айып салынып, ұрланған затының 9 есе құнын ... ... жеке ... ... ... ... өтем ... тұрғысынан
жазаланатын.
Сөйтiп, VI ғасырда Орталық Азияда жаңа көшпелi империя пайда болып, оны
ашин руының iшiндегi түрiк ақ- ... ... VIII-Х ... ... мен қарлұқтардың қолына өткенiне қарамай, түрiктердiң
мемлекеттiк құрылымы мен ... ... ... ... ... енгiзiлген жоқ.
§ 2. Түргеш және Қарлұқ қағанаттары
Батыс Түрiк қағанатындағы ... ... ... ... ... ... Қытайдың императорлық әулетiнiң әскери-саяси әрекеттерi
қаған билiгiн әлсiретiп, тiптi бертiн келе оның ... өшiп ... ... ... тарихта Баға-тархан (мөге-даган) деген атағы бар Үшлiк
(Учжилэ) бастаған түркештер ... ... ... бәрi бiр ... “Он оқ”
құрамына кiрген тайпалардың бұрынғыдай қаған ... ... өз ... ... ... ... бастауларынан едi. 694 жылы таққа отырған
Ашина Туйцзы тибеттiктермен одақтаса отырып ... ... ... қатты
қарсылық ұйымдастырып Жетiсудағы Нұзұқ-Еркiн, түргеш Чықан және ... ... ... ... Суяб ... қоршауды
ұйымдастырған деген де шежiрелерде жазбалар бар.
Аталған аймақтың халқын басу үшiн ... ... ... ... ... үлкен жорыққа әзiрленедi. Бiрақ ол жоғарыда айтқанымыздай,
Баға-тархан (мөге-даган) ... ... бар ... ... ... түркештер
едi. Қағанаттың сол қанатының құрамына кiрiп, халқы көп саналатын түркештер
VI ғасырда-ақ Шу-Iле қос ... ... кең ... ... алып ... ... олар Жетiсу керуен жолдарының көбiн өз бақылауында ... ... ... ... аталған аймақта артып қана қоймай,
оларға бағынышты тайпалар саны да арта ... ... ... ... әрқайсысы 7000 адамнан 20 түтiктiк құрды. Сөйтiп, ... ... өз ... ... ... оны ... орда деп ... Сонымен
бiрге Күнгiт қаласында оның Кiшi ордасы да болды.
Үстемдiк үшiн күрес кезiнде Iле түргештерi Қапаған-қаған бастаған шығыс
түрiктерiмен ... одақ ... ... ... ... бойында қатты
шайқасады. Мұнда Шу түргештерi, яғни сары түргештер қатты жеңiлiске ұшырап,
қара түргештер жеңiске ... ... ... ... ... ... қара ... шапыш (чэбиши) тайпасының өкiлi Сұлықты (Сұлу)
отырғызады. Сол кездегi құжаттарға ... ... ... ... ... ... Қара ... мен сары түргештердiң билеушi
топтары арасындағы қарама-қайшылық ... ... 738 жылы ... ... ... ... өзiнiң шарықтау шыңына жеттi. Шежiреде
жазылғандай, түргеш қағанатында “Сөгенiң” (Сақалдың) ... сары ... ... деп, ал Сұлу ... ... қара ... (қара түргеш) деп
атайды. Олар ... ... ... ... ... ордалары Таласта және Суябта болған қара түргештер мен сары
түргештердiң ... ... ... ... ... ... бұл ... iс жүзiнде сақталмайды. 756 жылы түркештердi қарлұқ
тайпалары ... ... ... ... қарлұқтар ежелгi кезеңде Алтайдың ең iрi
бұлақ, шегiл (чегиль) және тәшiл (ташиль) үш руларын ... “үш ... ... ... ... Бұл ... VIII ... басында екi түрiк
қағанатында қалыптасқан. Бiрлестiктi алғашқы ... ашин ... ... Оларды қарлұқтар “жабғу” (ябгу) немесе ... деп ... ... ... ... ... бектерге тиесiлi едi. ... ... үш ... ... ... ... керектiгiн шешетiн.
Бектердiң қысымымен қарлұқтар шығыс түрiк ... ... ... ... ... жылы lшкi ... ... мемлекетi құрылып, қарлұқтар Алтайдан Шығыс
Түркiстан территориясына ығыстырылды. Кейiн VIII ғасырдың аяғында олар
ұйғырлар ... ... ... ... ... ... ... қарлұқтар
қытайларменен күресiп, Батыс өлкеде ... ... ... ... Түркiстанда).
756 жылы түргештердiң күйреуiне көзi жеткеннен кейiн қарлұқтар Жетiсуды
түпкiлiктi мекендедi. Мiне, сол ... ... ... ... ... қалыптаса бастады. 766 жылы қарлұқтар Тараз қаласын бақылайтын
дәрежеге жетiп, сол жылы ... Суяб ... ... ... ... Шығыс Түркiстанда ұйғырлардан жеңiлгеннен кейiн, өз билiктерiн
ұстап тұра ... ... ... ... ... ... бай
оазиске билiк жүргiзуден бас ... 840 жылы ... ... ... ... ... ... жасады. Ұйғыр мемлекетi
Алтайда өмiр сүруден қалды. Қарлұқтар Өтекен (Отюкенскую землю) ... ... ... ... ... Күл ... хан өзiн 840 жылы ... жариялады. Өзiнiң даму кезеңiнiң шарықтау ... ... ... ... ... ... ... едәуiр жерлерiн
қадағалауға алды. Соған қарамай қарлұқтар қатаң тәртiпке ... ... ... билiк пен бiр орталықтағы басқару аппаратына қол жеткiзе
алмады. Бүкiл мемлекет өзiнiң даму кезеңiнде iрi бес удельге бөлiндi. ... ... және ... ... ... ... Күл ... хан Тохаристанда да
билiк жүргiздi. Кейiн арабтар жаулап алған Баласағұн мен ... ... ... хан және Оғұлшак Қадыр хан деген балалары билiк жүргiздi. IХ
ғасырдың ортасында ... ... ... ... ... ... алып, онда көшпелi мал шаруашылығымен айналысатын iрi яғма ... ... ... ... ... ... ... Сатұк Богра-хан 940 жылы билiк жүргiздi. Ол 960 жылы ... дiн деп ... жаңа ... жүйе ... билеушiде өзiнiң автономиялық фискальдiк билiк жүйесi болып, олар
салықтарды өз иелiктерiндегi ... ... ... ... ... жеке ... ... Испиджабтағы орталық билiкте айтарлықтай бедел
болмады. Көшпелi қарлұқтар өз қаруларының күштерiмен ... ... ... ... ... отырды. Мұндай бiрлестiктерде
сепаратистiк бағыт-бағдар өте қатты ... ... 840 жылы ... ... кең етек ... оның барынша тарауымен мұсылмандық туы
астында бiрiгiп, қарлұқтардың бас қаласы Испиджабты (Сайрам) ... ... 893 жылы ... ... ... Х ... ... Қарлұқтар
бiрлестiгiнде бытыраңқылық күшейдi. Мұны Қашқардың түрiк ... ... 940 жылы ... ... ... ... ... қаласы
мен Шу аймағын өздерiне бағындырып алды.
§3. Оғыз мемлекетi
VIII ғасырдың аяғында ... ... теле ... Жетiсу территориясына
ауып келiп, кейiн қарлұқтардың қысымымен Батысқа қарай ... ... ... ... ...... ... бойынша)
Сырдария бойындағы қалалар мен оазистердi барынша қорғап ... ... ... мен ... бiрiккен күштерi арқылы ол қарсылықты
күйреттi.
Қаңлылардың отырықшылық жермен айналысатын ... ... өз ... жоғалтып, жаңадан қалыптасқан оғыз мемлекетiнiң бiр
бөлшегi ... ...... ... қарлұқтар Сырдария өзенiнiң
жоғарғы жақтарын жайласа, ал оғыздар оның орта және ... ... Ал ... ... ... тобы батысқа қарай жылжып Волга
мен Орал ... ... ... ... ... ... ... федерациясын құрайды.
Ал оғыздар болса, өздерi жаулап алған территорияларда өздерiнiң басқару
аппаратын құрып, бiрте-бiрте Иран тiлдi ... ел ... ... пен жаңа ... ... ... ... билiк салаларын түрiк
тiлдiлер басқарды. Сырдарияның төменгi жағындағы далалық ... ... оғыз ... ... жаңа ... ... ... (Жаңакент) немесе Жаңа Гузия орталығы ашылды.
Мемлекеттiк билiктi ашиндерден ... ... ... атақ ... ... иелендi. Оғыз жабғуларының “күл-еркiндер” деген атақтары бар
кеңесшiлерi болып, олар ... ... ... ... ... ресми
сайланғанымен мұраға қалатын. Жалпы билеушiлер кеңестерде ... ... ... ... деп ... ... ... алған территорияларын асқан жылдамдықпен
кеңейте бастады. IХ ғасырдың орта шенiнiң өзiнде Арал мен Каспий ... ... ... ... ... сосын Орал өзенi
бойындағы печенегтердi ... арғы ... ... Х ... ... бүкiл территориясын Едiл (Волга) өзенiне дейiн жаулап алды.
Сөйтiп, оғыз мемлекетi құрылды.
Оғыздардың қоғамдық және ... ... Оғыз ... екi ... бөлiндi. Олардың бiрiншiсi отырықшылықпен
айналысқан қауым болды. ... ... ... ... негiзiнен
оғыздар құрады. Ал екiншiсi, көшпелi шаруашылықтармен айналысқандар едi.
Оғыздар 24 тайпадан құралды, бұзұқтар және ұшұқтар ... екi ... ... ... 12 ... ... олар “бой” атанатын. Ал “бой”
болса, өз кезеңiнде “оба” — ру және “көк” — ... деп ... ... қоса ... мен ... бөлiнген. “Ұрұғ” терминiмен рулық
бөлiмшелер мен ... ... ... ... мен ... ... болса мүлiктiк жағынан әртүрлi топтарға бөлiндi. Көпшiлiк топты
құрайтын еркiн көшпендiлердi “Ерлер” (эры) — ... ... Олар ... ... ... өз ... бар отбасы иелерi болып
саналды. Сонымен қатар кедейленген, өздерiнiң ... жоқ ... тыс ... гарапчи және иоксулдар тобы ... ... ...... ... ... жер ... айналысатын
өзiндiк қоғамдық құрылымы бар кедейленген оғыздар болды. Қоғамның жоғарғы
билiктерiн бектер, яғни ру ақсақалдары мен байлар, ... ... ... ... ... ... Жоғарғы мемлекеттiк институттарды
жабғу, хандар мен ел билерi басқарды. Соңғы екi ... ... алу ... ... ... жоқ болатын. Олар аймақтық билiктердi ғана басқарды.
Барлық ерiктi бектер, ерлер мен басқа билiк ... өз ... ... Олар өздерiнiң атқаратын қызметтерiне сай ... ... ... ... бөлiндi.
“Оғыз” ежелгi түрiк терминологиясында одақ белгiсiн ... ... теле ... одағы “түрiк елi” деген ... ... ... 24 ... да көп болды. Оғыз бiрлестiктерiнде, ол ... ... ... ... ... этностар болсын бек, тайпалық ... ... едi. ... ... саяси жағдайларын осы топ билеп
төстедi. Ал жабғулар билiгi шектеулi және ... ... ... ... ... күшке ие болумен бiрге әскерлердi басқарып, би
жоғарғы төрешiлер қызметiн атқарды. ... ... ... қана қойған
жоқ, сонымен бiрге жабғулардың ... ... ... ... Мемлекеттiк қызметтегi әр түрлi жұмыстарды атқаратын ... ... Олар ... бегi ... мемлекеттiк әскерлердiң оң
және сол қанаттарын басқарды. Аталған ... ... ... қабiлетiн жан-
жақты көрсеткен адам ... ... ... ... ... адамдарға бұйрық берiп, жазалауға құқы болды. Ал, соғыс кезiнде
оның билiгi кеңiнен болатын. Жабғудың негiзгi көмекшiсi, ... ... ... ... сайланды.
Заң шығарушы билiк “қандас” (кандаш) — халық жиынында болды. Олар жаңа
жабғуды сайлауға, сондай-ақ ... ... және ... мәнi бар
мәселелердi бекiтуге құқылы болды. Сонымен бiрге жабғудың жанынан құралған
кеңестiң рөлiн атқарды.
Сарай өмiрiндегi ... ... ... тақ мұрагерi — инал ... ... ...... ... бiрге билеушiнiң бәйбiшесi —
қатын ерекше орын алды.
Бастапқы кезде ... ... ... ... ... болды және бүкiл
оғыз жерiне жүрмейтiн. Оғыздар территориясы кеңейiп және басқа аймақтарды
жаулап алғаннан кейiн ғана өзiндiк ... ие ... ... болды.
Елдiң iшкi жағдайының күрделенуiне бiрден бiр ... ... жай, ол ... ... ... ... едi. Ал ендi ... бiр тобы болса бұрынғы
тәңiрлiк дiнiнде қалғысы келетiн. ХI ғасырдың басында оғыздар үлкен үш
топқа ... ... ... ... орталықтан бөлек болып, оны ... ... ... Бұл топта археологиялық iзденiстен кейiн
байқалғаны исламның белгiлерi аз екендiгi анықталды. ... ... және ... ... ...... Русь және Византия
шекарасына шегiнуге мәжбүр етедi. Ал оғыздардың ... ... ... ... ... ... ... қозғалысымен бiрiгiп
Жаңакенттегi тақ таласына араласты. Ал ендi, ... ... ... ... ... мен ... тақты қолдай отырып, араб
миссионерлерi арқылы исламды қабылдады. Сөйтiп, бұрынғы ... ... ... ... ... алмасады. Салжұқтармен ... көне ... өкiлi ... ... ... болады. Ұзамай оғыз-
түркiмендер (ислам дiнiн қабылдаған ... мен ... ... атаған)
қыпшақтардан күйрей жеңiледi. Ал, 1142 жылы ... ... ... ... ... Амударияның төменгi жағында жаңадан құралған қараханид ... ... мен ... бұрынғы оғыз территориясын бөлiп алды. Бұрынғы
этностардан аман қалғаны Үстiрт Түркiмендерi хорезм құрамына ... ... ... ... ... ... жаңа ... құрылым пайда болды. Оның
саяси және құқықтық жүйесiнде түрiк және жаңа мұсылмандық элементтерi тығыз
араласып, бiр-бiрiмен байланысты едi. Бұл ... ... ... ... ... қарлұқ бiрлестiгiнiң негiзiнде қалыптасты. Ол
ғылым тiлiмен айтқанда Қарахан ... деп ... Бұл ... 840 жылы қаған атағын алған қарлұқтық Бiлге-Күл Қадыр-хан
жабғы болатын. Ол Жетiсу ... және ... бiр ... ... ... дамыған, өзiнен бұрынғы мемлекеттедiң әлеуметтiк-
қоғамдық және саяси институттарын бойына табиғи ... ... ... Оның немересi Сатұқ-Боғрахан 969 жылы ислам дiнiн ... ... дiн ... ... Жаңа ... жүйе қалыптасады да,
Қарахан мемлекетiнiң басқару жүйесiнде мемлекет ... ... ... ол ... ... ... ... Боғра Қарахан дәрежесiн
алады. Одан кейiнгi мемлекеттiк ... ... ... ... ...... ... немесе Арслан-тегiн және
Боғра-тегiн деп ... ... ... билiк билiк жүргiзушi
династиялардың өкiлдерiнiң қолында болды. Олар хақанның ... ... ... ... мен жоғарғы билiктегiлердiң арасын байланыстырушы ұлұг-
хаджиб, әскери басшы - сипахсалар, мұсылмандардың рухани басшысы — ... ... — қазы ... ...... капуг басшы, торғұл, чигир,
инанчбек, сагун, йиркан, йига болды.
Келесi ... ... ... ... туркисиндер,
хаджибдер, ялввочтер, қазы-әскерлер болса, бесiншi ... ... ... ... ... ... казибек және
мухтасибтер болды. Жалпы, барлық шенеунiктердiң тұтастай атын тапұқшы
дейтiн.
Қарахан мемлекетiнiң аппаратында ... ... жүйе — ... ол ... мемлекеттiк жүйелер салаларымен байланысты едi. Барлығы
10 диван болған. Бiрiншi — уәзiр ... ...... диваны, үшiншi —
мустафи диваны (салық мекемесiнiң бастығы), төртiншi — ... ... ...... ... ... алтыншы — қазынаның кiрiсi мен шығысын
бақылайтын, сонан соң басқа да ... ... ... ... ... ... — дiн ... мен рәсiмдердi сақтайтын қолөнер
бұйымдары сапасын бақылайтын және базарларды ... ... ... — дiни ... ... ... мекеме
шенеунiктерi мен сот-төрешiлер диваны, тоғызыншы — пошта ... ...... ... ... ... ... диван.
Жергiлiктi билiк далалық аудандардағы елшi басшы, яғни ел басы, ... ел ... ... ... ... ... Ал отырықшы аймақтардағы билiк ауылдық және қалалық
басшылар — ... мен ... және ... ... ... ... ... жартысында Жетiсу территориясы қара қытайлардың
басқаруына көштi. Олар ... ... ... жататын. Соған қарамай
мемлекеттiк басқару жүйесiнде үлкен өзгерiстер бола қойған жоқ. ... ... ... ... деп аталды. Елхандар, тегiндер ... ... ... билiктерiн сақтап қалды. Қарахан
мемлекетiнiң әкiмшiлiк жүйесi удельдiк жүйелер ... ... ... мұра боп ... едi. ... екi ... ... Оның
шығысы Жетiсу және Шығыс Түркiстан территориясын алып ... ... ... Орда ... ... ... Ал батыс иелiгi болса
Сырдария мен ... ... ... жайлап, оның орталығы
Үзгент, кейiн Самархан болды. Өзара қырқыстардан кейiн 1040 жылы ... ... ... және ... ... құрылды. Олар бiр-бiрiне
тәуелсiз едi.
Мемлекет бiрнеше iрi және шағын удельдерге ... оны ... ... ... Iрi ... ... орталығы Баласағұн болып, оны
Қараханның өзi биледi. Ал Тараз бен Испиджабта “Iлек” хан (үлестiк ... ... ... ... еттi. Бұл ... ұсақ ... бөлiндi.
Оларды билеушiлер өздерiнiң iшкi және сыртқы саясатын жүргiзуде тәуелсiз
болды. “Iлек” хан өзiнiң ... ... ... ... ... ... өз ... болып, өз атынан тиындар дайындайтын. ... мен ... және ел ... ... де кең едi. ... олар ... ... билiк иелерiне бағынбай, өздi-өздерiмен
де қарулы ... ... ... ... Қарахан мемлекетiндегi
мемлекеттiк жүйе бюрократтық аппараттың дамуымен ... ... ... ... ... ... де ... ұшырап
және әкiмшiлiк бөлшектерi автономияландыруға әкеп соқтырды. Мiне, ... ... ... ... ХII ... ... ... Гурхан әкiмшiлiк жүйесiнде Жетiсудағы билiк оншалықты
өзгере қойған жоқ. Қарақытай билеушiлерi удель ... өз ... ... ... орындарында қалдырды. Сөйтiп Гурханның
ордасы Жетiсудағы мемлекет жүйесiнен тыс тұрды. Қарақытай билеушiлерi мен
жергiлiктi ... ... ... ... ... ... әрбiр iрi қалалар мен удельдерде тағайындалып, олардың ... ... оны ... ... ... ... егемендiгi мен халықаралық құқық субъектiлiгi.
Бiлге Күл Қадыр хан иеленген ... ... ... ... ... тәуелсiздiгiн анықтайтын. Қарахандықтардың исламды
қабылдауы оларды халықаралық ... ... ... Ол ... едi. ... ... Қарахан мемлекетi Саманид, Сельжук, Газневи
державаларымен байланыс жүргiздi. Сондай-ақ ол Шығыс Түркiстан мен Орталық
Азиядағы мұсылман емес халықтармен ... ... ... ... және ... ... дұрыс жолға қойылған
болатын. Мемлекеттiң орталық аппараты мен ... ... ... ... жинауға жауап беретiн шенеунiктер — мұстауфалар болды.
Ал ... ... ... ... яғни ... ... бiрiн ... Ұсталар мен көпестер сауда құқына ие болу үшiн салық төлейтiн.
Қарахан мемлекетiнiң салық жүйесiндегi ерекшелiгi — ол Ихта ... Жеке ... ... ... ... ... құқы солай аталды.
Оларды кейде ихтадерлер немесе мүхта ... Бұл ... ... ... ... ... ... немесе Ихтал тұрғындарына қысым
жасамайтын. ... ... ... ... ... ... ... Ихтаның кең тараған формасы ихтат-и-хашам - әскери
ихта, яғни ихтадерлерге әскери ... ... ... ... ... Ихта ... ... салық жүйесiн күшейттi.
Сөйтiп, Жетiсу өңiрiнiң тұрғындары жаңа ... үй ... бiр ... ... ... ... мен Гурханның наместниктерi айналысты. ХII
ғасырдың ... ... ... күрделенiп, қарақытайлар өздерiне қарайтын
тұрғындарды қатты қыспаққа алып, ... ... ... ... Ол жер салығы “харадж” салығын арттырды. Бұл ... ... ... ... ... мемлекетiнiң әлсiреп, ақыры
оның күйреуiне әкеп соқты.
Қазақстандағы құқықтың даму барысында Х ғасыр ерекше бiр ... ... ... ... ... және Оңтүстiк Қазақстан өңiрлерiнде
жаңа құқықтық жүйе мұсылмандық немесе шариғат қалыптасады. Шариғат — ... ... әрi ... ... мен ... болып саналады.
Құқықтың негiзгi көзi — Құран мен ... ... ... ... төрт ... ... әрбiр адам құлшылық етiп, мойындайтын Алла билiгi, екiншi,
жеке тұлға ... ... ... ... құқығы, төртiншi, құдай
жаратқан барлық нәрселердiң құқығы. Бұл ... ... ... ... ... мектептер немесе мазхабтар болды. Қазақстанда орта
ғасырларда ханифийлер мазһабы (түркi әлемi ... ... деп ... ... ... ... ... Оларға адатты (әдеттi) пайдалануға тыйым
салынбады. Ол исламның таралуына ... ... ... ... ... бедел болып саналатын адам муфти болды. Соттық қызметтi
қазылар атқарды. Мұсылмандық құқықтың енуi ... ... ... едi. Бұл ... ... Ренессансының кезеңi болды. Сол ... пен ... ... ... ... ... өстi. ... бұл жерде дiни идеялар мен iс-әрекеттердiң ... ғана ... ... ... ... ... сiңiрген философиялық жүйе
болып қалыптасты. Яғни, құқық алғашқы рет осылайша ғылымға айналды.
Осылайша, Х-ХII ... ... және ... ... өңiрiнде ерекше
өзгертулерге ұшырап, Орталық Азия дәстүрiмен Алдыңғы Азиялық ... ... ... ... ... қалыптасты.
§5. Қимақ қағанаты мен қыпшақ хандығы
IХ ғасырда бiрнеше тәуелсiз мемлекеттер пайда болып, олардың мемлекеттiк
жүйелерiнде ... Азия және ... ... ... ... ... кiрiгiп кеттi. Бұл қимақ қағанаты мен ... ... ... ... және ... Қазақстан аймақтарын мекендеген Түрiк
мемлекетiнiң iшiндегi империялық атақ-дәрежеге ие болғандардың ең ... ... ... 656 жылы ... ... ... күйрегеннен кейiн
оқшауланған Қимақ (кейде ... ... ... ... ... ... және ... деген атақтар түрiктерге кеңiнен таныс, ол
ертедегi руналық жазбаларда да бар. 840 ... ... оның ... болып
“Жабғу”(ябғу) деген атақ алды. Х ғасырдың басында Қимақ мемлекетiнiң күшеюi
және оның ... өзге де ... ... ... ... жабғу қаған
(хақан) деп атала бастады.Қаған-хандардың ханы деген мағынаны бiлдiредi.
Бiзге жеткен кейбiр құндылықтарға қарағанда онда он екi ... ... ... олар әскер басшы әрi өзiнше саяси мәселелердi шеше ... ие ... ... араб ... қарағанда қимақтарда сарай
министрлерi — хаджибтер және уәзiрлер ... ... Ал ... мемлекеттiк аппаратына келсек, оларды алдымен хан немесе ұлы
хан билеген. Билiк мұра ретiнде атадан балаға алмастырылып отырған. ... хан ... ... Оның ... ... хан ... және ... иелiк ету едi. Хан әскери және азаматтық билiктi
қолында ұстап, оларға айналасындағы ... ... ... ... тұрағы Орда деп аталды. Ханнан басқа қыпшақтардың басын бiрiктiретiн
iрi-iрi ... ...... ... және бектер, югурлер
болды. Сондай-ақ, қыпшақ ханының ... ... ... ... Ал, ... ... төрт ... және он екi удельге ... ... ... ... ... ... Бiрiншi, Йагсун-
Йасу Ешiм мен Ертiс арасындағы Барабин даласынан бастап Обтан батысқа қарай
жайлаған жерлер. Осы ... ... ... және оның жаңа және ескi екi
астанасы болды. Екiншi, Қырқырхан-Шығыс және ... ... ... ... ... пен ... ... дейiнгi аралықтар, оған
Қарқаралы, Шыңғыстау, Тарбағатай таулары қосылады. ... ... ... Қазақстанның Оңтүстiгiнде Шу және Талас өзендерiнiң
төменгi жақтарын алып ... ... ... Оңтүстiк Орал және Торғай
далаларын алып жатқан сыртқы қыпшақтар.
Қимақ қағанатының орнына келген ... ... ... ... болды. Ол дәстүрлi әскери-әкiмшiлiк жүйесiмен қалыптасты. Әрi
орасан үлкен ... алып ... ... ... ... ... ... екi қанатқа бөлiндi. ХI-ХII ғасырларда қыпшақ бiрлестiктерi екi
бiр-бiрiне тәуелсiз одақ ... олар ... ... Батысқа қарай) және
Шығыс (Қазақстан территориясында) едi. Олардың соңғысы екi қанатқа бөлiндi.
Хандық ... ... ... ... Оң ... Қазақстанның Батыс
аймақтарын қамтып, орталығы Оралдың төменгi жағында ... Сол ... ... және ... ... территориясында орналасты. Сол
қанатының ордасы Сырдарияның бойындағы Сығанақ ... ... ... ... ... ... бiрлестiк — “тайпа” едi.
Батыс Қыпшақ одағында оның саны 11 болды. Ал, ... ... ... 16
әскери-потестарлық бiрлестiк ендi. Ол Оғыз мемлекетiнiң әкiмшiлiк бөлiнуiне
ұқсас едi. ... ... ... немесе мемлекет аталып,
көптеген ұсақ ... ... ... ... ... ... ... ғасырларда қыпшақтар мейлiнше күштi ел ретiнде танылды.
Қимақ және Қыпшақ мемлекеттерiнiң егемендiгi мен ... ... ... жазбаларының айтуына қарағанда Қимақ ханы ең ... бiрi ... ... Ал Х ... араб авторлары болса, түркi
мемлекетiндегi ең құдiреттiлерiнiң бiрi қимақтар деп санады.
ХI ғасырда Оғыз мемлекетi өмiр сүруден қалып, ... ... ... ... Сондай-ақ, IХ-ХII ғасырлар аралығындағы Қазақстан
территориясын ... ... ... бiрлестiгiнiң құдiретi
талайды ерiксiз таңқалдырды. Олар бiр орталыққа бағынған ... ... да ... ... ... бiр ... әскери-саяси күш болып
қалыптасты. Қыпшақ ... орыс ... ... ... болып,
Византия, Грузия, Хорезм және Қарахан мен Қара қытай мемлекеттерiмен тығыз
байланыс жасады. Дипломатиялық қатынастың басты бiр белгiсi ... ... ... ... ол ... және ... одаққа
бiрiгуге итермелейтiн бiрден бiр негiзгi күш едi. ХII ғасырдың аяғында
Шығыс-қыпшақ одағының сол ... ... ... ... ... ... ... билiгiне көшедi. Қимақ және Қыпшақ мемлекеттерiнiң
құқық және салық жүйесi туралы бүгiнгi күнге мәлiмет өте аз ... ... ... ... ... отыратын байлық көздерiне қарағанда
оларда салық және құқық ... ... ... ... ... ... ... өз елiнде шығарылатын алтыннан ... ... ... отырған және оларды жүргiзетiн салық жинаушылар ... Егер ... бас ... болса, онда оған күштi қол жiберiлiп, олар қатаң
жазаланатын. ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, қыпшақтардың әдеттегi құқында төрелердiң рөлi ... ... сот және ... ... ... ... деп ... осылар арқылы жер және мүлiктiк талас-тартыстар мен қылмыстар, басқа
да ... ... ... ... не ... ... Найман және керей ұлыстары
IХ ғасырдың ортасында Орталық Азияда жаңа саяси қайта құрулар ... ... ... мен ... ... яғни ... пайда болады.
Олар алғашқы рет ҮIII ... ... ... ... ... ... 840 жылы құлағаннан кейiн, Орталық Азияда жинақтаушы цзубу атымен
белгiлi көшпендiлер ... ... ... ... ... ... атаса, ал Батыс цзубу деп ... ... ... ... күшеюi Х-ХI ғасырлардағы христиандардың ... ... ... басталды. Соған қарамай Х-ХII ғасырлар
басында цзубу оның ... ... Ляо ... ... ... олар Ляо империясына вассалдық тәуелдiлiкте болып, Шығыс ... ... ... ... тұрады. Тек 1125 жылы Керейлер тәуелсiздiк алса,
ал 1143 жылы Наймандар тәуелсiздiк ... Сол ... ... олар ... ... мемлекет ретiнде дамып, тек ХIII ғасырдың басында ғана
моңғолдар ... ... ... ... ... ... VIII ғасырдың
Ортасында Жоғарғы Ертiс пен Орхон аралығында сегiз-оғыз деген атаумен пайда
болып еңсе көтерген.
Найман және ... ... ... ... ... IХ-ХI
ғасырларда цзубу конфедерациясын, яғни көшпелiлер бiрлiгiн далайхан атақ
дәрежесiндегi билеушi басқарды. Ол ... ... ... ... ... билеушiсi хандар болды. Кейбiр жазбаларға қарағанда сол кезде
наймандарды Таяндар және хандар билеген. Бiрақ, бұл ... ... ... көрсететiн мәлiметтер жоқ. 1092 жылғы қидандармен болған
соғыста Далай-хан ... ... ... Ляо империясының
билiгiне бағындырды. Кейiн ... ... ... соң мемлекеттiк
басқару жүйесi бiршама өзгердi. Ал, керей билеушiсi Бұйрық-хан атағын ... ол ... ... ... Керейлер бағындырған
моңғолдарды гурхан биледi. Ол Бұйрық-ханға тәуелдi болды. 1183 ... ... ... Қытай империясы ван — патша ... ... ... ... ... Сөйтiп, Тоғұрыл ван-хан
атақ дәрежесiн алады. Ван-хан туралы әртүрлi жазбаларда әрқилы айтады.
Мысалы, ... хан ... ... ... ... ... (Бұл
жерде атақ-дәреже емес) наймандар иелiгiн қорғаған ... ... қаза ... деген мәлiмет бар. 1203 жылы ... ... олар ... тәуелсiздiктерiн жоғалтады.
ХII ғасырдың аяғы ХIII ғасырдың басында Найман мемлекетiн екi билеушi —
Бұйрық-хан және ... ... ... және ... ... ... ... болып, хан ордасы және оның үкiметi болды. Орда хан және
оның әскер ... ... ... ... ... категориядағы
қызметкер адамдар немесе шенеунiктер атқарды. Ордада арнаулы iс-қағаздары
хан мөрiмен белгiлендi. Найман ханының кеңсе бастығы және ... ... ... ... ... болды.
Найман мен Керей ұлыстарының территориясы мен әкiмшiлiк жүйелерi. Цзубу
мемлекетiнiң территориясы бiрнеше жартылай ... ... ... ... ... ... аталса, ал батысы наймандар болып аталды.
Наймандар мен Керейлер тәуелсiздiк алғаннан кейiн ... ... ... Ұлыс ... ... Ұлыс терминi “халық”, “халық билiгi” деген ұғымды
бiлдiрiп, өзiн-өзi басқаратын әрi ... ... мен ... бар ... ... ... Территория шекаралары ат басын шалатын бекеттер ... ... ... ... ... ханы ... ... ... сол ... ... болғаны тарихтан
белгiлi. Керей ұлысы әскери-потестарлық құрылым — “тайпаға” бөлiндi. Кейбiр
жазбалар бойынша олар ... ... ... ... әрбiр тұрғындар
әкiмшiлiк бөлшек «түмен”, “мыңдық”, ... ... ... ... ... ... барын аңғартатын цифрлар. Найман ұлысы болса екi қанатқа
бөлiндi. Оларда да жоғарыдағыдай түмендерден, мыңбасылардан, жүзбасылардан,
онбасылардан тұратын. ... мен ... өз ... ... ... әсiресе қыпшақтар мен қаңлылардан шенеунiктер
қызметке тартылды.
Найман мен Керейлердiң егемендiгi мен халықаралық құқық субъектiлiгi.
Орта ... ... ... егемендiгi IХ-ХI ғасырларда цзубу
конфедерациясы шеңберiнде болды. 1008-1009 ... ол ... ... деп Ляо ... жариялады. Цзубу билеушiсi Уварды “ барлық
көшпелiлердiң ханы” деп ... Ал, ... ... болса, ХII-ХIII
ғасырдың бас кездерiнде Керей мемлекетiнiң тәуелсiздiгiне ... ... ... алуы ... Олардың билiгiне монғолдардың көшпелi
қауымдастықтары ендi. Олар жеке ұлысқа бiрiктi. Бiрақ ... мен ... ... ... қайшылық ХII ғасырда моңғол бiрлестiктерiн
қадағалайтын күштiң әлсiреуiне әкеп соғады. ХII ғасырдың ... ... ... ... ... ... де, 1203 жылы ұзаққа
бармай керейлер ... ... ... мен ... ... де ... мемлекет ретiнде сыртқы
саяси қызметтi белсендi жүргiздi. Бiрiншi 1007 жылғы ... ... ... ... ... ... ... дiнiн
қабылдауы және оның кең далада тарауына ықпал ететiн акция болды. Қытай,
таңғұт, турфан және Ляо ... ... ... ... ... да ... жатады. Сондай-ақ, Керейлер мен Наймандар арасындағы
қарым-қатынас та бұл ... iрi ... ... мен ... өз мемлекеттерi мен оның ... ... ... ... қамтамасыз еттi. Найман мен Керей құқығының
негiзгi көзi- ... ... ... ... жазбаларға қарағанда
олар “Еке-Төре” немесе “Ұлы ақиқат” атты ... ... ... ... мен Керейлер көк тәңiрiне сыйынып, оны құқық нормасы
ретiнде қабылдаған. Ал ... ... ... ... ... ие, әрi соның
нормаларын орындаушы болып саналған.
Сөйтiп, ҮI-ХII ғасырларда Қазақстанның мемлекет және құқығы жаңа кезеңге
көшiп, ... ... ... кештi. “Орда”, “ел”, “ұлыс” сияқты жаңа
институттар пайда болып, салық, әрi удельдiк ... ... ... жүйе ... ... Одан ... ... жүйе де бiржола дамып, алғашқы
жазбаша заңдар өмiрге келдi. ... ... ... ... ... ерекше ғылыми жүйеге түсiрдi. Қазақстанның мемлекет және
құқығы Еуразияның барлық территориясындағы мемлекеттiк ... ... ... ... ... көз болды.
Әдебиеттер:
1. Қазақстан тарихы. Қазақстан Республикасының ғылым министрлiгi — ғылым
академиясы. Ш.Ш.Уәлиханов ... ... және ... институты,
Ә.Х.Марғұлан атындағы археология институты.. “Атамұра” баспасы. Алматы,
1996. I-том.
2. ... ... и ... ... ССР. Часть I. Под общей
редакцией члена-корреспондента АН КазССР С.С.Сартаева. Алма-Ата, “Мектеп”,
1982.
3. Күзембайұлы А, Абиль Е. История Республики ... ... ... ... ... и права Республики Казахстан с
древнейших времен до нач. ХХ века. (курс лекций) Астана, ... ... Л.Н. ... ... М., ... ... Ғ. ... Республикасының саяси-құқықтың тарихы Алматы,
2000.
7. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX-XIII
вв. Ашхабад, ... ... С.М. ... в ... средневекового Казахстана Алма-
Ата, 1989.
9. Бартольд В.В. Тюрки: двенадцать лекций по истории турецких народов
Средней Азии ... ... ... Б.Е. Государство кимаков IX-X вв. по арабским источникам
Алма-Ата, 1972.
11. Кадырбаев А.Ш. Очерки истории ... ... ... и ... Алматы, 1993.
12. Краткая история уйгуров Алматы, 1991.
13. Аманжолов К., Рахметов Қ. ... ... ... ... заманнан
бiздiң заманымыздың XIV ғасырына дейiнгi кезең ) ... ... ... хан империясы және Қазақстан аумағындағы ордалық
мемлекеттер
ХII ғасырдың аяғы ХIII ... ... ... ... ... бiрiгу процесi жүрiп, оның ақыры жаңа көшпелi империяның пайда
болуына әкелдi. Бұл мемлекет Орталық Азия мен ... ... ... ... ... ... одағының басқа тайпаларға өз
үстемдiгiн орнату жолындағы қайшылықтарды ушықтыра ... Сол ... яғни 1206 жылы ... ... өкiлi ... (Шыңғыс хан)
бүкiл моңғолдардың басын ... ... ол ... Орта ... ең
құдiретi күштi жаулап алушыға айналды. 1206 жылы ... Онон ... ... ... ... ... құрылтай өткiзiп, оны
Ұлы хан жариялады, сонымен бiрге оған ... хан ... ... Сөйтiп,
Темучин-Шыңғыс хан жарты әлемге: “Мен... түрлi мемлекеттi ... ... ... ... ... билiгiме қараттым” — деп жариялады.
ХIII ғасырдың алғашқы он ... ... ... ... одан кейiн
Қытайды жаулап алып, бүкiл Түркiстан мен Шығыс Түркiстан ... ... ... Содан кейiн, Шыңғыс хан өзiнiң алдына Шығыс ... ... ... ... Орта Азия мемлекеттерiн бағындыруды мақсат етiп
қойды.
Түркi халықтарына ... хан ең ... ... бiрi ... ... ... көшпендiлерi бiрiгейiк” деген үндеу тастады. Сөйтiп,
көшпендiлердiң тұтас бiр ... ... ... ... ханның алғашқы
ұйымдастыру жұмыстарына басты ... ... ... ... ... болды. Бiрақ ол аталған ұлыстардың билеушiлерiн ... етiп, ... ... өз ... ... ... баянды еттi. Ал, оған
қарсы одақтасып көтерiлген меркiттер мен ... 1209 жылы ... ... өз ... өткізуге әрекет жасауына қарамай, Тимучин
әскерлері оларды да тас-талқан етіп ... ... ... ... ... екіге айырылды. Сол кездің өзінде Тимучин билеген моңғолдар
арасында бірнеше әскери және әкімшілік реформа жүргізіліп, моңғол ұлысы бір
орталыққа ... ... ... бар ... ... ... ... алғашқы күннен бастап-ақ ол өзіне көне түркі
өкіметінің ел басқару құрылымын, ... ... ... ... ... пайдаланады. Мысалы, елдің мемлекеттің ... ... ... ... Әрине, байырғы түркі мемлекетінің ең жоғарғы
билік иесі Тәңір текті Ұлы ... ... де, ... де ... ... ... бірінші адам –Қаған. Ал, оны іске асырып-
атқарушы – қосынды әскери-әкімшілік аппаратты, ... ... кіші ... шад ... ... ... хан ... өзінің басқару жүйесін
көне түркілерден алады десек еш қателеспейміз. Бірақ, Шыңғыс хан ... ... ... ... ... саясат етіп, тайпаларды бір-бірімен
қым-қиғаш араластырып жіберіп отырды. Сөйтіп, ... ... ... ... ... Ұлұғ Өз- Ынанчу деген әрі қосындық (әскери) шен, әрі
әкімшілік ... ... ... Бір ғажабы сол үкіметтік ең жоғарғы
қосындық (әскер) орталық кеңеске жүз ... ... ең ... ... Ұлығ ... ... ... қатысытып отырған. Жүздік
бесжүздікке, ол мыңдыққа, мыңдық бесмыңдыққа, бесмыңдық түменге бағынды.
Сөйтіп, моңғолдар өздері ... ... ... ... ... ... ... олардың
қоғамдық-саяси өмірі мен тыныс-тіршіліктеріне айтарлықтай ... өз ... ... елді ... ... ... ... Сондықтан да ХІІ ғасырдың басында Моңғол ... ... ... әрі ... отыруды реттеу үшін ... ... ... ... мен заң ережелерін әзірлеу керек еді. Ол
жаңадан қалыптасып отырған жағдайларға сәйкес жинақталған, содан ... ... ... ... ... ... ... аталғандай
мақсатқа сай орайластырылды. Сөйтіп, жаңа заңдар мен ережелердің жиынтығы
Шыңғыс ханның «Ұлы Ясасы» деп аталды. Яса, ...... аты ... ... ... деген ұғымды білдіріп, олар орамалдарға ... ... ... ... ... ... ... хан тұқымының
иелігі болып саналып, олар құрған мемлекеттердегі жоғарғы әлеуметтік топ
Шыңғыс ұрпақтары ... ... ... ... ... ... пен азаматтық билік арасы бөлек болды. Ұлыстардағы азаматтық ... ... ... ... ... қарамай моңғолдар басқа
тайпалардың білімділерін белгілі бір дәрежеде шенеуніктер ... ... хан ... ... және Орта ... жаулап алуға әскер аттандырды.
Оның мұрагерлері де ата жолын жалғастырып, ... ... ... ... ... алу үшін Ұлы ... ... жүргізді. 1218-1240
жылдары Қазақстан территориясы бүтіндей моңғол империясы құрамына кірді.
§1. Моңғол империясының мемлекет және құқығы
Ұлы ... ... ... ... ... оны билеуші болып
қаған есептелді. Оның құқықтары әскери, заң шығару және әкімшілік ... Әрі ол ... хан ... ... ... Үгедей қаған
Венгер королі ІУ Белға жазған ... «Мен көк ... ... ... ол жер ... билiктi берген, сондықтан да мен ... және ... ... ал ... ... билiгi берiлгенң деп атап көрсеттi. Моңғолдар билiгi абсолюттi
және жан-жақты болды. Шыңғыс хан жасаған жан-жақты әрi нақты ... ... ... ... қоғамының талап-тiлектерiне, мақсат-мүдделерiне
сай келдi. Монғол мемлекет басшылары үшiн ... көп ... бойы ... ... өмiр ... ... Қаған оны мейлiнше пайдаланды.
Қаған тек ... ... ғана ... ... ... басқа да елге
билiк жүргiздi. Билiк аманат бойынша атадан балаға ... ... ... ... ... ... Таққа отырғызу салтанаты құрылтайда сайлау
арқылы шартты түрде жүргiзiлдi. Қағанның өкiлеттiгi өте кең едi. Ол ... мен ... ... билеп, заң нормаларын бекiттi. Олар заң
— жасақ — ... ...... ... ... ... ... қолбасшы
және моңғолдардың құқықты дiни басшысы да ... ... ... ... ... ұлыс ... дәрежесi атағын алды. Қағанды жоғарғы билiк
иесi ретiнде мойындаған хандар, өздерiнiң иелiктерiн оған ... ... ... ... ... ... Жаулап алған жерлерiнде қағандар
мен хандар өздерiнiң ... ... ... ... ие ... ... мiндеттерiне халық санағын жүргiзу, жергiлiктi жұрттан
әскер жинау, пошта байланыстарын қамтамасыз ету, салықтар жинау және ... ... ендi. ... ... ... мiндетiне iрi қалалардағы
әкiмшiлiк және полициялық қызметтер де ... ... ... алыс
аймақтарда жергiлiктi жер адамдары ... ... ... ... ... даругашылар қадағалады.
Шыңғыс хан билеуi кезiнде және одан кейiн де империяның бiр орталыққа
бағындырылған әкiмшiлiк басқару ... ... ... ... ... болып Мемлекеттiк кеңес ... Оған ... ... ... ... кеңестiң оң министрi оған басшылық жасап,
әкiмшiлiк, қаржылық және ... ... ... ... басқару
жүйесiнде хан кеңсесi ерекше орын алды. Ол ... мен ... Оны ұлы ... ... ... ... жерлерде әкiмшiлiк
және әскери билiктi көшпелi басқарма жүргiздi. Ол ... ... ... ... ... ... чингизиттер мен түменбасылардың
қолында болатын. ... ... ... Олар ... ... ... ... өз қолдарында шоғырландырды. Кейбiр аймақтарда қаған
тағайындаған жарғышы ... сот ... iске ... ... ... ... ... бiрi пошта (áàéëàíûñ æ¾éåñi) жүйесi
болып ... ... ... ... ... Ям ... деп аталатын байланыс жүйелерiмен, бiр бiрiмен қарым-қатынас
жасап отыратын. Әрбiр бекеттерде 20-ға жуық ...... ... ... ... ... ... азық-түлiкке пайдаланатын малдармен
қамтамасыз етiлдi. Бекеттер арқылы билiк иелерiнiң тапсырмалары, ... және ... ... ... ... хан өкiлдерi мен
шенеунiктерге жол ашатын қозғалыс жүйелерi қалыптасты.
Моңғол ... ... ... ... ... ... төрт ұлысқа немесе жұртқа бөлiндi. Моңғолдардың негiзгi өз жерлерi
жұрт ... ол ... ... ... ұлы ... үлесiне тидi. Қазақстан
территориясы (Æетiсудан басқа), Төменгi Поволжья, Солтүстiк Кавказ, Қара
теңiз даласы мен ... Арал Жошы ... ... Ал, ... ... Орта Азия ... ұлысын құрады. Бұрынғы керей, найман және ... ... ... ... кiрдi. Кейiн Иран территориясы мен Таяу
Шығыста Хулагу ұлысы немесе Елхан ... ... Iрi ... өз ... ... ... болып бiрiктi. Олардың үш
түрi болды. Бiрiншi, Шыңғыс хан тұқымдарының иелiгiндегi ұлыстар. ... 10 ... жуық ... бар едi. ... хан ... ... ... Түмен ұлысы. Олардың тұрғыны екiден он мың
отбасына дейiн есептелдi. ... ... ... ... ... ... отырықшы ұлыс болды. Оларды жергiлiктi ... олар ... ... ... ... ... түмен әкiмшiлiк қана емес сонымен бiрге ... ... ... егер ... бола қалған жағдайда Түменбасы ... 10 ... ... ... ... мыңдыққа, мыңдық жүздiкке, жүздiктер
ондыққа бөлiндi. Олардың алдыңғы екеулерiн хан ... Ал ... ... ... ... ... жасау жүйесiндегi ерекше маңызға ие болды.
Жеке-жеке үш салық мекемесi құрылды. Оның ... ... ... Орта Азия — ... аймағында болып, одан кейiнгiсi ... және ... ... ... ... ... негiзгi
бөлшегi шаруашылық — үй болып есептелiндi.
Империяның көшпелi халқы жылына мал басына бiр процент көлемiнде ... ... ... ...... ... ... — аваиз салығын
төледi. Отырықшы халық жер салығы — харадж салығын берiп отырды.
Моңғол империясының ... ... ... рәсiм, салтқа
негiзделiндi. Моңғолдардың ... ... ... нормалары әлемдiк заңдарға
сай, қоғам үндестiгiн сақтауға кепiл беретiн бiрден бiр құқық нормасы болып
есептелдi. ... ... жер ... ... ... ... ... да, ол империяның заң және сот билiгiне ... еттi. ... ... Яса ... ... заңы қабылданып, ол қоғамдағы жаңа саяси-
әлеуметтiк қатынастарға сәйкес келдi. Ұлы Қағаннан ... ... ... ... және ... оның ұлы ... едi. ... бiрге,
империяда жоғарғы сот-төрешi қызметi Яргу, джаргулугсан және судьялар —
джаргучилар болды. Соттар — яргу мен ... ... тап, ... ... ... ... ... жыртты. Сот iсi жөнiнде арнайы диуан-
яргу де болған.
Шыңғыс ханның Ясасы екi бөлiмнен тұрды. Бiрiншi бөлiмi, билiк — ... ... ... ... ... ... бiрге моральдық-
нормативтiк ... ... ... негiзгi нормалары болып
есептелiндi. Екiншi бөлiмi, Жасақ атанып, ол ... ... ... дiни ... ... Жасақтың басты нормалары қатарында
әскери ұйымдар мен тәртiптердi және соғыстан түскен ... ... ... ... ... ... және оның ... билеген мемлекет
ХIII ғасырдың бiрiншi жартысындағы қысқа уақыт iшiнде әлемдiк империяға
айналып, бiр ... ... ... жүйесiн қалыптастырды. Сондай-ақ, ол
орталық пен шет ... және ... ... тең ... ұстамаса да негiзгi үш ... ... ... ... ғана ... ... ... көшпендiлердiң бiрiгуi қажеттiлiгi
және бүкiл әлемдегi мемлекеттердiң ... ... ... ... ... ... ... аралары алшақ болуына байланысты
басқару билiгi басындағылардың арасында ... ... ... ... әкеп ... Алтын Орда, Ақ Орда және Көк Орда
Ғылыми еңбектерде Алтын орда атымен белгiлi Алтын орда немесе Жошы ұлысы
мемлекеттiң қалыптасуы жиырма жыл бойы ... Оның ... ... ... ... Орта ... ... Ауғанстан, Иран, Оңтүстiк Қазақстан
және Жетiсу өңiрлерiн Шыңғыс хан және оның балаларының жаулап ... соң ... ... ... ... жүргiзген
соғыстарынан соң қалыптасты. Бiзге жеткен құжаттағы мәлiметтер ... ... ... баласы Жошы отырықшылықпен айналысатын елдi-
мекендердi билеп, ол кейiн Қыпшақ даласын өзiне қаратып алды.
1222-1227 ... Жошы ... және ... Қазақстандағы көшпендiлердi
Жайық өзенiне дейiнгi аралықта билеп-төстедi. Сөйтiп, ХIII ғасырдың 20-30
жылдары Жошы ұлысына ... ... ... ... ... ... оны ... Ол Моңғол қағанының егемендiгiн мойындағанмен, бiрақ оның иелiлiгi
нақтықтылыққа ... ... едi. ... 40 ... Бату мен жоғарғы
билiк иелерi ... ... үдей ... 1248 жыл ... Жошы
ұлысына Күйiк Қағанның жорық жасауы да соның салдарынан болды. 1251 ... ... ... ... ... ... көштi. Бату мұрагерi Берке
ханның (1257-1266 жылдары) Жошы ұлысы тәуелсiз мемлекет болады да, ... ол ... Ұлы Ұлыс ... ... жазбаларында ол Ақ Орда
болып көрсетiлсе, ал орыс жазбаларында Орда ... ... Орда ... ... ... ... ... жылдарға жатады. Ұлы ұлысқа, яғни
Алтын Ордаға ежелгi Русь территориясы мен ... ... және ... ... ... кейбiр аудандарына дейiн созылып жатқан жерлер
қосылады. Бату хан өзiнiң Ордасын Ертiс ... жаңа ... ... өзенiнiң жағалауына көшiредi. Сөйтiп, аз уақыт iшiнде
Сарай атты астанасын өмiрге келтiредi.
Алтын Орда және ... да ... ... оң және сол ... Шекарасы Едiл (Итиль) өзенi едi. Алтын орданың немесе Ұлы ұлыстың
мемлекеттiк басқару ... ... ... ... ... ... Оның империялық һам-харекетi саяси ... ... ... ... болып Бату династиясынан тарайтын хан есептелдi.
Басқа Шыңғыс тұқымдары оғлан атақ-дәрежесiн алғанымен, тақ билiгiне ие бола
алмайтын. Ондай ... ... ... Орда-Еженнiң ғана ұрпағына берiлдi.
Олар Ұлыстың оң бөлшегiндегi хан тағын иелендi. Хан ... ... ... ... ... ... мұрагерлiк ретiнде қалдырылды. Сол қанаттың
хандарының билiктерi өз ... ... ... олар ... ... ... ... жарлықтар жоғарғы хан атынан берiлдi.
ХIҮ ... 20-30 ... ... ... ... ... сол қанаттағы
автономия жойылып, хан билiгi өмiр сүруден қалды да, оларды жоғары хан
сайлаған ... ... және ... билiк органдары Моңғол және жергiлiктi ... ... ... ... ... бойынша ханнан кейiнгi басқару
беклар-бек, яғни бектердiң бегi билiгiнде болды. Ол ұлыстағы әкiмшiлiк және
әскери билiктi ... ... ... ... бегi ... ... хан ... мемлекеттiк iстердi шешумен бiрге ... ... ... Саяси өмiрде Ұлы уәзi р хандықтың қаржы ... қоса ... ... ... жүргiздi. Жоғарғы атқарушы билiк
әртүрлi шаруашылық саласын басқаратын уәзiрлерден құрылған дивандар болды.
Диванның iс ... ... ... деп ... Хан ... ... бекеуiлдер секiлдi Сарай шенеунiктерi болды. Ұлы
ұлыстың кейбiр жекелеген бөлшектерi ұлысбектер ... едi. ... ... Хорезм, Қырым Булгары өңiрлерiн биледi. Iрi
қалаларды хан ... ... ... олардың қызметi
моңғолдардың даругашыларына ұқсайтын. ... ... ... ... ... және ... қызметтi басқақтар
атқарды. Басқақтар Ұлыстың вассалдық иелiктерiндегi княздiгiнде, Сербия мен
Болгарияда болды.
Азаматтық, қылмыстық, шаруашылық ... ... ... құзырына кiрiп,
Моңғолдардың Жасақ және қыпшақтардың Адат рәсiмiнен өрiлген құқықтарына ... ... ... Өзбек ханнан кейiн қалың жұртшылық iшiнде Шариғаттың
рөлi ерекше көзге түстi. Яғни, исламдық құқық ... ... ... ... ... ... Русь ... сот жүйесi болса, моңғол
шапқыншылығына дейiнгi жүйеде жүрдi. Жалпы, Ұлы ... ... ... ... мен ХIҮ ... ... ... Қыпшақ жағдайына келтiрiлген
Шыңғыс ханның Жасағына сай қалыптасты. ... ... ... мiндеттi түрде
әскери-әкiмшiлiк өкiлдерi қатысқан съезд-құрылтай өткiзiлiп тұрды. Сөйтiп,
ханның алдында ұлыс ... есеп ... ... ... ... ... хан билiгi кезiнде ислам мемлекеттiк дiн ... Бұл Ұлы ұлыс ... ... құқы ... айғақтайды.
Көшпелi жұртшылықты ұлыстың сұлтандары (оғландары), түменбасылары, мың
басылары, жүз ... он ... ... ... ... ... ғасырда сол қанаттағы ... ... ... Бату ... ... ... ... Ұлысты билеу билiгiнен және басқа
да жасалатын жеңiлдiктерден айырылды.
Әкiмшiлiк-территориялық бөлiну ХIII ғасырдың 40 жылдарынан ХIҮ ғасырдың
басына дейiн Ұлы Ұлыс оң және сол ... ... ... және оң ... ... алғашқы кезде орта Волгадағы
Булгар қаласында болса, ХIII ғасырдың 50-жылдары Бату Сарайы Волга өзенiнiң
төменгi жағына, ал ХIҮ ... ... ... сол ... ... ... көшiрiледi. Ұлы ұлыс ханының жазғы резиденциясы ХIҮ ғасырда қазiргi
Атыраудан алыс емес Орал өзенiнiң бойындағы Сарайшық ... ... ... хан ... Ақ Орда деп ... ... түр-түсiне қарай басшы-
ағалық санат есебiнде саналды. Хан қыстың күндерi қыстауда ... ... ... ... ... ... ... Сөйтiп, хандық мемлекет көшпелi ... ... ... ... ... ... ... шығыс-
қыпшақ бiрлестiгiнiң оң қанаты жайлаған Сығанақ қаласына орналасты. Ол ... ... ХIҮ ... 20-30 ... Көк Орда ... оны жоғарғы
хан сайлайтын билер биледi. Сөйтiп, ХIҮ ғасырдың ... ... ... салдарынан сол қанат оғландары оң қанаттағы тақ иелiгiне
билiк жүргiзiп, Ұлыстың шығыс бөлшегiнде билiк жүргiзушiлерге Ақ Орда ... ... Сiбiр мен ... ... ... ... ... статус Iбiр-Сiбiр ұлысы аты берiлдi. Моңғол империясы секiлдi Ұлы
ұлыста да ... ... ... ... ... бөлу жүйесi жүргiзiлдi. Мемлекет шекарасы, әсiресе, Батыс,
Оңтүстiк және Шығыс шекаралар бекеттермен белгiленiп, елеулi ... ... ... ... ... ... ... хандар өздерi басқарған территорияларда ел санағын жүргiзу
арқылы салық жинау ... ... және бiр ... ... ... ... ... саны ғана есептелiп қана қоймай, олардың малдарының саны,
өңдеген жер көлемдерi, сондай-ақ ол жерлердiң ... ... ... Сол арқылы арнаулы салық жинау кiтапшасы-дәптер жасалып, ... ... пен ... ... ... ... ... жұрт болса әрбiр мал басына байланысты бiр пайыз — ... ... ... ... Ұлыс ... ... салығын төлесе,
негiзгi салықтың бiр түрi әскери салық — тағар атанып, ол екi ... Оның ...... ... — алым ... ... ... Ордаға
бағынышты орыс княздiгiндегi алым-салықтың түрi ауыр едi. Олар жылына мүлiк
бағасының он ... ... ... салығын төледi. Сондай-ақ, басқақтар
өз округтарынан түтiн салығын жинады.
Ұлы ұлыстың территориясынан өткен ... ... ... ... Хан ... жолындағы сауда-саттықпен айналысатын саудагерлер үшiн
өзiне тиiмдi ... ... ... атынан саудагерлер мен олардың
тауарларына қауiпсiздiк жағдай жасады. Бұл ұлы жiбек жолы бойындағы ... ... ... ... ... ортаймауына бiрден- бiр
ықпал еттi.
Ұлы ұлыстарда ... ... ... ... ... ... көп болды. Мысалы, соның бiрi — ... ... ... ... ... түрi едi. ... ... 20-дан астам жаушы болса,
олардың әрбiрiне арналған тамақ пен жүйрiк жылқылар жұртшылықтан жиналды.
Сонымен бiрге, ол ... ... ... орындау барысында кез
келген жерде ат ауыстырып мiне ... ... ... бұл ... ... мен ... ... ғана айналысса, кейiн ХIII ғасырдың 50-шi
жылдары бекеттердi пайдаланудың барлық ... ... ... Ұлы ... ... жинау жүйесiне ерекше назар аударылып, оны
белгiлi бiр ... ... ... ... ... жағдайларға
барынша мүмкiндiк жасалынды.
§3. Көшпелі Өзбек мемлекеті (Әбілхайыр хандығы)
ХҮ ғасырдың 20-30 жылдары Ұлы ұлыстың сол ... ... ... ... қол ... ... ... болды. Солардың
бiрi — көшпелi өзбек мемлекетi, 1428 жылы бұл ... ... ... ... 17 ... ... ... Әбiлқайыр хан сайланды. Ұлы
ұлыстың ... ... ... ... ... оны бiр орталыққа
бiрiктiру жөнiндегi азғана кезең сол Әбiлқайыр атымен тығыз байланысты.
ХҮ ғасырдың 30-40 жылдарында Әбiлқайыр Ұлы ... сол ... өз ... ... ... Ол өз билiгiне Шыңғыс ұрпақтарын ғана бағындырып
қоймай, ... ... ... де ... ... Оның иелiгi Шығыстан
Батысқа қарай, ... ... ... ... ... алып ... Бұл
жерлер шығыс жазбаларында Өзбек ұлысы деп аталады. Бұлай деп аталуы Өзбек
хан есiмiмен тығыз байланысты болды. Оның ... ХIҮ ... тым ... ... ... ... ХҮ ғасырдың алғашқы жартысында аталған
термин ұлыстың сол қанатын жайлаған халық арасында бекiп, орнықты. Мысалы,
темiрлiк тарихнаманың авторы (ХIV ... аяғы — ХV ғ.) ... ... құрылымдарды көрсету үшiн хандардың есiмдерiмен және негiзiнен
“өзбек” деген этнополитониммен қосып, “ұлыс”, ... (ел), ... ... ... ... ... пайдаланды.
Әбiлқайыр ханның Ұлы ұлыстың саяси жүйесiн қайта қалпына келтiруге деген
ниетi сәтсiз аяқталды. ... ... ... ... ... ... ... болып, үлкен орталық болатын қалалар
жоқтың қасы болды және ... ... да ... ... Сөйтiп,
мемлекеттiң қазынасы толмай, мемлекеттiк аппаратты ... ... ... ... Осыған қарамай хан Ұлысты ... ... ... ... ... ... Әбiлқайыр хан кезiнде бiр
орталыққа бағынған, хандық ... ... ... ... ... Әбiлқайыр хан Түркiстан, сондай-ақ, Хорезм
территорияларына бiрнеше ... ... ... Ол ... ... ... толтыру мақсатында жүргiзiлдi. Бұл мәселеде аталған жорық өте
сәттi өттi. Әбiлқайыр ... ... ... ... ... ... өзiне ұйғыр және найман руларының беделдi билерiн қаратып алып, ... ... ... хан өзi ... мемлекеттiк басқару орган
жүйесiн нығайту үшiн фискальдық жүйе нысанын ... жылы ... ... Мұстафа бей жорық жасады. Бұл кезде Әбiлқайыр
өзiнiң ... ең биiк ... тұр едi. ... хан ... ... бердi. Мұстафа бей Хорезмге қашуға мәжбүр болды. Сол
1446 жылы Әбiлқайыр Сырдарияның бойында өзi иық ... ... ... ... жаулап алып, Сығанақ қаласын ... ... ... ... ... ... пен мал шаруашылығы қалыптасты.
Мемлекеттiк басқару жүйесiнде өкiлеттi және алқалық орган билiгi-хан
кеңесi мен дуан маңызды ... ие ... Хан ... ... деген
мәселелер шешiлiп отырды. Хан кеңесi оғлан, ... дiн ... ... және ... ... ... ... сарай дивандары құрамынан
тұрды. Диванды ханға ерекше берiлген “кошчи” немесе “ұйғыр” ... ... ... ... iрi ... ... құрылды.
Сарай өмiрi мен ел iшiндегi жағдайларды таратушылар ханның уәзiрлерi және
оның көмекшiлерi — ... едi. ... ... ... тақ ... ... тақ мұрагерлерi билiк жасына жеткенге дейiн удельдердi
басқарушы “атабектер” қызмет еттi. Әскердi хан ... ... ... — нөкер және негiзгi қарулы күш болып екiге бөлiндi. ... ... ... ... ғана ... өз ... ... алмайтын. Атабектер
тақ мұрагерлерiн тәрбиеледi.
ХҮ ғасырда Қазақстанның құқықтық мәдениет саласында едәуiр өзгерiстер
болды. Ұлы ұлыс ... ... ... ... ... және ... ... ендi хан билiгiнiң әлсiреуiне байланысты, оны ... ... ... ... ... ... осы ... бастап төре және сұлтан
деген терминге ие болды. Шыңғыс ханның Ясасының рөлi ... ... ... көз ретiнде адат — әдеттегi құқық пайдаланыла басталды.
Әбiлқайыр хандығы кезiнде, ол ... ... ... халық
пен қалалықтар “жасақ” салығын төледi. Ал, “копчурдi” барлық көшпендiлер
мен отырықшы халықтар ... ... ... ... ... ... ... бiр рет “зекет” салығын төледi. Ол Шариатпен бекiтiлген
болатын.
Жалпы, Ақ Орда ыдырағаннан кейiн ... ... ... ... бөлiгiн, Сiбiрдiң үлкен аймағын Әбiлқайыр хандығы (1428-1468 ж.ж)
алып жатты. Ол Жошының Шейбан атты ... ... ... ... ... ... аталып кеткен. Әбiлқайыр хандығының саяси, ... ... Ақ Орда және ... ... ... ұқсас болды. Хандық
iшкi қайшылықтардан ыдырап кеттi.
§4. Ноғай Ордасы
Ақ Орда ыдырағаннан кейiн ХҮ ғасырдың ортасында Қазақстанның ... ... ... пайда болды. Оны алғашында “маңғыт жұрты” деп атады. ... ... ... ... ... 15 жыл билеген Едiге (1396-1411 ж.ж.)
болып есептеледi. Ал, Едiгенiң баласы Нұр-ад-диннiң ... ... ... ордасы мейлiнше нығайды. Сөйтiп, Ноғай Ордасы Қазақстанның
үлкен ... ... ... Едiл мен Жайық өзендерiнiң арасын алып жатты.
Елдi Шыңғыс әулетi емес, Едiге әулетi биледi. Сондықтан ... ... хан емес би деп ... “Ноғайлықтар”, “Ноғай Ордасы” терминдерi жазба әдебиеттерде ХҮI
ғасырдың басында пайда болды. Олар моңғол-қыпшақ ... ... Жошы ... ... ... ... Ордасындағы саяси
және экономикалық билiк Маңғыт әмiрлерi Едiге ұрпақтарының қолында болды.
Ноғай Ордасының құрамына ... ... ... ... ... ... қыпшақтар, қарлұқтар, алаштар, тама және
басқа ... ... ... яғни ... ... ұзақ ... ... әдеттегi
құқық нормалары сақталды. Маңғыт ұлысында ... iшкi сот ... ... ... соты ... ру ... Олардың үстiнен ұлыс билерi — ... ... ... ... ... есептелдi, ол Едiге әулетiнен
шықты. Бидi Үлкен Кеңес — ... ... ... ... ... ... таңдаулы адамдары, бастысы Едiге әулетiнiң мырзалары кiрдi. Би болса
өзiне көмекшi орган Кiшi кеңестi сайлады. Бидiң ... қара дуан ... ... органы болып, ол шенеунiктiк аппарат ... ... ... аталған орган соттың рөлiн атқарды.
Ноғай Ордасы Қазан және ... ... ... ... ... соң,
ХҮI ғасырдың ортасында бiрнеше бөлiктерге ... оның ... ... ... ... Кiшi ... ... кiрдi.
§5. Моғолстан мемлекеті
1347 жылы Жетiсудың белгiлi адамдары Әмiр Болатшының басқаруымен ... хан ... ... Бұл жаңа ... деген мемлекеттiк жүйенiң
қалыптасқандығын бiлдiрдi. Моғолстан құрамына Жетiсу, қазiргi Қырғызстан
және Қашқар өлкесi ... ... ... ... ... ... моңғолдар өмiр сүрiп, мемлекет негiзiн қалады. ... ... ... ... ұрпақ-хан отырды. Билiктiң көпшiлiк
саласы ұлыс бектердiң қолында болды.
Хан ... ... ... ... оның iшкi және ... саясатын
реттеп, сондай-ақ барлық мемлекеттiк мәселелердi шештi. Қарамағындағы
ұлыстар мен ... ... ... Хан жоғарғы қолбасшы ретiнде
өз мемлекетiндегi әскерлердi жорыққа ... өзi ... еттi. ... ... ... деп ... ол мемлекеттегi барлық мәселелерге
араласып, бас уәзiрдiң, яғни бас министрдiң рөлiн ... ... ... ... берiлiп отырған. Ол Дулат руынан шыққан Әмiр
Болатшының М.Х.Дулатиге дейiнгi ... мұра ... ... ... ... ... ... — хан кеңесi жұмыс iстедi. Оған
ұлысбегi, сұлтандар, оғландар, ... ... ... ... ... мен тағы да ... беделдi адамдар кiрдi. Мемлекеттiк бас
канцеляриясын диван деп ... ... және ... ... ... хан ... ... найб (регент), хаким,
ханның облыс пен қаладағы өкiлi ... ... ... ... ұйымдастырушы жасауыл секiлдi сан алуан лауазым иелерi
болды. Мемлекеттiк ... ... ... бiр ... ретiнде
құжаттарды жазбаша жүргiзудi, сондай-ақ әскер мен ... ... ... халық санағын жүргiзудi, iс қағаздарын ... ... ... ... таратып отыруды айтуға болады. Мiне, осының барлығы
Моғолстан хандығында дамыған мемлекеттiк құрылыс және ... ... ... ... Сондай-ақ салықтың зекет, ұшыр, харадж, қалан,
купчур, баж сияқты алуан түрлерi болды.
ХIҮ ғасырдың аяғы ХҮ ... ... ... Орта Азия Әмiрi ... ... мазасын алып отырды. Сөйтiп, Қамар-ад-дин мен әмiрдiң
әскерлерiмен арасындағы қақтығыс жиi-жиi болып хан мен оның арасы ... ... ... ХҮ ... басында Моғолстан билеушiлерi ... ... Тек ... өлгеннен кейiн Жетiсу толық өзiнiң
тәуелсiздiгiн алады. Әйтсе де хан ... ... күш ... ... қол жеткiзе алмады. Сондықтан Мұхаммед хан ... ... дiн ... ... “бiз ... ... ... (заңдары) бас тартып шариат жолымен жүремiз” деп мәлiмдедi. Соған
қарамай ХҮ ғасырдың ... ... ... жеке ... ... ... ... билеушiлер есебiнде ұстады. ХҮ ғасырдың екiншi
жартысында Жетiсу қазақ хандығының қолына ... ... ... ... ... және ... ... жолмен дамып отырғандығын байқауға болады. Бұл салық жүйесi ... ... ... ... пайда болуы мен дамуынан
байқалады. Айталық әскери-потестарлық бiрлестiктердiң ұлыстық ... ... ... өзi де ... және ... ... болып саналса керек. Мiне, осы кезде қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ... жүйесi кейiнгi дамыған құқықтық жүйелердiң қалануына негiз болды.
Әдебиеттер:
1. История государства и права Казахской ССР. Часть I. Под ... ... АН ... ... ... “Мектеп”. 1982.
2. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгiнге ... ... ... 1998 ... ... Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди (Рашидова история): Перевод с
персидского языка, 2-е изд. Дополненное ... ... 1999 ... ... ... История государства и права Республики Казахстан ... ... до нач. ХХ ... ... ... ТОО ... ... Кузембайулы А, Абиль Е. История Республики Казахстан, Астана, 1999.
6. ... С.Г., ... Т.И. ... Летопись трех тысячелетий.
Алма-Ата, 1992.
7. Утемиш-Хаджи. Чингиз-наме. Алматы, 1992.
8. Хара-Даван Э. Чингисхан как полководец и его наследие. -Алматы, 1992.
9. Юдин В.П. Орда ... ... ... ... ... Азия в XVI-
XVIII веках. Алма-Ата, 1983.
10. Кычанов Е.И. Жизнь Темучина, вздумавшего покорить мир. М., 1972.
11. Қаржаубай Сартқожаұлы. “Егемен ... 16 ... 2001 ... ... Б.Д, Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение М., 1950.
13. Маймақов Ғ. ... ... ... тарихы Алматы,
2000.
14. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху Монгольного нашествия.
15. Аманжолов К., Рахметов Қ. Түркi халықтарының тарихы. (Көне ... ... XIV ... ... ... ) Алматы, 1996.
VI -Бөлiм. Қазақ хандығының құрылуы және дамуы
ХҮ ғасырдың ортасында Қазақстан территориясында жаңа ... - ... ... ... Бұл ... ... халқының тарихында және
Қазақстанның мемлекеттiк-құқықтық жүйесiнiң қалыптасу кезеңiнде ерекше орын
алады. ... ... ... ... ... ... этнос ретiнде
қалыптасты. Қазақ хандығы осы өңiрде өмiр сүрген ежелгi ғұн, үйсiн, ... ... Ақ Орда мен ... ... ... ... жалғасы ретiнде дүниеге келдi.
Жалпы, қазақ хандығының құрылуы Шығыс Дештi Қыпшақтың, Жетiсу ... кең ... ... әлеуметтiк-экономикалық, саяси-
қоғамдық процестердiң заңды қорытындысы болып есептелiнедi. Экономикасы
аралас, көшпелi мал ... мен ... қала ... аймақтардың табиғи интеграциясы негiзiнде ХIҮ-ХҮ ғасырларда
тұтас экономикалық және бiр ... ... ... ... ... ... жағдай әзiрледi. Сөйтiп, қазақ рулары мен ... ... ... халықтың ұзаққа созылған қалыптасу процесiнiң
аяқталуына себепкер болды. Әсiресе, Ақ Орда, Моғолстан, Әбiлқайыр хандығы;
Ноғай Ордасы шеңберiнде жергiлiктi ... ... бiр ... ... қалыптасып бiртұтас халықтың саяси жағынан бiрiгуi қажет екенiн
түсiнуiне әкелiп соқтырған жағдайлар ... ... ... да ... ... құрылу кезеңдерiн төмендегiдей қараған жөн.
§1. Қазақ хандығының құрылуы
Әбiлқайыр мемлекетiнiң ХҮ ғасырдың 50 ... ... ... ... оның қарсыластарын күшейтiп қана қоймай, олардың санын
арттырды. Ол жалпы жұртшылық қана емес, ... ... да ... ... ... ... Ақ Орда ... Орыс ханның
ұрпақтары Керей және Жәнiбек хандар болды. XV ғасырдың ортасында Керей ... ... ... ... Ақ Орда хандары әулетiне қарсы күресе отырып,
халық бұқарасының наразылығын ... ... ... ... екi ... адам Әбiлқайыр хандығынан бөлiнiп, ... ... Шу ... ... орда ... ... ... тұруға қаһары да, күшi де жетпедi. Жалпы, 1459-
60 жылдардағы наразылыққа толы ... ... ... шығыс тұсындағы ұлы
ұлыстың бiр бөлiгi Әбiлқайыр мемлекетiнiң, күйреуiне әкелiп ... 1468 жылы ... ... ... сол жолы қаза ... ... ... Әбiлхайыр хандығы мен қазақ хандығы құрамындағы халықтар
бiрыңғай болғандықтан, олар ешбiр қан-төгiссiз бiрiгiп, бүкiл ... ... ... ... ... саяси дағдарысты күшейтiп, кейбiр
жазбаларда оның тақ мұрагерiн ұлы ... ... ал ендi ... ... хан ... Қалай дегенде де билiк үшiн ... ... ... ... билерi Мұса мен Жаңбыршы, шейбанид Ибрахим араласады,
Жәнiбек пен Керей сұлтан да одан тыс қалмайды. 1469 ... ... ... ... ... жақтаушылары күйреп, ханның өзi ... оның ... үшке ... ... ... ... ... Сырдарияның
орта ағыстары Жәнiбек пен Керей қолына көшедi. Батыс Қазақстанда Маңғыт
билерiнiң басшылығымен мемлекеттiк құрайтын Маңғыт ... ... ... ... ... белгiлi мемлекет құрылды. Солтүстiк Қазақстан мен Батыс ... ... ... ... ... Сiбiр хандығы атанды.
Қазақ хандығының пайда болуына бiрден-бiр ... ... ... тұтас
саяси-экономикалық және этникалық iс-әрекеттерден деп бағалау керек. Оның
саяси себептерiнiң бiрi — Ұлы ... ... ... ... саяси-құқықтық жүйенiң қоғам өмiрiнде жүйелi түрде дами алмауы
болды. ХIҮ ғасырдың екiншi жартысынан бастап-ақ ХҮ ... ... ... билiкке келген саяси топтар бiр ... ... ... ... хан ... ... ... қалағанмен,
оған олардың экономикалық негiзi сәйкес емес едi. ... да ... ... жұртшылық оның ұстаған саясатын қолдамай, қайта мемлекеттiк
құруға лайықты жаңа жобалар ұсынған оның қарсыластарын ... ХҮ ... Мұса мен ... ... ... iс-әрекетке көшкен Едiге
ұрпақтары төре Шыңғыс ұрпақтарын және хан билiгiн ... ... ... ... ... Ал Орыс ... ұрпақтары Жәнiбек пен Керей
хан билiгiн сақтап, оны ... ... ...... ... қолдады. Әбiлхайыр мемлекетiнiң күйреуi және маңғыт билерi
мен ... ... бiр ... күресi Қазақстандағы саяси құрылымның
болашағы үшiн болған қарама қайшылықтары едi. ... ұзақ ... ... ... аяғы ХҮII ... басында қазақ хандары жеңiске жетiп, бүкiл
билiктi өз қолдарына алды.
Ал, оның экономикалық ... ... ... ... орталығы ретiнде күйреуi болды. ХIҮ-ХҮ ғасырлардағы Ұлы ұлыс
жұртшылығының батыс аймақтардан шығысқа ... яғни ... ... ... көшуi үлкен тарихи жағдайларға әкелiп ... ... ... ... сауда жүйесi бұзылды. Бiрiншiден, барынша
дамып келе жатқан ... ... Ұлы ұлыс ... ... ... мен ... теңiз сауда жолдарын игере бастады. Екiншiден,
Осман ... ... ... ... экономикалық әрiптесi
және Еуропамен сауда-саттықтағы делдалдық ... ... ... саяси және экономикалық жағдайының құлдырауына әкелдi.
Сөйтiп, жеңiске қол ... ... Қара ... өз ... ... ... ... рынокқа шығармай қояды. Мұндай дағдарыс пен саяси
қиындықтар Ұлы ұлыстың сауда ... ... ... тiршiлiктi
қиындатып, ақыры 1395 жылы Әмiр Темiр әскерлерiн ойсырата ... ... ... Повольжье мен Солтүстiк Кавказдағы қалалардың бiраз
бөлшегi өмiр сүруден қалды. ... ... ... ХҮI ғасырдың
екiншi жартысында ғана қайта қалпына келiп дамиды. Бiрақ Еуропаға шығатын
жолы ... емес ... ... ... ол ... ... ... бiрге Сырдария өзенiнiң бойындағы қалалардың маңызы артып, Жiбек
жолы бойындағы халықаралық сауда-саттық дамуы ...... ... ... ... ... Қазақстанға
көшедi. Сөйтiп, жаңа мемлекеттiң қалыптасу кезеңi басталды.
Қазақ хандығының қалыптасуына ерекше ықпал еткен жағдай, ол ... ... ... ... ... ғасырларда Қыпшақ этносы дағдарыс
кезеңiн бастан өткiзедi және оның этникалық құрылымы күйреп, жаңа ... ... ... әкеп ... ХlҮ ... 50-60 ... ... жаңа ноғайлы субэтносы қалыптасады. Олар Ислам өркениетi
мен қалалық мәдениетке қарсы ... ... ... ... ... ... ежелгi Қыпшақ этнонимiмен алмастырылады. Сөйтiп, алаш
субэтносы пайда болады. Ол Ұлы ... сол ... ... Ислам әлi
толық сiңiсе қоймаған алаш ... едi. ... ... ... ... қозғалмалы көшпелiлердiң жиынтығынан казак немесе қазақ атымен
аталатын ... ... ... ... Ұлы ... ... ... атын жинақтаған өзбектер де сол кезеңде өмiрге келдi.
Сөйтiп, ХIII-ХҮ ғасырлардағы ... ... ... ... және ... ... ... тұтас этносы ХҮI ғасырларда да өмiр ... ... ... ... ... де, оның аты Қазақ елi атанады. Сөйтiп,
қазақ хандығының құрылуына байланысты төмендегiнi ... ... ... ... сұлтандардың Шу өзенi аймағына көшiп, 1465-1466
жылдары ... ... ... ... ... сол Керей, Жәнiбек
сұлтандардың 1469-1470 жылдары Сарыарқа және Сырдария аймақтарындағы
территорияларда өздерiн екiншi рет хан ... ... ... ... ... ... ... құрылғанына бiрден-бiр
себепкер болған секiлдi.
1. Қазақ ... ... ... Ұлы ... бiр ... ... болып, оның көшпендi ұрпақтарынан өрген және оның ... ... едi. ... ... ... ... ... хандығы мен Ресей патшалығы арасында бөлiнiп алынды.
1. ХҮ-ХҮI ғасырлардағы Қазақ хандығы ХIII-ХIҮ ғасырлардағы Ұлы ... ... ... ... ... ... антропологиялық жағынан еш өзгермеген едi.
1. ХҮ-ХҮIII ... ... ... ... ... ... мен Ұлы ... мемлекеттiлiктерiнiң моделi ретiнде дамуына
негiзгi база болып саналды.
§2. ХV-ХVIІ ғасырлардағы қазақ хандығы
Жас Қазақ хандығы құрылған күннен бастап, бүкiл қазақ тайпаларының ... ... ... ... қосу үшiн ... ... 1473 ... хан өлгеннен кейiн, оның орнын баласы Бұрындық алды (1474 -1511 ... ... ... ... ... Қазақстанның үлкен бiр бөлшегiн
иеленiп, одан ... ... ... ... ... ... иек артқан Бұрындық хан Жетiсу, Орталық және ... ... ... ... ... Соған қарамай ХҮI
ғасырдың басында мемлекеттiң толық билiгi Жәнiбектiң баласы ... ... ... ... жж.). ... пен ... ... билiкке
талас соңғысының жеңiсiмен аяқталады. Қасым хан билеген жылдар қазақ
хандығы үшiн ең бiр ... ... ... Сол ... қазақтар Сырдария
жағалауындағы қалалардың бiразын өзiне қаратып, ... мен ... ... да ... ... батысындағы жерлерде де өз
иелiгi кеңейтiле түстi. ... ... Мұса ... өлiмiнен кейiн ауыр
кезеңдi бастан кешiп, олардың ... ... ... күшейе түстi. Мiне,
осындай жағдайлардан ... ... ... ... ... ... Сарайшық Қасым ханның ордасына айналады.
Бiрақ бұл мемлекеттiң ... ... едi. ... ғасырлардағы қазақ
қоғамындағы саяси жүйе Ұлы ұлыстың ... ... ... ... да бойына сiңiрген едi. Сондықтан да алғашқы ... ... ... ... ... ... ... беделiн түсiрдi.
Қасым хан өлгеннен кейiн, қазақ-маңғыт ... ... ... ... арасындағы билiкке талас бiрнеше хандықтардың өмiрге ... ... ... ... кейiн қазақтар билiгiне Жетiсу мен
Сырдарияның бiр бөлшегi қалады да, қалғандары Маңғыт билерi мен Орта ... ... ... Тек ХҮI ... 50 ... ғана ... ... (1538-1580 ж.ж.) Қазақ хандығы ұзақ дағдарыстан шығып,
өзiнiң саяси жүйесiн өзгертедi.
Қазақ ... ... заң ... ... ... ... құрылтай —
сұлтандар мен қауымдастық өкiлдерiнiң съезi болды. ... ... және ... ер ... құқы бар едi. Олар ... ... болу үшiн өздерiнiң қару-жарақтары болуы керек болатын. Съезд
жұмысына халықтың көп бөлiгi ... ... да ... жазбаларда
мәслихатты халық жиналысы деп атайды.
Хан билiгiнiң күшi ондағы удельдiк басқару жүйесiнiң қаншалықты мықты да
қалыпты болуына байланысты ... Ол ... ... ... ... ... ... немесе достары болғанына қарамастан,
ханға старшындарға қарағанда ерекше ... ... деп ... ... жоғарғы мемлекет басшысы хан болды. Хан мәслихат кезiнде
Шыңғыс хан ... ... ол ... ... өле-өлгенше атқарды.
Тiптi кейде хандар алмастырылып, олар ... ... ... да ... ... 1511 жылы ... хан өз ... тастап Самарханға кетуге
мәжбүр болды. Ал 1526 жылы Таһир хан Қазақ хандығын тастап ... Хан ... ... ... ... ... Кей кезде қарулы
қақтығыстар да болып тұратын. Кей кездерi мәслихат екiге ... екi ... да көп ... ... ... ... да сайланған ханды жоғарғы
билеушi деп ... оны ақ ... үш рет ... ... ... құзырына
төмендегiлер кiретiн:
1. Мемлекеттi сыртқы жаулардан қорғайтын қарулы күзеттi ... ... ... ... ... ... Жоғарғы сот билiгi қызметiн атқару.
1. Қоғамдық құрылысты және түзелген тәртiптi қорғау.
Ханның қолында әскери және ... ... ... Хан ... ... ... есептелдi. Мыңбасыларды тағайындады. Соғыс жариялау
және бiтiм ... ... ... ... ... ... ... билiктiң сот-төрешiсi болып саналды. Оның құзырына өзiне
дейiнгi билер шешiмiне апелляция ... әр ... ... арасындағы дау-
дамайларға төрелiк айту кiрдi. Сот iстерiн шешкен кезде хан ... ... ... алды. Пайдаланудағы тәртiптер мен ... ... және оны ... үшiн хан өзi ... ... бере алатын. Ол сонымен бiрге салықтардың түрi мен көлемiн
белгiлеп, хандықтың ... ... ... және ... ... ... ... мемлекеттiк билiк сұлтандардың қолында болды.
Сұлтан деген атақ тек ... ... ... ... Сұлтандар
болашақта хан сайлануға құқылы болды.
Сұлтандар ханның тапсырмасымен жергiлiктi әкiмшiлiк билiктi ... Ол ... ... ... өз иелiгiнде соттық, азаматтық және
әскери билiк жүргiзе алды.
Билер кеңесi хан бұйрығыменен жиналып, ең ... ... және ... ... ... ... ... ғасырларда бұл органның рөлi
оншалықты болған жоқ. Оның құрамына беделдi билер мен ... ... Ол ... бiрi хан ... ... Жалпы, сот құрметтi
де жасы келген бiр биден ... ол ... ... ... дейiн тұратын
билер тобын құрайтын. Онда биге төраға ретiнде ерекше билiк берiлетiн. Егер
соттардың бiрiне ... ... ... ... бiреуiнiң күдiгi
болатын болса, ол билiктен ... Биге ... ... ... бiрi оның екi ... ... пара алып қою ... сол екi
жақтың бiреуiнiң туысқаны болып шығуы ... ... Би мен сот ... ... шешу ... ... да ... не төлем алмайды, ондай болған
жағдайда олардың қай-қайсысы болмасын билiктен босатылады. Ал егер ... ... не ... ... ... ... айтатын болса, онда
олардың қай-қайсысын болмасын қамшымен дүре соқтырып, ол жат-жұрттық ... ... ... ... ... ... хандығының құрылуы кезеңiнен
бастап, оның Ресей отарлауына түскен кезеңге дейiнгi аралықта өз ... жоқ. Орыс ... оны орда ... ... Олар ... және жаза ... талап ететiн iстердiң барлығын жүргiзiп,
өздерiнiң халық құқығын iске асырушы өкiл ... ... ... әскер басылары мен бай басқарушылармен еш ... ... ... ... мiндеттерi әр түрлi. Кез келген адам ... ... ... бара ... ... Iстiң ақ-қарасын анықтау
үшiн биге жан-жақты құқық берiледi. Ал хан ... оған ... ... ... ... ... ... Оның барлық айырмашылығы биге
халық тарапынан берiлетiн бағамен анықталып отырған.
Сонымен ... хан ... ... жүргiзетiн кеңсе
қызметкерлерi дуан деп ... ... ... хан әкiмшiлiгi
аппаратының орталығы тұрақты бiр жерден орын ... хан және оның ... ... ... Тек Бұрындық және Қасым хан ғана аз ... ... ... ... ... орталығы еттi.
Әкiмшiлiк құрылымы. Қазақ хандығының территориясы мен халқы ...... ... ... ... ... ... 50-
60 мыңдай отбасы болды. ХVI ғасырдың басында Қазақ ... ... ... ... оның ... тiкелей хан билiгiнде болды. Әр бiр удель
10 мың отбасыдан тұратын ұлыстарға бөлiндi. Ұлыстардың басында хан ... ... ... ... ... территориясы бар едi. Сондықтан
хандық әскери-әкiмшiлiк бөлшекке бөлiндi.
Ұлыстар құрамына тайпалар ұйымы кiрдi. Оларды ... мен ... ... ұйым тайпаларды бiрiктiрiп, бiр территорияда көшiп-қонатын.
Хан өз аппаратын ұстап тұру үшiн өз билiгiндегi жұрттан салықтар жинады.
Салықтың баж және ... ... екi түрi ... ... ... әр ... саны ... 5 пайыз ұшыр төледi. Салық ... ... ... ... ... ... Сырдария бойындағы қалаларында өз
теңгелерiн дайындады.
Сөйтiп, ХV-ХVI ғасырларда Қазақ хандығы хандық ... ... оны ... ... ... ... ... Қазақ хандығы
мемлекеттiк құрылымы бойынша унитарлық ... ... ... ... 50-шi ... Қазақ хандығы таққа Хақ-назардың келуiмен
(1538-1580) едәуiр күшейе бастады. Қасым хан ... ... ... ... ... ... қазақтардың басын бiрiктiруде
оның атқарған рөлi ерекше болды. Хақназар ... ... ... ... ... батысында Оралды мекен етiп, солтүстiгiнде
Ешiм мен ... ... ... ... және Шу ... ... ... Оңтүстiгiнде қазақтар Ташкентпен көршi тұрды. Сонымен бiрге
Хақназарға ... мен ... бiр ... ... ... ... ... хандығы қысқа уақыт дағдарысқа ұшырап,
Шығай ханның тұсында (1580 -1582 ж.ж.) ... ... ... Кейiн ХVI
ғасырда таққа ... хан ... ... ... күйрете жеңiп,
Ташкент пен Ферғана аймағындағы қалаларды өзiне қаратып ... ... ... ... қазақтарға қарайды.
Қазақтардың саяси-потестарлық жүйесi бiрнеше деңгейде болды. Бүкiл билiк
қауымдастық басқарушысының қолында болып, ол ... ... ... ... ... Келесi деңгей өте күрделi ... ... Ол ... ... ... ... ассоциация бiр
территорияны иеленiп, әскери-потестарлық топ руға бiрiктi. Бiрнеше ру
әскери-потестарлық ... ... ел ... аймақ болып бөлiндi. Оларды
орыс жазбаларында тайпалар дейдi. Соған қарамай қазақтардың ең ... ... ... ... Олардың әрқайсысының өз таңбалары және
әскери ұрандары бар едi. Кәсiпқой ... ... ... ерлiктерiне
сәйкес батырлар деп атады.
ХVII ғасырдың басында қазақ қоғамындағы саяси ... бiр ... ... Әр жүз ... iрi ... және территориялық
шаруашылық бiрлiкке ие автономия құрды. Халық дәстүрiне қарағанда ... ... ... ... ерте орта ... ... ... аудандар бiр-бiрiнен айырмашылықта тұрды. Бiрiншi Жетiсу, екiншi
Батыс Қазақстан және Арал өңiрi ... ... ... ... және ... орта ағаш едi. Мiне, осы ... ... қазақ
жүздерi-ұлы немесе аға (Ұлы жүз), орта (Орта жүз) және кiшi (Кiшi ... ... бәрi ... егжей-тегжейлi көрсетiлдi.
Сонымен дәстүрлi Қазақ мемлекетi қос билiк құрылымына негiзделген
болатын. Онда ... ... екi ... (беделдiк) және
ақсүйектер билiгi болды. Оның ... ... ... ... ашық ... ... ... билеушiлер тәжiрибе мен беделге сүйендi.
Ол билiктi билер мен старшындар жүргiздi. Ал ақсүйектер билiгi жабық типтi
құрамына жаңа ... ... ... ... Бұл ... ... ... қолында болды. ХVII ғасыр мен ХҮIII ғасырдың басында беделдi
билiк ... — жүз ... ... ... мен жеке
қауымдастық өкiлдерi ... ... ... ... ... және егiн ... ... округтер айрықша маңызға ие болды. Олар ... ... хан ... ... ... Оларды билеуге хан
сұлтандар мен әкiмдер тағайындады. Олар хан қазынасын ... үшiн ... ... ... ... жартысындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси
жағдайы өзiнiң саяси-потестарлық жүйесiн дағдарысқа ... ақыр ... ... мен ... ... ... Қазақ хандығы ХV ғасырдың екiншi жартысында
саяси, экономикалық және этно мәдени ... ... ... ... сол ... ... ... Күрделi кезеңнен өткен Қазақ
хандығы ХVII ... ... ... мемлекетке айналды.
§3. XV-XVIII ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы
Қазақстан территориясындағы жүздеген жылдар аралығында ... ... ... құқық-рәсiмдер мен салт-дәстүр заңдылықтары болды.
Олар мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... қалыптастырды. Қазақтың әдеттегi құқы әдет немесе заң
терминiмен белгiлендi. Ұзақ ... бойы ... әдет ... заң ... ... және саяси-қоғамдық өмiрлерiнде негiзгi
тыныс-тiршiлiгiмен ... ... ... ... ... ... ... негiзден
тұрады. Бiрiншi, әдет, заң; екiншi, би ... ... ... ... ... өздерiн мұсылманмын деп санағанмен де олардың ... ... ... рөл ... Ал, ... ... ... адамдар
арасындағы қарым-қатынас ретiнде ежелден тұтас қалыптастырылған ... Бұл ... ... ... ... ... тыныс-
тiршiлiгiнiң негiзiн қалайтын ... ... ... ... ... бекiткен рәсiмдер мен салт-дәстүрлер құқықтық әдетке
айналды. Сонымен бiрге жоғарыдағы әдет ... заң ... ... ... жол ... де ... Мiне, ... құқық заңдылықтарын
қазақ хандары өз кездерiнде бекiтiп дамытқысы келдi. Ол ХVI ғасырда Қасым
хан ... ... ... ... “Қасым ханның қасқа жолы” салт-дәстүр
негiзiне айналған алғашқы Кодекс болып қалыптасты. Бiрақ ол ... ... ... де, оның ... заңды актi ретiнде қабылданатын бес бөлiмi
болған.
Бiрiншi бөлiм-мүлiктiк және жер қатынастарын реттеушi нормалардан (мал-
мүлiк, ... ... ... шешу ... тұрды. Екiншi бөлiм-қылмыс
пен жазаға қатысты құқық нормаларын (кiсi өлiмi, ел шабу, мал ... ... ... ... ... ... бөлiм-әскери мiндеттiлiк және
оны орындау, сондай-ақ ... ... ... ... ... нормаларды (қосын құру, аламан мiндетi, қара қазан, ... ... құны т.б.) ... Төртiншi бөлiм-елшiлiк жораларға қатысты,
елшiлердi тағайындау және қабылдау тәртiбi, дипломатиялық этикет ... ... ... ... ... ... сөйлеу мәнерi) тұрды. Бесiншi бөлiм-жұртшылық заңы ... ... ... ... ... ... мен ... жылу, асар т.б.) рәсiмдерiне арналды.
Қасым ханмен туысқан Жәдiк ханның немересi ... ... ... ... ... ... ж.ж.) әдет-ғұрып құқықтары қайта жүйелендi. Ол
заң “Есiм ханның ескi ... ... хан ... ... Қасым хан тұсындағы құқықтық ережелердi
қайталады. Есiм ... ... ... ... ... ... мiндеткерлiктер күшейтiлiп, әскери тәртiп бұзған үшiн жазалар
қатайтылған. Бiзге келiп жеткен деректер ... Есiм хан ... ... ... және алты ... (6 ... кесiм белгiген. Ол бай-кедей, жас-кәрi,
қараша-сұлтан демей еркек аталудың бәрiне бiрдей қолданылған.
Тәуке ханның (1680-1718 ж.ж.) ... ... ... ... ... болып, ол белгiлi заң-құқық жүйелерi арқылы қазақ
мемлекеттiлiгiн қалыптастыра бастады. ... ... ... ... ... Бұл ... ... қазақ хандығының саяси
жүйесiнде үлкен құқықтарға ие ... ... ... iшкi, ... ... ... зор рөл атқарды. Тәуке хан алғаш рет ... ... ... ... Ол ... ... кезеңде
мемлекеттi нығайтып, белгiлi тәртiп орнату үшiн ... ... ... ал ... ... ... қамтамасыз етiлетiн заң жүйесi керек
едi. Бұл қағиданы жете ... ... хан жаңа ... ... ... қазақтың қара қылды қақ жарған, ... әдiл ... ... ... ... қызметке тарта бiлдi. Олардың қатарында Төле би,
Қаз дауысты Қазыбек және Әйтеке би бар едi. Соның ... ... ... Хартиясы” дүниеге келдi. Ол — “Жетi Жарғы” деп аталды. Жарғы ... ... ... Жер ... онда ... ... мен ... жайлаулар мен су қорларын пайдалану бiр жүйеге салынып отырды.
Екiншi, жесiр дауы; онда жесiрлер мен ... ... жеке ... және ... ... ... ... отыруымен бiрге ағайындармен
қарым-қатынастары қалыпты жүйеге түсiрiлдi. Үшiншi, отбасы-неке құқығының
нормалары. Төртiншi, сот ... ... ... ... ... ... және ... iстерге байланысты құқық нормалары. Алтыншы,
айып төлеуге байланысты қылмыстық құқық ... ... құн ... ... құқық нормалары. Осының бәрi Кiшi Орда қырғыздарының
(қазақтарының) айтуына қарағанда қазақ халқы бiр ... ... ... өз ... мен құқықтық және соттық тәртiбi болып, әрi атақты Тәуке
ханның билiк жүргiзу кезеңiн ... ... ... да ... ... ... ... кiм сұлтанды немесе қожаны ... ... ... ... ... жетi адам үшiн құн ... ... күйеуiн өлтiрсе, онда оған өлiм ... ... оны ... ... ... ... Ал, ... қол салғандар болса, олар басқа
өлгендермен бiрге жерленбеген. Мiне, осындай ... ... ... ... ... кезiн “Алтын ғасырға” теңейдi. Абай Құнанбаевтың
“Бұл билiк деген бiздiң қазақ iшiнде әрбiр ... ... ... ... ... ... ... қасқа жолын”, “Есiм ханның ескi
жолын”, әз ... ... ... ... ... деп ... ... қазақтарға таңған жолының дұрыс еместiгiн, билердi еш ... ... ... ... ... ... ... болғанға дейiн қазақ қоғамында жазба түрдегi құқық
болмағанына қарамай, ұлт ... ... ... ... жүйе
мейлiнше жақсы дамып, ол — әлеуметтiк-реттеу және ... ... орын ... ... ... өзiнiң ежелгiлiгiне қарамай белгiлi
бiр кезеңдерде өзгертiлiп-толықтырылып отырылды. Соған қарамай ... бойы ... ... институт ретiнде оған айтарлықтай өзгертулер
енгiзiлген емес. Осы тұрғыда алғанда ол патриархальдық-феодалдық қоғамдық
және саяси қатынасты реттейтiн құрал ғана ... ... ... болмыс-
бiтiмiн қорғап-қолдайтын бiрден-бiр қуатты күшке ие негiз көзi едi. ... ... ... оның қазан төңкерiсiне дейiнгi тыныс-
тiршiлiгiн, тұрмыс-салтын, өмiрге көзқарасы мен тарихи қалыптасуын сипаттау
мүмкiн емес. Ол 1917 ... ... ... ... отарлауы арқасындағы қарым-
қатынастардан орыс заңының қазақ даласына ... ... ... ... ... ... ... Оның күнi кешеге дейiн, яғни тәуелсiздiк алған
мезгiл аралығы ... ... ... ... ... ... да
жасырын емес. Құқықтанушылар әдет-ғұрып құқығын тек ... көзi ғана ... Бұл ... ... ... ... ... тарихи
этнографиялық тұрғыда зерттеп-зерделеп қана қоймай, оны ... ... ... ... ... Сонымен бiрге әлеуметтiк-нормалардың
табиғи даму арқылы тәрбиелiк мән-мағына жағынан да даму процесiне ... ... тиiс. ... әдет-ғұрып құқығы негiзiнiң көзi ауызша
салт-дәстүр — адат болып есептелiнедi. Ол әлем ... ... ... бiр ... ... ... толық құқығымыз бар. Қазақстандағы
дәстүрлi құқық нормаларын зерттеп-зерделеу ... ... ... үлес болып қосылатыны анық. Өйткенi, әртүрлi халықтардың әдет-
ғұрып нормаларының бiр-бiрiмен ұқсап жатуы, яғни әлеуметтiк-экономикалық,
жағрафиялық және ... да ... ... ... ... да
соның айғағы. Оған адамдар қарым-қатынасындағы заңдық нормаларды басқа да
қоғамдық құбылыстармен байланыстырсақ, онда қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... құқығын талдап-талқылау үшiн алдымен
бiз адат терминiнiң қайдан шыққанына және ... ... ... ... ... ... мен әдеттердi немесе қарым-қатынас
құқығын сақтайтын қоғамдық дәстүр күшiнiң ... ... Бұл ... ... ... ... ... Жалпы, адат — әдет-ғұрып, салт-
дәстүрдi көрсететiн араб сөзi. ... ... ... және ... ... сай бұл ... ұлттың қалыптасу кезеңдерiнiң айнасы дегендей
боларлық. Қазақ хандары ұлттың әдет-ғұрыпын сан рет ... ... ... тап ... ... ... да ... едi. Тарихи құжаттар
деректерiне назар аударсақ, Хақназар хан (1538-1580) және Есiм хан ... ... ... ... ... салтына едәуiр мемлекеттiк
дәреже (статус) берiлгенi белгiлi. Ал, Тәуке хан ... ... ... ... ... жетi бидi жинап, Қасым және Есiм ханнан
қалған ескi ... ... ... ... ... жаңа ... ... құқықтық-заңдық әдет-ғұрып жүйесiн қалыптастырды”, — ... ... ... ... ... ... теңсiздiгi
принциптерiне негiзделiп жасалды. Одан сол кездегi экономикалық және саяси
жағдайдың қаншалықты болғандығын байқауға ... Жетi ... және ... ... ... ... және ... төрелiк ету қызметi
барысында жаңарып-толықтырылып отырды. Билер шешiмi (бидiң ... ... ... ... ендi. Ол ... би ... мен ... және қабылданған шешiмдерге орай ... ... ... ... ... есебiнде саналып, құқықтың көзi болды. Оның
құқықтық-материалдық жаңа түрi де өмiрге келдi. ... ... бұл ... жолын да қолданып отырған.
Қазақ әдет-ғұрып заңдарының үлкен ... ... ... сақталуы. Оның негізгі қағидасы біреу екінші ... құн ... ... жағдайда бір-бірінің мал-мүліктерін алып кету еді. ... ... ... енуі ... ... үлкен
септігін тигізіп, қазақтың әдет-ғұрпына едәуір еркешеліктер енгізді.
Қазақ әдет-ғұрып құқығының көзi болып: а) әдет ... б) ... ... в) билер съезiндегi ережелер болып есептелдi. Әдет-ғұрыптың
салт-дәстүрлерi белгiлi бiр ... ... ... ... ... өзiндiк ресми және бейресми нысандары ... ... ... көп
жағдайда билер билiгi мен шешiлген iс-әрекеттердiң көрiнiсi ... ... ... ... ... би секiлдi билерден қалған дәстүрге жүгiндi.
Қазақ құқығындағы меншiк қатынастары ХIХ ... ... ру және ... ... мен ... ... ... құқығы арқылы анықталды.
Мысалы, жайлаулар формальды-заңды түрде жерге ие адамдардың ... ... Ал, XVIII ... ... ... ... ... жеке
меншiгiне көштi. Кең байтақ кеңiстiкте ... ... ... ... екi ... ... ... жайлауларды иелену құқы және екiншiсi
бос немесе иесi жоқ жайлауларды басып алу. ... ... ... ... жерлердi иелендi (сұлтандар, билер, ру ... ... ... әдет-ғұрып құқығында кейбiр ... ... Егер ... екi адам таласса, оның бiрi сұлтан,
екiншiсi жай қазақ ... онда жер оның ... ... Ендiгi бiр
жағдайда жерге таласушылардың бiрi би, екiншiсi бiр ... ... ... ол жер ... бұйырды. Ал, жерге таласушылардың екеуi де қарапайым
адамдар болса, онда ол жер әлгi екеудiң үлкенiне бұйырды. ... ... ... Оның бiрiншiсi — мал, екiншiсi — мүлiк деп аталды. ... ... Жеке ... мал жеке ... ... ... ... саналады.
Оған жасалатын қылмыстың ең басты қатерлiсi — ... Ал ... ... және ... ... феодалдар меншiгiнде құдықтар
және сирек кездесетiн су көздерi болды. Қазақ ... заңы ... ... ... көп жағдайда рулық немесе ауылдағы қоғамдық қарым-
қатынастар арқылы жүргiзiлдi. Оның тағы бiр ең ... ... ... ... ... ағайындық қарым қатынастан анық
байқалды. Оның түрлерi малды ... ... ... ... мен ... ... ... жүрдi. Сондай-ақ куә да болатын. ... бiр ... түрi — ... Ол ... ... Несиеге берушi өзi берген
малды кез келген уақытта алып, қайтара алатын болды. Сонымен бiрге ... ... асар ... ... ... ... ... Олардың ең кең тараған түрлерi айырбас едi. Айырбас ... ... ... Ол ... ... өз еркi ... ... құқық сипатына жатты. Мұның арасындағы қарыз алып-қарыз беру
шарттары да негiзгi куәлар арқылы жүргiзiлiп, оның ... ... ... ... алушы адам қайтыс бола қалған ... оны ... ... ... оның ... ... ең жақын туған-туыстары
қайтаратын. Бұл жерде ерекше рөл атқаратын ... ... ... көмек және
ешқандайда құжат емес сөзге тоқтау, сөзге сену ... ... ... ... ... ... дамуы болды. Мысалы, бiреу үй сала
қалған жағдайда немесе басқа да қиын-қыстау ... ... не ... ... “асарға” жиналатын.
Қазақтың сан ғасырлар, ежелгi дәуiрден күнi ... ... ... ... ... ... түрде жалғасып келе жатқан бiрден - бiр әдет-
ғұрыпының негiзi — отбасылық ... ... ... туысқандық аядан шығып
өзiндiк шаруашылық және қоғамдық тұтастығын сақтады. Мүлiктiк және басқа ... ... ... ... сол отбасында шешiлетiн.
Отбасының мүшелерi еркек (әкесi), әйелi, қызы не ... ... ... ... заңдылықтар сақталды. Отбасындағы бүкiл мүлiктiң иесi ... ... ... ол еш ... ... ... ... арқылы
жүргiзiлмейтiн. Әдет-ғұрыптың құқықтық нормалары отбасының және ... ... ... Әйел ... ... бiрақ ол үй-жайдағы
мүлiктердi күйеуiмен тең дәрежеде ... оның ... ... болды.
ХV-ХVIII ғасырларда қазақтар арасында отбасы және неке ... оның ... ... ... мен ... ... басшысы — еркегi болса, әйелi үйдегi меншiктерге ерiмен бiрдей
иелiк жүргiздi. Егер әйел ... ... ... ... ... ... ер жеткенше отбасы иелiгiнiң құқығын алды. Қазақтың әдеттегi
құқығы балаларға ... ... ... Олар ... ... ... еншiсiн алуға құқылы едi. Мүлiк бөлiсу оның ... ... ... Ал, ... ... ... әкесiнiң отбасына қарау құқығына
ие болатын. Қыздарының құқығы ұлдардың құқығымен салыстырғанда аясы ... ... ... ие бола ... Күйеуге шықпаған қыздары
ұлдарына тиесiлiнiң жартысына ие бола алатын. Қазақтар өздерiнiң көшпелi
өмiрiне ... ... ... мол бердi. Олар өндiрiстiк және
өнеркәсiптiк жұмыстарға белсене араласатын. Исламдағыдай қазақ әдетi ... ... ... ... жағдайына қарай екi әйел алуға ... ... ...... ... ... — тоқал дедi.
Жетi атаға дейiн ағайын адамдардың бiр-бiрiнен қыз алуына тыйым ... неке және ... ... бiр-бiрiмен байланыстылығы бiрiншiден,
қалың мал; екiншiден, бел құда; үшiншiден, бесiк ... ... ... арқылы байқалып, одан кейiн қыз алып қашу, әмеңгерлiк, мұрагерлiк
жолдарымен анықталып отырды. Оның тағы бiр жолы — ... ... Ол ... ... ... ... Олар өздерiнiң болашақ балаларын қалың
мал төлемей-ақ қосуға алдын-ала ... ... Ал ... ... ... ... ... болса, оны күйеуiнiң ағасына, не iнiсiне қосатын. Ал,
қалың мал беру құда түсушiлермен арадағы ... ... ... Құда
түсу салт-дәстүрi әйелдердiң жасына байланысты белгiлi бiр ... Құда түсу ... ... ... ол ... ... дейiнгi аралықтағы жаза қолданылды. Некеге тұру немесе құда түсу
салты қыздың басына қалың төлегеннен ... ... Ал құда ... еркек қайтыс болған жағдайда, ол заңды түрде құда ... ... ... бiр ... алмастырыла алынатын. Егер қалың мал
қайтарылған жағдайда келiсiм-шарт бұзылатын.
Үйленгеннен ... ... бұзу ... ... ... ... әйелiне деген сенiмсiздiгi жоғалған кезде жүргiзiлдi. ... ... ... ... ... құқығының ең бiр ерекше тұсы әмеңгерлiк институтынан байқалды. Егер
әйелдiң күйеуi қайтыс болса, ол жесiр ретiнде ... ... ... не ... тиедi. Қайтыс болған адамның ... ... ... ... ... қайтыс болғанның туған ағасы болмаса
ағайындарына да ауыса беретiн. Егер ... ... ... ... келмесе, ол өз отбасындағы мүлiкке бала-шағалары ер жеткенше иелiк
еттi.
Мiне, осы тұста қазақтың ... ... ... ... Қазақ отбасындағы мүлiк пен малдарды оның балалары, ағайындары
немесе ең жақын туыстары, ... ... ... мұрагер ретiнде
алып қала алатын. Жесiр ... ... ... 1/8 ... күйеуге
шықпаған қызы ұлға бөлiнген үлестiң жартысын алатын. Сондай-ақ ... ... ата ... деп ... Бұл ... үшiн ең ... жол едi.
Қазақтың әдет-ғұрып құқығының басты нормаларына қылмыстық iс-әрекет үшiн
жазалау сипатындағы iс-әрекеттер жатады. Жаза ... ... ... ең алдымен қылмыскердiң ... ... ... ... Оның ең ... түрi “қанға-қан — ... ... ... ... ол ... қазақтың тұрмыс-жағдайына байланысты
өзгердi. Жазаның төмендегiдей түрлерi болды: 1. Өлiм ... 2. Құн ... ... 4. Құлдыққа беру, 5. Дене жазасы, 6. Жапа ... ... ... 7. ... ... 8. Жұрт алдында масқара ету, ... ... ... жапа ... ... оның туысқандары қылмыс
жасаған адамға “қанға-қан — жанға-жан”принципiнде жаза ... ... ... ... ... құқы болды.
Сот билiгiн Қазақ хандығында хандар, сұлтандар және билер жүргiздi.
Хандар мен сұлтандар ең ... ... ... және ... iстердi
тексерiп-тергедi. Оларға ру аралық және ауыл аралық талас-тартыс, сондай-ақ
төрелер мен атақты ру басшылары арасындағы қарама-қайшылықтар ... ... ... iстердi хан мен сұлтандар белгiлi билердiң және халықтың
араласуымен жүргiздi. Өлiм ... тек хан ... ... соты шеше
алатын.
Би билiгi сот билiгiнiң негiзi болып саналатын. Кез келген ру басшысы би
... бола ... Би ... айту үшiн ол қазақтың әдет-ғұрпын жақсы
меңгеруi және өзiн әдiл би ... ... тиiс. ... ешкiм
сайламаған және тағайындамаған. Би ... ... ... айту iс барысында, құқық бұзушының ... ... ... ... ... да би ру ... сот жергiлiктi жердегi
әкiмшiлiк билiктiң рөлiн атқаратын. Сот процесi арызданушының немесе жапа
шегушiнiң өтiнiшi бойынша ... ... биге ... ... Жапа
шегушi таңдаған би қылмысты iстi қараудан бас ... ... жоқ ... ... биге сенiм бiлдiрген кезде айыпталушы да, жапа шегушi де ... ... ақ ... ... Осы ... ... сот ... беретiнiн көрсететiн. Куәгерлердiң сотқа қатынасуын бидiң күштеп
жүргiзуiне де құқығы болды. Куә ретiнде әйелдер және ... мен ... ... ... ... iстiң күрделiлiгiне байланысты
екi-үш куәге дейiн тартылды. Куәгерлер iс ... ... ... ... ... ... жатса, би ант қабылдау институтын
пайдаланған. Би ... ... ... ... би ... ... ... жағдайда сұлтандар
тарапынан iстi қайта қарауға болатын. Сот ... ... ... ... ... да ... ... барымта институты сот шешiмiн
орындаудың негiзi болып табылды. Барымта қазақ әдет-ғұрып ... ... ... едi. Ол ... ... және ... ... кетуменен орындалды. Негiзсiз жасалынған барымта, ұрлық
немесе жазықсыз ... деп ... ... ... жазаға тартылды.
Сондай-ақ , барымта би шешiмiн орындау ғана ... ... айып ... ... ... ... Ол заң ғылымында әлi ... ... ... құқығында қылмыстық ұғым қалыптаспаған едi. Қазақтар оны жаман iс
немесе жаман қылық деп белгiлеп ... ... ... деген айыптар
тағатын. Өлiм жазасы өте сирек қолданылды. Егер екi жақ ... ... ... құнмен алмастырылуға болатын. Өлiм жазасы ерi бар әйелдi немесе
бейкүнә қызды зорлаған кезде ... Ал ... дене және ел ... ... ... ол ... ... iс-әрекеттер жасағанда немесе антты
бұзғанда қолданылды. Құн ... ... ... немесе денеге ауыр жарақат
түсiргенде төлендi. Қарапайым адамды ... оған мың қой, 200 ... 100 түйе құн ... Ал егер ... бидi не ... ... айыпталушы оған екi есе құн төлейтiн. Беделдi сұлтанды өлтiрушi жетi
есе құн төлейтiн. Айып ... жеке ... ... ... ... ... Олар ... төлендi. Бiрiншi, бас тоғыз;
екiншi орта тоғыз: үшiншi, аяқ тоғыз, төртiншi тоқал ... ... ... айып ... ... ... түйеден бастап, жылқы, өгiз, қой,
жылқы және қымбат шапанға дейiн ... ... ... беру- егер
айыпталушының ағайындары құн немесе айып төлеуден бас тартқан кезде болатын
iс-әрекеттер болып саналды. Ал ортадан ... - ол ... да ... ... болмай қалған жағдайда ... Бұл ... ... ... ... ... қуылып, оның тұрмыс-
тiршiлiгi заңсыз деп есептелдi.
Жалпы, қазақтардың әдет-ғұрып құқығы көшпендiлердiң шаруашылығын ... ... ... рөл ... Ол ХХ ... ... ... өмiр сүрдi.
Әсiресе, қазақтың неке және отбасы құқығының сол ... ... ... ... ... ... құндылығын жоғалтқан жоқ.
Әдебиеттер:
1. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХҮIII и ... ХIХ ... ... ... наук ... ССР” Алма-Ата,
1960.
2. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгiнге дейiн. 4 томдық, 2-том.” Ата-
Мүра” ... ... 1998 ... ... ... ... Тарихи-и-Рашиди. Алматы, 1999.
4. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана ... ХҮIII и ... ХIХ ... ... ... ... по ... обычному праву. Сборник I/ Издательство
Академия наук Казахской ССР. Алма-Ата, 1978.
6. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. ... ... ...... Жетi ... 1996.
7. Зиманов С., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсерi
(Монография). — ... Жетi ... ... ... З.Ж. ... қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет.
Алматы, Жеті Жарғы, 1997 ж.
8. Созақбаев С. Тәуке хан. Жетi жарғы (Òàíûìäûº ...... ... Материалы по казахскому обычному праву: Сб. Научно-популярное издание
/Сост.: — научные сотрудники ... ... ... Наук ... ... М.Г.Масевич, Г.Б.Шакаев. — Алматы: Жалын, 1998.
10. Нұралы Өсерұлы. Жетi жарғы — Алматы: “Жетi жарғы” баспасы, ... ... ... и ... ... ССР. ... I. Под общей
редакцией члена-корреспондента АН КазССР ... ... ... ... Н.С. ... право казахов в ХVIII и первой половине ...... ... ... 1997 ... Абусеитова М.Х. Казахское ханство в второй половине XVI века- Алма-
Ата, 1986.
14. Артыкбаев Ж.О. ... ... ... ... Караганда, 1993.
15.Свод государственных уложений- Алматы, 1992.
16. Культелеев Т.М. Угловное обычное право казахов. Алма-Ата, 1995.
17. Еркин Абиль. История государства и ... ... ... с
древнейших времен да нач. ХХ века (курс лекций), Икф ... ... ... ... ... империясының құрамында
Ресей мемлекетiнiң ХҮII ғасырдың аяғы, ХҮIII ғасырдың басындағы өзiн
жаңа кезеңге сай модернизациялауы оның ... ... ... ... бағытқа бұрды. I Петрдiң кең байтақ қазақ даласын Шығысқа ... ... ... деп ... оған ... бола ... XVIII ... Орталық Азия аймағына ену үшiн әртүрлi iс-әрекеттер жасалды. 1714
жылы ... ... ... ... ... тұрғызу мақсатымен полковник
Бухгольцтiң әскери экспедициясы келдi. Осы кезде ... ... ... ... ... I ... ежелгi қазақ
даласына етенелей енудi көксеуi және оған бiрнеше экспедициялар жiберуiнiң
сыры да осы ... ... ... ... болды. Ресей империясын
қалыптастырған I Петрдiң ерте қайтыс болуы оның алға ... ... ... ... Бiрақ, ХVIII ғасырдың 30-жылдарындағы Қазақ
хандығының әлсiреуi мен сыртқы жағдай оның бiр ... ... ... ықпал еттi.
1718 жылғы Тәуке ханның өлiмi, Қазақ-Жоңғар соғысының жиiлеп, бара-
бара кең етек алуының өзi XVIII ... ... ... ... ... ... ... отырғанын байқатады. Сыртқы және iшкi
саяси жағдайлардың күрделенуi батырлар мен ... ... ... ... ... ... ... бiрге билердiң де
қазақ қоғамындағы ... орны ... ... ХVIII ... ... ... байланысты әскери және бiр орталыққа бағынған
мемлекет негiзiн күшейту керектiгi ... ... алға ... ... ... көзi тiрi кезiнде-ақ шекаралы аймақтарда сұлтандардың билiгi
артып, кейiн келе-келе Ұлыс жүйесi қайта ... ... ... Солтүстiк-Батыс аймақтарда жас сұлтан Әбiлқайырдың беделi артып,
ол 1709-1710 жылдардағы Башқұрлардың Ресейге қарсы ... және ... мен ... ... бас көтерiлулерiне қатысып отырды. Ол
кезде Орта және Кiшi жүз ... ... бiр ... ... бағынатын. Ал Ташкентте Рүстем мен Қарабақ сұлтанның билiгi
күшейедi. Соған ... ... бәрi ... ... ... ... ... иеленген Болат ханның билiк жүргiзудегi әлсiздiгi
Қазақ хандығын бiрнеше өз егемендiктерiне ие ... ... ... ... ... хандығы Ұлы жүз, Орта жүз, Кiшi ... ... ... негiзiнде дами бастады. 1723 жылғы Жоңғар ... ... ... ... ... ... атты ... ұрынды.
1726 жылы үш жүздiң өкiлдерiнiң бас қосуымен өткен Ордабасы ... ... ... басы ... ... қарсы көтерiлдi.
Нәтижесiнде, қазақтар “Қалмақ қырылған”, “Аңырақай” ... ... ... ... ... кең ... ... даласында
тосқауыл қойылды. Соған қарамай қазақ қоғамындағы саяси дағдарыс бiрден
тыйылған жоқ едi. ... ... ... ... ... пайдалана алмады.
§1. Қазақстанның Ресей қоластына өтуі және оның себеп-салдары
Басы бiрiкпеген үш жүз хандарының арасындағы қайшылық олардың ... ... ... ... қол ... өзiнше жол iздеуге мәжбүр
еттi. 1730 жылы Болат хан ... ... ... Кiшi ... ханы Әбiлқайырдың
“бүкiлқазақтың ханы боламын” деген мақсаты ... соң, ... арқа ... өз ... ... ... ... ол Уфаға
елшiлiк жiберiп, өзiнiң Кiшi жүз ... ... қол ... ... ... Ал 1731 жылы 19 ... патша Анна Иоановна Кiшi жүздiң Ресейдiң қол
астына кiргенi туралы грамотаға қол қояды.
1731 жылы 10 ... Кiшi жүз ... ... ... ... ... қол ... жылы 19-желтоқсанда Орта жүздiң ханы Сәмекенiң басшылығымен
бiрнеше рулар Ресей құрамына ... ал 1740 жылы ... хан ... ... ретiнде Абылай Орта жүздiң ... ... ... ... қол ... ... қол ... кiруi бiртұтас жүйелi түрде жүргiзiлген
жоқ едi. Сондықтан да Қазақ даласындағы сұлтандар мен ... ... ... ... қойған жоқ. Қазақстанның Ресейге қосылуы ... ... ... ... қалыптасты. Мысалы, ... ... ... ССР” атты еңбекте «Қазақтардың Ресей қол астына
өтуi қазақ атқамiнерлерiнiң бiр тобының патша өкiметi мен ауыз ... ... Қол ... кiру ... бұқарасының еркiнен тыс
қабылданды”,- деп жазылып, сол кездегi тарихи-қоғамдық көзқарастың ... ... ... мен үш жүз хандарының ... ... ... ... ... ... оның құқықтық халықаралық қатынастағы беделiн
жоққа шығарды. ... ... қол ... кiрген хандарды сыртқы жаулардан
және ресейлiктердiң оларға жөн-жосықсыз шабуыл ... жол ... ... ... ... ... хандығы мен Ресей арасындағы келiсiм
құқықтық жағынан заңсыз ... ... ... едi. Келiсiм жасаған екi жақ
та өз жоспарларын ... де, ... да ... ... ... ... әскери және саяси келiсiмдi егемендiк шеңберiнде
жасадық деп ... ... ... бұл келiсiм-шартты кез келген жағдайда
бұзамыз деп те ойлаған болатын. Сондықтан да Әбiлқайыр 1737-1738 жылдардағы
Ресейге ... ... ... қолдаса, ал 1740 жылы Хиуа ханы атанып,
40-шы жылдары Жоңғарлармен одақтасуға тырысты. Барлық ... ... ... ... ... ... Ал, орыс ... территориясын жайлаған барлық жұртшылықты өз бодауындағы ел
санап, онда билiктi бiз жүргiзуiмiз керек деп ... ... ... ғасырдың 30-жылдары Қазақстанның бiраз территориясы Ресей билiгiне
көштi. Сонда да Қазақ хандығы өзiнше ... ... ... ... ... iстер коллегиясы арқылы жүргiздi. Ресей қазақ даласында
өзiнiң әскери-саяси экспансиясын тынымсыз жүргiзiп отырды. Соның себебiнен
орыс-қазақ ... ... жиi ... тұрды. Сондай-ақ, Ресей
тарапынан протектораттық-вассалдық қатынас отаршылдық саясатпен ... өз ... ... билiктен бiртiндеп ығыстырылып жатты. Вассалдық
қарым-қатынас ... ... ... ... халықаралық құқық
субъектiсi болудан қалады. Өзi бағынышты болған мемлекетке алым ... ... ... та ... Мiне, ... ... Қазақстан мен Ресей арасында
қалыптасты. Патша өкiметiнiң ә деген ... ... ... ... саясаты iске асып, ХVIII ғасырдың 50-шi жылдарында Каспий
теңiзiнен бастап ... ... ... бiрнеше қамалдардан тұратын
әскери бекiнiстер салынып, қазақ жерi тарыла бастады. Жайық, Тобыл, ... ... ... ... ... мал ... казак әскерлерiнiң
қолына көштi. Сөйтiп, 1756 жылы патша ... 1755 жылы ... ... Жарлығымен аталған жерлердегi жайылымдарда қазақтар мал
жаймайтындай дәрежеге жеттi. ... да ... ... ... өкiметiнiң
отарлау саясатының қазақ даласында кең етек ... бара ... ... ... ... ... алғашқысы 1783-1797 жылдардағы
Сырым Датұлы бастаған көтерiлiс едi. Патша өкiметi бұл көтерiлiстi аяусыз
басып, Кiшi ... ... ... ... ... “Игельстром реформасы”
деген атпен енген ... ... ... iс-әрекетi
Сырым Датұлы бастаған көтерiлiстi Патшалық Ресей ... ... ... хан Кiшi ... қашып кеткен соң Игельстром хан сайлауға рұқсат
етпей, елдi сайлау құқығынан айырды. Сөйтiп, бұл шара ... ... ... ... ... ... реформа Кiшi жүздi тайпалық
құрамына қарай үшке бөлiп тастауды ұсынған болатын. Әр ... ... ... құру ... Ол ... 1786 жылы ... шекаралық сотқа
бағынуы тиiс болатын. Реформа бойынша билiк ру басшылары ... ... ... расправолар мен шекаралық сот қалыпты жұмыс
iстей алмады. Соның салдарынан II Екатерина ... хан ... ... ... ... берiп, Патша өкiметiнiң Кiшi жүзде хандық билiктi
жою туралы алғашқы адымы iске аспай қалды.
§2. ... ... ... ... жаңа бір ... ... ... ықпал еткен
сұлтан кейін хан болған Абылай (Әбілмансұр) (1711-1781) болды. ... 50-ші ... ... басшылығымен қазақ жерлері жоңғарлардан
толық азат етілді. Абылай алғашында ... ... елде 40 ... ... Орта ... ханы Әбілмәмбет қайтыс болғаннан соң, 1771 ... ... үш ... ... ... қатысуымен Абылай хан
сайланды. Орыс елшілігі оған Ресей ханшасынан өзін хан етіп бекітуді өтін
деп ақыл-кеңес берді. ... ... ... бас ... 1772 жылы оны қытай
императоры мойындады. Ресей 1778 жылы Абылайды тек Орта ... ханы ... ... ... ... қанағаттанбай, 80-ші жыдары Ресеймен байланысты
бүтіндей үзді. Абылайдың беделі үш жүздің алдында өте биік еді. ... ... ... ... мемлекеттік-құқықтық жүйесі қайта
өзгеруге түсіп, орталық билікті күшейту жолына ... Бір ... ... ... ие ... ... хан өз қолына алды. Содай-ақ, Абылай
жергілікті билеу және ... ... ... ... оларды қайта құруға тырысты. Сөйтiп, ол ... ... ... Соған қарамай Абылай билiгi толық қазақ даласында
жүрмедi. 1781 жылы Абылай ... ... оның ... ... Уәли ... ... Сол жылы ... Қытай оны хан ретiнде мойындаса, 1782
жылы жылдың басында Уәли Петропавловск ... ... ... ... ант ... Және ол ... ... мойындалды да. Жаңа хан
өзiнiң әкесiндей билiкке ие бола ... ... ... Уәли ... ... ... Қазақ хандығы әлсiредi. Басқарудың удельдiк жүйеге
көшуi сұлтандардың ... ... ХҮIII ... аяғы ХIХ ... бiр орталыққа бағынған мемлекеттiң күйреуiне әкеп соқты. ... ... мен ... ... ... ... ... тығыз қарым-қатынаста болып, Уәли ханмен белсендi түрдегi
жүргiзетiн байланысты үзе ... Мiне, ... ... ХIХ ... ... Орта жүзде Ресей хан билiгiн жойып, қазақтарды өз тәуелсiздiгi мен
егемендiгiнен айыратын әкiмшiлiк ... ... ... Ол ... iске де аса ... едi. Жалпы, Ресей империясы тұсындағы қазақ
әдет-ғұрып құқығы нормаларының дағдарысқа ұшырау кезеңдерiн ... ... ... ... ... Қазақстанның Ресей отарлауына түсiп, оның
қол астына ене бастауы дәуiрiнен ... ... ... ... ... ғ. 30 ... — ХIХ ғ. 20 ... екiншi кезең ХIХ ғасырдың 20
жылдарынан — Х1Х ғасырдың 67-68 жылдарына дейiнгi аралықтарды алса, ... 1868 ... 1917 ... ... ... қамтиды. Жалпы, қазақ даласын
әкiмшiлiк-саяси және мемлекеттiк-құқықтық жағынан қайта ... ... ... ... әуелi оны әртүрлi әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстерге бөлу
қажеттiлiгiн негiзге ... ... ... ... ... ... рәсiмге негiзделген мемлекеттiк және құқықтық жүйесiн бұзды.
§3. Бөкей Ордасы
ХҮIII ғасырдың соңындағы Кiшi жүздегi ... ... және ... ... ... кетуi қазақтардың үлкен бiр
тобының Орал мен Жайық аралығының төменгi жағына көшiп ... 1801 ... ... ... итермеледi. Оған император Павел I келiсiм бердi.
Бөкей ордасы шығыстан батысқа қарай 300 шақырым және ... ... 200 ... аумақты алып жатты.
Патша әкiмшiлiгiнiң шешiмiмен Орал мен ... ... ... сұлтан бастаған шағын мемлекет құрылып, Бөкейге 1812 жылы хан атақ
дәрежесi ... Ол ... ... ... ... толық жауап
беретiн. 1824 жылы Бөкей ордасын ... ... ... ... ... ... ... жалпы қадағалау, жергiлiктi бас басқарма және
жергiлiктi ... ... ... ... Жалпы қадағалау Ресей
империясының Сыртқы iстер министрлiгi арқылы жүргiзiлсе, ... ... ... ... мен ... шекара комиссиясы арқылы
жүргiзiлдi. Жергiлiктi бас басқармашылық ханға және оның ... Хан өз ... ... берудi орыс патшасының бекiтуiмен
жүргiздi. Оның ... ХIХ ... 30 ... ... қазақ
хандарының дәстүрлi өкiлдiлiгiнен өзгеше болды. Ол хандықтағы ... ... және заң ... ... ... ұстады.
Ханның жанында басшылықтан бейтарап билiк органы жұмыс iстедi. Оны
ханның ... ... ... ықпалды сұлтандар жүргiздi. Сұлтандар
кеңесiн аға ... ... ... бiрге ханның жанында 12 биден
тұратын билер кеңесi болды. Олар бiр жағынан хан ... де ... ... ... ... ... ол орыс және ... тiлдерi негiзiнде
қалыптасты. Кеңсе негiзiнiң басты-басты жұмыстарын басқарма басқарды. Оның
құрамына арнаулы тергеушiлер, iс ... ... және ... ... ахуна-қызметi бекiтiлдi. Арнаулы ... ... ... ... iрi ... старшындары бекiттi.
Жергiлiктi билiктi хан сайлаған сұлтандар жүргiздi. Олар ... және жер ... ... салықтар жинайтын. Хандықтың
шекаралық учаскелерiнде қазақтардың шекараны бұзып кетпеуiн ... ... және сот ... ... ... ... ... территориясы Ресей империясының меншiгiнде
болып саналды. Алғашқы кездерде хандық әскери-потестарлық бөлшектерге
бөлiнсе де, хан ... ... ... ... реформалар жүргiзiп
“рулық” атты сақтап қалатын бөлшектерге ... ХIХ ... ... ... 12-ге ... едi. ... хандығындағы салық салу жүйесi бұрынғы салық
салу жүйесiнен ... ... ... ... түрi ... едi. Ал, ... ... жүйе Ресей құқықтық жүйесiнiң ықпалында болды. ... ... хан ... ... Бөкей ордасын басқаратын уақытша кеңес
құрылды. Бұл жағдай Бөкей ордасындағы Ресей ... ... ... 1822-ші жылғы Сібір қырғыздары туралы жарғы
Қазақ хандығының мемлекеттiк тәуелсiздiгiн жойып, онда орыс ... ... ... ... ... ... оны iске ... кеңiнен жүргiзiле бастады. Сондай реформалардың бiрi ... Орта ... ... ... ... ... болған 1822 жылғы “Сiбiр
қырғыздары туралы ... ... Ол ... ... ... ... барынша тереңдете түстi. Аталған Жарғы негiзiнде Орта жүзде
хандық билiк жойылды. 1825 жылы ... ... ... ... Орта ... ... үшке бөлiндi. Жарлық бойынша “Сiбiр қазақтары ... ... ... ... ауылдарға бөлiндi. Округке 15-тен
20 болысқа, болысқа 10-нан 12 ауылға, ... ... ... ... кiрдi.
Соған қарамай округтерде рулық белгi ... ... жоқ. ... ... ... ... болды. Округтер ... ... ... ... ... ... ... приказ басқарды. Округтi приказға аға сұлтан — төраға және 4
заседатель (оның ... ... ... ... ... ... ... Округтi аға сұлтан басқарды. Аға ... ... ... оны сұлтандар сайлады. Болыстарды басқарушы-сұлтандар
қадағалады. Олар халықтың ”келiсiмiмен” шексiз ... ... ... ... ... Соған қарамай сұлтан мұрагерi де сайлаудан өтетiн.
Жалпы болыстық сұлтандар ... ... ... ... Ауылдық
старшындар болса, қазақтар арасынан 3 ... ... ... ... ... ... ... Жарлық бекiттi.
“Жарғы” бойынша қазақтардың сот iсiне, әдет-ғұрып, салт-дәстүрдегi
кейбiр адами қатынасындағы құқығына өзгерiстер енiп, билер сотының, ... ... ... ... сот ... үшке ... ... қылмысты
iстер. Екiншi, даулы iстер. Үшiншi, ... ... ... шағымдар.
Қылмысты iстер империя заңдарымен тергелiп, ол сол заңдар бойынша жан-жақты
қаралды. Билер сотына да ... ... ... ... ... ... ... сотына ғана емес, сонымен
бiрге оның қоғамдық-саяси, құқықтық жағдайларына өзгерту енгiзiп қана
қоймай, ... ... ... Орта жүздi одан әрi игеруге
бағытталды. Хандық ... ... ... ... ... ендi. ХIХ ... ... мысалы 1851 жылы мұнда Ресей империясының ең көп ... ... онда ... ... солдаттар мен ... ... ... кең ... әкiмшiлiк өкiлеттiкке ие
болды. Олар қазақтардың үстiнен полициялық ... ... ... ... ... ... және ... қызметтерiн
қадағалап отырды. Соттық iстердi де атқарды.
§ 5. 1824-ші жылғы Орынбор қырғыздары туралы жарғы
1824 жылы ... ... Орта ... соң Кiшi ... хандық билiктi жоюға
кiрiстi. Орынбор генерал-губернаторы П.К.Эссеннiң жетекшiлiгмен “Орынбор
қырғыздары туралы Жарғы” ... Ол ... Кiшi ... ... ... Сөйтiп, Кiшi жүз Шығыс, Орта және Батыс бөлiктерге бөлiндi. ... ... ... ... Кiшi ... басқару шекаралық
комиссиялар арқылы жүргiзiлдi. ... ... ... ... Одан ... ... ... династия, қамалдар арасындағы
учаскелер болып бөлiндi. Династия арасы жергiлiктi немесе ауылдар ... ... ... ... ... ... орыстар мен дала
тұрғындары қазақтар қатынасын реттеп қадағалап отырды. ... ... ... және ... ... деп ... ол 1868 ... дейiн
өмiр сүрдi. Шекаралық комиссия болса, ... және сот ... ... Оның ... бөлiмi тәртiптi қарап, одан кейiнгi екi
бөлiмi азаматтық және қылмыстық iстерiн жүргiздi. Әскери ... ... ... адам ... барымта, Ресей азаматтарын тұтқынға алушыларды
және үкiметке қарсы iстердi қарады. Ал, ... соты ... ... ... 50 сомға дейiнгi көлемде айыппұл салатын дәрежеде ғана болды.
Сөйтiп, Батыс Қазақстанда жүргiзiлген 20-50 ... ... ... ... ... империясының қазақ даласындағы билiгiн нық
жүргiзiп, отарлау саясатын қалыптастыра түсуге ерекше ықпал еттi.
§6. ... ... ... даласына бiртiндеп енген орыс әскерлерiнiң күшi мен олардың кең
байтақ далаға сала бастаған бекiнiстерi халық наразылығын ... ... ... ... ... ... көтерiлiстерi
болды. Солардың iшiндегi ең iрiсi- Кенесары Қасымұлы бастаған 1837-1847
жылдар аралығындағы ұлт-азаттық көтерiлiс ... 1822 және 1824 ... ... кең ... күшпен енгiзiлiп, халықты өзiнiң туған
даласында қатты қыспаққа алған ... ... ... ... 1841 ... үш ... басы қосылған мәслихатта хан сайланып, Қазақ хандығын
қайта ... ... Көп ... ... ... ... Созақ,
Жаңақорған, Ақмешiт қалаларын азат етiп, ... ... ... ... Кенесары Қасымұлы Қазақ мемлекетiн 1841-1847 жылдар аралығындағы
қайта қалпына келтiруi барысында бiрнеше әкiмшiлiк және құқықтық ... ... ... ... және ... ... да ... құрды.
Хандықты басқару жүйесiне келсек мемлекет басшысы болып Кенесары сайланды.
Сөйтiп, ол ежелгi, дәстүрлi хан атақ-дәрежесiн қайта өмiрге ... ... Хан ... ... iстедi. Ол Кенесарының туысқандарымен қатар басқа
да ... мен ... ... ... ... ... әртүрлi
бағыттарына жауап беретiн бiрнеше ... ... Баж және ... ... ... ведомствоны Сейiлхан сұлтан басқарды. Ал
дипломатиялық ведомствоны Есенгелдi ... ... ... Шоқпар
Бақтыбайұлы және татар Әлiм Ягудин, Әскери ведомство жағын Сұлтан Наурызбай
Қасымұлы мен Ағыбай батыр басқарды. Онда әскери ... те ... ... хан ... ... берiлдi. Олар салық жинаумен бiрге хан
тапсырмаларын орындайтын, сондай-ақ, ... ... ... әскерiне
қосылуға үгiттейтiн. Жасауылдарды хан тағайындады. Сол кезде құрылған қазақ
хандығындағы соттық ерекше жүйелеулер өзгерiске ұшырады. Жоғарғы сот ... ... ... ... Ол ... ... шешiм қабылдайтын
билердi өзi тағайындады. Сөйтiп, соттар мемлекеттiк шенеунiктер дәрежесiне
жеттi. Ерекше еңбегi сiңген билерге орыстардан алған граф ... ... өзi және оның ... ... билiкке ие едi. Олар
барымта және ... ... ... ... арыздарды
қарады. Сондай-ақ, Кенесарыға бағынатын бiрлестiктер мен орыс қарамағындағы
және Кенесары ... ... ... ... ... тексердi. Кенесары өзiнiң мемлекетiн нығайту үшiн салық жинау
жүйесiн де ... ... ... ... ... ... ... Ресей, Қоқан, Хиуа хандықтарына өтем төлеуден босатылды. Оның орнына
қазақтар зекет төледi. Маңызды ... ... үшiн ... ... хандық iшiнде темiрдей тәртiп орнатылды. Кенесары
отаршылдыққа қарсы ... 20 ... ... ... ... әскер құрап,
оларды жан-жақты қаруландыра бiлдi. Олардың арасында орыстар мен башқұрлар
да бар едi. Олар қазақтарға ататын қару-жарақты ... ... ... ... ... ... және сардар болып бөлiндi. ... ... ... ... ... ... мен құқығы Кенесары хандық еткен тұста
бiр орталыққа бағындырылатын билiк төңiрегiнде реформалар ... ... ... ... он ... аса күрескен Кенесары хан басқарған ұлттық-
азаттық ... ... ... ... орын ... Жалпы, Кенесары
көтерiлiсiнiң алдында екi ұлы мақсат тұрды. Оның бiрiншiсi — ... ... ... ... ... құру ... екiншiсi — қазақ халқын ұлт
ретiнде Ресейдiң патшалық езгiсi мен Орта Азия ... ... ... ... Кенесары Қасымұлы көтерiлiсi жеңiлгеннен
кейiнгi тарихи елеулi жайт, ол Қоқан және Бұқар ... орыс ... ... едi. ... ... ... қазақтардың ұлт-азаттық
көтерiлiсi өзiн қысымға алған қай жақты болмасын бiршама әлсiреттi.
ХIХ ғасырдың 20-50 жылдарында Қазақ ... ... ... қарамай,
Қазақстан территориясында Патшалық Россияның заңдық және әкiмшiлiк жүйесi
өз күшiн арттырмаса жойған жоқ. ХIХ ... ... ... Қазақстанды отарға айналдырудың бiрден-бiр көзi болды.
§7. Қазақстандағы 60-90-шы жылдардағы реформалар
ХIХ ғасырдың 60 — ... ... ... Қазақстан территориясы
түгелдей Ресей құрамына ендiрiлiп, ... ... ... және ... ... бүтiндей күйретiлдi. XIX ғасырдың 60-70
жылдары жүргiзiлген Ресейдегi мемлекеттiк құрылыс пен ... ... ... ... ... да ... ... қойған жоқ.
Қазақстанды Ресейге қосудың аяқталуы империяның қазақ өлкесi жөнiндегi
саясатына елеулi өзгерiстер енгiздi. 1868 жылғы ... ... ... ... ... жерi Ресей империясының мемлекеттiк меншiгi
болып жарияланып, қазақ даласы бүтiндей патшалық Ресейдiң еншiсiне ... ... ... ... ... жылдардағы реформалар
арнаулы түрде уақытша, яғни үш жылға деп ... Үш ... ... ... ... оны ... ... Қазақстанды басқару
жөнiндегi жаңа ереже қабылдануы керек болды. 1867 жылғы Түркiстан генерал-
губернаторлығын ... ... ... 1871 жылы ... Сол ... ... өлкесiнiң генерал-губернаторы Кауфман императорға
жергiлiктi отарлау ... ... жаңа ... ... ... ол ... ... мен Ресей империясы ведомстволарының сан
алуан тексерулерiнен өтiп, жоба көптеген көрсетiлген ... ... Мiне, дәл ... ... ... кез ... ... жүрiп
жатты. Бiрақ, жоғарыдағы аталған ереже 1891 жылы ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың жерi тартып алынып
келiмсек мұжықтар мен кержақтарға таратылды. ... осы ... ... ... ... ... және ... келiмсектерi көшiп келдi.
Сөйтiп, кең даланы ... елдi ... ... ... ... ... ... өзгерiске ұшырады. Қазақстан патша өкiметiнiң шикiзат
базасына айналды. 1867-1868 жылдар аралығында ... ... ... Сiбiр және ... ... құрамына кiрдi.
Орынбор генерал-губернаторы құрамында Орал және Торғай облысы болды. Батыс
Сiбiр генерал-губернаторлығының құрамына ... және ... ... ... ... Сырдария және Жетiсу
облыстары ендi.
Орынбор, Батыс Сiбiр және Түркiстан ... ... ... ... және ... ... болды. Әрбiр облыс
уездерге бөлiндi. Уездер болыстарға бөлiнiп, олардың әрбiрiне мыңнан ... ... ... ендi. ... ... ... ... Олардың
құрамына 100-ден 200-ге дейiнгi шаңырақ ендi.
1822-1824 жылдардағы “Жарғы” ... ... ... бас мал үшiн ... ... ... ясак ... Сонан соң 1837 жылы Орынбор
ведомствосында әрбiр үйден бiр жыл iшiнде 1 сом 50 тиын ... ақша ... ... ... Оған қоса жолдар мен ... ... ... ... ... қара ... ... жиналды.
Оңтүстiк Қазақстанда жиналған астық бағасына қарай ... ... ... ... ... ... ... әкiмшiлiк-саяси, әскери, сот және шаруашылық өкiлеттiлiгi берiлдi. Ол
жергiлiктi ... мен ... да ... ... ... ... қадағалаулар жүргiздi. Сондай-ақ, аталған ... ... ... ... ... басқармалар бөлiмшелерiнiң
бастықтарын тағайындады. ... ... ... ... және ... ... сондай-ақ оның
төңiрегiндегi шенеунiктер түгелдей орыстар болды. Реформа бойынша кең
байтақ қазақ ... ... ... ... ... және ... болды. Болыс пен старшынға ұсынылу үшiн азаматтың жасы 25-ке ... едi және ол ... ... ... ... сенiмiндегi адам
болуға тиiс. Әр үш жыл сайын өтетiн болыс сайлауына 50 ... бiр ... ... беру ... ... ... шар салу деп аталды. Патша
өкiметi Қазақстанды басқару жүйесiне ... ... ... ... ... де қабылдады. Мысалы, 1886 жылы 2 маусымда “Түркiстан өлкесiн
басқару туралы” Ереже, 1891 жылы 25 наурызда “Ақмола, Семей, ... ... ... ... ... ... Ереже қабылдады. Батыс-Сiбiр
генерал-губернаторлығы ... ... деп ... ... ... басқа бес облыс кiрдi. Ал Сырдария облысы ... ... 1897 жылы ... ... ... ... ... кiрдi.
1867-1868 жылдардағы ең басты мәселе Қазақстан территориясында ... ... ... ... ... ... ... құқығына елеулi
өзгерiстер енгiзiлдi. Үлкен маңызы бар ... ... ... сот
комиссиясында қаралды. Ал, одан басқа ... және ... ... 2000 ... ... қаржы көлемiндегi iстердi облыстық басқарма
қарады. Үш күннен кем емес ... ... ... жүз ... дейiнгi айып
салынатын қылмыстық iстер, ... 2000 ... ... ... уездiк соттар қарады. Сонымен бiрге жаңадан жолға ... ... ... ... соты” да жұмыс iстедi.
1867-1868 жылдары би қызметi сайланбалы түрде жүргiзiлдi. Би болыстық
съезде үш жылға ... оны ... ... ... болыста 4-8-
ге дейiн билер сайланды. ... сот ... де ... ... Сот шешiмдерi жазылып, олардың көшiрмелерi екi жаққа таратылды.
Билер съезiнде ережелердi жазу ... ... ... Егер ХIХ ... ... кез ... беделдi биге жүгiне алатын болса, ендi тек ... ... ғана ... ... едi. ... “халық соты” жүйесi
отарлау аппаратының бiрден-бiр құралы болып, ол дәстүрлi әдеттегi құқықты
жоятын және ... ... ... ... ... басты қаруы болды. Тұтастай алғанда ХIХ ғасырдың 60 жылдарындағы
Қазақстанда жүргiзiлген ... ... оның ... ... бұзып,
Ресей империясының құқықтық жүйесiмен ұластырылған реформа ... 1886 және 1891 ... ... ... ... елге ... ХIХ ... 50 — жылдарының басында қазақ даласының
билiгi Сыртқы iстер министрлiгiнен ... Iшкi ... ... ... ... ... Сөйтiп, Қазақстан халықаралық ... ... ... және ... ... бөлiнбей, ол жаулап
алушылық бағыт-бағдарда қызмет iстедi. Қазақтарға қысым ... тек ... ғана ... дiни ... да ... ... Iс қағаздары,
ауылдық деңгейдiң өзiнде орыс тiлiнде жүргiзiлетiн. ... ... ... ... өкiметiнiң әкiмшiлiк мекемелерiне сот билiгi
құқығы ... ... ... ... ... ... ... комиссиялар құрылды. Олар мемлекетке опасыздық, өкiметке қарсы ... мен ... ... ... және ... дiнiне кiргiсi
келгендердi, сондай-ақ, лауазым иелерiн ... ... ... ... ... олар ... талқандау, өртеу, жалған ақша жасауды
қараумен шұғылданды. ... ... ... ... ... ендi.
Мысалы, отбасы некелi құқығына қарасты ... ... ... ... ... ... билер сотының шешiмiне уезд бастығына немесе әскери-
губернаторға шағым жасауға ... ... сот ... ... 1917
жылға дейiн қолданылды.
§8. ХХ ғ. басындағы Қазақстандағы әкiмшiлiк-құқықтық жүйе
ХХ ғасырдың басы қазақ ... үшiн өте ауыр ... ... ... өзiнiң
саяси құқығынан қол үзiп, жерлерiнен айырылды, дәстүрлi мал ... ... ... ... ... ... ХХ ... басында
орыстандандыру саясаты барынша жүргiзiлдi. Сонымен бiрге ХХ ғасырдың
басында ... ... жаңа ... ... Оның ... ұлт
интеллигенциясы тұрды. 1905 жылғы Ресейдегi сан алуан ... ... оның ... көп ... еттi.
1905 жылғы 17 — қазандағы Манифест Ресейде жеке тұлғаларға, ар-ождан
мен сөз еркiндiгi, жиындар мен ... ... жол ... ... ... ... ... жасалуының өзi ерекше оқиға болды. Бұған
бiрiншi орыс революциясының ықпалы ерекше едi. Барлығы төрт ... ... еттi. 1906 ... 23 ... күнi ... ... негiзгi
мемлекеттiк заңдары” жарық көрдi. Ол өзiнiң мазмұны бойынша конституцияға
жақын едi. Сөйтiп, ... қос ... ... ... 1906 ... ... аяғында екiншi думаға байланысты ... ... ... ... А.Бөкейханов, Ш.Қосшығұлұлы, Б.Қаратаев дума
мiнбесiн қазақ мүддесi үшiн пайдаланып, қазақ жерiне қоныс аударып ... және ... ... ... ... ... алып ... тиек еттi. Сөйтiп, олар аграрлық заңдылықты жүйелi ... ... ... үшiн ... ... да болса ұлттық ... ... ... ... ... ... мен ... шаруалар
арасынан саяси белсендiлердiң ... ... 1881 жылы 14 ... “Мемлекеттiк тәртiп және қоғамдық тыныштықты сақтау шаралары
туралы ереже” қолданды. Ол ... ... ... ... күзеттi және әскери жағдайды күшейту жөнiнде ерекше ... 1905 жылы ... ... ... ... ... соғыс Қазақстандағы сан алуан қайшылықтарды Ресей
отары ретiнде күшейтпесе азайтқан жоқ. ... ... ... ... ... мүлiктерiн тартып алуы 1916 ... ... ... әкеп соқтырды. Аталған уақытта салық көлемi 3-4 есе
өссе, тiптi кей жерлерде ол 15 ... ... ... ... ... ... 1915 жылы Бiрiншi дүниежүзiлiк ... ... да ... ... едi, бiрақ орыс өкiметi “сенiмсiз” қазақтарды ... ... ... ... қара жұмысқа пайдаланды. 1916 жылғы
қазақтарды қара жұмысқа алу туралы маусым ... кең ... ... даласын
дүр сiлкiндiрдi. 19 бен 43 жас аралығындағы еркек кiндiктi қолына ... ... ... қара ... ... ... халқы үшiн өлiммен пара-пар
намыс болды. Сөйтiп, кең байтақ қазақ ... ... ... ... ... оны ... ... басқысы келдi. Шiлде айында
бүкiл Қазақстан территориясында ... ... ... 1916 жылы 17
шiлдеде Ташкентте уақытша әскери сот құрылып, 1916 ... 21 ... II ... ... ... және ... уездерi әкiмшiлiк
тарапынан Қазан әскери округiнiң қолбасшысы қарамағына ... ... ... ... бiр ғана ... ... 347 ... өлiм жазасына кесiп,
178 адамды қара жұмысқа айдаса, 129 адамды ... ... Ол ол ма ... ... ... жерлерiн мемлекет меншiгiне айналдырып, оларды ең
шұрайлы да шабындықты әрi ... ... елдi ... ... ... ... (êàçà÷åñòâîíû) орналастыруды күшейтумен бiрге
отарлаудың сан ... ... ... ... ... едi. ... алу ... екi ғасырға созылған жылдарында қазақ Ресей езгiсiнен
құтылмады. Езгi ... ... ... ... ... және ... тәртiбi азаматтық та, қоғамдық та тұрғыдан бұзылып
отырды.
Ұлт-азаттық ... кең өрiс ... жерi — ... ... едi. ... ... айларында әрбiр болыста хандар сайланып, олар
Әбдiғаппар Жамбосыновты жалпы хан етiп, ... ... ... ... ... Олар ... басқарды. Кеңесте хатшылар мен сот коллегиялары жұмыс
iстедi. Сайланған сардарлардың әскери және ... ... ... ... ... ... ... мыңбасына
бағынды. Олар ел бегiне сүйендi. Ханның қаржылық жағын қазынашы басқарып,
оған жасақшылар ... ... ... ... барысында
ұлт-азаттық қозғалысты басқарушылар 1916 жылдың жазы мен күзiнде қаншалықты
өз ойларын iске асырамыз дегенменен дәстүрлi ... ... ... ... 1917 жылы ... айында Әбдiғаппар хан патшаның тақтан түскенiн
және барлық көтерiлiсшiлерге кешiрiмдiк болатынын естiп, ... ... ... мәлiмдедi.
Хан мен сардарлар болыстық және уездiк съездерде ... ... ... соң хан тағы ... ... ... сайланбайтын. Барлық
көтерiлiсшiлер хандары қарапайым қара халықтан шыққан адамдар болатын. ... ... өзiн хан деп ... әмiр деп ... талап еттi. Сондықтан
да 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiсi қаншама хандық ... ... ... Қазақ хандығындай дәстүрге ие бола ... ... ... қазақтардың ұлт-азаттық көтерiлiсi күшпен басылса да, ол қазақ
халқының сана-сезiмi мен ... ... ... жаңа ... ... ынталандыра түстi.
1917 жылы ақпанда революциялық толқулар мен ұлт-азаттық көтерiлiстерi
кең қанат жайған кезеңде Патша ... ... Елде ... ... ... ... ... басталды. 1917 жылы 7 сәуiрде Уақытша өкiмет
генерал-губернаторлықты алмастыратын Түркiстан комитетiн құру ... ... Оның ... И.И.Щепкин, А.Бөкейханов, М.Тынышпаев,
С.Н.Максутов, ... ... ... және ... ... Басқарма облыс және уезд
деңгейiнде алғашқы рет қазақ өкiлдерiне орын бердi. ... ... ... ... ... — А. Бөкейханов, Жетiсу бойынша — М.Тынышбаев, Орал
облысы бойынша — ... ... ... ... атқарушы
комитеттер пайда болды. 1917 жылы ... ... ... ... және ... қазақ съездерi өттi. Онда ұлттық комитеттер сайланды.
Патша өкiметi құлағаннан кейiнгi ... ... ... ... ... ... ... жалғастырды. 1917 жылы 21-26
шiлдеде Орынборда жалпы қазақ съезiнде ұлттық демократиялық саяси ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Ә. Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Е.Ғұмаров
секiлдi бiр топ ... ... 1917 жылы ... ... ... ... ... партиясы бағдарламасының жобасы жарық көрдi.
1917 жылы 5 — желтоқсанда Орынборда ... ... ... ... барлық қазақ облыстарынан 82 өкiл қатысты. Съездiң күн тәртiбiнде 10
мәселе қойылып, оның 6-уы таза ... ... ... ... ... Сiбiр Түркiстан автономиясы, әрi оңтүстiк-шығыс одағы туралы. 2. ... ... 3. ... 4. Ұлт ... 5. ... сот. ... басқару. Съездiң көтерген ең басты мәселесi ұлттық автономия
түрiндегi ... қол ... ... ... ... ... ... өкiмет органы Ұлт Кеңесi Алашорда үкiметi құрылды.
Үкiметте барлығы 25 орын ... Оның 15-i ... ... 10 орын
басқа ұлт өкiлдерiне қалдырылды. Мiне, осының өзiнен-ақ Алаш автономиясының
ұлт ... ... ... ... ... ... ...
Ұлт Кеңесi үкiметiнiң төрағасы болып Ә.Бөкейханов сайланды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Ресейге
бодан болғаннан бергi тарихындағы ХХ ғасырдың алғашқы ширегiн “саяси күрес
пен рухани жаңару кезеңi” деп айтуға болады. ... ... ... ... Ресейдiң айтулы ғылыми, саяси орталықтарында бiлiм алған сол
кезеңдегi Еуропадағы ... ... ... ... ... зиялылары шықты. Олар бiртұтас қазақ мемлекеттiлiгi үшiн күрестi.
Тарихты қаншама халық жасайды дегенiмiзбен оның даму заңдылықтарын ... ... мен ... құжаттарды, саяси-құқықтық доктриналарды нақты
тұлғалар iске асырады. Сондықтан да “Алаш орда” үкiметiнсiз экономикалық
iлiм мен ... ... ... ... ... негiзiн, әсiресе алаш ардагерлерiнiң өмiрiнсiз ... көз ... ... ... ... ... мен “Алашорда” үкiметi құқықтық-мемлекеттiк жағдайға
ерекше көңiл ... ... ... мен ... ... ... ... тегiне қарамай тең сайлау құқығын жақтады. Ал депутаттар болса, төте,
тең және құпия дауыс беру арқылы ... ... ... ... мен ... ... Жеке бастың теңдiгi сөз, баспасөз,
одақтар бостандығы жарияланып, ... ... ... ... ... ... ... деп мәлiмделдi. “Алаш” партиясы мен үкiметi сот
iсiне ерекше мән берiп қана қоймай, ол әр ... ... мен ... ... ... деп көрсеттi. Сот алдында барлық халық тең ... ... ... ... ... қаулысында: 1. Қазiргi қазақ халық
соты жойылсын, 2. Қазақтардың ... ... ... ескi ... ... сот ... деп жазылды. Жалпы қай тұрғыдан келгенде де Алаш партиясы
мен Алашорда үкiметiнiң құқықтық шаралары нағыз демократиялық мән-мағынада
бағыт-бағдар ... ... ... ұзақ өмiр ... ... де ... ... және құқық тарихында алатын орны ерекше. ... ... ... ... ... оның саяси құқықтық жағын
барынша негiздеген болатын. Бiрақ сол ... ... ... ... ... ... ... жөргегiнде тұншықтырды. Сөйтiп, ... ... 1918 жылы 4 ... ... үкiметiн таратып жiбердi.
Әдебиеттер:
1. История Казахской ССР. Алматы,1943.
2. Кенжалиев З.Ж. Көшпелi қазақ қоғамындағы дәстүрлi ... ... ... ... тағылымы). — Алматы: Жетi жарғы,
1997.
3. Абайдельдинов Е/М/ Политико-правовая история Республики Казахстан.
Часть 1. Алматы, 1999.
4. К.А.Жиренчин. Политическое развитие Казахстана в ХIХ — ... ... ... ... жарғы”. 1996.
5. Нұрпейiсов К. Алаш һәм Алашорда. — ... ... ... ... М. Алаш ... Алматы. 1995.
7. Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерi саяси-құқықтық ...... ... 1998.
VІІІ-Бөлiм. Кеңестiк Қазақстандағы мемлекет және құқық
ХХ ғасырдың бас кезiнде Қазақстанда әкiмшiлiк және ... ... ... ... 1905-1907 жылдардағы бiрiншi орыс революциясы мен
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiсi және ақпан ... ... ... ... ... үлкен ықпал еттi. 1917 жылғы оқиға Қазақ мемлекетiн
демократиялық негiзде ... мол ... ... ... ... ол
әртүрлi себептермен өз өрiсiн таба алмады.
§1. Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы
1917 ... ... ... ... ... ... ... мен
олардың одақтастарының төңiрегiне бiрiктi. Осы кезде ... ... тым ... ... едi. Мысалы, Сырдария және Жетiсу
аймақтарындағы көптеген жергiлiктi жұрт ... ... Сол 1917 ... ... Петропавл, Орал, Орынбор-Ташкент темiр жолы
бойындағы станцияларда жұмысшылар көтерiлiске ... ... ... ... ... ... бұқара халық ереуiлге шықты, оны солдаттар қолдады.
Айлар өткен ... ... ... ... ... ... оларға
жасайтын ешқандай шарасы қалмастан, оның билiк ... ... ... үкiмет көтерiлiстердi күшпен басуға тырысты. Бiрақ, оны тоқтату
мүмкiн емес едi.
1917 жылғы 25 — ... ... ... партиясы жеңiске
жеттi. Сөйтiп, уақытша үкiмет құлады да, ... ... ... өттi. Ол ... мен шаруалар диктатурасы едi. Кеңес үкiметi
социалистiк мемлекет және социалистiк құқықтың жүйенi ... бет ... ... пен ... ... революционерлер мен бiрге,
олардың көсемi ... ... орны ... 25-26 ... ... кеңестердiң II съезi жаңа өкiмет органдарын құрды. Халық
комиссарлар ... ... ... ... ... ... билiк
кеңестердiң қолына өттi. Ондағы жеңiстердiң жалғасы Қазақстанды ... ... 30 ... ... ... кеңесi мен солдат
депутаттары билiктi өз ... ... ... 1 қарашада үлкен
майданнан кейiн Кеңес үкiметi Ташкентте орнады. 6 — ... ... ... қолына көштi. Желтоқсан ... ... ... ... ... ... 1918 жылы ... Орынборда Кеңес үкiметi орнап, атаман ... ... ... ... 17 ... ... ... соң Өскеменде,
Қарқаралыда, Зайсанда, кейiн 3 наурызда Верныйда бүкiл ... ... ... ... ... ... бүкiл Жетiсу өңiрiнде кеңестер
билiгi орнады. Кеңес ғана едәуiр қиындыққа кездестi. Ол тек азамат ... ғана ... қол ... 1917 жылы 22 — қарашада Қоқанда 4-шi
төтенше аймақтық мұсылмандар ... ... ... ... ... ... ... Түркiстан автономиясын ашу туралы шешiм
қабылдады. Алдымен оны М.Тынышбаев, кейiн М. ... ... ... және ... ... ... ... жерi Қоқан
болғандықтан оны “қоқандық” деп атады. ... 1918 жылы ... ... ... үкiметi құлатты. Сөйтiп, 1918 жылы наурыз айында ... ... ... территориясында орнады. Бiрақ Оралдағы жағдай сол
күрделi ... ... ... ... және Жетiсу аймақтарында Кеңестерге
қарсылық әлi де болса басыла қойған жоқ едi. Аз ... ... өз ... ... ... ... 1918 жылдың күзiнде тарады. Қазақстанның
облыстар мен ... ... ... шаруалар және солдаттар Кеңестерi
жаңадан орнаған билiктiң тұңғыш өкiлдерi болып ... ... ... ... ... ... ... 5-12 желтоқсанда
Орынборда Екiншi бүкiлқазақ съезi өттi. Оның жұмысына ... ... ... қатысты. Бөкей ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей,
Жетiсу, Самарқанд ... мен ... ... ... ... Оны ... А. Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Е.Омаров,
С.Досжанов, ... ... Съез ... ... едi. ... ... ... жұмысы Оңтүстiк Қазақстан өңiрiнде болған аштық салдарынан
кейбiр қайшылықтарды ... ... ... шеше алмай жатқандықтары
туралы әңгiме болды. Содан соңғы күн тәртiбiне енгiзiлген мәселелер: Сiбiр,
Түркiстан және ... ... ... ... ... облыстары
автономиясы, милиция, ұлттық кеңес, бiлiм, ұлттық қор, муфтиат, ... ... ... ... ... болды.
Съездегi ең басты көтерiлген мәселе ол қазақ автономиясын құру едi.
Автономия ... ... ... жасады. Сөйтiп, Қазақ автономиясы
туралы мәселе мен баяндама ерекше ... ... ... ... ... ... ... бiр ауыздан қазақ облыстарында автономия
құрып, оған ... атын ... ... ... ... ... халық кеңесi құрылды. Оның құрамында 25 мүше ... Оның 10 ... мен ... ... халықтарға бөлiнген едi. Алаш-Орданың орталығы
Семей болып жарияланды. Өкiмет басы ... ... ... кеңесi
Ә.Бөкейхановты сайлап, оған Б.Құлмаханов пен ... ... ... жетекшiлерi кеңес өкiметiмен ... ... ... Алаш
автономиясының өмiрi ұзаққа созылмады.
Жалпы, сол кезеңдегi тарихи-қоғамдық жағдай азаматтық-құқықты ... ... ... сай ... ... еттi. Ел ... оның
iшкi-сыртқы жауларының iс-әрекеттерiне қарай әскери жолмен ұйымдастыруды
талап еттi. Сондықтан да ... ... пен ... ... реттеу тәсiлi әкiмшiлiк-құқықтық әдiспен бiршама алмастырылды.
Аталған кезеңде Қазақстанда ... ... ... одан ... ... ... ... орнату Қазақстан территориясында азамат ... жол ... 1917 ... ... ... ... қарсы Орынбор
казактары атаман Дутовтың басқаруымен көтерiлiске шықты. Оның құрамында 700-
ге жуық ... ... ... 1918 ... көктемiнде оның құрамы 22 мыңға
жеттi. Кеңес үкiметiне қарсылық Жетiсуда да кең өрiс ... 1917 ... ... ... ... өз қолына алды. 1918 жылдың наурызында
Гурьевтегi билiктi генерал В. ... ... өзiн Орал ... ... мәлiмдедi.
31 мамырда контрреволюционерлер Петропавловскiнi, маусымда Ақмола,
Атбасар, Қостанай, Павлодар, Семейдi ... ... ... ... ... және ... облыстарының көптеген бөлшектерi ақ ... ... ... ... ... ... ... оны Колчак басқарды.
1919 жылы 10 шiлдеде РКФСР Халық комиссарлар кеңесiнiң декретiмен қазақ
өлкесiн басқару жөнiндегi ... ... ... ... ... құрғанға дейiнгi барлық жоғарғы әскери және азаматтық билiктi
бiр орталыққа шоғырландырған ... ... Ол ... ... ... Оның төрағасы С.Пестковский, мүшелерi: Ә.Жанкелдин,
Б.Қаратаев, М.Тұнғаншин, С.Меңдешев, А.Байтұрсынов, ... ... ... соң оның кейбiр мүшелерi Кеңес өкiметiнiң ... ... ... өттi. ... ... декретке сай
“жоғарғы әскери-азаматтық” басқару органы ... ... Оның ... ... ... ... Семей облыстары және ... ... ... ... Қаз ... ... басты мақсаты өлкенi автономияға әзiрлеу едi. Сөйтiп, 1920
жылы 26-тамызда ... ... ... ... ... В.И.Ленин және
БОАК төрағасы Н.И.Калинин “Қырғыз (Қазақ) ... ... ... құру туралы” декретке қол қойды. Сөйтiп, РКФСР құрамында
Қазақ АКСР-i құрылды. Оның астанасы Орынборда болды. 1920 жылы 4-12 ... ... ... ... ... өттi. ... ҚАКСР-нiң
орталық мемлекеттiк органдарын Қазақ Орталық атқару комитетiн ... ... етiп ... ал, ... ... ... кеңесiнiң төрағасы
етiп Р.Радусь-Зенковичтi бекiттi. ... ... 5 ... ... бар 2 млн. ... ... жуық ... алып жатты.
Құрылтай съезi “Қазақ АКСР-нде Кеңес өкiметiн ... ... ... және ... ... ... декларациясын” қабылдады.
Бұл конституциялық қуаты әрi мәнi бар ... ... ... ... ... ... жүйесiн тағы да басқа жақтарын
анықтаған құжат болды. Кейiн ... ... 1926 жылы ... ... ... Конституциясының жобасына кiрдi. Жалпы, Қазақстандағы жоғарғы
өкiмет билiгi кеңестердiң бүкiлқазақтық съезi болып ... Осы ... ... ... ... сайланды. Ол 75-ке дейiн мүшеден тұрып, ... ... ... ... ... Орталық Комитетi бүкiлқазақтық
съездi жылына бiр рет шақырылды және ол аталған съезд аралығында ... ... ... ... ... немесе кезектен тыс бүкiлқазақтық
съездi ол өз қалауы бойынша немесе республиканың 3/1 бiлдiретiн жергiлiктi
кеңестердiң талабымен ... ... едi. ... ... ... ... басшылық жасап, Қазақ Орталық Атқару Комитетiн сайлады, әрi
өкiметтiң есебiн тыңдап заңдар қабылдады. Бүкiлқазақтық съездiң делегаттары
уездерден жiберiлiп, съездер ... ... заң ... ... ... съезд сайлаған Қазақ Атқару комитетiнiң қолында болды. ҚазОАК-нiң
құрамын бүк-нiң құрамын бүк белгiледi. Ол ҚазОАК өкiметi Халық комиссарлар
кеңесiн ... ... ... жалпы бағыт-бағдар берумен бiрге барлық
өкiмет билiк органдарының жұмысын басқарды. Сондай-ақ, оларды бiрiктiрдi,
өзара келiстiрдi және ... ... ... ... ... ... ... әртүрлi салаларды басқаратын халық комиссарларын
құрды. Халық комиссарлар кеңесi — ҚАКСР-дың ... және ... ... ... ҚазОАК-тiң заң шығарушы, атқарушы және ... ... ... ... жеке дара және ... ... екiге
бөлiндi. Бiрiккен халық комиссариаттарға РКФСР-дiң халық комиссариаттарына
тiкелей бағынышты халық комиссариаттары жатты. Бұл халық ... ... пен ... ... ... де бағынды. Бiрақ
РКФСР басшылығымен ... ... ... ... ... ... Халкомкеңестiң 1920 жылғы 26 тамыздағы декретi бойынша ... ... ... ... ... ... жолдары, сонымен
қатар халық шаруашылығы кеңесi, почта және ... ... ... ... комиссия.
Жалпы, Қазақстандағы кеңестiк социалистiк жүйе ... ... ... бөлiгi ретiнде жасалып, ол Ресейдiң Орталық мемлекеттiк
органдарының басшылығымен түзелiп отырды. Соның бiр ... ... ... жай, ол 1926 жылғы 18 ... ... ... ҚАКСР-нiң
Конституциясының жобасын қабылдауы болды. Конституцияның ... ... ... Қазақ Автономия Кеңестерiнiң құрылтай съезiнде көтерiлiп, ол
БОАК-нiң бекiтуiне тапсырылған ... ... оны ол ... ... ... 7 ... 18 ... 103 баптан тұрады. Жобаның 1-бөлiмiне
жоғарыдағы айтып өткен 1920 ... ... ... ... «ҚАКСР-ның еңбекшiлерi құқығының Декларациясы енген болатын.
Декларацияда Қазақ автономиясының РКФСР құрамындағы мәртебесi көрсетiлiп,
оның ... ... ... ... ... және халық комиссарлар
кеңесi екенi аталып өтiлдi. Жалпы, Қазақстан ... ... ... ... да баса ... болатын. Мемлекеттiк тiл қазақ және орыс
тiлдерi болып табылды және осы екi тiлде ... заң ... ... ... ... ... ... бөлiнгенi көрсетiлдi.
Жобаның екiншi бөлiмiнде ... ... ... ... мiндетi
ретiнде қалалар мен селолардағы пролетариаттың кедей және шаруалардың кеңес
өкiметi түрiндегi диктатурасын орнатып, жалпы ұлттық езгiнi жою ... ... ... ... автономиясының территориясына арналып, оған
кiретiн губерниялар мен облыстар көрсетiлдi. ... ... ... БОАК ... ... ... РКСФР конституциясы қолданылды.
§3. Қазақстанның 30-90-шы жылдар аралығындағы саяси-құқықтық дамуы
1930 жылдардың ортасында КСРО-да аса күрделi өзгерiстер болып, уақыт
пен ... лебi ... ... ... ... ... өтетiн өтпелi кезең аяқталумен бiрге социалистiк қоғамдық
қатынастар жеңiске қол жеткiзiлдi деп ... ... ... адам
қанау артта қалып, оның саяси-экономикалық негiздерi жойылды деп ... ... ... КСРО ... ... 1936 жылы 5
желтоқсанда оның жаңа конституциясы қабылданды. Мұндағы ... ... ... ... ... ... ... болды.
Сөйтiп, Қазақ Автономиясы ... ... ... ... ... Бұл ... ... тәуелсiздiкке баратын
алғашқы нұрлы жолы едi. ... ... мәнi бар ... ... үшiн үлкен жеңiс болды. Сөйтiп, 1937 жылы 26 наурызда бүкiл
қазақстандық кеңестердiң төтенше Х ... ... ... ... ... ... ... жаңа Конституция
қабылдады. Ол 11 бөлiм, 11 ... 125 ... ... ... ... ... ... жұмысшылар мен шаруалардың Социалистiк
мемлекетi деп мәлiмделдi. Сондай-ақ, социалистiк меншiк не ... ... ... ...... ... түрi ... өзiндiк меншiгi де мойындалды. Конституцияда еңбек ету әр
азаматтың мiндетi екендiгi ... ... ... iшiп жемейдi”
принципi көрсетiлдi. Қазақстан сол жылдары ... ... 8 ... КСРО ... ... ... мiндеттi түрде қолданылып,
оның азаматы КСРО азаматы ... ... ... ... ... ... басшылық еттi. Конституция бойынша сайлау
жүйесiне үлкен өзгерiстер енгiзiлiп, ол ... Ел ... Туын ... ... ... 1937 ... ... 40 жылға жуық қызмет
етiп, өзiнiң өзiне дейiнгi қабылданған Конституцияларға қарағанда ... ... ... көрсеттi. Соған қарамай адам құқықтарына
қатысты нормалар бұзылып, миллиондаған ел ... ... ... жылы 22 маусымда Германияның КСРО-ға шабуылы, яғни Ұлы Отан ... ... ... ойы ... ... ... ... территориясы «Үлкен Түркiстанға” кiруi керек едi. ... ... ... ... ол ... ... ... бермедi. Соғыстың
алғашқы күннен-ақ әскери бөлiмшелер мен бөлiмдер құрылды. ... ... 4 атты ... дивизиясы, 7 атқыштар бригадасы, 50-ден астам
полктар мен батальондар құрылды. Соғыс жылдары Қызыл әскер қатарына ... ... Сол ... ... территориясына 1,5 миллион
адам iргелес Ресей территориясынан қоныс тептi. Алғашқы соғыс жылдары ... өте ауыр ... ... 1941 жылдың аяғында КСРО өзiнiң жарты
территориясынан айырылып, ... ... ... ... ... бөлiгi Мәскеу қаласына дейiнгi аралықта жау қолына
көштi. ... ... ... Қазақстанның соғыстағы алған орны ерекше
едi. Республикадағы ... және ... ... қиын-қыстау
кезеңдерiне қарамай, сол 1941-1945 жылдар аралығындағы саяси және ... ... пен ... барынша ықпал еттi. Мемлекеттiк құрылыс және
оның әр саладағы қызметтерi, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... бәрi де жеңiс үшiн қызмет ететiн дәрежеге жеткiзiлдi.
1941 ... 30 ... КСРО ... ... Президиумының БК(б)П
Орталық Комитетiнiң және Халық ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Сөйтiп, мемлекеттiң барлық
билiгi ... ... ... ... ... ... Оның
дайындаған актiлерi мен басқа да заңдылық құқы бар нормативтерiн ... ... ... да дәл орындауға мәжбүр болды. КСРО құрамына кiретiн
республикалардың барлығында Мемлекеттiк Қорғаныс Комитетiнiң тұрақты өкiлi
қызмет етiп, оның ... ... ... ... ... ... ... бiр орталыққа шоғырланған дерективалық басқару
алдыңғы қатарға шығып, өкiлеттi органдардың қызметтерi барынша ... жаңа ... ... ... 1941 жылы ұлттық құрамалар
жөнiнде ... ... және ... ... ... ... ... адамдарды ауыл шаруашылығы жұмыстарына мобилизациялау
туралы бөлiм және КСРО-ның ... ... ... ... ... жерiне орналастыру бөлiмдерi ... ... олар ... ... ... бастады. Тағы бiр ерекше қолға
алған ... ... ... ... мен ... ... әрi қызметпен қамтамасыз ету басқармасы жұмыс iстедi. 1944 жылы
сондай қатерлi де қасiреттi ... ... ... ... және ... облыстары құрылды. Ал, азаматтық құқық
саласындағы жұмыстар болса, ... ... ... және ... ... ... ... тыйым салатын органдар күшейтiлдi. Еңбек
заңдары мен нормативтiк ... ... мен ... ... органдары 16 мен 55 жасқа дейiнгi азаматтарды мiндеттi
еңбекке тартуға, сондай-ақ колхоздарда 12 ... ... ... ... ... ... ... оқудан және себепсiз еңбек ... ... ... ... пен ... ... ... әскери-сот
органдарының рөлi артты. 1942 жылы әскери трибунал туралы ереже бекiтiлдi.
Ал КСРО құрамына енетiн республикалармен бiрге ... ... ... ... трибунал туралы ереже әскерилендiрiлген
мекемелерде ғана қолданды.
Сондықтан да көп ... ... ... мемлекеттiк билiк органдары
мен мемлекеттiк басқару жүйелерiне айтарлықтай принциптiк өзгерiстер
енгiзiлген жоқ. ... ... ... ... ... ... ... және үздiксiз қызмет мiндетiн жүктедi. Соғыс кезеңiнде
Қазақ КСР ... ... ... бiр-ақ рет жиналды. Ол 1944 жылғы 9-13
сәуiр аралығында өткен ... ... Онда 1944 ... ... КСР-нiң
мемлекеттiк бюджетi бекiтiлдi. Соғыс барысы кезiнде Қазақстанның ... ... ... баспасөз, радио және басқа да құралдар арқылы
қазақстандықтардың Ұлы Отан ... ... ... жан-жақты паш етiп
отырды.
Жалпы, 1941-1945 жылдардағы мемлекет пен құқық ... ... мен ... өз ... Қазақстанның мемлекеттiк және
құқықтық ... жаңа ... ... елде ... ... ... ықпал
еттi.
Соғыстан кейiнгi жылдары “барлығы майдан үшiн, барлығы жеңiс ... ... ... және ... ... ... қайта бейбiт
өмiрге бейiмделiп, жаңа тұрпатта дами ... ... ... ... заңдармен реттелiп, соғыс ... ... ... ... қайта қалпына келтiрiлiп, ел бейбiт тiршiлiкке ... ... ... жаңа ... ... 1972 жылы ... КСР-нiң Еңбек туралы заңдар кодексi қабылданды. Сөйтiп, ... ... ... түрде қайта реттеле бастады. Еңбекшiлердiң құқықтарын
қорғауға, материалдық және моральдық ынталандыруды арттыруға негiз ... ... ... ... ... жылы қылмыстық және қылмыстық-процессуалды кодекстер қабылданды.
Бұл ... ... ... рет ... ... едi. Оған ... ... Қылмыстық кодексi басшылыққа алынатын. Сондай-ақ,
1963 жылы ... ... және ... ... ... ендi. Олар социалистiк заңдылықты, сондай-ақ социалистiк
қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған болатын. 1971 жылы ... ... ... ... iстi болған адамдардың күрделi ... ... ... ... жылдар аралығында сот құрылысы, сот iсi, адвокатура және
нотариатқа қатысты заңдар жан-жақты ... тiптi ... ... ... 1981 жылы ... сот құрылысы туралы” заңы өмiрге
енiп, сот ... ... ... ... ... ... ... республиканың Жоғарғы соты, облыстық, Алматы қалалық, аудандық
(қалалық) ... ... Заң ... ... ... ... бес жылға
аудан азаматтары, аудандық (қалалық) ... ... ... жұмыс орнынан және тұрған жерiнен екi жарым жылға сайлады.
ҚазКСР Жоғарғы соты Жоғарғы сот органы ... ... ... заңға сәйкес бақылау жасайтын. Аудандық (қалалық) соттарды
сайлау жөнiндегi ереже 1966 жылы бекiтiлдi. 1966 жылы ... ... ... бекiтiлiп, 1974 жылы республикадағы “Мемлекеттiк нотариат
туралы” заң қабылданды. 1980 жылы 17 ... ... ... ... ... ... ... бекiтiлдi. Тағы да бiр ... ... 1983 жылы ... ... Тұрғын үй кодексiн қабылдады. ... ... және ... ... оң ... ... ... құқық қорғау орындары, сондай-ақ iшкi iстер,
прокуратура, сот органдарының ... ... ... Қоғамда
салыстырмалы түрде бағалағанда бұрынғыға қарағанда тыныштық пен түсiнiстiк
кеңiнен орын алды. ... КСРО ... ... ... ... болмасын ұлттық, тiлдiк қысым су асты ағыстары секiлдi құйтырқы
тәсiлдермен жүргiзiлдi. ... ... ... ... ... тiлi ... ... шеттетiлiп жатты. Мұндай келеңсiз құбылыстар
құқықтық жағынан мемлекет тарапынан қорғалмады. ... ел ... ... ... астыртын iс-әрекеттер арқылы
қазақстандық азаматтардың азаматтық құқын ... ... ... ... ... ... заңдылықтардың астарында жүргiзiлдi.
1977 жылы 7 қазанда КСРО-ның жаңа конституциясы қабылданып, оның артын
iле-шала сол конституцияға орай 1978 жылы 23 ... ... ... жарияланды. Жаңа конституцияны ... ... ... ... 1930 жылдан кейiнгi 40 жылдан астам уақытта Қазақстан
территориясында және КСРО-да елеулi ... ... едi. Сол ... елде кемелденген социалистiк қоғам ... ... ... ... едi. ... да жаңа ... жарқын болашағымыз
дүние жүзiндегi ең нұрлы коммунизмге бастаушы бiрден-бiр жол болады ... ... бәрi ... мен ... арасындағы қайшылықты тудырып,
бүгiнде ол үлкен қателiкке бастаған жол екендiгiн көрсетiп отыр.
Қазақ КСР-ның 1978 ... ... 10 ... 19 ... 173 ... Жаңа ... ҚазКСР-нiң егемендiгiнiң де мөлшерi ... ... ... ... ... деп ... ... жоғарғы органы Республика Жоғарғы Кеңесi болып табылды. Олар 510
депутаттан тұратын. Оның сессиясы жылына екi рет ... заң ... ... анықталды. Мемлекеттiк өкiметтiң жоғарғы атқарушы
және өкiлеттi органы немесе ...... ... ... деп ... құрамын республика Жоғарғы Кеңесi жасақтап, құрамына өкiмет ... ... мен ... комитет төрағалары кiрдi.
Мемлекеттiк билiктiң жергiлiктi ... ... ... қалалық,
поселкелiк, ауылдық халық ... ... ... ... ... болса сессияда атқару комитеттерiн сайлап, олар сол
кеңестер атынан ... ... ... ... асырды.
Жалпы, Қазақстанның 1978 жылғы Конституциясы белгiлi дәрежеде елiмiздiң
әлеуметтiк-тұрмыстық ... ... етiп қана ... оның саяси
-экономикалық, мемлекеттiк және құқықтық дамуына игi әсерiн тигiздi.
Әдебиеттер:
1. История ... и ... ... ... Том I. ... ... 1961.
2. Ғаппар Маймақов. Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық ... ... 2000 ... Высшая школа права “Әдiлет”. Г.Кан. История Казахстана. Учебное
пособие. Алматы, 2000.
4. Казахстан: ... ... ... ... Қазақстан Советтiк Социалистiк Республикасының Конституциясы
(Негiзгi заңы). 1937 жыл. 26 ... ... ... ... ... ... ... История государства и права Советского Казахстана. Том III. ... ... ... ... Казахской ССР, Алма-Ата , 1965.
ІХ-Бөлiм. Тәуелсiз Қазақстанның мемлекеттiк-құқықтық дамуы
Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... ғасыр басына дейiнгi аралықта елеулi кезеңдерден өтiп, өзiнiң әкiмшiлiк-
құқықтық жүйесiнiң эволюциясы арқылы 1991 ... ... де ... ... қол ... жылдардың аяғында Қазақстанның мемлекеттiк егемендiгi мен ұлттық
тәуелсiздiгi туралы проблемалар алдыңғы қатарға шыға бастады. 1989 ... ... ... ... ... 1920-1950 жылдардағы
репрессияға ұшыраған қазақтың айтулы ұлдары Ш.Құдайбердиев, А. Бөкейханов,
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М. ... ... ... келтiрiлдi. 1989 жылғы 22 қыркүйекте “Тiл туралы” заң қабылданып,
қазақ тiлi мемлекеттiк тiл ... ... 1990 жылы 24 ... Қазақ КСР Президентi дәрежесi бекiтiлдi. Жоғарғы Кеңестiң
сессиясында Қазақстан Республикасының тұңғыш ... ... ... Сөйтiп, аталған кезеңде КСРО-ның орталық ... ... ... ... ... ... құқықтары күшейе
түстi. Алдымен Ресей Федерациясы, Украина КСР-i ... ... ... ... ... туралы Декларация
Одақты реформалауға бағытталған жаңа одақтық шарттың ... ... ... 1990 жылы 25 — ... ... Республикасының Жоғарғы
Кеңесi “ҚазақКСР-нiң егемендiгi туралы Декларация” қабылдады. Декларацияда
тұңғыш рет “ҚазақКСР-i ұлттық мемлекеттiлiгiн сақтау және ... ... ... ... ... өз ... шығу ... сақтайды,
басқа республикалармен егемендi республикалар Одағына ерiктi түрде бiрiгедi
және ... ... ... ... ... деп жазылды. ҚазКСР-нiң
территориясының өзгермейтiндiгi де сол декларациямен ... ... ... ұлт ... ... ... құрап, республика
егемендiгiнiң бiрден-бiр иесi және мемлекеттiк өкiмет билiгiнiң негiзi
болып табылады деп те ... ... ... ... заң ... және сот билiгiне бөлу принципi бойынша жүзеге асырылып, заң ... ... ... Егемендiк декларациясын қабылдау шын мәнiнде
қазақстандықтар үшiн үлкен тарихи оқиға едi. Сөйтiп, Декларация ... ... ... ... ... ... бекiтiлдi. 1991 жылы 1
желтоқсанда жалпы халықтық Қазақстан Президентiн сайлау күнi өттi. ... 10 ... ... ... ... Сол 10 —
желтоқсанда Қазақ КСР-i Қазақстан Республикасы болып қайта аталуға ... ... ... ... ... бойы ... ... мен
тәуелсiздiгi iске асып, 1991 жылы 16 желтоқсанда “Қазақстан Республикасының
мемлекеттiк тәуелсiздiгi ... ... заң ... заңда
Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тәуелсiздiгi салтанатты түрде
жарияланды. Ол күн ... күнi ... ... Сөйтiп, Қазақстан
Республикасы өзiнiң мемлекет және құқық ... жаңа бiр ... ... жаңа ... ... ашты. Қазақстан Республикасы тәуелсiз
демократиялық және ... ... ... ... Өз ... ... толық иеленiп, iшкi және сыртқы саясатын дербес деп
белгiледi. Қазақстан Республикасы территориясында тек өз ... және ... ... құқық нормалары қолданылады деп жарияланды. Қазақстан
Республикасы халқының атынан сөйлеу ... ... ... ... мен ... ... ... билiгi толығымен Президент
қолына шоғырланды. Мұндай құқық егемендiк декларациясында тек Жоғарғы
кеңеске ғана ... ... Сот ... ... ... соты мен ... Арбитраждық соты атқарды. Конституциялық сот
туралы норма да ... ... ... ... үшiн Қазақстан
Республикасының өз қарулы күштерi, өз территориясында ... ... ... құру ... ... көрсетiлдi. Қазақстан
Республикасының тұңғыш рет ... ... ... заң ... қорғау мен дамытудың негiздерi барынша тиянақты да нақты қаланды.
§2. Қазақстанның 1993-1999 жылдар аралығындағы конституциялық-құқықтық
дамуындағы өзгерістер
1993 жылы 28 қаңтарда ... ... ... рет ... ... ... ... тәуелсiз Қазақстанның өмiрiнде жаңа бiр
кезең басталып, ол 1995 жылғы наурыз айында ... ... ... ... Республикасының халықаралық беделi өсiп, өзiнiң iшкi-
сыртқы саясатын нығайтты.
Жаңа Конституцияны Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесi ... ... ... ... талқылаудан өттi. Конституция жұмысына Қазақстан
Республикасы Президентi ... ... ... ... ... жасады. Ол преамбуладан, “Конституциялық құрылыс
негiздерi” деген ... ... 21 ... 131 ... тұрды.
Конституциялық құрылыс негiздерi деп аталатын арнайы бөлiм, конституцияның
беташары болып табылып, онда ... ... ... ... принциптерi, ерекшелiктерi көрсетiлдi. Қазақстан Республикасын
сипаттауға ... ... ... ... ... ... және бiртұтас мемлекет деп сипатталған, сондай-ақ
онда ... ... ... ... ... ұлты мемлекеттiгi
түрi” деп жазылған. Ал екiншi ереже болса, бiрiншi ереженi ... ... жерi ... ол ... және оған ... деп ... ... сондай-ақ тiл мәселесi де ерекше
жолға ... Онда ... тiлi ... тiл, орыс тiлi ... ... деген сөздер бар. Азаматтардың құқықтары мен мiндеттерi:
- азаматтық құқықтар мен бостандықтар;
- саяси құқықтар мен бостандықтар;
- ... және ... ... деген үш топқа бөлiнген.
Сөйтiп, 1993 жылғы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... заң болып табылып, ол республикамыздың
және халқымыздың тарихи, саяси-құқықтық өмiрiнде елеулi оқиға болды. Соған
қарамай ... ... ... дәуiрiнде сайланған Жоғарғы кеңестiң
қабылдауы оған ... ... ... ... едi. ... ... сай ... анық байқалып, ол жаңа Конституция қабылдауға негiз болды.
1995 жылы 30 — ... ... ... елеулi оқиға болып қалатын,
жаңа бiр кезеңдi бастайтын Конституция ... Ол ... ... ... ... енгiзiлдi. Демократиялық және құқықтық
қатынастар жолындағы кездесетiн кейбiр кедергiлер мен жайсыздықтар, әрi
қайшылықтар жойылып, елiмiздiң ... пен ... ... жаңаша түсуiне
кең мүмкiндiк ашылды. Қазақстан президенттiк республикаға айналып, қос
палатадан ... ... ... ... Үкiметтiң рөлi артып,
азаматтардың құқықтары мен бостандықтары нығайды.
1997 жылдың қазан ... ... ... ... ... Қазақстан халқына деген Жолдауында “Қазақстан — 2030”
стратегиялық бағдарламасын ұсынып, оның ұзақ мерзiмге арналған жетi ... ... ... ... ... ... ... мемлекет деген басымдықтары түгелдей мемлекет және
құқық сипаттарына ие десе де ... едi. Жаңа ... ... ... ... ... қолға алу барысындағы стратегиялық
негiздiң рөлi ерекше. Сөйтiп, Қазақстан ... ... ... мен ... ... ... тiзiм бойынша
сайлау арқылы Парламент Мәжiлiсiне ... он ... орын ... ... ... ... 7 ... созылып, Парламент
палаталары төрағаларының ... ... ... ... жылы 10 ... ... Республикасының Президентi Н.Ә.Назарбаев
баламалы негiзде 7 жыл мерзiмге қайта Президенттiкке сайланды. Сол жылдың
10 қазанына ... ... және ... ... сайлау
белгiленiп, оларға депутаттар сайланса, 17-қыркүйекте Парламент Сенатына ... ... Ол ... және ... негiзде жүргiзiлдi.
Қазiргi Қазақстан территориясының қалыптасу тарихы, сөз жоқ, Қазақстан
Республикасының мемлекет және құқық тарихымен тығыз байланысты. ... де ... ... қол ... ... ... ... Қазақстан халқы күрделi де елеулi тарихи жолдан өттi. Ол
құқықтық қатынастардың дамуының ... бiр ... ... ... ұлт ретiнде бiр территория мен ұлттық идея төңiрегiнде топтасты және
көп ұлтты Қазақстан халқы атанды. Ал, құқықтық ... ... ... ... ... Мiне, осының өзiнен-ақ Қазақстан халқының тарихы
өте күрделi екендiгi байқалса керек.
Әдебиеттер:
1. Қазақ ... ... ... ... ... декларация. 1990 жыл 25 қазан. Қазақстанның мемлекеттiк кезеңдерi
атты ... ҚР ... ... ... ... ... 1991 жыл ... Қазақстан: мемлекеттiк кезеңдерi атты кiтапта. Алматы, 1997.
3. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, 2007 .
4. Ғаппар ... ... ... ... ... ... 2000.
5. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егемендi мемлекет ретiнде қалыптасуы
мен дамуының старатегиясы. Алматы, 1992.
6. Назарбаев Н.Ә. ... ... оның ... ... , ... С.З. Конституция и Парламент Республики Казахстан ... ... ... және құқық тарихы заң пәндер
жүйесінде ерекше орын ... ... заң ... беру жүйесінің айнымас
құрамдас бөлігін құрайтын пәндердің қатарына ... ... ... және ... ... қазіргі кезеңде
жаңа жалпы адамзаттың ұстанымды деңгейінен оқытылуы қажет. ... ... ... ... ... ... ... айналып отыр.
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихын оқыту барысында
негізгі ... ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін
бірнеше мемлекеттер мен құқықтық жүйелердің бірін-бірі алмастырғандығын
ескерген жөн. Сонда ғана ... ... және ... ... ... қойған мақсаты өз деңгейінде орындалады. Мемлекетіміздің ... ... ... сан ... бері ... толығып қалыптасып
келеді. Дәстүрлі мемлекеттік билікті ... мен ... ... ... бұл ... ... бастауын сақ, үйсін, қаңлы,
түркі т.б. ... ... ... Бұл ... еліміздің
аумағында мемлекетті құру мен басқарудың мол тәжірибесін ғана қалдырып
кеткен жоқ, сонымен ... бұл ... ... мәдениеті қалыптастыруға зор
үлес қоса білді. Дәстүрлі мемлекеттің даму шыңы қазақ хандығы ... ... ... мен ... құрылым болып табылады. Осы кезеңде
дала демократиясының шынайы ... ... ... ... ... ... мемлекет және құқық тарихы өзінің дамуында
бірнеше үлкен кезеңдерді ... ... ... ... ... және ... ... негізгі бір ерекше кезеңін
сақ, үйсін, ғұн, ... ... ... Бұл ... ... аумағында
алғашқы мемлекеттікті қалыптастырудың жолдары, дәстүрлері орныққан болатын.
Кейінгі кезеңдегі, яғни кейінгі орта ... ... және ... сол ... ... ... мен тәжірибесін бойына сіңіре
отырып, әрмен қарай дамыған болатын. Еліміздің мемлекет және ... ... ... ... ... Қазақ хандығының қалыптасуы мен
дамуы құрайды. Қазақ хандығының қоғамдық жүйесі мен саяси жүйесі дәстүрлі
мемлекеттік басқарудың озық ... ... шыңы ... ... ... еліміздің дәстүрлі құқықтық жүйесі ұлттық нақышқа ие болып, әлемдік
құқықтық жүйенің құрамдас бөлігіне айналған болатын.
Осы кезеңнен бастап Қазақстан Республикасының аумағындағы ... ... жүйе ... саясат және сырттан таңылған күштердің ... ... ... ... ... ... бұзудың әдістері
Ресей патшалығының отарлауымен ... ... ... ... пен ... ... қалыптастыру деген ұранмен ұлттық құқықтық
жүйені жоюға тырысқан болатын.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекет пен құқықтық дамуында ... ... аяқ ... ... ... кезеңде елімізде мемлекетпен
құқықтық жүйені қалыптастыруда әлемдік ... ... ... пайдалана отырып, ұлттық мемлекеттік-құқықтық жүйені жасау
қарқынды ... ... ... ... Майқы би
Қазақтың тарихында аты шулы бірнеше ... ... ... Төбейұлы
солардың ішіндегі ерекше орны бар тұлғаның бірі. Ол ... ... яғни ... ... өмір сүрген ежелгі қазақтартың бас
билерінің бірі. Кезінде Шыңғысханның кеңесшісі, ... да ... ... ... оны ... ... ... кетіп отырған.
Кейінгі қазақ билері дау шешкенде сөзінің салмағын арттыру үшін Майқы ... ... ... Аяз ... ... – ел ішінде ертегі кейіпкеріне айналған атақты абыз, би
болған тұлға, халық жадында оның бейнесі бізге бала кезден ... «Аяз ... ... ... ойлаған қамқоршы және де ақылды кеңесші ретінде
сақталған. Сонымен қатар ол туралы әлімсақтан белгілі «Аяз би ... ... ... біл» дейтін мақал сөз де жеткен. Аяз ... өмір ... ... ... ... әлі ... жоқ. Бірақ та шапырашты Қазбек
бек Тауасарұлы оны Майқы би Мәнұлы дәуірінде өмір ... ... ... ... ... Балтабай Адамбаев Аяз биді-Хиуа хандығы кезеңінде өмір
сүрген тарихи тұлға деп, оның өмір сүру ... ... ... деп ... Мөңке би
Мөңке Төлеұлы – Шыңғыс ұрпағынан шыққан белгілі ... ... ... ... білгірі Н.Төреқұлұлының келтірген дерегінде: Мөңке Төлеұлы
1207 жылы Қытайдың Хубей провинциясында туып, 1259 жылы Монғолияның ... ... ... ата ... ... ... Шыңғыс хан ордасында
«қаған би» болған көрінеді. Ал Қадырғали Жалайридің еңбегінде Мөңкені хан
болған деген ... де ... ... ... ... Талас,
Жетісу аймағына дейін жетіп жатқан. Мөңке ... ... ... ... ... ... ... жете бермесе де әлеуметтік маңызды мәселені
философиялық тұрғыда астарлата толғатқан кішігірім ой-толғамдары қалған.
4. Едіге ... ... ... ... ... ... ... 1352-1419 жылдар
аралығында өмір сүрген белгілі би, батыр, ақылшы данагөй. Едіге биді ... ... ... ... деген ой айтады. Едіге би жастайынан ел
ішіндегі билік ісіне ... ... ... ... ... – шешімдер қалдырған. Кейінгі қазақ билері Едігенің жастық шақта
шығарған тапқырлық ...... ... отырған. Едіге билік ісімен
қатар ел тұтқасын ұстаған басшы да, жауға шапқан батырда ... ... ... ... ... хандардың бірі Тоқтамыс пен бірге отырып
ел іргесін берік қылуға аянбай қызмет етеді. Кейін екеуінің арасы салқындай
бастағанда ... ... ... ... кірісіп, жиырма жылдай
билік жүргізді. Қазақ арасында Едігенің қоғамдық – ... және ... әр ... сыр ... ... ... нұсқалары бар.
5.Асан би
Халық ішінде Асанқайғы (1361-1469 жж.) атанып ... ... ... дала ... және ... бірі. Оның шын есімі Қасенхан болатын.
Елдің қамын ойлап жар ... ... ... ... ... және оған
қайғырғаны үшін ел ортасында «Асанқайғы» атанып кеткен. Асан би уақытында
Ұлұғ Мұхамед, Әбілхайыр, Жәнібек, ... ... т.б. ... ... де ... көрінеді. Асан бидің билік-шешімдері, толғамдары,
нақылдарында елдің бірлігі, әділеттілік ... ... оның ... ... терең философиялық маңызы бар талдауға түсіп, беріліп
отырады. Оны ... ... ... ащы ... ... «үрдісінің
негізін салушылардың бірі» деп те тануға болады.
6. ... ... ... ... қазақтың белгілі де, беделді билерінің
бірі. Оның өмір сүрген ... ... ... біріне-бірі қайшы келетін
пікірлер бар. ... та біз ... ... оны 1356 ... Ташкентте өмірге
келіп, 1419 жылы қайтыс болған деген дерек көңілге қанымды деп ойлаймыз.
Бәйдібек би жастайынан ... ... ... байлардың жылқысын бағады.
Өзінің зеректігінің арқасында жастайынан қисса әртүрлі жыр-аңыздарды ... ... ... ... атақты тұлғалар Ақсақ темір,
Асанқайғымен замандас, пікірлесте ... ... ... ... арасында өзінің тапқырлығы мен ұтқырлығының арқасында
атақ-даңқа бөленген шешен, әрі би ... ... ... ... біз ... ... өмір ... (Әз-Жәнібек 1406-1473 жылдар аралығында өмір
сүрген), өзінің алғырлығының арқасында ... ... ... ... бас ... жеткендігін білеміз. Жиреншенің артында қалған ... сөз ... ... ... ... ... ... әңгіме, ертегі түрінде жеткен.
8. Дос би
Кезінде қазақтың белгілі хандары Тәуекел, Есімдер ... ... би, әрі ел ... ... халық қамқоршысы. Дос бидің шын ... ... ... ... ... ... ... «Дос би» атап кеткен.
Д.Дүйсенбаев өзінің «Домалақ ана» деген тарихи ... ... ... сүйенсек: «Дос би» 1570 жылы Ташкент қаласында туып,
1627 жылы, шілденің 12 жұлдызында 57 ... ... ... құрбаны
болады. Сүйегі Ташкенттегі Жүніс хан қасында қойылған.
Дос биге қатысты деректер оның жастайынан ел ... ... ... ... ... ... ... араласқандығын, Бұхардағы
Мир-Араб медресесін бітіргендігін және кезінде Тәуекел хан оны 1594 жылдары
дербес би ретінде белгілегендігі туралы мәліметтер ... ... ... би Бартоғашұлы қазақтың Кіші жүзінің Алшын руының ел ... ... ... би, ... әрі батыр. Жиенбет Бартоғашұлының өмір
сүрген уақытын әдебиеттерде бірде «ХУІ ... ... ... ХУІІ ғасырдың
алғашқы жартысында өмір сүрді» деп ... ... ... ... ... ... ... шамасында туып, 1643 жылы дүниеден қайтқан» деген
нақты ойды да ұшыратамыз. Бірақ та біздің ойымызша бір ... басы ... ... бидің Есім хан тұсында билік айтып, ел ісіне араласқандығы.
Жиенбет тек билік ... ... ... ... қана ... ... ... ойрат-қалмақтармен арадағы соғыстарда үлкен ерлік көрсетіп,
батырлығымен де танылған жан. ... ... ... өмір ... ... Есім ханның Кіші Жүздегі ел басқаратын биге айналады.
10. Әнет би
Әнет Кішікұлы – ХУІІ ғасырдың бірінші ширегі мен ХУІІІ ғасырдың бірінші
жартысы ... өмір ... дала ... ... ... айналған ұлы
тұлғалардың бірі. Оның нақты туған жылы туралы ... ... ... ... ... ... баба ... 1626-1723 жылдары өмір
сүрген деп көрсетсе, ал бірде 1625-1723 жылдары өмір ... деп ... ... 1652 жылы ... деген пікірді ұштастырамыз. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ...... «Көгелташ»
медресесінде дәріс алған. Онда мұсылман ... ... ... Кейін қазақ даласына қайта оралып, ... ... үшін ... ... етеді. Кезіндегі аты шулы «Жеті Жарғы» заңын түзеуге ... ... ... ... ... Әйтекелерге ұстаздық етіп, ... ... Төле ... би ...... ... ... Шу ауданы, Жайсан жайлауында
шамамен 1663 жылдары өмірге келген қазақтың ... үш ... ... ... ... оқ ... ... игі дәстүрді жалғастырған тұлға. Себебі,
кезінде оның арғы ... ... ... ... ... ... ... ісіне араласқан жандар болатын. Төленің билік ... ... ... дәстүрлі қазақ қоғамында би болудың, яғни бала биден төбе биге дейінгі
мектебінен өткендігін байқаймыз.
Төле бидің қоғамдық-саяси ... ... ... Хан ... ... ... пәтуәлі істерінен көруге болады. Кезінде ... ... ... бірі ... өте ... ... Төле би ... Жарғы» заңының авторларының және жоңғар шапқыншылығына елді ... ... ... ... бірі Төле бидің билік шешеімдерінің басым
көпшілігі кейінгі билерге үлгі кесім ретінде қалып отырған. Ол ... ... ... ... ... би
Қазыбек Келдібекұлы – 1667 жылдары Сыр өңірінде дүниеге келген ... үш ... ... Қазыбек те ел ішіндегі даушарлы іске жастайынан
шамамен 7-8 дерінде араласып бала би ... ... ... би Төле ?
әйтекелермен т.б. тізе қоса отырып Тәуке хан тұсындағы Хан кеңесі, ... ... ... тындырады және Жеті Жарғы заңын өмірге әкелуге
ат салысады. Қазыбек сонымен ... ... ... ... де ... ... бірі. Кезінде Жоңғарға (жас шағында) барып ... ... ... қатар Жоңғар тұтқынынан орайлы тұсты оңтайлы пайдаланған
ол Абылайды босаттырып алады. Қазбектің билік-шешімдері де ... ... ... ... ... болған. Қазбек бидің дауысының ерекшелігіне
тәнті болған елі оны Қаздауысты Қазбек би атаған болатын. ... би ... ... 100-ге ... ... бұл ... ... Әйтеке би
Әйтеке Бәйбекұлы -1667 жылдары Нұрата (қазіргі ... ... ... өмірге келіп 1723 басында сол жерде ... ... ... ... үш ... бірі. Әйтеке би ата-ана тәрбиесі мен қатар 5-6
жасынан ... ауыл ... ... әліп ... ... Әйтеке би өзінің
әкесі Бәйбек би мен билік жолындағы алғашқы ұстазы Қосуақ бидің ... 7-8 ... бала би ... ... ... Ал ... ... аса бере
бүкіл кіші жүздің тізгінін қолына ұстайды. Әйтеке би де Төле, ... Хан ... мен ... ... мүше бола ... елінің елдік жолындағы
асқақ мұраттарын баянды етуге тырысады. Сонымен қатар Әйтеке би ... ... ... ... ... Жарғы» қабылдауға қатысады.
Әйтеке бидің билік-шешімдері (Жер, жесір, құн т.б. ... ... ... меже тұтатын ұстаным ретінде үлгілік те қызметтер атқарған. Әйтеке
би қазақ даласында төре тұқымдарының күні өткендігін және ... ... ... ... ... алуы ... ... идеяны уағыздаған, әрі
сол үшін күрескен дара тұлғаның бірі.
14. Бұхар би
Бұхар Қалқаманұлы – 1685-1777 ж.ж. ... өмір ... ... ... ... ... би, ... әрі мемлекет қайраткері. Бұхар
аңызға айналған қазақтың бақ пен береке дарыған Жиделібайсын жерінде ... ... ... шаһары Елібай ауылы), Баянауылда өмірден ... ... ... атын Әнет ... қойғандығын және оның жас кезінде
Қожаберген жыраудың тәрбиесін көріп өскендігінен хабар ... ... ... ... ... дейінгі көптеген хандарға кеңесші, ақылшы
болған. ... ... ... ел ... ... шақыру,
ырымгершілдік, кешірімпаздық сипатымен ерекшеленеді. Бұхар сонымен қатар
сол кезеңдегі дала өміріндегі саяси жағдайдың болашақта ... ... ... ... ... жырларында қазаққа қатерді болашақта
батыста ресей, ал шығыста қытай төңіретіндігін тілге тиек ... ... ... Жылкелдіұлы – 1692-1780 ж.ж. аралығында өмір сүрген қазақтың 12
ата Жалайырынан шыққан белгілі би, батыр, ... ... ... ... биді 1701 жылы туып – 1781 жылы ... ... дегенде пікірді
кездестіреміз. Бірақ та біздің ойымызша бұл шындықтан ... ... ... ... ... бірі ... жол сілтеп ағалық
көрсеткен тұлға. Ескелді би өмірге келерде оның анасы Төле бидің кенже ... ... ... деп те ... бұқаның басына жерік болған
көрінеді. Міне, ... алып ... ... әрі ... ... би өмірге келіпті.
Ескелді би алғашында Қызылқұм, Сырдария ... ... елін ... ... ... арық тоған қазу, егін егу ісіне мұрындық болған көрінеді.
Бұл әрине ... ... Төле ... көрген игі істің бірі еді.
16. Балпық ... ... – 1696 жылы ... ... 1694 ж.) ... (қазіргі Алматы облысы Талдықорғандағы Қаратал өзенінің бойында)
өмірге келіп, 1784 жылдары өмірден қазақтың 12 ата ... ... ... ... ... ... ... билермен бірге Жалайыр руының ел болып,
етек жоюына көп ... ... ... бірі. Балпық кезіндегі шешен бидің
бірі Бөлтірікке батасын беріп, ... ... ... екен. Балпық
бидің билік – шешімдері ... ... ... ... ... кетуге
болады) болып келеді. Бұл Ескелді мен Балпық билердің әрқашанда ... тізе ... бір ... ... ... ... Қараменде би
Қараменде Шақаұлы бізге жеткен деректерге сүйенсек, ... ... ... туып ... ... ... ... Абылай хан
ордасының отын жағып, сол ордадағы билердің мәслихатына құлақ түре жүріп,
билік істеріне де ... ... ... ... де ... билерінің
санатына ілігеді. Бізге Қараменде бидің Кеңгірбай мен ... ... ... шешу ... т.б. ... ауыздан-ауызға тарай отырып жеткен
болатын.
18. Сырым би
Сырым Датұлы 1712 жылы ... ... ... ... сары ой ... ... 1802 жылдары өмірден озған қазақтың Кіші жүзінің Байбақты
руынан тарайтын батырлығы мен ... тең ... ... ... ... (7-8 ... ауыл ... араласа бастайды. Ол кезінде көптеген
билердің (Малайсары т.б.) алдын көріп батасын алған көрінеді. Сонымен қатар
Мөңкедей ... ... ... ... ... та ... орыс ... 1783-1797 жж. Қарсы шыққан ұлт-азаттық көтерілісін
басқарған. Сырымның артында жер, жесір, құн, мал-мүлік т.б. ... ... ... ... ... ... ... Сырым дау-шарда
қазақстың белгілі үш биінің бірі Әйтекенің үлгілі билік-шешімдеріне көп
сүйенген, оны қолданып та ... ... ... Байғараұлы 1720 қазіргі Семей ... ... ... аралығындағы Құндызды бойында өмірге келіп 1816 жылдары 100-ге
жақындаған шағында өмірден озған қазақтың Найманының Сыбан ... ... би, ... ... ... ... арғы ... тізгінін өз
қолдарында ұстаған шешен, би ... ... Оған ... ... атасы
Құттыбайды елі шешендігі мен тапқырлығы үшін «Қу дауысты Құттыбай» атаған.
Ақтайлақ жас шағында Ұлы жүз Шымыр ... бата ... ... ... ... ел ... ... қолына аларда ауыл ақсақалы Едігенің жұмбақтағын
сынынан өтеді. Ақтайлақ ... ... ... аяқ астынан туған
ұшқыр ойдың қисынды орайласып берілетін сөз өрнегінің көрінісі түрінде ... ... үш ... ... ... ... арасындағы даулы
істерге билік айтқан тұлға.
20. Байдалы би
Байдалы Бекшеұлы 1727 жылы Жезқазған өңірінде ... ... 95 ... 1821 ... ... ... қазақтың белгілі биі. Байдалы Абылай
ханның кезіндегі сегіз биінің дарасы болған екен. ... ... ... асқан биді кезінде елі «Абылай аспас сары белге» теңеген. Байдалы
қазақтың белгілі ... ... ... Уәлиханмен қадірлес сыйлас
болған. Сонымен қатар ағайынды ... ... мен ... ... бір ауыз ... ғана татуластырған. Байдалы билік ісіндегі
беделіне қарамастан жұпыны өмір кешен көрінеді.
21. Шоң ... ... 1754 жылы ... ... ... ... ... 1836 жылдары өмірден озған қазақтың Арғын руынан ... ... ... Шоң би ... ... ... ... бірі «Жеті Жарғы»
заңын жатқа білген көрінеді. Шоң би ... ... ... ... ... араласып, қарапайым қазақтың да аға сұлтан алатындығы дәлелдеген тұлға.
Шоң биден ... ... ... ... ... ... сынды өнер
саңлақтары тараған.
22. Мөңке би
Мөңке Аманұлы 1763 жылдары қазіргі Атыраудағы Қызылқоға ... ... 1836 ... ... ... ... Кіші жүзінің Шекті руынан
шыққан шешен, әрі би. Мөңке би өзінің зеректігі мен ... ... ... жастайынан таныла бастайды. Мөңке би кезінде ... ... ... ... ... ... Сырым, Таналармен т.б. додаға ... ... ... ... ... артында оның елі үшін еткен ... ... ... ... ... ... бек, Сары азамат т.б.) қалған
болатын.
23. Бөлтірік би
Бөлтірік Әлменұлы ... ... ... ... ... соңы мен ХІХ ғасырдың бірінші жартысы ... ... ... ... ... (1771-1853 жж.) Жамбыл облысы, Шу ауданына
қарасты Шоқпар жерінде дүниеге келген. Бірақ та кейбір еңбектерде Бөлтірік
биді ... ... ... өмір ... 83 жас ... қайтыс болған
деген мәліметтерді кездестіреміз. Бөлтірік ... ... ... Барақ, Мыптатай, Құнанбай, Тезек төрелермен үзеңгі қағыстырып талай
даулы істерді біріге шешкен. ... ... ... өзі де ... ... мен билік ісіне тәнті болып оны «Жеті Жарғы» ... ... ... ... ... ... ауданының Ойық елді-
мекеніне жақын Жәдік көлінің жағасына жерленген.
24. Бөкен би
Бөкен би 1771-1856 жылдар аралығында өмір сүрген ... ... ... Кіші ... 12 ата Байұлынан тарайтын билердің бірі. Бөкен бидің
әкесі де, өзі де мал-мүлікке қызықпай өмірлік ... ту етіп ... ... ... мал ... оны ... лезде үлестіріп жібереді екен.
Бөкен би елді алаламай, бай-кедей деп бөлмей бір ... және ... ... қол ұшын ... ... ... Атырау өңірінің аға биі де
болған. Ел ішінде оны көбінесе Есентемір Бөкен би деп ... атын ... ... ... Жабайұлы – ХУІІІ-ХІХ ғасырлар аралығында қазіргі ресейдің Омбы
өңірінде өмір сүріп билік жүргізген қазақтың би шешені. Тоқсан ... ... ... ... ... өзінің «Тоқсан би» атты мақаласында: Оның
1822 жылға дейін Солтүстік Батыс ... төбе ... ... жылы Еманалы-Керей билігін қолына алғандығын тілге тиек етеді. ... ... ... ... ... әлі осы ... дейін арнайы жинала
қойған жоқ.
26. Құнанбай би
Құнанбай би Өскенбайұлы 1804 жылы ... ... Абай ... ... 1895 ... ... өмірден озған қазақтың Арғынының
тобықты руынан шыққан беделді ... ... ... өз ... ояу, ... ... жандарының қатарына жатады. Құнанбай бидің
шешендігі мен тапқырлығына, есте сақтау қабілетінің беріктігіне таң қалған
А.Янушкевич оны ... ... ... бар ... ... ... ... қағидалары мен нормаларын, орыс заңдарын терең
меңгерген көренеді. Ол қазақтың ұлы ақыны Абайдың әкесі.
27. Сары ... би ... ... ... деректерге сүйенетін болсақ 1812 жылы
қазіргі Өзбекстанның Фариш ауданының Атақорған ауылында дүниеге келіп, сол
жерде 1901 жылдардың ... ... ... Сары ... азан ... аты – ... Жас кезінде өңі ақсары болғандықтан ел ортасында
Сары би аталып кеткен. Сары бидің ұрпақтары ... ... ... өмір ... ... ... Жетес би
Жетес Қыстаубайұлы 1828-1914 жылдар аралығында сыр өңірінің Райым
портына жақын Ескіұрада ... Кіші ... ... ... ... ... бірі. Ал Н.Төреқұлов оны: «Жетес Мыңбайұлы деп, ... ... өмір ... 72-ге ... ... ... деп ... Жетес
бидің өткен жолы қазақ даласындағы дәстүрлі билік жүргізу үрдісінің
кеңестік кезеңге ... ... бір ... ... ... ... ... сөздері, билік-шешімдері сыр бойындағы елдің ортасында бүгінгі
күнге дейін көптеп сақталған.
29. Сапақ би
Сапақ ... 1833 ... ... ... ... Аса өзендерінің
бойындағы елді мекенде (қазіргі Жамбыл облысы аумағы) туып, 1913 жылдары
өмірден озған қазақтың би, ... және ... ... ... арғы ... ... ұстап жөн-жосық айтумен айналысқан. Сондықтан да бұл жолды
Сапақ би де жалғастырған.
30. Абай ... ... ... ... ... өмір ... ... биі, ақыны, әрі ойшылы. Абай жастайынан ауыл билігінен әкесі
Құнанбайдың тәрбиесі арқылы өтеді. ... ... ... ... ... ... ... деп бағалайды. Абай қазақ билік айту дәстүріне көптеген
жаңашылдық енгізген реформатор болған. Абай «Қарамола ережесін» қабылдауға
белсене араласып, сол ... заң түзу ... де ... ... ... құн, мал-мүлік дауына байланысты айтқан билік – ... ... пен ... ... толы ... келеді.
Қосымша ІІ
Қазақ хандығының хандары
1. Керей –шамамен 1456-1473 жылдар.
2. Жәнібек – ... ... ...... жылдар
4. Қасым – 1511-1518 жылдар
5. Мамаш – 1518-1523 жылдар
6. Таһир – 1523-1533 жылдар
7. Бұйдаш – 1533-1534 ... Қожа ...... ... ...... ... Хақназар – 1538-1580 жылдар
11. Шығай – 1580-1582 жылдар
12. ...... ... Есім – 1598-1628 (1645) жылдар
14. Жәңгір (Салқам Жәңгір) – 1628-1652 жылдар
15. Тәуке – 1680-1718 жылдар
16. Батыр – ... (1729) ... жүз ... ...... жылдар
18. Нұралы – 1748-1786 жылдар
19. Ералы – ... ... Есім – ... ... ...... жылдар
22. Шерғазы – 1805-1824 жылдар
Патша өкіметінің 1801 жылғы 11 наурыздағы Жарлығы бойынша Кіші жүз екі
иелікке бөлінеді.
Жаңадан Ішкі орда немесе ... ... ... ...... ... ... – 1815-1823 жылдар
25. Жәңгір – 1823-1845 жылдар
Орта жүз хандар
26. Қайып – ... ... ...... ... Әліммәмбет – 1734-1771 жылдар
29. Абылай – 1771-1781 жылдар
30. Уәли – 1781-1819 жылдар
31. Бөкей – 1915-1819 жылдар
32. Кенесары -1841-1847 жылдар
Ұлы ... ... хан ... іс ... Төле би басқарды. Ол өлгеннен
кейін мұнда Шағатай ұрпағы Абдуллах ханның баласы Жолбарыс (1720-1740 ... ... Ол Ұлы жүз ... мен тайпаларының аз ғана бөлігін
Ресейге қосты.
1848 жылдан бастап патша үкіметі Ұлы жүз ... ... үшін ... ... ... ол Батыс-Сібір генерал-губернаторлығының құрамына
енді.
Қазақ хандығының хандары
Керей мен Жәнібек – Қазақ хандығының негізін қалаушылар. ХУ ғасырдың 50-
70 жылдарында елді ... ... бұл ... қазақ хандары жайында
баяндайтын жазба-деректемелерде бұлардың қайсысы бірінші басшы болғаны
жөнінде ... ... ... де ... ... ... және
белгілі бір реті сақталмайды.
Жәнібек пен Керей немере ағайын болған. «Таварих –и-гузида-ий нусрат
-наме» ... ... ... Әли Бинаидің баяндауынша: Керей ханының
шежіресі: Орыс хан – ...... хан – ... ... ... ... жасы үлкен болған және ол Орыс ханның үлкен ұлы
Тоқтақияның немересі, ал Жәнібек Орыс ... ... ұлы ... болатын.
Жәнібек хан Әбу Саид деген атпен белгілі болған, ол 1410 жылы туылып,
1480 жылы дүниеден өткен ... ... бар. ... ... туылған жылы
белгісіз, бірақ 1472-1473 жылдары қазаға ұшыраған болу ... ... ... есімі соңғы рет 1472-1473 жылдардағы тарихи деректерде Бұрыш болған
деген сұлтанның Моғол ханы ... ... ... ... байланысты
айтылады.
ХУ ғасырдың 50-жылдарының аяғында көшпелі өзбектер мемлекетінің ханы
Әбілхайырмен өкімет билігі үшін ... ... ... пен ... ... ... ... өзбек ұлысынан Монғолстанға қоныс аударды.
Моғолстан ханы Есенбұға өзінің інісі ... ... ... ... ... Темір әулетіне қарсы күресінде Монғолстанның Батыс ... ... ... ... ... мен ... ... қарсы
алып, оларға Шу алқабындағы жайылымдық жерлерді бөліп берді. Осы кезде
өзбек ұлысында басталған талас-тартыстың ... ... ... ... ... Жәнібек хан мен Керейдің қарамағына көшіп келді. Халық ... ... ... ... деген мәліметтер бар.
Осылай Жәнібек пен Керей сұлтандар ... ... ... ... ... ... негіз қалады.
Әбілхайыр ханның қазақ хандығының құрылуына, Жәнібек пен ... ... ... жасауға ұмтылысынан еш нәтиже шықпады. ... ... ... ... ... ... билеп тұрған Жәнібек хан мен
Керей Өзбек ұлысы үшін ... ... ... ... ... ... жорыққа аттанды. Бірақ Әбілхайыр ханның кенеттен қайтыс болуы
(1468 ж.) бұл жорықты ... ... ... ... ... ... ... үшін күрестің шиеленісуіне алып келді.
Әбілхайыр ханның хандығы мен ... ... ... ... пен ... ... ... бүкіл аймақты біріктіру
жолында ойдағыдай күрес жүргізді. ... ... ХУ ... ... ... ... шекарасы бірте-бірте кеңейе берді.
Бұрындық (Мұрындық) – 1480-1511 ел билеген қазақ ханы, Керей ханның
үлкен ұлы.
Бұрындықтың есімі жазба ... ... ханы ... ... мен
қазақ билеушілері арасында Сырдария қалаларына ие болу үшін ХУ ғасырдың ... ... ... ... ... ... Онда Бұрындық
қазақтардың жоғарғы билеушісі екені айтылған. Хан ... ... ... ... ... ... ... жорықтарға Жәнібек ханның
көптеген ұлдарымен ... ... ... ... ішінде Қасым сұлтан
Бұрындық ханның атты әскерін басқарған.
Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи – и- ... атты ... ... хан бола ... да, Қасым сұлтанды бүкіл қазақтың падишаһы
деп сипаттайды. 1509-1510 жылдары Бұрындық хан болып ... да, ... ... қолында болды. Осы тұста Бұрындық пен Қасымның арасында
билік үшін шиеленіске күрес жүріп, ... ... ... ... ... ... ... Санжар-Жаһан, Жаһан Бақты, Кімсін деген төрт ұлы
және бірнеше қызы болған. Оның үш қызы Шайбани ... ... ... күресте жеңіліске ұшыраған Бұрындық Самарқанға ... ... ... күйеуге берілген қыздарының қолына кетуге мәжбүр болды
және сонда өлді.
Қасым – 1511 жылдан ... ... ие ... ханы ... Осы ... ... ... билік ұзақ уақыт бойы Жәнібек ханның ... Іс ... ол елді ... ... атқара бастады. Жәнібек
ханның баласы Қасым 1445 жылы ... ... 1518 жылы ... ... хан билеген кезеңде қазақтар мен Шайбани әулеті арасында Сырдария
маңындағы қалалар үшін қақтығыстар мен соғыстар одан әрі жалғасты.
Қасым ... ... ... ... ... ұлғайып,
қазақтар өз алдына дербес ел ретінде Европаға мәлім ... ... ... Сырдарияның оң жағалауына жетіп, Түркістан қалаларының
көпшілігін қамтиды. Оңтүстік-шығыста ... тау ... мен ... ... ... ... және Солтүстік-шығыста Ұлытау таулары мен
Балқаш көлінің ... ... ... ... ... ... ... Жайық өзенінің алабына дейін барды. Хандық халқының саны
1 миллион адамнан ... хан ... ... ... одан әрі нығайып, ірі және күшті
хандыққа айналды, халықаралық беделі өсіп, хандықтағы талас-тартыс біршама
тұрақтады.
Мәскеу ... ... ... қазақ хандығымен дипломатиялық байланыс
орнатты. Осы жылдары Мәскеуде болған Австриялық ... ... ... «Мәскеу істері жөніндегі жазбалар» атты еңбегінде Европа
ғылымдарының ішінде бірінші болып қазақтар туралы пікір айтты.
Қасым хан тұсында «Қасым ханның ... ... деп ... ел ... ... ... заңдарының ережелері жасалды. Бұл заңға
кірген ережелер: 1) Мүлік заңы (жер дауы, мал, ... 2) ... ... кісі ... ... шабу); 3) Әскери заң (аламан міндеті, қосын
жасау, ... ... ... тұлпар ат); 4) ... ... ... ... ... ... ... 5)
Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, ... ... ... жасауыл,
бекеуіл, тұтқауылдардың міндеті). «Қасқа жолдың» заңдары өзгерусіз ХУІІ
ғасырға жетіп, ... ... ... ... ескі ... деп аталады. Тәуке
ханның тұсында (1680-1718 жж.) ... бес ... тағы да екі ... ... ... деп ... ... кезінде қосқан екі тарау 6) Жесір дауы;
7) Құн дауы.
Мамаш – 1518-1523 жылдары ел ... ... ... ... ... ... Қасым хан өлгеннен кейін таққа оның ұлы Мамаш отырған.
Бұл ханның билеу оқтғалары ... ... ... ... хан ... ... ... болған. Ол шайқастардың бірінде жауынгерлік жарақаттарының
ауыр болу салдарынан суға ... ... Оны ... хан деп те ... хан ... ... ханның немересі, Әдік (Әтік, Әйтік) сұлтанның ұлы Таһир сұлтан
1523 жылы хан ... ... ... немере ағасы Қасым сияқты елге ықпалы болған жоқ. Ол асқан
қатыгездігімен ерекше болды және оның ... та, ... де ... еді, мұны оның талай соғыста жеңіліс тауып, сәтсіздікке ... Хан ... ішкі және ... ... ... ... ... өз тағдырына да апатты әссер етті. Таһир хандық еткен біршама аз
уақыт ... ... ... ... ... ... мен Орта ... билеушілеріне қарсы күрес сәтсіз болды. Таһир ханның одақтас
табуына ... ... мен ... ... нақ осы ... туындап, ол арқылы анықталды. Таһир хан ... ... ... ... қорғауға мүмкіндігі болмай, өзіне реген 200 ... ... ... ... ол ... одақтасып, монғол ханы
Сұлтан Саидтың осы ... өз ... ... ... ... ... ... отырды. Таһир сол кезде моғол ханына қарайтын қырғыздардың
бір ... өз ... ... алды. Қазақ ханы «Монғолстанның арғы шетіне»
кетті.
Таһир ханның жеке тағдыры тартысқа, ... ... толы ... 1526 ж.Таһирдің інісі Әбілқасым сұлтан өлтірді, ал ханның өзін
халқының көпшілігі тастап кетті. Ұлымен және азын-аулақ ... ... тағы да ... кетіп қалды, бірқатар жағдайларда қазақтардың
өздерінен гөрі қырғыздар оған неғұрлым адал ... ... қала ... ... ... ... хан ... арасында жоқшылық көріп өлген.
Бұдаш – 1533-1534 жылдар аралығында ел биледі.
Таһир хан өлгеннен кейін ... ... ... оның ... сұлтан келген. Осы ежелден қырғыздармен ... ... ... аумағында іс-қимыл жасаған: оның қарауында «отыз мыңға дейін ... Бұл ... ол ... ... ... ... ханы ... оның хандықтың бір бөлігіне ғана билік еткені көрінеді.
Қожа Мақмұт- 1534-1535 жылдары ел ... ... ... бұл ... жазба мәліметтерде мардымды ешнәрсе айтылмаған.
Тоғым хан – 1535-1537 жылдары ел ... хан. Ол ... ... ... ...... ... негізін салушылардың бірі Жәнібек ханның
ұлдарының бірі. Тоғым хан 1537- жылы Шағат деген ... қаза ... ... бірге 37 қазақ сұлтаны, Тоғым ханның барлық ұрпақтары және ... ... ... қаза ... – 1538-1580 жылдары ел билеген қазақ ханы, ... ... ХУІ ... ... ... ... хандықты біріктіруде
Хақназар өз үлесін қосты. Ноғай ордасындағы феодалдық топтардың күресін ... ... ол ... мырзаларының көбін өз жағына тартып, Жайық
өзенінің сол жағасындағы ... ... ... ... ... ішкі саяси өмірдің нығаюы, мал және егін
шаруашылығының, сауда қатынастарының ... ... ... ... ... ... ... саяси қарым-қатынас жасады. Қазақ
хандығының аралық етуімен Мәскеу Түркістандағы өзбек хандарымен байланысты
жолға қойды. ... ... ... ... ханы ... қолдау арқылы
сырдария бойындағы бірсыпыра қаланы (Сауран, Түркістан) өзіне ... ... ... солтүстік шекараларындағы сияқты батыста ... жер ... ... ... мемлекеті кедергі жасады.
Оңтүстік Қазақстанда Хақназар хан ... ... және ... шыға ... өз ... ... шеңберін жылжытуға
әрекеттенеді. Шейбани Абдоллаға, бүлікші Баба сұлтанға қарсы күресте қолдау
көрсетіп, ол шейбанилық ханнан ... ... ... ... ... ... уәде алды. Хақназардың Абдолламен достық
байланысынан қорыққан Баба ... ... ... ... ... және ... ... арқылы у беріп өлтірді.
Шығай – 1580-1582 жылдары ел ... ... ... ... ... ... ұлдарымен бірге Ташкент билеушісі Баба сұлтанға ... ... ... ... ... Ол ... ханы ... Сайрам,
Сауран, Түркістан бекіністерін қоршаған, сондай-ақ 1582 жылы Түркістан
арқылы жасаған жорығына қатысты. Аболла Шығай ... ... ... ... қосылып Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шығады. Осы жорықта
Шығай ... ... ... ... жолда Баба сұлтанды Шығайдың ұлы қазақ
сұлтаны Тәуекел өлтірді.
Тәуекел -1582-1598 ... ел ... ... ... Туған жылы белгісіз.
Хақназар хан мұрагерлерінің бірі, әрі ісін ... ... ... хан Орта ... сауда орталықтарына шығу үшін белсене күресті.
1583 жылы Бұхармен жасалған шартты бұзып, ... ... ... ... ... Самарқанд сияқты қалаларды қазақ хандығына қаратты.
Ресеймен одақ құруға күш салды. 1594 жылы ... ... ... ... елші етіп жіберді. Елшілік Тәуекелдің жиені «Ораз-Мұхаммедті
орыс тұтқынынан босату» мақсатымен жіберілген болатын.
Сонымен, қазақ ... ... ... қайтаруға қол
жеткізу және Аболлахқа қарсы күресте Мәскеудің ... ... ... ... 1595 жылы ... айында елшіге патшаның жауап грамотасы
тапсырылды, онда Мәскеу патшасы Тәуекелге Қазақ хандығын «өз ... ... ... хабарлаған. Тәуекел ханға тілмаш ... ... ... ... ... ... ... жөнінде келісімге
келу мүмкін болмай шыққанымен, Мәскеу ... ... ... ... ... ... жылдарда да жалғаса берді.
Тәуекел Бүкіл Орта Азия билігін орнықтыра алмады, бірақ сол кезден бастап
екі жүз ... ... ... бір ... ... және ... ... кезге дейін Шейбани ұрпақтары иеленіп келген Сырдарияның орта ағысының
екі жағасындағы отырықшы – ... ... ... ... ... ... ... үшін болған шайқаста 1598 жылы қаза тапты.
Есім хан – 1598 жылы ... ... ... ... хан ... мұраға
алған. Түркістанда билік еткен хан. 1598 жылы қазақ сұлтандары ... ... ... Ташкентте т.б. мұрагерлік билік үшін
Мауереннахрмен арадағы байырғы күресті ... ... ... ... ... ... Бұл ... Есім хан Самарқанда қалды, ағасы
Тәуекел Бұқар қаласын алуға аттанды. Бірақ жеңіске жете ... Есім ... ... көзге түсіп «Есеңгей бойлы ер Есім» ... 1599 ... шарт ... ... негізінде Ташкент қаласы атрабымен қоса 200
жыл бойы қазақ ... ... ... Есім хан бір ... ... ... көздеді. Ойрат-қалмақтарға қарсы күрес ... ... ... орнатуға күш салды.
Есім ханның ел билеуі тұсында қалыптасқан әдет-ғұрып, жол-жобалар «Есім
салған ескі жол» деп аталды.
Тәуекелдің мұрагері Есім хан ... ... ірі ... ... іс
жүзінде ханға тәуелсіз болды. Түркістанда Тұрсын хан биледі. Сөйтіп қазақ
жерінде екі хан қатар билік ... 1627 жылы екі ... ... ... ... Есім ... ... қаза табуымен аяқталды. Көп
ұзамай 1628 жылы Есім хан да қайтыс болды.
Жәгір (Салқам Жәңгір) – 1628-1652 жылдары ел ... ... ... ... ұлы. Ол ... феодалдары қазақ жеріне тынымсыз шабуыл жасап тұрған
аса қиын кезеңде ... ... ... ... ... Түркістан маңайында
болған. 1635 жылы Жоңғар ... ... ... ... әскерлері
қазақ жеріне шабуылды үдетті. 1635 жылы ... ... ... хан ... ... көп ... ... қашып шықты.
1643 жылы жоңғарлармен болған соғыста Жәңгір ханның 600 ... ... ... ... ... ... ... 10 мың адамын шығындады.
Соғыс қызып ... ... ... ... ... ... 20 мың
әскерімен көмекке келіп, Жәңгір хан бұл соғыста жеңіске ... ... ... ... ... ... ... өз иеліктерінің
басын біріктіріп, Сібірдегі орыс қалаларынан отты ... ... ... Отты ... ... ... 1652 жылы ... ойыстыра
жеңді, осы шайқастардың бірінде Жәңгір хан қаза табады. Жәңгір өлгенде оның
балалары Тәуке мен Апақ жастау ...... ... ел ... ... ... Жәңгір ханның баласы.
Соңғы мәліметтер бойынша Тәуке 1952 жылдан бастап ел билеген ... ... ... ... бере отырып, қазақтың ру, тайпалары арасындағы
ішкі талас-тартысты тыйып, ... ... ... тұруына күш салды.
Хандық өкімет билігінің беделін көтеріп, ... ... ... ... ... үшін, ол бірсыпыра шараларды іске асырды.
Тәуке хан даулы істерді шешуде билер сотының беделін ... ... ... үкім ... ерекше органға айналдырды. Осы уақыттан бастап
билер кеңесі қазақ хандығының ішкі және ... ... аса ... шешетін тұрақты жүйеге айналды. Билер кеңесінің қызметін ретке
келтіруде Тәуке бірқатар шаралар қабылдады. Ол ... ... ... ... ... ... ... кеңесі әрдайым Тәуке ханның белгілі бір
ордасында: Түркістан қаласы жанындағы Битөбеде, Сайрам қаласының ... және ... ... ... ... ... ... Күлтөбеде
өткізілген. Тәуке хан өз төңірегіне Ұлы жүзден Төле биді, Орта жүзден Қаз
дуысты Қазбек ... Кіші ... ... билі ... ... ... Осы ... көмегімен «Жеті Жарғы» деп аталатын ел ... ... ... Онда әкімшілік, қылмысты істер,
азаматтық құқық ... ... ... діни ... туралы
ережелер енгізіліп, ол қазақ қоғамы өмірінің барлық жағын түгел қамтыды.
Тәукенің «Жеті Жарғысы», «Қасым ханның қасқа ... мен ... ... жолы ... ... ... Жарғы» бұрынғы ережеге жесір дауы ... дауы ... жылы ... барлық үш жүзіне билігі толық тараған қазақ
хандарының соңғысы ... ... ... ... ... ... ... хандығы
бір орталыққа бағынған мемлекет еді.
Батыр немесе Болат хан – 1718-1730 жж.
Болат Тәуке ханның бел баласы еді. ... ... ... ... ... ... әр жүздің өз ханы дербес билікті жақтаған дәстүр белең алды.
Үш жүздің басын ... ... ... мемлекеттігін қалыптастыруға
тиісті, Үлкен Орданың басында отырған Болат хан жігерсіз жан еді. ... ... ... ... ... Жоңғар хандығы өзінің ең жойқын шабуылын
жүзеге асырып, Қазақ халқы «Ақтабан шұбырынды Алқакөл сұламаға» ұрынды.
Кіші жүз хандары
Әбілхайыр хан – 1693 жылы ... Кіші ... ... ... қазақ
сұлтандарының кіші буыны. Әбілқайыр Жәнібектен тарайтын Өсек ... ... (Әжі) ... баласы. Алғашында Тәуке ханның ықпалында
болған. Күшімен, айласымен, шабуылды ұйымдастыра білу ... ... 1718 жылы ... қолы ... 1723 ... ... ... қаласында
тұрып, одан жоңғар бақыншылары қуып ... соң, ... мен ... ... өзіне қарайтын көшпелі ... ... 1726 жылы ... ... ... қазақ жасақтарының
қолбасшысы болып сайланды.
Сыртқы қауіп барған ... ... іште ... ... таласқан
өзара күресі елді жегідей жеп бара жатқан шақта Әбілқайыр үш жүздің атынан
Петербургке елшілік жіберді. Ондағы ... ... мен ... ... ... Қазақстандағы өзінің жеке қарсыластарының
сағын сындыру, басты мақсаты- батыстағы көршісі Ресеймен ... ... бар ... қалмақтарға қарсы күреске жұмылдыру еді.
1730 жылы Кіші жүздің ықпалды билері ... ... ... үшін ... одақ ... ... ... Әбілқайыр елшілерге одақ
құру емес, Ресейдің құрамына кіруді қуаттайтын құжатқа қол қоюды ... жылы ... ... 31-і күні ... ... ... Құндағұлұлы мен
Құлымбет Қоштайұлының Кіші жүзді империя құрамына қабылдау туралы ... Анна ... ... ... Әбілқайырдан ант алу үшін Анна
Иоанновна Қазақстанға ... ... ... Оны ... ... ... ... дипломат А.И.Тевкелев басқарды. 1731 жылы
қазан айының 10-шы жұлдызы күні ... мен оның ... ... ... 27 ... ... қол астына кіруге ант берді.
1740 жылы Әбілқайыр қазақ жасақтарын бастап барып, ... ... алды ... аз ... хан ... тұрды. Сол жылы Иран шахы Нәдірдің әскерлері ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Әбілқайыр патша
үкіметінен ... ала ... көп ... Орынбор губернаторы ... ... ... енді ... ... ... ... Бірақ халықтан қолдау таппай, тіпті ханның өз балалары да оның бұл
әрекетін қоштамайтынын ойлап ... ... ... Осы ... ... одан қайтып келе жатқан сапарында 1748 жылы тамызда Барақ
сұлтан өлтірді. Әбілқайыр сол өлген жеріне –Қабырға өзенінің ... ... ... хан ... ... Кіші жүз ханы, Әбілқайыр ханның үлкен
баласы. ХУІІІ ғасырдың 30-жылдары Хиуа ханы болды. Алайда ... ... ... ... ... жылы ... Әбілқайырды Барақ сұлтан өлтіргеннен кейін, Орынбор
әкімшілігінің қолдауымен Кіші ... хан ... ... Ішкі ... ... арқа ... Кіші жүздегі патша Үкіметінің сенімді қол шоқпарына
айналды.
1755 ж. Башқұрт ... ... ... роль ... ... ... ... (1773-1775 жж) алғашқы кезеңінде бейтарап
саясат ұстанғанымен көтерілісшілер Орынбор түбінде жеңіліске ... ... ... ... ... ... ... Кіші жүзде феодалдық
езгі күшейді. Жайылымдық жер мәселесі шиеленісе түсті. Осындай шиеленіскен
жағдайда 1785 ... ... Кіші ... ... ... Нұралыны
хандықтан тайдыру жөнінде шешім қабылдады. Сол жылдың күзінде болған қазақ
билерінің мәжілісі патша үкіметінен ... ... ... ... кіші жүздің хандық тағына жолаттырмауды талап ... ... ... жұрдай болған Нұралы 1786 жылы көктемде ат төбеліндей
жақтастарымен Орал әскери шебінің билеушілеріне қашып пана іздеді. ... жылы ... жер ... ... ... дүние салды.
Ералы – (туған жылы белгісіз – 1794 ж) - Әбілқайырдың баласы, Кіші жүз
ханы ... жж.) ... тірі ... ... ... орта жүздің Керей,
ал кейінірек Кіші жүздің Шөмекей және Төртқара руларын биледі. 1791 ... ... ... Орск ... ... ... Ералы Кіші жүз
ханы болып сайланды. Сырымның жаңа ханды мойындамауы, тіпті ... ... ... ... ... старшын, билері мен сұлтандарының арасында жік
тудырды. Ералы сұлтанның хан сайлануы Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз ... ... ... ... 1794 жылы ... хан қайтыс болды.
Есім хан – 1795-1797 жылдардағы кіші жүз ханы.
Нұралы ханның ... ... Ол ... ... Кіші ... ... ... өріс алған кезде 1795 жылы хан болып
тағайындалды. Оны Сырым ... ... ... хан мен ... ... Бірақ оның бұл әрекетінен ешнәрсе шықпайды. Есім ... ... ... ... болмады. Қазақ арасындағы өзіне қауіпті
жағдайдан қорқып, орыс ... ... ... көшіп-қонып жүрді.
1797 жылы Орынбор генерал-губернаторы болып О.А.Игельстром ... Бұл ... ... ... ... қарулы қозғалысы басталып та кеткен
еді. Сырымның адамдары 1797 жылы наурыздың 29-сынан 27-сіне ... ... ... бес шақырым жерде Есім ханды өлтіріп, ауылдарын тонап
кетті.
Айшуақ хан – 1797-1805 жылдардағы кіші жүз ... ... ... ... ... ... ... биледі. 1979 жылдың күзінен патша
үкіметі Кіші жүзде хандық ... ... ... келтіруге бағыт алды.
Барон Игельстромның ұсынысы бойынша патша ... кәрі ... хан ... ... ... ең ... ... хан болуын көпшілік
сұлтан, билердің көбі қуана қарсы алды. ... оны ... ... ішінде Айшуақтың ықпалы онша болмады. Әлімұлында Әбілғазиз
сұлтанның, ... мен ... ... ... ... ... ... өзара феодалдық шапқыншылық барынш өріс алып, халық бұдан ауыр ... ... ... ... кәрі ... ... ... қалды. Сондықтан патша үкіметі 1805 жылы ... ... да, ... 1000 сом ... ақы тағайындады.
Шерғазы Айшуақұлы – Кіші жүздің соңғы ханы ... жж.) ... ... Г.С.Волконскийдің ұсынысы бойынша хан ... ... кіші ... беделі шамалы болды. ... хан ... ... оған ... шығып, Қаратай Нұралыұлы мен ... ... ... ... ... ... үкіметі салған
бекініс қамалдардың ь төңірегіндегі тұрғындарға ғана жүрген. Кіші жүздің
шын мәніндегі билеушілері Қаратай мен ... ... ... жылы Кіші ... ... билік жойылып, Шерғазы хандықтан түсірілді
де ендігі жерде оның тұрақты мекені Орынбор қаласы ... ... Кіші ... саяси өмірінде роль атқарған жоқ.
Бөкей хан – Бөкей ... ... ... ... Нұралы ханның
баласы.
Патша өкіметінің 1801 жылғы 11 наурыздағы Жарлығы бойынша Кіші жүз ... ... ... ішкі Орда ... ... Ордасы құрылды. 1801 жылы
Бөкей хан патша үкіметінен рұқсат алып, кіші жүз ... бір ... пен ... ... ... қазақтардың ескі жұртына
қоныстандырды. Содан былай ол өңір Бөкей Ордасы деп аталды. Бөкей хан ... ... ... жүргізді.
Шығай -1815-1823 жылдардағы Кіші жүз ханы. Шығай туралы деректер аз.
Кіші жүз даласында ХІХ ғасырдың 20 – ... ... ... ... ... да қанағаттандыра алмады. Елде әлеуметтік қайшылық тереңдей
түсті. Ресей әкімшілігі Кіші жүзде ... ... ... ... ... хан – ... жж. Әбілхайырдың шөбересі, Нұралының немересі,
Бөкейдің бел баласы Жәңгір хан Кіші ... басы ... ... ... ... отырған соң, патша әкімшілігінің қолдауымен халықтың қоғамдық өмірі
мен тұрмысының жекелеген жақтарын, сондай-ақ жергілікті басқарудың дәстүрлі
жүйесін қайта құруға ... ... жылы ... хан нарын құмындағы жасқұс мекенінде тұрақты ... ... елді осы ... басқаратын болды. Сол жылы ... оған 12 ата ... ... ... ... ... Ханға оның
тапсырмаларын орындайтын 12 старшын, сондай-ақ бірнеше сұлтан қызмет етті.
Оның татар бөлімі және ... ... ... өз ... ... Кеңсе
жанында арнаулы тергеуші штатта тұрды. Орысша және ... ... ... ... ұйымдастырған Жәңгір болды. 1841 жылы ашылған Бөкей
Ордасындағы бұл ... ... ... ... ал орыс ұстаздар орыс
тілінде сабақ бере бастады.
Жәңгір хан 1845 жылы қайтыс болды. Бұған ... ... ... хандық билік жойылған болатын.
Қайып – 1716-1719 жылдары ел ... хан. Оның ... ... ... және ... ... қызметі туралы деректер өте аз.
Қайып хан тұсындағы ... ... ... ... ... өте
шиеленісті болды. Оған шығыстан ... ... ... ... ... ... ... қауіп төндіріп отырды. Осыларға жұмыла ... ... ... ... ... іздеу Қайып ханның сыртқы саясатының
шешуші саласына айналды. Бұл ретте ол Россиядан көп көмек күтті. 1716 ... ... ... ... ... пен ... ... қарым-қатынас жасауға даяр екенін сібір губернаторы М.П.Гагаринге
хабарлады. Қайып ... ... ... үшін ... ... ... ... Қазақстардың бұл тілектерін орындауға ықыласты екенін білдірді.
Сәмке – ... ... ел ... Орта ... ... ... әулетінен
шыққан. Жәдік сұлтанның ұрпағы Тәуке болғанда, сол Тәукенің бір баласы
Сәмке еді. Сәмке ... ... ... ішкі ... орта ... жер ... ... мен ру
басыларының орталықтанған біртұтас мемлекетке ... ... ... ... ... ... ... жоңғарлар мен Орта
Азия хандарының басқыншылық әрекеттеріне қарулы қарсылық көрсетумен белгілі
болды.
1731 жылдың ... ... мен ... ... ... егер ол Ресей
азаматтығын қабылдаса орыс ... ... бұл ... қауіпсіздігін
қамтамасыз ете алатынына уәде беріп, Орта жүзге өзінің өкілдерін жіберді.
Сәмке ... ... ... ... ... Сәмке Ресей
империясымен жасалған келісім-шартты сақтамайтынын танытты.
Жоңғарияның қауіп-қатері Орта ... ... ... ... ... ... ... екінші өтініш жасауларына түрткі болды.
Анна Иоановнаның 1734 жылғы 10 ... ... ... және ... ... қанағаттандырылды.
Әбілмәмбет -1734-1771 жылдары ел билеген Орта жүз ... ... ... шабуылы қазақ жерлеріне үдей түсті. 1740 жылы
Әбілмәмбет ... ... ... ... қол ... ХУІІІ ғасырдың 30-
жылдарының екінші ... ... ... сұлтан Әбілмәмбетке ақылшы,
көмекші болды.
Абылай – 1771-1781 жылдары ел ... ... ... ... ... ... аты -Әбілмансұр. Ол 1711 жылы Түркістан ... ... ұлы ... Уәлидің шаңырағында дүниеге ... ... ... ... Уәли ... ... ... ханның сенімді
адамдарының арқасында аман қалады. Әбілмансұр барған жерінде ... күн ... Шашы ... қара ... киген, жұпыны киімі Әбілмансұрға
Төле би «Сабалақ» деп ат ... 1730 жылы ... ... ... ... ... ұрандап, жауды жеңеді. Осыдан кейін оған
Абылай деген ат беріледі және оның Шыңғыс әулетінен ... ...... ... ... бұрынғы шекарасын қалпына
келтіріп, елдің саяси-экономикалық даумына бірқатар елеулі ... ... ... ... өмір ... ... қазақ халқының басына ауыр күн туып,
батыстан Ресей, Шығыстан қытай ... ... ... ... ... хандықтары қазақ жеріне көз тікті. Ал жоңғарлар болса жиі-жиі ... ... ... ... кезеңде Абылай өзін әскери қолбасшы,
дарынды мемлекет ... ... ... ... ... білді.
1771 жылы Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін, Түркістанда Абылайды ақ
киізге көретіп, үш жүздің ханы етіп жариялады. ... ... ... ... ... ... мен ... Әбілмәмбеттің ұлы Әбілпайызды
емес, Абылайды үш жүздің ханы етіп ... оның ... ... ... ... ... ... атқарған рөлін, Ресей мен Қытай
мемлекеттері арасында отырса да іс жүзінде ... ... ... ... ... ... еді.
Орыс үкіметі Абылайды тек Орта жүздің ханы деп ... ... ... ... ... елін ... ... жасаудағы әрекеттерінен
қорықты.
Абылай 1781 жылы дүние салды.
Уәли – ... ... ел ... Орта жүз ханы. Абылай хан өлгеннен
кейін Орта ... ... мен ... ... хан көтерді.
1782 жылдың 25 ақпанында арнайы патша грамотасы бойынша Уәли хан Орта
жүз ханы болып ... хан ... ... ... ... ... ... бағытын
қолдады. Ол, бір жағынан Ресеймен жаңа қарым-қатынаста болып, екінші
жағынан Қытай ... ... ... ... үкіметі оның Қытаймен
байланыстарына тыйым салуға бар ... ... Уәли ... келе ... ... ... ... хан сарайына жібермей қойды. Дегенмен оның
Қытай үкіметімен қарым-қатынасы тоқталған ... ... ... билігі әлсіз болды. Уәли хан тұсында патша ... ... ... ... шекаралық шепті Орта жүз территориясына қарай
жылжыту жолымен жүзеге асыра бастады. Уәли хан ... ішкі және ... ... ... ... ... ... қолдау таппады. Сондықтан
ол Қытай үкіметімен, Бұхар хандығымен байланысты күшейтуге мәжбүр болды.
Абылайдың мирасқоры Уәли ханның да жүргізген ... мен Цин ... ... ... ... ... ... ұнамады.
Сондықтан олар Орта жүзде хандық билікті жоюға әрекеттенді.
1815 жылы Уәлидің Орта жүздегі позициясын әлсіретіге ... ... ... ... ... сұлтанды орта жүздегі екінші хан етіп
бекітті. 1817 жылы Бөкей, 1819 жылы Уәли қайтыс болғаннан ... Орта ... ... ... үкіметі 1822 жылы «Сібір қырғыздары туралы Жарғы»
бойынша Орта жүзде хандықты жойды. Уәлиден кейін оның ... ... ... ... еді, ... ... ... Көкшетауда қала салуға жер
бермегені үшін оған өкіметке қарсы ... ... айып ... жер ... ... елді аз уақыт Айғаным ... ... ... ... Уәли мен Бөкей Орта жүздің соңғы хандары деп есептеледі.
Бөкей хан – Орта жүздің беделді сұлтаны Ораз-Мұхаммед Ондан ... ... ... Орта ... ... көбеюіне байланысты, әрі
айтқанына көніп, айдағанына жүрмеген Уәли ханды кемсіту ... ... ... ... ... Хан етіп ... сайлаттырды. Бірақ ол көп
тұрмай, үш жылдан ... ... ... ...... ... ел ... қазақтың соңғы ханы,
Абылай ханның немересі.
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... отарлау саясатын
онан әрі өрістетіп, қазақ халқының саяси ... ... ... ... ... ... ... Қазақ жерінде әскери шептер,
бекіністер салынып, шұрайлы жерлерге патша өкіметінің қол шоқпары болып
келген қазақтарды ... ... ... ... – тоғайды өз
қарамағына алып, оны пайдаланған қазақтарға салық салатын болды. Сондықтан,
Кенесары ... елі, ... ... ... үшін ... ... ... Қасымұлының басшылығымен болған көтеріліс
1837 жылдан бастап, он жыл ... ... ... ... Қазақстанды
қамтып, оған Ұлы, Орта және Кіші жүз қазақтары белсене қатысты.
1841 жылы қыркүйекте үш жүзден ... ... ... ақ ... ... қазақ халқының ханы етіп сайлады.
Кенесары хан болып сайланғаннан кейін ел билеу тәртібі өзгеріп, алым-
салым ... іске ... ... ... ... ... сауда-
саттық байланысын орнатуға көңіл бөлінді. Керуеншілерді тонау тоқтатылып,
олардан салық алынатын болды. Кенесарының ұйымдастырған мемлекеті ... ... ... ... белгілі билердің сотын жойып, ... ... ... ... ... ... ... тәртіп орнатылды,
опасыздық үшін бір-ақ жаза - ... ... жылы ... ... ... ... ... байланысты,
көтерілістің бастапқы сипаты өзгереді. 1847 жылы ... ... ... ... ... ... манаптарының әскерімен шайқаста жеңіліс тапты.
Қосымша ІІІ
Жеті жарғы заңының нұсқаулары
Жеті жарғы[1]
Әз Тәукенің заңдары
1-жарғы. Көтеріліс ... ... ... ... өлім ... (Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігін сақтау талабынан туды).
2 -жарғы. Түркі халқының мүддесін сатып, елге опасыздық еткендер ... ... (Бұл ... ... ... мүддесі – елдің бүтіндігін
қорғаған біртұтас қоғамдық санының ... ... ... ... ... кісі ... өлім жазасына
бұйырылсын (Бұл жарғы да ... ... ... тән ... ... салған және мәдениеттіліктің белгісі саналуға тиіс өте
елеулі жаңалық).
4- ... Өзге ... ... ... жасап, ақ некені
бұзушыларға өлім жазасы ... (Бұл ... да ... ... еткен, неке парызына адалдықты талап еткен маңызы зор жаңалық).
5-жарғы. Өреде тұрған, тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кісіге өлім
жазасы ... (Ол ... «ер ... ... ... ... күші
ретінде бағаланды).
6-жарғы. Төбелесте мертігудің түріне қарай төмендегіше мүліктей құн
төленсін:
а) біреудің көзін шығарған кісі айыпқа ... ... ал қызы жоқ ... қалың малын береді;
б) төрт мүшенің бірін мертіктірген кісі айыпқа ат ... ... ... ... өзге де ... ... үшін он есе артық айып
төлеттірілсін.
Міне, ХУІІ ғасырда өмірге келген ... Жеті ... ... ... ... ... УІ ғасыр ортасында туған ... жеті ... ... ел төресі (мемлекет заңдары) және әр-түрлі кесік
жарғы-жарлықтар алынып еді.
Жеті Жарғы(
Қазақтардың көне ел ... ... ... алу, яғни ... ... өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу
(ер адамға – 1000 қой, ... – 500 ... ... ... ... адам өлім жазасына кесіледі,
жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады;
денеге зақым келтірілсе, соған сәйкес құн төленеді (бас ... -100 ... – 20 ... мен ... құны ... 7 есе артық төленеді;
егер әйелі ерін өлтірсе, өлім жазасына кесіледі, егер ағайындары кешірім
жасаса жазадан босатылады;
егер ері ... ... ол ... ... ... өз ... ... үшін жауапқа тартылмайды, ал анасы ... ... өлім ... ... қол салғандар бөлек жерленеді;
егер екі қабат әйелді кісі қағып кетіп, одан өлі бала ... бес ... ... – бес ат, 5 ... 9 айға ... балаға - әр айына 1 түйеден (анықтама
үшін: 100 түйе – 300 атқа ... 1000 ... ... ... кісі өлтірумен бірдей қылмыс болып есептеледі.
Мұндай қылмыс үшін еріне немесе ... ... құн ... ... ... өзі зорлаған қызға қалың төлеп үйленсе, жазадан босатылады;
әйелі ерінің көзіне шөп салу ... ... ері оны ... ... ... сол ... жария етуге тиіс; әйелінен сезіктенген еркектің
сөзін 4 сенімді адам дәлелдеп беру керек. Егер олар теріске ... ... деп ... ... ... ... ... келісімінсіз алып қашқан адам өлімге бұйырылады
немесе ердің құнын төлейді, егер ... ... ... күйеуіне қалың
төлеп, қосымшасына қалыңсыз қыз беруге тиіс;
әйелді ренжіткен адам одан кешірім сұрауға тиіс, сұрамаса ... ... ... ... (7 ата ... ... немесе ағайындар белгілеген жазаға
бұйырылады;
құдайға тіл тигізген (7 адам куәлік берсе) таспен атып ... ... адам ... ... ... ... ол ... билігінде (қазақ құлдары жалшы, малшы
ретінде ұстап, кейін бөлек шығарып отырған);
ата-анасына тіл тигізген ұлды мойнына ... ... күйі қара ... ... өзін ... ... ауылды айнала шапқылатады, ал қыз ... ... ... ... ... адам үш ... ... тиіс;
ұрлық пен кісі өлтіруді қоса жасаған адам екі бірдей ... ... ... біле тұра ... ... мен ... ... тартылмайды,
өйткені үстінен шағым айту әбестік саналады;
өсиет ағайындар мен молланың қатысуы арқылы жасалады;
барымтадан ... мал ... ... ... шешу ... мен ... ... кемінде екі немесе үш адам жүреді.
Төрт құбыламызды түгелдейік
Ыстанбул университеті заң факультетінің профессоры ... ... ... ... және құқық» атты кітабы 1947 жылы Исмаил Ақгүннің
баспасында басылып шықты. Бұл кітапта түркі тарихының ... ... ... ... және құқықтық ұйымдары, ... ... заң ... ... ... ... ... осы
кітаптың Тәуке хан заңдарына байланысты бөлімін қазақ тіліне ... ... ... пен ... ... ... ... бар. Олар қазір
жарғы түрінде қолданылуда. Қазақтар бұл Жарғының негізін Тәуке хан ... ... ... ... ... ... Тәуке – ұлы хан, әрі
көрнекті заң шығарушы қайраткер де болған.
Бұл заңдардың бастылары – жаза ... заң ... ... жаза Еуропа тілінде «талион» деп аталатын принцип
негізінде тағайындалады. Жаза ... ... ... ... ... зақым салғандардың денесін дәл сондай зақым келтіріледі.
1. Тәукенің заңдарына сәйкес өлтірілген адамның туыстары өлтірушіні
өлтіру ... ... дене ... біріне зақым келтірген адамның дене мүшесіне
дәл сондай зақым келтіру жолымен жазаланды.
Алайда, сот жазаны жеңілдете алады. Ол үшін ... ... ... жаза ... келісімі керек. Мұндай ... ... ... ... ... ... құтыла алады.
Өлтіру мен денеге зақым келтіру сияқты қылмыстардың жазасынан құтылуы
үшін қылмыскердің жәбірленуші ... ... ... ... ... ... «құн».
2. «Құн» төлеу арқылы қылмыскер өз өмірін сақтап қала ... ... ... ... ... баламасы болып табылады.
«Құнның» көлемі еркектер үшін – 1000 /мың/, әйелдер үшін – 500 ... қой. ... дене ... біріне келтірілген зақым үшін төленетін
құн да бар.
Құн төлеу ... ... өз ... ... алып қала ... Өлім ... «құн» жазаның заттай баламасы болып табылады.
«Құнның» көлемі еркектер үшін – мың қой, ... үшін бес жүз ... дене ... ... ... ... үшін төленетін құн да
бар. Біреудің бас бармағын сындырған қылмыскер құн ретінде жүз қой, ... ... ... ... отыз қой ... Төрелер мен
молдаларды өлтіргендер жеті кісінің құыны төлейді (1000х7=7000). Төрелер
мен молдаларға қол көтергендер ... жеті қой, ... ... ... ауыл төлеуге тиіс.
3. Күйеуін өлтірген әйел міндетті ... өлім ... ... ... ... құтыла алмайды, егер күйеуінің туыстары кешірім жасамаса.
Алайда ол жаман атқа ... өмір бойы ... ... ... жек ... ... Әйелін өлтірген еркек, әйелдің туыстары келіссе, құн беріп құтылады.
5. Балаларын өлтірген әке-шеше ешқандай жазаға ... ... ... ... ... тапқан баласын өлтірген ана өлім
жазасына кесіледі.
7. Өзін-өзі өлтіргендер қорымнан ... ... ... ... Ат ... келе жатқан екіқабат әйелді ұрып құлатқандықтан немесе
оны атқа таптатқандықтан ... ... ... ... ауру ... ... мынадай мөлшерде құн төлейді:
а) бала бес айлық болса – бір ат,
б) Бала бес пен ... ай ... ... – бір ... ... ... ... зорлаушы өлім жазасына лайық деп есептелінеді.
Егер ... ... әйел ... ... ... - өлім ... құн
төлеу. Ал қыз болса – қылмыскер тек қалың мал ... сол ... ... өлім ... ... құн ... ... Көзіне шөп салған зайыбын қылмыс ... ... ... ... ... ... жазадан бостаылады. Бұдан кейін де ол өз
әйелімен зинақорлық қатынас ... ... ... ... талап ете
алады. Бұл үшін ... ... ... ... дәлелденуі
қажет. Егер төрт сенімді куәгер қылмыс жасағандардың күнәсіз ... лдар ... ... Егер ... ... ... ... ықтиярсыз алып қашса, өлім
жазасына немесе ... тең құн ... ... Ал егер ... өзі
келісімін беріп, ықтиярымен қашып кетсе, онда әлгі әйелді алып қашқан
адамға ... Алып ... ... ... ... ... мал төлейді
және оған қыз тауып беріп, қайтадан үйленуіне ... ... /тіл ... адам ... одан ... ... ... Кешірім
сұрамаған жағдайда заттай айып төлеуге мәжбүр болады.
12. Некелесуге болмайтын туысымен жыныстық қатынас ... адам ... ... деп ... Бұл жаза ... ұйғарымымен басқа жаза
түрімен алмастырылуы да мүмкін. ... осы ... ... ... ... ... қатарына жатады.
13. Тәңірге тіл тигізген адам, егер мұны куә ... тас ... ... ... кірген шоқындылардың және оның бүкіл туыстарының
мал-мүлкі тәркіленеді.
15. Құл иеленуші ... ... жаза ... десе де ... ... әрі оған шек қойылмайды. Құлдың өз иесін үстінен жасаған
шағымы қаралмайды.
16. ... тіл ... ... қол ... ұл бала қара ... ... де, осы күйінде ауыл-ауылды жүріп, оған ... ... ... Ал ... қыз бала болса, ... ... ... ... оған не істеймін десе де ерікті.
17. Ұрлық жасаушы ұрлаған затының құнын он жеті есе ... ... ... Егер ... түйе ... ... түйелеріне қосымша
бір құл беруге, ал ат болса, қосымшасына түйе беруге міндетті. Ұрланғаны
қой болса, қосымшасына бір ат беру ... /жүз түйе үш атқа ... ... ... Біреу бір уақытта әрі ұрлық жасап, әрі кісі өлтірсе, әр ... ... ... ... ... жасағанын немесе әкесінің кісі
өлтіргенін ресми орындарға хабарламаған ... мен ... ... /Өйткені әйелдер мен балалардың ... ... ... тиым ... Аңға ... итті ... құсты /бүркітті/ өлтірген адамнан олардың
иесі бір құл немесе бір күң беруді талап етеді.
Қазақтардағы мұра
20. Егер әкесінен енші алған ұл өзі ... ... ... ... ... дүние-мүлкіне әкесі ие болады.
21. Қайтыс болған адамның кәмелетке жетпеген балаларына ... бірі ... ... ... ... ... ... бөтен
біреудің қамқоршылыққа тағайындалуы да мүмкін.
22. Өсиетнама туыстарының және молданың қатысуымен жасалады. Қайтыс
болған ... ... ... ... төлдерімен қоса олардан қайтарылып
алынады. Барымтамен алынған мал қайтарылмайды. Қолында қойы барлар ... ... ... ... ... ... ... шешуге ханның немесе хан тағайындалған әкімдердің /билердің/
және ақсақалдардың құқығы бар. Би- дауласушы екі жақтың да ... ... екі ... ... ... өкілдері шақырылады. Бидің бейтарап
екендігі күмән туғызса ол іс таратылады.
24. Егер жауапкер жоқ ... ... ... яғни ... ... заттай құнын төлеуден бас тартса, онда тағайындалған
айыптың ... ... ... ... ауылынан өндіріледі.
Туыстары және ауылдастары ... ... ... ... ... алу
құқығына ие.
25. Қылмыстың толық дәлелденуі үшін кемінде куә ... ... ... екеу ... одан да көп ... ... ... мүмкін. Кәулер болмаған
жағдайда ант беру талап етіледі. Бірақ ... ант ... ... Олар үшін өзінің тазалығымен, адалдығымен халыққа танымал,
белгілі ... ғана ант ... ... ... жақ үшін ... ант ... дау оның ... шешілмейді.
26. Әйелдер, малайлар, балалар және құдалар куә бола алмайды.
27. Дауға ... ... ... ... бір ... би мен ... Егер ... үкім етілген жақ тиісті айыбын төлемесе, немесе сол
ауылдың басшысы дау қуушының шағымына ... ... өз ... ... онда дау ... өз ру басыларының келісімімен барымта жолымен қолға
түсірілген малының саны үкімде ... ... ... ... ... ... басқа «Тәуке хандікі» делініп жүрген мынадай қағидалар
бар:
1. Жыл сайын күзде төрелер мен ру, ... ... ... ... ... ... ... талқылау үшін белгілі бір орынды жиынға
/құрылтайға/ жиналып отыруы тиіс.
2. ... ... әр ... ... ... ... ... келгендер
дауыс беру құқығынан айырылады.
3. Қару асынуға жарайтын әрбір қазақ ... яғни хан ... ... ... жыл ... ... және ... билеп отырған
басқа әкімдерге өз байлығының жиырмадан бір ... ... ... ... Әр рудың өзіне тән таңбасы болады. Бұл таңбамен кімдікі ... үшін үй ... және ... ... ... таңбаланады.
5. Қазақтардың бүгінгі тұрмыс-салт құқығы жөнінде орыс тілінде жазылған
еңбектерде көптеген жаңа мағлұмат бар екенін біле тұра ... ... деп ... Біз тек ... ... ... ... ең маңызды
құқықтық принциптерді осылайша тұжырымдаумен ғана қанағаттануға мәжүбр
болдық.
-----------------------
[1] Қазақ халқының ... ... ... 1994. 210 ... ... ... ... көне ел билеу заңы (қазақша) Айқап баспасы,
1993, 4-5 беттер.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 166 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Салық салу теориясының негізгі концепциялары.Қазақстан Республикасының және дамыған мемлекеттердің салық салу жүйесінің ерекшеліктері55 бет
Қазақстан Республикасының банкілік қызметін мемлекеттік реттеу63 бет
Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған мемлекеттiк стратегиясы39 бет
Қазақстан Республикасының мемлекеттік қаржылық бақылауының теориялық аспектілерін зерттеу, сонымен қатар Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік қаржылық бақылау, іске асыру механизмі66 бет
Қазақстан Республикасын жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару14 бет
Қазақстан Республикасының өлшем бірліктерін қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь