Қазақстанда агробизнестің қалыптасуы мен дамуы

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
1 АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІНІҢ ЖАҺАНДАНУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМИ.ТЕОРИЯЛЫҚ ДАМУ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1.1 Жаһандану жағдайында агроөнеркәсіп кешенін дамытудағы агробизнестің экономикалық ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Агроөнеркәсіп кешеніндегі агроөнеркәсіп интеграциясы ... ... ... ... ... .. ... 25
1.3 Ұлттық азық.түлік қауіпсіздігі: теориялық.әдістемелік аспектілері ... .. 37

2 АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІНІҢ ОРНЫҚТЫ ДАМУ МӘСЕЛЕЛЕРІ 54
2.1 Ауылшаруашылық өндірісіндегі микроинституционалдық құрылымдар: жіктемесі және салыстырмалы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
2.2 Нарық жағдайында ауылшаруашылық кәсіпорындарына салық салу .. ... 70
2.3 Агробизнес тұлғаларын несиелендіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 81

3 ЖАҺАНДАНУ ЖАҒДАЙЫНДА ҚАЗАҚСТАННЫҢ АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІН ДАМЫТУДЫҢ ИНСТИТУЦИОНАЛДЫ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... 92
3.1 ҚР аграрлық секторының бәсекеге қабілеттілік артықшылықтарын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ...92
3.2 Қазақстанда агробизнесті агроөнеркәсіптік кластерлер моделінде ұйымдастырудың экономикалық тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 101
3.3 Әлемдік сауда ұйымына енуі жағдайындағы Қазақстан Республикасының ұлттық аграрлық мүдделерін қамтамасыз ету бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... .119
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... 126
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 130
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...134
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыста қазіргі агробизнестің маңызы, өркениетті кезеңдегі келбеті және аграрлық сектордағы кәсіпкерліктің қалыптасуы мен даму мүмкіндіктері, агроөнеркәсіптік кешенінің жаһандану жағдайындағы ғылыми-теориялық және практикалық мәселелері жан-жақты зерттелген.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Экономикалық теорияның маңызды саласы - аграрлық қатынастар ілімі. Аграрлық сектордың бүкіл экономикада, әлеуметтік жүйеде алатын орны ерекше. Қазақстан республикасы үшін агроөнеркәсіптің дамуы - өте күрделі және қиын проблемаларының бірі. Сондықтан, агроөнекәсіп кешенін дамыту еліміздің экономикалық саясатының бірден-бір маңызды басымдылығы болып табылады.
Еліміз тәуелсіздік алған жылдарынан бастап аграрлық реформаларды жүзеге асырудың барысындағы күрделі міндеттерінің бірі - агробизнесті дамыта отырып, ауыл шаруашылық салаларының агроөнеркәсіптік интеграциялануымен ұштастыру. Бұл саланы зерттеудің ерекше тұсы – ҚР Президентінің халыққа “Қазақстан - 2030” стратегиялық даму Жолдауынан туындайтын жалпы микрошаруашылық байланыстарының белсенді қатысуы мен агробизнесті дамыту мүмкіндігінің ұзақ мерзімдік басымдылығын жүзеге асыруға арналуы [1, 3 б]. Атап айтқанда, қолайлы экономикалық алғышарттары бар, кең ауқымды өндірістік қуаты жұмсалмаған, үлкен аймақтағы ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері, сондай-ақ Қытай мен Ресейдің дамыған рыногындағы айырықша экспорттық әлеуеті. Екінші жағынан, әлеуметтік факторы – Қазақстан тұрғындарының жартысынан көбі ауылды жерде тұрады. Өнеркәсіпті жетілдіру және ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта даярлау бойынша отандық бастаманы қолдау қажеттілігі - әсіресе еліміздің ДСҰ-на кіруі алдында ерекше өзектілігі болуында.
Агроөнеркәсіп өндірісінің тағы бір ерекшелігі – ауылдық аумақтарды дамытудың 2010 жылға дейінгі мемлекеттік бағдаламасы қабылданып, ондағы міндеттер уақытымен орындалуында. Сонымен қоса, Үкіметтің 2003-2005 жж. «ауылды көтеру жылдары» деп көрсеткен мемлекеттік бағдарламада агробизестің тиімді жүйесін қамтамасыз етуді, ішкі және сыртқы рынокта өндірістің бәсекеге қабілеттілігін көтеруді, ауыл шаруашылығында қайта өңдеуші салаларын дамытуды және еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қарастыруы диссертациялық жұмыстың зерттеу мақсатының өзектілігін тереңдете түседі. Тәуелсіздік алған алғашқы жылдардан басталған экономикалық реформалар, билік орындары қабылдаған нормативтік-құқықтық актілер мен басқа да іс-шаралар тұтастай алғанда агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыруда шешуші роль атқара алмай отырғаны ақиқат. Осы жерден ауыл шаруашылығы саласының бәсекеге қабілеттілігін арттырудың жаңа әрі тиімді механизмдерін жасау қажеттілігін байқаймыз. Бұл бағытта бәсекелестік қабілеті бар аграрлық өндірістік құрылымдардың аграрлық салада бизнесті қалыптастырудағы ғылыми негіздемелерді жетілдіруді талдауы үлкен маңызға ие.
1 Назарбаев Н.А. Қазақстан - 2030. ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: Білім, 1997. – 256 б.
2 Оспанов М.Т, Аутов Р.Р, Ертазин Х. Агробизнес теориясы мен тәжірибесі. – Алматы: «Білім», 1997. – 320 б.
3 Есполов.Т.И, Бельгибаев К.М, Сулейменов Ж.Ж. Аграрная экономика: учебное пособие – Алматы: «КазНАУ», 2005. – 320 с.
4 Блеутаева К.Б. Рынокқа өту кезеңіндегі шаруашылықтың жаңа формаларының қалыптасуы (Қазақстандағы аграрлық қатынастар материалдары бойынша): экон. ғыл. д-ры. дисс… - Алматы, 2004. – 276 б.
5 Емельянов А. Земельный вопрос в системе российских реформ // Экономист. - 2001. - №6. - С.4
6 Серова Е.В. Аграрная экономика. - М.: ГУ ВШЭ, 1999. - 480 с.
7 Смагулов А. Организационно экономический механизм и проблемы развития лизинга в Казахстане (на материалах АПК): дисс.канд.экон. наук. - Алматы, 1998. - 206 с.
8 Назарбаев Н.Ә. Мемлекеттік саясаттың басты мақсаты – Қазақстан халқының әл-аухатын арттыру. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2008. – 1 наурыз
9 Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін. Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы.-Астана, 2004 жылғы 19 наурыз // Егемен Қазақстан.- 2004. - 20 наурыз
10 ҚР статистика агенттігі / ҚР-ның әлеуметтік-экономикалық дамуы №02. - 2008. – 11 б.
11 ҚР статистика агенттігі / ҚР-ның әлеуметтік-экономикалық дамуы. 2008. - №04. - 7 б.
12 Куватов Р.Д., Болганбаев А.Е. Экономика и проблемы переходного периода. - Алматы, 1997. - 389 с.
13 Аубакиров Я.А., Бибатырова И.А. О соотношении понятий "устойчивое развитие", "экономическая стабилизация", "экономический рост". //Вестник КазНУ. Серия экономическая. 2004. - №5. – С.12-15
14 Аубакиров Я.А. Извлечения из опубликованных работ в разные годы. - Алматы: Қазақ университеті, 2000. - 270 с.
15 Сатубалдин С. Приоритетное направление экономического сотрудничества Казахстана и России // Транзитная экономика. - 2000. - №2.-С.27
16 Международное экономические отношения. Учебное пособи/ под редакции Елемесова. - Алматы: Қазақ университеті, 2001. - С.71
17 Нарибаев К.Н. Экономическая стратегия Казахстана в контексте мирового опыта // Вестник КазГУ, серия экономическая. – 1998. - №11.- С.3
18 Нұрпейсова К.Қ. ЕурАзЭҚ-тың интеграциялық әлеуеті // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы. - 2003. - №2. – 24-26 бб.
19 Исингарин Н.К. Таможенный союз: дела и планы. - Алматы, 2000. - 216 с.
20 Казбеков Б.К. Внешнеэкономические отношения в переходный период. - Алматы: Ғылым, 1996. - 128 с.
21 Бегманов А.С. Таможенная политика Казахстана и проблемы ее разви¬тия в условиях глобализации: автореф. ... канд. эконом, наук: 08.00.05. - Алматы: Университет «Туран», 2002. - 25 с.
22 Исингарин Н.К., Масакова С. Евразийское экономическое сообщество и проблемы вступления в ВТО Казахстана // Аль-Пари. - 2002. - № 3. - С. 24.
23 Деркач А., Веретеников С., Ермолаев А. Бесконечно длящееся настоящее. - Украина: Четыре годы пути. - Киев, 1995. – 50 с.
24 Аубакирова Ж.Я. Интерпретация в агропромышленном комплексе: перспективы развития // Вестник КазНУ, серия экономическая. – 2004. -№2. – С.10-12
25 Концептуальная программа развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 1993-1995 годы и до 2000 года. - Алматы, 1994. - С.30
26 Краткий отчет о результатах исследования технологического состояния нефтегазового, энергетического, приборостроения и других видов машиностроения Республики Казахстан. - Астана, 2004
27 Центр маркетинга и аналитических исследований. Финальный отчет по теме «Анализ состояния и перспективных направлений развития машиностроения в РК». - Алматы, 2004
28 Есимов А. Сельское хозяйство: иерархия приортитетов // Казахстанская правда. - 2002. - 26 июля
29 Беклемишев П.И. Республиканское государственное предпритятие «Национальный Центр по комплексной переработки минирального сырья Республики Казахстан». - Алматы, 2003. – 105 б.
30 Калиев Г.А. Аграрная проблемы на рубеже веков. - Алматы, 2003. – 125 с.
31 Социально-экономическое развитие РК (Краткий статистический бюллетень). - Алматы, 2003.
32 Основы экономической безопасности: уч. пособие. - РЭА им. Г.В.Плеханова / под ред. Е.А.Олейникова. -М., 1997. – 123 с.
33 Аубакиров Я.А. Экономическая теория в условиях рыночных преобразовании. –Алматы:Қазақ университеті, 2003. – 162 с.
34 Санкебаева А.Т. Национальная безопасность: сущность, структура и приоритеты // Казахстанская философия в канун ХХІ века. - Алматы, 1998. -165 с.
35 Нурманов А.О. Социальные факторы развития национальной экономики : автореф. дисс. канд.экон.наук. - Алматы, 2004. - С.26
36 Сенчагов А.К. Экономическая безопасность: геополитика, глобализация, самосохранение и развитие. -М.: Финстатинфом, 2002. – 120 с.
37 Кайгородцев А.А. Государственное регулирование агропромышленного комплекса Казахстана как основа обеспечения национальной продовольственной безопасности // Проблемы современной экономики. - 2005. - №3. – С.12-14
38 Баяндин Б.К. Конкурентоспособность, открытость и безопасность казахстанской экономики //Макромаркетинг Республики Казахтан: теория и практика: материалы Международной научной конференции 25-26 апреля 2002 г. – Алматы: «Қазақ университеті», 2002. – 303 с.
39 Жатканбаев Е.Б., К.И. Байзакова, Г.Т. Куренкеева. Приоритеты национальной безопасности в условиях глобализации. – Алматы: «Қазақ университеті», – 2006. – 330 с.
40 Статистическое обозрение Казахстана. – 2007. -№4.
41 Гумеров Р. Продовольственная безопасность РФ // Российский экономический журнал. – 2006. №11-12.
42 Күрішбаев А. Ауыл шаруашылығындағы өнім өндірудің бәсекеге қабілеттілігі // Егемен Қазақстан. – 2008. – 12 мамыр
43 Спанов М.У. Экономическая безопасность системные факторы.-Саясат. - 1999. - N3.- С.32-34
44 Спанов М.У. Концептуальные основы экономической безопасности // Саясат. - 2004. - С.61
45 Назарбаев Н.Ә. Мемлекеттік саясаттың басты мақсаты – Қазақстан халқының әл-аухатын арттыру. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2008. – 1 наурыз
46 Гумеров Р. Продовольственная безопасность РФ// Россиский экономический журнал.-№11-12.-2006
47 Алшанов Р., Ә.Әшімбаева Жаһандық экономика және Қазақстан // Егемен Қазақстан. – 2007. - 28 ақпан.
48 http://www.stat.kz
49 Қалиев Ғ. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету – ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету // Айқын. – 2005. - 16 маусым.
50 // Статистикалық бюллетень – Алматы, 2007. - №12(96) – 515 б.
51 Дж. Порте Кредитная система в сельском хозяйстве Нидерландов //АПК-экономика, управление. – 2005. – №8. – С. 132-136
52 Алимбаев А.А., Алпысбаева С.П., Тазабеков А. Экономическая безопасность современной модели воспроизводства экономики Казахстана // Аль-Пари. - 2001. - №1-2. - С. 53.
53 Рыманова Л. Финансовая устоичивость сельскохозяйственных предприятий // АПК. - 1998. - №10
54 Мониторинг развития аула (села). Стат. Сборник январь-сентябрь 2004. – Алматы, 2004. - 227с.
55 Раймбекова А. Классификация микроинституциональных структур сельскохозяйственного производства //Вестник КазНУ. Серия экономическая. - 2002. - N4. - С.67
56 Карелин В.С. «Финансы корпораций» Дашков и К. –М., 2005. – 123 с.
57 Жакупов Н. Корпоративное управление в Казахстане: финансовые аспекты и зарубежный опыт // РЦБК. – 2002 . - № 2. - С.45-51.
58 Новиков В. Институциональные преобразование в селском хозяйстве // Экономист. - 1996. - №12. - С.69-75
59 Кооперативы в агробизнесе /ПРИЦ «Фермер». – М., 1991. - С.11
60 Ертазин Х. Становление и развитие агробизнеса в Казахстане.-Алматы: Білім, 1999. - С.96-98
61 Сельскохозяйственная кооперация: теория, мировой опыт, проблемы возрождения в России / Отв.ред. академик ВАСХНИЛ Буздалов И.И. - М.:Наука, 1997. – 256 с.
62 ВНИИТЭИ агропром, 1990, информационное сообщение от 28 мая, №198/6735
63 Ингалсби Д. Кооперативы в агробизнесе. ПРИЦ «Фермер». – - М., 1991.С.6.
64 Коваленко Н., Янушкеевич Д. Организация сбыта плодоовощной продукции в восточных землях ФРГ //АПК-экономика, управление. – 2005. – №11. – С. 77-82
65 Косолапов Г. Финансовые рынки и финансовые институты //РЦБ. – 2005. - № 2. – С.20-22.
66 Есиркепов Т.А. Право крестьянина на выбор.Казахстан: экономика и жизнь.-1993. - №11.- С.5
67 Сирополис Н.К. управление малым бизнесом. - М., 1997. С.140
68 Қазақстан Республикасының “Салық және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi төлемдер туралы” Заңы. – Алматы, 2002. - 125 б.
69 Абалкин Л.А. Экономическая безопасность России: угрозы и их отражением // Вопросы экономики. - 1994. - N12. – С.12-15
70 Ермекбаева Б.Ж. Салықтар және салық салу: Оқу құралы – Алматы: - 2003. – 131 б.
71 Iлиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. Қаржы: оқулық. – Алматы: 2003. – 448 б.
72 Баяндин Б.К. Мировой опыт обеспечения экономической безопасности // Вестник КазНУ. Серия экономическая. - 2004. - N6. - С.121
73 Финансы Республики Казахстан. Статистический ежегодник. Алматы, 2004.
74 Салықтарды есептеу тәртібі туралы: Инструкция №39. ҚР Ұлттық салық қызметі. - Алматы, 2003. – 25 б.
75 Мельников В.Д. Ли В.Д. Общий курс финансов: учебник. – Алматы: Институт развития Казахстана, 2001. – 285 с.
76 Волкова Н.О. Салық жеңілдіктері туралы // Экономика и жизнь. – 2003. - №5. – 25-28 бб.
77 Оспанов М.Т., Р.Р.Аутов, Х.Ергазин. Теория и практика агробизнеса, Алматы, 1997. - С.303.
78 Ильясов К.К., Зейнелғабдин А.Б., Ермекбаева Б.Ж. Налоги и налогообложение. – Алматы: Рауан, 1995. - 245 с.
79 Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управления финансами (теория и методология). –Алматы:Экономика. – 2000. - 293 с.
80 Андреева А. Организационные предпосылки конкурентоспособности предприятия. - 2005. - №5. – С.12-14
81 ҚР ауыл шаруашылығы министрі С.Үмбетовпен сұхбат // Егемен Қазақстан. – 2005. - 29 маусым
82 Горемыкин В.А. Лизинг: учебник. - М.: Дашков и К, 2003. – 245 с.
83 Лещенко М.И. Основы лизинга. - М.: Финансы и статистика, 2002. – 120 с.
84 Қазақстан Республликасы Парламенті. Қаржы лизингі туралы ҚР заңы // Егемен Қазақстан. – 2007. – 15 наурыз
85 Джумагельдиева Т.А. Конкуренция: теория и механизмы развития.-Алматы, 2003. – 130 с.
86 Майкл Портер. Международная конкуренция. -М.: Международ. Отношения, 1993. - 896 с.
87 Белгибаева А. Кластер как инструмент повышения конкурентоспособности сельскохозяйственной продукции // Транзитная экономика. – 2005. -№3. – С.12-14
88 Тулегенова М.С. Кластерный подход в создании интегрированных структур // Вестник КазНУ, серия экономическая. - 2004. - №2 (42). - С.104
89 Сагадиев К. Кластерные формы не для проформы // Казахстанская правда. – 1999. – 18 марта
90 Кластерное развитие Казахстана: проблемы и пути их решения // Банки Казахстана. – 2007. - №2 (42). – С.12-14
91 Berrada M. Cours de comptabilite analitique. Casablance: Sochexpress, 1980.
92 Marjolein C.J. Caniels and Henny A. Romijn "SME clusters, acquisition of technological capabilities and development: concepts, practice and policy lessons", paper for the 5* EUNIP conference. - Vienna, Austria, 2001. Р. 21.
93 Бишимбаев К.В. Повышение конкурентоспособности экономики Казахстана на основе кластерного подхода: автореф. дисс. канд.экон. наук. – Алматы, 2006. – 24 с.
94 Ризаходжаев А.А. Экономические основы и эффективность формирования кластеров в АПК: автореф. канд. дисс. – Туркестан, 2007. - 24 с.
95 Кенжебаева З.С. Кластерный потенциал в условиях модернизации национальной экономики // Научно-практический журнал «Транзитная экономика». - 2007. - №6. – С.136-144.
96 Мамутова Қ.Қ., Сапаралиев Т.Ж. Қазақстанда кластерлік экономиканы дамытудың мәселелері // «Әуезов оқулықтары»: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясы еңбектері. – Шымкент, 2006. - 137-139 бб.
97 Товагавилова А.Т. Оңтүстік өңірдегі мақта кластері және оның ерекшеліктері // М.Әуезов ат.ОҚМУ аспиранттары, магистранттары, зерттеушілердің ғылыми еңбектер жинағы. –Шымкент, 2005. - №6. - 87-90 бб.
98 Таласов М. Внутренний монополизм технологии производства структурная основа модели кластерного комплекса // Поиск. - 2008. - №4. –С. 25-28
99 Медешова Г.А., Илашева С.А. Кластерное развитие туристической деятельности в ЮКО // Труды Республиканской научно-практической конференции: Роль и задачи образовательных учреждений в формировании основ «умной экономики. – Шымкент, 2007. – С.68-71
100 Раимбеков С.Г. Создание и поддержание конкурентоспособности на основе кластерного подхода к организации бизнеса в регионе // Вестник университета «Туран». – 2008. - №4(40). - С. 26-31
101 Концепция устойчивого развития агропромышленного комплекса РК на 2006-2010 годы. - Астана, 2005. – 25 с.
102 Купешова С.Т. Теория и практика инновационного процесса в переходной экономике РК: дисс.канд.экон.наук. - Алматы, 2002. – 145 с.
103 Салимбаев З.Д. Проблемы устойчивого развития рынка аграрной продукции Казахстана // Вестник КазНУ. серия экономическая. – 2006. - №4.- С.12-14
104 Алшанов Р. Экономика Казахстана: новые рубежи // Казахстанская правда. – 2006. – 09 июня
        
        әл - Фараби атындағы Қазақ  ұлттық университеті
ӘӨЖ 330. 341.1 (574) ... ... ... ... ... ... мен ... – Экономикалық теория
экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін ғылыми дәрежесін алу
үшін ұсынылған
ДИССЕРТАЦИЯ
Ғылыми жетекшілер
э.ғ.д., профессор, ҰҒА ... Я.Ә ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1 ... ... ... ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ ДАМУ
НЕГІЗДЕРІ ................................................ 9
1.1 Жаһандану жағдайында агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... ... кешеніндегі агроөнеркәсіп интеграциясы
...................... ... 25
1.3 Ұлттық азық-түлік ... ... ... 37
2 ... ... ОРНЫҚТЫ ДАМУ МӘСЕЛЕЛЕРІ 54
2.1 Ауылшаруашылық ... ... ... және ... ... ... ... жағдайында ауылшаруашылық кәсіпорындарына салық салу .. ....70
2.3 Агробизнес ... ... ... 81
3 ... ... ҚАЗАҚСТАННЫҢ АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІН ... ... ... ҚР аграрлық ... ... ... ... ... Қазақстанда агробизнесті агроөнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... ұйымына енуі жағдайындағы Қазақстан ... ... ... ... ету бағыттары
............................... .119
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
...................... ....126
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ …………………………….... 130
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
.................................134
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ...... ... – ауыл ... ... – ауыл ... ... – жауапкершілігі шектеулі серіктестік
АҚШ – Америка Құрама Штаттары
БСҰ - бүкіләлемдік сауда ұйымы
ҒЗТКЖ (НИОКР) - ғылыми зерттеулер және ... ... - ... ... ... - ішкі ... өнім
ЖҰӨ - жалпы ұлттық өнім
ҚҚС – қосымша құн салығы
КСРО – Кеңестік Советтік Республикалар Одағы
БСҰ - бүкіләлемдік ... ...... ... Республикалар Одағы
ТМД – тәуелсіз мемлекеттер достастығы
РМК - Республикалық мемлекеттік кәсіпорын
ЕурАзЭҚ - ... ... ... - ... қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымы
КО – кедендік одақ
ЭҚ - экономикалық қауіпсіздік
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. ... ... ... ... өркениетті кезеңдегі келбеті және аграрлық сектордағы
кәсіпкерліктің қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... және ... жан-жақты зерттелген.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Экономикалық теорияның маңызды саласы ... ... ... ... сектордың бүкіл экономикада, әлеуметтік
жүйеде алатын орны ерекше. Қазақстан республикасы үшін агроөнеркәсіптің
дамуы - өте ... және қиын ... ... ... ... ... еліміздің экономикалық саясатының ... ... ... ... ... алған жылдарынан бастап аграрлық реформаларды жүзеге
асырудың ... ... ... бірі - ... ... ауыл ... салаларының агроөнеркәсіптік интеграциялануымен
ұштастыру. Бұл саланы зерттеудің ерекше тұсы – ҚР Президентінің ... - 2030” ... даму ... ... ... байланыстарының белсенді қатысуы мен агробизнесті дамыту
мүмкіндігінің ұзақ мерзімдік басымдылығын жүзеге асыруға арналуы [1, 3 ... ... ... экономикалық алғышарттары бар, кең ауқымды
өндірістік қуаты жұмсалмаған, ... ... ауыл ... ... ... ... мен ... дамыған рыногындағы
айырықша экспорттық әлеуеті. Екінші жағынан, әлеуметтік ...... ... көбі ауылды жерде тұрады. Өнеркәсіпті ... ауыл ... ... ... ... ... ... бастаманы
қолдау қажеттілігі - әсіресе еліміздің ... ... ... ерекше
өзектілігі болуында.
Агроөнеркәсіп өндірісінің тағы бір ерекшелігі – ауылдық ... 2010 ... ... ... бағдаламасы қабылданып, ондағы
міндеттер уақытымен орындалуында. Сонымен қоса, Үкіметтің 2003-2005 жж.
«ауылды көтеру ... деп ... ... ... ... ... ... етуді, ішкі және сыртқы рынокта өндірістің
бәсекеге ... ... ауыл ... ... ... дамытуды және еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қарастыруы
диссертациялық жұмыстың зерттеу мақсатының ... ... ... ... ... жылдардан басталған экономикалық реформалар,
билік орындары қабылдаған нормативтік-құқықтық актілер мен ... да ... ... ... ... ... ... қабілеттілігін
арттыруда шешуші роль атқара алмай ... ... Осы ... ... саласының бәсекеге қабілеттілігін арттырудың жаңа әрі тиімді
механизмдерін жасау қажеттілігін байқаймыз. Бұл ... ... бар ... ... ... аграрлық салада бизнесті
қалыптастырудағы ғылыми негіздемелерді жетілдіруді ... ... ... бұл ... ... қазіргі уақытта тек ғылыми жағынан
емес, сондай-ақ ... ... ... үшін өмірлік қажеттілік болып
табылады.
Тақырыптың зерттелу дәрежесі. Жақын және алыс ... ... ... ... ... ... Л.И. Абалкин, Б. Карлофф, С.
Батчиков, Е.В. ... В. ... А. ... Т. ... т.б.
еңбектерінде агроөнеркәсіптік кешенді дамыту мәселелері қарастырылады.
Сонымен қатар, отандық экономист ... ... оның ... ... Я.Ә ... А.Т. Әшімбаева, О.Б. ... ... А.Е. ... М.Б. ... К. ... Т.И. Есполов, А.
Қаңтарбаева және т.б. еңбектерінде агробизнес ... ... ... ... ... ... құрылымдарын дамытудың ауыл шаруашылығындағы ... ... мен ... ... ... өзектілігін арттыра бермек. Сонымен қатар, экономикалық
әдебиеттерде агробизнестің мәні, оның ... ... ... мен ... ... күні біртұтас қалыптасқан көзқарастар мен ... деп ... ... ... ... ... ... тұрғысынан тіпті аз зерттелген деуге де негіз бар. Осындай мәселелер
жиынтығы диссертациялық жұмыстың тақырыбын ... ... ... жұмыстың мақсаты – жаһандану жағдайында ... ... ... ... агроөнеркәсіп
саласының әлеуетін және мүмкіншіліктерін анықтау.
Зерттеу міндеттері:
- агробизнестің экономикалық категория ретіндегі мәнін кәсіпкерлік
теориясы негізінде, ... ... ... ... ... ұстанымда анықтау;
- агроөнеркәсіптік интеграцияның экономикалық маңыздылығын ұлттық
экономиканың бәсекеге ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздіктің шешуші
аспектісі ретінде теориялық-әдістемелік тұрғыда дәйектеу;
- нарық жағдайында агробизнесті дамытудың ұйымдастыру-экономикалық
қатынастарын сараптау негізінде ҚР агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... агробизнесті агроөнеркәсіптік кластерлер моделінде
ұйымдастырудың экономикалық тиімділігін сараптау арқылы отандық
аграрлық ... ... ... ... ... ... жаһандану және Қазақстанның Бүкіләлемдік сауда ұйымына қосылуы
жағдайындағы ұлттық аграрлық ... ... ету ... ... ... Қазақстан Республикасы аграрлық экономикасы,
агроөнеркәсіптік кешені.
Зерттеу пәні – ... ... ... ... және аймақтық әлеуетін ұлттық экономиканың бәсекеге
қабілеттілігі тұрғысында зерттеу.
Зерттеудің ... ... ... ... қазіргі отандық және шетелдік экономистердің еңбектері
құрайды.
Зерттеудің ақпараттық базасы – ... ... ... ҚР Үкіметінің қаулылары мен үкімдері және т.б. құқықтық-
нормативтік актілер, ҚР Ұлттық ... ... ... ... және ... мәліметтер көзінен құралады.
Зерттеудің барысында алынған нәтижелердің ғылыми жаңалығы:
- агробизнестің экономикалық ... ... мәні ... ... ... ... ... ескере отырып
айқындалды;
- агроөнеркәсіптік интеграцияның экономикалық маңыздылығы ұлттық
экономиканың бәсекеге қабілеттілігі тұрғысында талданды;
- азық-түлік ... ... ... ... ... ретінде теориялық-әдістемелік тұрғыда дәйектелді;
- рынок жағдайында агробизнесті дамытудың ұйымдастыру-экономикалық
қатынастарын сараптау негізінде ҚР ... ... ... ... белгіленді;
- Қазақстанда агробизнесті агроөнеркәсіптік кластерлер моделінде
ұйымдастырудың экономикалық тиімділігі дәйектеліп, ... ... ... ... қабілеттілік бағыттары
және мүмкіндіктері анықталды;
- жаһандану және Қазақстанның Бүкіләлемдік ... ... ... ... ... мүдделерін қамтамасыз ету бағыттары
салыстырмалы жүйеленеді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- аграрлық саланының ... ...... ... өндірістің
тиімділігін арттыру нарықтық механизмді игерумен тікелей байланысты,
агробизнестің экономикалық категория ретіндегі мәні кәсіпкерлік ... ... ... ... ескере отырып
айқындалады;
- әлемдік экономиканың жаһандану жағдайында ... ... ... ... ... ... факторы
болып табылады;
- ұлттық қауіпсіздіктің негізгі міндеті елдік дербестікті, ... ... ... ... ... ... ... ету
болғандықтан, азық-түлік қауіпсіздігі ұлттық экономикалық қауіпсіздіктің
шешуші аспектісі ... ... ... жағдайында агробизнесті дамыту мақсатында ҚР агроөнеркәсіп
кешенінің тұрақты даму мәселелерін айқындау маңызды;
- ... ... ... кластерлер моделінде
ұйымдастырудың экономикалық тиімділігі жоғары, ... ... ... ... ... артықшылықтарын
қалыптастыру және дамыту жолдарын анықтау өзекті болып ... ... және ... ... ... ... ... ұлттық аграрлық мүдделерін қамтамасыз ету қажеттігі
туындайды.
Зерттеудің ғылыми-тәжірибелік маңыздылығы ... ... мен ... бәсекеге қабілеттілікті арттыруда аграрлық
сала қызметінің даму ... әрі ... ... ... ... теориялық және тәжірибелік ұсыныстары агробизнес қалыптасуында
әлеуметтік-экономикалық қатынастар жөніндегі ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... реттеудің бағыттарын
анықтауда, Қазақстанда агробизнесті агроөнеркәсіптік кластерлер моделінде
ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының негізгі теориялық нәтижелері
мен қорытындылары халықаралық ғылыми-тәжірибелік, ... ... және ҚР ... ... ... жарияланды. Оның ішінде: «ҚР әлеуметтік-экономикалық дамуының
қазіргі кезеңдегі проблемалары» атты ғылыми- ... ... ... Абай ... ... 1998); ... ұдайы өндіріс
теориясының актуалды проблемалары» атты республикалық ... ... 22-23 ... 2002); ... даму ... ұлттық
экономика» атты ҚР ҰҒА академигі ... 80 ... ... ... ... конференцияда (Алматы қаласы, әл-
Фараби ... ... 8-9 ... 2005); ... ... ... атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Қазақ
Ұлттық аграрлық университеті, Алматы, 2007); «ҚР жаңашыл ... ... беру ... ... атты ... ғылыми-тәжірибелік
конференцияда (Халықаралық бизнес университеті, Алматы, 2008); «Қазақстан
экономикасының бәсекеге қабілеттілігі» атты ... ... ... ... ... 13-14 ... ... 2008).
Жұмыстың жариялануы. Диссертация жұмысының негізгі нәтижелері бойынша
жалпы көлемі 6,6 баспа ... ... 16 ... ... ... шықты. Ғылыми
мақалалар тізімінде: 4 ғылыми мақала ҚР Білім және ... ... ... ... ... жарыққа шықты.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы және көлемі. ... ... үш ... ... ... ... қорытынды және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен құралған, 6 кесте, 4 суреттен тұрады.
1 АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІНІҢ ... ... ... ДАМУ
НЕГІЗДЕРІ
1.1 Жаһандану жағдайында агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... 90-шы ... ... болған агроөнеркәсіптік кешеніндегі
дағдарыстық жағдай ауыл шаруашылық өндірісінде ... ... ... ... көп шығатынын, еңбекті мотивациялау механизмінің
дамуының баяулығын, ауыл тұрғындарының ... ... ... ... ... бағаның жоғары болуын, жаңа техника ала
алмауын, өнімдерін өткізе алмауын т.б. ... ... ... ... материалдық-техникалық базасының
дамуы жоғары деңгейлі технологияны, еңбек өнімділігіне жетуде ... ... ... бойынша да артта қалып отырды. Ауыл шаруашылығына
бөлінген күрделі қаржы ... ... ... құралдарының орнын толтыруға
кетіп отырды, ал активті еңбек құралдарына, энергия ... ... ... ... ... жеткен жоқ. Сонымен бірге
материалдық-техникалық базаның арта ... ... ... мал
шаруашылығымен айналысуы және бүкіл-одақтық еңбек бөлінісіндегі алатын
орнына да байланысты ... ... ... ... ... 10 жыл ішінде
агроөнеркәсіптік кешен саласында да ... ... ... болды.
Саладағы бұрынғы мемлекет меншігінде болып келген шаруашылықтар ... ... ... алу мен жекешелендіруді жүзеге асыру
барысында меншіктің әр түрлі формаларының қалыптасып, жетілгені белгілі.
Соның ... ел ... 40 ... ... қосып отырған ең үлкен
сала бірте-бірте нарықтық қатынастарға қарай ойысты. Дегенмен, ... ... ... асыру оңайға соққан жоқ.
Тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдарында әсіресе ауыл ... ... ... ... Ол ... себебі - рыноктық экономиканың
негізгі ... анық ... ... ... ... жаңа ... ... ғылыми негізделмеген, үстірт шешімдер қабылдаудан болғаны
белгілі. Аталған ... ... ауыл ... ең ... – осы ... ... процесінің дұрыс жүргізілмеуі,
жергілікті жағдайдың пісіп-жетілуін ескеретін эволюциялық жолмен ... ... ... ... ... ... ... АӨК саласындағы жекешелендіру кері әсер туғызды: ол мемлекеттік
реттеуді ... ауыл ... ... ... ... әкелді.
Аграрлық қатынастар проблемасы бойынша ғалымдардың теориялық ойлары
әкімшілік ... ... іске ... ... ... бұрынғы
социализм кезіндегі ауыл шаруашылық өндірісінің ... ... ... ... ... деңгейінің өсуін т.б.
жатқызуға болады. ... мен ... ... ... жағдайлардың мәнін және қандай жағдайда қолдануын дәлелдеу үшін
ғылыми талдау қажеттігі туындады. Бұл әсіресе ... ... өту ... маңызды болып табылды, өйткені ұйымдастырушылық-
құқықтық, экономикалық-әлеуметтік аспектілерде де ... бір ... орын ... ... Ірі қарама-қайшылықты баға либерализациясынан
және еңбеккердің тиісті үлесін анықтау механизмінде, яғни пайда бөлудегі
тегін, ақылы ... ... да ... болады. Басқа жағынан
қарасақ, жекешелендіру көптеген жағдайда есепке алынған жоқ, ал ол аграрлық
өндірістің технологиялық ... ... ... меншікті жекешелендіру социализмнің ресурстарды теңгерімді
бөлу қағидасына сәйкес, ... ... ... ... даму ... ... жүргізілді. Кеңшарлар және ұжымшарлар
негізінде ... ... жаңа ... ... ... ... кооперативтер, шаруашылық серіктестіктер) құрылуы
әрі кәсіпорын ... әрі АӨК ... ... ... ... бұзылуына, мамандандыру және өндірістің
шоғырлануының ... ... ... ауыл ... көрсетуші салалардағы монополистердің ешқандай бақылаусыз іс-
әрекеттерінің орын алуына әкелді.
Қазақстандағы жүргізілген ... ең ... ... ... оның ... ... ... өндірістік саласында
монополиялық жағдайды күшейткендігінен, ... ... ... ... агроөнеркәсіптік кешенінің звеноларында сауда-делдалдық
істің ұлғаюына әкелуі. Осының салдарынан ... ... ... ... көлемі және ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеу төмендеді,
малдың, ... басы ... есе ... ... ... ... көбейді.
Өнеркәсіп өнімдеріне көтерме баға өсті.
Рыноктық қатынастардың орнығуының ... ... ... шаруашылықты жүргізудің көптеген формаларының әрекет етуі әлі де
болса баяу бағытта іске ... ... ... ... ... ірі ... кәсіпорындар таратылды, оның есесіне қол еңбегімен
жұмыс істейтін, шаруашылық қызмет ... ... аз жер ... ... ... ... ауқымын, тұрғын халықтар иелігіндегі жерін
кеңейтті. Алайда, ауыл шаруашылығында ұсақ тауарлы, тиімділігі аз ... ... ... саны ... ал ... ауыл ... және ... сектордың мәнділігі төмендеді. Рынок
жағдайында бұл тығырықтан шығудың негізі – шаруашылықты жүргізудің көптеген
формаларын ... ... іске ... Бұл жағдайда «Ауыл» бағдарламасы, ауыл
шаруашылығын дамытудың ... ... ... ... ... ... ... сектор арқылы экономикалық жаңартуларды көбейту мақсатында
2003-2005 жылдарға арналған ҚР агроөнеркәсіптік ... және ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасы қабылданды.
Қабылданған бағдарламалардың басты мақсаты – агроөнеркәсіптік ... ... ... және ... ... өнім
шығару негізінде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады.
Рыноктық қатынастың іске асуы ауыл шаруашылығындағы меншік иелеріне
негізделеді. ... ... ... ... ... ... пайдалары бар шаруалар шаруашылықты
дербес жүргізіп, еңбек нәтижесінің жемісін өздері ... ... ... ... дәл осы ... бел ... ... рыноктық жағдай ауыл шаруашылығында жұмыс жасайтын агробизнестің
өндірісін тиімді жүргізе отырып, дамуы рыноктағы баға, сұраныс пен ... ... ... ... ... ... тікелей
байланысты. Агробизнестің бір артықшылығы - өндіріске ... ... ... қатарлы техника-технологияларды қолдануы, ... ... ... ... алуы. Сол себептен де, қазіргі
кезде агробизнесті дамыту үшін олардың рынок механизмін игеруге ... ... ... шаруашылық шикізаттарынан азық-түлік және басқа да тауарлар
өндірісінің жаңа ... ... ... өнім ... тек ... өндіріс
қызметіне жатады. Ал, осы өнімнің аз бөлігі ғана ... таза ... де көп ... ... ... ... Ауыл шаруашылық өндірісі
оңашаланған өзін-өзі ұдайы өндіретін ... жаңа ... ... ... ... ... жаңа ... еңбек бөлінісінің арқасында,
аграрлық өндіріс қоғамдық капиталдың ... ... ... ... және ол осы ... даму ... сәйкес дамитын болады. Бұған
қоса, аграрлық ... ... ... ... ... ... өндіріс құралдарын өндіретін салаға айналады. Ғалымдардың бір тобы
агроөнеркәсіптік кешенді жалпы ауыл ... ... ... енді бірі ... ауыл шаруашылығын агроөнеркәсіптік кешеннің
құрылымында қарастыру керек деген ... алға ... ... қалай алып
қарасақ та бұл екі сала бір-бірімен өте тығыз байланысты әрі бір-бірінің
толықтырушы құрамды бөлігі ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығын аралас салалармен бір кешенде
зерттеу дами ... ... ... кешен» түсінігі пайда
болып, ғылыми және іс-тәжірибелік қолданысқа еніп кетті [2, 67 ... ... ауыл ... ...... деп ... ... Агроөнеркәсіптік кешеннің үш саласы – қор
шығаратын салалар, ауыл ... және ауыл ... ... ... ... және ... айналысатын салалар кешені. ... ... ... ... ... Т.И. ... агроөнеркәсіптік кешеннің мәні мен мазмұнын барынша ашатын, әрі
оның экономикалық табиғатына сай келетін анықтама ретінде тануға болатынына
көз жеткіземіз. Агроөнеркәсіптік ... – бұл ... ... ... ... ... ... қайта өңдеумен, және тұтынушыға
жеткізумен айналысатын салалар жиынтығы [3, 15 б].
Қазақстанда агоөнеркәсіптік кешен экономиканың аса ... ... осы ... ... ... қажетті заттардың 2/3 бөлігін, ұлттық
табыстың ... ... ... 1/3 ... ... ... 40%-ін
агроөнеркәсіп кешені құрап келді. Жеңіл өнеркәсіптің 50%-і, ... ... ... кешені шикізаттары арқылы жұмыс
атқаратындығын ... ... ... ... айқын.
Ауыл шаруашылық жерінің жалпы көлемі 222,3 миллион гектар, оның ... жер 36 ... ... ... ... ... астам гектар
және шабындық жер 5 миллионға жуық гектарды ... ... жан ... ... 2,2 ... ... ... Бұл дүние жүзіндегі ауыл
шаруашылығы жағынан дамыған көптеген ... ... көп. ... ... ішінде жыл сайын орташа есеппен 24 миллион тоннаға жуық астық, ... ... жуық ет, 3,5 ... тоннадан астам сүт және 100 ... жуық жүн ... ... ... ... континенттің үлкен аймағында өнім ... ... ... ... ... ... ... негізгі
ұдайы өндірістік салаларының бірі болып табылады. Агроөнеркәсіп кешенінде
ұлттық табыстың ... бір ... ... өндіріледі. Республиканың
агроөнеркәсіптік кешенінің ауқымды потенциалын мына жағдайлардан байқауға
болады. ... ... ... ... өте ... бар, оның ... ... 223 млн. га құрайды, соның ішінде егістік
жерлер 21 млн.га немесе ... ... жан ... шаққанда 1,5 га-дан
келеді. Екіншіден, ауылда едәуір еңбек ... ... ... ... ... 45%-ы ... ... климат жағдайлары
бидай және бұршақ дақылдыларды, картоп, көкөністер және т.б. өндіруге
қолайлы. Төртіншіден, мал ... үшін ... мол қоры ... ... ... 84% -ын құрайды).
Республика топырағы құнарлы, бұл егін егуге және мал ... ... ... ... ... егін ... ... қамтамасыз
ету маңызды, себебі Қазақстанның геосаясаттық орналасуы Еуразиялық
континенттің егін шаруашылығы ... ... ... Ауыл ... ... Қазақстан өнімді бүкіл әлем ... ауыл ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, соңғы
уақытта елімізде ұн экспорты жақсы дамып келе ... ... ... ... де ... белсенді түрде шұғылдану қажет.
Агроөнеркәсіп кешенінің өндірістік және экономикалық ... ... ... ... өндірушілерінің пайдалануында барлығы 197,3
млн.га. жер, оның ішінде 35,5 ... ... бар. ... шаруашылығында
еңбек ететін халықтың 35%-ы агроөнеркәсіп кешенінде.
Зерттеуші К.Б. Білеутаеваның көзқарасы бойынша аграрлық ... екі ... ... Оның ... сол ... ... пайда
болған ұйымдастырушылық-өндірістік мектептің пайда болуымен ... (А.В. ... А.Н. ... Н.П. ... және т.б.), ... ... ... саласын зерттеудегі реформаторлық бағыттың қалыптасуы
болды, онда нақтылы ... ... ... ... ... экономиканы кооперативтік-рыноктық, көп
укладты ... ... құру ... асты [4, 27 6 ... ... ... ... әлеуметтiк қатынастар жүйесінің
кұрамдас бөлiгi ретiнде материалдық игiлiктердi өндiру, ... ... ... ауыл ... ... ... адамдар
арасындағы өзара қарым-қатынастар жиынтығын ... ... ... — бұл ... ... ... Ауыл шаруашылығы кәсiпорындарының
табыс мөлшерi ... емес ... бір жер ... ... өнiм ... бұл да осы саланың ерекшелiгi болып табылады. Жер көлемi аса
үлкен ... да, ... ... ... ... табыс мөлшерiне
байланысты iрi шаруашылыққа жатады.
Ауылшаруашылық саласының ... ... ... ... негізгі
айырмашылығы – жер - басты өндіріс құралы, еңбек заты, еңбек құралы ... Ауыл ... ... жер ... өте шектеулі, олар табиғи
және экономикалық құнарлылығы ... ... ... күштердің даму
деңгейі бірдей емес ауыл ... ... ... ... де
әртүрлі. Өнімді жерлердің құндылық сипаты олардың бонитеті нәтижесінде
белгілі болады. ... ... жер ... ... және ... сипттайтын маңызды көрсеткіш болып табылады. Осы көрсеткіш
негізінде ... ... ... ... ... Жер құнарлылығының кейінгі маңызды көрсеткішіне жердің
орналасу аумағы жатады. Мысалы, акыл ... ... ... ... бағалау олардың ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізу ... ... алу ... ... ... ... экономикасының рыноктық қатынастарға түбегейлі
өту реформасмы ... ... ірі ... ... ... ... жер реформасы туралы да дау көп болды. Алайда, ... ... ... ... ... және ... ... дәрежеде ескерілмей, жер реформасын ... де ... ... ... Қазақстанда “Жер туралы” заң қабылданды, мұнда жерді
иелену арқылы жаңа құрылымның қалыптасуы арқылы халықаралық ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Республикада жерді жеке
меншікке беру формасы да қалыптасып жатыр. ... ... ... дамыту жерді меншіктену проблемасын шешу шарттарын анықтай
алмайды. Ресей академигі А.Емельяновтың ойынша осыдан ... ... ... туралы реформалардың барлығы дерлік ауылшаруашылығының басқа
да проблемаларын ... ... бір ... ... ... ... алып келеді [5, 4 б.].
Жер – ауыл шаруашылығының басты, алмастыруға келмейтін элементі болып
келеді. Ал жер қатынасы және ... ... ... ... ... ... Бірақта ауыл шаруашылық тұрғысынан қарастырсақ жер
шаруашылықтың ... ... ... да, ... ... ... ... Бұл үшін сонымен қатар жеткілікті қаржы ... ... сай ... және ... ... ... ... құрылым және де қызығушылығы бар жұмысшылар, шаруалар – ... болу ... ... ... ... тәжірибесі
көрсеткендей, ауылдың материалдық-техникалық ... ... ... ... өндіріс пен саудалық қатынасты жақсарту үшін
мемлекет тарапынан ... ... ... жеке ... ... механизмінің аспектілері көп.
Бұлардың маңыздысы нарықтық - жер айналымы. ... ... ... ... ... мұнда тауар нарығы, капитал мен еңбек, жер
нарығымен толықтырылады.
Жер - барлық мемлекеттерде де ... ... ... ... ... және
мемлекеттік органдар оның қолданылуын реттеп отырады. Бұл мәселені ... ... ... ... меншігіне бермейді. Бұл қағида жер нарығына
да қатысты. Ол реттеліп отырылылуы ... ... ... ... заң бойынша
жерді кімге беру керек екендігі, қандай мақсатпен және ... ... ... ... ... ... басқа елдерден өзiндiк ерекшелiктерi бар, ол бірiншiден
жер ресурсының молдығы. Осы ресурс ... ... ... ... бос ... ... ... халқының жартысына жуығы ауылда
тұрады, олардың көпшiлiгі жұмыссыз немесе толық ... ... ... ... ... ... шаруалардың саны 3-15 пайыздан
аспайды, сондықтан біздегі ауыл ... ... ... ... және ол тиімсіз. Ауыл тұрғындарының табыс көзін көтерудің ... ауыл ... ... ... емес ... ... ашу.
Ауыл жылдарында ауылдық жерлерде 208 мың жұмыс орны ... ... ... бес есе көп. Ауыл ... ай ... ... нақты жалақысы екі есе өсті. Қабылданған
шаралар жоғары дәрежеде даму мүмкіндігі бар ауылдық елді ... ... ... ... ... осы ... ... олардың саны 31℅-ға
өсіп, олардағы адамдар саны 692 ... ... ... ... ... ... төртінші топтағы елді мекендер қазір жоқ. Тұтас алғанда, үш ... ... елді ... ... халық саны 45 мыңға жетті. Бірақ ... де ... ... ... ... ауылдағы адам ресурсы әлі күнге дейін
жұмыс күшi ретiнде толық пайдаланылмай келеді. Мiне, ... ... ... күні азық-түлiк өнiмдерінiң үлкен бөлiгi ... ... ... осы бiр ... ... ... ... тиімді пайдаланып отыр.
Елімізде агроөнеркәсіп инфрақұрылымының нашар дамуынан ауылшаруашылық
өнімдері мен ... ... ... ... мен ... ... мен ... қызметі әлі толық жолға қойылмай отыр.
Қолда бар элеваторлық қуаттар ... ... ... ... ете ... ... ... өнімі көлемінің 30% –ға жуығы ысырапқа ұшырауда.
Материалдық өндіріс сфераларының шамадан тыс шашыраңқы ... ... ... мен жол ... ... ... да
қолбайлау болуда. Мысалы, Қазақстанда бір пагон километр автожол жүйесіне
көрсеткіш – 38 м., Өзбекстанда - 129 метр, Украинада – 324 ... ... 600 ... ... ... аз орналасуы да (бір км²- ге 6 ... ... ... орналастыру мен дамытуға ... әсер ... ... ... ... ... ... орасан көп болуы, топырақтық–климаттық аймақтың көптүрлілігі мен
олардың ... ... мол ... ауыл ... ... сорттарының және мал тұқымдарының генетикалық мүмкіндіктерінің
болуы, ауыл ... ... ... ... ... ... агралық саланы дамытуға негіз бары айқын.
АӨК-нің қалыптасуы және егіншіліктің өнеркәсіптік агрономияға айналуы,
капиталдың ауыл шаруашылығына тартылуына жол ашып отыр, ірі ... ... төрт ... ... ... ... қалыптасып отыр. Мұнда
басты рөлді ... ... ... ... жүйесі арқылы,
капиталдың жалпы айналысына, еңбектік жеке меншікке негізделген шаруашылық
қожалықтары ... ... ... ... біздің ... ... ... ... деп ... Бұл пікірмен
толық келісуге болмайды. Себебі, агробизнеске қарағанда, ... ... ... кең. ... – жалпы бизнестің ... ... ... ... және ... ... айналысатын
бөлігі. Агробизнесте жүйесінде көбінесе ауыл шаруашылығы кәсіпорындары
болады.
Аграрлық ... ... ...... ... ... арттыру нарықтық механизмді игерумен тікелей байланысты. Ауыл
шаруашылығы мемлекеттік кәсіпорындарын жекешелендіру процесінде өндірістік
ресурстардан пайдалары бар ... ... ... ... ... ... өздері көруге талпынады. Еліміздің аграрлық секторы дәл
осы сатының бел ... ...... ... дамып келе жатқан экономиканың негізгі
салаларының бірі. Ол ауыл ... ... ... және оны ... ... ... үшін ... ресурстар шығарудан бастап түпкі өнім -
өнеркәсіп шикізаттары мен азық-түлік ... ... ... ... беретін үлкен бір жүйе.
Агробизнестің бір артықшылығы - өндіріске мамандануы, осыған сай
алдыңғы қатарлы техника-технологияларды ... ... ... ... бейімделе алуы. Сол себептен де, қазіргі ... ... үшін ... рынок механизмін игеруге барынша мүмкіндік
жасалуы қажет.
Агробизнес жыл ... және ауа ... ... яғни ол ... ... ... ... аяқталған кездегі түпкі өнімге бағынышты.
Агробизнестің тағы бір ... – ауыл ... ... ... ... ... ... арнасы жоқ болса жұмыс қиындайды.
Сондықтан, кез ... ... ауыл ... ... белгілі бір мөлшер
мен шектерде реттейді, ал реттеудің өзі мемлекеттік қолдау түрінде жүзеге
асады. ... ауыл ... ... ... ... ... тамақ
және химия өнеркәсібінде және басқа да ... ... ... ... ... қатар, халықты жұмыспен қамту көздерінің бірі. БСҰ-на
кіру қарсаңында Қазақстанда бәсекеге ... ... өнім ... ... ... белгілі. Бұл ең алдымен ауылшаруашылық саласын дамытуда
маңызды орын ... ... ... ... бір өнімнің өндірісін қайталай бермей
сұранысқа ие өнім өндіруге ... ... ... бар. ... ... ... ... отырып, табыс алудың жаңа көзін табуға мүмкіндік
береді. Тәжірибеден белгілі ... ... ең ... қосарланған
аграрлық өндіріс, яғни бір шаруашылық ішінде технологиялық жағынан әр түрлі
өнім өндіретін ... ... ... ... ... табылады.
«Агробизнес» ұғымының қолданылу тарихына әр түрлі анықтамалар берілген.
Ресейдің экономист-аграрнигі Е.В. Серова бұл терминді американдық ... ... ... ... ... береді [6, 16 б.]. ... ...... ... және ... ... әрбір
мүшенің жауаптылығына тікелей тәуелділігінде.Өндірістің негізгі
құралдарының бірі ... жері ... ... ... ... ... ... пайдалану, ауылшаруашылық дақылдарын
өсірудегі технологиялық процесті қатаң сақтауға байланысты.
Бизнес – қоғамға әлеуметтік–экономикалық ... алып ... Адам ... ... ... ... иесі – ... оның қызметі мен
коммерциялық идеяларын жүзеге асыру жолындағы тәуекелі үшін қоғамның берген
ақысы деп атады. ... ... ірі ... Макс ... ... ... себуші, экономика дамуының негізгі қозғаушысы деп санаған.
Бизнестің өзіне тән белгісі – жеке меншікке, өндіріс ... ... жеке ... ... ... топтық, акционерлік,
яғни ұжымдық нысанда болады. Бұл - мемлекет іскерлік ... ... ... сөз ... ... қаржыландырылатын мемлекеттік әлеуметтік-
экономикалық бағдарламаларды жүзеге асыруды мемлекеттік тапсырыс ... ... ... де ... алады. Мемлекет әлдебір іскерлікті
немесе жекелеген бизнес топтарын ... ... ... ... бар. ... дамыған көптеген елдерде мемлекеттік қолдауды,
бизнесті жүзеге асыру үшін жеңілдік ... ұсақ ... ... қожалықтары немесе тұтастай агробизнес пайдаланады.
Агробизнесті ұйымдастырудың ең қарапайым формасы – жеке іскерлік. Жеке
бизнес жаппай ... тар ... ... ... ... Оның
пайдасы мардымсыз және ол ... ... ... дәрежеде
қорғалмайды. Сондықтан бизнесмендер өздерінің күштері мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда ортақ фирма немесе басқа да біртұтас кәсіпорын
құру кезінде жекелеген бизнесменнің ... жеке ... ... Дей
тұрғанмен серіктестіктерде, кооперативтерде оның ... ... ... ... толық немесе ішінара біріктіреді.
Жеке іскерліктің бұл мүмкіндігі, оның ұжымдық әдісімен іс жүзінде қабысуы
бизнесті ... ... ... ... болып табылады.
Жаңа шаруашылық формаларының жұмыс істеуі алдыңғы уақыттарда өндірістің
мамандануын көтеруге бағытталуы тиісті, ал ол өз ... ... ... ... Ірі ... ... ... өндірістік
жүйе кеңінен дамуда. Өндірістің мамандану процесінің даму нәтижесінде бұл
елдерде фермер ауылшаруашылық өнімдерін өндірумен ... және әр ... ... қайта өңдеу, өткізу мақсатында партнерлік жағдайда
жұмыс істеуге енеді. Сонымен бірге жабдықтау, ... ... оның ... қызмет көрсететін фирмалармен қарым-қатынасқа
енеді. Әр түрлі меншік, шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... болуға тиісті.
Жекелеген дамыған елдерде фермерлік өндірісті дамытудың жалпыға бірдей
заңдылықтарымен қатар оның көлеміне, жер мен еңбекті ... ... ... ... ішкі және сыртқы байланыстардың
интенсивтілігіне қатысты ... ... бар. Тағы бір ... ... ... ... Мысалы, 80 жылдардың ортасында АҚШ-та бір
фермерге орташа 180 га жыртылған жер, Ұлыбританияда – 65 га, ... ... - 27-30 га, ГФР, ... ... ... Финляньдияда – 12-
16га, Греция, Португалия және Италияда – 4-6 га, Жапонияда - 2 ... [7, 32 ... ... ... ауыл ... шаруашылық
түрлерінің өндірістік құрылымының үлес салмағын пайымдасақ, бүгiнгi таңда
аграрлық саланың тиiмдiлiгін ... ... өз ... өндірiлетiн ауыл
шаруашылық өнiмдерiмен толықтай қамтамасыз ету — ең ... ... ... ... ... Елбасының 2008 жылғы Жолдауында айтылғандай
«Дамудың жаңа ... ел ... ... алдында бірқатар жаңа аса
маңызды міндеттер қойып отыр» [8, 6 б.].
"Қазақстан-2030" - ... ең ... ... ... ... дамуының, жалпы ұлттық өнiмнің негізін құрайтын
шикiзатты ... ... ... ... ... өнімге кезең-
кезеңімен алмастыру және елдің ғылыми-техникалық әлеуетін ... ... ... ... ... ... ... бұл үшiн барлық
алғышарттар бар. Бұнда біз бай табиғи ресурстарымен, бос ... ... ... ... ғылыми-техникалық қызметкерлер және
жоғары жалпы бiлiмдiлiк деңгейiмен ұштасқан арзан ... ... ... ... ... ... айта аламыз.
Ауыл шаруашылығы саласының рөлiн, оның ... ... ... ... ... көруге болады. Оның экономикалық өсуге қосқан үлесiн үш
түрлi бағытпен: ... ... iшкi ... өнімдi жасауға қосқан үлес
салмағымен тауар өнiмiнiң мөлшерi және тауар айналысына қатысуымен, сондай-
ақ, экономикалық ... бұл ... ... ... ... болады.
Рыноктық экономиканың даму үрдісі кезінде негізгі экономикалық
заңдылықтарды анықтау үшін ... ... ... ... өте ... ҚР ... ... халқына 2004 жылғы
Жолдауында «... алдымызда ... ... ... ... ... міндеті тұр. Қазіргі заманғы аграрлық ғылымды
дамытуды да естен ... ... ... [9, 57 б.].
Ауыл шаруашылығы тауарлары саудасының арнайы келісімдері ... ... ... Қазақстанның келісу процесіндегі позициясын
кемітеді. Осыған орай ауыл шаруашылығы тауары ... ... мен ... және ... үшін ... ... анықтау маңызды болып отыр. Осының негізінде, 2002 жылы Қазақстан
Республикасының 2003—2005 жылдарға арналған мемлекеттiк аграрлық азык-түлiк
бағдарламасы кабылдануы, 2003 жылы ... ... ... Жарлығымен
Қазақстан Республикасының Ауылдық аймақтарын дамытудың 2004-2010 жылдарға
арналған мемлекеттiк ... ... осы екi ... ... үш
бiрдей Жер, Су, Орман кодекстерi әзірленуi, 2003-2005 жылдарды ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс деңгейін арттыру
үшін жасалынуда. Ал, 2003 жылғы Президентiмiздiң халқымызға ... ... өз ... ... жолмен жаңғыртудағы қол жеткiзген
табыстарын, экономикалық дамуының қарқыны жөнiнен республикамыз ТМД ... алда келе ... ... ... ... ... инвестицияның тартылғандығынан көруге болады.
2008 жылы “агроөнекәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды
мемлекеттік реттеу ... заң ... оны ... мәселесі
шешілді. Осының нәтижесінде салаға инвестициялар келе бастады, банктердің
де аграрлық салаға көзқарасы өзгерді. Мұның ... ... ... ... ЖІӨ көлемі үнемі өсу үстінде. 2007 жылы ЖІӨ 694,7 ... ... ... Бұл – ... ... орташа жылдық деңгейінен
11%, ал оның ... үш ... 31%-ға ... Соңғы жылдары егістіктің
әр гектарынан алынатын жалпы өнім көлемі жылына орта есеппен 10051 ... Осы ... ... ... ... ... импортының үлесі
едәуір азайды. Мәселен, шұжық импортының үлесі 32%-дан 26%-ға, өсімдік ... ... ... ... өнім үлесі де азая бастады. Оның ... ... ... ... жалпы өндіріс көлеміндегі ауыл шаруашылығы
өңдеу өнеркәсібінің үлесі артты [101, 56 б.].
2008 жылды 2005 ... ... ... ... секторды
дамытуда айтарлықтай нәтижелерге жетті. Ауыл шаруашылығының ... ... ... ... екі ... жуық өсті. Инвестициялар үш еседен
астамға ұлғайды. Бұл аграрлық ... ... ... ... мүмкін болған. Соңғы жылдары қазіргі заманғы технологияларды
қолданудың арқасында дәнді дақылдарды жинау күрт артты. 2004 ... ... ... сақтандыруды енгізу фермерлерге құрғақшылық жылдарының
өзінде кепілді ... ... ... ... Ауылдар мен селолардың өмір
сапасын жақсарту мемлекеттік саясаттың басым ... ... ... өсу және өндірістің даму негізі шектелген ресурстарды
рационалды пайдалану болып табылады, сондықтан қалыптасқан ... және ... ... толық пайдалануға бағдарлау экономикалық
саясаттың да, агро азық-түліктік ... ... ... ... ... қажет. Сонымен қатар, экономикада сәтсіздіктердің болуын
теорияға қатысы жоқ және ғылыми-методологиялық негіздемені ... ... ... ... ... ... ... еді. Оның үстіне,
әміршілдік экономикадан шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... жеткіліксіз жасалуы өтпелі кезеңдегі ... ... әсер ... маңызды факторлардың бірі болып
табылады.
Реформа жылдарында Қазақстан агроөнеркәсіптік кешеннің даму тиімділігі
төмен болды. Ауыл ... ... ... ... факторларға
тәуелділік және өндірістің айқын түрдегі маусымдық сипаты осы саланың ... ... ... ... Оның ... аталған сала басқа
салаларға қарағанда өзгермелі, экономикалық анық жағдайларға ... Бұл ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік кешеннің дамуы тікелей азық-түлік қауіпсіздігі
жағдайына әсер етеді. Мәселен, ... 1-ші ... ... ... ... ... соңғы мәліметтеріне
қарайтын болсақ, ол ... 2007 ... 2008 ... ... (барлық
шаруашылықты қосқанда) ірі қара 3,8%-ға, қой мен ешкі 5,8%-ға, шошқа 3,8%-
ға, жылқы 6,0%-ға, түйе ... құс ... ... ... Дегенмен, бұл саланың бәсекелестік қабілеті әлі де болса төменгі
деңгейде. ... ... ... мал ... 80%-ға ... ... еншісінде, мал өнімдерін өндірудегі орта және ірі тауарлы
өндірістің үлесі өте төмен. Мысалға, республикадағы мал басының 8%-ға ... асыл ... бұл ... ... ... 6%-ға аз [10, 11 ... мал шаруашылығында бірінші кезекте өндірісті ірілендіру мен
малдың генетикалық ... ... ... 1 - ҚР ауыл ... мал мен құс саны
| |2006 |2007 |2008 ... қара |5732,7 |5913,5 |6136,5 ... мен ешкі |14780,6 |15692,7 |16598,2 ... |25436,1 |26711,3 |28660,9 ... ... Қ.Р статистика агентігі / Қ.Р-ның әлеуметтік-
экономикалық дамуы №02, 2008 жыл, ... 1-ші ... ... ... ет ... ... ... негізделген заманға сай мал бордақылау кешендерін ... ... ... 2008 ... ... ... өткен жылғы тиісті
кезеңмен салыстырғанда ет ... өсуі ... ... ... ... тірідей орташа салмағының өсуі есебі - 104,7% құрады. Мал ... ... ... ... ... ... ... дейін) артты. Ірі
қара мал бір басының орташа тірілей салмағы 289 кг, қой мен ешкі - 38 ... – 310 кг ... ... ... ... саны ... және сүт
бағытындағы 1 сиырға сүттің орташа ... ... өсуі ... сиыр
сүтін өндіру 3,7%-ға өсті.
Мал азығының қолда бары 2008 жылы ауыл ... ... мың ... ... ... 109,4 мың ... сабан (122,9%), 246,9
мың тонна сүрлем (100,2%) болды. Бұл азық 345,7 мың тоннаны құрап бұл өткен
жылғы ... ... ... орта ... 1 шартты ірі қара мал басына
шаққанда азық өлшемі ... 4,6 ... ... бұл өткен жылғыдан
9,5%-ға көп [11, 5 б.].
Мал шаруашылығын мемлекеттік қолдау негізінде 2012 жылға ... ... мал ... екі ... ... ... орта және ірі тауарлы
фермаларда өндірілетін мал өнімдерін жалпы өндірістің 30%-ға дейін ... ... ... ... егер осы ... қол
жеткізілсе, онда қазақстандық ет өнімдерін әлемдік рынокқа кеңінен шығаруға
толық жағдай туады деуге ... 1 - Мал ... ... ... ... өнімдері
Мәлімет көзі: Қ.Р статистика агентігі / Статистическое ... №04, 2008 жыл ... ... дамытудағы тағы бір проблема - ветеринарлық-санитарлық
қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Еліміздің бірнеше аймақтарында ... ... ... мал ... ... жаңа
әдістеріне көшу үстінде. Сонымен қатар, электронды ... ... мен оны ... ... ... қосу ... малдарды
идентификациялау жүйесін одан әрі дамытылуда. Еліміздің барлық ауылдық
жерлерде халықаралық нормаға сай ... ... ... мал ... салу ... Егер бұл жоба іске ... жағдайда, еті сатуға
шығарылатын малдардың барлығы тек осындай сою ... ғана ... Бұл ... мал ... ... ... етсе,
екінші жағынан отандық ет өнімдерін экспортқа шығаруға кедергі болып келген
проблемаларды жояды деп ойлаймыз.
Экономикалық тұрақтандыру - ... ... ... ... ... ... ... бірі. Тұрақтандыру және даму
экономикалық механизмнің мемлекеттік реттеу жүйесіндегі ... ... В. ... және А. ... ... ... ... қолдау шараларын неғұрлым толық талдай отырып, төмендегіше
топтастырады:
1. Өндірушілер табысын қорғау, келесідей тікелей мемлекеттік ... ... ... ... байланысты шығындар бойынша төлемдер;
– өндірісті қайта ұйымдастыру шығындары бойынша төлемдер;
2. ... ... ... рыногына бірқатар әсер ету шараларын
қарастырады:
- ауыл шаруашылық өнімдеріне ішкі бағаны қолдау;
- квоталар және тарифтерді ... ... ... және импортыа салық белгілеу;
3. Шығындарды компенсациялау. Бұл топ өндіріс құралдарын сатып алушы
өндірушілерді ... ... ... ... ... улы химикаттар және жемдерді сатып алуға;
- алынған несие бойынша транспорттық төлемге
- мүлікті қауіпсізденіру бойынша төлемдер.
4. Рыноктың дамуына ықпал ету. Бұл ... ... ... ... мына ... ... көрсетеді:
- рыноктық бағдарламалары жасау және жүзеге асыру;
- өнімді сақтауды, агроөнеркәсіптік кешеннің барлық ... ... ... ... жұмыстарды субсидиялау.
5. Азық-түлік инфрақұрылымындамытуға ықпал ету мемлекеттік ... ... ... қамтамасыз ететін, ұзақ мерзімді сипаттағы
шараларды жүргізуге бөлінуін, соның ... мына ... ... ... орындарының құрылысы;
- ирригационды жобаларды жүзеге асыру;
- жерлерді рекультивациялау;
- фермерлік бірлестіктердің дамуына ықпал ету.
Қабылданған жіктемеге сәйкес, бірінші топ АӨК-ді ... ... ... қалған топтар жанама субсидиялау шараларын қамтиды.
Аграрлық өндірісті дамытуды әсіресе, өтпелі ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін ескерусіз жүзеге
аспайтындығын атап өту ... ... ... ... және ... ... ... тәуелділігі;
- ауылдың тауар өндірушілер табыстарының метео жағдайлар және рынок
коньюктурасының ... ... ... ... ... ресурспен жабдықтау және өңдеуші салалармен
салыстырғанда монополиялануы;
- табыстардың төмендігі және ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымның артта қалушылығы;
- тез бұзылатын өнімдердің ... ... ... ... ... тудырады
- аграрлық өнім рыногының үнемі қызмет етуі, азық-түлікті үнемі ... [12, 26 ... ... ... ... ... ... деп
санайды. Бірақ, Нобель сыйлығының лауреаты Дж. Стиглердің ... ... ... зерттеулеріне сүйенер болсақ, бизнес мемлекеттік
реттеуден мүлдем алшақтамайды, қайта керісінше ол ... ... ... ... ... ... ... [13, 45 б.]
Экономикалық ғылыми әдебиетте АӨК-нің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
- ауыл шаруашылығы өнімі, шикізаты, азық-түлігі ... ... ... ... қамтамасыз етуді жетілдіру;
- ауыл шаруашылығы және экономиканың басқа ... ... ... ... ... ауыл ... және ... салалардағы жұмысшылардың табыс деңгейлерін
жақындату;
- отандық ... ... ... ... ... жүргізудің көптеген формалары кеңінен етек
жаюда. Сондықтан бұрыннан келе жатқан нарық механизмі өзі дамиды, өзін-өзі
реттейді ... ... ... ... ... ... өткен кезеңдер
уақытысындағы мемлекеттің рөлінің төмендеуінен, өз ... ... ... ... экономиканың жағдайының жақсармағаны бізге
белгілі, яғни мемлекеттің рөлі өте жоғары болуға тиісті. Ауыл ... сол ... ... жүруіне жауап ... ... ... ... ... ... ... олар жем
өндірісін, малдың тұқымын ... тез ... құс ... ... ... шаруашылықтың формаларын дамытуда, яғни ... ... ... ... белгілеп, соны орындауға тиіс.
Мемлекеттің реттеуі мен қолдауынсыз аграрлық сектордың дамуы мүмкін
емес. Осы ... ... Я.Ә. ... «...мемлекет әсерi ауыл
шаруашылығының барлық секторларының ... ... ... ... қамтамасыз етудi, ауыл шаруашылығы салаларына жоғары технологияны
енгiзудi, халықаралық ... ... ... ауыл ... ... ... ... деп санайды [14, 82 б.]. Сондықтан да
аграрлық қатынастарды оңтайлы реттеу үшін мемлекеттік реттеудің ... ... және ... ... яғни ... мен ... ... саясаты қажет. Шетелдердің ауыл шаруашылығы саласының
дамуында аграрлық сектордың дамуын мемлекеттік реттеу тек қана ... ... ... ... шет ... дамуы үшін заңдылық болып
табылатынын әлемдік тәжірибе көрсeтіп отыр.
Аграрлық секторды және ... ... ... ... және ... ... болып табылады. ... бола ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы өндірісінің тұрақты ... қол ... үшін ... іс-әрекетін ұйымдастыру жолдарымен мемлекеттің ұйымдық-шаруашылық
іс-әрекетке мақсатты түрде әсер ... ... Бұл өз ... ... ... шикізат пен азық-түлікті өндіру, өңдеу және
өткізуге, ... ... ... ... көрсетуге және
агроөнеркәсіптік өндірістің материалдық-техникалық ... ... ... ... ... ... Батыс елдерінің
тәжірибесі ауыл шаруашылығы өндірісі мемлекеттің қолдауынсыз тиімді дами
алмайтындығын ... ... Бұл ... ... мемлекет қолдауы
күшейген соңғы бес жыл ішінде елімізде аграрлық сектордың дами ... ... де ... ... ... ... дамуды, әсіресе өзіндік
ерекшелігі бар ауыл шаруашылығын белсенді реттеудегі мемлекет рөлін ... ... ... ... ... белгілі және әлемдік
тәжірибеде, соның ішінде ... ... кең ... Ең ... ... реттеу, салықтық жүйе, қаржы-несие механизмі, монополияға қарсы
саясат, сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл көрсеткіштер мен құралдарды
пайдаланудан алынатын әсер тұтас мемлекеттік ... ... ең ... ... реттеудің, рынок заңдарына қаншалықты тәуелді
екендігімен ерекшеленеді [15, 57 ... ... аса ... ... ол ... механизмдер әрекетіне
кері әсер етпеуі тиіс, бұл жерде әңгіме толықтырушы және түзетуші шаралар
жүйесін ... ... ... ... бір ... ... ... икемді ұйымдастырушылық-экономикалық өзіндік даму импульсін
қалыптастыру, екінші жағынан – ... ... ... жолымен
оның тиімділігін арттыру, соңғысы тек қана ... ... іске ... ... ... ... ... бірқатар
нақты түрлерін қолдауға да қатысты. Агроөнеркәсіптік өндірісті дамытуда
мүмкіншіліктерді кеңейту, агроөнеркәсіптік кешені құрылымын ... ... ... ... ... ішінде шетелдік
инвесторларды ынталандыру бүгінгі күннің ... ... ... ... де ... ... ... жаңадан реформаланғаны белгілі. Аграрлық салаға қызмет ... ... ... ... негізінде «Қазагроинновация»
АҚ құрылды. Негізгі қызметі – аграрлық саладағы ғылыми ... ... ... ... ... ... стартегиялық бағыттарын, ғылыми
жаңалықтарды коммерцияландыру, ғылыми идеяларды трансферттеу және ... ... ... табылады.
Қазақстан өте қарқынды дамыған 50 ... ... ... сай ... ... де нақты дамыған ауыл шаруашылығы жүйесімен
кіруі үшін ең ... ... ... ... ... Бұл ... кешенді тұрақты дамытудың 2006-2010 жылдарға арналған
тұжырымдамасына сәйкес, агробизнесті тұрақты ... ең ... ... ... бүгінгі күн талабындағы кезек күттірмейтін іс.
1.2 Агроөнеркәсіп ... ... ... ... басында жаһандану жаңа ... ... ... ... саяси тәуелсіздікпен және мемлекеттердің бір
біріне ықпалымен, ... ... ... ... аймақтық интеграциялық бірлестіктерді ... ... ... жаңа ... механизмдерді қосумен және осы үрдістерге әлемдік
масштабтағы құралдарды қолданумен сипатталады [16, 54 ... қол ... ... ... дамуымыздағы
тұрақтылықты көрсетеді. Экономикалық тұрақтылықты ... ... ролі ... Олай ... біздің ойымызша, бүгінгі күндегі
бұл мәселе төңірегіндегі ... ... оның ... ... 1990 ... желтоқсанында тұтастай ... және ... ... ... ... тарихында төңкеріс
орын алды. Әлемдегі ең ірі және оның ... ... ... ... ...... ыдырауы Одақ субьектілерінің
келеңсіз құбылыс туғызды.
КСРО экономикасы тұтас халықтық шаруашылық кешенді құрады – ... ең ... ... Бірақ ол табиғи заңды және экономикалық
тиімді байланыстарға ... ... ... ... ... Шикізат пен өнімді өндіру немесе жүргізу ... ... ... Дегенмен Кеңес империясының ыдырауы адамзат
дамуының жалпы заңдылықтарын жойған жоқ, олардың бірі – ... ... ... ... оның ... жаңа мемлекеттердің өзара ... ... құру ... ... ... Достастығы (ТМД)
түрінде ұйымдық форма орнатты. Оның ... ... ... 12 ... ... ... Беларусь, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан,
Молдово, Ресей Федерациясы, Тәжікстан, Түркіменстан, ... ... жылы қол ... ТМД ... ... ... ... мақсаттар мен ұстанымдар, мүшелік, ұжымдық қауіпсіздік және ... ... ... ... және ... ... жолмен
реттеу, экономикалық, әлеуметтік және құқықтық сфераларда ... ... ... ... ... мәселелері [17, 24
б.].
Жаңа мемлекеттердің қалыптасуының негізгі ... ... ... ... ... және ... салалардағы
ынтымақтастықты жүзеге асыру;
- ортақ экономикалық кеңістік шеңберінде мүше-мемлекеттердің жан-жақты
және жүйелі ... және ... ... ... ... мен ... ... тигізу
- жалпы құпталынған ұстанымдар және халықаралық құқық нормалары және
Еуропадағы қауіпсіздік пен ... ... ұйым ... ... адам ... және ... бостандық құқықтарын
қамтамасыз ету;
- халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ту мақсатында
мүше-мемлекеттер арасында ынтымақтастықты онату, ... ... ... ... шығындарды қысқартуға тиімді шараларды қабылдау, ядролық
және басқа да қару ... ... ... ... ... мен дау-дамайларды бейбіт жолмен
реттеу [18, 55 б.].
Кесте 2 - ХХғ. ... ... ... ... ... ... ... үлес салмағы, %
|Көрсеткіштер |НАФТА |ЕО ... |ТМД ... |5 |7 |34 |5 ... |26 |24 |29 |3 ... ... |21 |40 |21 |1,5 ... |17 |43 |25 |2 ... ... |30 |18 |17 |12 ... | | | | ... |19 |19 |36 |3 ... ... |37 |22 |18 |3 ... импорты |4 |13 |21 |0 ... ... |49 |29 |3 |12 ... ТМД ... ... экономикаларының интеграциялану дәрежесі
бойынша, сондай-ақ жалпы үрдіс бойынша басқа әлемдік топтардан әлде ... ... ... ... ... бойынша ТМД Еуропалық одақ,
НАФТА, Азия Тынықмұхиттық экономикалық ынтымақтастық ұйымы (АТЭҚ) ... Оны ... ... 2-ші ... ... ... [19, ... идея – халықтың ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл идеяға ғылымның
алғашқы бетбұрыстарынан кейін-ақ, ЕАО құру ... ... ... ... ТМД қауіпсіздігі мәселелеріне көп ... ... ... ... ... ... сол ... ескере отырып, бұрынғы кеңістіктің әр қилы ... етек ... ... ... ошақтарының ықпалына да ұшырап, тұрақсыздық
аймағына және ... ... ... ... келтіру мүдделі
мемлекеттердің бірлескен қимылдары арқылы ғана ... ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Еуразиялық экономикалық қауымдастық 1995 ж. ... ... ... ... (КО) ... ... ... КО-ң
алға қойған мақсаттары мен ... ЕАО ... ... ... ... айналуы ЕурзЭҚ қатысушы-мемлекеттер алдына интеграция
жолында анағұрлым масштабты міндеттерді қойды. Олар:
- ортақ экономикалық кеңістікті құруды жеделдету;
- ... ... ... және ... ... ... нарығын құруды жеделдету,
- ортақ транспорттық, энергетикалық және ... ... ... сыртқы саясатты координациялау
сыртқы шекараларды бірігіп қорғау [20, 91 б.].
КО ішінде тауар қозғалысындағы сыртқы сауда ... мен ... ... ... ... негізінен ортақ кедендік тарифтер
енгізілді. Дегенмен, ... ... ... ... қарым-
қатынас көлемі айтарлықтай жоғары емес және әлі де ... ... ... не ... сай ... айтамыз [21, 47
б.].
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... әрі қарай дамуына әсер етуші жаңа мүмкіндіктер ... ... біз ... ... ... ... ... және дезинтеграциялық факторларды атайық:
- әлеуметтік-экономикалық,
- саяси және мәдени байланыстар,
- ұтымды ... ... ... мүдделер мен мәселелердің ортақтығы,
- бірін-бірі толықтырушы ұлттық экономикалар байланыстырады.
ХХІ ... ... ... жаңа ... ... ретінде
тереңдеген экономикалық, саяси тәуелсіздікпен және мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... аймақтық интеграциялық бірлестіктерді көрумен, өзара іс
әрекеттерге жаңа ... ... ... және осы ... әлемдік
масштабтағы құралдарды қолданумен сипатталады.
Агроөнеркәсіптік интеграция теориясының мәні өндіргіш күштер ... ... ... ... ... пен ... түрлерінің
даралануы мен ерекшеленуінде, басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... шығаруға мамандануында жатыр.
АӨК құрамы. АӨК-нің қазіргі құрамы 4 негізгі сферадан тұрады. ... – ауыл ... ... ... ... өнеркәсіп
салаларының жиынтығы. Осы сфераға жататындар:
• машина жасау. ... ... ... трактор зауытын, Қостанай
дизель зауытын және мал шаруашылығына қажетті машиналар шығаратын 3
зауытты ... ... ... ... ... химия өнеркәсібі. Минералды тыңайтқыш өндірісі мен айналысатын
кәсіпорындар Жамбыл, Ақтөбе, Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ТМД ... экспортталады.
• микробиологиялық өнеркәсіп. Бұл өнеркәсіпке Шымкент гидролиз
зауыты, Түркістан ... ... ... ... ... ... ... тауар өндірушілері мен ауыл шаруашылығына өндіріс
құралдарын жеткізушілердің ... ... ... ... ... арқылы
жүзеге асады. Өндіріс құралдары нарығы немесе инвестициялық тауарлар нарығы
бүкіл негізгі және айналым ... ... ... ... алу
үшін талап етілетін ақша қаражаттарын да өзіне қосады.
Екінші сфераны өсімдік ... мал ... ... ... ... және ветеринариялық-
санитариялық қызмет көрсету салаларын біріктіретін ауыл шаруашылығы
құрайды. Ауыл ... ... ... және ... ... Бұл ... ұдайы өндіріс жерді, өсімдік пен жануарларды
пайдалануға және де экономикалық және табиғи-биологиялық заңдардың ... ... ... ... АӨК ... ... ... негізгі звеносы – ауыл шаруашылығымен анықталады.
Үшінші сфера – ауыл шаруашылығы шикізатын дайындау, сақтау және қайта
өңдеуді қамтамасыз ететін өндіріс ... ... ... ... ет-
сүт, ұн, жем дайындау өнеркәсіптері, сондай-ақ дайындау ұйымдарының желісі
біріктірілген.
Қайта өңдеу өнеркәсібі 25 саланы біріктіреді. ... ... ет ... сүт – 10,5%, нан және ... ... – 7,3%, кондитер – 3,9%, ұн
және жем ... – 17%, ... ... өңдеу – 15,9%.
Агроөнеркәсіптік кәсіпорынның басқа ауыл шаруашылық кәсіпорнынан
айырмашылығы ауыл ... ... ... оны қайта өңдеу кезеңдерін
де қосады, басқаша айтқанда тұтынуға дайын өнімдерді алады. Ал соңғы өнім
тек қана ... ... ... ... және өнеркәсіптің қайта өңдеу
салаларымен ... ... ... негізінде, сондай-ақ
өнімді жеткізу мен өткізуде алынады.
АӨК құрамында төртінші сфера маңызды орын ... ... ... ... ... жағдайын қамтамасыз ететін жол-көлік шаруашылығы,
байланыс, ... ... ... ... жүйесі, қойма
шаруашылығы секілді инфрақұрылым салалары кіреді. Әрбір салада өндірістік
және әлеуметтік ... ... ... ... өндірістік
инфрақұрылым тікелей өндіріске қызмет етуші ... ...... өмір сүру ... ... ... салалар.
Ауылшаруашылық секторының дамытудағы бірінші мәселе – агроөндірістік
кешенінің (АӨК) ТМД ... ... ... Ауылшарушылық
интеграциясын айта отырып, біз ішкі, ... ... ... ... ... ... 3 ... бір-бірімен тығыз
байланысты. Қазіргі уақытта дезинтеграцияның және ... ... ... ... ... ... ... базасы тапшылық кешуде. Техника тез тозады, ал фермерлерді ... ... сай ... ... ету үлкен проблема болып табылады.
Сонымен қатар, ТМД мемлекеттерінің басқа да ... жаңа және ең ... ... ... ... да ... ... айтқанда, Қазақстан Белоруссияның техникалық – ... ... ... ... және де ... шетелдермен өндірістік
қарым-қатынаста болып отыр.
Агроөнеркәсіптік бірлестіктер, салааралық бірлестіктер салааралық
байланыстардың тегерішіне әсер ететін ... ... ... ... ... ... бірлестіктерінің дамуын салааралық
өндірістік теңдесу мен мамандану, сондай-ақ ... және ... ... ... және ... ұйымдық
тәсілдерінің барлық жүйесінің деңгейі анықтайды. Сондықтан да дамыған
елдердегі ... ... ... жүйесінің теңдесу процесінің
барлық ... мен ... ... ғана ... орны ... ... ынталандыруын, сондай-ақ оның дамуы мен
кеңінен жайылуын шектейтін себептерді анықтауға мүмкіндік береді.
Агроөнеркәсіп бірлестіктері шеңберінде агроөнеркәсіп кешенінің І ... ... ... ... мамандандыру, теңдестіру масштабы,
технология, ұйымдастыру ісіндегі мәнді ... мен ... да ... және ... ... өндірістік процестердің
ерекшелігіне орай ... ғана ... ... да ... ең ... ... жұмыртқа өндірумен және асыл тұқымды мал
және құс өсірумен технологиялық ... ... ... ... ... ... ... келісім-шарт жүйесі бойынша жұмыс
істейді.
Агроөнеркәсіп бірлестіктері басым жағдайда агроөнеркәсіп ... ... ІІІ ... ... ... ауыл ... ... тек бұзылатын өнімдерді өндіру және өңдеу саласында дамиды.
Агроөнеркәсіп бірлестіктерінің дамуы, бір ... ... ауыл ... ... ... екінші жағынан ірі
фермерлік капиталдың агроөнеркәсіп ... ауыл ... ... ... негізделеді. Агроөнеркәсіп бірлестігін ... ... ... ... ... ... ... процесінің элементі болып ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік бірлестіктердің
арасындағы айырмашылық әлеуметтік табиғатының ... ... ... ... ... мен ... ... байланысты өте
аз. Сонымен қатар фермерлік ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар. Айталық олар фермерлік
кооперативтерге мемлекет беретін ... ... ... ... ... ... табысты бәсекелестікке
түсуге мүмкіндік береді.
Дамыған елдердегі (АҚШ, Батыс Еуропа) агроөнеркәсіптік бірлестіктердің
әр түрлі тәсілдеріне талдау жасау оларды ... мен ... ... ортақ принциптерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Олар:
1) Контарктылық байланыстар ... ... ... кең ... тәсіл болып табылады.Белгілі бір дәрежеде тұрақты
тікелей байланыстарды ... өз ... ... ... жинақтай білетін шаруашылық аралық кешендер де ... ... ... ... ... күрделі диверсификацияланған
шаруашылық бірлестіктері – корпорациялардың, ірі фермерлік кооперативтік
ассоцияциялардың бөлімшесі, ... ... ... ... ... ... және қолда бар ресурстар мен
негізгі өндірістің қалдықтарын барынша толық пайдалануға ... ... ... төмендетуді қамтамасыз етеді.
3) Агроөнеркәсіптік интеграцияның ... ... ... немесе
технологиялық белгісі бойынша құрылған салалық агроөнеркәсіптік
бірлестіктердің үлес салмағы көп. ... ... ... ... сала ... ... фермалар мен кәсіпорындарды біріктіру
жолымен құрылған аймақтық-өндірістік агроөнеркәсіптік бірлестіктері де бар
[22, 33 ... ... ... ... ... ... ... барлық буындардың техникалық жарақтануының
жоғары деңгейі, өндірістік ... ... ... ... ... көп ... ... өнім өндіруі тән.
Агроөнеркәсіптік интеграцияны дамыту ... ... ... ауыл ... емес ... ауысуына әкелді. Агроөнеркәсіп
бірлестігінде негізгі шешімдерді ... ... ... ... ... және қорытындылаушы кезеңіне, яғни ... І және ІІІ ... ... ... ... бұл ... ... жағдайында ерекше байқалады, ... ... тек қана ... ... және өнім ... ... емес, сонымен бірге ағымдағы өндірістік процестерді жедел
басқару әдісі болып ... Бұл ... ... және ... бір – ... үйлесуіне мүмкіндік беріп, ұйымдық басқару
құрылымының ... ... ... ... ... ... функцияларын
барынша тиімді бөліп және басқарудың тәсілдері мен әдістерінің ... ... ... ... ұйымдық тәсілдерін дамыту дамыған
елдерде өндірістік күштерді дамытудың қазіргі ... ... ... жаңа ... мен ...... кешенділікті және
жүйелілікті енгізумен ерекшеленеді. Маркетинг ... ... ... ... - ... тұтынушымен өзара тығыз
байланысына қол ... ... ... ... өнімді
түпкілікті пайдаланудың фазасына бағдарланады, оның ... - ... ... және ... кететін шығындар жиынтығын азайту.
Республикамыздың ауыл шаруашылық өндірiсiн механикаландыру бағытында
үлкен ... бар. 1991 ... ... ... ... бар техниканың
iшiнде тракторлардың 84 пайызы, астық жинайтын комбайндардың 89 пайызы, жүк
автокөлiктерiнiң 93 ... ... ... есептен шығарылатын
жағдайда еді. Жақсы дамыған маманданған жөндеу базалары тарап кеттi, ... ... аз ... шамалы ғана жұмыс жүргізуге жарамды. ... ... ... ... ... жөнделедi [23, 27 б.].
Қазіргі кезеңде республикада ауылшаруашылық ... мен ... ... ... 137 ... жөндеу және қалпына
келтірумен ... ... ... едәуір бөлігі қаржылық
тапшылық шегуде. Кәсіпорындар ... ... ... ... ... өнім түрлерін өндіреді. Олардың
ішінде ең ірілері: «Қазақстантрактор» ААҚ (33,93% - мемлекет, 65,84% ... 0,23% - жеке ... ... ... ... ... кезде бәсекеге қабілетсіз кәсіпорынның бірі ретінде ... ... оның ... бөлімінен жылына 50 мыңнан астам трактор
шығатын еді, бірақ кейін техниканың мұндай саны ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорын трактор мен оған тиесілі
бөлшектердің шектелген санымен бірге, фронтальді-аспалы жүктеуіштерді,
астықтық ... СК-2 және ... ... ЗСК-2 өндіреді.
Кәсіпорынның стратегияларында дөңгелекті және ... ... ... және ... ауыл ... құралдарының шығарылуы, жаңа
модификациялы сеялкаларды және ... атты егу ... ... ... Бұл ... ... – ол бір жүріп өткен кезде өңдеу
бойынша бірнеше операцияларды жасайды. ... ... ... орақ,
тырма, культиваторлар сияқты ауылшаруашылығы техникаларын шығара бастады.
2003ж. шілдесінен бастап «Қазақстантрактор» ААҚ ... ... ... ... ... ... негізгі
мақсаты – Қазақстандағы автомобиль және трактор жасауды дамыту. Консорциум
шегінде жылына 500 трактор шығару ... ал ... ... ААҚ «КамАЗ» сатады. Сонымен қатар, «Қазақстантрактор» ААҚ ... ... ... ... ААҚ ДТ-75 тракторларын жинақтау бойынша
жинақтау бірлескен ... ... ... ... СП ... ... трансмиссиялармен қамтамасыз етеді, оларды
әкелудің соңғы кезеңдегі іркілістері салдарынан өндіріс көлемін ... ... Ал ... ... ААҚ өздерінде ДТ-75 тракторын жинақтау
мүмкіндігіне ие болады. Қазақстандық трактордың жинақталуы үшін ... ... ... ... ... ААҚ ауылшаруашылық
Министрлігімен бірігіп жасаған «Трактор» бағдарламасында келесі бірлескен
кәсіпорын ... ... ... ... заводымен бірге МТЗ-80 және
МТЗ-82 дөңгелекті ... ... ... ... ... ... ААҚ ... отыра республиканың астық егуші
аймақтарындағы К-700 ... ... ... баса ... Т-250 ... ... ... бойынша бірлескен кәсіпорын. Қостанай дизель
заводы – 1980 жылдары ... ... ... өндірістік
комплекстің бір бөлігі ретінде салынған. Кәсіпорынның жоспарлы қуаттылығы –
жылына 40000 дизель двигатель. Алайда, кәсіпорынды қолдануға ... ... ... ... ... ... ... болып
қалуына әкелді. Үш жыл ішінде ... 405 ... ... ал одан ... ... өз ... тоқтатуға дейін барды. 10
жыл бос тұрғаннан кейін 2003ж. 19 наурызында ресейлік «Агромашхолдинг» ААҚ
сатып алынды, ал ол өз ... ... ... ... ... ... құру жұмысын бастады [24, 35 б.].
Қазір ... ... ААҚ ... ... ... ... ... табылады. Бұл кәсіпорын 1941ж. ... ... ... «Парастрой» заводының негізінде пайда болған.
Қазіргі кезде «Қазақстан инженеринг» ... ... ... ... ... саласындағы ірі кәсіпорындардың бірі.
Трактор өндірісінің дамуы Қазақстанға сауда-экономикалық қатынаста
ЕврАзЭС елдерімен және Ресейдің барлық облыстарымен ... ... ... ... ... ... ... географиялық орналасуына байланысты
Ресей нарығында және оның ... ... ... ... орын алуға
мүмкіндігі бар. Осы мүмкіншіліктерді орындау барысында маңызы зор Павлодар
қаласындағы зауытты Т-95 атты 400 ... ... ... арқылы дамыту –
импорт өндірісін өркендетуге мүмкіндік береді. Соңғы екі жыл ішінде отандық
өндірістік кәсіпорындарына 8,6 ... ... ... ... ... ... ... жылына 5 пайыздық сыйақы ставкасы, лизингтің
орташа мерзімі – 7 жыл, ... ... ...... 1 рет. ... 1052 ... ... 1,6 млрд. тенгеге өңделді. Солардың ішінде
шамамен айтқанда 60 пайызы Ресейге, 10-15 пайызы Қытайға, және де ... ... ... Ішкі ... ... жылдық сома экспертшілердің
айтуы бойынша жылына 300 млн.долларды құрайды. Бұл техникалық - ... 12-15 ... Ал, ... ... 60 пайызды құрауға мүмкіндік
бар. Сонымен 2001 жылы еліміз 2000 жылғы өндірілген ... ... алды [25, 39 ... ... ... ... ... болып отыр. Бұл
проблеманы шешуге 2005 жылғы қабылданған бағдарлама ... ... ... (МТС) ... мүмкіндігі бар. Қазіргі кезеңдегі
тағы бір тапшылық ол – кадрлардың, яғни ... ... ... ... ... кәсіпорындарда жарнама да жоқ. Өндірілген
өнімнің бәсекеге қабілеттілігі төмен. ... ... ... ... төмен, екіншіден, ТМД мемлекетерімен ... ... Ал, ... ... ... қымбат техниканы сатып
алмайды.
Республикамыздың ауыл шаруашылық өндірiсiн механикаландыру бағытында
үлкен ... бар. 1991 ... ... шығарылған қолда бар техниканың
iшiнде тракторлардың 84 пайызы, астық жинайтын комбайндардың 89 пайызы, ... 93 ... ... жарамсыз, есептен шығарылатын
жағдайда еді. Жақсы ... ... ... базалары тарап кеттi, ал
оның, ... аз ... ... ғана ... жүргізуге жарамды. Осыдан
техникалардың елеулi ... ... ... ... [26, 47 ... ... қаржылық жағдайы нашар болып ... ... ... ... ... болмауы, міндетті төлемдер бойынша
қарыздың болуы, құрал-жабдықты жеткізушілер, соның ішінде шет ... ... ... ... ... өнім ... ... алмайды, шет елдің техникасымен салыстырғанда отандық техника сапа ... ... ... ... Ал, ауыл ... ... ... сатып алу фермерлік шаруашылықтарға қол жетімді емес ... ауыл ... ... ... нәтижесі бізге
түрлі өзгерістер алып ... Бұл ... ...... ... сақтандыру. Мемлекеттік қолдау бағдарламасы бойынша
мемлекеттің бюджетінен едәуір қаржы бөлінуде. 2002 жылы өндірісті ... ... ... бұл сома 2005 жылы 2002 жылмен салыстырғанда 2,6 есе
көбейді. Мемлекет бәсеке ... ... ... ... Ұзақ уақыттық тапшылықтан соң өндіріс едәуір жақсы ... ... ... ... өнімділік өсуіне бірқатар
жағдайлар жасалып отыр [27, 45 ... ... ... ... ескі ... қайта
қалпына келтіру үшін, және заман талабына сай жаңа зауыттарды құру үшін
біршама қажеттіліктерді ... ... ... ... күшімен,
экономикалық бірлестіктерді біріктіре отырып қана ... ... ... ... ... ... үшін әрине
инвестициялық салымдар қажет. Осыған байланысты экономистердің бірлескен
қаржылық ҚОР құру ... ... ... ... Бұл ... ... мемлекеттер боп келеді. Бұл мақсатта Банкаралық бірлестік
және бақылаушы ұйымдар қажет.
Мемлекетаралық интеграцияның қаржының және ақша ... ... ... ... Интегралдаушы елдер арасында бағаның
мемлекеттік ... мен ... ... ... ... керек.
Анықталған тауарлар мен қызметтер, әсіресе өндірілетін өнім ... ... баға ... ... өте ... ... тек күрделі бағдарламалардың негізінде ғана ... ... ... ... алады. Сонымен, Қазақстанның АШК-сы ауылшаруашылығы
тек ішкі қажеттіліктерді ... ... ТМД ... да алады. Бидай бизнесінің біршама пайда алып келсе де елімізде
бұл өндірістің инвестициясы қалыптаспаған. Сонда да егін ... ... ... жуығын жұмыспен қамтамасыз етеді, және
инвестицияны қажет етеді. Қазақстан республикасының ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... ... қатынастың болмауы және нарықтық жағдайда олардың арасында
келіспеушіліктер мен ... орын ... ... ... ... кезінде ірі қателіктер кеткен,
яғни меншік қатынасы ... ... ... ... ... ... қатар АШК - ны басқару формалары қалыптаспаған.
Зерттеушілердің пайымдаулары бойынша Қазақстанда және басқа ... ... ... ... ... ... жүйесін
толықтыру керек. Сонымен қатар, АШК–ның ... ... ... ... ... құру қажет. Еліміздің бидай
шаруашылығы қазіргі уақыттан 2,5-3 есе көп ... алып ... ал ... 3-4 есе, сүт ... 2 есе ұлғайтуға ... ... іске ... үшін ... бірнеше жылдар, жоғары деңгейдегі жедел
прогресс және арнайы маманданған жұмысшылар тобы қажет [28, 29 б].
АШК- ны ... үшін ... ... ... ... ... Топырағының құнарлылығы арқылы, технологияларды пайдалану Оңтүстік
және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан облыстары егін ... ... ... ... аталған облыстардың топырағының құнарлылығы
сонша, шаруашылық арқылы Сібір, Орал, Солтүстік ... ... таза ... қамтамасыз ете алады. Міндетті түрде қаржы және
сауда капиталын иеленген АШК интеграциялық кәсіпорыны керек. Алайда, ... ... орта құру үшін ... ... ... ... база ... Дамытудың келесі әдісіне тауар
өндірушілердің бірлестігі мен ассоцациялардың ... және ... ... ... ... қалыптасқан құрылымдар жатады.
Материалды-қаржылық және ғылыми-өндірістік мүмкіншіліктердің бірігуі
экологиялық ... ... өте ... ... АШК ... ... ... мейлінше оңтайлы пайдалану іс-әрекеті жатады.
Ауыл шаруашылығы үшін маңызды құрал - топырақ. ... ... ... ... ... құнарлығы азайып келеді, бұның себебі - су
және жел эрозиясы ... ... ... заттар бар шымтезекті
пайдаланғану әсері болып ... ... ... ... ... пайдалану топырақтың деградациясына алып келеді, сонымен қатар
қарашіріктің де құнарсыздануы байқалады. Қазақстанда қарашіріктің көлемі ... ... ... ... ... ... ғылыми-өндірістік бірігуі экологиялық проблемаларды
шешуге аса маңызды болып келеді. Агроөнеркәсіптік ... ... ... ... пайдалы қолдану проблемасын шешуге
көмектеседі.
Қазіргі ... ... ... ... ... және ... ауылшаруашылық бағдарламасын қалыптастырып
біріге жұмыс жасап келеді.
Ауылшаруашылығының ... ... ... бөлім –
экспортты-импортты жүйені оңтайландыру, ішкіэкономикалық жүйені және
халықаралық ... ... ... ... ... сай ... керек және Бүкіләлемдік Сауда Ұйымның нормалары және
ережелерімен анықталады. Экспортты-импортты ... ... ... ... ... теңдікті қалыптастырады. Айта
кетететін жайт, ауылшаруашылығын интеграцияланушы ұйымдар ауылшаруашылық
өнімдерді өндіруге, ... кей ... ... және де ... өнім ... жеке ... өнімдерді және мал шаруашылығы
өңімдеріне маманданған. Мысалға, ... ... ... дәнді дақылдар мен сояның арасында өсіру ... ... ... ... қатар үйірлі жылқы және түйе өсіру шаруашылығына
маманданған. Жаңа экономикалық негізде ... ... ... және қой ... ... ... ... еді.
Қазіргі уақытта ауылшаруашылығы АШК-сы өзінің ұйымдастыру жоспары
жағынан да, экономикалық ... да ... ... ... ... ... ... әрекеттері қолдарында қаржының және
материалды ресурстардың ... ... ... ұжымшар-кеңшар құру
саясаты елімізде меншіктік қатынастың дамымауынан өз ... ... ... тез ... және жылдам орындалуы аграрлы ғылымның ұсынысынан
мүлдем ... ... ... ... ... және қолхоздық
меншікті ұйымдаспаған шарттарсыз және мүмкіншіліктерсіз иелену шаруашылықты
майда ... ... ... ... ... ... ... 1991 жылы 40 пайыздан 2000 жылы 99,4 пайызға өсті. 2000
жылдың соңында мемлекетте - 81 мың ... ... ... ... жеке меншікте құрылған, сонымен қатар 76 мың шарушылық,
2,2 мың серіктестік, 1,1 мың ... ... 0,2 мың ... ... ... ... тек 74 кәсіпорын қалды, олар
1991 жылы 2,2 мың ... ... мен ... ... ... ... шаруашылықтарға көмектессе, дәнді дақылдар
шаруашылығын құлдыруға алып ... ... ... ... ... үрдісі аграрлы өндірістің технологиялық бірлігін бұзды [29,
45 б.].
Ауыл шаруашылығы секторын ... ... ... да ... ... ... минералды шымтезектерді өндіру, машинақұрылысын
дамыту, жеңіл және ... ... және де ... тізбектегі басқа да
кешендер. Бұл экономиканың мультипликативті әсерінің күрделі болатынын
білдіреді.
Достастық ... ... ... ... бағдарламалары заңды
түрде дамыған, баға, ұсыныс және сұраныс, бәсекелестік ... ... ... және ... орны ... ... ... пайдалана отырып, ТМД аумағы бойынша қоғамдық
ауылшаруашылығын құру және ұлттық нарығын құру ... ... және ... ... ... ... өндірісін дамыту
қажет. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету әрбір ... үшін ... ... ... болып қала береді.
Экономикалық дамудың өркениетті үлгісі орнықтылықты, соны ... ... ... ... инвестицияның үнемі көбеюін талап етеді.
Мұның өзі ... ... ... ... ... ашып ... отыр. Бұл үшін өнім мен тауар сапасын, олардың
халықаралық бәсекелестіктігін қамтамасыз ... озық ... ... ... ... ... қалыптасқан
құқықтық негіз бен стандарттық нормаларды үйлестіру қажет екені айқын
көрінді. Көп ... ... ... ... ... Қазақстандағы табиғи ресурстарды технологиясы жоғары шетел
компанияларымен ... ... жаңа ... саласын қалыптастыру,
халықаралық стандартқа икемді академиялық орталықтарды ұйымдастыру секілді
шараларға ерекше мән берілуі қажет.
Екіншіден, ... ... ... ... елде ... экономикалық
немесе индустриялық аймақтарды, көлік-логистикалық орталықтарды анықтау.
Әрбір өңірдегі маңызды өндіріс пен саланы тиімді басқару үшін ... ... мен ... ... ... болмақ.
Үшіншіден, экономикалық қарым-қатынастардың тепе-теңдігін орнықтыру
арқылы шағын және орта ... ... ... ... ... ... сұранысқа лайықты кеңейтуде және оны әдістемелік
бағдарлар арқылы бастамашыл ортамен ... ...... ... ... ену, өз еліміздегі және әлем ... ... ... ... ... енді ... нәтижелер,
әлеуметтік бағдарға жер-жерде қарқынды қолдау керек десек, оның бір тетігі
– бәсекелестікте, бір тетігі – ... ... Бұл ... ... ... еліміздегі шетел компанияларына бірдей қатысты
болуы ... ... өзі ... ... ... ... ... субъектілерінің бастамашылдығы мен еркіндігіне жол ашу, әр
аймақта әлеуметтік-әріптестік корпорация жасауға назар аудару деген ... ... даму ... ... арта ... Оның жаңа ... ... компаниясы, әлеуметтік-әріптестік корпорациясы, “электронды
үкімет”, ... ... ... ... Осы уақытқа дейін батыстың
жаңа технологиялық ... ... ... баса ... ... Бұл ... ... біржақты бейімделу еді. Енді жаңа технологиялық ... ... мен ... ... ... ... ... жастарды
тәрбиелеудің ұлттық озық дәстүрлерімен ұштастыру, үйлестіру міндеттері тұр.
Әлемдік аграрлық нарыққа интеграциялану, оның ішінде ... ... әр ел ... ... ... ... ... есепке
ала отырып, өз бетінше шешетін күрделі процесс болып ... ... ... ... ең маңызды проблема – экономикалық қауіпсіздік.
Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету – алдымен ... ... Бұл ... ... ... ... жалғастырылатын болады.
1.3 Ұлттық азық-түлік қауіпсіздігі: теориялық-әдістемелік аспектілері
Жаһандану жағдайында экономикалық қауіпсіздік әлемдік мәселеге айналып
отырғандықтан, елімізде экономикалық қауіпсіздік пен ... ... ... ... ... өте маңызды факторлардың бірі болып
табылады. Ұлттық қауіпсіздіктің міндеті - елдік ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету.
Экономикалық қауіпсіздіктің іріленген блоктарға бөлуге болады: халықтың
тіршілігін қамтамасыз ету, экономиканың ... ... ... ... ... ету. Ал, ... топтарға энергетика, шикізат,
экология, демография, ақпарат, транспорт пен байланыс және т.б. жатады.
Экономикалық қауіпсіздіктің ішкі құрылымы күрделі үш элементтен тұрады:
экономикалық ... ... ... тұрақтылығы, сондай-ақ
экономиканың өздігінен дамуы мен өрлеу қабілеттілігі.
"Экономикалық ... ... өте кең ... оның ... ел ... ... ... бойынша сақталуы тиіс немесе
прогрессивті масштабта дамытуы тиіс белгілі бір ... ... жеке ... өмір сүру ... ... ... ету мүмкіндігі мен дайындығы,
– қоғам мен мемлекеттің ... және ... ... ... ішкі және сыртқы қауіптің әсеріне қарсы тұруы;
– халықтың қалыпты өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету қабілетін
анықтайтын ... ... ... ... сипаттамасы;
– қолайсыз факторлардың әсер етуі жағдайында экономикалық, әлеуметтік-
саяси және әскери ... ... ... ... ... ... эконмиканың тәуелсіздігін, оның тұрақтылығын, үнемі жаңару мен
жетілуге деген қабілетін қамтамасыз ... ... мен ... [30, 52 ... ... ... мен мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету
мәселелерінің ... ... даму ... ұзақ тарихы бар.
Ортағасырлық Еуропада адам ... ... ... ... сол ... ... ... тікелей байланысты болды. Соғыс өрті құнарлы жер үшін
тұтанды, ал сол жерлерден қуылған жұрт құрып ... ... ... Аталған
кезеңде экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету ісінде ... ... роль ... [31, 52 ... жүйе, өндірістің ара қатынасы, қаржылық-банк капиталы т.б.
неғұрлым тұрақты болған сайын экономиканың тіршілік қабілеті ... ... да оның ... ... жоғары болады. Экономикалық
даму – бұл экономикалық қауіпсіздіктің компоненттерінің бірі. Егер ... ... оның әрі ... өмір сүру ... және де ... ... қарсылығы мен бейімделу қабілеті күрт азаяды.
Экономикалық қауіпсіздіктегі қауіп дегеніміз экономикалық ... ... ... ұлттық байлыққа тиген нұсқаны, технологияның
артта қалушылығы, қаржылық-несиелік және валюталық жүйенің үзілісі, ғылыми
және ... ... ... ... және жеке ... қамтамасыз ете алмауы [32, 42 б.].
Экономикалық қауіпсіздік - экономикалық жүйенің халықтың қалыпты өмір
сүру ... ... ... ... ... үшін ... ... ету, сондай-ақ ұлттық-мемлекеттік ... іске ... ... ... ... сапалық көрсеткіші
болып табылады. Ұлттық қауіпсіздіктің құрамдас ... ... ... ... дамудың дағдарыс фазасында едәуір
арта түседі. Бұл ... ... және ... ... ... факторлары мен критерилерін жояды, сонымен қатар қоғамдағы
тұрақтылықты ұстап тұрудың барлық механизмін ауырлатады, оның экономикалық
тұрақтандыру бағдарламасын ... және ... ... ... азайтады.
Халықаралық тәжірибе экономикалық дағдарысты жою, экономиканы тиімді
қайта құруға жүйелі ұлттық бағдарлама негізінде қол жеткізуге ... ... ... ... ... қоғамдық дамудың көптеген
концепцияларында мемлкеттік ... ... ... ... Әлеуметтік сфера ерекше көңіл аударуды қажет етеді, өйткені
қоғамдық-саяси өзгерістердің ... ... ... ... ... Өтпелі кезеңде әлеуметтік сфераның мұндай мәні арта ... ... ... бюджеттік шектеулерге қарамастан жұмыссыздық ... ... ... ... көп күш жұмсауға тура келеді.
Соған қарамастан өтпелі кезеңдегі көптеген елдерде әлеуметтік ... ... ... ... ... ролін төмендетіп, жәрдемақылар мен
әлеуметтік төлемдерді қысқартты. Бірақ бұл адамдардың өзгерген әлеуметтік-
экономикалық ... ... кері әсер ... ... ... ... қатар экономикалық
емес әдістермен (саяси, кеден) де қамтамасыз етіледі. Өз ... емес ... ... тек қана ... тән ... ғана ... экономикалық құралдармен, соның ішінде ақшалай және
экономикалық сипаттағы басқа да ... ... ... ... Біздің пікірімізше, экономикалық қауіпсіздікті мемлекеттік реттеу
- ұлттық қауіпсіздікті ... ... ... мемлекеттік мақсаттарға
жетудің қажетті шарты болатындығын байқауға болады. Бұл ... ... қана ... ... ... ... ... бүкіл қоғам
түсінуі қажет.
Қазіргі жаһандану жағдайында тиімді экономикалық даму, ең ... ... ... ... ... ... ең маңызды
және күрделі болып ... ... олар ... ... ... ... ... күшеюі көптеген түрде көрініс
табады. Ең ... ол ... ... ... ... ... ... - тұрғындардың мұқтаждары мен ... ... ... ... анықталады. Азаматтардың ... өсу ... ... ... ... ... ... білім, ғылым, мәдениет салаларының дамуы – осылардың
барлығы экономиканың әлеуметтік қуатының күшеюінің нақты ... [33, ... ... ... қамтамасыз ету меншіктің барлық
формасын қорғауды, кәсіпкерлік қызметке жағдай мен кепілдіктерді жасауды,
жағдайды ... ... ... ... ... ... ... табыстарды бөлуде үлкен айырмашылықтарды және халықтың кедейленуін
болдырмау, қылмысқа және экономикадағы жемқорлыққа қарсы ... ... ... ... қамтамасыз етудің ... ... ... шешу ... ... ... және ... арасындағы тығыз байланысты байқауға болады [34, 62 б.].
Ұлттық қауіпсіздіктің әлеуметтік аспектісі өтпелі экономика кезінде
өзекті ... ... ... ... ... саясат жүргізудегі
ролі төмендейді, дәстүрлі әлеуметтік трансферттер мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
қауіпсіздік және әлеуметті қорғау мәселелері ... ... ие ... ... ... ... ушығуы, елеулі әлеуметтік
дифференциация жағдайында әлеуметтік әділеттілікті ... ... ... халықтың сенімі азаяды [35, 54 б.].
Ұлттық қауіпсіздік факторларының ішіндегі маңыздысы – ... Оның ... ... қалыпты ұдайы өндірісін қамтамасыз ... ... мен ... ... ... ... өмір сүрудің орташа
ұзақтығын жоғарылату және денсаулық көрсеткіштерін жақсарту.
Жапония, Сингапур және Германияның мысалдары ... ... ... ... ... ... - ... ресурстардың молдығы емес,
білімді, жоғары кәсіби адам ... және осы ... ... ... дивиденд алып келетіндігін көрсетеді. Сонымен қатар білім мен
ғылымға қаржы салу қазіргі кезде ... ... ... табылады.
Қуатты интелллектуалды әлеуеттің болуы Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... капитал бар. Осыған
байланысты Қазақстанның басты ...... бар ... сақтап қана қоймай, олардың динамикалы дамуына жағдай ... ... ... ... ғылым мен білім атқаруы қажет, бірақ оларда
Қазақстанның басқа әлеуметтік ... ... ... бастан кешуде
[36, 66 б.].
Кейбір зерттеушілердің есептеуінше демографиялық жағдайдың жақсаруы
Қазақстанның халықтың қоныстану ... ... ... ... ... саясатты жүргізуге тәуелді. Олардың пікірінше, ол
табиғи ... ... ... ... ... ... ... шектеу
қоймайды. Материалдық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және қолайлы экономикалық
жағдай жасау ... ... ... ... ... ... ... өндірісінің сапалық деңгейінің жоғарылауымен бірге жүруі
қажет.
Қазақстандағы экономикалық өсу мен әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қалыпты ұдайы өндірісіне
кепілдік бермейтін мәселеге әкелуі мүмкін. Көп ... ауыл ... ... ... ... ... ... жағдайға
жеткізуі мүмкін. Мұндай жағдайдан құтылудың бірден-бір жолы – ... бала мен ана ... ... өмір сүру ұзақтығын ұлғайтуды
ынталандыратын мемлекеттік ... ... ... ... кері әсер етіп отырған ... ... айта ... ... көзқарас тұрғысынан алғанда оң ... ... адам ... параметрлері нашарлауда, әлеуметтік қауіпсіздіктің
көптеген көрсеткіштері әлемдік практикада ... ... ... ... ... ... талдау экономикалық реформалардың
әлеуметтендіру қажет екендігін көрсетеді. Қазақстанда құрылымдық реформа
кезінде мемлекеттің белсенді әлеуметтік ... бас ... ... әкеп соқты.
Меншік қатынастарының өзгеруі елдің бүкіл әлеуметттік сферасына кері
әсер ... ... ... ... ... миграциясы,
әлеуметтік төлем мәселесін тудырды. Аграрлық сала әлеуметтік тұрғыдан әлсіз
сала болып саналады – мұнда халықтың көп бөлігі ... және ... ... ... дифференциалды тәсілмен жұмыс істеуі
қажет, өйткені аграрлар арасында әртүрлі факторларға байланысты мемлекетке
деген патерналистік ... ... Әлі ... ... ... және
құрылымдық-институционалдық өзгерістер белсенді аймақтық саясат жүргізуге
бағытталмаған. Қазіргі кезде белгілі оң макроэкономикалық ... ... ... ... ... аймақтық
ерекшеліктерін көбірек ескеру қажеттігі ... ... ... ... ... ... саясатты аймақтандыру болуы тиіс. Әлеуметтік
сферадағы біраз қызметтерді, әлеуметтік қажеттіліктерге берілетін ... ... бөлу ... жергілікті басқару органына ... Бұл ... ... ... ... ... бола алады
және жергілікті билікпен жауапкершілікті ... ... ... ... ... белсендету реттеуші және нормативті сипаттағы
әртүрлі тәсілдерді қолдану арқылы ... ... ... ... ішкі және ... ... қамтиды, яғни
ұлттық экономиканың өсуін, оның халық ... ... ... дүниежүзілік рынокта елдің бәсекеге қабілеттілігін, әр түрлі ... ... ... ... ... ... әл- ... өсіру және
ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету экономикалық өсудің негізгі ... ... ... қауіпсіздік және экономикалық қауіпсіздік туралы ғалымдардың
анықтамалары әртүрлі. ... Б.К. ... ... – бұл ішкі ... ... ... ... болжауға қиын факторлар әрекеті
жағдайындағы объектінің өмір сүруге және дамуға қабілетті жағдайы” деген
анықтама берсе [37, 36 б.], Е.Б. ... ... ... – бұл
мемлекет пен қоғамның және жеке тұлғаның өмір сүру әрекетін ... ... ... ұлттық мүдделер сыртқы және ішкі ... ... ... ... [38, 28 б.] деген анықтама
береді. Ал, ... ... А.Б. ... ... ... – тамақтанудың ғылыми дәлелденген мөлшеріне сәйкес
халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуді қажетті деңгейде ... ... А. ... ... ... ... деп, отандық
өндіріс есебінен халықты адамның әрекет қабілеттілігі мен өмір ... және ... үшін ... және ... сондай-ақ қолжетімді
деңгейде азық-түлікпен қамтамасыз ететін экономиканың жағдайын ... ... ... [39, 77 б.]. Жоғарыдағы анықтамалар әртүрлі
болғанымен олардан ... ... – жеке ... мемлекет пен
қоғамның қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған шаралар кешені екенін
байқаймыз. Өз кезегінде, бұл ... ... ... келесідей
анықтама беруге мүмкіндік береді: “Азық-түлік қауіпсіздігі дегеніміз –
сәйкес ресурстармен, әлеуетпен және ... ... ... ... ... ... ... тұрғындардың қажеттіліктері тамақтанудың
физиологиялық нормасына сәйкес қанағаттандырылатын экономиканың, соның
ішінде агроөнеркәсіптік кешеннің жағдайы” [40, 54 ... өсу және ... даму ... - ... ... пайдалану болып табылады, сондықтан қалыптасқан кемшіліктерді жою
және ресурстарды неғұрлым толық ... ... ... да, ... қауіпсіздігін сақтау бағдарламасына да басымдық
беру қажеттілігін ... 15 ... ... бар, ... кең, ... жер де ... ... 60 пайыздан астамы - ... жер, ... ... жағдайға байланысты, суармалы жер жеткіліксіз. Осы 15 ... ... ... ... етуіміз керек. Кейбір экономистер
әлемдік нарық жағдайында республика халқын азық-түлікті шеттен алып келіп,
қамтамасыз етуге болатынын айтады. Ол рас, ... ... ... ... ... ... ... үлес салмағы 40 пайыздай болса, онда ол ел
өзінің азық-түлік тәуелсіздігін жояды, біз ол жолға түсе алмаймыз. Халықтың
46 пайыздан ... ... ... Ауыл ... ... - өмір ... Дамыған елдердің ауыл шаруашылығында еңбекке жарамды ... ... ғана ... деген сөз бар, ол дұрыс есеп емес, өйткені ... ... ғана ... ... ... ... - елімізде азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету [41, 66 б.].
Азық-түлік қауіпсіздігі – сапалы азық-түлік ... ... мен ... ... ... мұмкіндігі үшін қолда бар табиғи шикізаттық
ресурстарды ... ... ... бойынша азықтүлік
қауіпсіздігін ... ... ... ... сол ... ... ... яғни әрбір тұрғын кез келген уақытта, керек ... ... ... мүмкіншілігі болуы тиіс. Ақшалай табысының аздығынан
адамдар ұдайы азық-түлік тапшылығын сезінеді. ... ... ... ... ... ... ... түскенде, түсімділік кемігенде де
тапшылық көрініс ... ... ... ... төмендеп,
тиімділік нәтижесі нашарлағанда азық-түлік жетіспеушілігі туындайды. ... ... өсу ... ... ... валюта курсының
тұрақсыздық жағдайында, сыртқы ... ... ... ... ... т.б. ... ... [42, 12 б.].
Елдің азық-түлік қауіпсіздігі - тұтынылатын азық-түліктің 80%-ы елде
өндірілген жағдайда ... ... ... ... балансының оң сальдосын
алуға мүмкіндік ... ... да бір ... ... маманданған
жағдайда қамтамасыз етіледі. Оның үстіне, азық-түліктің қажетті ... ... ... ... елдер деңгейіндегі қалпына келетін
сақтандыру қоры көлеміндегі (60 күн ... ... ... көлемінің 17%-ы)
азық-түлік қосымша шығарылған жағдайда қамтамасыз етіледі деп ... елде ... ... түрлері шығарылмаса немесе олардың өндірісі
шектелген болса елдің азық-түлік қауіпсіздігі ... ... ... ... ... етіледі. Бұл жағдайда, басқа экспорттаушы ... ... және ... да ... орын ... ... [43,
19 б.].
Жалпы тарихымызға үңілетін болсақ, біртұтас әміршіл-әкімшіл мемлекет
ретінде КСРО барлық қажеттіліктерді, соның ішінде қоғамның барлық ... ... ... ... ... ұран ... де,
өндірістік социалистік тәсілі іс жүйесінде бұл міндеттерді орындауға
қабілетсіз ... ... ... ... дамыған елдердегі эволюция
меншікке құқық пен жерде шаруашылық жүргізу ... ... ... ... іс ... ... ... яғни ауыл шаруашылығында ... ... ... ... ... ... деңгейде
дамымайтындығын көрсетеді [44, 49 б.]
Елдің азық-түлік қауіпсіздігін аграрлық секторды позитивті мемлекеттік
реттеусіз ... ету ... ... ... ... ... ... өнімін, шикізатын және азық-түлігін
өндіру, қайта өңдеу және сатып-өткізуге мемлекеттің заңнамалық, әкімшілік
және экономикалық ... ету ... ... ... ... ... басты міндеті – қолда бар интеллектуалдық ресурстарды сақтап
қана қоймай, олардың динамикалы дамуына ... ... Бұл ... ... ... мен ... ... қажет, бірақ оларда Қазақстанның басқа
әлеуметтік сфералары сияқты қиындықтарды бастан кешуде.
БҰҰ таратқан мәліметке сүйенсек, 2025 жылы Жер ... ... ... 8 ... асып ... ... азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз
ету мәселесін қазірден қарастырмасақ, жағдай одан ары ... ... ... ауыл ... өнімдерін өсіріп-өндіретін елдер ең
алдымен, ішкі рынокты азық-түлік тауарларымен қамтамасыз етуге ... ауыл ... ... ... ... ... ... ескерсек, бұл мақсаттың сол елдер үшін маңыздылығын бағалау
қиынға түспейді. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін ... ... ... шай,
кофе, жүгері, қант т.б азық-түлік өнімдерін өндірушілер жыл сайын аталған
өнімдер экспортына ... ... ... Жер ... 6 млрд ... 1,5 ... азық-түліктен
ашығып отыр. Олардың көпшілігі ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... Азиядағы дәнді-дақыл өсіруге ... ... ... ... ... Егер ... елдерде ұзақ уақыт бойы
аштық салдарынан әлеуметтік ... орын ... көп ... ... ... да ... жетеді. Егер есімізде ... 2007 ... ... дағдарысымен бірге азық-түлік дағдарысы да орын алды.
Дағдарыстың ... ... ... ... Үкімет астық экспортына
2008 жылдың бас кезінен бастап 1 ... ... ... ... Қазіргі
таңда ішкі нарықтың астықты тұтыну көлемі айына 250 000 ... 2007 ... ... ... ... көрсеткішке, айына 1 млн тоннаға
қол ... Ал, 2008 жылы ... ... ... көлемі 9,1 млн
тонна. Шет мемлекеттерге көп ... ... ... ... ... өнімдерін сырттан импорттауға мәжбүрміз. Мысалы, 2008 ... ... 670,0 мың ... ұн, 4382,2 ... макарон өнімдері, 25 419,2
тонна күріш, 2,967 ... ... май ... ... экспортерлар
Ресей, Грузия, Қырғызстан, Өзбекстан, Украина, Беларусь, ... ... ... ... ... ... бері сүт пен ... көкөніс пен жеміс-жидекті Өзбекстаннан, кондитерлік бұйымдар
мен арақ-шарап өнімдерін Украина мен Ресейден тасымалдап ... Оған ... ... ... таныссақ, толық көз жеткізуге болады [45, 57
б.] .
2001 жылдан бері көкөніс және ... ... ... ... тұтынудың нормативтік деңгейінен артық болып отыр. Бірақ, сүт
өндіру бойынша өзін-өзі ... етіп ... ... 1998 ... оны ... ... ... таңда Қазақстан бірқатар азық-түлік
өнімдерін алыс, жақын шет елдерге экспорттайды, алайда сонымен бір уақытта
көптеген азық-түлік ... ... Оның ... ... ол ... ... елде мүлде өндірілмейді немесе өте аз мөлшерде өндіріліп, ішкі
нарықты ... ... ете ... ... ... негізгі
түрлері бойынша экспорттың және импорттың үлесін келесі кестелерден көруге
болады:
Кесте 3 - Негізгі азық-түлік тауарларының экспорты*
млн АҚШ ... ... |2005ж |2006ж |2007ж ... |
|Тірі мал және мал |68,8 |67,0 |66,3 |69 ... ... | | | | ... ... |10,4 |14,7 |14,0 |14,7 ... ... ... |148,3 |144,7 |147,1 |154,4 ... ... ... |456,5 |837,3 |869,9 |913,3 ... ... ... бюллетень – Алматы, 2008. №12(96) – 235 б.
**Дерек көзі: ... 4 - ... ... ... ... АҚШ ... ... |2005ж |2006ж |2007ж ... ... мал және мал |230 |302,9 |304,1 |354,2 ... өнімдері | | | | ... ... |86,8 |91,2 |93,2 |94,1 ... ... ... |823,3 |1082,6 |1155,7 |1164,1 ... ... өнімдері |133,8 |185,3 |188,4 |191,2 ... ... ... ...... 2008. ... – 235 б.
**Дерек көзі: www.stat.kz[41]
Статистика агенттігінің мәліметіне сүйенсек, 2008 жылдың ... ... 1316,4 мың ... ауыл ... ... Мамандардың айтуынша, бұл көрсеткіш өткен жылдың сәйкес
мерзімімен ... ... ... [47, 15 б.] (5-ші ... ... халықаралық кеңестің мәліметтеріне сүйенсек, 2008 жылы әлем
бойынша бидай өндірісі 672 млн ... ... Бұл ... ... ... 63 млн ... ... Сонымен қатар, сарапшы мамандар АҚШ,
Канада, Австралия, Украина, Ресей мен ЕО-ға мүше ... ... ... ... айтады. Бірақ, сонда да бұған әлемдегі адамдар санының
өсуі сәйкес келіп ... жоқ. ... ... ету, тек ... нан ... қамтамасыз ету деген сөз емес.
Кесте 5 - Ауыл шаруашылығының өндіріс көлемі*
|Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің |2005ж |2006ж |2007ж ... ... ... | | | | ... мың т |13781,4 |16511,5 |20137,8 |15578,2 ... дақылдар мың т |439,8 |458,9 |459,4 |414,0 ... ... мың т |83,6 |86,4 |84,9 |85,1 ... мың т |2520,8 |2361,6 |2414,8 |2354,4 ... мың т |2168,8 |2059,2 |2196,4 |2280,0 ... өнімдері өндірісі: | | | | ... ... мың т |762,2 |808,6 |838,2 |874,2 ... мың т |4749,2 |4926,0 |5073,2 |5198,0 ... млн дана |1282,1 |1210,3 |1273,4 |1282,5 |
* ... ... Статистикалық бюллетень – Алматы, 2008. №12(96) – 6 ... ... ... ең негізгі экспорттық дақылы бидай өнімі бойынша өзін-өзі
қамтамасыз ету 2007 жылы 92,2%, 2008 жылы 86,4% ... ... ... бидай өнімі нормативті деңгейден әлдеқайда төмен болды, ал
1998 жылы жан ... ... ... ... ... ... ... ғана құрады. Бұл көрсеткіш 2006 жылдан бастап қайта ... ... бір ... - ... ... ету ... ... жүзеге
асуына бірқатар факторлар әсер етеді:
1. өндірісті рационалды орналастыру, оның мақсаты - әр ... ... және ... ... ... мамандануын тереңдетуді
және осы негізде маманған азық-түлік зоналарын ескере ... ... ... және мал ... ... ... ... технологияларды қолдану;
3. әлеуметтік толқулар және саяси тұрақсыздықтың, сондай-ақ қоршаған
ортаның әр түрлі құлдырау формаларының ауыл ... ... ... егін ... ауыл ... дақылдары көлемін
әртараптандыру ерекше маңызға ие болып отыр. Мұнда әр ... ... ... ... ... сол аймаққа ең тиімді ... ... ... шкі рыноктың сұранысын толық қамтамасыз ете алмай
отырған дақылдарды ... ... ... қолға алынуда. Мұны
ынталандыру үшін мемлекет 2006 ... ... ... ... күріш
өндіруге, жеміс-жидек пен бақша өнімдеріне, қант ... мен ... ... беру ... ... ... негізінде, агроөнеркәсіп
өндірушілері 2007 жылдан бастап ... ... ... ... 191,7 ... ... ... жеміс- жидек пен бақша өнімдерін өсіру көлемі 4,7
мың гектарға немесе 10,3%- ға, қант ... ... 5,6 мың ... ... көбейтті [48, 112 б.].
Қазіргі кезде бақша өнімдерін өндіру көлемі тұтастай алғанда еліміздің
қажеттілігін толық жабуға мүмкіндігі бар. ... ... мен жаз ... ... ... дейін) аталған өнімнің тапшылығы ... бұл ... ... ... сол ... инфляция көрсеткішінің артуына
әкеледі. Сондықтан, бұл мәселені шешудің бір жолы - өнім ... ... ... жылы жайларды ... ... ... ... жылы жайлар қажеттіліктің 4,3 %-ын ғана құрайды.
Сурет 2 - Ауыл шаруашылығы өндірісінің жалпы өнімі (млрд. теңге)
Мал ... ... ... түрлері бойынша жылдық орташа өсім 5-
7 пайызды құрады. Осының нәтижесінде аталған соңғы төрт жылдың ... ірі қара саны – 19,3 ... қой – 26,6, ... – 13,8, ... ... түйе – 20,5, құс 10,7 ... ... Асыл тұқымды мал өсіру көрсеткіші
еселеп артты. Осы іспен шұғылданушы ... да ... ... ... егістік құрамындағы минералды тыңайтқыштардың үлесі жылдан-
жылға артып отырды. Сапалы тұқым себу ... Егер 2001 жылы ... 53 ... ... ... ... ... 2008 жылы бұл
көрсеткіш 100 ℅-ға дейін жетті. Оның ... ... ... ... ... 70℅ ... ... егін шаруашылығында ауыл шаруашылығы дақылдары көлемін
әртараптандыру ерекше маңызға ие ... ... ... әр ... ... ... ескере отырып, сол аймаққа ең тиімді ... ... ... шкі ... ... толық қамтамасыз ете алмай
отырған дақылдарды ... ... ... ... ... Мұны
ынталандыру үшін мемлекет 2006 жылдан бастап ... ... ... ... пен бақша өнімдеріне, қант қызылшасы мен жүзім
өсіруге субсидия беру ... ... ... негізінде, агроөнеркәсіп
өндірушілері 2007 жылдан бастап майлы дақылдардың өсіру алқабын 191,7 ... ... ... ... ... пен бақша өнімдерін өсіру көлемі 4,7
мың гектарға немесе 10,3%- ға, щант ... ... 5,6 мың ... ... ... [49, 81 ... ұлттық холдингі» АҚ мемлекеттік тапсырмалар негізінде ... мен ... ... ... ... салу мен ... және оларды арнайы құрал-жабдықтармен жабдықтауға бағытталған
бизнес-жобаларды жеңілдетілген шарттармен қаржыландыруда. Қолға алынған ... енді 5-6 ... ішкі ... ... ... жыл бойы ... ... мүмкіндік береді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өнімдеріне үлкен тосқауыл болмақ.
Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... аса ... ... бірі - ... ... ... тағамдарымен өзін-өзі
қамтамасыз етуі. Азық-түлікпен өзін-өзі қамтамасыз ету қажеттіліктерді ең
алдымен сыртқы саудаға мейілінше төмен ... ... ішкі ... ... білдіреді. Елдің өзін-өзі азық-түлікпен қамтамасыз
етуіне қол жеткізуі үшін сапалы өнім өндіру қажет. Ал, мұндай өнім ... ... ... әлеуметтік топтар үшін өнімдерге қол жеткізуге
кепілдік беретін баға ... ... ... ... ... ... ... етуге ұмтылу елдің авторкиялығын және
әлемдік рыноктан оқшаулануын білдірмейді. Әлемдік ... ... ... ... ... және ... ... қалыптастырды, олардың
қатарында – отандық өндірушілерді икемді және тиімді қорғау, ... ... ... ... жоқ ... ... өндірісі тиімді тағамдардың
экспортымен жабуға үмкіндік беретін арақатынастарды ... ... ... ... ... ... дамуына
жағдай жасауы керек. Мысалы, Кеңес Одағы 70 жылдардан бастап 30-40 млн.
тонна бидай, ет, ... ... ... алып ... 90 ... тапшылық
проблемасы мүлдем жойылды. Ал, қазіргі кезде импорт тауарлары мемлекеттің
өз тауарларын ығыстыруда. Мұның әсері ауыл ... да ... ... ... ... ... ... үрдістерден
аулақтады. Жаңа пайда болған рыноктық құрылымдар тіпті жай ұдайы өндірісті
жүргізуге қабілетсіз ... ... ... ... даму
тиімділігі төмен болды. Ауыл шаруашылығында табыстың аздығы, ... ... және ... ... ... ... ... осы
саланың үлкен технологиялық артта қалуымен байланысты. Оның үстіне, аталған
сала басқа салаларға қарағанда өзгермелі экономикалық ... ... Бұл ... ... ... ... қайтарымдылығы төмен.
Алайда, агроөнеркәсіптік кешеннің дамуы тікелей азық-түлік ... әсер ... ... кезеңнің жаңа жағдайларында мемлекеттің рыноктық экономикаға
пара-пар аграрлық өндірісті дамытуды ынталандыру және ... ... ... ... Осы ... ... ... экономиканы елдерде
жинақталған агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеудің ауқымды
тәжірибесі ... үшін ... ... ... ... және ... қауіпсіздікті қамтамасыз ету –
бүкіл саланы қамтитын, өзара байланысты және ұзақ мерзімді ... ... ... оны шешу ... орта ... ... ... экономикасының әлеуметтік бағытталуын күшейту стратегиясын жасау
және бекітуді талап етеді. Мұнда тек ... ... ... қана ... жету ... да ... ... қажет. Мұндай мемлекеттік
бағдарлама саяси және шаруашылық шешім қабылдауда нормативті ... ... ... ... механизміне әлеуметтік қауіпсіздікке қатер
туғандығы туралы ... ... ... ... ... ... іске асыру қоғамды поляризациялануын тереңдетуге
әкелмеуі тиіс, дағдарысты кезеңнің ... ... ... ... ... тепе-тең, әділетті бөлінуі қажет. Бұл
біріншіден, әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... үшін қазіргі кезде өзекті болып табылады, өйткені оның ... ... ... ... ... деңгейден асып отыр.
Дамыған рыноктық экономикасы бар елдерде аграрлық секторға ауқымды
қаржы бөлінеді. ... ... ... ... ... 1га ... мемлекеттік қолдау 100-200 долларды, ал
солтүстік елдерде (Финляндия, Норвегия) – 1000-3000 долларды ... ... ... ауыл ... ... құнының 21%-н, ЕО елдерінде 50%-ға
дейін, Норвегияда - 57%, Швецияда - 82%-ды құрайды [50, 61 б.].
Азық-түлік инфрақұрылымын дамытуға ... ету ... ... ... ... қамтамасыз ететін, ұзақ мерзімді сипаттағы
шараларды жүргізуге бөлінуі тиіс. Олар:
- өндіріс орындарының құрылысы,
- ... ... ... ... ... ... өңдеу,
- фермерлік бірлестіктердің дамуына ықпал етуді қамтамасыз ету.
Ұлттық азық-түлік қауіпсіздігі мен отандық ауыл шаруашылығы саласын
сақтап қалу үшін ... ... ... қолдау көрсетудің
жүйелі көздерін қалыптастыруды ... ... Ауыл ... ... ... ... ... тиісті деңгейде қамтамасыз
етілмейінше, шетел өнімдерінің тасқынын тоқтату мүмкін емес.
Елбасының 2008 жылғы халыққа ... үш ... ... ... елдің азық - түлік қауіпсіздігі қамтамасыз ... Ол үшін ... және ... ... ... ... ұлғайту қажет.
Қазақстан азық түліктің негізгі түрлері бойынша өз қажеттілігін қамтамасыз
етеді, әрі экспорттық әлеуетке ие.
2. ауыл ... ... ... ... ... күш ... шоғырландыру. Атап айтқанда, Каспий және Қара
теңіздердің порттары арқылы өтетін және ... ... ... ... Мал ... саласы да үлкен экспорттық әлеуетке ие. Қосымша
ретінде ветеринария ... ... ... ... қажет деген
болатын.
Бұл міндетті шешу үшін ... және ... ... ету, ... ... ... регламенттер мен
стандарттарды әзірлеу мен енгізу және ... ... ... сапа және қауіпсіздік менеджменті жүйесіне
көшуін қамтамасыз ету, ... ... ... құру ... ... нормалардың талаптарына сәйкес қажетті жабдықтармен
жарақтандыру қажет.
Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету – ... ... ... ... шарты. Оның үстіне, ДСҰ-ға кірген соң біз әлемдік
рынокта экологиялық жағынан таза отандық азық-түлік ... ... ... Ол үшін ... ауыл ... өнімін өндірушілерге
мемлекет аянбай қолдау көрсетуі тиіс.
Елдің азық-түлік қуіпсіздігі ең алдымен, тұрғындардың барлық ... ... ... ... үшін қажетті ауыл шаруашылығы
өндірісінің тиімділігін және оған ілесе жүретін ұлттық экономиканың ... ... ... сәйкес тауарларды импорттау мен өндірудегі тұрақты
қабілетін, азық-түлік ... ... ... ... ... сақталуын қамтамасыз етуі қажет. Бұдан елдің азық-түлік ... және ішкі ... ... мен мониторингілеуде мемлекеттің
ролін бәсеңдетуге болмайтындығын көреміз. ... ... ... ... ... әрдайым қайта өндірілетін өндірістік және
қаржылық тәуекелдермен ... ... ... ... бар ... мен практикасы ауыл шаруашылығы өндірісіне мемлекеттік қолдаудың
аса қажеттілігін ... ... ... ауыл ... ... және ... ... бюджет есебінен қолдау жолымен мұндай қауіп-қатерлерді
болдырмау ... ... ... ... ... ... ... жағдайы радикалды-либералдық сипаттағы посткеңестік
аграрлық ... және ... ... қарастырылып отырған
секторының өндірістік-экономикалық әлеуетінің төмендеуіне шартты өзіндік
қауіп-қатерлердің басқа да типтерінің бар ... ... Бұл ... тобы ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігін қолдауда
мемлекеттің аса белсенділігін талап етуде.
Агроөндірістік жүйені бюджеттік қаржыландыру ... ... ... ... ... ... саясат жүгізуге мүмкіндік
береді. Ауыл ... ... ... ... біршама
ерекшеліктері бар. Біріншіден, мұнда басты өндіріс құрал-жабдығы жер болып
табылады. Ауыл шаруашылығына жарамды жер ... өте ... олар ... ... ... бойынша бөлінеді.
Мемлекеттік реттеу аса ... ... ол ... ... кері әсер ... ... бұл жерде әңгіме толықтырушы және түзетуші
шаралар ... ... ... ... ... бір ... стагнациялы
аграрлық экономиканың мықты ... ... ... ... ... жағынан – «рынок шарасыздығын»
бейтараптандыру жолымен оның ... ... ... тек қана
әлеуметтік сипаттағы функцияларды іске асыруға емес, сондай-ақ, өндірістік
іс-әрекеттің бірқатар нақты түрлерін қолдауға да ... ... ... ... кеңейту, агроөнеркәсіптік кешені
құрылымын қалыптастыруға бағытталған ауқымды ... ... ... ... ... ынталандыру бүгінгі күннің талабы.
Біздің еліміз дүние жүзінің ауылшаруашылық өнімдерін өндіретін негізгі
25 мемлекеттің қатарына енеді және өзінің ... ... ... ... 3-5 есе артық өнім өндіруге ... бар ... ... ... ... ... салдарынан болып отырған кедейшілікті
азайтуға басқа секторлардың ЖІӨ-нің өсіне әсер етуі жағынан 4 есе ... ... ... дәлелдеп отыр. Осы тұрғыдан алғанда
Қазақстанның аграрлық секторында шешімін күтіп тұрған ... ... ... да жоқ ... ... ... дер кезінде
қолдауы негізінде бұл сала ... ... ... бір деңгейде даму
қарқынын бәсеңдеткен жоқ, қайта соңғы ... ... ... ... ... секторды мемлекет тарапынан қолдау мақсатында 2008 жылғы
бөлінген ... 2007 ... ... 1,7 есе ... оның ... ... ... бөлінген қаржы 2 есе, несие ретінде берілгені
2,2, есеге өсті. Соның нәтижесінде аса қажетті дақылдардың ... ... ... жүйесін технологиялық және техникалық ... ... ... ... ... ... сақтау
мақсатында «Азық-түлік корпорациясы» АҚ арқылы дәнді дақылдарды мемлекеттік
қорға отандық тауар өндірушілердің рыноктық бағамен сатып алу ... 12 ... ... ... бөлінді.
Ұлттық қауіпсіздік жүйесінде экономикалық қауіпсіздіктің орны белгілі
және едәуір: ол осы жүйенің элементі бола тұра ... ... ... түрде әсер етеді. Сонымен қатар елдің экономикалық қауіпсіздігін
құқықтық қамтамасыз ету ... ... ... атап өту ... ол сәйкес негізгі түсініктерді, критерийлерді, ... мен ... да ... ... ... ... заңнамалық
актінің жоқ кезінде көріністік сипат алады
Азық-түлік қауіпсіздігін құқықтық қамтамасыз ету азаматтардың жас
мөлшеріне, мүліктік ... ... және бөлу ... ... физиологиялық нормасына сәйкес өмірлік маңызы бар ... ... және ... ... ... етуге
кепілдік береді. Сондықтан да, ауыл шаруашылығы ... ... ... және азық-түлік қауіпсіздігі ... ... ... қазіргі кезеңде маңызды болып отыр. Ұлттық азық-түлік
қауіпсізігінің ... ... ... саналатын «азық-түлік
қауіпсіздігі», «азық-түлік дағдарысы», «тамақ өнімдері өндірісінің қажетті
деңгейі», ... ... ... «тұрғындар үшін тамақ
өнімдерінің физикалық және экономикалық қажеттілігі» бәсекеге ... ... ... құру мен оны ... негізгі факторлары екені
белгілі. Сонымен қатар, ұлттық азық-түлік қауіпсіздігінің экономикалық
қауіп-қатерлерге қарсы ... ... мен ... ... ... ... мен ішкі ... рыногын қорғаудың
мүмкіндіктерін кеңінен қарастырған жөн.
Бүгінгі күнде елімізде жүргізіліп жатқан ... ... ... мен ... жалпы көп деңгейлі, көп аспектілі феномен –
ұлттық ... ... ... пен ... ... ... тәуелді екендігі айқын болып отыр.
Азық-түлік қауіпсіздігі бүгінде ... ... ... ... ... ... ... азық-түлік өнімдерінің санының өсуінен
туындайды. Гені ... ... ... ... ... ... көмегімен белгілі бір сапада өнім алу үшін ... ауыл ... ... ... томат клеткасына балық генін
енгізіп, үсік шалмайтын, жарты жылға дейін ... ... ... ... ... ... табиғи өсімге қарағанда орташа есеппен
20% артық өнім алуға болады. Бүгінде әлемдік ... ... ... өнімдерінің 40% құрап отырған гені бұзылған ... ... ... ... жылға артып барады. Алғаш гені өзгертілген
өнім 1992 жылы АҚШ-та алынған. ... ... ГБО ... ... жүгері, соя, ірімшік және т.б. 50-ден астам тамақ өнімдері жатады.
Енді күріш пен ұнға ... ... ... ... әлем бойынша гені
бұзылған өнім өсірілетін жер 50 миллион гектарға жуықтаса, оның 35 ... ... ... ... ... ... ел бір ... өнімнің
төзімділігі мен өсімін қолдан көбейтудің арқасында жан сақтап отырғандығы
рас. Ал, алда трансгенді азық-түлік өнімдерінің жаңа ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін құқықтық
қамтамасыз етуді жақсарту қажет.
1998 жылы Европа Одағы елдері АҚШ-тан келетін гені ... ... ... мараторий жариялағаны белгілі. 2003 жылы
Европалық сот гені ... ... ... ... ... ... деп ... Европалықтардың осы әрекетінен кейін әлемдегі өзге
де ... гені ... ... ... өз ... ... қатаң қадағалай бастады. АҚШ-тың талап ... 2005 ... ғана ... трансгендік азық-түлік өнімдеріне амалсыз есік ашты.
Сонда да «гені 0,9 % ... одан ... ... кез келген өнім
міндетті түрде ... ... ... ... сатылуы тиіс» деген
қатаң талап қойып отыр.
Азық-түлік ... ... ету – ... ... ... басты шарты. Оның үстіне, ДСҰ-ға кірген соң біз әлемдік
рынокта ... ... таза ... ... ... ғана
бәсекелесе аламыз. Ол үшін еліміздегі ауыл шаруашылық өнімін өндірушілерге
мемлекет аянбай ... ... ... ... да ... ... демократиялық құқықтық
қоғамды қалыптастыру жағдайындағы ең бірінші міндеті- адамдардың жағдайын
жақсарту. Сондықтан бүгінгі таңда шаруашылықты жүргізудің жаңа ... ... ... арттырып, халқымызды өз елімізде өндірілетін ауыл
шаруашылық өнімдерімен жан-жақты қамтамасыз ету – ең өзекті ... ... ... ... ... ұжымның, фермердің
қаржылық орнықтылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... құнды тұрақтандыру, көтермелеу түрлерін жетілдіру, есеп
айырысу жүйесі, қаржылық ... ... ... реттелуі;
- несие бөлуді реттеу;
- инвестициялық қызметтің реттелуі;
- қаржы тұрақтылығын реттеудің аймақтық аспектілерін айқындау.
Тұрақты даму - болашақ ұрпақтың ... ... ... ... қорғау және қайта өндірілмейтін өндірістік ресурстарды
рационалды ... Бұл ... ... ... ... басты құрамдас бөлігі екендігін көрсетеді.
Бүгінгі таңда ... ... ... экономиканы
интеграциялауда интенсивті процесс жүргізуде. Еліміздің жеткілікті дамыған
өндірістік-экономикалық ... аса бай ... ... бар. ... ... мынадай экологиялық проблемалар орын алуда:
• су ресурстарының тапшылығы (Қазақстан сумен қамтамасыз ... ... ... соңғы орынды алады);
• Арал, Балқаш және Семей ядролық және әскери полигондары, Каспий маңы
аймағының проблемалары;
• Елді ... ... жер ... мен ... жоғары дәрежеде
ластануы;
• Жердің азуы (еліміздің территориясының 60% шөл далаға айналған.
Осы және табиғи ... ... ... тағы да ... ждағдайлар
экономиканы дамыту және әлеуметтік мәселелерді шешуге ... ... ... ... ... ... шешу үшін қоршаған
ортаны нормадан артық ластайтын кәсіпорындар үшін міндетті ... ... ... ... ... ИСО ... 14000 ... сериясы 9000 «Сапа менеджментінің жүйесін" іске асыру қажет.
Қоршаған ортаны басқару ... ИСО ... 14000 ... ... ... ... ... ресурстарды ұтымды пайдалануды
ынталандыруға, өнеркәсіп ... ... ... ... ... пен ... ... бойынша көптеген
проблемаларды шешуге байланысты ДСҰ-ға кіруге ... ... ... іс-әрекетте табиғат ресурстарын ұтымды пайдалану принципі
болуы тиіс. Қалдықсыз технологияларды мемлекет марапаттауы қажет.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... мәселе экологиялық қауіпсіздік. Бұл мәселеге елімізде айырықша
мән беріліп, қазір жүйелі түрде қолға алынуда.
2 ... ... ... ... МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Ауылшаруашылық өндірісіндегі микроинституционалдық ... және ... ... ... ... ... прогрессивті түрде ұйымдастыруға
көшуде арнайы түрде меншіктің ... ... ... ... ... мойындап, оны енгізуі үлкен мәнділікке ие болуда.
Осының негізінде өзінің мүддесі ... ... үшін ... ... ... ... ... ұжымдар, жалгерлік, мердігерлік ұйымдар, ... ... ... әр ... ... формалары пайда
болды. Түпкілікті нәтижеге ... ... ... ... ұжымдар,
шаруашылықтар әр түрлі дәрежеде ынталандырылды. ХХ ғасырдың ... ... осы ... әсер ... ... ... ... біраз жанданды, өндірістің тиімділігі артты, ... ... ... үшін ... істеуінің арқасында жаңа
ынталандыру жүйесі бірте-бірте қалыптаса бастады. ... ... жаңа ... іске асырудағы директивалық ... 1989 ... ... ... және ... ... үлес
салмағы өте жоғары болды.
2003 жылы статистика агенттiгiнiң талдау нәтижесi бойынша 62 мың шағын
кәсiпорындарында, яғни 64 ... ... ... ... ... ... көп емес ... жұмыс істейдi олардың 40,2 саудамен, қызмет
керсету саласында, жеке ... ... ... ... ... ... ... Сауда кызметiмен айналысу кiмге болса да
болады, ... ... ... ... қажет етпейдi. Ал, өнеркәсiп
кызметiмен небәрi 12,5 пайыз, ауыл шаруашылық ... — 6 ... ... ... ... Кейiнгi кезде шағын кәсiпорындардағы
кәсiпкерлiкпен айналысатын адамдардың саны артуда, өйткенi оларды ... ... ... ... 2003 жылдың басында жарты
миллион адамдар жұмыс iстей бастаған болатын.
Микроэкономикалық ... ... ... құрылымының
көрінісі ауылшаруашылығы кәсіпорындарының әр ... ... ... ... ... құқықтық моделі - шаруашылық жүргізуші
тұлғаларға мемлекет ... ... ... бір түрі.
Демек, аграрлық реформалар ... ... ... факторлардан басқа
(макроинституционалды) ауылшаруашылығы кәсіпорындарының ұйымдық ... ... олар ... әдебиетте микроинституционалды бірліктер деп
аталады.
Дамыған рыноктық экономика ... ... әр ... ... ... ... ... жүйе шеңберінде
қызмет етуі қажет. Осыған байланысты, ауылшаруашылығындағы ... ... ... ... ... ... статусы
негізгі қағида ретінде ... ... ... ... ... ... ... республикасы заң шығарушы органдарының
нормативті актілерінде бекітіледі.
Аграрлық трансформация жылдарында ауылшаруашылық микроинституционалды
бірліктерінің ұйымдық-құқықтық ... ... ... ... меншікті бөлудің жалпы құрылымында мемлекеттік меншікпен
салыстырғанда жеке меншіктің басымдылығы айқын байқалады. ҚР ... ... ... 2004 ... ... ... ... кәсіпорындарының 98,7% жеке меншік формасына жатады, ... ... ... [51, 106 ... уақытта ауылшаруашылығында ауылшаруашылық ... ... ... кең тараған: акционерлік қоғамдар (АҚ),
жауапкершілігі шектелген серіктестіктер (ЖШС), ауылшаруашылығы ... ... ... ... ... (ШФҚ), халықтың жеке
қосалқы шаруашылықтары (ЖҚШ). Олардың Қазақстан бойынша сандық арақатынасы
келесідей: акционерлік ... – 227 (2,4%), ...... ауылшаруашылық өндірістік кооперативтері – 2793 (29,2%),
мемлекеттік кәсіпорындар – 127 (1,3%), ... – 12,5%, 173,4 мың ... ... ... 2133,8 мың ... ЖҚШ, ... бақ ... саябақ құрылысы үшін жер телімдері бар [52, 76 б.].
Сурет 3 - Ауыл шаруашылығындағы шаруашылық түрлерінің өндірістік құрылымы
(пайыздық көрсеткіште)
Ауылшаруашылығында ... ... ... институционалды бірлікті жекедара
сипаттау олардың қызмет әрекетін түсіну үшін маңызды. ҚР 2003 жылғы ... ... ... ... ... ... 1 пункті, 3 бабына
сәйкес (29.11.03 №500-ІІ ҚР Заңымен енгізілген өзгерістерді қоса ... ... ... ... үшін ... ... ... акция шығаратын
заңды тұлға акционерлік қоғам деп танылады.
Реформалардың бірінші кезеңінде акционерлік қоғамдар АӨК-ге қосымша
қаржы ресурстарын ... үшін ... ... кеңшарларлардың меншігін
акционерлер арасында бөлу үшін құрылды. Нәтижесінде, акционерлік қоғамның
потенциалды мүмкіндігі – ... дара ... ... ... пайдаланылған жоқ. Реформалардың бірінші ... ... ... ... ... таңдаудың
болмауынан кең тарады, шын мәнінде ... ... ... ... ... тән ... ... ресейлік ғалымдардың пікірінше,
акционерлік қоғамдардың ... ... ... және ... ... ... ... өндірісіне қатыспайтын, бірақ
акционерлік ... ... ... дифференциалды рента түрінде
девидентті алатын меншік иелерінің қалыптасуына ... [53, 69 ... ... ... ... жақын келетіні ашық
акционерлік ...... ... ... онда ... жекеменшік процессінде өзгерді сонымен бірге жаңа құқықтық-
өнеркәсіптік құрылым құрылды. Сондықтан біздің ... ... ... шет ... ... қажетті өзгертулер енгізілген жоқ.
Әлемдегі ірі корпорациялар АҚШ–та құрылғандықтан америка заңы бойынша
корпорацияның міндетті критериін қарастырамыз. ... заңы ... ... бес ... мен ... ұсынады, соның көмегімен
заңды класс корпорацияға жата ма немесе болмайды ма соны анықтайды [54, 13-
15б.].
Бұл міндетті ... ... ... ... ... жауапкершілік
3. Шектеусіз өмір сүру
4. Акцияның еркін берілуі
5. Корпорацияны орталықтандырып басқару
Қосымша келесі ерекшеліктер ескеріледі: ереже штат пен ... ... мен оның ... ... ... акцияға жекеменшік, акцияның қөұқықтық табиғаты, акционер
корпорация акциясының жекеменшігі немесе акционерлік ... ... ... ... ... ... бір кемшілігі - бас
директордың шамадан тыс өкілеттілігі болып табылады. Акционерлік қоғамның
бас директоры іс жүзінде елеулі ... ... және ... ... ... ... ... бар. Сонымен қатар, акционерлік
қоғамдар ірі ... ... ... ... ... тартудың жеткілікті тәжірибеде қолайлы ... ... ... ... үдерісінде қайта өңдеуші ... ... ... ... ... арасында акцияның бақылау
пакетін бөлінген жағдайда қайта ... ... және ... ... ... кәсіпорындарда ашық акционерлік қоғамдарды
пайдаланған дұрыс. Бұл жағдайда, АӨК-дегі үшінші ... ... ... ... ... бұзылады, демек ... ... ... баға ... ... кәсіпорнының ұйымдық-құқықтық формасы – жауапкершілігі
шектелген серіктестіктер. ҚР 1998 жылғы 22 ... ... ... ... ... ... ... Заңының 1 пункті, 2 бабына
сәйкес бір немесе ... ... ... ... капиталы құрылтайшы
құжаттарда аықталған көлемде бөлінген; қатысушылары міндеттемелері бойынша
жауапты болмайтын және өздері салған ... құны ... ... дайын болатын серіктестіктер жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... ұйым ... табылады, ҚР заңнамасымен тиым салынбаған ... ... ... ... ... ... азаматтық құқығы және өз іс-
әрекетіне байланысты міндеттемелері бар.
Акционерлік қоғам мен жауапкершілігі ... ... ... ... төмендегідей:
Қосымша келесі ерекшеліктер ескеріледі: ереже штат пен корпорация
арасындағы, ... мен оның ... ... ... акцияға жекеменшік, акцияның қөұқықтық табиғаты, акционер
корпорация акциясының жекеменшігі немесе акционерлік ... ... ... ... ... келесі бір кемшілігі - бас
директордың шамадан тыс ... ... ... ... ... ... іс ... елеулі қаржы ағымдарын және ауқымды материалдық
ресурстарды бақылаусыз билеуге ... бар. ... ... ... ірі ... ... соның ішінде ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Шаруашылық жүргізу үдерісінде қайта ... ... ... ... ... өндірушілері арасында акцияның бақылау
пакетін бөлінген жағдайда ... ... ... және агроөнеркәсіптік
кешеніне қызмет етуші кәсіпорындарда ашық акционерлік ... ... Бұл ... ... ... ... ... салаға
қатысты монополиялық жағдайы бұзылады, демек өнеркәсіптік ... ... баға ... ... кәсіпорнының ұйымдық-құқықтық формасы – жауапкершілігі
шектелген серіктестіктер. ҚР 1998 жылғы 22 сәуірдегі №220-І «Шектелген және
қосымша жауапкершілікті серіктестіктер ... ... 1 ... 2 ... бір немесе бірнеше тұлғалар құрған жарғылық капиталы құрылтайшы
құжаттарда аықталған көлемде бөлінген; ... ... ... ... және ... ... ... құны шеңберінде шығындар
тәуекеліне дайын болатын ... ... ... ... ... Жауапкершілігі шектелген серіктестік
коммерциялық ұйым ... ... ҚР ... тиым ... ... ... ... жүзеге асырушы қажетті азаматтық құқығы және өз ... ... ... ... ... ... жауапкершілігі шектелген
серіктестіктер қызмет етеді. ЖШС ... ...... ... ... ... одан шығу мүмкіндігі болып табылады, бұл кәсіпорынның
қаржылық тұрақтылығын төмендетеді. ... ... ... ... ... ... 29-30 ... бекітілген. ЖШС құрамынан шығудың
бірнеше ... бар: ... өз ... сата алады немесе біреуге ұсына
алады, қатысушының ... өтуі және кез ... ... ... ... бір ... ... ала отыра шығу құқығы. Дәл осы
соңғысы ЖШС-ға тән құбылыс.
Кейбір экономистердің пікірінше, ЖШС құрамынан еркін шығу мүмкіндігі
салдарынан осы ... ... ... ... және ... ... ұйымдастыру мүмкін емес. Алайда, ... ... ... ... ... де бар. Бірақ, оның
негізінде индустриалды ауылшаруашылығы өндірісін ұйымдастыру ешқандай күмән
тудырмайды. Демек, ЖШС ... ірі ... ... ... зерттеушілердің пікірінше алынатын табысты барлық қатысушылар
арасында әділ бөлуге қол жетпеу мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі бар.
ҚР Азаматтық кодексінің 1 ... 72 ... ... ... ... ... ... бойынша қосымша жауапкершілігі ... ... ... қатысушыларымен қатар жауапкершілігі серіктестік мүлкіне
салынған үлес сомасымен ... және ... ... ... ... бір немесе бірнеше қатысушылары бар ... ... ... ... серіктердің ғана дауыс беру құқығы бар, бірақ ... ең ... ... өз ... ... Коммандитті
серіктестіктің кемшілігі – кәсіпорын жұмысшылары (толық серіктер) жасаған
пайданың елеулі бөлігінің ... ... кету ... бұл ... ... нәтижелеріне қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Басқаша
айтқанда, коммандитті серіктестік ... ... ... ... ... ... ... байланысты, аталған
ұйымдық-құқықтық формасының ауылшаруашылығында қолдануы оңтайлы емес.
Аграрлық кәсіпорын қазіргі уақытта ауылшаруашылық ... ... ... ... ... кооперативтік
қатынастардың дамуы аграрлық реформалардың басым бағыты болып саналады.
Аграрлық сектордың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... қайта құруға алып ... ... ... ... ... ... барлық формаларын кеңейту, шаруа қожалықтарының
агромәдениетін ... ... ... ... ... және т.б.
ауылшаруашылық несие жүйесінсіз шаруа қожалығын жекеменшік негізінде қайта
құру мүмкін болмады. Оны ұйымдастыруға ... екі ... ... ... тығыз байланысты институттар – мемлекет және кооперация
болды.
Тұтыну кооперациясының басты мақсаты - ауыл ... ... ... ... ... ... оны өткізу мен өңдеу болды. Қазір бұл
міндеттер де ... ... ... ... ... өркендету жылдары болып
табылатын 2003-05жж. облыс аймақтарында дайындау-қабылдау пукттері ... ... ... шаруашылықтар бау-бақша өнімдерін өсірумен
шұғылданатын бригадалар ашылуда. Қазір ... ... ... ... ... өткізетін фабрикалар жұмыс жасайды. Бір Ақтөбе облысында
жүнді алғашқы өңдеуден ... ... ... ... Бұл облыста
тұтыну кооперативтерінде 28 дүкен, 7 ... ... ... ... ... ... [55, 33 ... дамыту мәселесі бүгінгі күнде де өзекті болып отыр.
Кооперациясыз Қазақстанда тиімді ... ... ... ... ... және ... жылжу қажеттілігіне кепіл ... ... мен ... тұрақты тобының қалыптасуы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар үшін несие рыногындағы қаржы институттары
жұмысының тиімділігі төмен екендігімен түсіндіріледі. ... ... ... ... реформаның қозғаушы күші екендігін әлі ... ... ... ... ... ... ... реформаның басты құрамдас бөлігі болуы ... ... ... ... ... жүйе ... және оның
құрал-жабдық және капитал рыногымен ... ... ... ... ауыл шаруашылығы дамуының үш жолы бар: жеке
фермерлік, ірі кәсіпорындар және ... ... ... (фермер)
қожалықтары мен ауыл шаруашылығы тауарларын өндірумен ... ... ... ... ... ... Осы үш бағыттың біздің
елімізде алдыңғы екеуі жақсы жолға ... ... ... ... ... ... ... ортадан төменгі дәрежедегі шаруаларды
кооперациялау жолы мемлекет тарапынан қолдау көрмей келеді [56, 135 ... ... ... ... ... ... ... Ингалсби кооперативтің мынадай түсінік береді: «кооператив - өз
клиенттерінің меншігінде және ... ... ... ... қызметінен түскен олжа мүшелер арасында оның қызметін пайдалану
көлеміне тең ... ... [57, 6 ... ... ... ғылыми маңызды жетістіктерінің бірі –
шаруа қожалығы мен ... ... ... ... кооперациясының теориясын жасағандығында. Оның пайымдауынша
техникалық, ұйымдық-экономикалық жағынан әбден ... ... ... ... ... ... ынталандыруды
міндетті санай келіп, А.В.Чаянов мемлекет пен кооперация арасындағы
экономикалық ... ... ... ... бұл ... дамуы үшін, сонымен бірге ауылшаруашылығы өнімінің қажетті
түрлерін өндіруге жасалған ... ... ... орындауға
қолайлы.
Экономиканың аграрлық секторында оның мақсатына қарай шаруа қожалықтары
мен өзге шаруашылық субьектілерді біріктіретін кооперацияның екі ... ... бірі – ... ... өндіруге қызмет көрсету, оны
кооперативтік бірлестіктің мүшелері бөлек жүзеге асырады. Бүгінгі жағдайда
1940 жылдардың ... 14-ке жуық ... ... ... ... ... ... әдістемесі назар аударады. Ол кооператвитердің
төрт санатын ... ... олар өз ... шаруа қожалықтарының
орындалуы ірі көлемде тиімді қызметтерін арқау ете алады. ... ... ... механикалық процестерімен байланысты кооперативтер
жатқызылды (машиналық серіктестіктер, жерді ... ... ... ... және су ... ... ... өндірісінің тауарларын алғашқы өңдеуден ... ... ... ... ... тауарларын сату
мен сатып алу ... ... ... ... ... ... серіктестіктері жатқызылады [58, 17 б.].
Қазіргі кезде республикадағы агроөнеркәсіп өндірісінде ... ... ... ... барлық формалары қызмет ете ... ... ... ... ... агрофирмалар,
агрокомбинаттар, кооперативтер және олардың қауымдастықтары, акционерлік
кәсіпорындар, шаруа ... ... ... ... ... серіктестіктер және т.б. шаруашылықтың нақтылы формасын таңдау
еркіндік, демократиялық негізде болуы ... ... ... ... ... арасындағы айырмашылықтар құрылып жатқан шаруашылықтарға
бұл міндеттерді шешуде өзіндік ерекшеліктермен келуді талап етеді [59, 11
б.].
Ауылшаруашылық ...... ... ... ... қалыптасатын және өндірістің мамандануында
кооперациялануында, интеграциялануында сондай-ақ, оның ... ... ... ... ... мен ... қатынастардың күйін
және сипатын көрсететін экономикалық санат болып табылады [60, 5 б.].
ҚР өндірістік ... ... ... 1 ... ауыл ... ... ... беріледі: біріккен кәсіпкерлік іс-әрекетті
жүргізу үшін мүшелік негіздегі ... ... ... өндірістік
кооператив болып танылады, ол азаматтардың жеке еңбектік қатысуына және
қатысушылардың мүліктік жарналарының ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығында кооперативті іс-
әрекет басқа да заң актілерімен реттеледі, соның ішінде ҚР 2001 ... ... ... ... кооперативі туралы» заңымен, 1999 жылғы ... ... «ҚР ... ... ... ... ҚР Заңымен,
2003 жылғы 8 сәуірдегі №404-ІІ «су пайдаланушылардың ауылшаруашылығы тұтыну
кооперативі туралы» ҚР Заңымен реттеледі.
Аталған ... ... ... ... ... және басқа да қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мүшелік
негізіндегі, қатысушылардың мүшелік жарналарын ... ... ... ... ... ... ретінде анықталады. Тұтыну
кооперативі коммерциялық емес ұйымға жатады және кәсіпкерлік ... ... ... айналыса алады. Тұтыну кооперативі жекелеген
қызметтерді орындау үшін мүліктік жарғылар есебінен құрылады.
Ауыл ... ... ... ... ... аталған
заңдардың екіншісінде де беріледі. Су пайдаланушылардың ауылшаруашылық
тұтыну кооперативі ... ... жер ... ... етуші
(пайдаланушы) жеке және заңды тұлғалардың ауылшаруашылық қажеттеліктері
үшін гидротехникалық құрылғыларды, қондырғыларды және ... ... ... үшін ... ... ерікті бірлестігі саналады. Тұтыну
кооперативтерінің барлық ... ... ұйым ... табылады және
кәсіпкерлік іс-әрекет пен жарғылық мақсатқа сәйкес деңгейде ғана айналыса
алады.
Ауылдағы кооперация ... бір ... ... көп ... ... ... ... күрделендіреді. Сондықтан, өндіріс, агросервис және
ауылдағы әлеуметтік қызметтер саласындағы кооперативтік қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... және
қабылдау қажет.
Ауылшаруашылығы өндірістік кооперативі АӨКде ... ... ... ... болып табылады, өйткені мұнда жұмысшының жер
және мүлік меншігінен бөтенсуі жойылады, себебі ... ... ... ... мүше ... ... ... Аталған ұйымдық-
құқықтық форманың перспективалылығы келесідей себептермен түсіндіріледі:
- «бір мүше – бір дауыс» қағидасы бойынша дауыс беру АШК ... ... ... ... ... жеке дара пай мөлшеріне емес, еңбектік қатысуға тәуелді бөлу
шаруашылық іс-әрекет ... ... ... қамтамасыз етеді;
- кәсіпорын мүлкінің қалыптасуы және ... ... ... ... ... маңыздылықта.
Ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативінің кемшілігі – ... оның ... ... қоса шығу ... бұл ... кәсіпорынның тұрақтылығының бұзылуына ықпал ... ... ... ... ... ... ... жағдайда мұндай
шығу қажеттігі екіталай. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, ауылшаруашылығы
өндірістік кооперативінің коммерциялық ұйымға ... екі ... ... ... ... ... мақсаты пайда табу емес,
керісінше өз мүшелерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру ... ... бұл ... ... көзқарасымыз бойынша ... ... құру үшін ... ... ... ... ... кооперацияларының отандық ауылшаруашылығында
интеграция және кооперация үдерістерін ... ... мол. ... ... әр ... ... ... өндірушілері
өнімді қайта өңдеу және сатып-өткізу, ... ... ... ... бойынша қызметтерді біріктіру мүмкіндігіне ие болады.
Оның үстіне, бір ... ... ... ... мүше ... бар.
Кооперация жүйесінде АҚШ-та ең көп тартылғаны сүт ... ... ... ... ... 78%-ін ... жеміс пен көкөністің 17%,
астықтың -59% ... және т.б. ... ... ... 5 ... 1 ... ... кооперациясының мүшелері, Швецияда бұл көрсеткіш
сәйкесінше 8,5 және 2,4 млн. Бұл ... ... ... ... ол ... ... кооперациясына халықтың жартысына ... ... ... азық ... ... деген қажеттілік өз
өндірісінің есебінен толық өтеледі, ал кейбір түрлері бойынша (астық, ... ет) ... өнім ... асып ... ... кооперативтер
арқылы фермерлік шаруашылықтарда өндірілген сүттің 38%-ы, астықтың 80%-
ы, мал мен ... 80%-ы, ... 75%-ы ... ... ... %-ын ... ... береді. Елдің ауылшаруашылық кооперативтері
ауылшаруашылық өнімдерін өңдеп, ... ... ... ... ... ... ... кооперативтер елдегі тамақ өнеркәсібі
кәсіпорындарының 54%-ына бақылау жасайды, оның ішінде сүт өнеркәсібі ... ет- 80%, ұн ... – 45% [61, 56 ... ... Н.Куликовтың айтуынша «ауылшаруашылық кооперативтерінің
ролі мен маңызын жүргізіліп жатқан аграрлық реформаның барысында өзгерту
қиын». Тұтыну ... ... ... ... және қалай табыс
табатынына байланыссыз оларға пайда әкелетін шаруашылық қызметтің нысаны.
Бүгінде АҚШта 50 мыңға жуық ... ... ... істеуде, оларда 100
миллионнан астам адамдар бар» [62, 29 б.].
Ауыл шаруашылығы өндірісінің ... ... ... да өзіндік орны бар. Мемлекеттік кәсіпорындар іс-әрекетінің
негізгі бағыты ... ... ... ... қамтамасыз етуге, жетілген
технологияларды енгізуге, өсімдік және мал ... ... ... ... ... ... ... асыруға
жұмылдырылуы қажет. Мемлекеттік кәсіпорындардың қызмет етуі үшін ... ... ҚР 1995 ... 19 ... ... ... ... қарастырылған шаруашылық басқару құқығындағы кәсіпорын және
қазыналық кәсіпорын болып табылады.
Мемлекеттік кәсіпорын – ... ... ... ... ... ... берілмеген коммерциялық ұйым, яғни оның мүлкі мемлекет меншігінде.
Ұйым шаруашылық жүргізу құқығына немесе оған берілген мүлікті жедел ... ие. ... ... да ... кезде жағдайы мәз емес.
Статистикалық агенттіктің келтірілген мәліметтеріне жүгінер болсақ, бүгінде
әрекет етуші 515 ... ... 41 ... 2005 ... ... оның 22–сі ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, атап айтқанда,
тәжірибелік шаруашылықтар, ауыл ... ... және су ... ... ... ... ... қатысу үлесі бар ... ... ... мен
жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер саны 2004 жылдың қорытындысы бойынша
– 12 және 2007 жылдың қорытындысы ... 4255 ... ... 208–і ... ... ... сектордағы өзгерістердің алғашқы кезеңінде аграрлық өндірістің
баса ... ... ... ... ... (фермерлік)
қожалықтары болды. Шаруа қожалықтарын ұйымдастыру барысында ... ... ҚР 1990 ... 21 ... ... ... ... Заңында,
ҚазССР-нің Жер Кодексінде (1990 ж.16 ... ... ... ... наурызында шаруа қожалығы туралы жаңа Заң және жаңа Жер ... бұл ... ... және жер ... ... ... қабылданған заңға сәйкес шаруа қожалығы жеке дара
кәсіпкерлік ауылшаруашылық мақсатындағы жерді тікелей ауылшаруашылық ... оны ... ... мен ... үшін ... ... отбасы-еңбектік бірлестігі болып табылады.
Жеке қосалқы ... ... ... немесе оның отбасы
мүшелерінің жеке еңбегімен, ауылшаруашылық өнімдерін өндіру және өздерінің
азық-түлік және ... да ... ... мақсатында
жүргізілетін шаруашылық қарастырылады. ... ... жеке ... құқықтық жағдайы толық анықталмаған, өйткені елде олардың
статусын анықтайтын заң әлі де жоқ. ... ... жеке ... ... ... статусын бау-бақша өсірушілердің заңды
статусынан ... ... ... ... ... құқығынан айыру және ... ... ... ... ірі ... ... ... шаруашылық формасында қызмет ету мүмкіндігі пайда болады. Бұл салық
салудан қашудың ыңғайлы ... ... ... өйткені жеке-қосалқы
шаруашылықтардың иелері өндірілген ... ... ... ... ... ... ... тіркелмейді, салық органдарында
есепке алынбайды, бухалтерлік және статистикалық есеп бермейді. Сондықтан,
аграрлық ... ... ... ... ... ... қожалықтарына жатқызудың айқын өлшемдерін
қалыптастыру өте маңызды. Олардың арасындағы басты ерекшелік мынада: ... бұл ... ... ал жеке-қосалқы шаруашылық азық-түлік
қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатындағы ... ... ... ... ... бірліктердің біреуіне
жатқызу барысында өндірістің тауарлық ... және ... ... ... көлемін ескеру қажет. Осыған байланысты, шаруа қожалығына
тауар деңгейі 50%-дан жоғары және айлық ... ... 1000 ... жалақыдан жоғары болатын шаруашылықтар жатқызу ұсынылады. Сонымен
қатар, шаруа қожалығының ... ... ... ... ... ... жалдамалы еңбек қолданылуы мүмкін, ал ... ... және ... ... жеке ... ... ... шаруа қожалықтарында туысқандық байланысы жоқ тұлғалар мүше
бола ... ал ... ... ... ... жоқ.
Ауылшаруашылығы өндірісінің әр түрлі құрылымдарына жасалған талдау
негізінде бірқатар ... ... ... Ауылшаруашылық өндірісіндегі
қазіргі заманғы индустриалды ауылшаруашылығын құру үшін ... ... ... ... өндірістік кооперативі болып табылады.
Акционерлік қоғамдарды пайдалану акцияның бақылау пакетін ... ... ... ... ... ... өңдеуші және АӨКге қызмет
көрсетуші кәсіпорындарында пайдалану орынды.
Жауапкершілігі ... ... ... ... ... етуі ... ... коммандитті серіктестік сияқты
ұйымдық-құқықтық форма шектелген ... ... ... ... ... жұмысшыларын емес негізінен инвесторлардың мүдделерін қорғайды.
Шаруа қожалықтары көп жағдайда жеке дара ... ... ... ... ... оның ... азық-түлік
қажеттіліктері қанағаттандырылады.
Қазіргі кезеңде кәсіпорындардың агробизнеспен тиімді шұғылдануына және
оларды дамыту негізінде ... ... ... ... ... Өйткені, ауыл шаруашылығында нәтижесі тиімді шағын агробизнестік
құрылымдарды қалыптастыру аз уақыт ішінде өз нәтижелерін ... ... ... ... сай ... агробизнестік құрылымдар өндіріс
тиімділігін арттыруға ынталандырылып, құлдырап кеткен ... ... ... мол. ... ... ... және ... дамыту арқылы ауыл тұрғындарын жұмыспен қамту, олардың тұрмыс
жағдайларын жақсартуға ықпал етеді.
Рыноктық ... ... ... өндірісі дамыған
елдердегі агробизнес формаларын және шаруашылықты жүргізудің әр ... ... ... ... ... яғни жеке
меншік кәсіпкерлік қызметке кеңінен жол ашу, ... ... ... – шет ... жеке және ... ... ... дамыту болып
табылады. Бизнес, өз кезегінде экономикалық қызметті ... ... ... ... сәйкес бизнесмендердің өз ... ... ... іске ... қажет етеді. Физикалық тұлғалардың
шағын, ұсақ бизнесті лицензия, патент негізінде қаланады. Ал кең ауқымдағы
бизнес юридикалық тұлға статусын алуымен, ... жеке ... ... ... түрінде құрылуымен байланысты.
ҚР аграрлық саланы ... ... ... ... ... лизинг және лизинтік мәмілелердің қалыптасып дамуымен
байланысты. Көптеген елдерде франчайзинг бизнестің прогрессивті әдісі ... және ... жету үшін ... ... нәтижелер үшін өте тиімді.
Франчайзингілік жұмыс жасау үшін белгілі ... ... ... анықтап талдау, тауардың ерекшелігін табу, сұраныс
пен ұсынысты анықтау, рыноктың сыйымдылығын ... ... ... ... ... ұйымдастыру. Франчайзингті пайдалану сфераларынан
байқағанымыз көбінесе ірі фирмалармен ашық ... ... ... ... құрамындағы дилерлік желі ретінде ұйымдастырылатын, негізгі
бәсекелестік артықшылығы рынок өзгерістеріне жедел бейімделу ... бар ... ... ... ... ірі ... шағын бизнес
сияқты қызмет ететін франчайзингтің ерекше қаситеі айқындалады, бұл бизнес
емес,бизнестегі серіктестікті ұйымдастыру нысаны [63, 40 б.]. ... ... және ... да ... ... ... ... тіркелген территорияда комерциялық іс-әрекеттік
жүргізбейді. Негізінен, өз капиталдарын ... ... Олар ... ... немесе резидент емес тұлғаның тіркеу орны және статусы
бойынша төмендетілген пайызбен не ... ... ... ... ... салығының, ҚҚС және ... ... ... ... ... ... ... кестелер
қолданылады.
«Оффшор» - күрделі ұғым, бұл жағалаудан тыс ... ... ар ... мағынаны білдіреді. Қазір бұл сөзбен жеке ел ғана ... ... ... ... ... сол ... орналасқан барлық
компаниялар да аталуы мүмкін. Мемлекет өз ... өз ... ... ... ... ... ... банктерді
құруға және осы барлығын «территориалды салықтық юрисдикция» деп жариялауы
мүмкін. Соңғысы оның территориясында болған кез келген жеке ... ... ... ... ... құқылы екенін білдіреді. Салық салу
кезінде «территориялық юрисдикция» ... ... ... өту ... және ... (осы мемлекеттің территориясында
шетел компаниясын тапқан жағдайда) баждарды компаниялар төлегенде іске
асатыны белгілі. [55]
Оффшорлық ...... ... ұйымды заңды статусы және ол
алған ... ... ... ... ... етеді. Бұл
статус әдетте ... ... ... ... ... ... іскерлік операцияларды жүргізу талабымен байланысты. Осындай
жағдайда оффшорлық компания отандық ... ... ... ... ... ... мемлекет саясатының әлеуметтік ... ... ... ... ... халықаралық экономикалық қарым-
қатынастарда реттеуші роль атықарады. Салықтық реттеу экономикалық және
заңды позициядан салықтардың, салықтық ... мен ... ... ... ... ... ... пен қағидаларын реттейтін заңдардың
жинағы болып саналатын салық жүйесімен қамсыздандырылады.
Қазақстандағы салық ... үшін ... ... ... оның қолдану механизмі мен тәсілдерін көрсету
болып табылады. Осы жұмыс оффшорлық бизнестің формаларын ... ... ... және ... ... ... қолдану кезінде
пайда болған мәселелерге жауап береді.
Оффшорлық бизнеске ... ... ... ... ... ... экономикалық аймақ территориясында компанияның
халықаралық бизнесінің статусы бар ... ... ... ... ... халықаралық дәрежедегі стандарттарға жақын,
келешегі бар базаны құру үшін ... ... ... ... ... ... байланысты. Біздегі негізгі ... бірі ... ... ... ... ... Компанияның меншік иесі
Қазақстан республикасының резидент емес тұлғалары бола ... ... ... ... ... ... және т.б.
салықтардан) босату және валюталық автономия мүмкіндігін беру ... ... ... ... өтуі ... ... ... процестерге байланысты. Ол агроөнеркәсіптік кешеннің
ішіндегі және одан тыс экономикалық қатынастардың ... мен ... ... етеді. Қазіргі уақытта біздің еліміздің экономикасында болып
жатқан процестер тауар ... ... ... ... ... ... ... өндірісте ірі монопольды
құрылымның ... ... мен ... ... ... біртіндеп ақша рөлінің төмендеуімен, натуралды тауар ауысым
қатынасының рөлінің жоғарылауымен, ауылшаруашылық өнімінің импортының тез
өсуімен ... ... ішкі ... ... ... кәсіпорындарға қызмет көрсететін және оларды қайта өңдейтін
ауылшаруашылық өнім ... ... ... Олар ... ... ... ортақ қорытынды жасайды. Зертеу бойынша
көптеген қызмет көрсететін және қайта ... ... ... ... ... ... ... кешеннің I сфералы кәсіпорыны
бұл табысқа өзінің өнімінің бағасын жоғарылату арқылы, ал ... III ... ... ... ... ... бағамен
сатып алып, жоғары бағамен сату арқылы ... ... ... ... ... тұтынушыларға өз өнімдерін өздері
сатады, сонымен қатар жеке меншік қайта өндірумен ... ... ... ... ... олар кіші ... ... тура
келеді.Сонымен, қазіргі уақытта агроөнеркәсіптік кешеннің әртүрлі
салаларының өзара ... ... даму ... кедергілері бар.
Негізгі кедергінің бірі агроөнеркәсіптік кешеннің әртүрлі саласындағы
кәсіпорынның ... ... ... ... тұтынушыға
ауылшаруашылық өнімін жылжытудың тиімді жолын табу болып табылады.
Сараптама бойынша біздің ... ... ... нарықтық
қатынасқа өтуі, пайда болған ... ... ... түсіндіріледі. Сондықтан ауылшаруашылық кәсіпорнының тиімді жұмыс
атқаруы үшін мемлекет тарапынан ауылшаруашылық кәсіпорындарын ... ... ... керек. Қазіргі уақытта әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... әдісі мен формасы, т.б. кіретін кәсіпорынды басқару жүйесі ... ... ... ... оны ... ұтымдылығы жатады.
Басқарудың ұйымдастырушылық құрылымының тиімділігі мен рационалдығы басқару
аппаратының экономикалық және ... ... ... ... ... ... бойынша бір Алматы облысының
өзінде Еңбекшіқазақ, Талғар, Іле, Қарасай аудандарындағы ... осы ... ... ... ... ... сай емес екендігі анықталды.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын басқарудың ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың
басқару жүйесі технологиялық мәселелерді шешуге ... ... ... іске ... аз көңіл бөлінетіндігін ... ... ... де ... ... өткізудің
арнайы қызметі жоқ. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындар басшыларының ішінде ... ... ... ... ... ... ... өздері
айналысытынын көрсетті (жалпы өткізу көлемінің ... ... ... ... ... ... ішкі ... мәселелерге жеткілікті
көңіл бөлуге мүмкіндік бермейді және ақырында түрлі ... ... әкеп ... ... ... ауыл ... кәсіпорындардың
шаруашылық қызметінің сараптамасы аталған кәсіпорындар ... ... ... ... көрсетіп отыр. Барлық реформалау
шаруашылық формасынын ауысуы, жер бөліктерін және ... ... ... ... өткізілуімен шектелді, бірақ күтілген
нәтижеге қол жеткізілген жоқ.
Ауылшаруашылық құрылымдардың түрлі меншік және шаруашылық формаларынын
дамуына кері әсерді ... ... ... ... Ал оның
мақсаттары: тауарды өндірушіден тұтынушыға ... ... ... сату, биржалар, көтерме нарықтар), ағымды және ... ... ... ... ... және осылайша тауарлы,
шикізаттық, енбектік, интеллектуалдық, ... ... ... ... ... және ... ... нарықтардан тұруы керек.
Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің тутынушылық нарығы - тауар
өткізу, ... ... ... ... ауыл ... ... ... жүйесі ретінде саналады. Өндіріс нарығы- тауарлы-
шикізат биржалары, ... ... ... ... ... ... енбек биржасы, миграциялық процесстерді басқару,
халықты жұмыспен қамтылудың мемлекеттік қызметі; қаржылық- кредиттік нарық-
коммерциялық банктер, сақтандыру компаниялары, қор ... ... ... және ... қызметтер, деректер банкі, нарық
инфрақұрылымын қамсыздандыру жөнінде ... ... ... ... өндірушілердің қызмет көрсетуші және басқа нарық
субъектілерімен кооперация және интеграция ... ... жоқ. ... ... мен ұйымдардың ауылшаруашылық
өндірісінін тиімділігі төмендеді. Кәсіпорындар денгейіндегі ... ... пен ... шоғырлануына, яғни өндірістік потенциалдын
тиімді қолдануына әкелген жоқ.
Вертикальді кәсіпорын жер, еңбек және материалды-қаржы ... ... ... мен ... өндіру, сақтау, өткізу және қайта
өндеу технологияларының рационалды қолданылуына жағдай ... жоқ. ... ... ... өндірушілердің рөлі, номенклатура, көлемі,
агроонеркәсіптік интеграция ... ... ... жоқ. Олардың нақтылы ... мен ... ... ... экономикасының барлық шаруашылық салаларының
нәтижесі тәуелді.
Ауылшаруашылық өндірісінің ... ... ... ... ұйымдастырушылық принциптер жеткіліксіз сақталды. Оған мыналар жатады:
шаруашылық формасын тандау еркіндігі, ауылшаруашылық кәсіпорындарды ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар келесі факторларды да ... ... 3 ... ... - жер, техника және еңбектің оптималды
үйлесімділігі; кәсіпорын формасы, қабылданған өндіріс технологиясы бойынша
еңбек процестерін бөлу; егін ... мен ... ... жүйесінің
негізінде бүкіл күнтізбелік жылдың ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру процесінде ауылшаруашылық
құрылымдар шаруашылық формаларын: экономикалық және құқықтық жауапкершілік
деңгейі бойынша, қаржы және ... ... ... ... ұйымдастыру формалары, өндірісті дамытуда мотивацияның тәсілі,
жұмысшылардың жеке пайларына (акцияларына) ... ... ... ... жеке ... мен жинақтау қорына табыстарды белгілеу
сипаттамасы, вертикальді кәсіпорын деңгейі, ресурстық ... ... ... ... ... үшін ... ... құралдарының болуы немесе жоқ
болуы, шаруашылық ... ... ... мүмкіндігі, түрлі
кәсіпорындар мен салалар арасындагы интеграциялық байланыстың дамуы бойынша
бағалау назардан тыс қалды. Бастапқы бөлімдерді ... ... ... ... ... ... және ... бағыттар
бойынша негізгі басқару принциптері сақталған жоқ.
Қазіргі кезеңдегі шаруашылық жүргізуде ... ... ... ... ... бойынша үлкен территориясы бар және ... аз ... ... ... қажет. Ұйымдастырудың
территориялық негіздерін өзіндік өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымы
бар бірнеше тұрғын пункттері бар ... ... құру ... ... ... еді. ... ... егін айналымы,
жергілікті жер-климаттық жағдайларға шыдамды жоғары өнімді сорттарды ... ... және ... іс шаралар
болып табылатын ауылшаруашылық өнімдерді өндірудің ... ... су және ... ... ... ... қолдануды, еңбек
пен құралдарға шығындарды азайту,ауылшаруашылық өнімдердің өнімділігін
арттыру, жердің құнарлығын арттыруды ... ... ... ... ... ауылшаруашылық кооперативтер,
серіктестіктер) кәсіпорындардағы ішкі шаруашылық ... ... ... және жұмыстарды жасақталған бағалармен сату-сатып алуға
негізделуі тиіс.
2.2 Нарық ... ... ... ... ... ... ... мемлекет болған және белсенді түрде рыноктық
экономикаға өту ... ... ... елеулі орын алады. Өзінің
тәуелсіздігін және дербестігін алған кез-келген мемлекетке ... ... ... база ... ... ... ... көрсетіп отырғандай
нарықтық экономика жағдайында ... ... ... ... және халықтан жиналған салық болып табылады.
Салық – мемлекеттiк бюджетке заңды және жеке тұлғалардан ... ... және ... мерзiмде түсетiн мiндеттi төлемдер болып
табылады. Салықтар – ... ... ... жеке ... екi арадағы мемлекеттiк орталықтандырылған қаржы көздерiн
құруға байланысты туындайтын ... ... ... ... Салықтың экономикалық мәнi ... ... ... ... субъектiлер мен халық табысының ... ... бiр ... ... ... ... ... мен халық табысының белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... көрсетедi [64, 47
б.].
Мемлекет салықтарды экономиканы ... ... ... ... ... ... ететiн салаларына қолдау құралы ретiнде
пайдаланылады.
Салықтарды ұтымды ұйымдастырудың классикалық принциптерін кезінде Адам
Смит ... еді. Олар ... ... ... ... ... қарай салынуы тиіс;
– салықтың мөлшері мен төленетін мерзімі алдын ала әрі ... ... ... ... ... үшін ... ... уақытта және тиімді әдіспен
салынуға тиіс;
– өндіріп алынатын салықтың шығындары мейілінше аз болуға тиіс.
Бұл принциптердің ... ... ... ... ... бұл
процесті реттейді. Сондықтан А.Смит «... ... үшін ... ... ... ... белгісі», – деп жазды [65, 58 б.].
Ю.В.Комлев, Папков Д.С. және т.б. салықты ... мен ... ... ... ... ... ... сома» деп
түсіндіреді. Ал, Зейнелғабдин А.Б. салық жүйесін былай анықтайды: ...... ... тұлға және қоғам мүшелері арасындағы қаржылық
қатынастар ... ... ... ... ... салудың әдісі,
тәсілдері және түрлерінің жиынтығы, құқылы актілер, басқару ... ... ... ... ... табылады. Осыған орай, И. Малшыгин, В.
Бондарев, Р. ... ... ... ... ... үш сферасын атайды:
- табиғатты пайдалану;
- ресурстарды өнімге және қызметке ... ... ... 80-ші жылдары АҚШ-та өткізілген экономикалық реформалар
жиналған теориялык зерттеулерге және экономикалық ғылымның, ... ... ... ... ... ... ... кағидаларға максималды жақын қағидалар ... ... ... ... әділеттілік (салық салық төлеушінің материалды жағдайына
қарай)
- горизонталь әділеттілік ... ... ... ... қолдау);
- тиімділік (экономикалық өсім және ... ... ... (инвестициялық салымдар сферасына тәуелсіз);
- қарапайымдылық (барлық тұлғаларға ... ... және ... болуы керек) [66, 36 б.].
АҚШта штаттар мен Федералды биліктер салық саласындағы құқықтары
бірдей, сәйкесінше ... ... ... және жергілікті сияқты
жекелеген түрлері бар. Салық салудың және одан босатудың тәртібін ... те, ... да ... ... шағын бизнес федералды табыс
салығынан түгелдей босатылса, ал штаттарда бұл мәселе ... ... ... ... ... бағдарламаларды (әлеуметтік шаралар,
құрылыс, инфрақұрпалымның дамуы) қаржыландыруға ... ... ... ... территорияны дамытудың және бір мерзімде экономиканы
тұтас дамытудың деңгейлерін ... ... ... шешеді. Швейцарияда
олардың бөлінген шығындарымен үш территориялы деңгей заң ... ... ... ... салық түсімдерінің (жанама салықтар)
30%-ы шамасында, контондар мен жалпы ... - 70%-і ... ... ... дамыту деңгейін теңестіру үшін, салық түсімдері
бірыңғай әдіспен қайта бөлінеді [67, 59 ... ... ... мен ... ... ... берілген және федералды ... ... ... ... көмектесуі. Индияда аймақтарға көмек көрсетумен
қатар, бірыңғай ... ... ... бір ... ... Бюджетті дефицитті штаттарға субсидиялар және трансферттер
бөлінеді.
Евразиялық Одақтың проблемалық аймақтарын дамытуды қолдау үшін ЕО мүше
елдердің аймақтық ... ... және ... ... ... саясат жүзеге асады. ЕО ұлттық қарамағындағы
аймақтық саясаттың ... үш ... ... әріптестік, субсидиялық,
толықтырғыш. Әріптестік – ЕО, ұлттық үкіметтер, аймақтық және ... ... ... ... ... білдіреді.
Субсидарлық проблемалар, олар туындаған жерде ... ... ... ... ... ... орындалып жатқан) өкілеттіліктер
ғана берілетіндігін білдіреді.
Толықтырғыш қағидасы – ... ... үшін ... ... ... ЕО ... және ұлттық инвестицияларды бірін-бірі
толықтырушы көздерінде қалыптасады. Салық ... ... ... ... да, ... де ... қиын ... салық салудың
біркелкілік қағидасынан -пропорционалдығы, одан - прогрессивті қағидасына
өтті. ... ... ... ... адам ... қанағаттандътру үшін қажет, онсыз өмір сүруге болмайтыны ... ... ... Адам ... ... ... ... салу объектісі ретінде табыстарды қолдану артықшылықтар
моделін қолдану сипаты.
Мемлекеттің ... ... ... пен салықтың төлем мөлшері
арасындағы тәуелділікті алдын ала анықтайды, яғни олар ... да ... ... ең ... ... ... ... мемлекеттерде: 60-тан 69-
дейін пайыз мөлшерінде алады. Сонымен қатар олар үшін ең ... ... ... етуі де сипатты. Батыс Еуропа елдерінде орташа жеке
табыс салығы бойынша түсімі 31,4% құрайды және корпорациялық ... ... 6,6% ... [68, 129 ... ... ... мен жолдары, салық салудың негiзгi қағидалары,
салық салуды ұйымдастыру салық механизмiне ... ... да ... құрамына бiрнеше тетiктерi мен элементерi болады. Сол ... ... де ... бiр ... ... ... механизмiнде өзара байланысты элементтерден тұратын нұсқаулық
қолданылады. Оны төмендегі суреттен көре ... 4 - ... ... ... көзi – ... ... табыс. Салық салынатын табыс жылдық
жиынтық табыс пен шегерiмдердiң айырмасы ретiнде анықталады.
Салықтың негiзгi базасы мыналар болып ... ... ... ... ... ... ... салығы мен жеке
табыс салықтары жатады;
• тауарларға салынатын салық. Олар қосылған құнға салынатын салықтар ... ... ... капиталға салынатын салық. Оған жер салығы, мүлiкке салынатын салық
және басқалары жатады.
Салық төлеушiнiң құқықтары:
... ... ... және бюджетке төленетiн басқа да мiндеттi
төлемдер ... ... ... өзгерiстер туралы салық қызметi
органдарынан ақпарат алу;
• салық ... ... ... өз ... ... және ... не өз өкiлi арқылы бiлдiру;
• салық бақылауы нәтижелерiн алу;
• салық бақылауы нәтижелерi бойынша салық және бюджетке төленетiн ... ... ... ... мен ... жөнiндегi салық қызметi
органдарына түсiндiрме табыс ету;
• жеке шотынан салық ... ... ... ... ... жай-күйi туралы көшiрме алу;
• салық Кодексiнде және ... ... ... да ... ... ... салықтық тексеру актiлерi бойынша
хабарламаға және салық қызметi органдары ... ... ... ... ... ... ... талап ету;
Салық салуға қатысы жоқ ақпарат пен құжатарды табыс етпеу [69, 85 ... мәні – ... ... төлем түрінде жалпы ішкі
өнімнің бір бөлігін қоғам пайдасына алынуынан ... ... бір ... ... субьектілерінің және, екінші жағынан,
азаматтардың мемлекеттік қаржылардың қалыптастырудағы мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... рыноктық экономиканың
қалыптасуында құқықтық база құрылды. Бірақ ұйымдық шаралардың іске ... және ... ... оның ... өндіріс өнімдерінің,
еңбек өндірісін де кенеттен құлдырауына әкелді. Ауылшаруашылық ... ... ... ... қалыптастыру процестерін реттеуде өз
қызметін атқара алмады. ... ... ... ... ... бейімдеуге қаржы көмегі әлсіз болды, реттеу және мемлекеттік
протекционизм, шаруашылық ... ... мен ... кері ... Зерттеулер көрсеткендей, ауылшаруашылық өндірісінде шаруашылық
жүргізу ұйымдарын қалыптастыруда әртүрлі меншік ... ... ... ... ... жүргізуші субьектілеріне түбегейлі
өзгерісі қажет болды. Аграрлық ... ... ... ... ... яғни жаңа кәсіпорын түрлері пайда болды [70, 59
б.].
Республикада 1991 жылы қабылданған «Салық ... ... ... ... Қазақстанның салық жүйесін құрудың ... ... ... ... ... ... ... табылады. Дегенмен, қандай да
болмасын жаңа бастамада ... ... ... ... ... ... сияқты, жаңа салық жүйесінің де кемшіліктері болды. Негіздері:
салық қызметі тәжірибесінің жеткіліксіздігі, ... ... ... тыс
көптігі, салық сипатына сай дүниежүзілік принциптерінің сақталмауы, салық
көзінің тұтынуда ... ... ... мен салық ставкаларының бір
салық бойынша бірнеше түрі болуы салық жүйесін реформалау қажет екендігін
айқындай ... ... ... ҚР ... ... және ... ... да міндетті төлемдер туралы» Заң күші бар ... ... ... ... алып ... ... қатарында қызмет етіп келген ұзын
саны 46 салықтар мен ... ... ... ... ... салу
принциптерінің дүниежүзілік тәжірибеге сай өзгертілуі, халықаралық ... ... ... ... ... ... қарай
топталуы, сонымен қатар бұл құжаттың ... ... ... ... ... жаңа ережелерінің енгізілуі т.б.
түбегейлі салық жүйесіне аса қажет өзгерістердің енгізілуі жатады.
2003 жылы ... жаңа ... ... ... бойы ... ... ... іспетті. Жаңа кодекс бүкіл әлемде қабылданған
құқықтық көрсеткіштерге ... және ... ... нарықтық
қатынасқа тезірек бейімделуге мүмкіндік беретін ішкі құқықтық ... ... ... ... ... ... тәжірибесінде салық салудың үш тәсілі бар: ... ... ... –кадастрдың падалануын қажет етеді. Ал, кадастр дегеніміз
-сыртқы белгілері бойынша ... жер, ... ... ... ... және ол ... ... салудың ортаға табысын
белгілейді. Екінші ... ... бұл ... ... тұлғаның
бухгалтериясы, яғни, салық ... ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша, табыс салығы, яғни,
жалақысы салығы төленіп ... ... ... мен ... арағайын буын ұстап, салық төлеуден жалтару мұмкіндігін
азайтады. Үшінші ...... ... ... ... ... тәсілімен, яғни, көріп ... ... ... ... ... беру жолымен жүргізіледі [71, 29 б.].
Салық ... мен ... ... ауыл ... ... ... ... жасаудағы маңызды құрал болып ... ... ... біршама өзгешеліктері бар. Ауылда
шаруашылықты жүргізу және меншіктің алуан ... ... ... ... ... мен тапқырлығынан ғана емес, ауылшаруашылығына
жасалынатын ... ... ... болуымен реттелінетін мемлекет
тарапынан қуатты қаржыландырумен анықталады. Мұндай жүйенің ... ... ... салық салуды жетілдірумен жүзеге асады.
Жалпы алғанда, ауылшаруашылық ... оның ... ... салу жүйесінің ерекше қалыптасуына ұмтылу оның кең тараған түрі болып
табылады. Мұндай ұмтылыс көбінесе дамыған елдерге тән және ... өзін ... ... ... кезеңде ауылшаруашылығының өзіндік және
агроөнеркәсіптік ... ... ... ... Осыған байланысты айта кететін жайт, ... алу ... ... ... істеп жатқан кәсіпорындарға тікелей салықтық
жеңілдіктер берумен ерекшеленеді. Сондықтан да, Қазақстанда және ... ... ... ... ... ... ... кешені
кәсіпорындары үшін салық саясатында көптеген жеңілдіктер берілген [72, 114
б.]
Қазiргi кезде Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... 7-ші ... және оның ... 4-ші суреттен көре аламыз.
Кестеден көрсетiлген мәлiметтердi қарастыра ... ... ... ... кiрiс ... 90%-ы ... тұратынын көруге болады. Ел
экономикасы дамып, мемлекеттiк бюджеттiң кiрiс көзi ... ... ... де өсiп ... ... ... салықтың экономикалық
табиғаты өндiрiске байланысты. ... бар ... ... та бар, одан
алынатын салықтар да бар. Сондықтан ... ... ... барынша өз
ықпалын тигiзiп, өндiрушiлердiң ынтасын арттыруға жағдай жасауы қажет.
Салық механизмін, оның ... ... ... деңгейiн зерттеген
ғалымдардың тұжырымдары мынаны дәлелдейдi:
егер ... ... ... ... ... ... 50%-нан асып
кетсе, онда ол өндiрiстiң тоқтап қалуыа әкелiп соқтырады. Себебi, рыноктағы
кәсiпорындар ... ... ... жаба ... қалады.
Кесте 6 - Қазақстан Республикасы мемлекеттiк бюджетiнiң жалпы кiрiсiндегi
салықтық түсiмдердiң үлес салмағы
ЖІӨ-ң % болжам
| |2003 |2004 |2005 |2006 |2007 |2008 ... ... |21,8 |23,2 |23,3 |22,3 |22,7 |23,2 ... (%) | | | | | | ... ... ... |20,5 |21,4 |22,3 |21,3 |21,5 |22,0 ... | | | | | | ... егер ... ... ... төлеушi табысының 45-50%-ы аралығында
болса, онда жай ... ... ... егер ... мөлшерi салық төлеушi табысының 35-40%-ы мөлшерi аралығында
болса, онда ұлғаймалы ұдайы өндiрiске әкеледi.
Қазақстан Республикасында корпорациялық табыс салығының қазiргi ... 30%, ал ... ... ... үшiн ол шама ... ... отыр. Шаруашылық субъектiлер мен халықтар табысының бiр ... ... ... көздерiне айналдыру салықтардың ұдайы
өндiрiстегi қызметiн көрсетедi.
Қазақстанның салық жөніндегі заң актілері табысқа 30 % ... ... мал ... және ... ауыл ... кәсіпорындары
(меншік түріне қарамастан) сондай-ақ ет, сүт, жеміс-көкөніс, нан ... ... мен жүн ... бастапқы өңдеу кәсіпорындары үшін ... ... ... ... ... ... ресурстарды, пайдалы
қазбаларды, жер қойнауын ... ... ... ... ... шартты тұрде салықтық сипаты бар ... ... үшiн ... ... бiр ... ... ... қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы ... ... ... ... ... салық, жер қойнауын
пайдаланушылардың арнаулы төлемдерi, бонустар (қол қойылатын, коммерциялық
табыс), ... ... бөлу ... ... ... үлесi.
Бонустар – жер қойнауын пайдаланушының тiркелген төлемдерi болып
табылады және жер ... ... ... ... белгiленген
мөлшерлерде және тәртiппен ақшалай нысанда төленедi.
Роялти - пайдалы қазбаларды өндiру және техногендiк құрылымдарды қайта
өңдеу процесiнде жер ... ... ... үшiн ... Ол ... заттай нысанда төленедi.
Әлеуметтiк салық – мемлекетте алынатын салықтардың бiрi. Ол 1999 жылдан
берi ... ... ... ... ... қорларға: зейнетақы,
мемлекеттiк әлеуметтiк сақтандыру, мiндеттi медициналық сақтандыру, халықты
жұмыспен қамту қорларына ... ... ... ... ... ... жиынтық мөлшерлемесi еңбек ақы төлеу қорының 28%-
ы мөлшерiнде ... ... ... ... ... ... үлесi
шамамен 17-19% құрайды.
Жер салығы. Республикадағы жер қатынастары ... ... ... жер реформасы жөнiндегi заңдарында, ... ... ... ... және ... ұшiн төленетiн ақы жер
салығы ретiнде қарастырылады. Бұл ... ...... ... ... ету және жердi сақтау, құнарлығын арттыру,
жергiлiктi ... ... ... үшiн ... шараларды iске
асыру үшiн бюджетке түсетiн табыстарды ... ... ... ... ... ... ... түседi, сондықтан бұл жергiлiктi
өкiмет орындарының аталған ... ... ... арттырады. Жер
салығын төлеушiлер – меншiгiнде немесе тұрақты пайдалануында жер учаскесi
бар заңды тұлғалар, олардың филиалдары және ... ... ... жеке тұлғалар
жатады. Жер салығының мөлшерi жер учаскесiнiң саласына, ... ... және ... ... ету мүмкiндiгiне қарай анықталады
және жер иесi мен жердi пайдаланушының ... ... ... елде ҚҚС ... әр ... болуы талдау негізінде куәландырады.
Мысалы, Англияда ҚҚС ставкасы - 10 және 17,5%, ... - 15%, ... 2,5, 5 жэне 25, ... Швеция, Финляндияда -14-ден 20%-ға дейін, Ресейде
2 қойылым ... 20 және 10 ... ... ... ... ... ... нөлдік, 10 жэне 20%. Нөлдік ставка тауар
экспортында кең ... ... күні ... кен өндіру өнімдері
экспортталады). [68] Зерттеу нәтижесінде, ҚҚС салыстырмалы түрде әр ... ... ... дейін қысқаруында тиімсіз құрал жэне кең мағынада
-қамтамасыз етілмеген халық топтарына ... әсер ... жою. ... ... отбасыларға көмектесу үшін әлеуметтік жеңілдіктер
табыс салық жүйесі және әлеуметтік сақтандыру және ... ету ... ... ... өнімдерін өндіру және өңдеу жөніндегі кооперативтер,
шағын кәсіпорындар (ұжымдардан басқалары) ... ... екі ... ... ... ... ... босатылған. Сондай-ақ, кеңшарлар
мен ұжымшарлардың ішкі шаруашылық қажеттіліктеріне, мектептің асханалары
мен ... ... ... ... ауылдық ауруханалар
мен пансионаттарға өткізілетін өнімдері және шаруа қожалықтарының өздері
пайдаланатын ... ... құн ... ... шаруашылығы жерлерінің игерілуі немесе оның жай-күйін жақсарту
жағдайындағы жер учаскелері, ... ... ... ... және аз ... құнарлылығы өте төмен жерлерден жер салығы
алынған жоқ. ... ... ... қоры жер ... ... ауыл ... кәсіпорындары автокөлік құралдарын алуға салық
төлеуден ... Ауыл ... ... осындай салықтық
жеңілдіктердің жасалуы – агробизнестің дамуына өз үлесін қосуда.
Өнеркәсіптік дамыған мемлекеттер үшін салық жүйесінің құрылу қағидалары
классикалық ... сай ... Осы ... ... даму
тарихы салық саясатының көп қырлы қүрылымын және ... ... ... мына мақсаттарға жетуді көздейді: шаруашылық ... ... ... немесе шектеу, бюджет табысын
қамтамасыз ету, қоғамның ... ... ... жеңілдіктерімен,
өндіріс құрылымын, инвестиция және жүмыс бастылықты, ... ... ... ... форумның әдістемесі ... ... ... соның ішінде кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін
айқындайтын негізгі факторлар: ішкі экономикалық ... ... ... ... ... еңбек ресурстары; қосылған
құн; өнімділік; корпоративтік ... ... ... ... менеджмент, ағымдағы төлем балансы және т.б. ... ... ... ... ... ... ... бәсеке
күшейе түседі. Аз көлемде тауар өндіретін кәсіпорындар арасында бәсекенің
туындауы көлемі мен ... ... ... ... ... қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Қазақстанда соңғы он жылдықта республиканың нарықтық тетіктерге
негiзделген экономикалық қарым-қатынастарға ... ... ... ... ... деген бағаның ауытқу кезеңдерiндегi
экономиканың ... ... ... ... ... ... едәуiр түсiмдерi ұлттық валюта құнының өсуiне әкелген кезде
танымал макроэкономикалық ... ... ... және iшкi ... ... ... ... бәсекелесуге қабiлетсiз болып қалды. Ауыл шаруашылығы
өнiмiн өндiру 2,3 есеге, егiс алаңдары 1,9 ... мал басы 2,7 ... ... ... ... ... және ... материалдармен,
техникамен және оларға қосалқы бөлшектермен жабдықтау нашарлап кеттi. 1999
жылдан бастап көрiнiс берген экономиканың аграрлық секторындағы ... ... алға ... байқалғанмен, саладағы дағдарыстық жағдай еңсерiлген
жоқ. Зерттеулер көрсеткендей, ауылшаруашылық өндірісінде шаруашылық жүргізу
ұйымдарын қалыптастыруда әртүрлі меншік негізінде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... қажет
болды. Аграрлық реформаны жүзеге асыру барысында ұйымдық–құқықтық түрлері,
яғни жаңа кәсіпорын ... ... ... 2030 ... ... даму ... ... негiзгi байлық көзi шикiзатты, соның iшiнде ең бiрiншiден
мұнайды экспорттау болып табылады. ... ... ... ... алдында
тұрған маңызды мәселелердiң бiрi ... ... ... тиiмдiлiгiн арттыру болып табылады.
1999 жылдың қорытындысы бойынша, мұнайды экспорттаудан тек салық
түрiнде ғана ... ... 500 ... АҚШ ... шамасындағы
қаржы тұспей қалған. Мұндай көлемдегi ... ... ... бiр ... ... құрайды. Егер бұл көрсеткiш тек қана мұнай
саласында орын алған болса, онда елiмiздiң бүкiл ... ... ... ... ... ... ... екен. Осындай көлеңкелi
экономиканың келеңсiз ... ... ... ... аса зәру ... отырған тұрғындардың бөлiгi көп зардаптар
шегуде. Екiншi жағынан, салық салынатын базаның ... ... ... басқа салаларында қызмет атқарып отырған кәсiпорындарға
жұктелетiн салық ауыртпалығы арта түсуде. ... ... жою ... ... ... ... ... өзгертулер енгiзу аса қажет. Қаржы
министрiнiң атап ... ... ... ... ... ... енгiзiлмеген, демек жiберiлген кемшiлiктер ... да ... ... ... енгiзiлген өзгерiстер әбден саралануы
және салық жылының ... ... iске асуы ... ... төлеушiлер үшiн
салық жүйесiнiң ең болмағанда үш-бес жылға дейiн тұрақты ... ... ... шарт ... ... ... экономика жағдайында бұлай болу әрине
мұмкiн емес, әсiресе жалпы iшкi өнiмнiң мөлшерi дүниежұзiлiк ... ... бұл өте ... ... ... ... байлықтарды өндiрушiлердiң табыстары әлемдiк
бағаға байланысты екенiн ескере отырып, оларға салынатын табыс салығына
прогрессивтi ... ... ... ... едi. Егер ... ... орта ... жоғары болып қалыптаса, онда осындай шикiзатты
экспорттаушы ... ... ... мөлшерiндегiдей пайызда қосымша
табыс табады. Бұл артық табыс мөлшерi қазiргi салық ... ... ... ... ... үстеме пайда салығы арқылы алып отыр. ... ... ... ... ... iшкi ... нормасын анықтау
кезiнде оның мөлшерiне әр түрлi себептер мен субъективтi ... ... ... ... ... ... ... қарастырып, отыру қажет,
өйткенi шикiзаттың әлемдiк бағасы жедел ... ... ... ... жою үшiн ... ... салынатын табыс
салығының базасын кәсiпорынның iшкi пайда ... ... ... ... ... бағасы мен шикiзатты өндiру мен тасмалдауға
кеткен шығындардың айырмасына ауыстыру керек. Бұл арада нелiктен шикiзаттың
сатылу бағасы емес, сатылған ... ... ... баға ... ... ... кез ... шикiзатты болсын, дайын өнiмдердi болсын
экспорттаушы кәсiпорындар сатылу бағасын ... ... ... ... ... ... ... азайтып көрсетуi әбден мүмкiн, ал
белгiлi бiр уақытта қалыптасқан шикiзат бағасын кемiтiп көрсетуi ... және оның ... ... онша ... соқпайды. Сонымен қатар
шикiзаттың өзiндiк құны мен тасымал шығынын анықтау кей ... ... ... Бұл ... ... ... келiспейтiн жақтары
орын алуы мүмкiн, мәселен, Қазақстан шикiзаты ... ... ... туындайтын қайшылықтарды реттестiру қиын емес.
Егер экспортталатың шикiзаттың әлемдiк бағасы күрт ... ... ... ... ... ... ... қойылуы сөзсiз. Оған жауап беру үшiн,
мұндай экспорттың елiмiз үшiн маңыздылығын сарапқа салуымыз қажет. ... ... ... ... ... ... елiмiз үшiн аса
маңызды болып қала берсе, онда өндiрушi кәсiпорындарға ... ... ... аса қажет. Салық салу жағынан шикiзатты экспорттаушылар үшiн
көмектi табыс салығының ставкасы төмендеген сайын ... ... ... ... ... қажет. Мұндай әрекет шикiзатты
өндiрушiлер мен ... үшiн ... ... ... едi. ... көмектiң белгiлi бiр шегi болуы тиiс, егер экспортталатын
шикiзаттың әлемдiк бағасы ... бiр ... ... ... ... ... ... өндiрудi тоқтату қажет болар едi.
Сонымен, шикiзатты экспорттаушыларға қолданылып келген үстеме пайдаға
салынатын салықты алып ... бiр ғана ... ... ... ... болар едi. Осы аталған салық төлеушiлер мен ... орын алып ... ... ... теңестiрiп
қарауға болады. Өйткенi монополиялық кәсiпорындар өз кезегiнде үстеме пайда
табу үшiн, өздерiнiң тауар ... ... ... ... ... ... отыр. Мемлекет тарапынан монополияға қарсы комитеттiң бағаның
өсуiн тежейтiн белгiлi бiр ролi орын ... әр ... ... ... әлi де ... ... әрекеттерiн тоқтата қойған
жоқ. Осыған орай, бағаның ... ... ... ... ... бөлек
экономикалық реттеу де орын ... тиiс ... ... бағаның тұрақты
жағдайда болуын ынталандыратын салықтың қажеттiлiгiнде болып ... ... ... ... елдерiнде, тұрғындардың өмiрiне аса қажеттi
салалардағы кәсiпорындар үшiн ... ... ... ... 12 пайыз
шамасында қойылған. Яғни кәсiпорын осы нормадан ... ... ... ... ... ... ... өткiзуi тиiс.
2.3 Агробизнес тұлғаларын несиелендіру жолдары
Жоспарлы экономика ... ... ... ... ... ... мен
экономиканы мемлекеттік басқару қажеттілігімен байланысты болды. Оның басты
субьектісін қаржының ... ... ... ... ... ... Ол ... бөліп, олардың ағынын және пайдалану тиімділігін
бақылап отырды. Ағын ... ... мен ... ... тікелей өзгертулерге сәйкес ... ... ... ... ... олардың шаруашылық субьектілеріне
берілуі қаржы жүйесін жетілдіруді талап етті. Қаржы жүйесін ұйымдастырудың
рыноктық ... құру ... ... маңызды мәселесі болып
табылады. Сондықтан, концептуалды ... ... ... және оны
жүзеге асыруда теория мен тәжірибені тығыз байланыстыру қажет.
Агроөнеркәсіптік өндірісті ... ... ... ... орны бөлек екені мәлім. Соған қарамастан, осы күнге ... ... ... ... ... ... шаруашылығын несиелеу өзектілігін жоймай келеді. Ол ғылыми-әдістемелік
тұрғыда негіздеуді және оны ұйымдастыру жөніндегі ұсыныстарды қарастыруды
талап етеді.
Қазақстан ... ... ... ... ... онда несие жүйесі мен үлестіру қарым-қатынастары міндетті
түрде ақылы және несиелік ... ... ... ... ... ... пайыздық саясатқа жақындау, ... және ... ... ... ... бағынушылығына қол жеткізу болып табылады.
Бірақ бұл принциптерді сақтау үшін банктердің қызметін реттеуге ... ... мен ... ... талап етеді. Басқаша айтқанда,
аграрлық секторды несиелеудің ... ... ... қажеттілігі
мен оның жолдарын негіздеу қажет. Егер экономикалық дамыған елдерде
несиелік ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Қазіргі таңда агроөнеркәсіптік жүйені несиелеу үшін ауыл ... және ... ... ... ескере отырып құру қажет. Бізде
қазіргі уақытта банк жүйесінің несиелік мүмкіндіктері шектеулі, оған ... ... де ... ... жұмсай алмай отыр. Коммерциялық
банктер объективті түрде ... және АӨК ... ... ... ... шамасы жоқ. Соның нәтижесінде, ауыл шаруашылығы ... үшін ... жүйе ... ... ... ... баға монетаризациясына жол беріліп отыр. Соңғы үш
жыл мерзiмiнде қатарынан миллиард пұт астық ... ... ... ... ... күнбағыс және басқа да ... ... мол ... Мал басы да өсiп, одан ... өнiм ... де ... Сонымен
қатар, ауыл шаруашылығы өнімдерiн өңдеу секiлдi күрделi салада да алға
басулар байқалады. Елiмiздiң әр ... ... ... ... осы қайта өңдеу саласы бойынша 2003 жылы екi ... ... Оның бiрi — ... мен ... ... ... ... құны жоғары тұратын, яғни табысты мол
кiргiзетін өндірiстер ашу iсiнiң несие ... ... ... [73, 2
б.].
Аграрлық өндірісті индустрияландыру - өнімділіктің өсуіне тікелей ықпал
ететін базалық фактор екені белгілі. Осы ... ... ... ... ... ... қорларының тозуы мен қолданылып жүрген
технологиялардың ескіруі, техникалық құралдардың жетіспеушілігі ... ... оның ... ... ... өзіндік кедергі келтіріп
отыр.
Ауыл шаруашылығында қолданыста жүрген ... 89 ... 1994 ... ... Бұл ... ... ... моральдық жағынан
уақыттан кеш қалған техникалармен, ... ... ... ... ... ... ... тұрғанда еліміздегі 137 машина жасау
және жөндеу кәсіпорындарының 6-8 пайызы ғана жұмыс істеп тұр, ал ... ... ... ... деп ... ... ... Соның өзінде олардың
тек санаулылары ғана өндірістік қуатының 30-40 пайызы, ал басым бөлігі ... ... ... өнім ... ... әлемде ауыл шаруашылығы саласының проблемаларын толықтай шешкен
ел жоқ десе де болады. Бұл проблеманың ең бір сәттi ... ... ... ... ... ... ... әдісіне барынша
еркiндiк бере отырып, оларда дотациялау тәсiлi қолданылады. Соңғы жылдардан
берi осы жолға бiздiң тәуелсiз елiмiз де ... ... ... ... ... ... 2003 жылдан бастап сала кәсiпорындарын қаржылай
қолдау жағдайы елеулi түрде ... ... ... жеңiлдiкпен несие
берудiң, лизингке технологиялық желiлер, техникалар сатып алудың жолдары
қарастырылып, iске ... ... ... ... ... ... ... түрде арта түседi. Президенттiң 2003 жылғы негiзгi ... ... ... ... ... ... ... ауылға
(селоға) қолдау көрсету дегенiмiз кез келгендi және ... ... ... ... ... тұрмағанын ұғынып алуымыз керек.
Бiз бәз ... ... және ... бәйек болушылық тәжірибесiн
қайта түлете алмаймыз және олай iстемеймiз» деп атап ... ... ... ... ... ... өңдеу кәсіпорындарының жағдайын
жақсартып, олардың бәсекелестiк қабiлетiн арта түсуiне ықпалын тигiзедi.
Бүкіләлемдік сауда ұйымына кіру ... ... өнім ... олардың бәсекелестікке қабілеттілігін арттыру шараларын жүргізуде
ауылшаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындардың негізгі проблемасы ... ... яғни ... ... ... сай өнім ... алатын
қазіргі заманғы жаңа құрал-жабдықтармен, қондырғылармен жабдықтау мәселесі.
Бұл қосымша қаражат тартумен тікелей байланысты. Ең ... жолы – ... ... ... ... ... қаражаттарын толтыру.
Лизинг ХХ ғасырдың елуінші жылдарындағы американдық өнертабысы болып
табылады. Оны ондаған жылдардан кейін ... ... ... ... ... пайдаланған. Сонымен бірге, лизингтік ... ... өте ерте ... де ... болады. ІХ ғасырда
Венецияда саудагерлерге лизинг негізінде саудалық кемелер және сол кезде
өте қымбат ... ... ... ... ... [74, 12 ... ... кең мағынада қаржылық-коммеруциялық, сервистік ... ... де ... ... ... ... лизингтің кез
келген анықтамасы шектеулі болып саналады деген тұжырыммен толық ... ... ... ... аударғанда «жалдау», «жалға алу»,
«жалға беру» немесе «жалдау ... ... ... мағынаны білдіреді.
Соған байланысты, жалпы бүгінгі күні қоғамда лищинг ... ... өте көп ... ... отандық тәжірибеде осы екі
термин белгілі бір мағыналы бір бірінен ... ... яғни ... құжаттарда «жал» және «лизинг» деген жеке түсініктер
енгізілген. ... ... ... беру операцияларының бір бөлігі
«лизинг» деген шетел сөзімен аталған деуге де ... [75, 59 ... ... түсінігі жал қатынастарының белгілі бір бөлігін
көрсету үшін пайдаланылады. Оған дәлел ретінде, ҚР ... ... ... ... ... ... ... жекелегенген түрлеріне
және жекеленген мүлік түрлерін жалдау шартына лизингтің де ... айта ... ... ... бұл ... да келісуге
болмайды, өйткені лизингтің жалға беруден біршама ... бар ... ... ... ... жүргізіледі, яғни лизинг – қаржылық жалдау
бойынша жалға алушының мүлікке деген қысқа және ұзақ ... ... ... есебінен қаржыландыру жөніндегі операциялар. Ол меншік
иесінің мүлікті иелену мен пайдалану құқығын ... ... ... ... ... ақылы түрде берумен сипатталады. Бұл жерде ... ... ... ... жалға берушіге сақталып қалады. Бұлайша түсіндіру
лизинг ... бір түрі ... ... ... білдіреді.
Өйткені, лизинг құқықтық, мүліктік және қаржы қатынастарының жиынтығы, ал
жалдау сол ... ... ... ... ... даму ... ... жатқан
түбегейлі өзгерістер аграрлық салада ... ... ... жаңа түрлерінің жұмыс істеу тиімділігін жоғарылатуға
және ... ... өту ... ... белсенді түрде әсер етуді
қамтамасыз етеді. Осының бір айғағы ретінде, 1994 жылы ... ... ашық ... ... бар ... ... қоғам түріндегі
ұлттық лизинг компаниясын құру туралы қаулы қабылдап, 1995 ж. сәуір айында
аталмыш компания ... ... ... ... ... бастады.
1995 ж. желтоқсан айында ҚР Үкіметінің №185 «Лизинг негізінде
ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... шектеу туралы» қаулысымен «аграрлық өнеркәсіп кешеніндегі лизинг
туралы ереже» ... Бұл ... ... ... оның ... ... ... обьектісі мен субьектісі, лизинг ... ... ... құқықтары мен міндеттемелері және мүлік төлемдерінің
құрылымын анықтайтын ерекше маңызы бар құжаттардың бірі болып саналады.
Лизинг кәсіпорындарға ... ... және ... ... ... ... және ... сақтауға мүмкіндік береді. Лизинг
кезінде салықтық жеңілдіктерді қолдану ... ... ... дамуына
және лизингтік мәмілелер көмегінің ұлғаюына ықпалын тигізеді. ... ... ... заңды тұлға болып естептелінетін және шетел компаниялары
тарапынан қаржыландырылатын түрлі лизингтік компаниялар пайда болуда. ... ... да өз ... ... ... ... үшін ең әуелі салық, кеден, қамсыздандыру
заңдарына және басқа заң ... ... ... ... ... осындай операцияларға қатысушылардың ... ... ... ... ... болғанда ғана жүзеге асады. Сонымен
бірге, ... ... ... ... арналғандықтан
заңдарда инвесторға инвестициялық жеңілдіктер көзделуі тиіс. Лизингтің
инвестиция салудың бір жолы ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың сақталуы инвестициялық белсенділіктің
артуы мүмкіндігін жоққа шығарады, Инвестиция ... ... ... да, ... ... тәуекел деңгейінің жоғары жағдайында несиемен
де, лизингпен де ... ... ... де ... ... болмайды. Бұл проблеманы факторинг механизмі арқылы
– кәсіпорынның дебиторлық қарызын фактор – фирмалардың ... алуы ... ... ... ... ... ... жекешелендіру қорлары
атқара алады.
Лизингтің Қазақстан экономикасында қолданылу аясындағы поблемалары:
- ... сала ... ... және ... жағынан
ескірген негізгі қорларды ауыстыру қажеттілігі және республикада машиналар
мен жабдықтар шығаратын өндірістің жоқтығы;
- кәсіпорындардың республикадан тыс ... жаңа ... ... ... ... ... жоқтығы;
- мемлекеттің жоғары технологиялық жабдықтар шығаратын салаға мойын
бұрмауы;
- банк ... ... ... және ... ... ... ... кодексі мен ҚР 2000 жылғы 5 шілдесіндегі «Қаржылық лизинг
туралы» Заңы бойынша лизинг – ... ... ... мұнда лизинг беруші,
лизингтік келісім-шартта келісілгендей, лизингтің затын сатушы арқылы
меншігіне ... ... ... алушыға белгілі бір ақы мен белгілі бір
мерзімде ... ... және ... ... ... ... [76,
89 б.].
Лизингті дамыту үшін заңдық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... немесе Қазақстан Республикасы
заңдары бойынша заңды тұлға ... ... және ... ... қаржыландырылатын түрлі лизингтік компаниялардың пайда болуына
септігін ... ... ... ... ... ... лизингтік
компаниялардың арасында «Лизинг-центр» ЖШС, ... ... ЖШС, ... АҚ, ... АҚ ... бар. ... қатар, «БТА-лизинг», «Валют транзит банк», «АТФ
банк», «Нур-инвест» сынды банктер де лизингтік ... ... ... ... көпшілігі лизингті қолданудың
тиімділігін арттыру үшін ... ... ... ... ... ... ... бірлестіктер мен одақтарға бірлесу арқылы ірілендіру саясатын
жүргізуде. Лизингтік қызметтерді көрсететін ... мен ... бір жыл ... ... лизингтік операциялар көлемінің артуына
себепші болуда [77, 69 ... ... ... қызметтердің жалпы көлемінің артуына
қарамастан, лизингтік даму деңгейі әлі ... ... ... ... ... Бұл ең алдымен, лизингтің ұйымдық-экономикалық тетіктерінің тиімсіз
әрекеттелуіне, лизингтік қызметтердің құрамы мен ... ... ... осы саладағы мамандардың ... ... ... ... ... отыр. Жалпы алғанда,
шағын және орта кәсіпорындар мен банктердің үлесі бар компаниялар лизингтік
қызметтерді ... Ал, ... ... бар ірі жеке және
мемлекеттік кәсіпорындар ... ... ... ... баса ... ... мемлекеттік реттеуді ұйымдастырудың ең бастысы – ... ... (МТС) ... жеке ... және ... ... ... Осы арқылы қоғам қаражатынан барынша ... ... ... ... табылады. Бүгінде бұл былайша жүзеге асуда:
конкурстық негізде ауылшаруашылық өнімдерін ... ... не ... және МТС ... өз ... 50% ... ... мемлекеттік емес
заңды тұлғалар іріктеліп алынады. Қаржының екінші жартысы республикалық
бюджеттен түседі. Бұл ... ... ... үшін ... бар ... ... түрде кепілдікке қояды (мемлекеттік
инвестициялар көлемінде), осы арқылы МТС-тің ... ... ... Бұл шарт ... ... лизингінің немесе осындай
кәсіпорындардың мемлекет қарауында болу тәжірибесінің тағы да ... ... ... ... МТС ... ... қарауды
қамтамасыз ете алмайды, ұқыптылық көбіне жеке ... ... ... ... ... ... ... орындалған
жағдайда үш жылдың ішінде мемлекеттік пакетті ... ... ... жеке ... бола ... ... агротехникалық шаралардың сапасын арттыру және
ауылшаруашылық жерлерін игеру деңгейін көтеру мақсаттарына қол жеткізеді.
Ең ... бұл ... ... қаржыны пайдалы айналымға қосуға
мүмкіндік береді. Ол аграрлық секторды қолдаудың одан арғы ... ... үшін ... шаруашылықтар өздерінде техника болмаған соң өнім өндіре
алмайды, ... ... олар өнім ... сата алмаған соң техникаға қолы
жетпейді. Мұны мемлекет қолдауынсыз шешу мемкін емес. Дегенмен, бүгінде бұл
тұрғыда мемлекет ... де ... ... ... ... ... құрып, оны жарамды деңгейде ұстау үшін 1 га ... 400-500 АҚШ $ ... ... ... отыр. Қалыптасқан
жағдайды тұрақтандырып, тиімді жұмыс істейтін техникалық сервис ... ... ... ... ең алдымен, қалған техниканы барынша
қайтарыммен ... ... ... мемлекеттің қазіргі кезеңде
ауылшаруашылығын қолдауға ... ... ... ... тиімді
жұмсауды қамтамасыз ету қажет.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорнын несиелеу ... ... ... ... орын алып ... ағым әлі де ... жыл сайын қайталануда. Ол
ағым, атап ... ... пен ... ... ... ... басқа да субъектілері мойнына жүктеп қою. Енді ... банк ... ... ... келетін болсақ, ол алдымен
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 ... 24 ... №52 ... ... ... ... Қаулыда «Азық-түлік ... ... ... дала және егін ... ... ... үшін ... алушыға ақша қаражаттарын бөліп беру ережесі
бекітілген болатын. Қаражаттарды ... беру ... ... ... ... ... тобы құрылды. Олар ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... Жұмысшы
тобының шешімімен несие алушылардың тізімі жасалып, ол ... ала ... ... ... ... ... ... келісім-шартқа отыру үшін
«Азық-түлік келісімшарт корпорациясына» жіберіледі. Бір ... ... ... ... жүргізу технологиясының кейбір элементтері
бар секілді. Мысалы, жұмысшы тобын құру коммерциялық ... ... ... ... ... берушілер тізімін әкімшіліктермен келісу
банктерде несие беру мүмкіндіктерін банк қауіпсіздік ... ... еске ... ... ... бұл схемада келіспейтін
айырмашылықтар жетіп-артылады. Құрылған жұмысшы тобы да, ... де ... ... ... ... материалдық
жауапкершілікті мойнына алмайды.
Қазіргі кезде ең маңызды мәселе – несиенің уақытысында қайтарылмауы,
ол қазіргі кезеңдегі экономикалық қаржылық ... ... ... ... ... ... ... несиенің уақытында қайтарылмауы
теріс көрініс, себебі бұл мерзімдік, қайтарымдылық, ақылы, қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
келмейді. Құн қозғалысының қайтарымдылығы ретінде несие сипатынан шығатыны,
тек уақытша маусымдық ... мен ... ... алудың есебінен құрылуы
мүмкін. Бұл принциптер сақталмаған жағдайда, экономиканың әрекет ... ... ... ... ... ... мен
шаруашылық байланыстары бұзылады.
Ауыл шаруашылығы, оның ішінде егін шаруашылығы мен мал шаруашылығы
маусымдық несиесіз ... дами ... Ауыл ... ... ... және ... ... өлшемімен олардың
құрылымын жетілдірудің маңызды көзі болып таблатын ұзақ мерзімді ... ... те ... ... ауыл ... ... деңгейі қаншалықты жоғары болса, несиенің ролң де соншалықты
мәнді. Мысалы, АҚШ-та ауыл ... ... ... ... ... 80%- ға ... қаржыландырады. Қозғалмайтын мүлік
сатып алуда келісімнің 70%- ға дейін, техника мен технологияға - 70%- ... мал ... - 50%- ға ... айналым құралдарының әртүрлі
элементтеріне - 100%- ға ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің тиімді формасы -
ауыл шаруашылық өнімдеріне ... ... беру ... ... үшін ... ... едәуір мақсатты және өтімді
ресурстармен ... яғни ... ... ... ... Ауыл ... ... өндірушілерінің мүдделері қаржыны дер
кезінде алу мүмкіндігі және нарықтың ... ... ... ... қамтамасыз етіледі. Ауыл шаруашылық өнімін
кепілдікке қойып ... ... ала ... ... ... ... формада жүргізуге болады. Кепілдікке биылғы өндірілген өнім немесе
өндірілетін ауыл шаруашылық өнімі де қойыла ... ... ... ... несие өнімдерінің табиғи өндіру кезеңінен аспайтын мерзімдегі
сақтандыру куәлігі және ... ... ... бергенде ғана берілуі
мүмкін.
Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының басым бөлігінің төлем
төлеу қабілетінің төмендігі белгілі. Яғни, ... ... ... ... «Азық-түлік келісімшарт корпорациясының» бюджет алдындағы қарызы
болып саналады. ... ... ... ... үшін корпорация екінші
деңгейдегі банктердің ... ... ... ... Ал, ... деңгейдегі
банктер ондай кепілдікті тегіннен-тегін бере салмайтыны тағы белгілі.
Біріншіден, олар кепілдікті беру үшін ... бір ... ... ... кепілдік алу үшін ауыл шаруашылығы кәсіпорындары ... ... ... қоюы ... ... сай ... шағын
кәсіпкерлерде жоқ. Бұдан шығатын қорытынды – мұндай несие беру кестесі тек
ірі астық компаниялары және бюджеттің ... бос ... осы ... ... ... үшін ... Сонда айналып келгенде, шағын
ауыл шаруашылығы кәсіпорындары үшін бұл әдіс тағы да тиімсіз.
Елімізде сонымен қатар, кедейшілік ... ... үшін және ... ... ... ... өсумді ынталандыру үшін тиімді
құрал – микроқаржыландыру тәжірибесі де қолданылды. Микроқаржыландыру –
дәстүрлі ... ... қол ... жоқ ... және ... ... ... адамдарға олардың өмір сүру деңгеін
жақсарту, өзін-өзі еңбекпен ... ету және ... ... ... қызметтер (микронесие беру, микросақтандыру, микрожинақтау және
т.б.) қатарын беру деп ... ...... ... ... ... көптеген елдерінде дәлелдеген құралы
болып табылады. Микронесие беру жүйесі өз негізін ел Президентінің ... ... ... – 2030: ... ... және ... ... жағдайын жақсарту» ... ... ... ... проблемалардың 2000 жылы микронесие беру арқылы
шешілетін болады...» делінген.
Аграрлық бизнестің шағын субъектілерін кең көлемде қамту және ресурстық
базаны кеңейту үшін банк ... ... ... да ортадағы делдалдық
ұйымдардың (микронесие берушілер, несиелік серіктестіктер, т.б.) ауылдық
несие ... ... ... етуі ... Бұл ... жәрдем беру жауапкершілігі негізінде ... ... ... және орта ... пен ... ... қолын жеткізуге жол ашады. Яғни жеке-жеке несие алуға
мүмкіндігі жоқ ... ... өзі ... ... бірлесіп, қолдарындағы
дүниесін қосып, кепілдікке қойып, несие алады да, алынған несиені әркім ... ... ... ... ... Яғни, бұлар кооператив
пайшылары болып есептеліп, бірлесе әрекет ету ... қолы ... ... несиеге қаржы алуына жол ашады.
Несие кооперативтерін басқарудың демократиялық формасы, кооператив
мүшелерінің ... ... үшін ... ... беру ... сезінуі ауыл шаруашылығы өндірісін тұрақтандыру және меншіктің ... ауыл ... ... өндірушілердің қаржы жағдайын
жақсартудың ... ... бірі ... ... Оған экономикалық және
құқықтық жағдайдың әлі де болса ... ... ... несие
кооперативі жүйесін кезең-кезеңімен жүзеге асыруға болады. Ол үшін ... ... ... жауап бере алатын ... ... Заң ... ... ... бүгінгі орын алып отырған банк несиелеріне қол жеткізудің
күрделілігі жағдайында ауыл ... ... кең ... ... ... да, практикалық тұрғыдан да мүмкін ... ... ... ... несие беруде қазіргі таңдалып алынған әдісі
ауыл ... ... ... ... ... талаптарына
жауап бере алмайды. Ол үшін ... ... ... ауыл ... ... ... сүйену қажет сияқты. Тек ол елдердегі
ауыл шаруашылығына жасалған реформаның бірінші ... ... ... ... ... күшейту керектігіне көз жеткізгеніне баса назар
аудартқымыз келеді.
Шығыс Еуропаның ... ... ... ... ... ... дейін республика аграрлық секторын мемлекеттік реттеудің күшті
және белсенді саясаты қажет екендігін ҚР ... ... ... ... ... қаржы құрылымдарының ... ... ... нысаны күйінде қалып отыр. Осылай отандық ауыл
шаруашылығының несие және инвестиция тартуға тартымдылығын ... ... ... ... мәселесіне айналуда. Бұл проблеманы шешуді
мемлекеттің белсенді түрде ... ... ел шеше ... ... секторға несие-қаржы механизмі арқылы қолдау көрсетуге
ұмтылысында жүйелілік сипаттың жоқ болып тұрғаны да сол ... ... ... ... заң ... ... сондықтан да тауар
өндірушілер үшін ол болашақтың айқын бағдары бола алмайды.
Қазіргі кезде бюджеттің баптары бойынша қаржыландырудың ... ... сол ... өзі ... да ... орын алуда. Сонымен қатар
қолдау шаралары мемлекеттік реттеудің басқа формаларынан тыс та ... ... ... ... қолдану нәтижесінің негізгі пайдасы
көбіне ауыл емес, сонымен аралас монополияландырылған салаларға ... ... ... ... т.б.) тиіп ... ... ... отырған қолдау көрсету формасының өзі емес, оны басқа да ... ... ... жағдайда жүзеге асыру әдісі. Бұдан келіп шығатын
түйін – ... ... ... ... ... секторды
мемлекеттік реттеу туралы» Заң қабылдануы қажет.
Әлемнің дамыған мемлекеттерінде халықты азық-түлікпен ... ету және ... ... ... ... ... ... мақсатында олардың үкіметі ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыруға
жәрдем бере отырып, нақты көмек көрсетеді. ... ... ... Батыс
Еуропа елдерінде ауыл шаруашылығына қауымдастық бюджетінің 65 ... оны ... ауыл ... ... ... рыноктарды
тұрақтандыруға бағытталып, орталықтандырылған.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының мәліметтері бойынша,
фермерлер табысындағы мемлекеттік ... ... ... – 15, ... ... ... – 45, ... – 52, Швецияда – 59, ...... – 71, ... – 77, ... – 80 пайыз ... ... ауыл ... жұмсалған мемлекет бюджетінің шығыны 2002
жылы 28 770 миллион теңгені құрапты. Немесе ол ... ауыл ... 5,1 ... ... ... ... ... өтуі институттық ұйымдар құруды ... ... ... ... мен ... әр елде әр ... болғанымен, оның ауыл
шаруашылығын қаржыландыру-несие беруде мемлекеттік реттеуді құрылымдауы,
қызмет көрсетуі және басты бағыттары ... ... ... ...... ... қаржыландыру-несие беру жүйесі, ішкі
ауыл шаруашылығы рыногын, ауыл шаруашылығындағы өндірістік-құрылымдық қайта
құрылуды реттеу.
Ауыл шаруашылығын және оған қызмет көрсету ... ... ... үшін әлемдік тәжірибе мен Қазақстанның ауыл шаруашылығы өндірісінің
даму ерекшеліктерін назарға ала отырып, ... ... және ... ынталандыру негізінде несие-қаржы механизмін құрған жөн.
Республикалық ... ғана ... ... ... ... қаржы тұжырымдамасын жасап, жүзеге асыратын да уақыт жетті.
Ауыл шаруашылығы ел экономикасы жүйесінде қарастырылуы тиіс.
Банк – бұл ... ... ... ... жетекші звено, басқа несие
ұйымдары екінші рөлде. Екінші орындағы ұйымдармен салыстырғанда жетекшілік
рөлді сақтап қалу үшін ... ... бір ... ... байланысқа
түсуі керек. Айналымға ақша шығару (несие), экономикалық айналымды төлем
қаражатымен қамтамасыз ету алдымен ... ... ... Тағы ... ... аударатын мәселе – банктік емес несие ұйымдарының бәрі ... ... де ... ... банктің барлық заңдық және жеке
тұлға клиенттерімен бірдей тең ... ... яғни ... ... Бұл ...... серіктестіктері жұмыстарының ақшамен
жұмыс істеуде белгілі бір шектеулілікке тап болатынының дәлелі. ... ... ... ... ... ... ... асыра алатын
жалғыз ұйым.
Бүгінгі банк жүйесімен (жоғары табысты салаға ... ... және ... даму мәселелерін шешу мүмкін емес. Мысалы,
елімізде тұрғын үй проблемасын шешу үшін ... ... үй ... ... ... ... ... және Ипотекалық займдарға
кепілдік беру қоры құрылды. Республика тұрғындарының 43 пайызын ауылдықтар
құраса, олардың өмірін ... ел ... үшін ... ... Ал,
«Аграрлық несие корпорациясы» АҚ, «Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» АҚ
және «Қазагроқаржы» АҚ-ы ауыл ... ... ... ... барлық проблемаларын шеше алмайды. Өйткені, ... ... ауыл ... үшін ақша ... тарту емес, тек бюджет
ақшасын бөлумен айналысуда. Сонымен, талдау ... ... ... ... қаржы-несие саясаты, алдымен мемлекеттік реттеу саясаты қайта
қарауды талап ... ... ... ... ... өнімді қайта
өңдеушілерді қолдау мақсатында ... алу үшін ... ... ... ... қажет. Алдын ала төлемдерді
жеңілдендіру немесе ... ... сай ... ... ... екінші немесе үшінші жылдан бастап өтеуді қарастыру керек.
Қалыптасқан әлемдік үрдістер мен ... бар ... ... ... кешені біздің экономикамыздың жоғары маңызды, табысты саласы
болуы тиіс. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне баға өсу ... және ... ... сала өте ... болуда, сондықтан оған ақша салу ... ... ... Республикасының индустриялдық-инновациялық дамуының 2003-
2015 жылдарға арналған стратегиясы бойынша ... ... ... ... бірі – отандық ... ... ... ... ... қабілетті жаңа өнімдерді және ... ... мен ... ... негізделген азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жаңа ғылыми және ақпараттық технологияларды
игеру мен ... ... ... ... ... ... АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІН ДАМЫТУДЫҢ
ИНСТИТУЦИОНАЛДЫ НЕГІЗДЕРІ
3.1 ҚР ... ... ... ... ... ... он ... республиканың нарықтық тетіктерге
негiзделген экономикалық қарым-қатынастарға көшуiмен байланысты түбегейлi
өзгерiстер болды. ... ... ... ... ... ... ... шикiзат экспортынан түсетін ... ... ... ... валюта құнының өсуiне әкелген кезде
танымал макроэкономикалық әсерде көрiнiс бердi және iшкi өндiрушiлер ... ... ... бәсекелесуге қабiлетсiз болып қалды. Ауыл шаруашылығы
өнiмiн өндiру 2,3 есеге, егiс алаңдары 1,9 есеге, мал басы 2,7 ... ... ... сапалы тұқыммен және тұқымдық материалдармен,
техникамен және оларға қосалқы бөлшектермен жабдықтау нашарлап кеттi. ... ... ... ... экономиканың аграрлық секторындағы белгiлi бiр
оң алға жылжушылықтар байқалғанмен, ... ... ... ... 2007 ... ... 2008 жылы сыртқы тауар айналымының барлық
көрсеткіштер құрамы жоғарылаған. Тауар ... ... ... ... экспорт 139,82%ға және ... ... ... ... 2007 жылы экспорт үлесі 59,8%, импорт үлесі 40,2% құраған,
ал 2008 жылы экспорт үлесі 65,7%, ... ... 34,3% ... ... ... асып бара ... ... Яғни мұнда айта кететін ... ... ... шығаруда бәсекеге ... ... ... қою, ДСҰ ... ... ... процесінде
Қазақстан кәсіпорындарының өнімдері мен қызметтерін сәйкестендіріп жұмыс
жүргізу экономикалық дамудың ең ... ... ... ... [78, 53 ... ... ... жағдайындағы ұлттық экономикалық жүйелердің
бәсекеге қабілеттілігі қатал бәсеке жағдайында ... ... ... ... ... ... ... қалудың жалғыз критерийі
болып сыртқы рыноктық бәсекеге түсе алатын экономиканың нақты секторындағы
кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... табылады.
Бәсекеге қабілетті экономикалық жүйе – тек қана ... ... ... ие ... ... ... бағытталған жүйе. Мемлекет
экономикасының тиімділік деңгейі бүгінгі күні оның ... бар ... ... ... рационалды пайдалана отырып, отандық ... ... ... ... ұйымдастыруға байланысты болып
отыр.
Қазақстан өзінің нысаналы дамуын ... ұзақ ... ... ... ... ... Әлемдік қауымдастықта
Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігі, экономикамыздың бәсекеге қабілеттілігі
туралы, сондай-ақ қазақстандық ... және ... ... ... бәсекеге қабілеттілігі қазіргі кезеңде ... ... ... ... ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаев
2003-2005 жылдарды Ауыл жылдары деп жариялады. Соған байланысты заңнамалық
базаны жаңарту мен ... ... ... ... жүргізілді. Мәселен,
Жер кодексі, Су кодексі, “Асыл тұқымды мал шаруашылығы туралы”, “Тұқым
шаруашылығы туралы”, ... ... ... ... ... ... “Ветеринария туралы” заңдар қабылданып, “Өсімдіктерді
қорғау туралы” Заңға және басқа да ... ... ... ... ... Осы ... ... саланың заман талабына сай
заңнамалық негізін қалыптастыру мақсатында 370-тен аса заң мен ... Ал, ... ... және ауылдық аумақтарды дамытуды
мемлекеттік реттеу ... Заң ... ... мен ... басым дамытудың құқықтық негіздерін қалады, мемлекеттік
реттеудің негізгі ережелері, ... мен ... ... белгіледі.
Олар ауыл шаруашылығы өнімінің бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... тұрақтылығы мен ауыл халқы тұрмысының ... ... ... бағытталған.
Агроөнеркәсіптік кешенді тұрақты дамытудың 2006-2010 жылдарға арналған
тұжырымдамасы әзірленіп, ол Үкіметтің ... ... ... кешенін
тұрақты дамытудың 2006-2010 жылдарға арналған тұжырымдамасын жүзеге асыру
жөніндегі ... ... ... ... ... Келесі
онжылдықта ауыл шаруашылығындағы негізгі көрсеткіштер ... ... ... ... ... Біз ... ... экспорттаушылардың
алғашқы бестігіне енуге, осы ... ет, сүт, ... ... ... ... таяудағы онжылдықтағы стратегиялық міндеттерінің ішінде ең
алдымен астық өндіру мен мал шаруашылығы – басымдықтарымыздың бірі ... ... ... ... іске асуы ... ... ... мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен таяудағы жеті жыл ішінде
шамамен 450 миллиард теңге жұмсалады.
Үкімет 2005 жылы ... ... ... ... ... ... ... әзірлеп, ол мақұлданды. ... ... 6 ... ... ... ... тұрақты дамытудың
2006-2008 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асырудың ... ... ... ... ... бағдарламасы бекітілді. Аталған
бағдарламаны іске ... үшін 2006 ... ... ... ... ... ... көлемінде қаражат қарастырылған.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу саласындағы жыл сайынғы өсу қарқыны ... ... ... бұл ішкі ... азық-түлік тауарларының негізгі
түрлерінің үлес салмағын едәуір көбейтуге ... ... ... 2005 ... ... аграрлық саладағы ғылыми-зерттеу ұйымдары
өз жұмысын “Агроөнеркәсіп кешеніндегі ... ... ... ... 2005 жылы ғылыми-зерттеулер
бағдарламасын жүзеге асырудың бес ... ... ... ... ... саласында 26 ұсынысы жарияланған, ... ... ... ... ... ... ... дамуының болжамы,
Қазақстандағы агро азық-түлік жүйелерінің ... ... ... ... сауда ұйымына қосылу жағдайындағы
Қазақстанның агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... ... тұрақты дамытудың тұжырымдамасын жүзеге асыру
үшін “2006-2008 жылдарға арналған агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... енгізілді, онда ... ... ... жаңа ... ... Солардың ішінде:
– қазіргі кездегі биотехнологиялық және басқа да әдістерді қолдану
негізінде дақылдардың жаңа ... мен ... ... ... өз ... жедел өсірудің биотехнологиялық әдістерін жетілдіру
және қазіргі ДНК технологияларын пайдалана отырып мал түліктері ... ... ... әзірлеу;
– ауыл шаруашылығын механикаландыру саласында өсімдік шаруашылығы мен
мал шаруашылығы салалары үшін қажетті ресурс ... және ... ... мен ... ... ... ... ауылшаруашылық ғылымына арналған қаржы жылдан ... келе ... ... ... Егер 2002 жылы оның ... ... ... – 0,13 пайызын, 2003 жылы – 0,14 пайызын құраса, 2004 ... ... ... ... бұл қаржы алдыңғы қатарлы елдердің көрсеткішінен
едәуір ... ... ... ... ... ... дейін ғылыми-зерттеулерге бөлінетін қаржының көлемі ішкі ... 2 ... ал 2015 ... ... 2,5-3,0 пайызын құраған жағдайда
ғылым да дамуға тиісті үлесін қосары айғақ.
Қазіргі ... өте ... ... тұрған мамандықтарда, соның ішінде,
биотехнология, гендік инженерия, АӨК-ін экономикалық-математикалық зерттеу
әдістері, ихтиология, гидробиология, ауылшаруашылық ... ... ... дайындау қажет. Осы мәселені шешу мақсатында 2006 жылдан
бастап Әлемдік даму банкінің ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттемелерді өндіріске енгізу шаралары
жүзеге асырылатын болады.
Дамыған елдердің бәсекесі ... ... және ... ... ... ... бейімдеуді талап етеді. Отандық
өнімдеріміздің сыртқы рынокқа ... ... ... ... және ... ... ... кооперациясын,
жаңа технологиялар мен ноу–хау ... ... ... ... Отандық
тауарлардың халықаралық бәсекеге қабілеттілігін жоғарылату – елдің әлемдік
экономиканың ғаламдану үрдісіне кіруінің ... [79, 83 б.]. ... ... ... ... үшін кез ... рыноктың
қажеттілігін қанағаттандыра алатын максималды балансталған кешенді құру
қажет.
Бәсекеге қабілеттілікке мемлекеттік қолдаудың қолайлы ... ... ... ... ... ... қатаң күресте қол
жеткізілетіні баршаға мәлім. Бәсеке ғана ... ... және ... ... ынталандырады, рынокты реттеуге қабілетті. Адам Смит
бәсекелестікті, сатушылар арасындағы ... ... ... сату ... сөз ... әділ ... ... Оның әрекет ету
механизмі "көрінбейтін қол" деп ... онда ... ... мен іс әрекетінің ообьективті нәтижесінің арасындағы айырмашылық
көрсетіледі. «Әр капиталист тек өз пайдасына ... сол ... ... да жүзеге асырады». Бәсекелестік әр адам бойындағы білімнің ... ... жоқ, ... ... ... ... бар жаңа ... ынталандырады. Ф. Хайек бәсекелестікті - "белгісіз ресурстарды
белгісіз мақсаттарға тиімді ... ... – деп ... заманғы рынок жағдайында тауар бәсекелестігін ... ... бірі – ... ... ... ... алға
жылжу тактикасын және бағытын айқындаушы, қалың қауымға әсер ... ... ... өз ... үгіт-насихат немесе халықпен байланыс,
жарнама, тауар өтімділігін реттеу. Кез ... ... ... ... әсер
етуші факторлардың бәрін бірдей пайдалана алады немесе ең ... ... бір ... ғана ... ... ... ... сапасына халықаралық
стандарттар деңгейінде талап қойылып отыр. Қазақстан ДСҰ мүше ... ... бұл ... өткірлігі аса түседі. Сондықтан, ... ... мен ... ... рыноктаға тауарлар бәсекелестігіндегі
қауқарына тікелей байланысты. Тауардың ... ... беру ... ... ... баға ... және өнім сапасына. Сапа
–еңбек өнімділігі мен ресурстарды үнемдеуге тікелей қатысты. Өнімнің сапасы
– бұл ... бір ... ... үлкен себепші болатын
өнімнің пайдалылығының жиынтық ерекшелігі. Халықаралық стандарт бойынша
(ISO 8402) сапа – ... ... ... ... ... қажеттілікті
қанағаттандыру қабілетіне ие және тұтынушыға пайдалылығының ... ... ... ... жүйе ... және
әлеуметтік экономикалық мақсаттарды көздейді. Бірінші заңдылық ... ... және ... ... және ... ... ... ортаны, экономикалық қауіпсіздігі мен халықтың денсаулығын
қамтамасыз етеді. Екіншіден, өндірісті әзірлеуде, өнімді ... ... ... ... Үшіншіден, стандарттық жүйе әлеуметтік
экономикалық бағдарламалардың, ... ... ... ... етеді. Мемлекеттік стандарттар, сонымен бірге барлық қызмет
түрлерін оңтайландыруды, жүргізілетін сапа ... ... ... мен процестер есебінен ресурстарды ұқыпты пайдалануды
қамтамасыз етеді. Стандарттаудың басты міндеті – халық ... ... ... ... үшін шығарылған өнімге талаптарды
айқындайтын жүйе болып табылады.
Сапамен байланысты маңызды категорияларға еңбек ... ... ... ... еңбек ақының өсу деңгейі ... ... ... сапаны өсіру еңбек өнімділігінің өсуіне әкеледі, ал
соңғысы өнім ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге жарамдылығын арттырып, ... ... ... ... ... ... көрсеткендей тауарларды бақылау ұйымының (ТБҰ)
жүйесі арқылы нарыққа ... ... ... ... сапа ... ... ете ... Дамыған нарықтық экономикасы бар барлық
мемлекеттер белгілі бір ... мен ең ... ... ... ... стандарттарына тауардың сәйкес келуі Қазақстан
Республикасында ... ... ... ... ... керек.
Қазір дамыған елдерде бәсекелестік негізі тауар ... емес ... ... ... көрсетуі б.т. Соңғы кездері тауардың сенімділік,
экологиялық ... ... ... ... арттыруы және әсемдік
сияқты көрсеткіштері маңызды рөлге ие.
Ғылыми техникалық салада кәсiпкерлiк ... ... ... ... ... ... ... жылдар iшiнде өнеркәсiп
өндiрiсi көлемiнде және жұмыспен қамтылу санында шағын бизнес секторының
үлесi ... ... отыр және ... 2,8-3,2% және ... ... бұл ... ... елдердегiден бiрнеше есе аз.
Шағын инновациялық кәсiпкерлiктiң дамуы тежелуiнiң негiзгi себебi шағын
кәсiпорындардың ... iрi ... ... ... өнiмдер шығара алмауында болып отыр. Ғылыми ... ... ... ... инновациялық қызметтi дамыту мүмкiн
емес. Соңғы жылдар iшiнде өнеркәсiп ... ... және ... ... ... ... ... үлесi өзгерiссiз қалып отыр ... 2,8-3,2% және ... ... отыр, бұл индустриясы дамыған
елдердегiден бiрнеше есе аз.
Дамыған елдермен салыстырғанда ... ... ... ... ... ерекшелiктерi де бар. Дамыған елдер үшiн
iргелi және ... ... ... ... ... ғылымды
жеке сектормен өзара байланыстыруды ынталандыру есебiнен жаңалықтарды жедел
игеру, ғылымның корпоративтiк секторын құру мен дамытуға ... ... ... ... ... және ... ... шешуге
тiкелей бейiмделуi тән. Ал, Қазақстанда ғылымды қаржыландыру жеткiлiктi
емес. ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттiк ынталандыру жүйесi дамымаған, ... ... ... ... ... ... отыр.
Бұған соңғы бір-екі жылдың ішіндегі экономикалық көрсеткіштер дәлел бола
алады. Мәселен, 2006 жылдың қорытындысында ауыл ... ... ... көлемі 853,3 миллиард теңгеге жетті. Бұл 2002 жылғы көрсеткіштен 1,5
есе артық. Осының ішінде егіншіліктің ... 432,5 ... ... ... ... 420,8 ... ... болды. Яғни ауыл шаруашылығының
маңызды екі саласы мемлекеттік реттеу қызметінің іске ... ... ... ... экономикалық форумның ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін
айқындайтын негізгі факторлар: ішкі экономикалық потенциал; инфрақұрылым;
басқару жүйесі; ғылыми–техникалық ... ... ... қосылқан
құн; өнімділік; корпоративтік ... ... ... ... ... ... ... балансы және т.б. Негізінен,
көптеген кәсіпорындар бірегей тауар топтамасын шығарған ... ... ... Аз ... тауар өндіретін кәсіпорындар арасында бәсекенің
туындауы ... мен ... ... бірдей кәсіпорындардың
бәсекелестігі жайлы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Қазақстанда монополистік бәсеке рыногындағы экономиканың мемлекеттік
емес секторының ... 6,1% - дан ... ... ... және ... ... азық-түлік өнімдерін өндіреді. Отандық өндірушілердің сапалы
тауар өндірісі үшін инвестициялық реурстар мен ішкі ... ... ... ... Ірі ... ... экономиканың бәсекеге
қабілеттілігінің негізгі шарты болып табылады. Қазіргі жағдайда еліміздегі
көптеген кәсіпорындар негізгі капиталды қолдау мен ... ... бір ... ... ... бөлінетін жалпы инвестициялар
көлеміндегі мемлекеттік капитал салымдарының үлесі азайып келеді. ... ... ... ... ... ... ақша ... жүргізу, яғни несие арзан және қолжетерлік болуы
тиіс;
- акционерлік компаниялардың акцияларын ашық сату ... ... ... ... ... ... ... – тауардың бәсекеге қабілеттігінде маңызды орын ... ... ... экономикада тауар бағасын түсіру бәсекелестердің де сондай
қимылын туғызады. Бағаны төмендету өндіріс ... ... ... ... ... ... ... немесе пайданы төмендету жолымен жүзеге
асады. Ірі манополиялар мақсатқа жету үшін белгілі бір кезеңге ... ... ... ... арзан тауармен бәсекелестерін нарықтан ... Бұл әдіс ... ... деп ... "Кока-кола" компаниясы Латын
–америка елдері нарығында осы әдісті ... ... ... ... ... ... Еуропаға өз тауарларын осылай кіргізген.
Бәсекелестік кәсіпкерлерді өндіріс тиімділігін арттыруға мәжбүр етеді.
Нарықта үнемі тиімді емес тұлғаларды "ағызып жіберу" ... ... ... ... ... өндірушілерді өндіріс шығындарын төмендетуге,
қорларды үнемдеуге, өндіріс факторларын соғұрлым рационалды ... ... ... ... ... ... асыруға мәжбүр етеді.
Бәсекелестіктің қатал жағдайы технологияны жаңартуға, жаңа өнім жасау
уақытын ... сапа және ... ... маңызының артуына
әкеледі . Нәтижесінде ғылымға шығын ... ... ... және жоба ... ... ... АҚШ, Германия, Жапонияда 3%, ... ... 2%, ... 1% ... ... ... ... зерттеу
жұмыстарына ЖІӨ-ге қатысты 0,2% болды.
Салалардың ғаламдануы және фирмалардың көп ұлттық болуы ... ... ... ... бір ... жетекші салалар ондаған
жылдар өмір сүретін заңдылық бар. ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениет, мемлекеттік
мекемелер және тарих бәсекеге қатты әсер етеді.
Ұлттық ... ... ... ең ... концепциясы – ол
өнімділік. Бәсекелестік – бұл динамикалық процесс. Ресей экономикасын ... ЕО ... деп ... ... ... ... Дүниежүзілік
экономикалық форумда 2002 жылы Ресей ... ... деп ... ... ... 74-ші ... ... Ресей орта мерзімдік (2003-2005жж.)
жаңартылған әлеуметтік ... ... ... ... мақсаты:
«ұзақ мерзімді өсу динамикасына ие, халықтың өмір ... ... ... ... ... ... ... және модернизациялайтын, мемлекеттің
қауіпсіздігі мен бәсеке қабілеттілігін нығайтатын Ресей экономикасының
моделін ... ... ... ... кейін факторлар кезеңінен
инновация ... ... ... ... даму ... ... бір сала ... сала дамуын арттырды, нәтижесінде сұраныс деңгейі
өсіп, тиімді қызмет көрсетуші салалар қатары көбейді. Жапония ... ... ... сыртқы қарыздары төленуде. Бірақ, соған қарамастан Жапонияда
АҚШ, Германия және Ұлыбритания елдеріндегідей экономикалық даму ... Бұл ел өз даму ... ... ... барынша талпынуда.
Өткізілген зерттеулер көрсеткендей, қазір отандық тауар өндірушілер
бәсекеге қабілетті өнімдерді өндіруді ... ... ... ... ... Бұл үшін Қазақстанда негізгі объективті алғышарттар
жасалған. Ғылыми ұйымдармен ... ... ... ... ... 50%, ... ... – 30% асады. Мемлекет
инновациялық қызметтің дамуына ... ... ... күні инновацияны дұрыс пайдалану ертеңгі күнгі ... ... ... ... ... ... ... отыр. Осыны
дұрыс аңғарған отандық фирмалар мен ... ғана ... ... және ... ... ... ... күні табысқа
жетпек.
Ауылшаруашылық тауар өндірушілерінің ... ... ... ... ... ... деңгейімен айқындалатынына
қарамастан, ғылыми жетістіктерін пайдалану ... күрт ... ... егіс ... ... ... ... сапасының төмендеуі осыған себу кондициясындағы ... ... ауыл ... ... ... ... сақталмауы етек алуда. Осыған ұқсас кемшіліктер мал
шаруашылығы ... да ... ... асыл тұқымды мал өсіруші
шаруашылықта рынок жағдайларына бейімделе алмай, өздерінің мүмкіндіктерін
жоғалтып алды. Нәтижесінде, асыл ... мал саны күрт ... ... ауыл ... ... ... ... проблемалар бар екендігі рас. 1991 жылға дейін шығарылған қолда бар
техниканың ішінде ... 84% , ... ... ... 89%, ... 93% ... жарамсыз, есептен шығарылатын жағдайда.
Жақсы дамыған маманданған жөндеу базалары тарап кетті, ал оның қалған ... ған ... ... ... ... ... техникалардың елеулі
бөлігі шаруашылықтарда сапасыз жөнделеді.
Барлық аграрлық ... оның ... ... мен ... мен ... ... және де басқа да бағыттарда да ... ... ... ... ... білім мен ғылымды
қолдаудың неғұрлым ... түрі - ... ... ... ... елдер экономиканың бәсекелестік қабілетін, ... ... ... ету ... ... ... техникалық бағдарлама
жасайды және оны жүзеге асырады. Оларда байланыстырушы ... буын ... мен ... ... табылады. Ғылымның артта қалу себебі, оның қалдық
принципі негізінде ... ... ... ... ... ... Бұл ... аграрлық сала үшін
дайындалатын мамандар ... ... ... ... ... ... өңдеу, оны өткізу ең маңызды
мәселе. Ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... осы ... шешуіне тікелей байланысты.
Әрине, өнімді өңдеу сияқты күрделі мәселені екі-үш жылдың ішінде толық ... ... ... оны шешу үшін ... ... азық – ... ... шет ел рыногына шығара білу керек. Егер біз ... ... ... ... ғана ... болсақ, олар қазіргі
жүн мен теріміз өте арзанға ... ... да ... ... ... оны ... ... тауар кұйінде сатуымыз тиімді. Дүниежүзілік рынокқа
қарасақ, мұндай өнімдер жеткілікті. Өңделген өнімнің сапасы ... ... ... онда ... кіру қиынға түседі, қазіргі кезде біздің еліміз
өзінің астығымен ғана кіріп отырғандығын жасыра алмаймыз. Жетілген, ... ... ... ... ...... рынокқа өнім шығарудың
ең негізгі шарты. Еліміздің ... ... ... өңдеу
ісін дамытуға айырықша мән беріліп, ол басым дамытылатын сала ретінде
қарастырылған.
Еліміздің ауыл шаруашылық ... ... ... өндіретін
өнімдер бағасының жоғары болуының ... ... бар. ... ... ... болмауы болса, екіншіден кәсіпорындарға берілетін
банктік несиелердің ... ... ... ... ... әлемде ауыл
шаруашылығы саласының проблемаларын толықтай шешкен ел жоқ десе де болады.
Бұл проблеманың ең ... ... ... ... ... ... ... жүргізу тәсілінде барынша еркіндік бере отырып, оларда
дотациялау тәсілі қолданады.
Елімізде ... ауыл ... ... ... біруақытта басқа
салаларды да көтеруге әкеледі, ол минералды ... ... ... ... ... машина жасау өндірісі, жеңіл және ... т.б. Ал, бұл ... ... тиімділігіне үлкен әсер
етеді.
3.2 Қазақстанда агробизнесті агроөнеркәсіптік кластерлер моделінде
ұйымдастырудың экономикалық тиімділігі
Экономикалық дамудың қол ... ... әрі ... ... ... кезде елімізде түрлі бағытта нақты іс-шаралар атқарылуда. ...... ... дамыту. Аграрлық саланың тиімділігін арттыру
– шикізатты қосылған құны жоғары өнім алу үшін ... ... және ... ... ... өзара байланыстырылған
өндірістер тізбегінің агроөнеркәсіптік кластерлерін қалыптастыру ... ... ... талап етеді [81, 29 б.]. Салаларда толып жатқан
кластерлерінің болуы – ішкі ... тобы бар ... ... тудыру
процесін тездетеді. өзара байланысты салалар кластерінің барлық фирмаларды
маманданған, бірақ та ... ... ... ... ... ... жасайды, бұл өз кезегінде жаңа
фирмалардың жаппай пайда ... ... ... ... ... алғанда ірі
капитал жұмсауға және мамандануға мүмкіндік тудырады.
Кластер – экономиканың жеке сегментінің бәсекеге ... мен ... ... ... ... ... ... басқа секторларының бәсекеге
қабілеттілігімен байланысты болатын жүйе [82, 59 б.].
Әлемдік тәжірибе ... ... ... ... экономиканың
басымдылықтарын анықтайды және оның бәсекелестік ... ... ... ... оның ... ... ... қолдау
көрсете бастайды. Сонымен қатар, бір-бірімен ақпарат алмасу қарқыны дамиды.
Мұндай өзара ... ... ... ... бәсекеге
қабілеттіліктің өсуіне қолайлы жағдай туады. Бұл біріншіден, ғылымды
қолдау, ... ... ... және орта бизнесті дамыту,
жұмыссыздыққа қарсы күрес, экспорттық қызмет, қажетті инфрақұрылым жасау
және ... ... ... ... [83, 104 б.]. Яғни, экономиканың
кластерлік құрылымы мемлекеттік жалпы саясатына оң әсерін ... ... ... дамытуды мемлекеттің қатысуынсыз жүргізу мүмкін
емес. Бұл жерде анықтап айтатын жайт, мемлекет жеке ... ... ... жасамайды, тек өз тарапынан экономиканың барлық салаларына
бірдей ... мен ... ... ... ғана жүргізеді. Өйткені,
кластердің өзі оны құрайтын кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... мен қаржы ресурстарын тиімді ... ... ... ... ... 50%-ы, ... басым саны,
ұлттық жұмыс күшінің 2/3 ... ... ... ... ... ... болғандықтан, осы секторға көмек беретін 1935
жылдан бастап ... ... келе ... ... ... әкімшілігі бар. Оның
негізгі міндеті – ... ... ... жеткізу,
тұтынушыарға бағытталған сапалы, толыққанды бағдарламаларды қалыптастыру.
Біздің елімізде де шағын кәсіпкерлікті қолдау комитетінің қызметі де ... ... ... біздегі кластерді дамыту бағытында жапондық әдіс ... Орта және ... ... ... үшін ... ... мен алынған
несиені сақтандыру, оны кепілдік жүйесі арқылы қаржыландыру ... ... ... инвестициялық жобаларды бағалау,
бағдарламалармен жабдықтау, құқықтық ... және ... ... ... ... сай келеді.
Қазақстанда ең алғашқы венчурлық қорлар 2004 жылы пайда ... ... ... ... Республикасының 2003-2015
жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму ... мен ... ... ... және ... жөніндегі мемлекеттік
бағдарламасы негізінде жүзеге асты. ... ... қор ... ... ... дамудың бір механизмі ретінде қарастырып,
Қазақстандағы ... ... ... жеке сала ... ... ... 2004 ... бері Қазақстан даму институты қазақстандық
инвесторлармен біріге отырып 6 ... қор ... ... «Әрекет» жоғары
технологиялар қоры, «Сентрас венчурлық қоры», «Glotur Technology Fund»,
«Адвант венчурлық ... «Almaty Venture ... ... ... ... ... елдердің тәжірибесіне қарап, ҚР кластерлерді дамытуды қолдау мен
реттеудің төмендегідей мүмкіндіктері бар:
- шетел инвестицияларын тарту арқылы олардың ... ... ... ... ... ... аграрлық салаға және осы саладағы кәсіпорындарға салықтық және несиелік
жеңілдіктер жасау;
- келешегі бар ... ... ... ... жұмыстарына мақсатты субсидиялар беру;
- жаңа өнім мен технологияға кеткен шығындардың 50%-ын өтейтін ... ... ... ... бағытты қолдап, қызметтерін реттеп отыратын ... ... ... ... ... дамыту;
- кластерлердің ажырамас бөлігі ретінде рыноктық ... [84, 27 ... өсу ... республиканың экономиканы диверсификацияландыру
әдісі ретінде Президенттің халыққа Жолдауында анықталған. Кластерлік
бағыттың ... ... және ... ... ресурстарын бірге
пайдаланып, өндірістік кластердің астында біріктіріп әрекет ету болып
табылады.
Бүгінде экономикалық ғылым ... деп ... ... ... ... мен қызмет көрсету, оларды қызметтерін біріктіретін
шағын және орта ... ... ... байланысы деп біледі. Мұнда
кластерлер кәсіпорынның өндіріс тәсілін жоғарылатады, технологияларға жол
көрсетеді, бәсекелестіктің пайдасын анықтайды, ... ... ... сұранысын жоғарылатады. Бәсекеге қабілетті ұлттық салалар бүкіл
экономика бойынша біркелкі ... ... ... бағынышты салалардан
тұратын шоғыларға байланыстырылған. Мысалы, Италияда экспорттың 40%– ға
жуығы азық– түлікпен, сәнді киім ... ... ... үйді ... ... ... кіреді. Швецияда барлық экспорттың 50%–
ынан астамын тасымалдаумен, металлургия және ағаш ... ... ... ... экспорты құрайды. Данияда күнделікті
қолданыс үшін тауарлар өндіретін және ... ... ... медициналық
Еліміздің кластерлік жүйелерді жүргізу деңгейі - түпкі өнімге дейінгі
өндірісті іске асыру схемалық ... ғана ... ... ... Ал ... ... құрылымдық жүйелердің қарым-
қатынастарын ұйымдастыруды жетілдіру, ... ... мен ... адам ... ... ... арасында байланыстарды дамыту
жолдары толық қарастырылмаған. Сондай-ақ жұмыс ... ... осы ... ... адам ... жетілдіру қорларына
бөлу мәселелері де жоқ. Ал бұл қорлардың дамуы, яғни кластердің техника,
технологиялық ... ... адам ... ролі, кластердің
дүниежүзі бәсекеге қабілеттігін арттырудың ең негізгі факторы ... ... ... ... ... ... өзара байланыстырылған өндірістік тізбекті оңтайлы орналастыру
үшін тереңірек ... ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіп кешені негізінен ... ... ... тек ... ... ... және
өңдеу саласында дамиды. Сонымен қатар, кластерлік жүйе – ... ... ... және оның ... ... ... рол атқарады. Кластерлер қалыптасқан кезде оның құрамындағы
барлық өзгерістер бір-біріне өзара қолдау көрсете бастайды. Оның ... ... ... және ... мен технология жөнінде ортақ
ақпарат қалыптасады. Ал, ... ... ... ... ... ... ... барлық буындардың техникалық
жарақтануының жоғары деңгейі, өндірістік инфрақұрылымның ... ... ... ... көп ... ... өнім өндіруі тән.
Кластерлік бағыт ауыл шаруашылығында жақсы қолданылады. Бұл бағыт тек
өндірушілерге ғана ... ... ... ... да ... ... болуы керек. Жалпы, елімізде экономиканы кластерлеу жаңа ... ... ... ... де ... ... даму ... негізгі ерекшеліктерін, халық менталитеті
мен мәдениетін естен шығармау абзал. ... ... ... ... үшін ... өзгеріссіз қоланатын тәсілі жоқ. Сондықтан, әрбір елдің
тәжірибесін талдай ... ... ... ... ... ... ... халықаралық басылым “The Economist”
қызметкерлерінің ел ... ... мен ... ... қорытындысына қарағанда Қазақстан 5,08 балмен 96 - орынды
иемденген екен. Бұрынғы КСРО ... ... ... ... яғни жоғары тұрғындары Грузия, Әзірбайжан, Армения, ... ... ... Белоруссия, Украина, Ресей Федерациясы да
бізден төменде. біздің ... ... ... сондықтан халқымыздың 43
пайызы мекендейтін ауыл-селолардағы тұрмыс көңіл көншітпейді [85, ... ... ... ірі швед ... ... ... ... да орын алады. Яғни ... ... ... және бір ... ... ... бір саланың қарқынды ілгері
жылжуына байланысты екендігін көрсетеді [86, 7 б.].
Л.Г.Мэтсон еңбегінде ... ... ... ... әр қилы формаларына көңіл аударады.
Экономика ғылымында кластерлік жаңалықты жүйелеп берген американдық
ғалым М. ... ... ... жүйе ... бар, ... өндірісі мол аймақта дамиды және тиімді нәтиже береді». Ал, сөйте
тұра бұл сала бізде әлі де ... ... іске ... оның бір ... - ... сүт, ет ... ... бөлігі импортталып жатыр. Сондықтан, 2005
жылдан бастап ауыл-селоны жандандырудың негізгі жолы ... ... ... ... назарды М.Портер кластер ішіндегі кәсіпорындардың байланыстарына
аударады. Мұнда ... ... ... ...... мен ... ... байланыстарын алған. Компанияның ... ... ... артықшылығы компанияның ішінде емес, ал
оның жабдықтаушылары, әріптестері, еншілес ... ... ... ... ... және Оңтүстік Каролинадағы тоқыма
өндірісіне ... ... ... тиімділігі, басқа
жерлерге қарағанда жоғары екендігі байқалады; сондай-ақ ... ... ... бөлігіндегі автокөлік компаниясы немесе ... ... ... компаниялар да мысал бола алады». Мысалы, бұршақты
тұтыну өнімдерін және ұзақ ... ... ... ... ... ... ... қызметі, американдық жарнаманың табысты дамуына үлес қосты.
Тұрмыстық электроникаларды ... ... ... ұстанымдары
салдарынан Жапонияның жартылай өткізгіштерге бағытталған есте сақтағыш
ұяшықтарын және ... ... ... ... ... ... ... [87, 56 б.].
Аймақтық кластерлеудің ғылыми негіздерін қалауда Альфред Маршаллдың көп
еңбегі сіңді, атап ... оның ... ... ... өндірісте бизнесті ұйымдастырудың әртүрлі ... ... ... ... ... ... туралы «тарату және дамыту блоктары» жөнінде зерттеулері және
Л.Г.Мэтсонның кластер ішіндегі өндірістік ... ... және ... байланысты қолдану жөніндегі зерттеулері үлкен үлес қосады [88, 29
б.].
Алғашқылар қатарында Бишимбаев К.В ... ... ... экономикасының бәсекеге қабілеттігін арттыру» еңбегінде кластерді
теориялық әдістемелік негіздерін зерттеуді жүргізді, ал Ризаходжаев ... ... ... ... ... ... ... мақта кластерін тиімді қалыптыру бойынша және күріш
кластерін құруды негіздеу бойынша теориялық негіздер ... [89, 65 ... ... ... аумақтың құлдырауына әкелуі, сонымен
бірге, тұрғылықты халқынан айырылып ... да ... ... Мұндай
жағдайда баламалы тұрғыда басқа аймақтардан немесе елдерден белсенді халық
иммиграциясын жүргізуі мүмкін. ... ... ... ... ... шешуі мүмкін, бірақта аймақты жұмыспен қамту мәселесін
олар толықтай шеше алмайды.
Әр аймақтың ... ... ... ... ... инвестициялық тартымдылығы және ... ... ... ... ... ие. ... әрқилы аймақтарда
экономикалық қатынас және әлеуметтік салалары бойынша араласуы әр түрлі
болады. Әр аймақтың ... ... ... сол ... ... саласының бәсекеге қабілеттігін бағалау арқылы ... ... ... қандайда бір салада бәсекелік артықшылыққа ие
болуға талпынады, бұл сол аймақтың тартымдылық беделінің ... ... ... ... алып келеді.
Кесте 7 - Аймақтық экономиканы кластерлеу әдістері
|Кластерлеу ... мен ... ... жақтары |Әлсіз жақтары |
|әдістері ... ... | | ... |Кіші кәсіпорындарды ... ... ... |шоғыр-ландыру, нақты ... ... ... ... ... ... ... |
... ... ... ... ... және ... |ынтымақтастық, сенімді |инновациялық ... ... ... қарым қатынасын |қуатты болуы |түбірімен |
| ... ... ие. | ... |
| ... ... | ... |
| ... ... | ... |
| ... ... ... | ... |
| ... ... және | ... жүруі. |
| ... ... | | |
| ... ... ... | | |
| ... | | ... |Кластерден тысқары жердегі |Аз шығындалу, |Сыртқы ... ... ... кіші ... ... |субъ-екттерге |
|тарту ... ... ... ... ... ... сатуға, |
|арқылы |шоғырландыру, жұмыс күшінің |қалыптаспаған ... ... ... жиі ... ... ... ноу-хауға |
|әдісі |Қолдау шаралары: | ... |
| ... ... ... | ... |
| ... ... деңгейлерін | ... |
| ... ... | ... жақтарын |
| ... | ... |
| | | ... ... ... үлкен фирмаларға |Аз шығындалу, |Шектелген ... кіші ... |тез ... ... ... ... нақты иеархияны |үлкен ... ... ... ... ... ... ... шаралары: ... ... ... пен күштілікті |. ... |
| ... ... ... | ... |
| ... ... | ... |
| ... мен ... ... |
| ... арасында, кіші және | ... |
| ... ... ... | | |
| ... ... | |
| ... | | ... ... ... ... ... ... ... аймақтардың бәсекелік қабілеттігін арттыру және ... ... ... 7 ... ... ... дамыту қарастырылған. Алғашында бұл салалық бағыттар еліміздің
барлық салаларынан сараланып ... және үш ... ... 1 ... -
өндірісті таңдау (150 саладан 23-ін); 2 кезең – ... ... (23 ... 5-7 алу); 3 ... – таңдалған кластерлерді
қалыптастыру жұмыстарын ұйымдастыру. 23 ... ... ... ... ... ... бағалау, олардың республикалық,
аймақтық және дүниежүзілік нарықтарға шығуын зерттеу арқылы болашақта ... 9 ... ... ... өндірісі үшін жабдықтарды ... ... Жүк ... ... ... ... ... заттарын өңдеу, Жиһаз өнеркәсібі және Инвестициялық ... ... ... ... ... тамыры негізінен ғасырлар
тереңіне бойлайды. Қазіргі таңдағы бір қатар кластерлердің экономикалық
өмірі сонау ұзақ ... ... ... ... алуы ... Мысалы,
Голландтық транспорттық кластер, өзінің туылуымен Еуропаның орталығында
орналасқан Голландияға ... ... су ... ... ... ... туындаған мәселе болып, фирма аралық кооперацияларды құру
дат елінің іскерлік мәдениетіне ... еді. ... ... ... ... ... ... компаниялардың
әріптестікке қарсыласу әдеттерін жойып, бірілесуге ынталандыру мәселелерін
арттыру көзделген. Бұл үшін жеңуге ... бір ... ... өту
қарастырылған. Біріншіден, желілік топтастыруға, бірлесуге қызығушылықтарын
арттыру үшін, жергілікті фирмаларды қызықтыруға алып келетін тетіктерді
табу ... ... ... ...... ... бірлесудің өмір
сүру қолайлығын туындату жолдарын қарастыру. Үшінші тосқауыл болып – ... ... ... ... ... және осы ... ... компания топтарын үгіттеу болып танылды. Мұнда ең маңыздысы болып,
компаниялардың ... ... ... ... ... жеткізу мәселесі. Мұнда тәжірибе үлгісі ретінде бастапқы қиын,
күрделі әдістемелерді, ... және ... ... ... - ... ... болып табылады. Ростердамдық портының тиімділігі мен ... бойы ... ... ... жинақталған біліміне қарыздар
болып табылады. Сондай әлемдік астаналар Лондон, ... ... Рим, ... ... ... және т.с.с – өз ... ... қалыптастқан
мегакластерлер болып табылады.
Дания Үкіметінің бастауымен 1988 жылдан 1993 жылдарға дейін «Дат
желілік топтастыру ... ... Бұл ... ... болып, дат экономикасының негізі болған кіші және орта ... ... ... бәсекеге қабілеттігі төмен болғандықтан,
бағдарламаны осы мәселенің жауабы ретінде енгізу қаралған еді. ... ... ... ... ... ... фирмалар арасындағы кооперацияларды дамыту, фирмалардың ... ... ... жаңа өнімдерді өндіру және нарыққа шығару; жаңа
нарықтарда агенттер мен өткізушілерді енгізу; ... ... ... ... ... жаңа бизнес бағыттарын құру болып
табылды.
Тәжірибелік және теориялық жоспарда ... ... ... ... ... ... факторлардың жинақтылық
бағыттары мен өзгерістері ... ... ... ... ... да,
тәжірибесі де әлі толығымен жасалынбаған. Экономистерде бұл жөнінде қазіргі
күнде жауапқа қарағанда, сұрақтар әлі де ... ... ... ... ... ... ... жүргізу алғышарттары аймақ негізіндегі ... ... ... ... ... ... ... кластерді қолдау аймақ
экономикасында нарықтық қатынастардың жоғары өрбуіне және кіші, ... ... ... ... орта ... - негізделген табанды
өндірісті құруға алып келеді.
Аймақтық кластерлеуді жобалауда, бұл процесстің әлеуметтік аспекті-сіне
ерекше ... ... ... ... ... ... тұрғыдағы ірі
өндірістік кешен технологиялық және техникалық ... ... ... ... ... ... ... экономикалық мүдде-лерін іске
асырудағы адамдардың ... ... ... осы ... бір ... тұруы міндетті емес. Бірақта, осы қоғамдастық
табанды дамуы үшін, тек ... ... ... ғана ... сонымен қатар
қоғамдық және әлеуметтік мүдделермен байланысқан белгілі-бір адамдар
массасының ... ... ... ұлттық шекаралар экономикалық
реттеуші сипаттамасына ие емес жағдайда, кластерді – ... ... ... өмір ... үшін ... ... ... өзіндік ұйымдастырылу түрі деп те көрсе-теді. Сол себепті,
аймақтың экономикалық және әлеуметтік ... үшін ... ... құрылымдар болуы керек. Аймақтарда кластерлік құрылымдардың
құрылмауы ... ... ... ... аймақ тұрғындарынан
айырылып қалуы мүмкін. Керісінше жағдайда басқа аймақтар мен елдерден
белсенді ... ... ... Аймақтағы дәстүрлі
компаниялар бұл ... жеке дара ... ... ... ... ... толықтай қамти алмайды. Бұл жағдайларда кластердің ... ... ... анықтылығы шектеусіз, қалыптаспаған
білімді» ("sticky, tacit, non-codified knowledge") деп аталатындар жатады.
Сонымен, кластердің ең ... қоры – бұл адам ... Адам ... ... жегу және олардың жоғары әлеуметтік ... ... ... ең негізгі түрі болып табылады. Адам
ресурстарын үйлестіру бойынша ұйымдастырушы ... ... ... ... ... ... көруге болады .
Зерттеуіміздің басында берілгендей, шетелдік кластерлеу тәжірибелеріне
ой туындатқанда, ... ... ең ... ... – бұл ... ... ... Кластер жүйесінде келісім жүргізуші фирмалар
арасында, өнімді өндіруде білімді мамандар және ... сату ... ... ... ... тудыратын мамандар
мен агенттердің ролдері өте маңызды ... ... ... ... арасында «тез қимылдау, белсенді ... ... ... ... ... жәйттері компаниялардың өсіп өркендеуіне
әкеледі.
|Маманданған | ... | ... ... |
|ғылыми – | ... | ... ... ... | ... | ... орта оқу ... | ... | ... |
| | ... еңбек| | |
| | ... | | |
| | | ... және | ... ... ... | ... жүргізуші |
|беделді, | ... ... | ... ... | | |
| |
| ... ... ... |
| |
| |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... ... | | ... | ... ... | ... және|
|мәдениет, ғылыми| ... ... | ... ... | ... | ... ... ... және | |мамандардың жұмыс| ... ... | ... | ... ... ... | |бәсекелесуі | | ... мен | | | | ... | | | | ... 5 - Адам ... ... ... ... сызбасы
Мұнда біздің айтарымыз, кластердегі кіші фирмалардағы біркелікті және
жоғары білімді жұмысшыларға ие болу арқылы өндірісті ... ... ... ... ... өндіріс айналымдылығы жоғары дәрежеде
атқарылады және мұнда кластерлік құрылымның дамуы ондағы ... ... ... екендігін айғақтаймыз. Мұны кластерлеудің
«Солтүстік мектебінің» ұстанымды бағыттарынан да көреміз. Бұл ... мен ... ... ... ең ... ролді атқаратындығын
көрсетеміз.
Әлемдік тәжірибе көрсеткеніндей жоғарыда берілген аймақтық ... ... ... ... ... ... және де ... кластердің ішінде тығыз орналасқан. Сонымен ... ... ... ... ... және жаңа ... іздеу
т.с.с қозғалыстарына қажетті ресурстардың бірігуін қамтамасыз етіп отырады.
Астық өндіретін жер жеткілікті, сөйте тұра оның ... ... пен ... ... ... ... ... түрлерін импорттау
азаймай тұр. Мақта да біраз алынады, дегенмен шығымдылық аз. ... ... ... ... шет елге ... түрінде болмашы бағамен
экспорттап отырмыз. Ауыл-село тұрғындары ... ... ... ... ... ... Отандық тоқыма кәсіпорындары дамымай қалды.
Осы мысалдар ... ... ... ... ... Демек,
кластерден ең бірінші күтетін нәтижеміз - ... ... ... солардың өздері өндіретін ет, сүт, жүн, ... ... ... ... ... шикізат түрлерін барынша терең, ... ... ... ... ... ... ... Бұл- өндіруші және ... ... ... ... мен ... жасаушы және
рыноктарды зерттеп, тауардың іркіліссіз таратылуын қамтамасыз етуші, бұрын
әрқайсысы өз ... күн ... ... салаларды бір мүддеге жұмылдыру
деген сөз. Олай болса, агроөнеркәсіп кешені түбірінен ... ... ... арқылы ауыл-селоны дамыту, ондағы тұрғындардың тұрмыс жағдайын көтеру
мәселесі шешілмек. Кластер ... ... ... ... шет ... ... ... табыстары біздегіден әлдеқайда, тіпті жақсы
фермерлер табысынан 5-10 еседей артық екен.
Біз қолға алып ... ... даму ... негізін қалаушы
америкалық ғалым М.Портер де, оның ілімін дамытушылар мен ... ... ... ... ... ... және ... мойыедайды. Ол анықтама
төмендегі 6 шарттың ескерілуін қажет етеді:
- кластер белгілі бір өнім түрін мейлінше мол, ... ... ... ... жерде ғана құрыла алады;
- шығарылатын өнім түрі ішкі және сыртқы базарға кең ... ... Оның ... ... жоғарлығына аларман жақтың көзі әбден
жеткен болуы шарт.
- ішкі және сыртқы рынокта өзін қолдайтын туыстас ... ... ... ішкі ... ... әділ ... ... ету;
- кластерге қатысушы фирмалардың инновациялық ... ... ... ... ... бейім болуы және дайын тұруы
тиіс;
- мемлекеттің экономикалық саясатында бұларға ... ... ... ... шарт.
Кластерлік тәсіл тек қана мемлекеттің ... ... және ... ... ... ... ... бастапқы шикізатты мол бере алатын,
болашақта ... ... ... арқа ... ... ... ... мол аймақтарда құрылады. Мәселен, май
айыратын немесе шұжық шығаратын ... ... ... ... ... ... мәз болса, онда кластердің берері жоқ деп ойлаңыз. ... ... ... ... ... талабына сай дамуына мүдделі болады.
Қазақстанда қазір жеті кластер бойынша жұмыс жүріп жатыр, оның ... ... ... ... ... ... ... ол да екі аймақта екі саланы: Солтүстік, орталық, ... ... және сүт, ... ... ... ... облыстарында
көкөніс-жеміс өндірісін, екіншісі – жеңіл өнеркәсібі кластері ... ... ... ... Бұл - алғашқы қадам.
Қазіргі кезде еліміз таңдап отырған кластерлік даму жолдарының бірі –
мақта шаруашылығын дамыту екені ... ... ... ... ... де қолға
алынды. Мақташыларға, олардың проблемаларына мемлекеттік деңгейде ... ... ... ... ... күткен “Мақта туралы”
заң жобасы да әзірленді. “Оңтүстік” атты арнайы ... ... ... ... ... ... бәрі ... шара.
“Мақта туралы” заң жобасы қарапайым мақташылардың мұқтажын орындауы
керек. ... ... ... ... пікірлері тиісті қолдауын
табуы керек. Сондықтан Үкімет бұл ... ... ... ... Біз бұл жерде оны барынша жетілдіріп, онда тек мақта ... ... ғана ... қарапайым мақташылардың құқықтары мен
талаптарын қорғап қалуымыз қажет.
Мысалы, бізде “Астық туралы” Заң бар. Бұл өте тиянақты ... ... ... астықпен шұғылданатын бірқатар мемлекеттер оны өздеріне
типтік құжат ретінде алуда.
Кластерлер қалыптасқан кезде оның құрамындағы ... ... ... ... қолдау көрсете бастайды. Тиімділік, пайда байланысының барлық
бағыттары бойынша тарайды. Салалардың толып ... ... ... ... тобы бар ... факторларды тудыру процесін тездетеді.
Өзара байланысты салалар кластерлерінің барлық фирмаларда ... та ... ... ақпаратқа, адами ресурстарға,
инфрақұрылымға инвестициялар жасайды, бұл өз ... жаңа ... ... ... ... ... Кластер тұтас алғанда ірі капитал
жұмсауға және мамандануға мүмкіндік тудырады.
Қазақстан экономикасының дамуындағы басымды бағыт - ... ... ... ... ... ету, ... ... толтыру.
Азық-түлік қауіпсіздік проблемасы - бұл ... ... ... оны ... ... қамтамасыз ету үшін ұдайы зерттеп
отыруы қажет. Әрине, оны шешу әрбір ... ... ... Әр ... ... ... ... үшін ортақ нәрсе, қоғамда
әлеуметтік–саяси және экономиканың дамуын тұрақтандыруға кепілдік беретін,
халықтарды ... ... ... ... ... ету ... дегеніміз не?» деген сауалға әркім әр түрлі жауап бергенімен,
солардың бәрі де «ол ... ... ... ... бір ... істеуі» деген анықтамаға таласпайды. Мәселен, тұқым дайындаушы, мақта
өсіруші, тыңайтқыш өндіруші, мақта талшығы мен ... ... ... жіп ... жіппен мата тоқушы, мақта матасына суреттер салып
безендіруші, мақта матасынан киім не басқа да бұйымдар ... ішкі ... ... ... ... ... ... іркілісіне жол бермеуді
ұйымдастырушы, осы аталған салалардың барлығында пайдаланылатын техника мен
құрал-жабдықтардың ... ... ... және ... техникалық қызмет
көрсетуші, сондай-ақ аталған салалардың барлығын өскелең заман талабына сай
өнімділікті арттыру ... ... ... ... ... өз ... ... жұмыс істеп тұр. Бір-бірінің
мүддесін ойламайды, керісінше, ... ... ... ... ... ... негізгі шикізат өндірушінің бірінші тұралайтыны белгілі.
Сол себептен де қазір Қазақстан фермелерінің ... ... ... олар ... ... ... ... жатыр. Сондықтан,
Қазақстанның ішкі рыногын импорт тоқыма бұйымдары «жаулап» ... ал ... ... ... істемей тұр. Бұл жұмыссыздық азаймауына және
елден импорт төлемі ... ... ... доллар шет ел асуына әкеліп
соғады. Жағдайды ... ... ... ... емес ... ... көрінбейтін инвесторларына айналып тұр [90, 65 б.].
Аграрлық салада жоғары ... ... ... ... ... ... орталықтары жұмыс істеп, ... ... ... енетін жол салынады. Инфрақұрылым сапалық жаңа деңгейге көтеріледі.
Тыңайтқыш ... ... ... ... ... ... салалар бірге
дамиды. Фермерлер табысы жоғарылайды. Қалдықсыз жұмыс істеу тәртібі
орнығып, ... ... ... ... ... Қазақстан «шикізат
қана экспорттаушы ел» ... ... ... экономика толық
диверсификацияланады.
Кластердің аяғынан тік тұрып кетуіне бастапқы ... ... ... Жалпы алғанда, аграрлық сала - әлемнің дамыған елдерінің
өзінде осал буын. Сондықтан оны АҚШ-тың өзінде қамқорлыққа алу әлі ... бар [91, 58 ... ... 90-шы жылдардың басында болған агроөнеркәсіптік кешеніндегі
дағдарыстық ... ауыл ... ... экстенсивтік дамудың басым
екендігін, шығынның көп ... ... ... механизмінің
дамуының баяулығын, ауыл тұрғындарының әлеуметтік жағдайларының нашарлығын,
адамдардың жұмыспен қамтылмауын, бағаның жоғары болуын, жаңа ... ... ... ... ... т.б. көріністер көрсетті.
Аграрлық саланың табысты дамуы халық шаруашылығының барлық ... және ... ... ... ... ... бірге еліміздің
экономикалық өсуінде кезіккен ... ... де ... ... ... жоқ, ... тарихқа көз
жіберетін болсақ, ... жоқ, ... ... жүйеде бұл саланың
дамуында біраз ... ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейлі технологияны, еңбек
өнімділігіне жетуде ... ... ... енгізу бойынша артта
қалып отырды. Ауыл шаруашылығына бөлінген күрделі қаржы пассивті ... ... ... толтыруға кетіп отырды, ал активті ... ... ... ... ... ... ... жеткен жоқ. Сонымен бірге материалдық-техникалық базаның арта
қалуына Қазақстанның дәстүрлі мал ... ... және ... ... ... ... орнына да байланысты болды.
Сонымен, әкімшілік-әміршілдік жүйе негізгі ... мен ... ... ... - тауар өндірудегі негізгі қарама-қайшылықты
жоя алмады. Екінші, саланың материалдық-техникалық базасы ... ... ... ... ... ... асырудың нәтижесінде әр
комбайнға түсетін жүктемені нормативке дейін ... сәті ... ... ... аз ... ... мүмкіндігін туғызды. Үшіншіден,
ауылды несиелендірудің баламалы ... ... ... ... ... ... құрылды. Төртіншіден, ауыл ... ... өнім ... 772 ... ... жетіп, саланың өнімділік көрсеткіші
38 пайызға ұлғайды.
Бесінші, тиімді ауыл шаруашылығы жүйесінің қалыптасуы нәтижесінде еліміздің
азық-түлік қауіпсіздігі қамтамасыз етілді. ... ... ... ... азық-түлік өнімдерінің қай-қайсысын да ішкі рынок деңгейінен артық
өндіреді. Осыған сәйкес аграрлық секторда ... ... ... ... ... астығы 40-тан астам елге экспорталып, әлемге ... ... ... ... ... импорттық өнімдер ығыстырыла
бастады. Қазір ішкі рынокта отандық өңделген ... ... ... ... ... кезде ауылдың әлеуметтік жағдайы едәуір жақсарды. Қаншама
мектептер, емханалар бой көтеріп, олардың материалдық ... ... ... ... мәдениет ошақтары қалпына келтірілуде. Ауылды ауыз
сумен қамтуға орасан зор қаржы бөлініп, осының нәтижесінде ... ... таза ... қамтылды. Бірінші, саланың бәсекелестік қабілеттілігін
әрі қарай дамыту қажет. Осы үшін ... ... ... ең ... ... ... ұсынған көрсеткіштерге ... ... және ... тұрғыдан қайта жабдықтау,
өндірістік, әлеуметтік және ақпараттық инфрақұрылымдарды дамыту үрдістерін
жеделдету міндеттері алға шығады. ... ... сүт, ... мен ... ... өңдеу жөніндегі жоспарланған кластер қызметін
қамтамасыз ету және оларды ... ... ... ... ... сәйкес ауыл шаруашылығы өнімдерінің қайта өңдеу саласын дамыту
қажет. Мұның бәрі алдағы уақытта аграрлық ... ... ... ... ... жөн. ... ... АӨК өнімдері рыноктарын мемлекеттік
реттеу шаралары аталған бағыттарды ескере отырып ... ... ... ... ... ... 10 жыл ... ... ... да ... ... өзгерістер мен
жетістіктер аз емес. Саладағы бұрынғы мемлекет меншігінде болып ... мен ... ... ... алу ... жүзеге асыру барысында меншіктің әр ... ... ... ... ... ... ел ... 40 пайызының
басын қосып отырған ең үлкен сала бірте-бірте нарықтық қатынастарға ... ... ... үлкен өзгерістерді жүзеге асыру оңайға соққан
жоқ. Егістік көлемі еселеп қысқарса, мал саны бірнеше есе ... ... ... орын ... ... осындай ауыр кезде, яғни 1997 жылы
Елбасымыз Нұрсұлтан ... ... ... ...... ... даму ... әйгілеген болатын.
Ауыл шаруашылығындағы жалпы өнім көлемі 1997 жылдың қарсаңында ... ... ... Ал ауыл шаруашылығына бағытталған ... ... ... үлесі небары 1,5 ... ... Осы жылы ... тек 23,4 ... ғана ... жұмыс істеп тұрды, қалған
72,4 ... ... ... еді. ... сала ... 27,5 ... теңге
шығынмен аяқтады. Ауыл ... ... ... ... 121 ... ... жетті.
Қалыптасқан жағдай мемлекет тарапынан бірқатар шаралардың ... ... ... ... ... банкроттау үрдісі іске қосылды.
Соның нәтижесінде 1998 жылы ... 121 ... ... қарызы 67,2 млрд.
теңгеге дейін қысқарды. Міне, осындай жағдайда ... ... ... ... ... жетеледі. Стратегияны жүзеге асыру
мақсатында саланы дамытудың 2000-2002 жылдарға арналған ... ... ... ... “Асыл тұқымды мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... келді.
Тауар өндірушілерді жаңа техникалармен жабдықтау мақсатында
“ҚазАгроҚаржы” АҚ ... ол ... ... ... ... әпере бастады. Сондай-ақ “Азық-түлік келісім-шарт корпорациясы”
АҚ, “Аграрлық кредиттік корпорация” АҚ, “Мал ... ... ... ... мүмкіндігі бар ірі құрылымдар өмірге келіп, ... ... ... ... асыру ісіне кірісті.
Дегенмен, салада қалыптасқан жағдайды түбінен өзгерту, еліміздің азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін салаға ... ... ... ... ... ... қаржылардың тиімділігіне қол жеткізу қажет болды.
Осы мақсатта Елбасының ... ... ... Ауыл ... ... осы жылдарға арналған мемлекеттік азық-түлік бағдарламасы
қабылданғаны белгілі.
Аталған бағдарламаны жүзеге асыру барысында ауыл ... ... бір ... ... ... Жер, Су, ... ... да көптеген заңдар, ақыр аяғында ауыл ... ... ... ... “Ауыл аумақтарын дамытудың 2004-
2010 жылдарға арналған мемлекеттік ... ... ... мен ... ауыл ... ... ... жандануына да
ықпал етті. Осы ретте ауыл шаруашылығы жерлерін жеке меншікке тапсыруды,
жердегі әр ... ... ... қалыптастыруды қамтамасыз еткен Жер
туралы кодекстің саланың ... ... ... еткендігін, жердің қадірін
арттырып қана қоймай, ірі көлемдегі инвестициялардың келуіне жол ашқандығын
атап өтуіміз қажет.
Ал Су ... ... ... су ... ... ... ... құқықтық өкілеттілігі мен жауапкершілігі күшейтілді.
Осы мәселедегі мемлекеттік бақылау жүйесі іске қосылды. Жаңа ... ... ... нормалар орман ... ... және ... ... ... атқарушы органдардың рөлі мен
жауапкершілігін күшейтті. Осы салаға жеке ... ... жол ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік
кешенге мемлекеттік қолдаудың күшейе түсуімен сипатталады. Саланы қолдауға
бағытталған ... ... ... ... көрсетілген межелі
көрсеткішпен толық сәйкес келіп отырды. Және әр жыл сайын 9-10 миллиард
теңгеге арта ... Осы ... ... қолдау мен оларды жүзеге асыру
тетіктерінің негізінен ынталандырушылық мәні болғандығын ... ... ... ... жеке ... ... жол ашты. Мәселен,
бағдарламаларды жүзеге асыру барысында мемлекеттің салған 1 теңге ... ... 5 ... ... ере ... Осы ... ... ауыл
шаруашылығының материалдық-техникалық тұрғыдан қайта түлеуіне алып келді.
Көптеген техникалар сатып алынды. ... ... ... тапшы болып
есептелетін астық комбайндарымен қамту ... ... ... ... ... ... өлшемге дейін жетті. Үш жылдың ішінде ... ... ... ... тарта ауылшаруашылық техникалары сатып алынса,
мұның ... бір ... ... ... ... ... бағдарламаның үлесіне тиеді.
Ароөнеркәсіптік кешен субъектілерін ақпараттық-маркетингтік қамту
саласында ... ... ... ... ... ... ... берді. Оның қызметі ауылшаруашылық тауар өндірушілерін,
мемлекеттік құрылымдарды және аграрлық рыноктың басқа да ... ... ... және маркетингтік материалдармен қамтамасыз
етіп отыруға бағытталды. Мұның өзі агробизнестің ұлттық жүйесін ... ... ... азық-түлік бағдарламасын жүзеге асыру жөнінде ... өз ... ... ... ... ... 2005 жылы ауыл
шаруашылығы өнімдерінің жалпы көлемі 763,8 миллиард ... ... Бұл ... ... ... 2,6 есе ... ... егістік
құрамындағы минералды тыңайтқыштардың үлесі жылдан-жылға артып отырды.
Сапалы тұқым себу жақсарды. Егер 2001 жылы ... ... 53 ... ... тұқым себілсе, 2005 жылы бұл көрсеткіш 100 ... ... Оның ... ... ... ... ... үлесі 70 пайыз
болды.
Мал шаруашылығында түліктің барлық түрлері бойынша жылдық орташа өсім 5-
7 пайызды құрады. Осының нәтижесінде ... үш ... ... ... ... саны – 19,3 пайызға, қой – 26,6, жылқы – 13,8, шошқа – 6,8, түйе ... құс 10,7 ... ... Асыл ... мал ... ... еселеп
артты. Осы іспен шұғылданушы шаруашылықтар да кеңінен қанат жая түсті.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу саласында әр ... өсім ... ... ... ... өзі ішкі ... негізгі тағам түрлерімен қамтуды
және шетелдік өнімдермен бәсекелестікті жақсарта түсті. Еліміздің азық-
түлік қауіпсіздігі сенімді түрде ... ... ... Бүгінгі күні
отандық өндірістің нақты мүмкіндіктері нан өнімдерін тұтынудың ұлттық
стандарт деңгейінен 4 есе, ... ... 2,2 есе асып ... ... ... ... 180 ... сүт жөнінде — 123, ет өнімдері
жөнінде 109 пайызға жетіп отыр.
Ауыл жылдарында ауылдық елді ... 208 мың жаңа ... ... Бұл ... ... ... көрсеткіштен 5 есе көп. Ауыл
шаруашылығындағы әрбір жұмысшының орта жалақысы үш ... ... 2 ... Біз ... ауылдың әлеуметтік мәселелерін шешу мақсатында 2004-2010
жылдарға арналған ауылдық аумақтарды дамытудың мемлекеттік бағдарламасының
қабылданғанын айтқан едік. Осы ... ... ... ... кезеңі
үшін үш жылдың ішінде барлық көздерден 200 миллиард теңгенің ... Бұл ... ... ... ... ... дәрежеде ықпал
етті. Мәселен, ауыл жылдарының соңында 2003 ... ... ... ... деп ... ауылдар саны 692 бірлікке өссе, даму әлеуеті
төмен деп саналған ауылдық елді мекендер 630 ... ... ... адамдар санын азайту, әрбір отбасының жағдайын жақсарту мақсатында
2005 жылдан бастап шағын несиелер беру ... ... Екі ... ішінде 25
мың 624 адамға 2 миллиард 708 мың ... ... ... ... ... алғанда мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыру агроөнеркәсіптік
кешеннің жағдайын жақсартып қана қоймай, оның ... ... ауыл ... ... ... ... ұлғайтуға
және ауыл адамдарының тұрмыстық жағдайын жақсартуға қолайлы алғышарттарды
туындатты.
Елімізде іс ... ... не жеке ... ауыл шаруашылығы
машиналары саласында еңбектеніп жатқан бірде-бір ... ... ... бюро жоқ. ... қажетті машина жасаушы конструктор
мамандар даярлаумен мүлде айналысқан жоқпыз. ... ... ... мемлекеттік тапсырыс мөлшері де азайып кетті. Қолда бар
мәліметтер ауыл ... ... ... 70 ... жасы ... ... ... бола тұрса да ғалымдарымыз ... ... ... ... ... айналысуда. Ол бағдарламаларда ... ... ... ... жүйесін
жетілдіру жолдары қараластыруда. Дегенмен өмірге кластерлік әдіспен даму
жүйесі ... ... бұл ... орнын толтырмаса болмайды. Ол үшін
алдымен ғылыми-зерттеу орталықтарын кәсіпқойлық ... ... ... ... ... инновациялық бағдарламалар бойынша
ізденісті қаржылық жағынан тарықтырмау мәселелері шешілуге тиіс. Біздің
байыптауымызға ... ... ... ғана ... ... ... «Мақта», «Күріш», «Сүт», «Ет», «Балық», тағы басқа
толып жатқан аймақтық кластердің өмірге келуде. Демек, ... ... ... жер және ауа ... ... аймаққа лайықталған техника мен
құрал жабдық қажет. Міне, осы түйінді мәселені шешуді мақсат еткен ... ... ... шығаруға аса көңіл бөлінген.
Қазіргі күні еліміздің Ауыл шаруашылығы ... ... ... дамытудың 2006-2010 жылдарға арналған тұжырымдамасын және
2006-2008 жылдарға арналған бірінші кезекті шараларын жүзеге асыру үстінде.
Бұл құжаттардың негізгі ... – ауыл ... ... ... ... арттыру және бәсекелестікті жандандырудың қосымша
мүмкіндіктерін іске қосу арқылы агроөнеркәсіптік ... ... ... ету болып табылады. Бұл мақсат мынандай бағыттар ... ... ... ...... ... индустрияландыру, оған қол
жеткізу үшін саланың ... ... ... сақталуын, қамтамасыз ете отырып өндірістің ... ... мен ... ... ... ... іске қосылуын
ойластыру қажет.
Екінші бағыт – ауыл шаруашылығы өндірісінің инфрақұрылымдарын дамыту.
Осы бағыт бойынша ауыл ... ... ... мен ... ... ... қаржы және ақпараттық маркетингтік жүйені ... ... ... ... ... бар ... ... пайдалану көзделінуде.
Үшінші бағыт – ауыл шаруашылығының ұлттық бәсекелестік артықшылықтарын
іске қосу. Осы мәселе бойынша ... ... ... ... әлі іске қосылмаған бірқатар артықшылықтары барын көрсетіп отыр.
Мәселен, біздегі таулы жайылымдарда ет ... ... ... баға бойынша
өндіруге болады екен. Жерімізде әртүрлі табиғи климаттық аймақтардың болуы,
шикізатты өңдеуде артық ... ... ... қаржы мүмкіндіктерінің
жоғары екендігі, экологиялық таза өнім өндіруге қолайлы жағдайдың барлығы ... ... ... ... ... біздің агросекторымыздың өзіндік бір
артықшылығы болып табылады.
Төртінші бағыт – агроөнеркәсіп ... ... ... ... және ... азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Ірі елдермен
қатар қоныстанып отырған Қазақстан жағдайында өзінің ішкі рыногындағы азық-
түлік өнімдерінің ... ... етіп ... осы ... реттеу саясатын жүргізуді жіті назарда ұстаудың ... ... Оның ... ... ... ... ... сипаты
барлығын, яғни олардың өндірісі жылдың төрт ... ... ... ... де есте ... қажет. Осы бағыттарда жүргізілген бірқатар
шаралардың қазірдің өзінде жемісін бере бастағанын көріп ... ... ... ... ... экономикалық көрсеткіштер дәлел бола алады.
Мәселен, 2006 жылдың қорытындысында ауыл ... ... ішкі ... 853,3 ... ... ... Бұл 2002 ... көрсеткіштен 1,5 есе
артық. Осының ішінде егіншіліктің ... 432,5 ... ... ... ... 420,8 ... ... болды. Яғни ауыл шаруашылығының
маңызды екі саласы мемлекеттік реттеу қызметінің іске қосылу нәтижесінде
қатар дамып ... жылы ... ... 16,5 ... тонна астық жинады. 6,2
миллион тонна астықты сыртқа ... ... ... ... ... жетінші орынға табан тіреді. Ал, ұн экспорты жөнінен үшінші орынға
ие ... Ал ... ... ... ... ... астық
өндірісі рекордтық жағдайды бастан кешіруде деуге болады. Елімізде 22
миллион ... ... ... ... ... болды.
Әлемнің барлық дамыған аграрлық елдерінің экспортқа қарай бағыт ұстауы,
сыртқы рыноктар үшін күресті күшейте түсу ... ... ... ... ... ... Оның үстіне жаһандық аграрлық секторда жаңа
бағыттардың пайда болып, барған сайын күшейе түскендігін көріп ... орай ... ауыл ... саласында бірқатар өршіл жобаларды
іске қосу жоспарлануда. Соның маңызды бірі – биоотын өндірісін дамыту. Осы
мәселе бойынша ... ... ... ... бірі – ... ... тұрғыдан қолдауды қамтамасыз ету. Осы ... ... ... үшін 2010 ... ... ... Республикасында биоотын
рыногын дамытудың тұжырымдамасы және “Биоотын өндірісі мен ... ... ... заң ... әзірленді. Биоотын өнеркәсібін дамыту
ауыл шаруашылығы саласының тиімділігін қазіргіден арттырып, мұнан ... ... ... ... ... негіз болады деп
күтілуде.
Қазақстан астығын Каспий теңізі арқылы экспорттауды одан әрі ... ... үшін ... ... ... Әмірабат порттарынан астық
терминалдарын салу жоспары да өршіл жобалар ... ... ... ... жоба ... асырылған жағдайда Қазақстан экспорттаушылары үшін
стратегиялық тұрғыда маңызды деп табылып отырған Иран және ... ... ... ... жол ... мал ... саласында сүт өндірісін дамыту үшін жоғары өнім
беретін асыл ... ... ... ірі ... сүт ... және ... ... азықтық базамен қамту көзделінуде.
Бұл тауарлы сүт фермалары сүт кластерін дамытудың сенімді ... ... үміт бар. ... ... ... талаптарына сәйкес келетін
қазіргі заманғы мал бордақылау алаңдарын салу да ... бар. ... ... мал еті ... ... ... ... халықаралық
рыноктарға қарай жол тартатын ... Бұл жоба мал ... ... ... ет кластерінің қалыптасуына жол ашпақ.
Қазіргі уақытта бұрынғы бақшалықтар мен жүзімдіктерді ... ... ... ... және ... суару секілді прогрессивті
тәсілдерін қолдана отырып көкөніс шаруашылығын дамыту, жылыжайлар ... ... ... ... ... өзінде республикалық бюджет
есебінен көпжылдық жеміс ағаштары мен жүзімдіктер өсірушілерге шығынның бір
бөлігін өтеу жөнінде әңгімелер ... ... ... ... ... ... асыруда негізгі рөл 2006 жылы құрылған “ҚазАгро”
ұлттық компаниясына жүктеліп отырғандығын айтуымыз керек. Ауыл ... ... ... ... шеше ... саланың бәсекелестік
қабілетін арттыру, ауылдық тауар өндірушілердің бірлескен кооперативтерінің
жұмыстарын ынталандыру, өндірілген өнімді өткізудің кепілді ... ... ... және ... да маңызды мәселелерді ұйымдастыру ісінде
осы холдингтен үлкен үміт күтіледі.
Ауыл ... ... ... дамыту мен оның жетістіктерін
жеделдетіп өндіріске еңгізудің маңызы арта ... ... ... жылы ... ... компаниясы құрылды.
Оған ғылымды, білім мен өндірісті және ... ... бір ... шоғырландыру, аграрлық ғылым саласына инвестициялар
тарту міндеті жүктелген. ... осы ... ... ... ... жұмыс істеп келген ғылыми өндірістік орталықтар осы
компания аясына шоғырланып отыр.
Ауыл шаруашылығы саласында ... ... ... өзгерістер жүзеге
асырылуда. Осының барлығы, бір ... ... ... бәсекелестік
қабілеті мен табыстылығын одан әрі арттыру, экономикасы жылдан жылға дами
түскен елімізді қуатты аграрлық-индустриялық ел ... ... ... ... Еліміздің ұзақ мерзімдік дамуын белгілеген “Қазақстан-2030”
Стратегиясының ... ... асып келе ... ... ... жаңа ... жігерлендірмек.
3.3 Әлемдік сауда ұйымына енуі жағдайындағы Қазақстан ... ... ... ... ету ... ... ... келе жатқан кезінде негізгі экономикалық
заңдылықтарды анықтау үшін қазіргі ... ... ... өте ... ... 2008 ... ... халқына
Жолдауында «... агроөнеркәсіп кешені біздің экономикамыздың жоғары маңызды,
табысты саласы ... ... ... Олай болса, қазіргі кезең ауыл
шаруашылығы салаларының өнімділігі мен ... ... ... ... ... ... іске қосу арқылы
агроөнеркәсіптік кешеннің орнықты дамуын қамтамасыз ету ... ... ... күн тәртібіндегі мәселе әлемдік қауымдастықта Қазақстанның
бәсекеге қабілеттігі, экономикамыздың бәсекеге қабілеттігі туралы, сондай-
ақ ... ... және ... маман жұмысшыларының,
ғалымдардың бәсекеге қабілеттігі ... ... ... ... мемлекеттік қолдаудың қолайлы жағдайында емес,
бәсекелестермен (тауар, фирма, ұлттық экономика) қатаң ... ... ... ... Бәсеке ғана бағаны төмендету және ... ... ... ... реттеуге қабілетті. Бәсекеге түсу
қабiлетi дегенiмiз қазақстандық кәсiпорындардың экспортқа ... ... ... ... ... ... өңдеушi
өнеркәсiптiң өнiмi осындай әлемдiк стандарттарға сәйкес келуi керек және
баға ... ... ... ... тиiс. ... қатар, ауыл
шаруашылығының ұлттық бәсекелестік артықшылықтарын іске қосу ... ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы
министрлігі отандық агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... ... ісін ... ... ... жоспарлап отыр. Бұл үшін:
– өңдеу саласына белгілі жеңілдіктер қарастырылуы қажет. Атап айтқанда,
олар үшін ҚҚС қойылымын 50 ... ... ... ҚҚС ... ... шикізаттың бағасын салық төленетін базадан шығарып тастау;
– саланы “сары себет” деп ... ... ... ... ... ... ... барынша жақын субсидиялау ерекше көңіл бөлуге
тұрарлық ... жыл ... ауыл ... ... ... ... ... қарай, ол өздігінен дамитын жүйе ретінде толық
деңгейде қалыптаса алмады. Оны мойындауымыз ... ... ... кезде
елімізде 7500-дей ауыл бар десек, соның 25 пайызының табысы күнкөріс
деңгейінен ... ... ... ... ... ... өмір ... ауылдар да кездеседі. Көптеген ауылда ең қажетті инфрақұрылымның
жоқтығынан қандай да бір ... ... ... өзі ... ... ауылды жерлерде соңғы өнім шығаратын өндірістерді, ... ашу ... ... ... Ауыл ... ... өндірушілерге
кейбір салық жеңілдіктерін беру мәселесі де жыл ... ... ... Бүкіләлемдік сауда ұйымына кірер тұста отандық шаруалардың әлемдік
бәсекеге төтеп бере ... ... үшін мұны ... ... ауыл проблемаларын шешу туралы бастапқы ... ... ... қажет. Өйткені индустриялық ел қатарына қосылу
үшін алдымен біз қалалық ұлтқа ... ... Ал ... ауыл
жұртшылығының үлес салмағы халықтың 45 пайызын құрап ... ... ... ... халықты қамти алмайтыны түсінікті. Ал дамыған елдерде ... ... 10-15 ... ғана ... жақсы білеміз.
Сондықтан келешегі ... ... елді ... ... ... қолдаудың жүйелі жолдарын ойластыру қажет. Ауыл шаруашылығында адам
саны ықшам болса ғана түбегейлі ... ... ... ... ауыл ... ... жолдары сын көтермейді, жоқтың
қасы. Үкімет барлық ауыртпалықты жергілікті органдарға артып қойып, ол
жолдарды ... ... ... Бір ... ... шамамен кем дегенде 500
шақырымдай ауыл шаруашылық жолдары бар десек, оны жөндеуге ... ... ... ... бөле ... Сондықтан “ауылшаруашылық жолдары”
дейтін жолдарды анықтап, оларды қаржыландыруды жергілікті бюджетпен қатар
республикалық бюджеттен қарастыру керек.
Былтыр ... ... және ... аумақтарды дамыту және
мемлекеттік реттеу туралы маңызды заң қабылданды. Бірақ аталмыш заң ... ... ... ... ... ... ... ретінде қалып
отыр. Субсидияларды іске асыру тетігі анықталуы ... еді. Жыл ... ... тетіктердің болуы ақшалай субсидияларды ... ... ... ... шаруалар мемлекеттік субсидиялардан шет қалуда
немесе жергілікті әкімдердің еркіне тәуелді болуда.
Бүгінгі әлемдік экономикада көрініс тауып ... ... ... – еркін сауда. Әлемдік рыноктың бірден–бір мүшесіне айналып үлгерген
тәуелсіз Қазақстан да жаһандық экономикалық үрдістерден шет ... ... ...... ... 149 ... мүше ДСҰ ... Республикасының әлемдік аграрлық нарыққа интеграциялануының
ұйымдық-экономикалық негіздері көбінесе мемлекеттің Дүниежүзілік ... ... ... ... ... мүше ... әлемдік экономиканың
2/3 бөлігін билеп, халықаралы банк жүйесін және қор нарығын басқарады, бұл
мүмкіндіктер іс жүзінде ... ... ... ... ... жол ашады, ондай елдердің қатарына ТМД елдері де кіреді.
ҚР-да ауыл шаруашылығының ... ... ... енді-енді
талқылануда. Бұл мәселе шет елдерде, әсіресе ... ... ... ... ал ... ... ТМД –ның ДСҰ-на енген елдерінде де талқыланады
(Қырғызстан, Молдовия, Грузия) және ... ... ... ... ... отыр ... Қазақстан, Украина, т.б.).
Ауыл шаруашылығы тауарларын халықаралық саудаға ... ... ДСҰ ... іске ... ал бұл өз ... Уругвай
раундының Аграрлық келісіміне сәйкес жүргізіледі (URAA). Келісімде аталмыш
саладағы үш басым бағыт ... ... шығу ... ішкі ... бәсеке. ДСҰ келісімдері мүше елдері үшін сыртқы ... ... ... дамытуға мүмкіндік береді және ол қауіпсіз де, сонымен
қатар алдын ала болжанылатын сауда ... ... ... ... ... ... ... етеді. Осының нәтижесінде ДСҰ-ның
төмендегідей ... ... ... атап ... ... ... және киім жөніндегі келісім, мұнда ДСҰ қатыспайтын елдер осы
келісімде берілген сауданы либерализациялау ... ... ... ... ... ең ... ол ... өтпелі кезең бойы
сақталатын шектеулерге жататын тауарларға қатысты импорттық квоталарды
біртіндеп ... ... Оған ... қатыспайтын елдер тоқыма мен
киімдерінің экспортына қатысты шектеудердің, жою мерзімін белгілемеуінсіз
қолданысқа енгізілуіне тап ... ... Ал, ... ...... ... рынокқа қол жеткізуі ... ДСҰ ... ғана ... ең аз ... ... ... ... Екінші жағынан, ДСҰ мүшелері өткізген
тарификациялау нәтижесінде, олардың ... ... ... ... баждар алынадыү ауыл ... ... ... ДСҰ
мүшелерінің ауыл шаруашылық өніміне қатысты сандық ... ... ... ... ... ... ірі ... Уругвай
кезеңінің нәтижесінде өзгерістер енгізілген заңнамалары қатыспайтын
елдердің ауыл шаруашылық ... ... ... ... шектеулердің
қолданылуына жол беріледі. Аграрлық салаға ... ... мен ... ... ... келісімдер - ДСҰ-ның барлық
барлық мүшелері антидемпинг және ... ... ... ... ... фактін тексеруге құқылы. Сонымен қатар, кейбір ... ... ... ... ... ... сәйкес қатыспайтын елдерден импортталатын тауарлар зиян
келтіру фактін тексеруге жатпайды. Осыған ... ... ... ... ... елдерге қарсы кемсіту ... ... ... және ... қатысты ДСҰ ережелерімен тыйым салынған ... ... ғана жол ... ... ... ... барысында
сандық шектеулер қолданылуы мүмкін. Аталған талаптар дамыған елдерге
қатысты дайындалды. ... ... ... ... ... сияқты
талаптар бірегей ортақ емес. Біздің елімізге қашан, қалай, не үшін ... ... ... ену ... ... қажет.
Қазақстан мен ДСҰ –ның осы ұйымға ену сұрақтары ... ... ... ... ... және т.б. ... бойынша дайындық деңгейі
төмен болып отыр. Шындығында, ДСҰ-ға кіру – мемлекетіміз үшін ұлттық сыртқы
сауда жөніндегі заңнамаларды ... ... ... бағынатын стандартқа
сәйкестендіру мүмкіндігіне алып келеді. Осы ұйымның ережелеріне бағына
отырып, ... ... ... ... ... те дәрежеде
бәсекелестікке ұмтылуға мүмкіндік туады. Әлемдік сауданың 97% ДСҰ-ға ... ... ... ... бұл көрсеткіш Қазақстанның да аталған
ұйымға мүшелікке ұмтылуының негізгі себебі екені анық. ... ... ... азық-түлік өнімдерін импорттауға мәжбүр болып отыр. Егер ... ... осы ... ұйымның сан қырлы ережелері есебінен ... ... ... ... ... Сонымен қатар, агроөнеркәсіп саласына
шетелдік инвестиция тартылып, аграрлық өндіріс ... ... ... ... ... туғызары анық.
Қазақстанның аграрлық әлеуетіне қарағанда мұнай-газ, кен-металлургия
кешендерінің әлеуеті ... ... ... ... Айталық, қазіргі
болжамдар бойынша 2015 жылы еліміздегі мұнай өндіру ... 150 ... ... ... үш ... ... ... осындай жедел даму
мүмкіндігі бар мұнай-газ секторымен ... ... ... ... ... ... ... баяу дамитын ауыл шаруашылығы саласының
жарысқа түсе алмайтыны анық. Оның үстіне ауыл ... ... ... халықаралық мұнай нарығының арасында да жер мен ... ... ... ... ... мұнай бағасы көтерілген үстіне көтеріле
түсуде, ... әлі ... ... ... ал ауыл ... жағдай
керісінше, мұнда өнімдерді артық өндіру жағдайы ... ... ... ауыл ... мен оның ... ... қабілетін арттырған, яғни халықаралық стандартқа сай арзан да
сапалы өнім ... ғана қол ... ... Ұйым ... ... сай мүше ... импортқа шектеу
қоя алмайды, баж салығын мүлде алып тастайды. Мұндай жағдайда баға импорт
беруші ел қойған деңгейден ... ... ... 15 мың ... артық
сүт беретін сиыр тұқымы бар. Бірақ олардың үкіметі елдегі бағаны түсірмей,
тұрақты ұстап тұру үшін 10 мың ... ... сүт ... ... ... ... мүмкіндігі болған жағдайда, ол шектеу алынады. Бұл Қазақстанға
арзан сүт «жауады» деген сөз. Ет ... де ... ... ... ... ... миллион доллларға ет, сүт өнімдерін «импорттап»
жатырмыз. Міне, осы ... ... ... ... ... ұйымы өкілдерімен келіссөз жүргізуші топқа үш міндет қойды. ... ел ... ... ... ... ... ... болмауы.
Екіншісі- кейбір тауар түріне (негізінен, ауыл шаруашылығы өнімдері ... ... қою ... ... бір ... дейін Үкіметте қалдыру.
Үшіншіден- ауыл ... ... ... баж ... ... да ... Бұл бір ... айтқанда, аграрлық сала өндірісшілері
үшін дәл қазіргі жағдай сақталады ... ... ДСҰ жаңа ... белгілі бір жеңілдіктер бере алады, дегенмен
оның ... ... ... Біз он ... ... қалыпқа
бейімделумен, макроэкономиканы, оның ... жер ... ... ... ... ... отырып оны ырғақты даму жолына салумен,
ақыр аяғында осы атқарылған істердің ... ... ... ... аса ... қаржылық қор жинаумен айналысып келдік. Қортынды
ойдағыдай. Ал Елбасының 2004 ... ... ... Жолдауы бәсекелестікке
төтеп бере алатын экономикасы бар ел жасауға арналған. 2005 жылғы Жолдауда
экономиканы ... мен ... ... ... бар. Демек, алда болмай қоймайтын аясыз бәсекелестікке
төтеп беретіндей экономиканы ... ... ... ... ... ол ... күшейте түсу үшін еңбектеніп жатырмыз. Бүкіл ел көшінен
аграрлық сала қалыс қалады деуге болмас. Ел ... 7 ... ... ауыл шаруашылығында қолға алынуда.
«Қазагромаркетингтің» зерттеулеріне қарағанда, жыл сайын біржарым
миллиард доллар ... ... ... ... өндіруге әбден болатын
импорт тағамдары мен тоқыма бұймдарының ... ... ... жатыр.
Аграрлық сала шикізатын экспорттаудан түсетін табыс мөлшері пайда тұрмақ
белшесінен батқан шығыннан арыла ... ... ... ... дайын
бұйымды таратуға дейінгі тізбекке енген ... ... ... ... ... нәтижеге еңбек етеді де, табысты ... ... ... ... үшін ... бұл ... тауар бағасын
өсіруге емес, түсіруге мүдделі болады.
Бәсекелестік жағдайында ... ...... тауар екені белгілі. Олай
болса, әлгі тізбек өнімді көбейтіп, өзіндік құнды ... күш ... ... ... ... ... жоғарыда айтқан біржарым миллиард
долларды іште қалдыру, сол ... ... үшін ... ... ... ... саланы рентабельді жұмыс істеуге негіздеу. Бұл өз кезеңінде
ауыл тұрмысын ... ... Ауыл ... ... қала ... ... ... ауылдан тірі қой немесе қой еті көп тасымалдануы көп
шығын. Оны жою үшін ... ... ... сол ... ... ашу ойда
бар, сүт те өңделген күйінде, яғни ақ ірімшік, балқытылған сыр, ... ... ... ... ... Бұл ... және жанармай шығынын азайтатын
жол. Екіншіден, қазір ... ... ... ... тым көп. ... Қазақстан облысында 10 гектарға ... ... ... ... басым. Демек олардың акционерленуі уақыт талабы. Үшіншіден, ... ... ... ... заң шықты. Елбасының 2005 жылғы Қазақстан
халқына Жолдауы біз үшін ... ... ... ... ... ... да
нақты тапсырма. Ал министрлікте жасалған 20 жылдық ... ...... ... дайын бұйымдарға дейін өңдеп, отандық
базарды ғана қамтамасыз етіп қоймай, сондай-ақ шет елге экспорт ... ... Олай ... ауыл ... ... мүлде өзгереді және
жақсарады деуге толық негіз бар.
Бүкіләлемдік сауда ұйымына кіру қарсаңында отандық ... ... ... олардың бәсекелестікке қабілеттілігін арттыру шаралары,
кеткен шығындар мен ... ... ... ... ... қаражатын бөлудің негізгі көрсеткіші болады.
Осы екі бағдарламаны іске ... ... ... ... ... ... импорт алмастыру, экспорттық мүмкіндіктерді
кеңейту және ауылда ... ... ... ... мен ... үшін ... ... жасауға мүмкіндік берді. Сонымен бірге,
мұнда шешімін таппаған ... ... ... ауыл ... әлі де ұсақ ... ... ... Сала негізгі өндіріс
құралдарын, ең алдымен техникалық паркті тез арада ... ... ... ... ... ... өтуге дайындалып жатыр. Ал
бұлтартпас және баршаға бірдей қалыпта салатын бұл ұйымға кіру үшін әлемдік
нарықта ... ... ... ... ... ... қатарлы елдермен
бәсекелесе алатындай ... ... ... танылмасаң, экономикаңның
болашағы бұлдыр, импорт «төмпешіне» ... бере ... Бұл ... Республика тұрғындарының 43 пайызы шоғырланған ауыл-село, олардың
бірден-бір күнкөріс көзі – ... сала ... ... ... ... ... ... де Елбасы уш жылды «Ауыл жылы» деп
жариялап, Үкімет бұл ... ... ... ... ... бойынша ауыл шаруашылығы өнімдерінің халықаралық
бағасына әсер ете алатын ... ... үшін ... ... аграрлық
саладағы барлық өндірілген өнім құнының 5 %- на дейін рұқсат етілсе, дамып
келе ... ... ... ... ... 10%-на дейін қолдау
мүмкіндігіне ие бола алады. Сонымен қатар, қазіргі талдаулар ДСҰ-на ... ... ... ... ... ... ... орташа
деңгейі ауыл шаруашылығындағы жалпы өнім ... 14%-на ... ал ... ауыл ... өнімдерін өндіруші елдерде,
айталық АҚШ-та мемлекеттік қолдаудың бұл түрі ... 25-30 %-ы ... ... ... ... ... ал ... 70%-ға дейін
жетіп отырғандығын көрсетеді.
Талпыныс нәтиже берді де, ... ... ... ... ... сүре бастамаса болмайды. Сол себептен де ауыл кластерін қалыптастыру
секілді жаңалықтар ... ... Осы ... екі ... ... ... алатын өнім беруі үшін де қазір орын алып отырған басты ... ... ... ... кәсіпорындарды дамыту. Өнімді соңғы
нәтижеге дейін өндеуді нысанада ... ... ... ... ... шарт.
1. Аграрлық салаға қатысты азық-түлік және тоқыма кластерін ... үшін ... ... ... туғызу қажет. Түпкілікті нәтиже
алғашқының қадамына орай қалыптасады.
2. Үкімет пен әкімдер ... ... ... жұмысын
жандандыра отырып, өнімнің іркіліссіз таратылуын қамтамасыз
ететіндей жағдайға қол жеткізу ... ... ... ... ... ДСҰ-ға өтуге орай тауарымыз бәсекеге қабілетті болуы ... ... сай өнім ... ... ... ... ... 180 мың кәсіпорынның жетеуі ғана бұл талапқа жауап
бере алады.
4. ... ... ... уақытында жететін ... ... ... ... ... құнының
жоғарылығы осы инфрақұрылымның жоқтығының немесе тым әлсіздігінің
салдары. Ал, өзіндік құны жоғары өнім ... ... бере ... ... пен әкімдер банктерді ауыл-селоға жақындатпаса, аграрлық
салаға жеңіл ... алу ... ... ... ... ойдың
өзі нәтижесіз болып шығады.
6. Жаңалық жаңа жабдықпен, техникамен ... ғана ... ... ... ... ... жасап шығарған жаңа техниканы
көптеп өндіру, лизингтік қызметті әлі де болса фермерлер мүддесіне
орай ... ... шешу ... ... ... ... жағынан әлдеқайда ... ... енуі ... көншітпейді.
7. Шикізат молшылығын жасау үшін аграрлық салада озық технологияларды
ғана пайдалану ... ... ... мен ... қоян-қолтық жұмыс
істеуі мәселесін түбегейлі шешкен жөн.
8. Әлемдік тәжірибе ұсақ ... гөрі ірі ... ... ... Ал бізде ұсақ шаруа қожалықтары ... ... ... ... үшін олардағы ұлттық ... ... ... мен ... ... қамқорлық жасау жөн.
Туризм дамыған шақта олардың өнімдері де ... ... ... Ал бұл өз кезегінде ауылдың әлеуметтік жағдайын көтеретін
бір жол болары анық
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешені республика ... ... ... ... бірі ... табылады. Агроөнеркәсіп кешенінде
ұлттық табыстың үштен бір бөлігіне дейін өндіріледі. Негізінде, ... ауыл ... ... ... ... ... тиімді
жүргізе отырып, дамуы рыноктағы баға, сұраныс пен ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Агробизнес – рынок жағдайында дамып келе жатқан ... ... ... Ол ауыл ... өнімдерін өндіруге және оны ... ... ... үшін ... ресурстар шығарудан бастап түпкі өнім ... ... мен ... ... ... тұтынушыға дейін
жеткізіп беретін үлкен бір жүйе. ... да ... ...... өркендетудің негізгі тұтқасы. Дегенмен, бүгінгі таңда ҚР
агробизнесті ... ... мен оны ... ... ... ... күмән келтірмейтін экономика саласы болуы үшін ... мен ... біз ... ... ... ... жасауға мүмкіндік берді:
1. Агробизнес категориясы түсінігі кәсіпкерлік теориясы ... оның ... ... ... ... ... Ауылшаруашылық секторын дамытудағы бірінші мәселе – агроөндірістік
кешенінің (АӨК) ТМД ... ... ... ... ... ... сыртқы интеграциямен байланысты ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
3. Қазақстан Республикасының экономикалық қауіпсіздік жүйесі дамуының
заманауи қағидалары анықталды. Тиімді ауыл шаруашылығы жүйесінің ... ... ... ... ... етіледі. Қазір
Қазақстан өзіне қажетті негізгі азық-түлік өнімдерінің қай-қайсысын да ішкі
рынок сұранысы деңгейінен артық өндіреді. Осыған сәйкес ... ... ... ... артып келеді. Қазақстан астығы 40-тан астам елге
экспортталып, ... ... ... ... ... ... ... өнімдер ығыстырыла бастады. Қазір ішкі рынокта отандық ... ... ... ... үрдісі байқалады.
4. Рыноктық қатынастар жүйесіндегі агробизнесті дамытудың ұйымдастыру-
экономикалық қатынастары агроөнеркәсіп кешенінің тұрақты даму ... ... ... ... ... Осы жылдардың ішінде лизингтік бағдарламаларды жүзеге асырудың
нәтижесінде әр комбайнға түсетін жүктемені нормативке дейін ... ... бұл ... ... мейлінше аз уақытта атқарудың мүмкіндігі
пайда болды . Ауылды несиелендірудің баламалы жүйесі ... ... ... ... ... ... Қазақстанның рыноктық қатынастарға өтуі кезінде бағаны ырықтандыру,
жұмыскердің тиісті үлесін анықтау ... яғни ... ... тегін,
ақылы принциптері бұзылды. Агроөнеркәсіптің кейбір саласында монополиялық
жағдай орын алып, сол себепті ... ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіп интеграциясын күшейту үшін:
а) табиғи ресурстарды технологиясы жетілген шетел ... ... жаңа ... салаларды қалыптастыру, ... сай ... ... ... ... ... ... қажет;
ә) өңірлік даму стратегиясын жасау, еркін экономикалық аймақтар мен
көлік-логистикалық орталықтарды құру, олардың қызметі механизмін ... ... ... ... негіздерді талдап, қортындылау керек.
б) агроөнеркәсіп кешеніндегі шағын және орта ... ... ... ... оларды шаруашылық жүргізудің негізгі
көрсеткіштерін ... ... ... ... ... ... жақсаруы
материалдық және әлеуметтік ынталандыруға ... ... ... сандық
демографиялық көрсеткіштердің өсуі ұдайы ... ... ... ... ... ... себебі меншік қатынастарының өзгеруі,
әсіресе аграрлық салада қамтылған халыққа мейілінше кері әсер ... ... ... ... ... әсері бар негізгі
факторлар, олар: өндірісті ұтымды орналастыру, өсімдік және мал шаруашылығы
өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін, ... ... ... ... ... ... ауыл ... әсері.
9. Мемлекет аграрлық секторда рыноктық инфрақұрылымның жедел дамуына
жағдай жасауы ... Ол үшін өнім ... ... ... құрылысы,
ирриациялық жобаларды жүзеге асыру, алқаптардың ... ... ... бірлестіктерді дамыту жұмыстары қолға алынуы тиіс.
10. Ауыл ... ... ... ... ... ... ... атқаруы тиіс.Мұнда, бір ... ... ... ... ... өзіндік даму
импульсін қалыптастыру, екінші жағынан «рынок шарасыздығын» ... оның ... ... ... ... ... Ауыл ... өндірісінің әртүрлі құрылымдарына жасалған талдау
негізінде бірқатар тұжырымдар жасауға болады. Олар: ... ... ... құру үшін ... ... ... құрылым – ауыл
шаруашылығы өндірістік кооперативі болып табылады. ... ... ... бақылаушы пакетін тауар өндірушілер арасында ... ... ... ... және ... ... ... пайдалану орынды. АӨК-нің командитті серіктестіктердің
құқығын шектеу қажет, себебі олар негізінен ... ... ... ... ... ... ... өндірісі құрылымын ұйымдастыруда
шаруашылық формалары ... және ... ... қаржылық және
материалдық ресурстарды тарту сипаттамасы, өндірісті ұйымдастыру формалары,
дивиденттер бойынша сыйақы төлеу көлемі, жеке ... мен ... ... ... кәсіпорын әлеует көлемі, жұмысшылардың ... ... ... мен ... интеграциялық байланысы негізінде
бағалау мәселелері бойынша кешенді ... ... ... алу, ... ... ... ... болмақ.
13. Республикада шикізатты экспорттаушыларға қоланылып келген үстеме
пайдаға ... ... алып ... бір ғана прогрессивті табыс салығын
қолданған дұрыс болар еді. ... ... ... ... табу ... ... қызмет көрсету бағаларын көбейтуге құштар. Бағаның өсуіне
тыйым салатын әкімшілік жүйеден ... оны ... ... ... орын алуы тиіс.
14. Елімізде лизингтің дамуы үшін салық, кеден, сақтандыру заңдарына
және басқа да заң ... ... ... қажет. Оларда моральдық
және физикалық тозған қорларды ауыстыру ... ... ... ... мен ... ... ... жоқтығын, қаржы
тапшылығын, банк несиелері қойылымының жоғарылығы мен қысқа ... ... ... ... ... ... күнгі банк жүйесі
ауылдық экономикалық және әлеуметтік мәселелерін шешуге ... ... ... ... ... қайта өңдеушілерді қолдау мақсатында құрал-
жабдықтарды сатып алу үшін неселеу шарттары үкіметтік деңгейде шешілуі
керек. Онда ... ... ... ... ... құрал-
жабдықтардың құнына сай жіктеу, сондай-ақ алған ... ... ... ... ... ... ... қажет.
16. Біздің есептеулеріміз бойынша отандық АӨК-де инновацияны
жетілдіру, дамыту және дұрыс ... ... ... ... ... Бұл үшін ... ... алғышарттар жасалған. Айталық,
ғылыми ұйымдармен жасалған зерттеулер құрылымында қолданбалы ... 50%, ... ... - 30%-дан асады. Дегенмен, АӨК-нің
даму болашағы ... ... ... қала ... ... ... ... көрсеткеніндей кластерлік бағыт ұлттық
экономиканың басымдылықтарын анықтайды және оның ... ... ... «астық», «мақта», «күріш», «сүт», «ет» т.б. аймақтық
кластерлер ұйымдастырылуда. Азық ... ... мен ... құрылысы
қолға алына бастады. Кластерлік ... ... ... ... бір ... ... істеуі екендігін есте сақтап, құрылымдық
өзгерістер ... ... ... мен ... ... тиіс негізгі бағытар біздің жұмысымызда көрсетіліп отыр (109б.)
18. «Қазагромаркетинг» және біздің зерттеулеріміз бойынша жыл сайын 1,5
млрд. ... ... ... ... ... ... өндіруге
болатын иморт тағамдық өнімдері мен тоқыма бұйымдарының төлемі ... ... ... ... ... ... өндірістік, қызмет көрсету
буындары түпкі нәтижеге еңбек етіп, табысты содан ... ... ... нәтижедері халықтың әл-ауқатын ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының аграрлық секторының
бәсекеге қабілеттілік ... мен ... ... ... ... әрі қарай дамыту үшін мемлекеттік қолдау
деңгейін ең ... ... ... ... ұсынған көрсеткіштерге
жақындату, индустрияландыру, техникалық және ьехнологиялық ... ... ... ... және ... ... ... жеделдету міндеттері алға шығады. ДСҰ-ға кіру үшін және ... ... шығу ... біз ... ... нақты 10 (он)
ұсыныс енгізіп отырмыз (117). Аталған ұсыныстарды сараптан өткізе отырып,
қолдану АӨК-нің іс-қимылдарын жаңа, ДСҰ ... ... ... Мұның
бәрі алдағы уақытта аграрлық ғылымның белсене қатысуы арқылы ... ... ... ... АӨК өнімдері рыноктарын мемлекеттік реттеу шаралары
аталған бағыттарды ескере отырып жүргізілуі тиіс.
Қазақстан экономикасы дамуындағы басым бағыт – ... ... ... өнімдермен қамтамасыз ету, рынокты азық-түлікпен толықтыру. Азық-
түлік қауіпсіздік проблемасы – бұл стратегиялық маңызды ... ... ... ... ... ету үшін ... ... отыруы
қажет. Әрине, оны шешу әрбір елдің ұлттық ерекшеліктеріне байланысты.
Мемлекет қоғамда әлеуметтік-саяси және ... ... ... ... ... ... ... қажетті азық-түлікпен
қамтамасыз ету болып табылады.
Қойылған ... ... ... ... Ауыл ... жұмыс жасайтын агробизнестің өндірісін тиімді
жүргізе отырып, дамуы ... ... ... пен ... ... ... ... заңдылықтарын меңгеруге тікелей байланысты.
Жұмыста аталған экономикалық категорияларға сараптама жасалды.
2) ұлттық ... ... ... ... ... қалыптастыру жолдары мен оны тиімді дамытудың ... ... ... ... ... ... ... аграрлық секторының
бәсекеге қабілеттілік бағыттары мен мүмкіндіктері анықталы. Сонымен қатар,
ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттігін ... кері әсер ... ... ... ... жою бағыттары белгіленді.
Нәтижелерді нақты ... ... ... дайындау.
Диссертациялық зерттеу барысында дайындалған ұсыныстар ұлттық экономиканың
бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында агробизнестің елдің әлеуметтік-
экономикалық ... да игі ... ... осы ... ... аграрлық сала басымдықтарын айқындауды талап етеді.
Орындалған жұмыстың ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жаңа әрі
тиімді механизмдерін жасау қажеттілігі қазіргі кезеңде зерттеуді қажет
ететіндігі, оның ... ... ... ... Бұл бағытта
бәсекелестік қабілеті бар аграрлық өндірістік ... ... ... қалыптастырудағы ғылыми негіздемелерді жетілдіруді талдау үлкен
маңызға ие екендігі де ... ... ... ... елдің
әлемдік рынокта бәсекеге қабілетті болуы үшін алдымен ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының бірі болып
табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Н.А. ... - 2030. ҚР ... Қазақстан халқына
Жолдауы. – Алматы: Білім, 1997. – 256 б.
2. Оспанов М.Т, Аутов Р.Р, ... Х. ... ... мен ... ... «Білім», 1997. – 320 б.
3. Есполов.Т.И, Бельгибаев К.М, Сулейменов Ж.Ж. Аграрная экономика: учебное
пособие – Алматы: «КазНАУ», 2005. – 320 ... ... К.Б. ... өту кезеңіндегі шаруашылықтың жаңа формаларының
қалыптасуы ... ... ... ... ... ғыл. д-ры. дисс… - Алматы, 2004. – 276 б.
5. ... А. ... ... в системе российских реформ // Экономист.
- 2001. - №6. - С.4
6. Серова Е.В. Аграрная экономика. - М.: ГУ ВШЭ, 1999. - 480 ... ... А. ... ... механизм и проблемы развития
лизинга в ... (на ... АПК): ... ... -
Алматы, 1998. - 206 с.
8. Назарбаев Н.Ә. Мемлекеттік саясаттың ... ...... әл-аухатын арттыру. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы
// Егемен Қазақстан. - 2008. – 1 ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетті экономика үшін,
бәсекеге қабілетті халық үшін. Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы.-
Астана, 2004 ... 19 ... // ... ... 2004. - 20 ... ҚР статистика агенттігі / ҚР-ның әлеуметтік-экономикалық дамуы №02. ... – 11 ... ҚР ... ... / ... ... ... 2008. -
№04. - 7 б.
12. Куватов Р.Д., ... А.Е. ... и ... ... периода.
- Алматы, 1997. - 389 с.
13. Аубакиров Я.А., Бибатырова И.А. О ... ... ... "экономическая стабилизация", "экономический рост". //Вестник
КазНУ. Серия экономическая. 2004. - №5. – ... ... Я.А. ... из опубликованных работ в разные ... ... ... университеті, 2000. - 270 с.
15. Сатубалдин С. ... ... ... сотрудничества
Казахстана и России // Транзитная экономика. - 2000. - №2.-С.27
16. Международное экономические отношения. ... ... под ... - Алматы: Қазақ университеті, 2001. - С.71
17. Нарибаев К.Н. Экономическая стратегия Казахстана в контексте ... // ... ... серия экономическая. – 1998. - №11.- С.3
18. Нұрпейсова К.Қ. ЕурАзЭҚ-тың интеграциялық әлеуеті // ... ... ... - 2003. - №2. – 24-26 ... ... Н.К. ... союз: дела и планы. - Алматы, 2000. - 216 с.
20. Казбеков Б.К. Внешнеэкономические ... в ... ... ... Ғылым, 1996. - 128 с.
21. Бегманов А.С. Таможенная политика Казахстана и ... ее ... ... глобализации: автореф. ... канд. эконом, наук: 08.00.05. -
Алматы: Университет ... 2002. - 25 ... ... Н.К., ... С. ... ... сообщество и
проблемы вступления в ВТО Казахстана // Аль-Пари. - 2002. - № 3. - С. ... ... А., ... С., ... А. ... ... ... -
Украина: Четыре годы пути. - Киев, 1995. – 50 ... ... Ж.Я. ... в ... ... ... // ... КазНУ, серия экономическая. – 2004. -№2. – С.10-12
25. Концептуальная ... ... ... ... ... на 1993-1995 годы и до 2000 года. - Алматы, 1994. -
С.30
26. Краткий отчет о результатах исследования ... ... ... ... и ... ... ... Казахстан. - Астана, 2004
27. Центр маркетинга и аналитических исследований. Финальный ... по ... ... и ... ... ... машиностроения в
РК». - Алматы, 2004
28. Есимов А. ... ... ... приортитетов
// Казахстанская правда. - 2002. - 26 июля
29. ... П.И. ... ... предпритятие
«Национальный Центр по комплексной переработки минирального сырья
Республики Казахстан». - ... 2003. – 105 ... ... Г.А. ... ... на ... веков. - Алматы, 2003. – 125 с.
31. Социально-экономическое развитие РК (Краткий статистический бюллетень).
- Алматы, 2003.
32. Основы экономической безопасности: уч. ... - РЭА им. ... под ред. ... -М., 1997. – 123 ... ... Я.А. ... теория в условиях рыночных преобразовании.
–Алматы:Қазақ университеті, 2003. – 162 с.
34. Санкебаева А.Т. ... ... ... структура и
приоритеты // Казахстанская философия в ... ХХІ ... - ... ... ... Нурманов А.О. Социальные факторы развития национальной ... ... ... канд.экон.наук. - Алматы, 2004. - С.26
36. Сенчагов А.К. ... ... ... ... и ... -М.: Финстатинфом, 2002. – 120 с.
37. Кайгородцев А.А. ... ... ... ... как ... обеспечения национальной
продовольственной безопасности // Проблемы современной ... - ... №3. – ... ... Б.К. ... ... и безопасность
казахстанской экономики //Макромаркетинг Республики Казахтан: ... ... ... ... научной конференции 25-26 апреля 2002
г. – Алматы: «Қазақ университеті», 2002. – 303 ... ... Е.Б., К.И. ... Г.Т. Куренкеева. ... ... в ... ...... ... – 2006. – 330 ... Статистическое обозрение Казахстана. – 2007. -№4.
41. Гумеров Р. ... ... РФ // ... ... – 2006. ... ... А. Ауыл ... өнім өндірудің бәсекеге
қабілеттілігі // Егемен Қазақстан. – 2008. – 12 ... ... М.У. ... безопасность системные факторы.-Саясат. -
1999. - N3.- ... ... М.У. ... ... экономической безопасности // Саясат.
- 2004. - С.61
45. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ...... халқының
әл-аухатын арттыру. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы // Егемен
Қазақстан. - 2008. – 1 ... ... Р. ... ... РФ// ... ... Алшанов Р., Ә.Әшімбаева ... ... және ... ... ... – 2007. - 28 ақпан.
48. http://www.stat.kz
49. Қалиев Ғ. Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету – ... ... ету // ... – 2005. - 16 ... // Статистикалық бюллетень – Алматы, 2007. - №12(96) – 515 ... Дж. ... ... ... в ... ... ... – 2005. – №8. – С. 132-136
52. Алимбаев А.А., Алпысбаева С.П., Тазабеков А. Экономическая безопасность
современной ... ... ... Казахстана
// Аль-Пари. - 2001. - №1-2. - С. ... ... Л. ... ... ... предприятий //
АПК. - 1998. - №10
54. Мониторинг развития аула (села). Стат. Сборник январь-сентябрь 2004. ... 2004. - ... ... А. ... ... ... ... //Вестник КазНУ. Серия экономическая.
- 2002. - N4. - С.67
56. Карелин В.С. «Финансы корпораций» Дашков и К. –М., 2005. – 123 ... ... Н. ... управление в Казахстане: финансовые аспекты ... опыт // ... – 2002 . - № 2. - ... Новиков В. Институциональные преобразование в селском хозяйстве //
Экономист. - 1996. - №12. - ... ... в ... ... ... – М., 1991. - ... Ертазин Х. Становление и развитие агробизнеса в Казахстане.-Алматы:
Білім, 1999. - С.96-98
61. Сельскохозяйственная ... ... ... ... проблемы
возрождения в России / Отв.ред. ... ... ... И.И. ... 1997. – 256 с.
62. ВНИИТЭИ агропром, 1990, информационное сообщение от 28 мая, ... ... Д. ... в агробизнесе. ПРИЦ «Фермер». – - М., 1991.С.6.
64. Коваленко Н., Янушкеевич Д. Организация сбыта плодоовощной продукции ... ... ФРГ ... ... – 2005. – №11. – С. ... Косолапов Г. Финансовые рынки и финансовые институты //РЦБ. – 2005. ... 2. – ... ... Т.А. ... ... на ... ... и жизнь.-
1993. - №11.- С.5
67. Сирополис Н.К. управление малым бизнесом. - М., 1997. С.140
68. Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... төлемдер туралы” Заңы. – Алматы, 2002. - 125 ... ... Л.А. ... ... ... ... и их отражением
// Вопросы экономики. - 1994. - N12. – С.12-15
70. Ермекбаева Б.Ж. Салықтар және ... ... Оқу ...... ... – 131 ... Iлиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. Қаржы: оқулық. – Алматы: 2003. – 448 б.
72. Баяндин Б.К. Мировой опыт ... ... ... ... ... ... экономическая. - 2004. - N6. - С.121
73. Финансы Республики Казахстан. Статистический ежегодник. ... ... ... есептеу тәртібі туралы: Инструкция №39. ҚР Ұлттық салық
қызметі. - Алматы, 2003. – 25 ... ... В.Д. Ли В.Д. ... курс ... ...... ... Казахстана, 2001. – 285 с.
76. Волкова Н.О. Салық жеңілдіктері туралы // Экономика и жизнь. – 2003. -
№5. – 25-28 ... ... М.Т., ... ... Теория и практика агробизнеса,
Алматы, 1997. - С.303.
78. Ильясов К.К., Зейнелғабдин А.Б., ... Б.Ж. ... ...... Рауан, 1995. - 245 с.
79. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управления финансами (теория и
методология). ... – 2000. - 293 ... ... А. Организационные ... ... - 2005. - №5. – ... ҚР ауыл ... ... ... ... // Егемен Қазақстан. –
2005. - 29 маусым
82. Горемыкин В.А. Лизинг: учебник. - М.: Дашков и К, 2003. – 245 ... ... М.И. ... лизинга. - М.: Финансы и статистика, 2002. – 120 с.
84. Қазақстан Республликасы Парламенті. Қаржы лизингі ... ҚР заңы ... ... – 2007. – 15 наурыз
85. Джумагельдиева Т.А. Конкуренция: теория и ... ... – 130 ... ... ... ... конкуренция. -М.: Международ. Отношения,
1993. - 896 с.
87. Белгибаева А. Кластер как инструмент ... ... ... // ... экономика. – 2005. -№3. –
С.12-14
88. Тулегенова М.С. ... ... в ... ... структур
// Вестник КазНУ, серия экономическая. - 2004. - №2 (42). - С.104
89. Сагадиев К. Кластерные формы не для ... // ... ...
1999. – 18 марта
90. Кластерное развитие Казахстана: проблемы и пути их ... ... ... – 2007. - №2 (42). – ... Berrada M. Cours de ... ... Casablance: Sochexpress,
1980.
92. Marjolein C.J. Caniels and Henny A. Romijn "SME ... ... ... ... and development: concepts, practice and
policy lessons", paper for the 5* EUNIP ... - Vienna, ... Р. ... ... К.В. ... ... экономики Казахстана на
основе кластерного подхода: автореф. дисс. канд.экон. наук. – Алматы,
2006. – 24 с.
94. ... А.А. ... ... и ... ... в АПК: ... ... дисс. – Туркестан, 2007. - 24 с.
95. Кенжебаева З.С. Кластерный потенциал в ... ... ... // Научно-практический журнал «Транзитная
экономика». - 2007. - №6. – ... ... Қ.Қ., ... Т.Ж. ... ... ... ... // «Әуезов оқулықтары»: ... ... ... ...... 2006. - 137-139 бб.
97. Товагавилова А.Т. Оңтүстік өңірдегі ... ... және ... // ... ... ... магистранттары,
зерттеушілердің ғылыми еңбектер жинағы. –Шымкент, 2005. - №6. - 87-90 бб.
98. ... М. ... ... ... ... структурная
основа модели кластерного комплекса // Поиск. - 2008. - №4. –С. ... ... Г.А., ... С.А. ... развитие туристической
деятельности в ЮКО // ... ... ... Роль и задачи образовательных учреждений в формировании
основ ... ...... 2007. – ... ... С.Г. ... и поддержание конкурентоспособности на основе
кластерного подхода к организации бизнеса в ... // ... ... – 2008. - ... - С. ... ... ... развития агропромышленного комплекса РК на 2006-
2010 годы. - Астана, 2005. – 25 с.
102. ... С.Т. ... и ... ... ... в переходной
экономике РК: дисс.канд.экон.наук. - Алматы, 2002. – 145 с.
103. Салимбаев З.Д. Проблемы устойчивого ... ... ... ... // ... КазНУ. серия экономическая. – 2006. - №4.- С.12-14
104. Алшанов Р. Экономика Казахстана: новые ... // ... ... 2006. – 09 ... салу ... ... мен жоспарлау
Салықтар түрлерiнiң жиынтығы
Салық құқығы мен заңдылығы
Салық элементтерi
Салық механизмi
Салықтарды басқару жүйесi
Ақпараттық қамтамасыз ету
Салықтардың есеп құралдары
Салықтық бақылау
Салықтарды ... ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 176 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы агробизнестің қалыптасуы мен дамуы11 бет
Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастарға өтуі122 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
«Агросервис Шапағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің есептіліктері мен алғашқы құжаттары33 бет
«Райымбек Агро» ЖШС-те СМЖ және қаупсіздік жүйесін дайындау79 бет
Агро маркетинг27 бет
Агро өнеркәсіп кешенінің қазіргі даму жолдарына жалпы сипаттама51 бет
Агробизнес 13 бет
Агробизнес және агроөнеркәсіп кешені10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь