Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлем

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1. СҰРАУЛЫ СӨЙЛЕМДЕРДІ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ..
1.1. Сұраулы сөйлемдердің құрылымдық.семантикалық деңгейі немесе сұраулы сөйлемнің грамматикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Сұраулы сөйлемдердің лингвистиканың зерттеу нысаны ретінде жалпы тіл білімі мен түркологияда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СҰРАУЛЫ СӨЙЛЕМНІҢ ТҮРЛЕРІ, ЖАСАЛУЫ ... ...
2.1. Сұраулы сөйлемдердің жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2. Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемнің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3. СҰРАУЛЫ СӨЙЛЕМНІҢ СӨЙЛЕУ ТҮРЛЕРІНЕ ҚАТЫСЫ, СӨЙЛЕУ ТҮРЛЕРІНДЕГІ СҰРАУЛЫ СӨЙЛЕМДЕРДІҢ КОММУНИКАТИВТІК ПОТЕНЦИАЛЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1. Сұраулы сөйлемдердің даулы сөзде жұмсалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2. Публицистикалық стиль ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.3. Ғылыми стиль ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.4. Дидарластық, сыпайы әңгімелердегі сұраулы сөйлемнің жұмсалысы ... ...

4. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазіргі тіл білімінде тілдік құбылыстардың функционалды және коммуникативті қырын зерттеу маңызды орын алып, тілдің прагматикалық аспектісіне қызығушылық артып келеді. Алайда мағына мен оны жеткізу құралы арасындағы байланыс әлі де лингвистердің назарынан тыс қалып, зерттеуді қажет етеді. Сұраулы сөйлемдер құрылымы жағынан күрделі тілдік бірліктердің бірі болғандықтан, оны зерттеу үлкен қызығушылық тудырып отыр.
Тіл білімінің грамматикалық жүйесінде сөйлемдерді хабарлы, сұраулы, бұйрықты және лепті деп бөлу шартты екені белгілі. Бұл – сипаттамалы тілдік деректердің жалпы жүйесіндегі кішкене арал деуге болады. Сонымен қатар мұндай бөлініске негіз болған принциптерге қарасақ, әсіресе, сұраулы сөйлем не деген түсінікке келсек, мұнда жалпы грамматиканың ең өзекті мәселелерін қозғауға болады.
Қазақ тілінде сұраулы сөйлем жайындағы ең алғашқы мағлұматты А.Байтұрсынов пен профессор Қ.Жұбановтың еңбектерінен кездестіреміз. Олар, негізінен алғанда, бұл сөйлемге анықтама берумен шектелген болса, одан кейінгі зерттеулерде оның жасалу жолдары мен интонациясы сөз етіледі.
Қазақ тілінің синтаксистік құрылысы алғашында жалпы түрде зерттелді. Бүгінгі әдеби тіліміздің даму қарқынын есепке алсақ, осындай жалпы сөйлем синтаксисінің ішінен арнайы зерттеу нысаны бола алатын көптеген нақтылы жайттардың шыға беретіні сөзсіз. Соның бірі – сұраулы сөйлемнің коммуникативтік қызметі, функционалдық жұмсалысы. Сөйлемнің сазы (Қ.Жұбанов) әдеби тіліміздің қолданысында алуан түрлі қызметте жұмсалып, айтушының әр жақты көңіл-күйін білдіріп отырады. Ал одан бергі кездерде сұраулы сөйлемге қойылатын бірнеше сұрақтар айқындалып, оның мағыналық түрлері сараланды. Дегенмен қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемнің жеке стильдердегі функционалдық қызметі туралы ғылыми мақала көлеміндегі еңбектер бар болғанымен, тұтастай жинастырып қарастырған толық еңбек жоқтың қасы.
Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемдер, басқа тілдердегі сияқты, бір нәрсені анықтау үшін қойылған сұраққа міндетті түрде жауап күту мақсатымен айтылған сөйлемдер болып табылады. Сонымен қатар олар өзінің екінші қызметі, яғни тек жауап алу үшін емес, ақпарат беру, пікір білдіру үшін де жұмсалып, түрлі коммуникативтік қызмет атқаратыны анықталды.
Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемдердің ерекшеліктері ондағы грамматикалық тәсілдер мен интонациялық белгілері арқылы жасалады. Бұлар сөйлемде сондай-ақ сұрау мағынасын білдірудің тәсілі де болып табылады. Мұндағы грамматикалық амалдар төмендегідей: 1) сұрау шылаулары, 2) сұрау есімдіктері, 3) сұрау мағынасын туғызушы одағайлар – ә, ау, апыр-ай, япырау, т.б., 4) сұрау мағынасын туғызатын модаль сөздер: болар, шығар, бәлкім, мүмкін, 5) сұрау мағыналы қыстырма сөздер – кәне, сірә, амал не, әлде, кім білсін, 6) сұрау мағыналы көмекші сөздер – ғой, мыс, ше-шы-ші. Бұған қоса тілдегі сөйлем құрамын анықтай білуде интонация айрықша қызметке ие болады. Ол өзінің ерекше дауыс ырғағы арқылы ешбір қосымша амалдарды қажет етпей-ақ сөйлем түрлерін ажыратады.
1. Шведова Н.Ю. Очерки по синтаксису русской разговорной речи. – М., 1960
2. Омарова Ю.М. Структурно-семантическая и функциональная характеристика вопросительных предложений в кумыкском языке.: дисс. ...канд.ф.н. Махачкала, 2009. – С. 159
3. Әмір Р. Ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері. – Алматы: Мектеп, 1977. – 192 б.
        
        Жоспар
1. Сұраулы сөйлемнің грамматикалық сипаты (сұраулы сөйлемдер қандай
топқа жатады, лепті, хабарлы, пікірдің баламасы ретінде, пікір-
субъект, орны қандай, сұраулы ... ... ... ... ... түрлері, жасалуы (дәстүрдегіні қарау, жасалуы,
алдымен топтап алу, риторикалық – шартты термин, өз терминін ұсыну,
дәл айтпайды)
3. Сұраулы ... ... ... ... ... ... (Сөйлеудің түрлері, тілдесу – сөйлесу бір. Дидарластық
сыпайы әңгімелердегі сұраулы сөйлемдердің жұмсалысы, даулы сөздерде
қандай, ғылыми, публицистикалық стильде қандай ... ... ... ... (құрмаласқа қатысы)
ЖОСПАР
КІРІСПЕ....................................................................
..............................................
1. СҰРАУЛЫ СӨЙЛЕМДЕРДІ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ......
1.1. ... ... ... ... ... ... ... Сұраулы сөйлемдердің лингвистиканың зерттеу нысаны ретінде жалпы тіл
білімі мен ... ... ... ... ... ТҮРЛЕРІ, ЖАСАЛУЫ.......
2.1. ... ... ... тіліндегі ... ... ... ... ... ... ҚАТЫСЫ, СӨЙЛЕУ ТҮРЛЕРІНДЕГІ СҰРАУЛЫ
СӨЙЛЕМДЕРДІҢ КОММУНИКАТИВТІК
ПОТЕНЦИАЛЫ.................................................................
......................................
3.1. Сұраулы сөйлемдердің даулы сөзде
жұмсалуы............................................
3.2. Публицистикалық
стиль......................................................................
.............
3.3. Ғылыми
стиль......................................................................
..............................
3.4. Дидарластық, сыпайы әңгімелердегі сұраулы сөйлемнің жұмсалысы........
4.
ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................
.....................................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.........................................................
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. ... тіл ... ... ... және ... ... ... маңызды орын алып, тілдің
прагматикалық аспектісіне қызығушылық артып келеді. Алайда ... мен ... ... ... ... әлі де ... назарынан тыс
қалып, зерттеуді қажет етеді. Сұраулы сөйлемдер ... ... ... ... бірі ... оны ... ... қызығушылық
тудырып отыр.
Тіл білімінің грамматикалық жүйесінде сөйлемдерді хабарлы, сұраулы,
бұйрықты және лепті деп бөлу шартты ... ... Бұл – ... ... ... ... кішкене арал деуге болады. ... ... ... ... ... принциптерге қарасақ, әсіресе, сұраулы
сөйлем не деген түсінікке келсек, мұнда жалпы грамматиканың ең өзекті
мәселелерін ... ... ... ... ... ... ең ... мағлұматты
А.Байтұрсынов пен профессор Қ.Жұбановтың еңбектерінен кездестіреміз. Олар,
негізінен алғанда, бұл сөйлемге анықтама берумен шектелген ... ... ... оның ... ... мен ... сөз етіледі.
Қазақ тілінің синтаксистік құрылысы алғашында жалпы түрде зерттелді.
Бүгінгі әдеби ... даму ... ... ... ... жалпы сөйлем
синтаксисінің ішінен арнайы зерттеу нысаны бола алатын көптеген нақтылы
жайттардың шыға ... ... ... бірі – сұраулы сөйлемнің
коммуникативтік қызметі, функционалдық ... ... ... ... тіліміздің қолданысында алуан түрлі қызметте жұмсалып,
айтушының әр жақты ... ... ... Ал одан ... кездерде
сұраулы сөйлемге қойылатын бірнеше сұрақтар айқындалып, оның мағыналық
түрлері сараланды. ... ... ... ... ... ... функционалдық қызметі туралы ғылыми мақала көлеміндегі
еңбектер бар ... ... ... ... ... ... қасы.
Қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемдер, басқа тілдердегі сияқты, бір
нәрсені анықтау үшін қойылған сұраққа міндетті ... ... күту ... ... ... ... ... қатар олар өзінің ... яғни тек ... алу үшін ... ... беру, пікір білдіру үшін де
жұмсалып, түрлі коммуникативтік қызмет атқаратыны ... ... ... ... ... ... ... мен интонациялық белгілері арқылы жасалады. Бұлар
сөйлемде сондай-ақ сұрау мағынасын білдірудің тәсілі де болып табылады.
Мұндағы ... ... ... 1) ... шылаулары, 2) сұрау
есімдіктері, 3) сұрау мағынасын туғызушы одағайлар – ә, ау, ... т.б., 4) ... ... туғызатын модаль сөздер: болар, шығар,
бәлкім, мүмкін, 5) сұрау ... ... ...... ... амал ... кім ... 6) сұрау мағыналы көмекші сөздер – ғой, мыс, ше-шы-ші.
Бұған қоса тілдегі сөйлем құрамын ... ... ... ... ие ... Ол ... ... дауыс ырғағы арқылы ешбір қосымша
амалдарды қажет етпей-ақ сөйлем түрлерін ажыратады.
Зерттеудің өзектілігі. Сұраулық ... ... ... тілдік емес деректермен байланысын орнататын және ... ... ... ... бірден-бір категория
болғандықтан зерттеушілердің назарын аударып келеді. ... ... ... ... ... ... адами фактормен байланыста
қарастырғанда арта түсті. Лингвистикалық зерттеулердің ... өз ... ... ... соның ішінде, тек функционалды-
семантикалық қана емес, сондай-ақ коммуникативтік-прагматикалық ... ... ... ... ... да ... ... етіп отыр.
Екіншіден, сұраулық категориясының прагматикалық ... ... ... ... мен ... ... ... қызметін
зерттеуге белсенді қызығушылық тудырды.
Сондай-ақ, зерттеу нысаны – ... ... өзі де ... ... Егер ... сөйлемді «медальдің екі жағы» деп қарастырсақ, онда
оның бір жағы білмеушіліктен білуді, хабардарлықты қамтамасыз ететін
танымдық ... да: ...... ... ... бастапқы
бөлімі. Кез келген танымның толық акті ... ... ... ... жағы ... маңызды сұрағы арқылы оны субъект ретінде
бейнелеп көрсету және ... ... ... ... ... Орыс ... В.Пелевицтің сөзімен айтар ... ... ... ... ... ... деп ... болады. Сұрақтың
осындай жеке анықтамасы лебізге қатысушылардың қарым-қатынасын тартысқа
емес, өзара түсінушілікке итермелейтін жалғыз ... ... ... сөйлем-пікірдің мәнін толық сипаттап бере алады. ... ... ... кез ... ... зерттеу тек жалпы ғылыми ғана
емес, ... ... ... да ... ... ... ... тақырыптың өзектілігін
көрсетеді.
Зерттеудің нысаны – қазақ тіліндегі түрлі коммуникативтік ... ... ... ... сұраулы сөйлемнің қай
мағыналық ... ... ... ... ... пәні – ... ... түрлерінің арақатынасы және
сұрақты білдіру құралдары мәселесі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... сұраулы сөйлемдердің ерекшелігін, сөйлеудегі ... ... ... ... сұрақты білдіру амалдарды
анықтау болып табылады.
Жоғарыда аталған мақсаттарға жету үшін төмендегідей ... ... ... ... ... сөйлем туралы айтылған пікірлерді саралап,
оған толық шолу ... ... ... ... ашу. Сұраулықты білдіру
формалары мен тәсілдерін анықтау, яғни сұраулы ... ... ... ... (сұрау шылаулары, сұрау есімдіктері, одағайлар,
қыстырма, ... ... және ... ... жасалатын жолдарын
айқындап, оларды жеке-жеке талдау;
2. Сұраулы сөйлемнің ... ... ... оның ... ... ... ... орнын айқындап, қай топқа
жататынын нақтылау;
3. Қазақ ... ... ... ... жіктеп, олардың
әрқайсысына тоқталу;
4. Қазіргі қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемдердің қызметін сипаттау;
5. Сұраулы сөйлем ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі сұраулы
сөйлемдерді топтастыру.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Диссертациялық жұмыста қазіргі қазақ
тіліндегі сұраулық формасының ... ... бір ... ... ... ... ... жағдаяттардағы
сұраулы сөйлемдердің потенциалы анықталып, олар қызметтік жағынан
мағыналық топтарға бөлініп ... ... және ... маңызы. Қазақ тіліндегі сұраулы
сөйлемдерді ерекше категория ретінде өз алдына жеке тақырып етіп ... ... ... та, теориялық та үлкен мәні бар.
Зерттеудің теориялық маңызы бұл ... ... мен ... ... кейінгі зерттеулерде функционалды-семантикалық ... ... ... ... ... береді. Сұраулы
сөйлемдердің түрлі коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... танысуға мүмкіндік
береді.
Зерттеу жұмысының нәтижелерін қазақ тілінің грамматика салалары ... ... мен ... ... ... болады.
Зерттеудің әдістері. Диссертациялық жұмыстың мақсаты мен міндеттері
зерттеудің кешенді әдістерін анықтады. Яғни, диссертация жазу ... ... ... ... негізделген материалды топтап бөлу; сұраулы
сөйлемнің құрылымдық-семантикалық сипаттау ... ... ... ... сараптау әдісі. ... ... ... және ... ... ... ... материалдары мен дереккөздері. Түрлі жанрлардағы көркем
әдебиеттерден, публицистикалық мақалалар, ғылыми ... ... ... ... ... ... тәсілімен жинақталған сұраулы
сөйлемнің 430-дай бірлігі топтастырылды.
Диссертацияның теориялық негізін А.М.Пешковскийдің, В.В.Виноградовтың,
Г.Е.Крейдлиннің, ... ... ... ... ... ... ... сұраулы
сөйлемдерге қатысты ғылыми-теориялық пікірлері құрады.
Зерттеу тақырыбының мақұлдануы: ғылыми еңбектің негізгі мазмұны мен
бағыттары, ... ... ... ... 5 ... жарияланды:
1. Сұраулы сөздердің даулы сөзде жұмсалуы // ҚазҰУ ... ... 2011 жыл, №2 (132), ... ... ... ... сөйлемдердің мәні // Қазақ әдебиеті
тарихының өзекті мәселелері. Зерттеу мақалалар жинағы. – ... ... 2011. – 19 ... ... ... ... ... қызметі // Абай
Хабаршысы, 2012 (баспада)
4. Сұраулы сөйлемдердің функционалды-семантикалық сипаты // ... ... ... 2012 жыл (баспада)
5. Сұраулы сөйлемдердің функционалды-семантикалық типі // «Қазақ тіл
білімі: жаңа ... ... мен ... ... атты ... ғылыми-теориялық конференция
материалдары. ... 19-20 ... 2012 ж. 366-369 ... ... Диссертация кіріспе, үш тараудан және
қорытындыдан ... Оған қоса ... ... мен ... ... ... ... Әрбір тарау тараушаларға және
қорытындыларға бөлінген.
Кіріспеде диссертациялық жұмыстың тақырыбының өзектілігі дәлелденіп,
зерттеудің ... мен ... ... ғылыми жаңалығы анықталды.
Жұмыстың бірінші тарауы сұраулы сөйлемді зерттеудің теориялық
мәселелеріне ... Онда ... ... ... және ... сипаты туралы, сұраулы сөйлемнің жалпы тіл
білімі мен ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемнің жасалуы,
сұраулы сөйлем жасауға қатысатын сұрау есімдіктері, сұрау шылаулары ... ... ... қарастырылады. Ал тараудың ... ... ... сұраулы сөйлемнің түрлері, олардың зерттелуі
туралы мәселе айтылады.
Үшінші тарау қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемнің функционалдық жағынан
зерттелуіне арналған. Түрлі ... ... ... ... ... ... негізгі түйіндері айтылады.
2. СҰРАУЛЫ СӨЙЛЕМДІ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
2.1. Сұраулы сөйлемдердің құрылымдық-семантикалық деңгейі
Сұраулық категориясы тілдегі ең қиын ... бірі және ... ... зерттелмеген тақырып болып табылады. Сұраулық категориясын
зерттеу әртүрлі ғылыми пәндер: логика, ... және тіл ... ... келді. Түрлі ғылыми бағыттардың өкілдері оның таным
процесі үшін маңыздылығын мойындай ... ... ... ... Сұрақ мәселесіне алғаш тоқталған атақты антикалық ... ... ... Ол, ... ... ... бойынша, алғашқы болып
сөйлеуді төрт түрге – өтініш, сұрақ, жауап және бұйрық деп бөлген ойшыл.
Платоннан бастап ... ... ... ... рөлі аталады. Кез келген пікірдің тууына сұрақтың ... ... ... ... оны тұжырымдап айтқаннан кейін дәлелдеуді және
орын тәртібін қажет етеді. ... ... жаңа ... ... ... ... болу рөлін атаған жөн.
Сұрақ қою кез келген практикалық мәселелерді шешеді. Сұрақтар қоғаммен
жиналатын ... ... ... ... пікірі бойынша,
«...сұрақтар барлық жағдайда белгісіздік, ойдың ... ... ... ... ... толық әрі нақты білімге қарай
ойдың қозғалысын көрсетеді.
Сұрақтың пайда болу ... бірі ... жеке ... ... ... ... ... бір реакциялардың
жоқтығы, ол туралы мәліметтердің жеткіліксіздігін атауға болады.
Сұрақ проблемалық жағдайларды болдырмау құралы ретінде ... ... ... автордың айтуы бойынша, субъект пен объект арасындағы енді,
алдағы уақытта болатын тартыстан ... ... ... және ... ... әрі ... ... алумен сипатталады. Осыған орай сұраулық
мәселесіне байланысты ғылымда үлкен мәселелер қозғалды: сұрақ пен пікірдің
өзара байланысы туралы, сұрақтағы білу мен ... ... ... ... құру мен ... ... туралы.
Сұрақ логикалық формалардың бірі болып табылады. Ол, ... ... ... бір ... ... ... Кез келген сұрақ, ең
алдымен, негіз (базис) немесе ... алғы ... деп ... ... ... қамтылады. Сондай-ақ сұрақта оның жетіспейтінін және білімді
әрі қарай кеңейту мен толықтыру ... ... ... ... ... ... пен ... арасындағы қатынас нақты
қарастырылмады. Сұраулы сөйлемдердің логикалық теориясын жасауға Аристотель
талпыныс ... ... оның ... ... ... ие ... ... ұзақ уақыт бойы тек тұжырым мен терістеу туралы ғылым ретінде
дамыды. ... ... ... ойлаудың жеке формасы ретінде
қарастырмады, оны ... ... ... ... ... ... қажеттілігін көрмеді. Ресейдегі ЖОО-на арналған
оқулықтардың авторларының бірі П.С.Попов логикада сұрақ ... ... ... ... бөлімдері, яғни, түсінік, пайымдау, ой қорытындысы сияқты тең
қарастырылмады деп атап көрсетеді [1.21]. Бірақ та, ағылшын тарихшысы ... ... ... «білім жиынтығы «сөйлем», «пікір»,
«пайымдау» немесе ... да ... ... ғана ... сонымен бірге
олармен тұжырымдалатын актілерден де тұрады. Тек ... ғана ... ... елемейтін логика – жалған логика» [2. 339].
Кейін ХХ ғ. 30-60 жылдардағы ... ... ... ... және т.б. зерттеулерінде сұрақтың өз ерекшелігі
бар ... ... Бұл ... ... ... ... ... интеллект, басқару, оқыту салаларындағы ... ... ... ... сұрақ-жауап бірліктерінің жиынтығының білімінен ... ... ... (гр. ... – сұрақ формасындағы),
немесе интеррогативті (лат. interrogativus – сұраулы) логика деп аталады.
Эротематикалық логиканың ... ...... қарастырайық.
Сұрақ диалогта басты рөл ... ... ... ... белгісіздіктің шешімін табуға және жаңа, нақты әрі толық білім
алуға, сондай-ақ қарым-қатынас жасаушы адамның ойы ... ... ... ... жете ... болады. Түсінік пен пайымдауға қарағанда,
сұрақтар адамдардың танымы мен қарым-қатынас ... ... ... ... қажеттілікке назар аудартады, олардың берілуі, құрылуы таным мен
қарым-қатынас жасаудағы түрлі қиындықтар мен қайшылықтарға ... ... ... ... ... былайша сипаттауға болады:
«– в нем обозначено, хотя и ... ... ... или рема
вопроса;
– в нем ... ... ... в виде предпосылок тема
вопроса);
– в нем ... ... ... от незнания (непонимания) к
знанию (пониманию), от данного к искомому (от ремы к ... ... ... адамдардың ойлау жүйесі мен ... ... ... болып табылады. Бұл логикалық-тілдік құрылым
екі қызмет атқарады. ... онда ... орта ... ... ... ... табады. Бұл – танымдық, немесе эпистемикалық
қызметі. Екіншіден, сұрақ пен жауап арқылы бір адамнан екінші бір ... ... ... мен ... берілуі жүзеге асады. Бұл ... ... пен ... – бір ... ... бір-біріне қарама-қарсы екі
жарты: сұрақ – ол өзіне жауапты күтетін ... ... ... ал жауап –
сұраққа орай айтылған пікір, пайымдау болып табылады.
Осыған орай ... ... ... ... ... ... және әртүрлі уақытта логика, философия, психология ... ... ... ... нысаны болып келді. Алайда сұрақтың ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермейді. Сондықтан да ойлаудың тілдік тәжірибесі
сөйлеудегі сұрақты жүзеге асыру шартына назар аударуға міндеттейді.
Лингвистика ғылымы сұраулық мәселесін зерттеумен ... ... ... ... теориясы аясында
зерттейді. Фонолог және фонетист ... ... ... сөйлеудің
түрлі типтерінің интонациясын зерттеуде кездеседі.
Сұраулық мәселесіне арналған көптеген ... ... ... ... ... сөйлем ретінде сұрақтың міндетті
түрде ақпаратқа ие семантикалық түсінігінен ажырату ... ... ... «К ... ... ... обычно относят
наличие в нем специальных слов (частиц, союзов), ... и ... ... ... Под ... один из видов цели сообщения, а именно, побуждение собеседника
ответить на обращенную к нему речь» [4. 88].
Коммуникативтік-функционалдық ... ... жеке ... ... ... ... ... ал мазмұны жағынан ақпарат ... ... ... деп ... [5. О.Есперсен 1958]. Сол
сияқты Е.В.Падучева сөйлемдерді стандартты (жеке сұрақ) және стандартты
емес ... ... ... ... ... ... ... пікір) сөйлемдерге ажыратады. Ал Н.И.Жинкиннің пікірі бойынша
«...сұраулы сөйлемде сұрақ ... да, ... ... ... бір ... болудың түрлі түрлері қатар болуы мүмкін... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасау
процесінде оның мағынасын анықтауға жеткіліксіз болады» [4. 89]. ... ... ... ... мысалы, В.И.Петрянкин, сұраулы сөйлемдерді
талдағанда ... ... ... ... керектігін
алға тартады.
П.Рестанның пікірінше, сұрақ дүние жүзінің ... ... ... рөл ... ... сұрақтың формасы, автордың
көрсетуінше, «не универсальна, так как не все ... ... ... и
теми же средствами выражения категории вопросительности» [6.28].
Орыс тілінің грамматикалық оқулықтарында ... ... ... ... ... ... мен ... шылауларының орын тәртібі мен
интонация құралдарымен өзара байланысы анықталған. Алайда ... ... ... ... ... ... құраудағы
интонацияның рөлі ерекше екенін көрсетеді (А.М.Пешковский, И.П.Распопов,
П.Рестан, т.б.). Бұл ... айта ... бір ... ... ... ... сияқты маңызды құрал ең соңынан аталуы дұрыс емес. Орыс
тіліндегі сұраулы ... ... бірі ... ... ... ... «без учета интонационных ... ... ... ... ... неполным» [6.502] деген
пікіріне қарамастан ұзақ уақытқа дейін ... ... ... ... ... ... ... мағыналық
көпмәнділігін шешіп, анықтау үшін қолданылатын құрал ретінде ... ... ... ... рөліне Н.И.Жинкин назар аударады.
Оның пікірінше, «кроме чисто формальной, интонация выполняет и ... ... ... значение, но интонация накладывает на них свою
переозначающую печать. ... ... ... чем ... ... [4. 90]. Ғалымдардың мұндай қорытынды жасауына
психологиялық ... ... ... ... Бұл ... ... пікірдің субъектінің ... ... ... ... Бұл ... ... Аристотельдің
«Метафизикасында» да айтылады, ол алғашқылардың бірі болып сұрақты таным
процесінің таң қалу ... ... ... ... басты бөлігі
ретінде қарастырады.
Осыған байланысты психология, психолингвистика, сөйлеудің онтогенезі
саласындағы соңғы зерттеулер нәтижесі сұраулық категориясы шын ... ... ... және оны ... ... тар шеңберінде ғана
емес, басқа да ғылыми пәндердің зерттеуін қажет ететінін ... өз ... ... ... ... ... ... жүйе сөйлеуде мағына ажыратқыш және
эмоционалдық қызмет атқаратын интонациялық бірліктердің ... ... ... тіліндегі сұраулықтың интонациялық белгілері ғалым
М.Базарбаеваның еңбектерінде жақсы зерттелген. (Ғалымның ... ... ... ... құбылыстарды зерттеудің бірінші мәселесі фактілерді топтап,
классификациялау болып табылады. Сондықтан сұраулы сөйлем ... ... ... оның ... ... арасындағы орны мен олардың өз
ішінде қандай топтарға, түрлерге бөлінетінін айқындау қажет.
Қазіргі тіл ... ... ... ... ... ... сұрау мақсатында айтылады. Сондықтан да мұндай сөйлемдер сұраулы
деп аталады. Мысалы, Ғ.Қалиевтің «Тіл ... ... ... ... ... мынадай анықтама беріледі: «Сұраулы сөйлем –
басқа ... ... алу ... ... сөйлем» [7.316]. Бұл
концепцияны тексеру үшін сұраулы ... мен ... ... не деген
сұраққа жауап іздеп, арасын ашып алу керек. Сұраулы сөйлемнің белгілеріне,
әдетте, сұраулық шылаулардың, сұраулық интонацияны, арнайы орын ... Ал ... деп ... ... ... бір ... ... түсуші адамды оған қаратыла айтылған лебізге жауап беруіне
түрткі болуды айтады. Егер осы қағиданы басшылыққа алатын ... ... ... ... ... ... ие емес ... шығады. Бұл
топқа, әсіресе, риторикалық сұраулы сөйлемдерді жатқызуға болады. ... ... тән ... ... ие ... да, ... жауап
беруге ешқандай да түрткі болмайды. Мұндай жағдайлар грамматикалық
оқулықтарда факт ... ғана ... ... пікірінше, фактіні
анықтау әлі мәселені ... ... ... ... ... ... ... жағдайда пікір немесе қайшы хабарды білдіретіні
әлі де ... ... ... Бұл ... ең алдымен сөйлем түрлерінің
сипаттамаларын жазғанда үлкен алаңдатушылық тудыру керек деп көрсетеді
[4].
Сонымен ... тағы бір ... ... назар аудартады. Мысалы, кез
келген сөйлемнің, тіпті, күрделі сөйлемнің құрамындағы бір сөз сұраулық
интонацияға ие ... онда ... ... ... ... ... аталады.
Алайда, күрделі сөйлемнің құрамындағы бір компоненті хабарлы интонациямен
айтылса, ал екінші компоненті сұраулы интонация ... онда ... ... түрінің бірігуі деп мойындаған жөн болар еді. Мысалы, Егер ... ... ... қашан келесіз? сөйлемінің бірінші компоненті шартты
интонация да, екінші сөйлемі сұраулы интонациямен айтылады. Біз ... ... ... ә? ... тек бір ғана ә мүшесі сұраулық
интонацияға ие болып тұр, дегенмен ... ... де ... ... ... ... тұр, ал ... сөйлем жауап беруді, келісімді, немесе
қарсы пікірді ... ... ... ... сіз ... ... Ал шын мәнінде, іс жүзінде сіз ештеңе де ұйымдастыра ... ... ... компоненті сұраулы интонациямен, ал соңғы компоненті
болымсыз сөйлем, ал жалпы алғанда сөйлем ... да ... алу ... ... ... ... туралы жеке мәселе сөйлемнің
әлдеқайда жалпы әрі ... ... ... ... ... сөйлемдердің мәселесі Аристотель концепциясының негізінде айтылып
келді. Аристотельдің пікірі бойынша, кез келген лебіз бірдеңені білдіреді,
бірақ кез келгені пікір ... ... ... ...... бірақ
олар пікір де, қайшы пікір де білдірмейді, сондықтан оларда ... ... ... де жоқ ... Ойшылдың осы пікірі кейінгі грамматикалық
зерттеулерге негіз болып, тек сұрақ мәселесі ғана емес, ... мен ... мен ... ... де ... ... ... [4]. Сондықтан да
көптеген жылдар бойы логика мен грамматикалық оқулықтарда хабарлы сөйлем
пікір білдіреді, ал басқа ... және ... ... ешқандай пікір
жоқ деп жазылып келді.
Кеңес логикасы аталған Аристотель концепциясына қарсы пікір білдірді.
П.С.Попов пен П.В.Таванецтің еңбектерінде сұрақ пікір мен ... ... ... ... алға ... ... ... «сұраулы
сөйлем кей жағдайларда пікірге жақын, оларды екі форманың да ... ... де ... та, пікір де) сөйлемге ұласатыны біріктіреді.
Дегенмен сұрақ – ол сұрақ, ал пікір – ... ... ... дей келе, автор
пікір шындықты білдіреді, ал егер біз сол ... ... ... ... ... жоқ сұраққа айналады» деп қорытындылайды [8. 18].
Жоғарыда аталған пікірлер бұйрықты, сұраулы және ... да ...... ... процесінің түрлері деп айтуға негіз
болады. Сөйлеу (немесе ... бір ойды ... Бұл ой ... ... де) ... онда ... бағынышты пікірлердің тұтас жүйесі жатыр
деп айтуымызға болады.
Сұрақтың семантикалық құрылымы әлдеқайда күрделі және Н.Т.Сычеваның
пікірінше, ... ... ... ... ... ... с одновременной характеристикой ее как
данности), ... ... ... ... на ... неопределенность) және директивность ... ... на ... с ... ... его ... по
мере возможности указанную неопределенность) білдіреді. При этом ... ... ... выражение априорной убежденности говорящего
в том, что задача, которая ставится говорящим перед слушающим, тому по
силам.
Сөйлем күрделі ... ... ... табылады және кез келген ... ... ... екі жағы бар: ... жағы ... білдіру
құралы) және мазмұны (мағына, ... ... ... ... құрылымдық аспектісі айналысады, ал ... ... ... және ... ... ... сөйлемдер формальді-грамматикалық және семантикалық
құрылымдарымен, ... ... ... ... ... ... ... да әртүрлі параметрлерге сүйеніп
жасалады. Сұраулы сөйлемдердің түрлі түрлерін қарап, жүйелеу оларды бөліп
топтастыруда сұрау мағынасының құрылым мәселесі, сұрақтың когнитивті ... ... ... лингвистиканың жалпы теориялық
мәселелері ғана емес, сонымен бірге логиканың да, психология, ... да ... ... ... ... Ибн ... еңбектерінде айтылды.
Философ «ғылыми сұрақтарды» мынадай түрлерге бөлген: бар ма? ... бар, ... ... ... зат бар ма?), ... не?
(заттардың сапасы туралы сұрайды және екі түрі бар: ... ... және ... дегеніміз не?), қандай? (заттар туралы сұрайды),
неге? (себебін сұрайды, екі түрі бар: сен неге бұлай ... және бұл ... ... а) ... ә) лепті; б) бұйрықты: 1) тікелей бұйрықты,
біреуді бір істі орындауға ... уәжі бар; 2) ... ... «своим побуждением имеет стремление ... ... ... в ... речи ... о том, что ... в своей речи выражает
как являющееся в его мысли неизвестным или вызывающим ... ... ... ... ... [10. ... сөйлем сөйлеуде, ең алдымен, сұрақты білдіру үшін қызмет ... ... ... табылады. Сұрақ – авторда болатын ақпараттың
белгісіз бөлігін іздеуге бағытталған коммуникативтік әрекеттің ... ... ... жүзеге асыру үшін сұраулы сөйлем құрамында арнайы
құралдар болады, олардың көмегімен сұраулық мағынаның екі ерекше компоненті
білдіріледі: «білмеушілік, ... ... мен ... ... ... тіл ... ... сөйлемнің өзіне тән қасиеті ... ... ... ... ... бірақ кез келген сұраулы
сөйлем ондай қасиетке ие ... оған ... ... ... ... («чистые
вопросы») және «сұрақтан хабарламаға өтетін сипаты бар» сөйлемдерді ... [11.350 ]. ... ... ... ... ашық ... ... сөйлемдер, яғни, реалды, ақпараттық, таза ақпараттық,
прототипті және ашық сұрақты ... ... ... яғни,
ақпараттық емес, презумптивный, презумптивно-информативные, квази-вопросы,
псевдовопросы, аффективные и ... ... ... ... сөйлемдердің синтаксисі» [6] атты жұмысында ... ... ... ... ... ... ... топтайды: 1) таза ақпаратты сұраулы сөйлемдер; 2) презумптивті
сұраулы сөйлемдер; 3) риторикалық ... 4) ... ... ... яғни ... ... ... тек
белгілі бір фактіге ... ... ... ... осы ... болымды/болымсыздық (положительность/
отрицательность) жағынан форма мен мазмұн арасында сәйкестік ... ... ... сөйлемдер, олар да презумптативті ... ... ... ... ... ... сұрақтар сияқты айтылған
пікірге қайшы келетін мағынаға ие.
О.С.Ахманова сұрақтың сан алуан ... ... ... ... қарсы сұрақ, қосымша (вторичный), двойной,
делиберативті, ... ... ... жалпы, бөлшектік (талғаулы),
риторикалық, арнайы, тұжырым сұрақтар (утвердительный) [12. 84-86].
Орыс тіліндегі ... ... ... ... ... ... Оның көрсетуінше, логикалық
классификацияда лингвист ғалымдардың сұраулы сөйлемнің ашық ... түрі ғана ... ... құрылымның ерекшелігінің шыққан бастауын білу сұрақты
логикалық категория ретінде зерттеуге мүмкіндік ... ол кез ... ... ... ... ... негізінде жатқан екі
құрамды компонентті, нақтырақ айтқанда, ... мен ... ... беретін тек ерекше формасы ғана емес, сонымен қатар функционалды-
мазмұнды сипатқа ие «имплицитті түрде берілген бастапқы пікір-констатация
мен сұрақтан» ... ... ... логика-семантикалық қасиеті
зерттеушілерге аталған құрылымның семантикасын ... оның ... ... ... ... береді. Ал кез келген ... пен оның ... үшін ... ... ... зерттеушілер жауапты сол іздеудің нәтижесі ретінде
қарастырады. Сұраулы құрылымның жауапқа ... оның ... ... ... ... ... себебі «сұрақ
мағынасының астарында осы сұрақпен бірге берілетін жауаптардың жиынтығын
түсінген дұрыс». Сұрақты қою ... ... ... ... ... ... ... Д.Гордон, Дж. Лакофф, А.Е.Супрун) сұраулы ... ... ... ... ... ... А.Вежбицкаяның
пікіріне сүйеніп, сұрақтың басты компоненті – бірнәрсе жайлы білу; ...... ... ... ... ... дұрыс [13].
Сонымен бірге кейде сұраулы сөйлемдер ... ... ... түрі
деп қарастырылатындықтан, Н.Т.Сычеваның пікіріне сүйеніп, сөйлемдердің
түрлі құрылымдық ... ... ... және ... маңызды болып табылады, сондықтан да біреуін ... ... ... ... ... қарай хабарлы, сұраулы, лепті, бұйрықты
сөйлемдер болып бөлінетіні белгілі.
Адам сөйлегенде өзінің ойын, бір ... ... ... ... ... ... көңіл күйін, көзқарасын таныту үшін ... ... ... ... Осыған орай да біреуден бір мәселенің, оқиғаның, істің жайын
т.с.с. білу үшін ол әртүрлі сазды сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... сазымен қатар белгілі бір
грамматикалық белгілер де еске ... Бұл, ... ... ... ... ... ... Мәселен, құрамында сұрау есімдіктері,
сұрау шылаулары қолданылған түрлердің сұраулы сөйлемге айналуы – олардың
грамматикалық белгілерін ескерудің ... ... ... ... ... отырған адамның) ақпаратын
тыңдаушыға (қабылдаушыға) білдіру үшін ... да, ... ... ... ... ойға ... Қартқожалар қалаға
келді. Семей бұрынғыдай емес, түрленіп қалыпты (Ж.Аймауытов).
Бұйрықты сөйлем – белгілі бір іс жайында ... ... ... ... ... тілде де, сөйлеу тілінде де жиі ... ... ... ... кездеседі. Мысалы: Қажы! Қысқарт тіліңді!
Шауып алармын! Күліңді көкке ұшырармын! (Ж.Аймауытов).
Лепті сөйлем – ойдың айтылу мақсатына ... ... ... ... Ол біршама тиянақты ойға сөйлеушінің эмоциялық сезімін қоса білдіру
үшін жұмсалады. Лепті сөйлемдердің мағыналары адамның өкініші, қорқынышы,
таңдануы, ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы: - Әй,
қарағым-ай! Сен ... ... ғой! ... ... ... едің.
Әттең ұл боп тумадың, не керек, не керек! (Ж.Аймауытов).
Сұраулы ... ... ... ... тыңдаушының ой-пікірін білу
мақсатымен айтылады. Ал өзінің екінші ... ол ... білу ... ... ... беру мағынасына ие. Сондықтан да сұраулы ... ... ... ... ... ... тіл ... сұраулық мақсаттың сұраулы сөйлемдер арқылы
берілу ... ... ... бар. Бір ... ... сөйлемнің
коммуникативтік типін қандай да бір ақпаратты сұрау ... ... емес ... ... ... Оған ... – бұл ... қатаң
лингвистикалық емес, сондықтан да тілдік фактілердің объективті сипаты
негізіне жатпайды. Аталған критерий тілдік құбылыстарға таза ... ... ... ... ... сұраулық форма мен сұраулық
мағынаның арасында теңсіздік проблемасы ... ... ... бұл ... сөйлемнің түрлі типтерінің интерференциясының
түрлі формаларымен байланысты. Сөйлемдердің жеке коммуникативті түрлерінің
арасындағы байланысу ... ... ... ... ... – лепті», «сұраулы – хабарлы» туралы айтуына негіз
болды. Сұраулы ... көбі ... ... ... ... ... да
(сұрау белгісі арқылы берілсе де) сұраулық мағынаны білдірмейді. Ал, ... ... ... ... ... ... ... да, мағынасы
жағынан сұраулы болып келеді. Алайда сұраулы сөйлемдердің коммуникативтік
бағытын ... тыс ... ... ... ... ... сөйлемдердің
функционалды ерекшеліктері жағдаят не ... ... ... ... да ... ... ... репликасымен тығыз байланысты
диалогтық ... ... ... ... ... соңғы жылдары тіл білімінде тілдің коммуникативтік
аспектісіне зерттеушілердің ... ... ... Тілдің
коммуникативтік жағын зерттеу зерттеушілердің алдына жаңа проблемаларды
қойды. Жеке алынған ... ... және ... ... ... тек түгел мәнмәтін көлемінде қарастырғанда
ғана мүмкін болатыны ... ... ... еңбегінде сөйлемдердің коммуникативтік
жағынан сұраулы және сұраулы емес болып бөлінуі мына ережеге негізделеді:
«хабардың, коммуникативтік тапсырманың мақсатына қарай айырмашылық ... ... емес ... ... ... ... хабарлама болады,
сөйлеуші (немесе жазушы) белгілі бір ақпаратқа ие болады да оны ... ... ол бір ... ... ... және ... етіп баяндайды,
өзінің қалауын, немесе талабын білдіреді. Сұраулы сөйлемдердің бірінші
қызметі – хабарламаны ... ... ... ... басқа біреуден
ақпаратты білгісі келетінін білдіреді [3].
Алайда тілдің ... ... ... ... 50-
жылдардың өзінде-ақ пайымдау мен сөйлемдерге ... ... ... ... ... жатады» деген тұжырым алға тартылды
[14. 218].
О.Есперсен «Грамматика философиясы» еңбегінде сұрақ өз кезегінде
өтініш, ... ... ... нақтырақ айтқанда, бірдеңе жайлы хабарлауды
сұрау, қажетті ... ... ... әр түрлі болуы мүмкін, яғни, шын
мәнісінде бұйрықтан бастап сыпайы өтініш, сұрауға дейінгі мазмұнда келеді,
ал жауапты ... ... де, ... ... ... болады. Қарапайым өтініш,
сұрау мен сұрақтың арасындағы жақындық туралы сұрақтың бұйрық райға ... ... бола ... дейді. Осылайша ғалым сұрақтың екі ... ... два типа ... ... ли он ... – пример
первого типа, а «Что он сказал?» – пример второго типа. Для этих ... ... ... ... термины: «вопрос, требующий ответа «да»
или «нет» или «категорический вопрос в отличие от ... ... ... в отличие от «вопрос к слову»; «вопрос ко ... в ... от ... о ... или ... ... ... или «вопрос о фактах», «вопрос требующий подтверждения»
в отличие от «определяющий ... [5. ... орай ... ... де хабарлама, белгілі бір белгі,
жағдай, заттың қасиеті мен қатынасы ... ой ... ал бұл ... емес ... барлық топтарымен біріктіреді.
Сөйлемнің коммуникативтік мақсат құруының белгісі, яғни, сөйлеушінің
коммуникативтік позициясының көрінісі, ... ол ... ... ... ... тек ... ... етеді ме, болмаса айтайын деп
отырған ақпараты, ол жайлы бірнәрсе білгісі келетіні, яғни ол ... ма ... ... жатыр ма деген ... ойы ... ... ... және ... емес деп бөлудің негізіне ие.
Сөйлемдерді сұраулы және сұраулы емес деп бөлу құрылымдық-синтаксистік
бағыттың аясында қарастырылады. Онда сөйлемдегі модальдық ... ... ... негізгі шарты ретінде сөйлеушінің ерік білдіру сипаты
мен ерік білдірушілікті бағыттау дәрежесі, яғни, нақты сөйлеу ... ... ... ... ... ... байланысты
факторлар танылады дейді. Сөйтіп сұраулы және ... ... ... деп бір ... ... Осыған
байланысты сөйлемнің модальдық және ... ... ... құбылысқа айналады, себебі сөйлемдерді функционалды тип
ретінде бөлу, ең ... ... ... ... ... беретіндей оның қолданылмалығы басшылыққа алынады.
Сонымен қатар сұраулы және ... ... ... ... ... түрі болып табылады, сондықтан олардың
өзіндік жеке ерекшеліктері бар. Сұраулы сөйлемдердің бірінші қызметі ... ... ие, ... және ... ... ... іздеуге» бағытталған, яғни адресатты сөйлеушіге ... алу ... ... ... ... ал ... коммуникативтік мақсаты сөйлеушінің адресатты қандай да бір
іс-әрекетті істеуге итермелейді.
Сұраулы-хабарлы ... ... ... және ... жатады.
Сұраулы сөйлемдер өзінің бірінші қызметін бейтараптағаннан кейін
өздерінің екінші қызметтерін, яғни ... болу ... ... тек қана вербалды әрекетке емес, жалпы белгілі бір іс-әрекет
жасауға түрткі болады.
Сұраулы сөйлемдердің функционалдық көпсемасы хабарлама, ... ... ... ... ... т.б. ... көрініс табатын сұраулық форманың көп құрамды құрылысымен
анықталады. Пікір ... ... ... ... ... ... ... тілдің өз ішкі заңдылығы негізінде
хабарлама немесе түрткі болу сияқты ... ... ... ... Ал бұл өз ... сөйлемнің лексика–морфологиялық және
синтаксистік деңгейінде орын ... ... ... ... жауап алуды мақсат етпейтін
сұраулы сөйлемдерді ... ... ... ... емес ... ие ... «жартылай
сұрақтарға», «жалған сұрақ», т.б. деген терминдермен атап келеді.
Ал біз өз зерттеуімізде ... ... ... ... ... ... түрлілігі ретінде қарайтын ғалымдардың
пікіріне қосыламыз.
Сонымен, сұраулы сөйлемдердің грамматикалық сипаты туралы ... ... ... түйін жасауға болады: Сұрақ ... бірі ... ... Ол, ереже бойынша, автордың белгілі бір
білім шоғырына ... ... ... болу ... ... ... ... белгілі бір объект туралы ақпараттың
жоқтығы немесе жеткіліксіздігін атауға болады. ... ... ... ... шешімін табуға және жаңа, нақты әрі
толық білім алуға, сондай-ақ қарым-қатынас ... ... ойы ... ... ... ... жете ... болады. Түсінік пен пайымдауға
қарағанда, сұрақтар адамдардың танымы мен қарым-қатынас жасау кезінде
пайда болатын түрлі қажеттілікке ... ... ... ... құрылуы
таным мен қарым-қатынас жасаудағы түрлі қиындықтар мен қайшылықтарға
байланысты.
Сұрақ ... ... ... логик ғалымдар пікір білдіргенмен, сұрақ
пікір, пайымдаудың қасында кенжелеп дамыды.
Н.И.Жинкиннің ... ... ... ... ... ... да,
тұжырым пікір, сондай-ақ бір іске түрткі болудың түрлі түрлері қатар болуы
мүмкін... Сондықтан дәстүрлі грамматикада ... ... ... ... ... процесінде оның мағынасын анықтауға
жеткіліксіз болады». Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі ережеге сәйкес, ... ... ... ... ... айтылады. Сондықтан да мұндай сөйлемдер сұраулы
деп аталады. Бұл концепцияны тексеру үшін ... ... мен ... ... ... ... ... арасын ашып алу керек. Сұраулы сөйлемнің
белгілеріне, әдетте, сұраулық шылаулардың, ... ... ... ... ... Ал сұрақ деп қарым-қатынас жасау мақсатының бір
түрін, яғни ... ... ... оған ... ... лебізге
жауап беруіне түрткі болуды айтады. Сұрақ – сөйлеуші ... ... ... ... бағытталған коммуникативтік әрекеттің түрі.
Сұраулы сөйлем – ең алдымен, ... ... ... және ... ... бір ... басқа, біріншіден, белгісіз нәрсені
атайтын, ... ... ... ... ... ... ... ақпаратты іздеуге және табуға бағытталуды табуын талап
ететін арнайы құралдары бар күрделі синтаксистік бірлік. ... ... ... ... амал ... ол ... да ... мысалы,
эмоцияны білдіру, ақпараттың хабарын, шақыру, т.б. қызметтерде жұмсалады.
Осы қағиданы басшылыққа алып, көптеген сұраулы сөйлемдер ... ... көз ... Олар ... ... тән ... белгілерге
ие болса да, әңгімелесушіні жауап беруге ешқандай да ... ... ... ... ... факт ... ғана ... пікіріне сүйене отырып, а) хабарлы; ә) лепті; ... деп ... ... ... ... жөн (1956; ... басты компоненті – бірнәрсе жайлы білу; ал бұйрықтыда – біреуге
үстемдік етумен ерекшеленетінін атаған дұрыс.
Логика мен грамматикалық оқулықтарда хабарлы ... ... ... басқа бұйрықты және сұраулы сөйлемдерде ешқандай пікір жоқ деп жазылып
келді. Пікір ... ... ал егер біз сол ... ... ... ... яғни ... білдірмейді деп қорытындылауға болады.
Сұраулы сөйлемдер өзінің бірінші қызметінде тек белгілі бір ақпарат
алу үшін жұмсалып, логика тұрғысынан ... ... ... пікірді,
шындықты білдірмейді. Ал екінші қызметі – белгілі бір нәрсе туралы ақпарат
беруде – ... ... ... түрлерімен ұштасып, сұрақтың өз
бойында түрлі пікірлерді білдіретін қасиетке ие болады. ... ... ... бұл қыры ... ... ... толық дәлел бола алады.
Сондықтан да сұраулы сөйлемдердің коммуникативтік аспектісін зерттеу
зерттеушілердің қызығушылығын тудырып отыр. Жеке ... ... және ... ... ... ... тек түгел
мәнмәтін көлемінде қарастырғанда ғана мүмкін болатыны анықталды.
1.2. Сұраулы сөйлемдердің лингвистиканың зерттеу нысаны ретінде жалпы
тіл ... мен ... ... ... тілдерінің грамматикасы» атты жалпытүркі
грамматикасы 1896 жылы Қазанда басылып шықты. Онда фонетика, морфологиялық
зерттеулермен ... ... шолу ... ... тілдерінің синтаксисі де
қарастырылған. Автор сөйлемдердің құрылымы мен айтылуы немесе интонациялық
түрлері бойынша бөлмеген. Ол түркі сөйлемдерін тоғыз ... атап ... ... ... ... ... ... хабарлы, сұраулы,
шартты сөйлемдер» [15].
VII-IX ғғ. түркі руникалық ескерткіштер тілін қарастырған А.Н.Кононов
сұраулы сөйлемдердің екі ... – ашық ... ... сөйлем және
сұраулы-бұйрықты түрін көрсетеді [16. 222].
Чуваш тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Мұнда сұрақты білдірудің
амалдары мен ... ... және ... ... ... сұраулы сөйлемдерді төмендегідей түрлерге бөліп
көрсетеді:
1. Ақпараттық сұрақтар, мақсаты – ... алу, олар өз ... ... және ... ...... ... болжам), яғни болжалды-ақпараттық. Бірінші түрдегі сұрақтың
(таза ақпараттық) мақсаты – ... ... ... ... ... ... аз не көп мөлшерде болсын жауап туралы
пікір, жауаптың бір бөлігі ... ... емес ... ... ... ... алу мақсатында
айтылмайды – а) жеке және құрылымды риторикалық, ... ... ... ... ... ... ... жағынан олар
қызықтырып отырған нәрсе туралы пікір не жоққа шығару болып табылады, яғни
риторикалық сұрақтар және ... және ... ... ... емес аффективті, яғни эмоционалды және болжалды сұрақтар.
3. Сұраулы-бұйрықты сөйлемдер немесе директивті сұрақтар ... бір ... ... ... ... бір іске түрткі болу
тек жоғарыда аталған түрде ғана ... ... ... ету, ... жалыну
формаларында және тек бір әрекетке ғана итермелемейді [17].
1916 жылы А.Н.Самойлович «Қырым-татар грамматикасының тәжірибесі» атты
еңбегінде «болымсыз, ... ... ... ... ... бір
формаларын қолдануға байланысты сөйлемдер 1) болымсыз, 2) сұраулы, 3)
бұйрықты» болып бөлінеді дейді.
Г.Алпаров ... ... ... ... ... ... бес ... бөледі: сұраулы, лепті, хабарлы, бұйрықты, өкіну
сөйлемі деп ... ... ... ... бөлуде А.Н.Кононов сұрақтың үш
түрін көрсетеді: ашық сұрақты ... ... ... ... және ... [16. ... ... Х.Исматуллаев сондай-ақ
альтернативті сұрақты қосады [18. 33].
Айтылу мақсатына қарай сөйлемдерді үш түрге бөлу ... ... ... ... себебі аталған үш түр көп жағдайда бір-бірінің
орнына жүре ... ... ... ... ... басқа түрткі болу
мағынасы да болуы, ал ... ... ... ... ... мүмкін
деп көрсетеді. Алтай синтаксисін зерттеуші ғалым А.Т.Тыбыкова сөйлемдерді
хабарлы, ... және ... деп бөлу ... ... ... ... Сондықтан да, ең алдымен, алтай тіл ... ... ... ... ... ашық ... білдіретін
сұраулы сөйлемдер және жалпы сұраулы сөйлемдер болып бөлінген [19. 280 ].
Осындай бөліністі А.П.Долгова ... ... ... сөйлемдерге де
қатысты екі класқа бөледі: ашық сұрақ-сұраулы түрі – таза сұраулы ... және ... ... ... – бір ... екі ... ... қойылуы, бірін-бірі жоққа шығаруы) және
субъективті модальділік мағынасы бар ... ... ... ... ... ... ... және жалпы сұраулы түрі 1) ақпарат
беруші: а) экспрессивті, б) когнитивті, в) сұрақ-ойлау; 2) түрткі сұраулы
сөйлемдер [17. 10-13].
У.Б.Алиев ... ... ... ... үш типке
бөліп көрсетеді: а) сұраулы сөздер арқылы жасалуы; б) ... ... ... в) ... ... жасалуы [20. 81]. Бұл
бөлініс сұрақты ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің төртінші түрі – құрамында
сұраулы сөз бен сұраулық шылауы бар сұраулы сөйлемдер жатады. ... ... ... ... ... ... 1) ... сұрағы
бар сұраулы сөйлемдер; 2) альтернативті сұрағы бар ... ... ... ... [21. 342].
1981 жылы шыққан «Қазіргі ... ... ... ... ... ... қарай сөйлемдердің дәстүрлі бөлінісі (хабарлы,
сұраулы, бұйрықты, лепті) сақталған. Сөйлемнің әрбір ... ... ... ... ... ... ашық ... білдіретін
сұраулы және сұраулы-риторикалық сөйлемдер деген екі топқа бөледі. Ашық
сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер міндетті түрде ... ... ... ал сұраулы-риторикалық сөйлемдерде тікелей жауап болмауы да мүмкін.
Мәнмәтін мен коммуникативтік талапқа ... ... ... ... да ... мүмкін [22. 431].
М.В.Зайнуллин өзіне дейінгі зерттеушілер сияқты айтылу мақсаты мен
интонациясына қарай сөйлемдердің төрт ... ... ... ... та
бұйрықты және лепті сөйлемдерді біріктіріп, бұйрықты-лепті сөйлемдер деп
атайды, төртінші түр ретінде эмоционалды сөйлемдер жатқызылады. ... ... ... үш түрі егер ... да бір ... ... яғни лепті-хабарлы, лепті-сұраулы, лепті-бұйрықты және
таза лепті сөйлемдер болып аталады дейді [23].
Чуваш ғалымы А.П.Долгова сұраулы сөйлемдердің ... ... ... мен ... сұраулы сөйлемдерді классификациялауда
сұраулы пікірді құруды талдау мәселесі, сұрақтың когнитивтік ... ... ... ... ... психология, гносеология
және тіл білімімен байланысты басқа да ғылымдардың мәселесі белгілі бір
мөлшерде көрініс табады деген шешімге келтіреді дейді ... ... ... ... ... модальдылық және
құрылымдық-грамматикалық құрылымы, яғни сұраулы сөйлемдердің семантикалық
және құрылымдық сипаттары ескерілетін сұраулы сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... көп қолданылатын жалпы сұрақ
әртүрлі қызмет атқаратын төмендегідей ... ... ... жалпы ашық сұрақ, мұндай сөйлемдерде жауаптың қандай сипатта ... б) ... ... ... отырған мәселе туралы жауап болжалды
түрде белгілі; в) куәландырылған, сұраушының жауап алуда оның сөйлеуімен
келісім ... ... ... г) анықтаушы сұрақтар, сұрақ қоюшының
өзі қайталап сұрайтын сұрақтар; д) қайта ... ... ... ... ... болу және ... ... сөйлеу тіліндегі диалогтың сұрақ-жауап құрылымын
зерттеген Ф.С.Сафиулллина ... ... мен ... ... ... ... автор төмендегідей сұрақ-жауап репликасын
көрсетеді: 1) бейтарап сұрақ, жауабын болжаумен табуға болады; 2) болжалды
сұрақ; 3) ... ... ...... ... болжамды
түрде біледі және де келесі бір ... ... ... ... ... 4) ... ... 5) қайта сұрау [24. 38-41].
Қарақалпақ тіліндегі ... ... ... ... ашық ... білдіретін сұраулы сөйлемдердің төмендегідей
түрлерін көрсетеді: 1) ... ... а) жай: ... ... ... б) күрделі; в) біріктірілген: қысқа, усеченный; 2) жеке сұрақ; ... ... [25. ... ... ... ... интонациялық құрылымдарды анықтауға
арналып келеді. Мысалы, әзірбайжан тілінде 6 интонациялық құрылымдар
анықталған; қырғыз ... ... ... 3 ... якут ... ... ... 8 ырғақты-күй үлгілер
анықталған. Х.Юлдашева ... ... ... ... 10 ... кездеседі дейді [26. 20].
К.Н.Бичелдей хакас тілінің материалдары ... ... ... және ... ... ... тәсілге сұраулы шылаулар мен сұраулы ... ... ... ... ... мен ... сөздер арқылы жасалған
сұраулы сөйлемдерді жатқызады [27].
Қарайым тіліндегі сұраулы сөйлемдер екі грамматикалық тәсілдер арқылы
жасалады: 1) сұраулы ... ... ... ... ... ... осы
барлық грамматикалық құралдармен қатар міндетті түрде сұраулы ... [28. ... ... және орыс ... пікірін негізге ала
отырып, башқұр тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... сұраулы (сонымен қоса бұған болжалды
сұраулы сөйлемдер де ... ... ... ... ... ... ... сұраулы-пікір немесе сұраулы-болымсыз; сұраулы-
бұйрықты (императивті); риторикалық; ... ... ... сөйлемдер. Сұраулы және ... ... ... түрде
байланысты қажет етеді: сөйлеуші мен ... ... Осы ... ... ... сұраулы сөйлемдер сөйлеу актісінің ... ... ... ...... ... жауап алу мақсатымен
айтылатын сөйлемдер жатады; ақпараттық емес – ... ... ... ... үшін ... ... ... сөйлемнің мағынасын
жоққа шығару немесе тұжырымдау; директивті немесе түрткі сөйлемдер бір
іске немесе ... ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін сөйлемдердің айтылу мақсатына
сай түрлерінің бірізді ... жоқ. ... ... ... ... ... ... – хабарлы, сұраулы, лепті
сөйлемдерді ғана ... Ал ... ... ... тағы бір ... ... ... сөйлемдерді де жатқызады.
Түркі тілдеріндегі сұраулы сөйлемнің жасалу жолдары қазақ ... ... ... ... ... ... тіл білімінде осыдан 90 шақты жыл бұрын ірі ғалым-лингвист Ахмет
Байтұрсынов алғаш рет сұраулы сөйлемнің адамдардың пікірін, ойын ... мәні бар ... атап ... ... ... деп ... ... сөйлем дегеніміз – жауап сұрағанда
айтылатын сөйлем болып ... ... ... ... сұрау
белгісі (?) қойылады: Сен тамақ ішесің бе? Үйде кім бар? ... ... дәні көп пе? ... неге былғап лайлайсың? Мүмкін бе лайлауға осы
арадан? [30. 46].
Осыдан бастап, 1930 жылдан бері қарай ... ... және ... ... ... ... және оларды оқыту әдістері ... ... ... ... объектілері бола
бастады.
Профессор Қ.Жұбанов: «Сұрау есімдік, сұрау қосалқыларды қосып айтсақ
та, қоспасақ та ... ... ... сөз ... ... ... Осы
сазбен сөйленген сөйлем сұрау сазды атанады. ... ... ... ... ... Сөйтіп дауыс сазы деген – ... ... ... ... сөз ... ... ... амал болып
шығады.
Сөйлемді хабар сазды, леп сазды, сұрау сазды деп таптастыру ... өзі ... ... ... ... ... ... қандай
сазбен білдіргеніне қарай болып отырады [31. 202].
Сұраулы сөйлем жасауға қатысатын ... ... ... ... ... ... ... есімдіктері мен сұрау шылаулары деп аталса,
Қ.Жұбанов өз еңбегінде оларды сұрау саз және сұрау қосалқылары деп ... да бір ... ... жайт: профессор Қ.Жұбанов хабарлы, лепті,
сұраулы сөйлем деген терминдерді хабар сазды, сұрау ... яғни ... ... енгізудің қандай қажеттігі болғандығын да көрсетеді.
Ғалымның пікірінше, сөйлемді осылайша таптастырудың негізі атауынан-ақ
көрініп тұрсын дегендік. ... ... ... ... ... – сөйлемнің мүше құрылысына қарай жіктелгенін ... ... ... ... ... ... дауыс сазына қарай
таптастыруды басшылыққа алғаны белгілі.
1948 жылғы 6-7 кластарға арналған ... ... ... ... ... ... ... аударған: «Сұраулы
сөйлемді айтқанда, дауыс ырғағы сөйлем соңында онша ... ... ... болады. Жазуда сөйлем соңынан сұрау белгісі қойылады.
Автордың айтуынша, сұраулы сөйлемдер: а) сұрау ... ... ... ба, бе, па, пе); ә) ... есімдіктері арқылы; б) сұраулық мағына
интонациясы, дауыс ырғағы арқылы да ... (ой ... ... ... ... ... в) ... сұраулы сөйлемнің соңына кейде
«ғой, шы» ... де ... ... [32. ... жылы ... ... ... сөйлем туралы былай деп жазады:
«Қандай да болсын бір нәрсенің, кімнің, не, қандай екенін, ... ... ... ... ... келешегін білу үшін айтылған сұрау мәні
бар сөйлемді ... ... ... Сонымен қатар сұраулы сөйлем
жасалуының мынадай ... ... 1) ... ... тудыратын
сұраулық шылаулар; 2) сұрау есімдіктері арқылы сөйлемде сұраулық ... 3) ... ... ... сөзі мен «қыл, үшін, ... т.б. ... ... ... ... ... мағына туады: а)
сұрау есімдігі мен «қыл» көмекші етістігі бірігу арқылы, б) ... ... ... ... «ар» ... ... арқылы; 4) сұрау
есімдігі мен есімше бірігу арқылы және 5) интонацияның ... ... ... ... [33. ... ... ... пікірінше, сұраулы сөйлемдердің сұраулық
мағынадан айрылып қалатын ... да ... ... ... ... ... ... ғалымның пікірі ерекшеленеді. Олар: ... ... ... ... я ... болымсыздық мағынаны
білдіріп тұрған сұрау есімдіктері қолданылған сөйлемдер сұраулы болмайды;
2) құрмалас сөйлем құрамындағы алғашқы жай сөйлемдер сұрау мағыналы ... ең ... ... сөйлем болмаса, сұрау белгісі қойылмайды.
Сондай-ақ біреудің ойын білдіретін сөйлемдерден соң да ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді: 1) сұрау шылаулары арқылы; 2) диалогта қолданылатын
«ау, ә» ... ... ... ... ... ... беруді талап
ету арқылы; 3) «шығар, болар» деген модаль сөздердің ... ... ... ... ... бес ... ... қарайды: 1) ашық
сұрақты білдіретін, 2) қарсы сұрақты білдіретін, 3) ... ... 4) ... ... ... 5) ... сұрақты
білдіретін сөйлемдер [34. 14].
С. Аманжолов пен ... ... ... ... төрт ... ... а) сұрау есімдігінің қатысуы арқылы, ә) ма, ме, ба, бе, ... ... ... қатысуы арқылы, б) ғой, ау, ше-ші демеуліктері
арқылы; в) сірә, ә, ... ... ... ... г) ... ... деген модаль сөздердің қатысуымен, ғ) сұрау интонациясы ... ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Ғылыми еңбектердегі тіл біліміндегі бар сұрақтың классификациясын
шартты ... ... ... ... құралдарына қарай түрлері;
сұрақ-жауап кешеніндегі сұрақтың орын тәртібі бойынша түрлерге бөлуге
болады.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ең
алдымен синтаксис саласының аясында ғана қарастырылып келді деп ... ал ... ... ... ... оны ... бір ... үшін фонетикалық форма ретінде ғана қарастырылып келеді.
Сұрақ әрдайым дүниені түсіну мен қоршаған ... ... ... күші ... ... ... ... «вещь есть такое-то,
почему она есть, есть ли она и что она есть?». Бірнеше ... ... ... ... ... ... ... аспектіде
зерттеу қажеттігіне әкелді деуге болады.
Қорытындылай ... ... ... әлі ... ... ... ... сөйлемдердің түрлерінің бірізді классификациясы жоқ екенін байқауға
болады. ... ... ... үш ... ... түрлерін – хабарлы, сұраулы, лепті сөйлемдерді ғана
мойындайды.
Түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... тіліндегі
сұраулы сөйлемдермен көбінесе ұқсастау болып келеді.
ІІ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СҰРАУЛЫ СӨЙЛЕМНІҢ ТҮРЛЕРІ, ЖАСАЛУЫ
Сөйлем синтаксистің негізгі категорияларының бірі ... ... ... ... ... бұл ... ... беріліп келгенімен,
тілтанушы ғалымдар әлі күнге дейін ортақ пікірге келе ... Бұл ... ... ... ... ... түрлі критериялар, сөйлемді
сипаттаудың түрлі белгілерінің кешені бөлінді. Бұл, ең алдымен, ... ... ... болғандығына байланысты. Кез келген тілдік
бірлік сияқты, ...... ... ... және оның екі жағы ... жағы және мазмұн (мағына, мазмұн жоспары). Тілшілер оның өзара
байланысты төрт ... атап ... ... ... немесе
конструктивті), білдіру, жеткізу жоспарына сәйкес; мазмұны жоспарына
сәйкес ... ... және ... ... ... сөйлем мен сөйлеу терминдерінің қолданылу ерекшеліктері туралы
айту заңдылық. Мәселе синтаксистің ... ... ... ... көбінесе сөйлеу термині, немесе сөйлеу актісі
терминін қолданған жөн. Ғалымдардың пікіріне сүйене ... біз ... ... ... ең алдымен, предикативтік бірліктің
құрылымдық және мазмұндық құрылымы туралы ... ал ... ... ... қолданамыз, ал прагматикалық
аспектісімен байланысты сөйлеу актісі терминін қолданған ... ... ... ... ... аталған терминдердің қолданылуына байланысты
аражік қоюға принципті ... мән ... ... Өз жұмысымызда сұраулы
сөйлемдердің құрылымдық және функционалдық жағына баса ... ... ... оның кең мағынасында (күрделі синтаксистік
жүйенің кейбір жағдайларында және сөйлеу (лебіз) мәселесіне байланысты
кейде сөйлеу ... мен ... акті ... синоним ретінде
қолданамыз.
Осыған орай сөйлем әр деңгейі күрделі жүйе болып табылатын көпдеңгейлі
құрылымға ие. Әсіресе, оның ең ... ... ... жағы ... ...... көп деңгейлі құрылымы бар тілдік бірлік. Жай
сөйлем түрлі абстракцияның бірнеше мағыналарына ие» [17. 110]. ... ... ... оның ... жақтарының сипаттамасы анықталатын
көпдеңгейлі талдау қажет.
Тілдік бірлік ретінде сөйлемнің күрделілігі мен онда түрлі ... ... ... бар болуы сөйлемді топтау мәселесін анықтады.
Түрлі белгілері негізінде, яғни таза құрылымдық қасиетінен ... ... ... ... ... белгілеріне
дейін көптеген топтаулар жасалды. Сөйлемді айтылу мақсатына қарай бөлу де
аталған белгілер ... ... ... ... ... қарай
сөйлемдерді хабарлы, сұраулы, бұйрықты және лепті деп бөлгенде ... ... ... ... және экспрессивтілік
белгілеріне қарай бөлді.
Сонымен сөйлемнің коммуникативтік типтері туралы сұрақ ... ... ... тіл ... ... ... ... ең алдымен, коммуникативті-прагматикалық синтаксистің мәселесі
ретінде қарастырылады. Соңғы онжылдықта орыс тіл ... ... ... бар және сұрағы жоқ (оның әрқайсысында экспрессивті мән
мен түрткі болу мәні болуы да, ... да ... ... ... ... ... жіктеуде белгілі бір хабардың болуы (сұраулы емес
сөйлемдерде) немесе хабарды ... ... бар болу ... сипаты негіз ретінде алынады. Осыған қатысты орыс ... ... ... ... ... ... ... «Если
под целевым назначением понимать пердназначение в акте речевого ... в этом ... ... быть ... друг ... два ...... и вопросительные: первые используются
говорящим с ... ... ... ... ... ... – с ... получить от собеседника какую-то неизвестную
говорящему ... ... ... ... 156; 32). ... емес сөйлемдердің қарама-
қарсылығы құрылымдық жағынан да маңызды: сұраулы сөйлемнің сұраулы емес
сөйлемге ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі орын тәртібі және интонациясы.
Сондықтан да сөйлем күрделі тілдік бірлік бола отырып, көпдеңгейлі
құрылымға ие: оның білдіру, ... ... ... ... құрылымдық
деңгейімен сәйкес, мазмұны – семантикалық, коммуникативтік, прагматикалық
деңгейімен сәйкес болады.
Түрлі сұраулы сөйлемдер ... ... ... және ... арқылы ажыратылуы
мүмкін. Сәйкесінше оларды топтастыру да тіл білімінде әртүрлі белгілеріне
қарай жүзеге ... ... ... ... қызметіне қарай сұраулы сөйлемдердің
бірінші қызметі (сұрақ қызметі, яғни ақпараттың ... ... ... ету ... және сұраулы сөйлемдердің екінші қызметі
(пікір білдіру, түрткі болу қызметі) деп ... ... ... ... ... ашық ... ... сөйлем (реальды, ақпаратты, прототипті) және жалпы сұраулы
сөйлемдер (жалған сұрақтар, квази-вопросы, ... ... ... т.б.) деп ... да ... келеді. Бұл жіктеу де сұраулы ... ... яғни ... ... ... ... немесе кейбір ақпаратты білдіру (когнитивті немесе
экспрессивті), ... ... ... бұйрық ету, кеңес беру) негізделген.
Лингвистикалық прагматикада немесе сөйлеу теориясы актілерінде осы
принциптерді ... ала ... тура ... ... ... ... ... және жанама сөйлеу актілері ... ... ... деп ... ... сөйлемдердің құрылымдық ерекшелігіне қарай есімдікті және
есімдіксіз, ал кейбір ғалымдар оған қоса альтернативті сұраулы сөйлемдерді
ажыратады. Мұндай бөлініске сұраулы сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... талғаулық шылаудың болуы негіз болады.
Сонымен қатар сұраулы сөйлемді логикалық принципке сай жіктеу де бар;
ақпараттың қай түрі сұралып отырғанына ...... бір ... ма,
болмаса бір бөлшегі ма – жалпы сұраулы ... және жеке ... ... ... деп бөлінеді. Аталған бөлініс сұраулы
сөйлемдерді есімдікті сұраулы сөйлемдер және ... ... ... ... ... ... күтілетін жауап тұрғысынан ақпаратты
сұрақтар және ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Сұрақтың шығу себебіне, жағдайына, сұрақ-жауап кешеніндегі ... ... ... ... ... ... ... т.б. болып
бөлінеді.
Осымен қатар Ш.Баллидің сұрақтарды сұраулы пікірдің ... мен ... ... ... ала ... ... де (толық диктальды сұрақ,
жарым-жартылай диктальды сұрақ, толық модальды сұрақ, жарым-жартылай
модальды ... ... ... 35; 47-48) ... осы ... ... бөлу ... қатысты әрі қарай
дамытып, сұрақтардың жалпы ақпаратты, жеке ақпаратты, жалпы верификативті,
жеке ... ... деп ... ... назар аударады. (1; 57-60).
Орыс грамматикасында Е.А.Брызгунованың пікіріне сәйкес сұрақтардың
(сұраулы ... ... ... ... де бар. Бұл – сұрақтағы белгісіз
ақпаратқа байланысты жіктеу. Жіктеуге ... етіп екі ... ... ... ... мен сол белгісіздегі белгісіз ақпараттың
мөлшері алынады. Бұл белгілер бойынша сұрақтың бес түрі ...... ... ... ... сұрау есімдігімен ауыстырылатын
жағдайдың түрлі компоненттері болып табылады, белгісіз ... ... ... тең ... ие ... Екінші түрі де жағдайдың
түрлі компоненттері белгісіз ... ... ... және де ... бір мүшесі басқаларына қарағанда мүмкіндігі жоғары. Үшіншісі –
белгісіз мүше ретінде бір істің, сапа, белгінің, ... бар ... ... ... танылатын сұрақтар, барлық мүшелері тең мүмкіндікке ие.
Төртіншісі – белгісіз мүше ... ... ... ... ... ... ... тең мүмкіндікке ие. Бесіншісі –
белгісіз болып ... ... ... ... мүшесімен теңестіру
мүмкін немесе мүмкін емес сұрақтар, белгісіз қатардың бір ... ... ... ... басында Н.И.Голубева-Монаткина сұрақтардың жіктелуінің
барлық түрін қарастыра отырып, сұрақтарды ... 17 ... тән ... ... ... Ол ... ... коммуникативтік мақсатына
сай төмендегідей топтарға бөледі:
1. Монологты ... ... ... ... ... ... берушінің сұрақтар тобы (жауап беруде қайталама сұрақтар)
Б. Сұрақ ... ... ... Жеке сұрақтардың тобы:
а) белгілі бір істің, жағдайдың, ... бар ... жоқ ... ... болу ... ... мүшенің біреуінің ықтималдығы жоғары сұрақтар;
в) белгісіз мүшелердің барлығының да ... ... ... ... ... Класс несобственно вопросов:
а) берілген істің жағдайын анықтайтын сұрақтар;
б) қарама-қарсы істің жағдайын анықтауды білдіретін сұрақтар.
3. ... ... ... от ... ... к несобственно
вопросам; бұл ұқсастырылатын сұрақтар тобы (Долгова дисс.пайд.әдеб қарау
59; ... біз ... ... ... ... ... ... жіктеу мәселесінде сұраулы пікірді құруды талдау, сұрақтың
когнитивтік және ... ... ... ... ... ... тек лингвистика ғана емес, логиканы, психологияны, гносеологияны
және басқа да шектес ... ... ... ... ... айқын.
Сұраулы сөйлемді зерттеуде сөйлемнің көпдеңгейлік құрылымын ... ... ... ... ... болады. Біз коммуникативті
тұрғыдан қарастыратындықтан, сұраулы сөйлемнің формасы мен ... ... ... ... сай, ал одан ... айтар болсақ,
қарым-қатынас, коммуникация мақсатына сай анықталады. Сондықтан да тілдік
бірліктерді таңдау сөйлеушінің коммуникативтік ... ... Және ... ... ... сөйлемнің мағыналық та,
құрылымдық та негізіне әсер етпей қоймайды.
Кейбір ғалымдар сұрақты білдіретін сөйлемдердің ... ... ... ... ... бар ... ... және сұрақтың
өзін білдіру (56; 223) немесе сұрақты білдіру және белгісіз мүшені көрсету
(154; 217); кейбір ғалымдар үш компонентті ... ... бір ... ... ... атау және ... ... түрткі болу. Мысалы,
В.А.Портянникова сұраулы сөйлемдердің үш ... ... ... ... ... ... болу семасы (150; 6-8; 26; 10-11).
Н.Н.Самсонова Ш.Баллидің ізімен сұраулы сөйлемдерді диктум мен ... ... ... ... ... ... білмеушілік
нысаны (оның ойынша, бұл диктум, диктумның бөлшегі, ... ... ... ... ... ... ... және «білгім келеді» сияқты семантикалық ... ... ... ... ... көп ... ... Сөйлеу актілері теориясында және ... ... ... ең ... адамға басқа адамдармен ... ... ... ... мүмкіндік беретін реттеуіш қызметінде
жұмсалады. Сөйлеудің басты мақсаты қарым-қатынасқа түсушінің мінез-құлқына
бағытталуы болып саналады, демек, сөйлеудің ... ... ... болу ... табылады. Және бір пікірлерге қарағанда сөйлеу
актісінің алдын ала нәтиженің үш түрі ... ...... ... тыс ... ... әрекеті – пікірдің үш типін
анықтайды: хабарлау, түрткі болу, сұрақ (5; 323).
Сұраулы сөйлемді прагматикалық ... ... ... ... білдірілетін мағынасы ғана ескерілмейді, сондай-ақ сөйлеудің барлық
жағдайларының ерекшеліктерінің қатары да есепке ... ... ... оның ... болуының кезеңі, орны, себебі,
мақсаты және т.б., сондай-ақ олар пайда болатын ... ... ... ... кез ... пікірдің, соның ішінде сұраулы пікірге де таңбасын
қалдырады. Және бір пікірді «әдеттегі емес» жағдайға ... ... ... ... және прагматикалық міндеті ерекшеленетін пікір
пайда болады. Бұл тіл білімінде жанама сөйлеу актісі деген терминге ... Және ... ... ... ... ... сөйлемдер бұл
ракурстағы алғашқы зерттеу нысаны болды (54; 103).
Сұрақ пен ... ... ... ... ... алуан түрлі
пікірлердің болғандығына қарамастан, олардың екеуінің арасындағы ... ... ... ...... ... ... белгісіз
компонентін іздеуге бағытталған коммуникативтік әрекеттің түрі. Сұраулы
сөйлем – ең алдымен, сұрақты білдіруге құрылған және ... ... бір ... ... ... ... ... атайтын,
екіншіден, белгісіздік қатарын көрсететін, үшіншіден, сол қатардан ... ... және ... ... ... ... ететін арнайы
құралдары бар күрделі синтаксистік бірлік. Сұраулы сөйлем тек сұрақты
білдіретін амал емес, ол ... да ... ... ... ... ... ... т.б. қызметтерде жұмсалады. Ерлерімізбен бірге
әйелдеріміз сілтеп салып, тіпті, кейбіреуі ... ... ... ... шара ... азғындағанымыз емей немене? (Ж.Дәрібаева). Қызды
қырық үйден тый деген қайда? Үйде ... ... ... неге ... ... ... бара тұрса болмас па? (Ә.Кекілбаев).
Сұрақты білдіру құралдары. Сұрақтың коммуникативтік қызметін білдіру
үшін лингвистикалық және паралингвистикалық ... ... ... бар.
Әртүрлі жүйедегі тілдерде лингвистикалық құралдар жалпы бір болғанымен ... ... бір ... ... ... ... ... темптің өзгеруі, т.б.; ... ... ... ... ... ... басқа көмекші
морфемалар; құрылымдық – сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі және ... ... бұл ... сай өз ... бар деуге болады.
Сондықтан да сұрақты ... үшін ... ... ... Олар негізінен сұраулы сөйлемнің белгілі бір ... ... ... Одан ... ... ... құру ... прагматикалық факторлары маңызды әсер етеді.
Орыс тілі грамматикасының жаңа басылымында ... ... ... оған ... сұрақтың түрлері қарастырылады: «Вопросы в
первичной функции направлены на ... ... т.е. на ... во ... ... они не на ... информации, а не ее передачу
на непросредственное сообщение о чем-либо. (Русская грамматика. ... М., 1980. Стр. ... бір ... ... ... сұрау шылаулары, сұрау
есімдіктері, интонация арқылы жасалуын сұраулы сөйлемге тән ... ... ... ... Н.И. Вопрос и вопросительное предложение // Вопросы
языкознания. 1955. №3).
Осыған орай, А.М.Пешковскийдің еңбегінде ... ... ... ... ... ... ажырататын негізгі тәсіл болып табылады.
(Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещений. М., 1956. ... ... ... ... интонацияның қызметін айрықша
атап көрсетеді. Сондай-ақ сұраулы сөйлемді айтқандағы негізгі мақсат ... ... ... ... жауап беруге көздеу болатындығын да
ескертеді. (Синтаксис английского языка. М., 1957. стр. ... З.: ... ... ... ... бірдеңе білгісі
келетін ниеті байқалады. Оған қоса сөйлемде сұрақ тек интонация арқылы да
қойылатын жайттары кездеседі: ондай жағдайда айтушы ... ... ... ... ... ... (Абдуллаева З.Г. Очерки
по синтаксису даргинского языка. М.,1971. стр43)
А.Ч.Кунааның ... ... ... мәні ... ... ... является одним из форм человеческих познаний
объективной ... ... ... в этих предложениях,
состоит в том, ... ... ... и ... ... от собеседника.
(Кунаа А. Простое предложение современного тувинского языка. Дисс. на
соиск.учен.степени ... ... ... 1969, ... ... ... авторлардан ерекшелігі – ол тува тіліндегі сұраулы
сөйлемнің интонациясына аса зор көңіл бөлген. Интонацияның тек ... ... ғана ... сонымен қатар диалогта да кездесетінін,
оқығанда, жазғанда да маңызды қызмет ... ... атап ... қатар интонация арқылы сөйлемдердің ... ... ... сұраулы сөйлемнің жасалу жолдарын түсіндіруде өзінің
пікірімен ерекшеленеді. Атап айтсақ, жоғарыдағы ... ... ... сұрау шылаулары, сұрау есімдіктері және интонация арқылы
жасалатындығын көрсетсе, бұл ғалым оларға қоса көмекші, модаль ... ... ... ... С. ... в ... ... языке. Дисс.на соиск.учен.степени
канд.филол.наук. Душанбе, 1985.стр. 44)
А.Н.Баскаков түркі тілдеріндегі сұраулы сөйлемді «вопросительная
модальность» деп ... ... ... ... ... және ... жасаудағы сұрау есімдіктерінің қызметіне тоқтала кетеді. Сұраулы
сөйлемнің модальдық категорияның маңызды рөл ... айта ... ... ... көтеріңкі дауыспен айтылатындығын ескертеді.
Сонымен бірге автор бұл сөйлемді үш ... ... ... (Баскаков
Н.А. Предложение в современном турецком языке. М., 1984. стр.26).
Қазақ тіл білімінде ірі ғалым-лингвист А.Байтұрсынов алғаш рет ... ... ... ойын білуде айрықша мәні бар екенін атап
көрсеткен еді. «Сұраулы сөйлем дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... соңынан сұрау белгісі (?)
қойылады: Сен тамақ ішесің бе? Үйде кім бар? Соншама бұл ... дәні ... ... неге ... ... ... бе лайлауға осы арадан?
(Байтұрсынов А. Тіл – ... ... ... мен түрлері. 3-басылуы.
Қызылорда, 1925. 42-б.)
Профессор Қ.Жұбанов: «Сұрау есімдік, сұрау қосалқыларды қосып айтсақ
та, қоспасақ та бәрібір ... ... сөз ... ... ... ... сөйленген сөйлем сұрау сазды атанады. Жазуда мұның соңынан ... ... ... ... сазы ...... қосымша қосып
білдіретініміз сияқты, сөз мағынасының түрленгенін білдіретін амал ... ... ... леп сазды, сұрау сазды деп таптастыру хабарына
айтушының өзі қалай ... ... ... ... әуенмен, қандай
сазбен білдіргеніне қарай болып отырады. (Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі
зерттеулер. Алматы, 1966, ... жылы ... ... сұраулы сөйлем туралы былай деп жазады:
«Қандай да болсын бір нәрсенің, кімнің, не, қандай ... ... ... ... ... қазіргісін, келешегін білу үшін айтылған сұрау мәні
бар сөйлемді сұраулы сөйлем дейміз». Сонымен ... ... ... мынадай жолдарын көрсетеді: 1) сұраулық мағына тудыратын
сұраулық шылаулар; 2) сұрау есімдіктері ... ... ... ... 3) сұрау есімдіктеріне «себепті» сөзі мен ... ... ... т.б. шылау қосарлану арқылы сөйлемде сұраулық мағына туады; а)
сұрау есімдігі мен «қыл» көмекші етістігі бірігу арқылы, б) ... ... ... ... «ар» ... ... арқылы; 4) сұрау
есімдігі мен есімше бірігу арқылы және 5) ... ... ... ... ... ... Ә. Сұраулы сөйлемнің түрлері // Халық
мұғалімі. Алматы, №6, 58-б.)
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... қалатын жайттары да кездеседі. Сұраулы сөйлемді осылай
түсіндіруде басқа авторлардан Ә.Хасеновтің пікірі ерекшеленеді. Олар: ... ... ... ... я ... ... мағынаны
білдіріп тұрған сұрау есімдіктері қолданылған сөйлемдер ... ... ... ... ... алғашқы жай сөйлемдер сұрау мағыналы болып
келгенімен, ең соңғысы ... ... ... ... белгісі қойылмайды.
Сондай-ақ біреудің ойын ... ... соң да ... ... ... Ә. ... тілі. 8-класс. Алматы, 1969. 114-116-бб.)
С.Аманжолов пен А.Әбілқаев сұраулы сөйлем ... төрт ... ... а) ... ... ... арқылы, ә) ма, ме, ба, бе, па, пе
сұраулық шылауларының қатысуы арқылы, б) ғой, ау, ше, шы ... в) ... ә, ... ... ... ... г) ... шығар,
қайтеді деген модаль сөздердің қатысуымен, ғ) сұрау интонациясы арқылы
жасалады. (Аманжолов С., Әбілқаев А. ... ... ... ... 1985, 14-15-бб.)
Орыс тіл білімінде сұраулы сөйлемдер құрылысына қарай сұраулы емес
сөйлемдермен сәйкес ... ... ... жеке синтаксистік үлгімен
құрылады (Русская грамматика. Изд. «Наука», 1982.).
Сұраулы емес сөйлемдер сұраулы сөйлемге интонацияның ... ... ... ... ... ... ... сұрақты білдіретін сұраулы
сөйлемдер жасалады. Мысалы: - Марат Қытайға ... - ... ... ... мен ... шылаудың қосылуы арқылы (Ертең жаңбыр
жауады дейді. – Ертең ... ... ма?), ... ... ... мен
сұраулы емес сөздің сұрау есімдігіне ауысуы арқылы ... ... ... – Саған не болып жүр?) жасалады. Мұндай барлық жағдайда сөйлемдегі
сөздердің орын тәртібі өзгеруі мүмкін. ... ... ... ... ... демеулік шылаулар және одағайлар қатысқан фразеологиялық
тұлғадағы сөйлемдердің сұраулы сөйлемге айналу ... ... ... ... ... ... жасалуының негізгі жолдары мыналар: 1)
сұраулық мағына үстейтін сұраулы шылаулары: ма/ме, ... ... ... ... ... мы/мі,бы/бі, пы/пі; сұрау есімдіктері
арқылы: а) «не» сұрау есімдігіне «себепті» сөзі мен ... ... т.б. ... ... ... б) «кім» сұрау есімдігіне «біледі»,
«біліпті, білген» етістікті сөздер қосарлану ... 3) ... ... «ау, ә, ... ... т.б. ... ... 4) «шық, бол»
көмекші етістіктеріне есімшенің «ар» жұрнағы қосылу арқылы пайда ... ... және ... ... ... арқылы; 5) сұрау мағыналы
«әлде, қане, сірә, амал не» ... ... ... 6) ... мыс, ше, ... ... 7) таза интонацияның көмегі арқылы жасалады.
Сонымен сұрақты білдіретін лингвистикалық құралдардың әрқайсысының
қызметін ... ... ... Жалпы тіл білімінде ғалымдардың сөйлемді түзетін
негізгі белгілердің бірі ретінде және ... ... ... ... ... маңызы зор екені туралы
пікірлері айқын көрінеді. Шындығында да, сөйлеу тілінде ғана емес, жазба
тілде де ... ... ... ... ... ... оларды бір-бірімен байланыстыруда интонацияның мәні
айтарлықтай. Олай дейтініміз, жазба тілдегі ... ... ... әр ... ... ... ... яғни жазба тілін әр ... ... ... бөліп қана қоймай, оның интонациясын да
«естіп» отыратыны табиғи жайт.
Жазушының, яғни ... ... ... өзі ... ... ... қоюы да ... айғағы болса керек.
Осы проблема туралы Н.В.Черемисина өз еңбегінде: «письменный ... ... для ... и ... – реально или мысленно –
читателем» (Черемисина Н.В. Русская ... ... ... ... М., 1982. с. 7) ... ... қазақ тілінің де сан ... ... ... ... және оның ... мен
компоненттері орын алып, олардың өзара күрделі де әрқилы қатынастарға
түсетіні анық. Қазақ тіліндегі конструктивті-синтаксистік, яғни ... ... де, ... яғни ... де интонацияның көріністері мен белгілері және олардың өзіне тән
орны бар.
Сөйлемнің интонациясы, яғни оны ... ... ... ... байланысты болып келеді. Керісінше, сөйлемнің мағынасын ... ... ... арқылы ажыратуға болады. Бұл жайында проф.
Ә.Нұрмаханова былай дейді: «Интонация ... бір сөз ... ... ... қоса неше ... реңк ... ... жан бітіріп, айшықтандыра
түседі. Адамдар бір-бірімен қатынас жасағанда байымдау ... ғана ... ... де, ... де, ... да қоса ... ... сөйлемдер сұраулы, лепті, бұйрықты болып бөлінеді. (Нұрмаханова Ә.Н.
Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1982, 137-б.)
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... олардың
сөйлемдерді бөлуде мынадай белгілерге сүйенгендерін ... ... ... ... ә) сөйлемнің айтылу мақсаты мен мазмұнына
қарай, б) модальдық мағынасына және в) қызметін ескеру нәтижесіне қарай
бөлу.
Сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... проф.
Қ.Жұбанов айрықша назар аударған болатын. Сөйлемді қандай мүшесі бар,
қандай мүшесі жоқ, – деп ... ... ... қай ... қалай құрылған
деп айырмай-ақ, айтқанымызға қарай да таптастыруға болады. Мысалы: ... ... ... бір ... ... ... ... айтқан болады да,
екінші түрлі сазбен айтсақ, жалынып айтқан болады. міне, мұнда ... ... ... ... ... сөйлемдегі сөздердің мағынасы
түрленсе ғана дыбыс сазы (әні) түрленеді». (Жұбанов Қ. ... ... ... ... 1966, ... сұрау шылаулары мен интонация, сондай-ақ жеке интонацияның
өзі келуі арқылы кез келген хабарлы ... ... ... ... ... ... сөйлем жасауда маңызы зор екендігіне «Грамматика
современного русского литературного языка» атты еңбекте ... ... ... современного русского литературного языка. М., 1970.
стр. 570.)
Қазақ тілінде сұраулы сөйлемнің интонациясы айтарлықтай ... бірі – ... ... вопросительных предложений
казахского языка» атты ... ... ... ... ... ... интонациясына ғана емес, оның түрлеріне де біршама көңіл бөлген.
Сұраулы сөйлемдер оған қойылатын сұрақтардың мазмұнына қарай әр түрлі
болады: ашық ... ... ... ... сұрақ, қарсы сұрақ, риторикалық
сұрақ.
Сұраулы сөйлемдердің түр-түрлерінің интонациялық ерекшеліктері олардың
мазмұнымен және ... ... ... ... Ашық ... көбінесе біреудің я бірдеменің жайынан хабар алу үшін я
оның бар-жоқтығын білу үшін ... ... ... сөйлеуші
тыңдаушыдан жауап күтеді. Аман-есен оралдың ба? – Шүкір (Ә.Нұрпейісов).
Кім болып істейсің? – ... ... Атың кім? – ... ... ең ... ... не? – Паника, қазақшалап айтқанда
– ала үрей («Ана ... ... ... бар ма? – Бар ... ... сұрақ. Белгісіз, күмәнді жағдайды анықтау үшін қойылады.
Мұндай әрі ... әрі ... ... ... ... ба/бе сияқты шылаулармен қатар екен, шығар, ау, ә ... ... Сол ... мен де ... ба екен? Мына мың болғыр бой бермей кетер
ме екен? (Ғ.Сланов). Ол келе ... ... ғой, ә? ... ... де ... басталған шығар? («Ана тілі»). Жалғыз басты
болсаңыз жан ... ал ... ол ... да жете қояр ... ... ... Қарсы сұрақ. Кейде сұраулы сөйлемге тура жауап берілмей, сұраққа
сұрақ ... ... ... қарсы сұрақты білдіреді. Біздің ауылға
барасың ғой, қызым? – Бармағанда қайтем? ... Сен ... ... бе? – ... ... не? ... өлтіркізу үшін бе? (М.Жұмабаев).
Сонда ол не дейді? – ... ... деді ме? ... ... ... ... сұраулы сөйлемдер жауап күту мақсатымен
айтылмай, бірдеңенің жайын хабарлау мақсатымен де айтылады. Риторикалық
сұраулы ... ... ... жиі ... ... ... сөзім пендешілік,
Мінекей, айқын зұлым, қайда әділдік?
Соншама кең рақметтен құр тастайтын,
Баласы алты ... – біз не ... ... ... пе әлде ... кигізбек пе қара құрым?
Жоқ әлде қазіргімен жұмысың ... ... ме ... күнің!
(М.Жұмабаев)
Экспериментті зерттеулерге сүйене отырып ма/ме, ба/бе, па/пе сұраулық
шылаулары арқылы жасалған ашық сұраулы сөйлемдердің интонациясын ... ... сол ... жалғанып, мағыналық өзек болып тұрған баяндауышқа
дейін көтерілуімен қатар оның тон жиілігі мен интенсивтілігінің де ... ... ... басы мен ... ... оның ... буындарының айтылу қарқыны жылдамырақ болады. Шылаулар арқылы жасалған
сұраулы сөйлемдер көбінесе интонацияның негізгі тон жиілігінің орташа
регистрінде орта ... ... (4 ... ... ... ... ... сөйлемнің интонациясы сол
есімдіктердің сөйлемдегі орнына қарай құбылады. Сұрау есімдігі ... ... ... ол ... екі мағыналық өзек байқалады. Оның
біріншісі логикалық ... ... ... ... ... ... екпін түскен сөзден көрінеді. Сұрау есімдігі арқылы
жасалған сөйлемнің интонациясының жалпы контуры аяғына қарай бәсеңдейді
де, кең ... ... ... ой ... ... ... сөйлемдегі мағыналық өзек әдетте негізгі тонның ең жоғарғы мәніне
ие болады. Сөйлемнің соңындағы оның екінші өзегі мол ... ... ... айтылу қарқыны орташа болады (5 сурет).
5-сурет. Қ а ш а н к е л е т і н ... ... ... ... ... ... ие болатын сұрау
есімдігінің орны өзгерсе, сөйлемнің интонациялық суреті де өзгеріп кетеді.
Егерде сұрау есімдігі сөйлемнің ... ... ... ... ... өзектегі соңғы буынға дейін көтеріліп барып, шұғыл төмендейді.
Мұндай сөйлем кең тоналды диапазонмен жоғары ... ... ... ... т ы ң ы з ... м ... ... есімдігі арқылы жасалған сұраулы сөйлем
Күмәнді сұрақтардың ... баяу ... және ... ие ... Оның ... ... ... болады, орташа
регистрде айтылады да, жалпы контуры көтеріңкі және көтеріңкі-бәсең тонмен
ерекшеленеді. ... басы мен ... ... ... ... ... ал сөйлемнің интенсивтілігі тонмен бірге өзгеріп өзара пропорциялы
болады (7 сурет).
О л б ү г і н к е л е р м ... к е н ... ... ... сұрақтың тоналды контуры аяғына дейін көтеріліп келеді де, соңғы
сөздің ақырғы буыны ой екпінімен ... ... ... ... мен ... кең ... ерекшеленеді. Қарсы сұрақ әдетте
жылдам қарқынмен айтылып, орташалау интенсивтілікпен ерекшеленеді ... а р м а ғ а н д а қ а й т ... ... сұрақтың интонациясы.
Риторикалық сұраулы сөйлемдердің интонациясы туралы ғалым Р.Әмір
мынадай пікір ... ... ... қатысуы жағынан жай сұраулы
сөйлемдерге ұқсас болғанымен, риторикалық сұрақ ерекше ... ... ... бұл ... ... ... күшінің,
амплитуданың көлемді болуы. Сөйлемде екпін түсетін сөз ... ... ... бұл ... лепті сөйлемдермен тең түседі».
(Р.Әмір 70-б.)
О с ы д а с ө з б е е к е ... ... ... ... ... сұрау шылаулары арқылы және сұрау есімдіктері
арқылы жасалатын үлкен екі топқа бөлінеді. Сұрау ... мен ... ... ... ... ... ... Олардың
интонациялық ерекшелігі сұраулы шылаулы сөздер мен сұрау есімдіктердің
функциясы мен орнына байланысты.
Сұраулы сөйлемдердің жоғарыдан ... екі ... ең ...... тонының әрқашан интонацияның мағыналық өзегінен
көрінуі ... ... ... де ... ... ... молаюы байқалады. Сұраулы сөйлемдердің сұрау ... ... ... ... ... ... ... де сол
шылаулармен байланысты. Ал сұрау ... ... ... ... тоны да жоғары басталып, соңына қарай бәсеңдейді.
Жоғарыда баяндалған сөйлемдердің интонациясы қазақ тіліндегі сұраулы
интонацияның екі ... ... ... ... ... ... ... мағынасы мен құрылымына қарай жалпы сұрақ интонациясына
жатады. Ал сұрау есімдігі арқылы жасалған сөйлемдер ... ... ие ... ... ... сөйлем жасауда сұрау есімдіктері айрықша
қызметке ие болады.
Сұрау есімдіктері – заттар мен ... ... ... сапасын,
мекенін, мезгілін, амалын, тағы басқаларын білу ... ... Олар ... ... ... ... ... жауап сөздер арқылы
сыры ашылып, түсіндіріліп отырылады.
Тіл білімінде сұрау есімдігінің семантикасында «сұраулық» мағынасының
бар болуы талас ... ... ... – бұл оның ... ... деңгейіндегі синтаксистік категория. Сұраулық айтылу мақсатына сай
бөлінетін сөйлемнің бір түрі» ... (99; 51). ... ... ... «белгісіз, бірақ нақты» ақпаратты ... тек ... ... ... ... ... олардың «сұраулық мағына» деп
аталатын қызметі қалыптасады дейді. Н.Н.Самсонова ... ... тіл ... ... және грамматикалық еңбектерде беріліп
жүрген анықтамалардан бөлек, оларда «аталған сөздің семантикасын емес,
керісінше, олар ... ... ... ... ... (164; 32). ... ... пікірді Дж.Л.Остин мен Е.П.Падучеваның
еңбектерінен де кездестіруге болады: сұрау есімдігі ерекше ... ие ... ... сұраулық сипатын толық анықтай алмайды,
тек оған белсенді түрде ... ... (131; ... ... ... терминдер сөздігінде сұрау есімдігіне
мынадай ... ... «в ... ... ... ... вопрос о
лице или предмете, его признаках, принадлежности, количестве предметов»
(161; 126). К.Е.Майтинская сұрау есімдіктеріне «нұсқаудың ... ... яғни ... ... мен ... ... түрінде нұсқайды» (117; 215)
деп көрсетеді. Осы пікірді Ю.В.Левин де қолдайды (111). ... ... ... ... ... жинақталған және нұсқаудың,
бағыттаудың түрлерінің бірі болып табылады.
Тіл тарихында сұрау есімдігіне қатысты ... ... ... ... ... ... грамматикасы. Алматы: «Мектеп», 1982. 262-б. 216-
219-б.) мынадай пікірі бар: ... ... ... тұлғалары тарихи
тұрғыдан құранды. Сұрау есімдігіне негіз болған не, қай ... ... о ... есім болған. Ондай жорамалға әлгі түбірлердің ... есім ... ... ... жасауы ғана емес, түбір қалпында
қолданысы да дәлел бола алады. ... қай ... ... ... қай ... қай нәрсе, қай бір адам, т.б. Қай түбірінің мұндай
атрибуттық ыңғайда дербес ... екі ... ... аңғартады,
біріншіден, түбір есім екендігі байқалса, екіншіден тап осы ... ... ... мәнін көрсетеді. Сонда қай есім түбірі о баста сұрау
мәнін емес, қатыстық мән ... ... Нақ ... ... кім ... ... да айтуға болар еді. Не іс, не нәрсе және кім де кім
тәрізді тіркестер ... ... да ... ... ... мән ... 8-9 ... жазбалары тілінде не есімдігінің қолданысы
да сұраулық мәннен гөрі қатыстық мәнді көбірек танытады: Не ... ... ... – Қай ... ісім мен ... жұмсармын. Бұл мысалдан не
есімдігі қатыстық мәнде және қай ... ... ... ... (қан), не түбірі – есім сөз деген тұжырымды ... тағы бір ... оның ... ... ... ... ... есебінде
қалыптасуы. (Мысалы: қайда, қайдан, нені, неге, неде, неден, немен).
Сұрау есімдіктері көп жағдайда баяндауышқа ... ... ... ... етіп, сұрақ қойған кісі жауап беруші адамның назарын өзіне
аударуды талап етеді. Сұрау есімдіктері әр ... ... ... ... ... барлық мүшелерінің қызметін атқара береді.
Сұрау есімдіктерінің сұраулық мағынадан ... ... ... ... ... ... де ... қолданылу мақсатына қарай
мәнмәтінде берілген ойды толық жеткізудегі атқаратын қызметіне қарай кейде
өзінің негізгі мағынасынан алшақтап кетеді, яғни ... мен ... ... мезгіл, т.б. ұғымдар дәрежесінде қолданылатын кездері болады.
Ондайда бұл есімдіктерге ... ... ... ... ... олар сұрау
есімдігінің өз бойынан жалпылама түрде ... ... және ... не ... т.б. ... ... ... арқылы беріледі.
Сөйтіп, сұрау есімдіктерінің де сөйлемде сұраулық мағынадан айрылып
қалатын кездері ... Мұны ... ... ... ... ... -
Кімнен көрерін, не деп көрерін білмесе де, қалың ел ... бір ... ... ... ... ... – Бұл бала қайдан білсін, біздің елге
бұрын келген жоқ қой – деп ... ... ... қойды. – Неге келгенін,
несіне сенгенін өзі де ... Тек, шер ... ... ... ... келгені (М.Әуезов).
Қазақ тілінің морфологиясында сұрау есімдігі (Ысқақов, Момынованың
кітаптарынан ережесін жазу). Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қатысты мынадай пікір айтуға
болады: сұрау есімдігі қатыспаған ... ... ... ... ... ... шылау мен интонация арқылы жасалады. Ал ... ... ... сөйлемдерде (интонация сұраулы емес пікірлердегі
құрылымдардан ерекше ажыратыла бермейді) сұрау есімдігі білгім келеді
деген ... ... ... ... ... ... ... қызметте жұмсалған көрінеді. Кейін тілдің дамуымен ... ... де ... ... да ... ... бір-
бірімен өзара байланысты екі түрлі қызметте жұмсалуы сұрақты тек ... ... ... ... ... болып қалды.
Яғни белгілі бір форма екі қызметті білдіре бастады, сондықтан да ... ... үшін тағы да бір ... құралдар қажет болды. ... ... ... ... ... мен ... ... табылды.
Демек, сұрау есімдігі қатысқан сұраулы сөйлемдерде «білгім келеді»
құрылымының қызметі ... ... мен оның орын ... ... ... ... тиянақтап тұрған баяндауыштың алдында келсе), немесе
сұрау есімдігі мен орын ... және ... ... ... ... ... көзқарасты ғалым А.Самойловичтің еңбектерінен
кездестіруге болады. Ол сұраулы сөйлем жасаудағы сұрау ... ... ... ... қысқаша түсіндіре кетеді: «Сұрау
шылауы «ма» – ... ... ... сөздер жоқ болған кезде қолданылады.
Мысалы: Сіз бақшада ойнадыңыз ба?» ... А. ... ... ... ... литературного языка. М.-Л., 1956, стр.
272).
Сұрау есімдіктерінің өнімді түрлерінің бірі – «не» және одан ... «Не» ... ... бұл ... ... ... ... бәрі де қосылады, осыған орай да ол сұраулы сөйлем
тудыруда сұрау есімдіктерінің өнімдісі ... ... - Иә, бұл ... не ... – деп ... ... Зейнешке күлімсіреп қарады
(Б.Майлин).
Не сұрау есімдігінің шығу төркіні туралы айтуға да ... Ол ... нен ... ... сөз ... ... Мұны қазақ және
қарақалпақ тілдерінің ... ... ... боп ... көреміз.
Бұл нен тұлғасының соңғы элементі жөнінде Г.И.Растедт ... ... ...... ... ... из
основы не-н-дей, где н – субстантивирующий элемент, известный по ... ... форм ... и словоизменения (например
склоняемые в локальных падежах формы имен принадлежности 3-го лица) дейді.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, «не» ... ... ... әр ... белгілерге ие болады: Көптің бәрі көңілді ... ... ... ... ... неге керек? (Ғ.Мұстафин). – Байзақ
датқа, соншама ... ... ... ... (С.Бақбергенов). – Жалғыз халық
емес, батыр, сұлтандар да Әбілхайырға ... ... ... жүр.
Осылардың бәрінің сыры, түбірі неде? (С.Бегалин). – ... ... ... қойымыз дайын. Неден қысыламыз? (Қ.Жұмаділов). – Бәйтерегің құласа,
ағаш орнына ағаш өседі. Айдын көлің ... ... ... ... ... ... ... интонацияның көмегімен сұраулық
мағына үстеп тұр.
«Не» сұрау есімдігі, сонымен бірге, көптік ... ... да ... нелер, нелеріміз, нелерді, т.б.
Сондай-ақ сұрау есімдіктері тәуелденіп те сұраулық мағынаға ие ... ... ... ... ... т.б. ... - Бәрі де жоқшылықтың
кесапаты. Ұрлықта нем бар дейсің қоймайтұғын? (А.Байтұрсынов). – Жаныңды
бағып, үйде жата ... нең бар еді сол ... ... – деп ... те алды ... есімдігінің өнімді бір тобы «не» түбірінен өрбіген формалар:
неліктен, нендей, неткен, неғып, ... т.б. ... ... ... «Неткен» сұрау есімдігі таңданғанда, сүйсінгенде қолданылады: -
Әсіресе, мына бір көктем шағы, жер дүниенің қайта бір жасарып, күн ... де бар ... ... ... ... шағы ... ғажап?
(Қ.Жұмаділов).
«Немене» сұрау есімдігі сөйлеушінің ойы үзілді-кесілді ... ... ... қолданылады. Мысалы: - Балам-ау, қаладан
молдалық әкеледі екен десем, нағашыңа ... ... ... ... қарсылық мағынада және қай жағдайда «бекерге», ... ... ... ... мағына жасайды: Оны маған несіне әкеліп
тұрсың? Тастап кеткен өздеріне апарып бер (Қ.Жұмаділов).
Сұрау есімдігінің келесі бір түрі – кім?. Ол тек ... ... ғана ... ... есімдігі де септік, тәуелдік, көптік ... ... ... көмекші етісітктермен тіркесіп келіп сұраулы
сөйлем жасайды. Бұл – «кім» сұрау есімдігінің ... ... де ... есімдігі тәріздес. – Дүние қолдың кірі, ол шіркінкімге жолдас
болған? (Қ.Жұмаділов). - ... ... ... кім шығарды?
Адамшылыққа лайық па деп бір ойлады? (Ж.Аймауытов).
Сұрау есімдігінің келесі бір өнімді түрі – қай және сол ... ... ... ... ... түрлене отырып, сұраулы сөйлем
жасауда маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... ... қашан,
қайда, қандай, т.б. «сұрау есімдіктерінің қатысуымен де ... ... ... сан ... ... ... даралық қатыстық мәнін
айқындау тұрғысынан беріледі. Мысалы: - Ермак қызын ұзатпақшы болып той
қылып ... ... – Қай қызы ...... қызы ... ... ... қайдан, қашан, қалай» есімдіктерімен
айтылғанда сөйлем мекендік, мезгілдік, амалдық қатынастарды білдіреді.
Сұрау есімдіктерінің бәрінің түбірі ... ... ... тұр. Ол ... ... еңбегінде былай деп жазады: «Вопросительные
местоимения қай, ... ... ... ... от ... основы қай.
Местоимения кьай/какой может употребляться как ... ... ... ... кьай ... для многих производственных форм вопросительных
местоимений, которые образуются посредством ... ... ... или ... ... ... ... с другими словами с знаменительной
семантикой, или, ... ... к ... ... аффиксов».
Сұраулы шылау. Грамматикалық тәсілдер арқылы біреуден бірдеме туралы
сұрай айтылған, айтушы өзі қанағаттанарлықтай ... күту ... ... ... сөйлем болып табылады.
Сұраулы сөйлем өзінен кейін анықтықты керек қылады, яғни анықтайтын
сөйлемді ... ... ... ... болу ... ең ... ... мен сұраулық шылаулар болу керек.
Ал шылау дегеніміздің өзі – сөз бен ... ... ... бір ... ... ... ... орай сұраулы шылаулардың өзі нағыз
сұраулық мағына тудыратын және сұраулық мағынадан ... ... деп ... ... ... ... ... ма, ме, ба, бе,
па, пе шылаулары ... Бұл ... ... – олар ... ... да ... береді. – Түнде бала жыласа шошып оянам. әлде шынымен-
ақ қартая бастағанымыз ба? (М.Мағауин). – ... ... ... ... бас қайғы болып тұрған жоқ па? Өзің ауысқаннан аманбысың?
(Ғ.Мұстафин).
ма, ме, ба, бе, па, пе ... ... ... не ... жауапты
қажет ететін сөйлемдерде жұмсалады. Мысалы: Сен газеттің ... ... ба? – Жоқ, әлі ... Иә, оқыдым. Ал сенімсіздік, күмән
мағынасын білдіретін ... ... ... ... ... ... көмегімен өзара байланысады. Енді қайтып сені көрер ме екенмін?
Қайтып оралар күн туар ма ... ... ... ... ... ... сөйлемнің
соңында келеді. Сөйлемнің соңында, не болмаса ортасында кірігіп келсе де,
сұраулық ... ... тән ... ... ... Осыған орай
нағыз сұраулық шылаулардың қызметіне байланысты сөйлем өз әуенімен сұрау
мағынасына ие ... ... ... ... ... ... ... себептері
төмендегідей жайттармен тығыз байланысты болып келеді. Олар мыналар:
1) Кейбір құрмалас сөйлемдердің құрамы сұрау ... ... ... ... ... ... ... болып айтылады.
Мысалы: Осы жылқылар болыс ... ... ма, жоқ ... ... ... ... ... Тілеуге тапсырып атқа мінгізді (С.Бегалин).
2) Төлеу сөзді сөйлемдерде сұрау шылаулары, сұрау есімдіктері болса
да, ... ... ... ... ... ... ... ала қой деп
кепілге келіп пе екенмін, – деп томсарып қалды (М.Әуезов).
3) Сөйлем сұрау мағыналы ... ... ... ой екінші
біреуден жауап тілемейтін болса, ондай сөйлем сұраулық мағынадан айрылады.
Ой, Абайжан, не болды, қарағым? ... ... бе? – деп, ... ... ... деп те ... ... еді (М.Әуезов).
4) Бір сұраулы сөйлемнің ішінде ... ... ... немесе сұрау
есімдіктері қолданылуы мүмкін. Ондайда сұрау белгісі олардың әрқайсысынан
кейін қойылмайды, сөйлемнің соңынан бір-ақ қойылады. Аты сол ма ... ... ... аты ма ... ... ... ... сөйлемде біреудің күмәнданғанын немесе ... ... үшін ... ... ... айрылады. Мысалы:
Ол құрғырды неше күннен бері жұлып тастағысы келсе де, ... ... ... ... Онысы «Жабай енді сотқар болып қала ма екен»
деген қайғысы еді ... ... ... мағынадан айрылып қалу ... ... ... ... ... ... ие болуы, негізінен,
интонацияға байланысты. Жоғарыда келтірілген мысалдарда құрмалас сөйлемнің
құрамында сұрау шылауы бар жай сөйлемдер ... ... ... ол ... ... интонациясы сұраулы болмай, бірқалыпты
айтылады. Сондықтан мұндай жағдайларда сұраулық шылаулар өздерінің сұрау
мағыналарын ... ... ... ... ... беруге түрткі болады. Сен бүгін ... ғой, а? ... ... ... ғой, ... ... ... қысқаша қорытындыласақ, қазақ
тіліндегі сұраулы сөйлем жасайтын ... ... тән ... ... ... ... тілінде сұраулы сөйлем
жасауда нағыз сұрау мағыналы және ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі сияқты түркі тілдеріндегі кездесетін
сұрау шылаулары да сөйлемнің соңында келіп, екпін ... ... ... ... ... ... да қазақ тіліндегі сұрау шылаулары
формасы жағынан сай келмесе де, мағынасы жағынан бірдей қызмет атқарады.
Қазақ тілінде ... ... ... ... және ... Одағай – адамның көңіл-күйін, сезімін білдіру мақсатында
ерекше дауыс ырғағымен айтылатын өз алдына жеке сөз ... ... бір ... және көп ... ... бар. ...... сөз
таптарына қарағанда интонацияға, әуезділік дауыс құбылмалылығына өте ...... ... көп ... ... ... құбылмалы болғандықтан, ... ... ... да ... я ауыспалы, демек көп мағыналы болып
келеді. Одағай сөздің дәлді мағынасы сөйлемде айтылатын сезімді білдіреді.
Ендеше, ... ... ... ... ... қарай бірде сүйсіну, бірде
ренжу, бірде күдіктену, бірде өкіну сияқты алуан түрлі сезім ... ... орай да ... ... айтылу ырғақтары ... ... ... ... ...... қырғыз тілінде – сырдық сөздер,
өзбек тілінде – ундаврлар, ұйғыр тілінде мимиқлар, түрік тілінде үмлүк деп
аталады.
Сұраулы сөйлем жасауға қатысатын одағайлар ... ... ... а, ә, ау, ... ... ... апырымау. – Бір тықыр
таянғанын ... ... ғой ... өздері, а? (Х.Есенжанов). – Айтқаныңа
түсіндік, сонда да өзің бір соғып кетерсің, ә? (Б.Майлин). – ... ... ... олар ... ... ... ... – Япыр-ау,
мен сізді бір көрдім? – Мен де сізді бір көрген сияқтымын (Ғ.Мұстафин). ... ... сом ... – деп Егеубай ілгері-кейінді жүрді
(Б.Майлин). – Июнь айы да ... ... ... а? – деді ... басқа профессор Ш.Ш.Сарыбаев ... ... ... атты ... ... ... ... көрсетеді:
«е, әу, ой, әй». (Сарыбаев Ш.Ш. Междометие в казахском языке. ... с. ... қоса ... қай ... қандай мағынада қолданылатындығына да
тоқталып өтеді. Мысалы ә одағайы: 1) сөйлемде қайталап сұрағанда, 2)
екінші біреудің ... ... 3) ... ашуланғанда және оны
қорқытқанда, 4) сөйлемнің ең соңында, яғни өзінен кейін ... сөз ... ... ... әр уақытта сұрау мағыналы болады.
Автор сонымен қатар мектеп, грамматика оқулықтары ... сын ... ... ... кейбірі «ә»ні сұрау шылауына
жатқызады. Ал Ш.Ш.Сарыбаев бұл жайында өз пікірін білдіреді: «нам ... не ... ... «ә» ... вопросительной частицей. – Во-
первых, «ә» не ... ... ... ... если «ә» ... ... к ... то как быть с теми «ә», кторые выражают
недовольствия, отклик на зов, ... и ... ... позиции в предложении их нужно считать междометиями, а
значения вопроса ... ... как один из ... сонымен қатар қолданылуы жағынан ... ... ... ... ... ... те, кейде жеке тұрып та жұмсалады.
Осындай ретте олар өз ... ... ... жұмсалып, сұрау мағыналы
қызметке ие болады. Мұндайда адамның көңіл күйі ... ... ... ... - ... бір ... де ести ... ба осының?
(Б.Майлин). – Япыр-ау, осы сізге түсер олжа бар ма? Тым құрыса, ... бір сәрі ... ... Бұл ... ... ... ... келіп сұраулы сөйлем жасалып тұрғандығы байқалады. – Балам-
ай, алды-артымды орап алдың-ау осы сен, ә? ...... ... қояр ... не? ... ... ... мағынасын туғызатын модаль сөздер. Модальдық – тіл
білімінде сөйлеушінің сөйлем мазмұнына көзқарасын және сөйлем мазмұнының
ақиқат шындыққа қатынасын білдіреді. ...... ... ... модальдылықтың аясы кең. Моадльдықтың әрбір тілдегі
құрылымдық ерекшеліктеріне ішкі даму ... ... рай, шақ ... жеке
сөздер, кейбір шылау, демеуліктер, сөздердің сөйлемдегі орын ... ... ... ... ... ... ... сөздер басқа топтарға қарағанда сан жағынан аз болғанымен,
мағынасы мен қызметі жағынан ерекше ... ... ... ... сөздерге де ұқсайды, өйткені көмекші сөздерде
дербес мағына жоқ, ал модаль сөздерде лексикалық ... бар. Осы ... ... ... ... сөздер деп атаған дұрыс сияқты.
Қазақ тіліндегі модаль сөздердің сұраулық мағынасы туралы кейінгі
зерттеулерде көп ... ... ... ... ... туралы Е.Жанпейісов өзінің еңбегінде
былай деп түсіндіреді: «В предложении содержится не только сообщение о чем-
либо, но и ... к нему ... ... ... с ... современной лингвистической науки, считается одним из основных
признаков предложения». ... ... ... в ... ... ... дисс. ...канд.филол.наук. Алма-Ата, 1958. С.6).
Сөйтіп, автор оларды іштей етістікті сөздерден және атау ... ... ... ... ... ... екен, шығар, болар
түрлерін жатқызады. Біз де ... ... ... сөздер деп осыларды
қарастыратын боламыз.
Модаль сөздер ... ... ... ... ... Бұлар сөйлемнің құрамына ену арқылы сөйлемнің эмоциялы болуын
күшейтіп, экспрессивтік қызметін арттырады.
Қазақ тілінде сұраулы сөйлем жасауға қатысатын модаль сөздерге «болар,
шығар, ... ... ... ... ... көбінесе, жоғарыда
айтылғандай, интонацияның әсерімен сұрау ... ... ... ... ... да грамматикалық тәсілдердің (сұраулы шылау мен сұрау
есімдіктері) бірімен қатар келуі арқылы да ... ... ... ... ... келмеген болар? – Оны ойламадым да... (С.Бақбергенов). –
Япыр-ай, байқай қалғаныңыз ... ... ... ма? ... ... кетті ме
деп келе жатыр едім (Ж.Аймауытов). – Бұл бұрынғы мектеп қой. Танып ... ...... ... ... ма елге ... болар?
(І.Есенберлин). – Тамағыңды тезірек жеп, бірер сағат ұйықтап алуға уақытың
болар ма екен? (Ғ.Мүсірепов).
«Мүмкін» модаль сөзі сөйлемде тек интонациямен ... келу ... ... мағына жасауға қатысады: - Алдымен сол бұзақыларды бір ... ... ... ... ... болмас. – Үлкен керуен емес,
мүмкін өтіп кетер? (Қ.Бектұрғанов).
Қазақ тіліндегі сияқты түркі тілдерінде де модаль ... ... ... ... жайттары өз алдына сөз болмаған. ... ... ... ... т.б. ... ... Ал қазіргі таңда
модальдылық категориясына ... ... ... ... зерттеу
нысанына айналуда.
З.А.Али-Заде өзінің «Модальные слова в современном ... атты ... ... ... ... ... сөздердің
қатарына төмендегідей сөздерді жатқызады: бәлки-бәлкім, ... ... ... З.А. модальные слова в современом азербайджанском языке.
Автореф. дисс... канд.филол.наук. Баку, 1963, с. 9).
Дәл ... ... ... ... ... атты ... ... аламыз; бәлкә, оло билеген ки, олгун ки, еһтимал ки.
Түрікмен тілінде кездесетін болжау мағыналы модаль сөздер ... ие ... ... ... мынадай модаль сөздер жатады: бәлкә-
бәлкім, лигер-шығар, эктимал-ықтимал, мумкин – мүмкін, черек – ... ... ... ... ... ... ... іспеттес:
«болар деймін, боларсынь, бугай екен». Бұлар да ... ... ... ... башқұрт тілі грамматикасында күдіктену, үміттену мағынасындағы
модаль ... ... ... ие ... ... – мүмкін, бұғай – болар,
белмиһэң – шығар».
Қырғыз тіліндегі модаль сөздер де осы ... Тек онда ... ... де ... сөздер қатарына жатқызылып, интонациямен қосыла отырып
сұраулы сөйлем жасай алады: - Қана, тылда эмни жаңалықтар бар ... ... ... ... жаңалықтар бар екен?
Қазақ тілінде сұрау мағынасын туғызушы қыстырма сөздер және олардың
ерекшеліктері. Қыстырма сөз – сөйлемде айтылған ойға ... ... ... модальдық мәні бар сөздер. Қыстырма сөздер жеке
сөздерден (меніңше), сөз тіркестерінен ... ... ... ... ... ерекше әуенмен айтылып, көп жағдайда сөйлемнің
басы мен орта шенінде орналасады да, ... ... ... ... ... ... ... қарай мынадай мағыналық ... 1) бір ... ... ... ... көз ... ... 2) шамалау, топшылау, жорамалдай айту (бәлкім, мүмкін, т.б.), ... ... ... ... ... амал ... т.б., 4) алдыңғы оймен
байланысты ... ... 5) ой ... ... ... ... ... ішінде сөйлем жасауға икем
тұратыны – көңіл күй, түрліше сезім білдіретін түрлері. Бұлардың ... ... иә, ... ... ... амал не. ... ... жасауға
қатысатын қыстырма сөздер сөйлемнің басында, ортасында, соңында сұрау
шылауларымен келіп те, ... ... ... те және жеке ... та ... ... ... қатысады. – Ағасының жасау әкеліп, киім
тігетін машинаны іздеп даярлай бастағаны ... ... ... амал ... – Мені жауып отыра алмайды. Мен ертең-ақ шығамын. Қане, менің
абақтыға отырғаным? (Ж.Аймауытов).
Бұл мысалдардан ... ... ... барлық қолданыста да
ешбір сұрау шылауынсыз, сұрау ... т.б. ... ... өздері
сұраулы сөйлем жасап тұр.
Ал енді осы сұрау мәнді қыстырма сөздер сөйлемде сұрау шылауымен
немесе ... ... т.б ... келе ... та ... ... мәнді
қызметін одан әрі нығайта түседі: - Мынау бізді сынап тұр ма, әлде бірдеңе
дәметіп тұр ма? (А.Мекебаев).
Сөйлемде қыстырма ... ... ... ... ... ... – Масқарасын әлемге шашып, ит-жемі қып өлтірмек өшің бар
ғой, сірә? (М.Әуезов).
Қыстырма сөздің ішіндегі ... не» ... ... ... ... ... жеке ... та сұраулы сөйлем жасай алады. «Амал не» қыстырма
сөзі ешқандай ... ... ... ... қатар келмейді. Алайда
көп жағдайда ... ... ... сұрау мәннен гөрі өз мәнінде
жұмсалады. Демек, мұндайдар ... ... ... ... - Сіз ... ... ... Амал не, ауылға жаяу барамыз да... (С.Бақбергенов).
Қазақ тілінде сұраулы сөйлем жасауға қатысатын демеуліктер. ...... ... ... ... ... ауысқан
сөздер тобы. Олар жеке қолданылмай, толық мағыналы ... ... ... мағына үстейді. Көмекші сөздердің бірнеше түрлері бар:
көмекші ... ... ... ... ... көмекшілер, модаль
сөздер. Көмекші сөздердің бір тобы толық мағыналы сөздердің ... ... де, ... түрі ... ... ... тіркесе береді.
Бұл сөздердің көмекшілік қызметінің тарихына үңілсек, әрине олар
атаушы сөздермен тіркес ... ... ... ... ... Соның арқасында көмекші сөздердің лексикалық мағыналары
солғындап, ... ... ... ... ... ... олар көмекші сөздер деп аталады.
Қазақ тілінде сұраулы сөйлем жасауға қатысатын демеуліктердің қатарына
төмендегілер жатады: «ше-ші, ғой-қой, мыс».
«Ше-ші» демеуліктері ... ... ... ... бере ... бір ... жайында сөз қозғағанда және диалогта қолданылады. – Иә,
Дәрмен аға, мен ше? Жалғыз Асан ба? Мен де ер ... ... мен де ... ... – Е, ... ше? ... созыла беретін болса, бізді де
алады. Сол үшін үйретеді де (С.Шаймерденов).
«Ше» демеулігінің фонетикалық варианты – «ші» формасы да ... ... ие ... - Сен ... ... бе? – ...... деді (Б.Майлин).
«Ғой-қой» демеуліктері көбінесе сөйлемнің соңында және ... ... ... де, ... ... ... ... тигізеді: - Бәрі дүзу ғой,
Исфахан, тек менің мектебіме жауап беруі қажет қой? ... ... бар ғой, ... Өзі ... қорқар емес (Ғ.Мұстафин).
«Мыс» демеулігі сөйлемде әрі сұраулы, әрі шүбәлі, кекесінді ... - ... ... ең алдымен Құнанбаймен шайқастырды. Тоны
жібімейтін зәрі қатты ... Абай ... ... (М.Әуезов).
«Екен-дағы, игі еді» тіркестері де сөйлемде сұраулық мағына үстейді.
Мысалы: - Қалыңдықтың міні емес, саған тіпті үйленудің өзі ... ... – Тағы бір ... ... жүрмесе игі еді? – деп
Бәкеннің жүрегі су ет қалғандай болды (Б.Майлин).
Интонация, сұраулық ... ... ... ... ... ... ... сұраулық қызметі: Апам келді ме? Сіз бастыққа жолықтыңыз
ба?), ... ... ... ... ... ... (ашық сұрақты
білдіретін сұраулы сөйлемдер: Конференция сағат қаншада басталады? Оған
шет елден қандай қонақтар қатысады?).
Өзіндік жеке синтаксистік ... ... ... ... ... ... бос ... бар сөйлемдер (Әке-шешең қалай? Көңіл күйің
қалай? Қалыңыз жақсы ма?) және 2) фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... қызметін
атқаратын тұрақты тіркестері бар сөйлемдер, екіншіден, құрылымын ... ... ... ... ... ... Бұл не тұрақты тіркесі мен атау септік ... зат ... ... ... ... ... ... Бұл не айқай? Бұл не
бассыздық? Сұраулы сөйлемнің мұндай түрлері ... ... ... ... ... ... ие бола алады.
ә) Ақын деген кім? типті сөйлемдер атау септік тұлғадағы есім сөз бен
деген кім? деген ... ... ... ... ... ... мән, ... туралы сұрақты білдіреді. Өмір деген не? Ақша ... ... ... ... ең ... ... ... үшін
жұмсалатын және бұл ... ... ... ... ... бар
синтаксистік бірлік болып табылады. Бұл құралдар ... ... атап ... ... білмеушілік» семасы мен «білгім
келеді» семасы.
Қазақ тілінің сұрақ мағынасын білдіретін негізгі ... ... ... ... ... және орын ... жатады.
Есімдікті сұраулы сөйлемдерде білмеушілік, белгісіздік семасы ... ... ... ал ... ... ...... немесе орын тәртібі және интонациялық құралдар арқылы
жасалады. ... ... ... «білгім келеді» семасы көбінесе
сұраулық шылаулары арқылы, ал белгісіздік орын тәртібі және ... ... ... ... ... тіліндегі сұраулы сөйлемнің түрлері
Сұраулы сөйлемдердің коммуникативтік жұмсалысын толық түсіну үшін,
алдымен, оның түрлерін қарастыруды жөн көрдік.
Сұраулы ... ... ... ... ... оның грамматикалық
белгілеріне сүйенсе, енді біреулері интонациясына қарап бөледі. Жалпы тіл
білімі ғалымдары – ... ... ... ... ... сөйлемнің түрлерінен гөрі олардың жасалу жолдары
туралы түсініктемелер берілген.
А.М.Пешковский ... ... және ... яғни ... анық ... тұрғандығын айқындатын екі сұрақтың түрін көрсетеді.
(А.М.Пешковский Русский синтаксис в научном освещении. М., 1938, С.358).
Г.В.Валимованың пікірінше, ... ... ... жасалған
сұраулы сөйлемдер (местоименные), таза ... ... ... және ... ... ... сөйлемдер болып
бөлінеді.
Осындай пікірді И.П.Распопов та қолдайды.
М.Н.Орлова өзінің еңбегінде ... ... ... төрт ... көрсетіп, олардың әрқайсысының өзіне тән интонациясы
болатындығына ... ... ... ... ... сұраулы сөйлем,
күмәнді сұрақ, болжамды сұрақ және альтернативті сұрақты ... ... ... ... ... диссертациясында сұраулы
сөйлемнің түрлерін оның логикалық ... ... ... ... ... ... на ... предиката, мы называем абстрактно-
предиктивными, вторую группу вопросов, наличествующего уже в ... мы ... ... ... ... ... внемецком языке. Дисс. ...канд.филол.наук. М.,
1952, с. 33). Мұндағы сұрақтың түрі, жоғарыда айтып ... ... мен ... ... жүзеге асатындығы түсіндіріледі.
И.А.Королькова болса, сұраулы сөйлемді ... ... ... және ... деп ... Сұраулы сөйлемнің
бұл екі түрі өзінің ішінде бірнеше топқа ... ... ... ... ... ... ... атрибутивті,
адвербиалды болып бөлінсе, альтернативті түрі ... ... ... ... ... ... И.А. Семантико-
синтаксические свойства вопросительных ... ... М., 1980, с. ... орай ... да ... ... синтаксистік (жалпы
және жеке) және логикалық (нағыз және жалған) белгілеріне қарап бөледі.
(Терешкина Л.З.Типы простого ... во ... ... М., ... ... сұраулы сөйлемнің мағыналық ерекшеліктеріне қарай
И.Джакубов өзінің еңбегінде бес түрін көрсетеді: тура ... ... ... - Сен ... ... ... – Сен ... қашан
келдің?, тыңдаушының ойын білгісі келгенін білдіретін сұраулы сөйлем: ... алып ... эмне ... – Бұл алып келгенімді не қылайын?,
айтылған ойды мақұлдау мағынасындағы ... ... - Ишке дағы он ...... тағы он кісі ... деші?, күдіктену мағынасындағы сұраулы
сөйлем: - Анын үйшнө барганбыз қандай болар экен? – Оның үйіне ... ... ... ... ... ... - ... кокуй, эмне Кандай
кылдык? – Ей, шайтан алғыр, енді не істедік? (Джакубов И. Типы ... в ... ... языке. Автореф. дисс.
...канд.филол.наук. ... 1951, с. ... ... «Грамматика современного узбекского литературного
языка» атты еңбегінде сұраулы сөйлемнің негізінен үш түріне тоқталады»
(А.Н.Кононов Грамматика ... ... ... ... ... С. 346). 1) тура ... ... 2) түрткі сұрақты білдіретін,
3) риторикалық сұрақты білдіретін сұраулы сөйлем. Тура сұрақты білдіретін
сұраулы сөйлем көп жағдайда ... ... ... ... таң ... ... ... түрткі сұрақты сөйлем іс-әрекеттің
жүзеге асуы нәтижесінде жұмсалады.
Түркі тілдерінде эксперименталды ... ... ... ... ... шыққан. Эксперименталды зерттеулерде де сұраулы
сөйлемнің түрлері қарастырылып, оларды сөйлемнің мағынасына, грамматикалық
құрылысына және модальдылығына байланысты бөлген.
Профессор А.Н.Нұрмаханова өзбек, қарақалпақ, ... ... ... ... тоқталады, оның ішінде сұраулы сөйлемді түрлерге
бөлуде модальдылық пен интонацияны басшылыққа ... Оған ... ... ... ... білдіретін сұраулы сөйлемнің екі түрін көрсетеді.
(Нұрмаханова А.Н. ... ... ... ... ... ... қарақалпақ тіліндегі сұраулы ... ... ... ... ... және жеке деп ... тіліндегі сұраулы сөйлемді де үш ... ... 1) ... ... ... ... түрлерін – жалпы,
тура, риторикалық, альтернативті, бөлшекті, түрткі және ... ... ... 2) ... ... ... сөйлем түрлерінің жасалу жолдарына
қарай тоқталған; 3) жалпы семантикалық мазмұнына, яғни сұрақ түрлерінің
қолданылуы қарастырылады.
Алтай тілдеріндегі ... ... ... ... ... былайша көрсетеді: 1) ... ... лишь ... ... 2) ... ... с
вопросительными словами, 3) вопросительные предложения с вопросительными
частицами» (Е.Н.Чунжекова Типы простого предложения в ... ... ... ...канд.филол.наук. М., 1973, с. 17).
Қазақ тілі грамматикасында ғана емес, жалпы тіл білімінде сөйлемдерді
сөйлеу мақсатына сай хабарлы, ... ... ... ... ... ... топтастыру тән. Соның ішінде сұраулы сөйлемнің белгілі бір
грамматикалық ... ... орын ... және ... ... ... сөз болған (Грамматика русского языка. Т. ІІ. Ч. І.
М., 1954, стр. ... ... ... ... ... әр түрлі қызметтеріне
қарай хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті деп ... ... ... ... жауап күту мақсатында айтылған сөйлем деп ... А.Н. ... ... ... язык. ІІ. Синтаксис. М.,
1958. стр. 42). (сұраулы сөйлемнің ... ... ... ... ... сөйлемді В.В.Бабайцева былай деп сипаттайды:
«Тыңдаушыдан жауап күту мақсатымен айтылған сөйлем сұраулы ... ... ... ... ол ... ... жалпы, риторикалық, түрткі
сұраулы сөйлемдер деп бөледі. (Бабайцева В.В. Русский язык. Синтаксис ... М., ... мен ... ... ... ... мен ... арқылы жасалатынын айта келіп, сұраулы сөйлемнің үш түрін атап
көрсетеді. Олар: 1) ... ... ... 2) ... ... ... ... сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер (Шведова н.Ю.
Лопатина В.В. Краткая русская грамматика. М., 1989. стр. ... да ... ... үш ... бөліп қарастырады: 1) нағыз
сұрау мағынаны білдіретін сөйлемдер міндетті түрде жауап ... ... 2) ... ... ... ... де сұраулы сөйлемнің тобын
құрайды; 3) риторикалық сұрақты ... ... ... ... ... ... сұрақтың өзі жауап болып табылады. (Валгина Н.С.
Синтаксис русского языка. М., 1973. стр. 68.)
Ал М. Карашулакова өзінің «Вопросительные предложения ... в ... ... литературном языке» атты кандидаттық
диссертациясында сұраулы сөйлемдегі ... ... ...... бір жайды түсіндіруге ұмтылуы деп, бұл сөйлемнің мәнін одан әрі
аша ... ... ... ... ... мен ... ... едәуір айырмашылық барын айтады. Диалогта сөйлеуші хабардың
орындалуын ... ... ... ... ... беру ... ... асады.
Осылай дей келіп, бұл ғалым да ... ... үш ... ... 1) ашық сұрақ; 2) риторикалық сұрақ; 3) ... ... М.Ж. ... ... ... речи ... русском литературном языке. Дисс. на соиск. учен.степени канд.
филол. наук. Ростов-на-Дону, 1985, стр. 56).
Жалпы тіл ... ... ... ... арналған кандидаттық
диссертациялар ретіндегі жұмыстар бар. Олардың ішінде, ... ... ... ... ... ... ... атауға болады.
Ағылшын тілі оқулықтарының авторлары сұраулы сөйлемді: 1) жалпы сұрақ,
2) альтернативті сұрақ, 3) ... ... 4) ... ... ... ... Н.А., Котий Г.А., Лукьянова Н.А. Учебник английского
языка. М., 1989. стр.532)
Л.Г.Фридман неміс ... ... ... ерекшеліктеріне
тоқталады. Оның пікірінше, неміс тіліндегі сұраулы сөйлемдер әр ... ... ... ... сұраулық мағынасы басым болуы және
болмауы жағынан ажыратылады. Сонымен бірге, басқа тілдерге қарағанда,
неміс ... ... ... ең басты қызмет атқаратындар ... орын ... мен ... ... Л.Г. ... в ... немецком ... ... М., 1960. стр. ... ... ... «Синтаксис немецкого языка» деген еңбегінде
сұраулы сөйлемді негізінен екі топқа ... ... Оның бірі ... ... ... ... орын тәртібі мен интонация арқылы жасалған түрі болса,
екіншісі – сұрау есімдіктері арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер. ... ... ... ... Л., 1973. ... ... сөйлемдердің түр-түрі ... ... ... ... ... ... есімдіктеріне көп көңіл
бөле отырып, сұрақтардың ішінен олардың риторикалық түріне тоқтала кетеді:
«Предложения, в которых одновременно ... и ... ... ... ... так ... «риторические вопросы»,
т.е. вопросы, на которые говорящий ожидает непременно положительного
ответа, или ... ... он ... ... о ... ... ... как ему, так и слушателям». (Мелиоранский П.М. Краткая
грамматика казах-киргизского языка. Ч.ІІ. ... ... ... ... ... ... языка» атты еңбегінде
сұраулы сөйлемдердің құрамындағы сұрақтардың жауап беруді ... ... ... ... ... тек ... ... ғана кездесетін түрлерін
айтады. Оның пікірінше: «Ашық сұрақ болу үшін орыс тіліндегі ... ... ... (кім, не, ... ... т.б. ... Бұл ... сөйлемнің басында келеді. Мысалы: Қайдан келесің? ... ... ... ... ... и ... Оренбург,
1897, стр.89).
М.Балақаев сұраулы сөйлемдерді төмендегідей бес түрге бөліп ... ашық ... ... 2) ... ... білдіретін, 3) күмәнді
сұрақты білдіретін, 4) таңырқаулы ... ... 5) ... ... ... ... М., ... Т. Қазіргі қазақ
тілі. Синтаксис. Алматы, 1961, 14-б.)
«Қазақ тілінің грамматикасының» 1967 ... ... ... ... және ... ... бірнеше топқа бөлінетінін
байқаймыз. Сұраулы сөйлем қызметі жағынан: 1) негізгі сұрақты ... ... ... ... 3) ... ... ... сұраулы
сөйлемдер, ал мағынасы жағынан, яғни логикалық ... ... 1) ашық ... ... 2) ... ... 3) ... сұрақ және 4) түрткі сұрақты білдіретін сұраулы
сөйлемдер болып жіктелген. (Қазақ тілінің грамматикасы. Синтаксис. Алматы,
1962, 143-б.)
Н.У.Түркбенбаев ... ... ... ... ... ... ... «Первая группа – нейтральные вопросы: истинный вопрос,
выделяющий вопросительный предикат, формальный – ... ... ...... с ... ... ... вопрос, переспрос с целью уточнения. Во вторую группу
входят ... ... ... ... вопрос-побуждение, вопрос-предложение, ... ... ... либо ... ... ... ... сөйлемдер жайында доцент Ғ.Абухановтың да пікірі ... ... ... ... ... ... біреуден
жауап күту үшін айтылады. Бірақ кейбір сұраулы сөйлемдер жауап ... ... ... ... хабарлау мақсатымен де айтылады.
Ондай сөйлемдерді ... ... ... ... С., ... ... ... Лексикология, фонетика, морфология, синтаксис. Алматы, 1960,
228-б.)
Осы тәріздес пікірді өзінің еңбегінде ... ... та ... ... мен ... шылаулары бар сөйлемдердің бәрі ... ... бола ... Кейде сұрау есімдіктері мен сұрау шылаулары
белгісіздік пен дүдамалдықты білдіреді. Мұндай жағдайда олар ... ... ... ... айырылады. (Арғынов Х. Қазақ тілі
синтаксисі методикасының негіздері. Алматы, 1969, ... ... «Жай ... ... атты еңбегінде сұраулы
сөйлемдерді қызметі жағынан негізгі сұрақты ... ... ... сұрақты білдіретін сөйлемдер, анықтаушы сұрақты білдіретін сұраулы
сөйлемдер деп үшке бөлсе, ... ... ашық ... ... ... сұрақты, түрткі сұрақты білдіретін сөйлемдер деп
төртке бөледі де, әр ... ... ... ... ... ... атап ... шыққан «Қазақ грамматикасында» да сұраулы сөйлемдердің бөлінісі
осындай.
Тіл-тілдерде сұраулы сөйлемнің зерттелуі, тұжырымдап айтқанда, ... ... ... сөйлемдер сұрақтың ішкі логикалық мазмұнына қарай да ... ... бұл ... арнайы тілдік формасынан да көрінеді.
Сондықтан тіл ... ... ... ... бұл құбылысты елеусіз
қалдыра алмайды.
Сұрақты логиктер мазмұнына қарай негізінен екі топқа бөліп жүр: жалпы
сұрақ, ... ... ... В.С. Суждение и предложение: Вопросы
синтаксиса современного ... ... М., 1950. с. 12) ... ... осы логикалық мағыналарға ... ... ... өң ... бар, ... орай ... ... тіл
білімінде сұраулы сөйлемдерді мағынасына қарай негізінен төрт топқа ... ашық ... ... ... ... ... білдіретін сұраулы сөйлемдер, риторикалық сұрақтың білдіретін
сұраулы сөйлемдер, түрткі ... ... ... ... ... ... ... аталған түрлеріне жеке тоқталайық.
Ашық сұрақты білдіретін сұраулы ... ... ... ... тән мағыналық ерекшелік – мұнда сұраққа негіз болып ... ... ... мүше ... ... сұрақ жалпы ашық түрде
қатысады. Сондықтан іздеулі мүшенің орнына кім, не, қайда, ... ... не ... ... ... ... мағыналы сөздер жұмсалады: Ау, Несібелі
қайда? (Б.Майлин). Ал не істейміз? (С.Мұрат).
Ашық сұрақты білдіретін сөйлемдер іштей өзара былай бөлінеді:
1. Субъектінің іздеулі екенін ... ... Бұл ... кім, не ... ... бастауыш позициясында
қатысуы арқылы құралады: Кім келді? Не ... ... ... іс-әрекеттің, сапаның, сынның іздеулі ... ... ... Бұл сөйлемдер не істеді, қайтті,
кім, не, қандай, неше, қайда деген ... ... ... арқылы құралады. Сонда не істедің? Кешікпей
кел дегенің қайда?
3. Іс-қимыл объектісінің іздеулі екенін білдіретін ... Бұл ... ... ... ... ... ... т.б. сұраулы есімдіктердің қатысуымен құралады. Кімге
ескерттің? Неге оқымадың?
4. ... ... ... ... мезгілінің
іздеулі екенін білдіретін сұраулы сөйлемдер. Бұл сөйлемдер
қалай, не үшін, ... ... ... ... ... мүше позициясында қатысуы арқылы құралады. Қашан
келдің? Қалай сындырдың?
5. Зат сапасының, сынының, ... ... ... ... ... Бұл ... ... неше, қай деген
сөздер анықтауыш мүше ... ... Неше ... Қай ... ... ... ... сұраулы сөйлемдер. Ашық сұрақта
іздеулі мүше түгел белгісіз ... ... ... ашық ... ... ... ... із, жоба болып альтернатив ... ... Ол ... іс ... сөздер арқылы көрінеді де, олардың сұраулы
мағынада айтылып тұрғанын шылау ма, ме, ба, бе, па, пе ... ... ... ... ... ... ... үстеуі арқылы жасалады.
Иә, сосын Рәбиға класта қалды ма, қалмады ма?
Мына Алманың сорты апорт па, ... ... ... ізделетін іс-қимыл, предикативтік заттық сапа
жалпы, белгісіз ... ... ... ... ... ма – ... ма, апорт па – алатау ма) ізделеді. Альтернативтер
сөйлемде дара-дара аталып толық көрінумен бірге ... ма – ... ... ... ... құраудың бір жолы – альтернатив етістіктің болымды түрі арқылы
аталып, ... ... ... жоқ па сөзі ... ма, ... ма – ... ма, жоқ па.
Жоқ па – эллипсис мүше, ол сөзді айтуға ықшамды етеді.
Сөзде іздеулі екі альтернатив мүше бірдей атала ... ... ... мүше ғана аталады және ... ... ... ... Сен ... ба?
Альтернатив мүше ретінде сұраулы сөйлемге болымды формалы сөздің
қатысуы заңды. Бұл ойдың құрылысына сай ... кісі ... ... ... ... істі ... Осы ... альтернативті сұрақты
білдіретін сөйлемдерде іздеулі баяндауыш ретінде ... ... ... ... Ал ... сөйлемге енген күннің өзінде ол мағына
жағынан болымды етістікке тең келіп қызмет атқарады. Іштерінде Қараойдан
келген кісі жоқ па? Сіз ... ... ... ... ... ... білдіретін сөйлем құрамында болымсыз етістіктің
бұл жұмсалуы сөзді түрлендіру мақсатынан туған.
Альтернативтік сұрақты ... ... ... ... ... ... ғана ... Бірақ сөзде ізделетін мүше ... іс, сапа ... қана ... Ізделетін мүше субъект те,
анықтауыш та болуы мүмкін. Бұл мүшелердің іздеулі болуы оларды баяндауышқа
тақау қоюы арқылы ... мені ... ... ... шақырды ма?
Баяндауыштан басқа мүшелер сұраулық форманы жеке ала алмайтын болған
соң, олардың орын ... ... ... ... оның іздеулі мүше
екенін анық таныта алмайды, бұл коммуникативтік мақсат солғын көрінеді.
Осы дүдәмалдықты жойып, баяндауыштан ... да ... ... ... ... анық білдіру үшін тіл арнаулы амал жұмсайды. Ол
амалды мына мысалдардан көруге болады.
Сәулеш, сен ... ... ... ба? ... Қырманға неше
қатынадың, бес пе?
Іздеулі мүше алдымен жалпы ... ... ... де, ... оның ... ... сөздер телулі компонент ретінде
жалғастырылады. Сөйлемнің ... ... ... бұл ... сөздер
ма, ме, ба, бе шылауларын қабылдап, ... ... ие ... ... ... сөз бен оның альтернативін атайтын сөздердің өзара
қатыстығы олардың формаларының ыңғайластығы арқылы ... ... ... ... ... Риторикалық деп
түрлі «сұраулы емес» мағыналарды, болымсыздық пен ... ... ... ... Егер бұл ... белгия зерттеушілерінің
риторика теориясымен сәйкес қарастырсақ, онда риторикалық ... ... ... бір ... ... болып есептеледі, яғни
ашық сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер болып табылады.
Риторикалық сұрақтардың бейнелеу құралы ретіндегі мәні ... мен ... ... ... ... ... ... (сұрақ емес,
хабардың мағынасы хабарлы мағына) мен формасы (сұраулы құрылым) ... ие ... ... ... стилистикалық оппозиция «норманың»
бұзылуын көрсетеді: сұраулы ... ... ... білдірмейді,
риторикалық сұрақ – эмоционалды-экспрессивті тұжырым немесе болымсыз
пікір.
Риторикалық сұраулы ... ... ... ... ... ... ... белгілі. М.В.Ломоносов «Риторика» еңбегінде риторикалық
сұрақ туралы мынадай пікір білдіреді: «риторический вопрос бывает не ... ... но для ... изображения известных вещей»
(Ломоносов Полн.собр.соч / АН СССР. – М.-Л., 1952. Т.7. с.263). ... ... ... ... білдіру тек белгілі бір жағдайларда және
экспрессияны білдіру арқылы жасалады.
Риторикалық сұрақтың ... ... бұл ... өз ... бар, яғни ... мен ... ... емес: формасы
бойынша – бұл сұрақ та, ал мағынасы бойынша – хабар, пікір болып табылады.
Сұраулы сөйлем ... ... ... ... пікірді білдіру үшін
жұмсалатыны бар. Хабар ретіндегі пікірдің сұраулы сөйлем арқылы білдірілуі
сөзге полемикалық өң береді. ... ... ... ... формаларының өз бастапқы мағынасына қарсы жұмсалуы да сеп болады.
Демесін бұрын Бәкеңді теңеп пе еді? (Б.Майлин). Осы да жөн ... ... ... үшін ... ... бұл ... ... баяндауыштық формада құралған жайы бар. Ол баяндауыштық формаларды
ілгергі мысалдардан ... ... Бұл ... ... ... сұрақты білдіретін сөйлемдерде баяндауыш сөздер кері мағынада
жұмсалады: болымды формадағы баяндауыш сөз болымсыз мағынада, болымсыз
формадағы ...... ... ие ... Мұны ... сөйлемдер байқатып тұр. риторикалық сұрақты білдіретін сөйлем
өзіне тән интонациямен айтылады.
Риторикалық сұрақты білдіретін сөйлемдер баяндауыштардың кері ... ... ... ... ... ... ... лайықталып құралған баяндауыштық
формалар кездеседі: келді емес пе, келген жоқ емес ... емес пе, ... жоқ ... бе – риторикалық тудыратын
баяндауыштық формалар. Жедел өткен шақ етістіктің болымсыз түрі -ма, ... ... ... өтпеді. Риторикалық сұрақты білдіру үшін
етістік осы формада да жұмсала алады: ... бері ... ... ... емес пе, оқыған жоқ емес пе деген формалардың құрамындағы емес ... ... ... ... емес пе ... ... баяндауыш сөздің білдіретін мағынасы мен
формасы арасындағы қайшылықты әлсірету талабының нәтижесінде пайда ... сөз ... ... сай ... формада алынады да,
риторикалық тудырушы болымсыздық форманы аналитикалық ... ... ... ме – өтті емес ... жоқ емес пе ... тәрізді форманың құрамында емес риторикалық
амал ретінде ... ... ... тұр. Оны ... ... ... алып ... болады: Оқыған жоқ емес пе – Оқыған жоқ
па!
Бастауыш ретінде -ған, -ген формалы есімше, баяндауыш ретінде ... ... ... ... де ... сұрақты білдіру үшін ... ... ... ... ... ... ... қайда?
(Б.Майлин)
Түрткі сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер. Тілімізде ... ... ... бір іске ... ... үшін де пайдаланылады. Үй құрығыр
азынап кетті ғой, тағы бірдеме тауып жағасың ба? (Б.Майлин). ... ... ... ... сұраулы сөйлемдер деп аталады. Іске
жұмсаудың бұйрықты ... ... ... сұраулы сөйлем формасында
айтылуы коммуникативтік мақсатқа байланысты. Ол мақсат – тілекті, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер сұраулық форма мен мазмұн
жоспары (түрткі болу ... ... ... ... ... ... ... Көптеген зерттеушілер
сөйлемнің бұл түрін «сұраулы сөйлемдердің функционалды-семантикалық
түріне» жатқызады.
Жалпы тіл ... ... ... ... ... ... түріне
қатысты пікірлерді Ф.Ф.Фортунатов, А.М.Пешковский, ... ... ... ... Пер, ... А.В.Молчан
және т.б. білдіргенімен, түрткі болу семантикасына ие сұраулы сөйлемнің
грамматикалық және ... ... кең әрі ... қарастырған
И.Г.Стаханованың «Вопросительные предложения в современном русском языке»
атты кандидаттық диссертациясын атауға ... ... ... ... ... ... ... сұраулы
сөйлем мен бұйрықты сөйлемнің ара қатысына тоқталған жөн. Сұраулы сөйлем
мен бұйрықты сөйлем сөйлемнің «функционалды» ... ... ... тіл ... ... болып табылады. Тіл білімінде түрткі сұрақты
білдіретін сұраулы сөйлемдерді жалпы коммуникативтік мақсаты ... ... ... ... ... ... ... (Богуславский, Киселева)де бар. Алайда сөйлемнің басқа түрлеріне
қарағанда бұйрықты ... ... ... ... ... ... яғни «бұйрық қызметін білдіретін арнайы
құралдарына ие» (Киселева, 1978, с. ... тіл ... ... ... ... ... ... қарай сұраулы сөйлем мен ... ... ... болатын» түріне жатқызады. Бұл бағыттың
негізінде Ф.Ф.Фортунатов пен А.М.Пешковскийдің идеялары жатыр.
Сонымен сұраулы сөйлемдер ... ... ... ... өзінің екінші қызметі, көбінесе, түрткі болу қызметіне ие болады,
яғни тек ... ... ғана ... жалпы әрекетке түрткі болады.ә»
Түрткі сұрақты білдіретін сөйлемнің баяндауышы келер шақ етістік пен
ма, ме шылауларының ... ... ... ба, ... ... ... түрткі болуды жұмсартып айту, түрткі болуға сенімсіздік
пен қалаушылық сөйлемнің бұл түрінің бір ... ... ... үшін ... сұрақты білдіретін сөйлемге баяндауыш болып етістік сөз
болымды, болымсыз түрінде ... ... ... мағына білдіреді:
Қалаға барып келесің бе? – Қалаға барып келмейсің бе?
Бұл жағдай альтернативтік сұрақ ішіндегі етістіктің бұл екі формасының
синтаксистік ... ... ... ... ... Сол кісі ... – Сол кісіге жолықпайсың ба?
Түрткі сұрақты білдіретін сөйлемдердің ... тағы бір ... ... рай ... етістік пен «жақсы ма, жарайды ма» сияқты
формалардың қатысуы. ... ... ... ... жағдайларың біліп кел,
жарайды ма? ... ау ... енді ... былай күнде біздің үйге соғып кетіп
тұрыңызшы, а? ... жазу ... ... ... ... тудыратын «а», «жақсы ма».
«жарайды ма» ... ... мәні ... «А» ... ... ... тіліне тән және коммуниканттар арасында достық қарым-
қатынаста кең қолданылады. Ал «жарайды ма» формасы ... ... ие ... болу семантикасында сұраулы сөйлем формасымен сөйлеудің барлық
түрінде ... ... ... ... ... ... ... жасауға болады: тіл
білімінде сұраулы сөйлемдердің жасалуының мынадай ... ... ... бір сөздерде негізгі тонның көтерілуі немесе
бәсеңдеуі, темптің ... т.б.; ... ... ... ... шылаулар немесе басқа көмекші
морфемалар; ...... ... орын ... және т.б. Одан
бөлек сұраулы пікірді құру үшін ... ... ... ... әсер ... ... сұраулы сөйлем жасалуының негізгі жолдары ... ... ... ... ... шылаулары: ма/ме, ба/бе, па/пе ... ... ... ... пы/пі; сұрау есімдіктері
арқылы: а) «не» ... ... ... сөзі мен ... ... т.б. шылауы қосарлану арқылы; б) «кім» сұрау есімдігіне «біледі»,
«біліпті, білген» ... ... ... ... 3) ... ... «ау, ә, апырай, апырым-ау» т.б. одағайлары арқылы; 4) «шық, бол»
көмекші етістіктеріне есімшенің «ар» жұрнағы қосылу арқылы ... ... ... және ... модаль сөздері арқылы; 5) сұрау мағыналы
«әлде, қане, сірә, амал не» қыстырма сөздері ... 6) ... мыс, ше, ... ... 7) таза интонацияның көмегі арқылы жасалады.
Сұраулы ... ... ... және ... ... олардың интонациялық ерекшеліктері де әртүрлі болады.
Экспериментті зерттеулерге сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... ашық ... сөйлемдердің интонациясы негізгі
тонның сол шылау жалғанып, ... өзек ... ... ... ... қатар оның тон жиілігі мен интенсивтілігінің де біршама
молаятыны байқалады. ... басы мен ... ... оның ... ... айтылу қарқыны жылдамырақ болады. Шылаулар арқылы жасалған
сұраулы сөйлемдер көбінесе интонацияның негізгі тон жиілігінің ... орта ... ... ... ... арқылы жасалған сұраулы сөйлемнің интонациясы сол
есімдіктердің сөйлемдегі орнына ... ... ... ... ... ... интонациясының жалпы контуры аяғына қарай бәсеңдейді
де, кең ... ... ... ... ... ... орташа
болатынын байқадық. Егерде сұрау есімдігі сөйлемнің ... ... ... ... ... ... соңғы буынға дейін көтеріліп барып,
шұғыл төмендейді. Мұндай сөйлем кең ... ... ... ... ... сұрақтардың интонациясы баяу қарқынға және шамалы
интенсивтілікке ие ... Оның ... ... ... ... ... айтылады да, жалпы контуры көтеріңкі және көтеріңкі-бәсең тонмен
ерекшеленеді. Сөйлемнің басы мен ... ... ... ... ... ал сөйлемнің интенсивтілігі тонмен бірге өзгеріп өзара пропорциялы
болады.
Қарсы сұрақтың тоналды контуры аяғына дейін көтеріліп келеді де, соңғы
сөздің ақырғы ... ой ... ... Мұндай сөйлемнің тоналды
диапазоны мен интервалы кең мәндермен ... ... ... ... қарқынмен айтылып, орташалау интенсивтілікпен ерекшеленеді.
Риторикалық сұраулы сөйлемдердің интонациясы ... ... ... ... бұл ... беретін дыбыс күшінің,
амплитуданың ... ... ... ... түсетін сөз ерекше қарқынмен
айтылады. Интонацияның бұл көрінісі лепті сөйлемдермен тең ... ... ... ... ... ... ... айтуға
болады: сұрау есімдігі қатыспаған сұраулы сөйлемдерде «білгім келеді»
деген құрылым сұраулық шылау мен ... ... ... Ал ... ... ... ... (интонация сұраулы емес пікірлердегі
құрылымдардан ерекше ажыратыла бермейді) сұрау есімдігі «білгім келеді»
деген пікірдің қызметінде ... ... ... ... ... ... есім сөз ... жұмсалған көрінеді. Кейін тілдің
дамуымен бірге функциялық қызметтері де ... ... да ... ... ... ... екі түрлі қызметте жұмсалуы
сұрақты тек олардың (сұрау ... ... ... ... ... қатар, сұраулы сөйлем жасаудағы сұрау ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне де
тоқталып, көркем әдебиеттен алынған мысалдар арқылы ... ... ... ... ... қалатыны сияқты
жайттар кездеседі. Сұрау есімдіктері де сөйлемде қолданылу мақсатына ... ... ойды ... ... ... қызметіне қарай кейде
өзінің негізгі мағынасынан алшақтап кетеді, яғни заттар мен ... ... ... т.б. ... ... ... кездері болады.
Ондайда бұл есімдіктерге жауап болатын сөздер қажет етілмейді, олар сұрау
есімдігінің өз бойынан жалпылама түрде сезілетін ... және ... не ... т.б. ... ... ... арқылы беріледі.
Қазақ тілінде сұраулы сөйлем жасауда ма, ме, ба, бе, па, пе ... да ... ... атқарады. ма, ме, ба, бе, па, пе ... ... не ... жауапты қажет ететін сөйлемдерде жұмсалады.
Мысалы: Сен газеттің бүгінгі санын оқыдың ба? – Жоқ, әлі ... ... Ал ... ... мағынасын білдіретін сұраулы сөйлемдерде
сұраулық шылау интонация мен ... ... ... ... ... сені ... ме екенмін? Қайтып оралар күн туар ма ... ... да ... ... ... сұраулық мағынадан
айрылып қалатын себептері төмендегідей жайттармен тығыз ... ... Олар ... ... ... сөйлемдердің құрамы сұрау формасындағы жай
сөйлеммен келгенімен, сөйлем түгелдей алғанда ... ... ... Осы жылқылар болыс қосына қосылды ма, жоқ басқа жаққа өткізілді
ме, осыны ... ... ... атқа ... ... ... сөзді сөйлемдерде сұрау шылаулары, сұрау есімдіктері болса
да, сұрау белгісі қойылмайды. Мысалы: Терге демесем, жанымды ала қой ... ... пе ... – деп ... ... ... Сөйлем сұрау мағыналы болғанымен, ... ... ой ... ... ... ... ондай сөйлем сұраулық мағынадан айрылады.
Ой, Абайжан, не болды, қарағым? ... ... бе? – деп, ... «әкесі ұрды
ма» деп те ойлап қалып еді (М.Әуезов).
4) Бір сұраулы сөйлемнің ішінде бірнеше ... ... ... ... қолданылуы мүмкін. Аты сол ма екен, я еркелетін қойған аты ма
екен? (С.Мұқанов).
5) Сұрау ... ... ... ... ... ... білдіру үшін қолданылғанда, сұраулық мағынадан айрылады. Мысалы:
Ол құрғырды неше күннен бері жұлып тастағысы келсе де, ... ... ... ... ... ... енді ... болып қала ма ... ... еді ... шылауларының сұраулық мағынадан айрылып қалу себептеріне
тоқталар болсақ, ... ... ... ... ие ... ... байланысты. Жоғарыда келтірілген мысалдарда құрмалас сөйлемнің
құрамында сұрау шылауы бар жай ... ... ... ... ол құрмалас сөйлемнің интонациясы сұраулы болмай, ... ... ... ... ... ... ... сұрау
мағыналарын толық жоғалтады.
Сұраулы сөйлем жасауға қатысатын одағайлар ... ... ... а, ә, ау, ... ... ... апырымау.
Оған қоса одағайлардың қай кезде қандай мағынада қолданылатындығына да
тоқталып өттік. Мысалы ә одағайы: 1) ... ... ... ... ... есімін қайталағанда, 3) біреуге ашуланғанда және ... 4) ... ең ... яғни ... ... ... сөз ... жағдайларда келгенде әр уақытта сұрау мағыналы болады.
Одағайлар, сонымен ... ... ... ... ... ... ... қатар келіп те, кейде жеке тұрып та жұмсалады.
Осындай ретте олар өз ... ... ... жұмсалып, сұрау мағыналы
қызметке ие болады.
3. СҰРАУЛЫ СӨЙЛЕМНІҢ СӨЙЛЕУ ТҮРЛЕРІНЕ ҚАТЫСЫ, ... ... ... ... ... Сұраулы сөйлемдердің функционалды-семантикалық сипаттамасы
Тіл арқылы айтылған ойдың негізгі мазмұнын сөйлем құрайды. ... ... ... ойда ... ... ... ... де, адам танымының нәтижесін көрсетеді. Осы процесс арқылы адамдар
бір-бірімен тілдесіп, ... ... ... ... тіл арқылы
хабар алады. Демек, сөйлем – пікір алысу ... ойды ... ... ... ... ... мен ойды ... өзіне тән коммуникативті
мақсаты бар. Пікір ... ... мен ... ... ... сөйлеушінің сөйлеу актісі мен оның коммуникативті
интенциясына негізделеді. Берілген хабар мен оған тыңдаушының реакциясы
тілдік қатынастың әрі ... ... ... мен ... ... себеп болады. Себебі, сөйлеушінің тыңдаушыға бағытталған сөзі
оның өзіне қайта оралатын қоздырғыш күш ... ... Ой ... адам әрекеті мен оның нәтижелерінің белгілі бір уақытта, нақты
бір ... ... ... ... ... ... ... тану
әрекетіне, тәжірибесіне, біліміне негізделеді. Үшіншіден, коммуникативтік
қызмет атқарады. Пікір алысу мен ... ... ... ... бар. Бұл ... ... ... «Язык –
средство общения или коммуникации?» деген көлемді ... ... ... ... былай дейді: «Говорят, языковая коммуникация ... ... одно и ... как и ... ... и ... ... Однако не всегда допускается синонимия валентных
способностей этих слов. ... ... ... ... ... но не говорят «для коммуникации». Лучше было бы ... ... ... Есть в социолингвистике такие понятия, ... ... ... ... и др., ... ... трудно заменить словом «общение». Мы говорим
«интеллектуальное общение», но не говорим «интеллектуальная коммуникация».
Следовательно, эти ... не ... ... как ... ... Б. Язык – ... ... или коммуникации? \\ Жизнь языка и
язык в жизни Сб. ... под общ. Ред. ... ... ... 2005. – 480 с.). ... алысу мен тілдік коммуникация
ұғымдарының арасында өзіндік ерекшеліктер бар ... орыс ... тыс ... ... ... ... ... түсушілер
тұрғысында анықталады. Н.А.Ипполитованың ... и ... и по ... ... ... В ... всегда
активен один, а в общении одновременно все партнеры» (Ипполитова Н.А.,
Князева О.Ю., Савова М.Р. Русский язык и ... ... ... под ред.
Н.А.Ипполитовой. – М.: ТК Велби Из-во Проспект, 2004.) ... ... ... ... модельдерін айқындау арқылы түсіндіруге
болады. Сөйлемнің тілдік қатынас қызметін өтеуде ... тән ... ...... ... орындалуына тікелей себепкер болатын ең
қажетті бірлік. Сөйлем баяншының айтайын, жеткізейін деген ойын, ... ... етіп қана ... ... ... ... қайыра жауап беруінің көзі, көрсеткіші де болып табылады.
Тілдік бірлік ретінде сөйлем тиянақты ойды ... ... ... ойды ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынасты жүзеге
асырушы тілдесім жолы, сөйлесу құралы болып табылады. Кез келген ... ... ойын ... ... ең ... ... ... сөйлем
құрастыруды ойлайды. Егер оның айтқан не жазған сөйлемі дұрыс, түсінікті
болса ғана ол оған ... ала ... ... арқылы жауап алу, тілдесім
әрекетін жүзеге асыру – тілдік қатынастың ең басты шарты» ... ... ... оның ... ... атап ... ... алысу
мен коммуникативтік қызмет тұрғысында анықтауға болады. Адамдардың тіл
арқылы қарым-қатынас жасауына негіз ... ... ... ... прагматикалық жүк көтереді. Біріншіден, сөйлем кем дегенде
екі немесе бірнеше адамдардың пікір ... ... ... ... ... ... ... сөйлемде тек сөйлеушінің ғана белсенділігі
көрініп, сөйлеу актісінен ... ... ... ... ... ... әрі пікір алысу, әрі ой білдіру қызметін атқарады. Пікір алысуда
коммуниканттардың (сөйлеуші мен тыңдаушы) екі жағы да ... ... ... Ой ... ... ... адам ... мен оның
нәтижелерінің белгілі бір уақытта, нақты бір ... ... ... сөйлемдер жүйесінде сөйлемдердің біріншілік және ... ... ... ... ... ... мүмкін. Өзінің бірінші қызметі ретінде сұрақ ақпарат іздеуге, ... ... ... ... ... ол ... ... емес, оны
жіберуге, бірнәрсе жайлы тікелей хабарлауға бағытталған.
Сұраулы сөйлемдердің бірінші қызметін Ю.Омарованың топтауына ... 1) ... ... жаңа ... ... мен ... ... отырған хабар туралы сұрақ қоюшының ... ... және ... ... ... ... ... сөйлемдер деп бөлуге болады
[2]. Сұраулы сөйлемдердің бойында жоғарыда аталған сипаттардың барлық
жиынтығы болуы мүмкін.
Сұраулы ... жаңа ... ... ... ... сипаты
мен көлеміне қарай ашық сұрақ және жеке ... ... ... сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер бір жағдай туралы ... ... ... ... Не ... Неден бастайын? Сіз қайда
барасыз, қандай жұмыспен ... ... ... ... ... кімнің
баласы? Сұраулы сөйлемдердің бұл түрінің жасалуына сұрау есімдіктері ... ... ... ... ... ашық сұраулы сөйлемдерде қай
мүшенің іздеулі екеніне байланысты іштей беске ... ... ... ... ... екенін білдіретін сөйлемдер. 2. Предикативтік іс-
әрекеттің, сапаның, сынның іздеулі екенін білдіретін сұраулы сөйлемдер. 3.
Іс-қимыл ... ... ... ... ... сөйлемдер. 4. Іс-
қимылдың сапасының, себебінің, мекенінің, мезгілінің іздеулі ... ... ... 5. Зат ... сынының, санының іздеулі
екенін білдіретін сұраулы ... [1. ... ... ... ... ... ... бір деректің, істің,
жағдайдың сипаты туралы, сол немесе басқа да жағдайлардың жеке бір қыры
туралы сұрақты білдіреді. Мен ... ... ... ... ... ... болып жатқанын білмейді деймісің? Қалай ойлайсыз, мына дыбыс
алыстан ... ма, әлде ... ба? ... ... да ... осындай
киім де болады екен?
2) Сөйлеушінің сұрап отырған мәселе ... ... ... ... ... үш топқа бөлінеді:
а) сұрақ қоюшының толық хабардарсыздығын білдіретін сұраулы ... ... ... ... ... ... Қазақстанның солтүстігінде
таулар бар ма? – деп сұрады менен. Мұны кім бүлдірді?
ә) белгісіз сұраулы сөйлемдерде ... ... ... шамалауы,
сенімсіздігі, күмәні қоса білдіріледі: Сіз ... ... ... ба? ... сіз ... ... бе? Біз осы әлгі қу ... торына түсіп қалмадық па екен?
б) констатациялаушы сұраулы ... ... ... ... ... ... көрсеткен қияметің аз ба еді? Жақсылық жасауды,
рақымшыл болуды саған ... ағаң емес ... ... ... ... байланысты сұраулы сөйлемдер екі топқа
бөлінеді:
а) жауап-мақұлдау мен болымсыз жауапты, яғни, шындық болмысқа ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер. Сен кеше
Бопай апамның үйіне бардың ба? – Жоқ (К.Ахметбеков). Әмина, сенің тағдырың
туралы ... ... ... егіліп жылағаны есіңде ме? – Иә, білем,
Арман. (К.Ахметбеков).
ә) жауапта сұрап отырған ақпаратты, хабарды қажет ... ... Бұл не, ... Мен мұны ... ... бері ... ... әке
(Б.Соқпақбаев). Сен неге бұлай жасайсың, а? – ... ... ... ... ... сөйлемдерді екі топқа бөлу ерекше болып
табылады:
1. Көп, аз, ... ... ... ... жуық ... және т.б. ... ... жалпылама сөздер арқылы, яғни бір ... ... ... ... ... қажет ететін, ал екінші жағдайда сұрап
отырған мәселе туралы нақты ақпаратты білдіретін сөйлемдер. Сен ... ... ба? – ... ... ... ... ... уақыт болды ма? – Алты ай болды (К.Ахметбеков).
2. Есімдік сөздер арқылы жасалған, мазасыздық, ... ... ... ақпарат алуды көздейтін сөйлемдер; яғни ... ... ... сұрақтар: Мен не істеймін? Мен бұл жерге неге келдім? Тез
кетуім керек. Кету? Туған баламды көрмей ... бе? ... ... не ... ... ... Қол-аяғы дірілдеп, ләм-мим дер емес.
Тек кірген адамдарға ала көзімен қарап отыр. Мырзаның ... бір ... Ол мені қуып ... мен ... ... Менің келіп-
кеткенімнен оған не пайда? (К.Ахметбеков).
Мұндай сұрақтар, ... ... ... өзі бағыттаған сұрақтары
болып табылады. Оларға жауап жорамал, толғау сипаттас немесе қажетті
фактіні анықтау мүмкін емес ... ... ... Мысалы: Дүние неге
қара түнекке ... ... Кек ... ... күші қайда кеткен? Әлде ол
да құрдымға кетті ме? – Адамгершілік дейсің бе? ... ... ... ... ... барынан айырып, тақыр жерге отырғызып, ... ... кету – ... бәрі ... ... ... ... өзінің екінші қызметінде жауап алу мақсатымен емес,
бір фактіге негізделген ақпаратты ... үшін ... Бұл ... эмоционалды болады. Ғалым Р.Әмір сұраулы сөйлемдерді мағынасына
қарай төрт топқа ... ... ... ... ... ... ... екі топқа бөліп жүр: жалпы сұрақ, альтернативтік ... ... ... осы ... ... негізделгенмен,
коммуникация үстінде түрлі өң алатыны бар. Соларды ескеріп, біз ... ... ... төрт ... ... ашық ... білдіретін
сұраулы сөйлемдер, альтернативтік сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер,
риторикалық сұрақты білдіретін ... ... ... ... ... сөйлемдер» [1. 67-б].
Коммуникация үстінде түрлі мағыналық қызметке бөлінуіне қарай ... ... ... ... ... ... ... боялған пікірді білдіретін сұрақ. Бұған қоса
пікірдің тұжырымдылығы, бірнәрсенің міндетті түрде бар ... ... ... ... ... ... сай болуы басты назар
аударады. Мысалы: Бермеймін балам, мен сені жат ... ... ... аз ... ма?; Бұл ... енді үлкееен ойын-сауық
кешенін, казино, бильярд, тағы не бар, бәрін де тұрғызамыз. ... емес ... Бай ... сүймейтін кім бар дейсің?
2. Толық экспрессивті ... ... ... білдіретін сұрақ
(риторикалық сұрақ). Мұнда болымсыз пікірдің тұжырымдылығы, мүмкін
еместік, ... ... ... ... ... болымсыз
жағдайдың жалпылылығы мен сөзсіздігіне назар аударылады. Мысалы:
- Неге бұлай көңілсізсің, сұлу қыз?
- Неге шаттанып күлейін? Неге шаттанып сөйлейін?
Зәкон? Үстав? ... ... ... трибунал болады ма? А?; - Әр күн
жексенбі болады дейсің бе?; - Қиын ... ... ... ат ... ала
қашқан адам менің досым дейсің бе?
Р.Әмір риторикалық сұраулы сөйлемдердің негізгі ерекшелігі ретінде
баяндауыш сөздердің кері ... ... ... ... формадағы
баяндауыш сөз болымсыз мағынада, болымсыз формадағы баяндауыш сөз болымды
мағынаға ие болатынын атап көрсетеді. (Р.Әмір)
3. Бір іске ... ... ... Сұраулы сөйлемдер тыңдаушыны бір
іске жұмсау, қосу үшін де жұмсалады. Пікірді тілдің мұндай формасы ... бір іске ... ... етіп ... ... бір ... ... Мысалы: Газет-журнал сататын киоскіден «Егемен
Қазақстан» газетінің соңғы нөмірін әкеліп бермейсің бе?
4. Сөйлеушінің ... ... яғни ... эмоционалды
тұрақтылығын, бағалауды, қатынасын, ашулы жағдайын білдіретін сұрақ.
5. Назар аудару мақсатымен, қызықтыру ... ойды ... ... аудару үшін қолданылатын сұрақтар. Мысалы: Қайсыбірін айтайын саған?
Қатыгездік жағынан алып қарағанда оған ешкім жетпейді. Ол өз бауырың, өз
баласын ... ... ... тұрғысынан сұрақтың қызметін проблемалық жағдайды болдырмау
құралы ретінде анықтауға болады. «...вопрос в функциональном ... ... ... ... способ обозначить тему диалога и указать
точку зрения, которую хотел бы знать задающий вопрос. Вопрос всегда к ... ... т.е. он ... ... на то, по ... к чему ... должна появиться какая-то предполагаемая вопросом определенность.
Это «что-то», т.е. основное, фиксируемое вопросом определяемое (то, о ... ... в ... ... собой тему вопросно-ответного
цикла» [2. 32].
Сонымен, функционалды жағынан сұрақ, алдымен, әңгіменің ... ... ... ... және лебізге қатысушының нақты
бір реакциясын тудыру үшін жұмсалады.
Сұраулы сөйлемдердің ... ...... ... ... ... ... қалам берейін? қызыл, қара, көк...?), қимыл,
әрекетін (Сіз немен айналысып отырсыз? оқып ... ба, ... ... ба, ... істеп жатырсыз ба...?), субъектіні (Кім келді? Әсел ... па? ... ... ... ... ... көрінетін белгісіз
ақпаратты анықтау. Белгісіз ақпаратты анықтау дегеніміз белгісіз ... бір ... ... оны ... ... айту, атау болып
табылады. Белгісіз ... ... ... сипатта болуы мүмкін:
бір мезетте барлық мүше белгісіз болып, ... ... ... қарағанда
ықтималдығы жоғары болуы мүмкін; белгісіз мүше белгілі мүшемен қатар
қойылып немесе оған ... ... ... ... ... ... ... бойынша сұрақтарды бөлудің негізінде жатыр.
Осыған байланысты сұрақтардың бес түрі ... 1) ... ... ... ... сұрақтар: Ол қашан3
келеді? 2) Белгісіздік қатардың біреуінің мүмкіндігі басым: Ол сейсенбіде3
келеді ме? 3) іс-әрекеттің, ... ... бар ... ... жоқ ... ықтимал: Ол сейсенбіде келеді3 ме? 4) Белгісіз мүше белгілі
мүшемен, ... ... ... ... Оның ... ... болды. Ал ол жүре алады ма? 5) ... мүше ... ... мүшеге ұқсастырылатын сұрақтар: Оның ... ... ... Жүргеніне де біраз болды ма?
Белгісіз мүшені білдіру үшін сұрақтың ... ... ... ... мен интонациясы, сондай-ақ алдыңғы мәнмәтінмен
сұрақтың мағыналық өзара әрекеті белсенді түрде ... ... ... құру сөздердің тақырыптық топтарға бірігу
қасиетіне негізделеді: (мысалы: түстерді атау үшін: қызыл, жасыл, сары...,
ай ... ... ... ... ... ... қойып,
сипаттау: келді – келмеді, оқыды – ... ... ... ... ... көп мүшелі, сондай-ақ, екі ... ... Ол ... ... ... ме, ... ме, дүйсенбі ме...?) Ол сенбі
келеді ме, жексенбі күні келеді ме? Қарама-қарсы ... ... ... ... екі мүшелі болады: Сіз кеше келдіңіз бе?
(келмедіңіз бе?); Сізге ыңғайлы ма? (ыңғайсыз ... ... ... ... ақпаратты таңдау қажеттілігінің
әлсіз болуы сұраулық мағынаның әлсізденуі мен коммуникативтік мақсатының
өзгеруіне (жорамал, күмән, ... ... ... ... ... мүшелерінің ықтималдығы бірдей сұрақтар түрлі
синтаксистік құрылымды ... мен ... ... ... бұлар белгісіз мүшелердің қатарын көрсететін сұрау ... ... ... ... ... ... кеше қайда болдыңдар?
Оның машинасының түсі ... ... ... ... ... ... ... Не істеу керек? Конгресс қандай мәселелерді ... ... ... ... болу ... ... тақырыбы). Сұраулы сөйлемдердің
мұндай түрімен функционалдық жағынан белгісіз мүше ... ... де, ... ... ... ... емес құрылымды сөйлем-
атаулар тең келеді.
Барлық белгісіз мүшелерінің ықтималдығы бірдей сұрақтар анықтаушы
сұрақ ретінде жұмсалуы мүмкін. Оның екі түрі ... 1) Тек ... ... ... ... сұрақтар: Бұл кітап бес мың ... ... Бес мың ... ... ... түрлері арқылы тыңдаушының
таң қалуымен, дауыс тонының ... ... ... ... ... ... ... анықтаушы сұрақтар. Ертең жаңа
қойылымға дайындаламыз. – Не істейміз? Сондай-ақ мұндай типтегі ... де ... ... ... қолдануы арқылы да жасалады. Мысалы: Не
істейміз дейсің? Келеміз деді ме?
Белгісіз мүшенің біреуінің ықтималдығы жоғары сұрақ түрлі синтаксистік
құрылымы мен интонацияға ие ... ... ... Көбінесе мұндай
сөйлемдер сұрау есімдігінің қатысуынсыз жасалады: Сіз Маңғыстау облысынан
келдіңіз бе? Баспаға жариялайсыз ба? Белгісіз мүше екі ... ... ... ... ... ... ... есімдігінің көмегімен
белгісіз мүшелердің қатары аталады, ал екінші сөйлемде белгісіз қатардың
ішіндегі ... ... ... ... Сіз қайдансыз? Маңғыстау
облысынан ба?
Сонымен, сөйлем – коммуникативтік бірлік, яғни ... ... ... беру үшін жұмсалатын бірлік.
Тіліміздегі қай стильдің болса да негізгі арқауы – сөйлеудің ауызша
және жазбаша формалары, ол ... ... ... ... ... дамып жетіледі.
Адамдар өзара қарым-қатынас жасауда біріне-бірі әр алуан ... ... сөз ... ... олар ... ... алдын ала
ойланбай-ақ сөйлей береді. Тіпті ойын ойланып, толғанып сөйлегенде ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Ауызекі
сөйлеу тілінде ең көп қолданылатын сөйлем түрі – ... ... ... ... ... ... лебізге
қатысушының коммуникативтік талабына, қарым-қатынас үстінде түрлі өң
алатынына қарай ... төрт ... ... ... ... ... |→ |Сөйлеушінің |→ ... |→ ... ... | ... | ... | ... ... | ... | ... | | ... | ... | ... | | ... бір | ... | ... ... | |- Күмәнді |
|тақырыпта әңгіме| ... | ... ... | ... ... | ... ... ... күмән | |- |
| | ... | ... | ... | ... ... | ... | |лы сөйлем; |
| | ... беру | ... | |- ... |
| | | | ... | ... |
| | | | ... | |- ... сұрақ|
| | | | ... | | |
| | | | ... | | ... пікірді, | |Өзінің сөзіне | ... | | ... | ... | |мен ... | | ... | ... | ... мағынасы | | ... ... ... | ... | ... | ... | ... | | ... | ... ... | ... ... | | ... | ... дерек | | | | |
| | ... ... | | | |
| | |ие ... ... | | | ... қатысушы| |Айтылып отырған,| |Бір іске түрткі| | ... көп | ... | ... ... | ... ... | |белгілі ақпарат | |мағына | | ... ... айту | ... ... | | | | |
| | |қою/ сол | | | | |
| | ... | | | | |
| | ... | | | | ... ... ... ... ... ... түрлеріне ортақ
жалпылама кесте болып табылады.
Енді осы сұраулы сөйлемнің коммуникативтік потенциалы, функционалдық
жұмсалысы қандай ... әр ... ... қолданыстар арқылы
қарастырайық.
3.2. Сұраулы сөйлемдердің даулы сөзде жұмсалуы
Сұрақ-жауап біртұтастығы адамдардың ойлау жүйесі мен ... ... ... табылады. Бұл логикалық-тілдік құрылым екі ... ... онда ... орта туралы біздің білімдеріміздің
дамуы көрініс табады. Бұл – ... ... ... ... ... пен жауап арқылы бір адамнан екінші бір адамға мақсатты
түрде білімдер мен ... ... ... ... Бұл ... ... пен ... – бір бүтін құрайтын бір-біріне қарама-қарсы екі
жарты: сұрақ – ол өзіне жауапты күтетін қаратпа, ... ... ал ...
сұраққа орай айтылған пікір, пайымдау болып табылады.
Шешендік, ділмарлық теориясы сұрақ пен жауап бірлігіне әрқашан мән
беріп отырды. Әсіресе, сұраулы ... ... ... аударып,
бір іске түрткі болу, көпшілікке ой ... ... ... өң беру ... ... қатты әсер ететін қызметіне баса назар аударды.
Сұрақтың ... ... ... ... ... сөйлемдер
болып табылады. Сұраулы сөйлемдердің барлығы да сұраулы ... ... ... ... бұл ... ... сөйлемдер
жатады. Олар сұраулы сөйлемге тән барлық формаларға ие ... да, ... ... ... ... ... ... сұраулы сөйлемдердің даулы сөздерде
жұмсалуының мағыналық қызметін қарастырайық.
Тартыс сөзі келіспеушіліктің бар ... ... ... жоқтығы,
қарсы тұру деген мәнге ие. Қазіргі ғылыми, ... ... ... сөзі ... пікірлердің алмасу процесінің атауы
ретінде танылып жүр. ... ... ... біржақты анықтама әлі берілмей
жүр.
Біздің зерттеу нысанымыздағы тартыс сөзі қандай да бір сұрақ, ... ... ... ретінде түсініледі, талас, әр жақ өз ... ... ... ... ... білімінде, соның ішінде қазақ тілінде пікір қайшылықтарын атайтын
басқа да ... бар. ... ... ... ... сөз ... Ғылыми әдебиеттерде, көркем әдебиеттерде, публицистикалық
шығармаларда аталған ... ... ... ... түрі ... ...... болып, талас мәселені талқылау, айтыс
[1.135-б.]
Диспут сөзі латын ... ... disputar – ... ... ... бұл сөз ... ... алу үшін жазылған ғылыми
жұмысты көпшілік алдында қорғау үшін жұмсалған. Қазіргі таңда диспут ... ... ... Бүгінде ол ғылыми және қоғамдық маңызы бар
тақырыпқа арналған көпшілік тартысты білдіреді. Жұртшылық алдында белгілі
бір мәселені талқыға салатын ғылыми ... [2. ... ... ... ... ... ... бөлек. Бұны бұл сөздің
этимологиясы да айтып тұр. Көне гректің ... сөзі ... ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігінде дау сөзінің мынадай мағыналары
көрсетілген: «Дау. 1. Егес, керіс, ... 2. Тар. Ру ... ... ... ... [2. ... сөз – бұл жай ғана талас-тартыс емес, екі жақ ... ... ... ... «Полемика – это не просто спор,
а такой, при котором имеется конфронтация, противостояние, противоборство
сторон, идей и речей. Исходя из ... ... ... ... как
борьбу противоположных мнений по тому или иному вопросу, публичный спор с
целью защитить, отстоять свою ... ... и ... ... [3. С.495]. ... сөз ... диспуттан осы мақсаттық
бағытымен ерекшеленеді. Дискурс, диспуттың қатысушылары қарама-қарсы
тұжырымдар, дәлелдер айту арқылы ... ... ... ... ... ... ... даулы сөздің мақсаты басқа: өз көзқарасын дәлелдеп, сол
ойды бекіту, жеңіске жету.
Даулы сөз – бұл ... ... Ол ... әрі талассыз айғақтар
келтіру арқылы қарсы жақты сендіруге не өз ойын мойындатуға ... ... ... ... ... ... формасындағы құрылымдар қатысады. Даулы
сөзде лебізді экспрессиялы етіп жеткізу үшін ... ... ... ... ... байқаған. Тіл білімінің түсіндірме
сөздігінде риторикалық сұраққа мынадай ... ... ... ... ... – шешендік өнер) – жауап күту мақсатында айтылмай,
бірнәрсенің жайын сөз жарыстыра қақпайлап, ... ... ... Риторикалық сұрақ ерекше жігермен, екпінмен айтылады, ... жиі ... ... ... сұрақ жауабы алдын ала
белгілі немесе сұрақ қоюшының өзі өз сұрағында жауап беретін сұрақтың ... ... ... ... жауап беру қажет етілмейді. Яғни оның
жауабы бәріне белгілі болғандықтан, риторикалық сұрақ сұрау формасында
айтылған ... ... ... ... ... өз еңбегінде «Сұраулы сөйлем формасы ... ... ... ... үшін ... бар. ... ретіндегі пікірдің
сұраулы сөйлем формасы арқылы білдірілуі сөзге полемикалық өң береді.
Полемикалыққа баяндауыш ... ... ... формаларының өз бастапқы
мағынасына қарсы жұмсалуы да сеп болады» дейді. [5. 70-б.].
А.К.Михальская риторикалық ... ... ... ... ... ... эмоциональное выделение смысловых центров выступления;
2) формирование эмоционально-оценочного отношения ... к ... ... ... ... важных в смысловом отношений этапов
рассуждения (доказательства) [6. С.240-241]
Осы жағдайға қарап, риторикалық сұрақты ең ... ... ... ... ... ... ретінде қарауға
болады.
Әйтсе де даулы сөздердегі ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің барлығы бірдей бірдеңені
сұрау мақсатымен емес, қарсыласын ыңғайсыз жағдайға қалдыру ... ... ... ... ... ... ... көрсету
үшін, бір сөзбен қарсыласынан үстем ... өз ... ... ... ... ... жеңіске жету, детальға назар аударту үшін, сұрақ –
хабарлама, сұрақ – ойлауға жетелеу үшін, ...... ... ... ... ... сөйлемдер айтылмақшы проблеманың өзектілігін
таныту мақсатында көпшікке ой тастау үшін жұмсалады. Бұл ... ... ... сөйлемдер хабарлы сөйлемдерге қарағанда эмоционалды-
экспрессивті болуымен қатар ... ... ... ... ... ... аударту үшін қолданылады. Сұраулы сөйлемдердің бұл
түрінде сұрақ – детальға назар аударту мағынасында қолданылады. Мысалы:
Сыртан: − Ей, ... Күн райы ... ... ... ... ... Қай ... кетіп барады? Отқа түсе ме, опқа бата ма, қайда
әкетіп барасың! Тату ... ... ... ... тамырлы қарындас ең. ... ... ... ... Не ... ... Қиялап шығар жол
бар ма? Әлде ... ... заң ... дермісің? Бірақ қисайта қылыш
сермейсің, кессең өз қолыңды кесерсің. Кімді мансұқ етерсің? Кесір насырға
шапсын ба? Жо, телегей ... ... ... бе? ... ... ... тостым, ағайын...
Екіншіден, сұраулы сөйлемдер оқиғаны талдау, оның себебін іздеу ... яғни ... ... ... болады: автор сұраулылық формаға
кейбір маңызды оқиғалар мен дәлелдерді келтіріп, осы дәлелдерді ол жаңа
мәнмәтінге әкеледі. Мысалы: Жиренше. Тағы да тас ... ... ... ... Бас ... ... ел ... Кімнен шықты, неден
шықты? Неден шықса да, елді аямас қатыбас тастан шықты. Улы қанжар буынған
қастан шықты. Заман азды ... ... ... жоқ. Күн ... ... ай
орнына батады. Заң азды деймісің? Заң азған жоқ, ... аты ... ... ... ... аты ... ... емес. Ел азды деймісің, ел азған
жоқ. Атам – қазақ, руым – Тобықты. Абай, елімді аздыра ... ... ... ... ... ертең қойнымдағы қатынымды алам дер.
Мұның аты кім? Ел қауына өрт қойған қас ... кім осы? «Мен ... ... ... ... ... нем ... Қан болмай неге жіберем? Шабыспай
неге шайлығам? Уытын жаяр усойқы, тамырын ... ... ба? .. ... ... ... ... Ел ... екі сұм – екеуі де өледі...
Үшіншіден, сұраулы сөйлемдердің даулы сөзде қолдануындағы тағы ...... өз ойын ... ... Бар жас ... ... ... ол сәуірдің таң шапағы. Қабысармысың, ... Жас ... ... ... ... пе ең, я ұмыттың ба? Ләйлі мен Мәжнүн,
Жүсіп пен Зылиха, Көрпеш пен ... Сол ... ... ... ... адамның қабырғасы қайыспайды? ... Бірақ Айдар кім еді? ... ... көп ... ... ... ... ... қолың батады? Рас,
шеттен келсе шебіме тиіп несі бар, дос болса ... ... па еді? ... ақының ... асылың... Ол жас емес пе? ... ... емес пе? ... ... ... даулы сөзде жұмсалуының тағы бір мағыналық
қызметі – тіке ... ... ... ... ... ... ... – Ау, алдыңа жайылған дастарқанға батаң қайда? Баяғы
Ізім шайырдың Қашағанменен айтысқанда «қор ... ... есіл ... ... рас ... ... бір күн ... туған біздің
нағашыларымыз бата-сатаңды нағылсын, – деп ... тағы ...... жасатып, қазаның шағылып отыр ма? Қара қазанның буынан басқаға
батамды тәрк етер ... жоқ. ...... ... ... жаңа сіз ... ... өз
пейілінен табады» деп қалдыңыз. Сонда қасиетті «Құранда» ... ... ... ... ... «Құранда жоқ-жұқана, харіп-қасерлерге садақа беріп,
қарасқан сауап» деп жазылған сияқты еді. Сіз төрде отырып, жалған ...... ... бұл сөзі шымбайына батқан молда: − Жап аузыңды,
зәнталақ, сен маған қарсы сөйлеуге қандай қақың бар? – деп ашу ... ... би ... ... ... ... − Ал, ... есікте
отырып кейіс шығарғаның жөн емес. Сенің сөзің уәжді болса да, ... ... ба? ... ... ... қызметі, сұраулы сөйлем тұжырымды жеткізуді сыпайылау,
жұмсартып ... ... де ... ... сөйлемдердің бұл
қызметі модаль сөз бен баяндауыштың болымсыз формасы ... ... ... Сіздіңше, соғыс талдауды керек етпей ме? ... ... ... ... ... ... ... сондықтан сен де өз
жауынгерлерімен әр қимылды талда деген пікірін риторикалық ... ... ... ... ... ... – сөйлеудің эмоционалды-
экспрессивті өзегі болып табылады. Өз сезімін вербалды түрде ... ... бұл ... қабылдауды не қабылдамауды көздейді. Даулы
сөзде қатарынан ... ... ... даудың барысына қарай
эмоционалды бояуды, ... өз ... ... эмоционалды дәлелін
− Әдіктен тараған бес ұлдың ұрпағы – жиырма төрт сұлтан қатарынан ... отыз мың ... ... ... ұрысты ұмыттыңдар ма? Тоғым хан мен
Бәшібек ағамыз бастаған отыз жеті сұлтан түгел қырылған, ... ... елу мың ... ... ... соғысты ұмыттыңдар ма?! Жиырма жылда
оңалдың, қырық ... ... қара нар қол ... ... ... ...... қане? Жабығың бүтінделді – жараң жазылды ма?!
Аттанайық. Жеңерміз. Қырып тауыса аламысың? ... М.). – ... ... ием қарауындағы бес-ақ мың қолымен жиырма мың жауға қарсы соғысқанда
ертауыл мыңдықтың басында кім шауып еді? ... ... хан ием ... ... ... ... қапыда, қастандықпен өлтірген Баба-
Сұлтанның ... ... ... ... кім еді? ... ... ... сұлтан (Мағауин М.). − Өзекті жанға өлім бар – ... ... ажал ... қаза ... ... жабысқан кеселден көз жұмса елге
кім иелік етеді? Күні кеше ғана, Хақ-Назар хан шәйіт ... ... ... ... ... немен тынды? (Мағауин М.); таң ... ...... ... ... Мен сені кім деп
білемін бұдан соң ... ... Не жек ... пен ... қатар
жүре ме? Бұ несі, япырау? (Т.Жандәулетов). − Бірақ, сұлтаным! Мен бастап,
қалғандар қосылып, мына қарашы жұртың түгел жалған ... сен не ... ... пен ... аярлықты айыра алмасаң ел не болады? (Мағауин М.);
қарсы жаққа ашық наразылық білдіру мағынасын – Би, ... ... ... Жетісу жаудың қолында қалса, жалайыр ақлай жайламақ?! Онсыз да ел
қыстап, қамысына дейін қырқылған Шу ... ... ... ... ... ... жейді? Осыны неге ойламайсың? Жетісу қолдан шықса, оған жалғыз алшын
айыпты ма? (Мағауни М.). − Бәріміз де ... ... ......... ... ием, «У ... − руыңмен!» деген қайда? Жалайырдың
көбі түстікте қалғанда, азы неге ... ... ... М.) ... айтқанда, сұраулы сөйлемдер даулы сөздерде коммуникативтік
жағдайға байланысты түрлі мағыналық қызмет атқарады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақ ... ... ... ... ... ... «Ғылым»
баспасы», 1978. 3-том.
2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. ... ... ... ... ... и культура речи Ростов-на-Дону:
«Феникс», 2003. – 544 ... ... Тіл ... терминдерінің түсіндірме сөздігі. Алматы:
«Сөздік-словарь», 2005. – 440 б.
5. Р.Әмір, Ж.Әмірова Жай сөйлем синтаксисі Алматы, «Қазақ
университеті», ... ... А.К. ... ... ... и ... М., ... сөйлем түрлерінің сөйлеу стиліндегі қолданысы
Сөйлеу стилі тікелей қатынас жасауда көрінеді, оның ... ... бар. ... ... ... ерекшелігін жасайтын айрықша белгісі
– жағдайға (ситуацияға) байланысты сөйлеу мәнері. ... тілі ... ... Бұл ... ... Р.С.Әмірдің еңбегінен кездестіре
аламыз: «Вопросительное ... ... не ... для ... информации, но и для того, чтобы ... свое ... ... ... ... ... ... тізбегінен тұрады: - Қайда кетті? – Бұқабай ... ... ... ... қатысушы екі адам болып табылады. Бірі
– сұрақ қоюшы, екіншісі – жауап қайтарушы.
Сөйлеу стилі құрамында эллиптикалық құрылымдардың жиі ... орын ... ... ... ... стиль түрлерінен
ерекшеленеді.
Ауызекі сөйлеу стилі ... ... ... беру, баяндама,
әңгімелесу, т.б. түрінде болып келеді.
Сөйлеу тілінде одағай сөздер жиі ... ... ... одағай
сөздердің қатысумен жасалған сұраулы сөйлемдер де көптеп кездеседі. – Мына
бір салт атты төпеп ...... жай ... игі еді? – ... ұшып ... ... өз ... сұраулы сөйлем түрлерінің сөйлеу стиліндегі
қолданылу жиілігін ... екі ... ... ... ... ... отырып салыстыруды жөн көрдік. Мұнда, негізінен,
өзімізге белгілі жиі кездесетін сұрақтың түрлерін, атап ... ... ... ... ... ... ... модальды
сұрақтарды басшылыққа ала отырып ... ... ... ... бір жайт – ... ... өзі ... бірнеше
мағыналық сұрақтарға ие болатындығы анықталды, яғни, таңдану, күмәндану,
өкіну, қорқу, сүйсіну тәрізді ... ... ... ... тән ... ... 1386 рет ... байқай келіп, оның ішінде ашық (жалпы) сұрақтың түрі – 664 рет
қайталанып, басқа сұрақ түрлерінен ... ... ... тұр. Мысалы:
- Мырза, мына аттылар не? – Жай, мына жылғыға, отарға шығар алдында таңба
бастырайын деп ем. Соған ... ... ... ... ... ... ... аударғанын,
әсіресе Татьяна хатын аударғанын ... ... ... ентелеп,
жақындай түсті. Бұл хабарға қызығып сұрастыра бастады. – Қалай? Ибрагим
Құнанбаеч «Татьянаны» қазақ тілінде сөйлеткен бе? Қандай боп ... ...... ... ... – не ... сұмдық!
Неткен қастық? – Шатаққа ұшырап, жоқ болсын дегені! Мұндай сұмдықты көрген
бар ма? – ... ... ... жатты.
Сүйсіну, ырза болу мағынасында: - Досының мына мінез, мына ... ... ... ... ... ырза болып: - Шіркін, Ербол! Неткен жақсы едің?
Дос ... сен ... ғой. ... ... іс еттің-ау! – деді.
Қорқып, үрейлену мағынасында: - Сол сәтте Дәрменнің түсінен өзгеше
жайды аңғарып, ... ... ... ... ... ... келіп едің? Не
жаймен жүрсің? – деп Дәрмен ... ... ... ... алды.
Күдіктену мағынасында: - Осыдан соң ақша сандығының аузы ... ... да ... бастаған. «Омбыдан келген Чернов деген шенеунік
қиын бола ма, сол алмай жүре ме?» – деп, ... ... қып ... ... ... кездесетін сұраулы сөйлемдердің
жұмсалысы
Публицистикалық стиль қоғамдық саясат негізінде жазылған шығармаларға
байланысты болып келеді. Мұнда қоғамдық-саяси мәселе ауызша, жазбаша түрде
қарастырылады. әрбір жанрдың ... ... ... ... сын ... мен ... ... бояулары да
әртүрлі.
Публицистикалық стильде тілдің эмоционалды ... ... ... ... ... әдеби стильге тән құбылыстар да кездеседі.
Публицистикалық стильге тән терминдер көп ... ... ... ... ... ... баспасөзде жариялау үшін
журналистке айтқан әңгімесі) – репортаж ... ... ... ... ... (күнделікті оқиғалар туралы газет-
журналдарға берілген хабар).
Осы стильдің ішіндегі ең көп тарағаны – газет-журнал ... ... ... тән ... ...... ... үнемділігі және
осы стильге байланысты қолданылатын сөздер болып шығады. Бұл стиль жөнінде
мына бір пікірді айта кеткен жөн: «публицистический стиль существует и ... и в ... речи ... Как и в той, так и в ... ... ... воздействовать на сознание ... или ... ... убедительно свою мысль». (Хаков В.Х. Язык и ... ... в годы ... революции. Казань, 1961, с. 5)
Публицистикалық шығармаларда өнімді қолданылып, аса маңызды стильдік
қызмет ... ... ... бірі – ... ... Олар
айтылар ойды, хабарды ұтымды, мәнерлі жеткізудің тәсілі ... ... ... ... публицистикалық шығармалардағы сұраулы
конструкцияларға жан-жақты талдау жасау арқылы оның мынадай мағыналарды
білдіру үшін ... ... «1. ... ... ... тура
мағына: Сергелдең себебі неде? 2. Хабарлау мағынасы: Кенші үшін бұдан
асқан құрмет бар ма? – ... жоқ. 3. ... ... ... осы ... ... кеңейту, дамыту. Бұл қазіргі публицистикалық
шығармаларда жиі қолданылатын өнімді ... ... ... Студенттік
жылдар не үйретті? Асыл уақыттың қадірін кезінде дұрыс бағалай алдық па?
деген сауалдар күні ертең жоғары ... ... ... ... ... бүгінгі студентті толғандырмай қоймайды... 4. Сұрақ формасы арқылы
оқушы мен автор арасын байланыстыру. ... О. ... ... ... // ... ҒА Хабаршысы. Филология сериясы. 1986. №3. 24-б.).
Сонымен қатар зерттеуші О.Бүркіт сұраулы сөйлемдердің үш ... ... ... а) ... ... ә) ... б) хабарлау-сұрақ арқылы баяндау.
Публицистикалық шығармаларда сұраулы сөйлемдер жиі кездеседі. Сұраулы
сөйлемдердің тілдік ... ... ... арналған ғылыми зерттеулер
біршама көп. әдетте, сұраулы сөйлемдер ... ... ... сай ... ... ... 4 ... бөлінеді. Олар:
ашық сұрақты білдіретін сөйлемдер, альтернативті сұрақты білдіретін
сұраулы ... ... ... ... сөйлемдер, түрткі
сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер».
Сұраулы сөйлемдер арқылы адресанттың әртүрлі ішкі мақсаты: құптау,
мойындату, хабарлау ... ... ... ... Осыған байланысты
К.А.Рогова: «Бұл жерде сұраулы ... ... әсер ету ... ... (құрамы) ретінде жұмсалады. Сұрақ-жауап конструкциялардың 1-
бөлімі көбінесе бірнеше сұраулы сөйлемдерден тұратын ... ... ... бірін-бірі толықтырулар (бір ойды тарату, кеңейту) қатынасында
болады. Риторикалық мәнерліліктің бұл тәсілі бір мәселеге ... ... үшін ... ... ... К.А. О ... повторе в
публицистической речи // ... ... ... ... ... 1981. С. 128-135. С. ... газет беттеріндегі мақалаларда сұрақ қойылғанымен, оларға
тікелей жауап берілмейді. Аудиторияға бағытталған ... ... ... ... ... ... сөйлемдерді әртүрлі мақсатта қолданылуы
мүмкін. Оның ... ... ... ... ... арқылы және тұтас
мәтін мақсатымен анықтауға болады. ... өз ... ... ... ... ... құрылымын таңдауы прагматикалық қажеттілікпен байланысты.
Ол тыңдаушыға әсер ... ғана ... ... мақсатын, ішкі ниетін
толық жеткізуді, тыңдаушымен сыпайы қарым-қатынасты сақтауды мақсат етеді.
Сыпайылық этикетін сақтаумен ... ... ... ... адамдар арасында салт-дәстүр, ережелерді сақтаудың тілдік
көрінісі ретінде қалыптасқан. Ал сөйлеушінің ішкі ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуші
позициясын айқындап, қарсылық білдірудің әртүрлі мақсатын жеткізеді.
Газет мәтінінде дәйектеу мен логикалық дәлелдемелердің ... ... ... ... ... ... ... Ол
түрлер индивидтің (адресанттың) эмоциясына, ... ... ... ... бір дәрежеде әсер етеді.
Дәйектеудің түрлері мәтін ... ... ... ... Ол ... ... ... реципиент назарын автор үшін қолайлы,
соған қажетті бағытқа ... ... ... яғни бұл ... ... ... да бір ... берілетін бағаның сипатына
байланысты мәселе (бағыт).
Газет мәтінінде ... ... ... ... ... бірі бөгде сөз қатысымен ... ... Іс ... ... ақпараттың хабарламада коммуникатор
(автор) не ірі ... ... ... ... қандай да бір
ақпараттық дереккөзге сүйену арқылы өз ... ... ... ... ... ... дереккөздің беделі, қоғамдағы орны, салмағы арқылы
аудиторияны осы мәтінде сөз ... ... да бір ... берілген
бағамен (яғни автордың көзқарасымен) итермелейді, түрткі болады, яғни
қабылдаушыны сендіру, иландыру қызметін атқарады. ... ... өзге ... ... ақпарат көзінен алынған сөздің қосыла қолданылуына
негізделген мұндай конструкциялар ол ойдың ... дәл және ... ... түпнұсқада жеткізілу тәсілі ретінде қызмет етеді.
Реципиентке астыртын түрде логикалық-эмоционалдық әсер ету ... ... ... ... ... бір түрі – ... ... Хабарланып отырған ақпаратты қалың ... ... ... ... ... ықтимал екендігін алдын ала болжайтын
автор оны сұрақ түрінде ... ... ол ... ... ... ... автор тарапынан берілетін пікірді дәйектеу ... ... ... ... ... ... ... күмән
жойылады, ал оқырман баяндалып отырған ақпаратты толығымен дәлелді, шынайы
деп қабылдайды.
І. Газет беттерінен жиналған ... ... ... ... қою арқылы көтеру тәсілімен жасалған конструкцияларды ... деп ... ... Бұл ... жататын конструкцияларға екі
немесе бірнеше сұрақтың қабаттаса қойылуы тән. Бұл арқылы адресант өзі
қозғалғалы ... ... ... деп ... ... ... назарын
аудару үшін ашық түріндегі сұрақтарды қолданады. Мысалы:
Қазіргі таңда оралмандардың мәселесі қаншалықты ... ... ... ... 11 ... ... ... қалай? Мәжілістің кешегі
өткен жалпы отырысында депутаттар осы мәселелерді қызу талқыға салды
(Ег.Қаз., 2011).
Бұл да – ... ... ана ... ... ... тек сол ғана ... коммуникативтік қызметтерінен басқа ... ... ... және ... қызметтері тағы бар емес пе? (Ег.Қаз.,
2011).
Осыны қазіргі жастар біле ме, Тоқтар ... ... ... ... ... ... пайдаланып жатырмыз, ерлігін
жастарға үлгі ете алдық па? Жоқ әлде батырларды өлгеннен соң ғана ... ... пе? (Жас ... ... не үшін ... өткізіп, «Болашақ» бағдарламасы
бойынша шетелге жіберіп жатырмыз? Сол балаларға қойған талапты неге ... ... ... «өзім мемлекеттік тілді білемін бе?»,
«мемлекеттік тілді ... ... үлес ... ... деп ... ... (Жас Алаш, 2011).
Біз осы қайда барамыз? Жаратқан осы ... ... рет ана ... бере ме? Кім ... ... жоғарыда ғой! («Алматы ақшамы»).
Қаланың қалдық суы қайда құяды? Тағы да Сорбұлақ пен ... ... ... ... ... ... ғой ... сөйлем ойды имплицитті түрде
жеткізіп тұр. Публицистикалық мәтінде кейде екі ... ... ... бірі – ... ақпарат болса, екіншісі – эстетикалық ақпарат.
Мәтіндегі тілдік таңбалар жүйесі өзінің эксплицитті мағынасында ... Ал ... ... ашу ... ... ... өйткені имплицитті
мағына мәтінде арнайы таңбалармен берілмейді, ол адресанттың өз еншісіне
қалады. Жоғарыдағы мысалдағы таразы жоғарыда ғой ... ... ... өзі ... ... алдында жауап береді деген жасырын ойды
меңзейді.
Жоғарыдан кетірілген мысалдардағы бірінші сөйлемде ... ... ... ... ... ... ... жасау арқылы
аудиторияның назарын негізгі ақпаратқа аударады. Ол (сұрақтар) ... ... ... ... ... ... әрі ... түрткі болады. Сөйтіп автор мен реципиент арасында тығыз байланыс
орнайды. Ал соңғы ... ... ...... ... қою ... ... дамыту функциясын алға тартқан.
ІІ. Иландыру, сендіру мақсатындағы сұраулы сөйлемдер.
Мұнда көбінесе автор оқырманды хабарланатын фактіге, оқиғаға ... ... ... ... яғни ... ... ... өз тарапынан
берілетін бағаның дұрыстығына, орындалғанына шүбә келтірмейтіндей етіп
сендіру үшін көптеген мәселелерді ... ... ... ... ... қою
арқылы (шұбыртпалы сұрақ) қозғайды да, өзі сол ... ... ... етіп ... ... ... сөйлемдердің біркелкі не
сұраулық демеулігі арқылы (-ма, -ме, -ба, -бе) не емес пе? ... ... ... ... ... Мысалы:
Осы жылдар ішінде елімізде тыныштық, татулық, ұлтаралық, дінаралық
келісім орнап отырғаны рас па? Рас. Біздің жан ... ... ... өнім ... ... тәуелсіздік жолына өзімізбен қатар түскен
елдердің бәрінің ... келе ... рас па? Рас. Оны ... ... жөнінен мұндайлық жоғары көрсеткіштерді әлемде тек Қытай мен
Қазақстан танытып отыр деген бағаны басқа ... ... ... ... өзі ... рас па? Рас. Ғасырлар бойы шешілмей келе ... ... осы 20 ... ішінде біржола, түпкілікті шешілгені рас
па? Рас. Осындай «растарды» жалғастыра беруге болады (Ег.Қаз., 2011).
Бұл мысалдардан байқағанымыз, ... ... ... ... ойды ... бір ... ... пайдаланған. Айтайын деген
ойды жай хабар түрінде беруге де болады. Бірақ сұрақ қою және оған ...... ... дамуындағы бір баспалдақ, жаңа ойды берудің ұтымды
тәсілі, ал бұл ұтымды тәсіл реципиент көңілін аударудан туындайды. ... ... ... ... ... ... маңызымен,
соған сәйкес қойылатын мақсатпен (сендіру, мойындату) авторлық
позициясының ашық ... ... ... ... ... әрі ... қызметімен ерекшеленеді.
ІІІ. Күмән тудыру мақсатындағы сұраулы құрылымдар.
Қоғамда болып жатқан әр түрлі оқиғаларға қатысты тұжырым жасауға, ой
қорытуға дәлелі ... ... ... ... ашық ... да,
оған қатысты баға беруді, тұжырым ... ... ... ... сол ... ... өз ойында туындаған сұрақтарын қоса беріп
отырады, яғни бұл ... ... ... ... ... әсер етіп отырады.
Ертең мұндайдың бағасы түсіп кетсе не болмақ? Оған ... ... ... (Жас ... 2011). Ресей Украина сияқты туыс, ... ... ... ... ертең бізге дәл осылай тісін батырмасына
кім кепіл бола алады? (Жас Алаш, 2011).
Мәселен, өзбекстандық агент неліктен Ресей ... ... ... ... жоқ ... бірақ Қазақстанға келген ол осында
тіркелген батыстық, шетелдік ... жол таба ... па? ... ... аяғынан шалғызуға қазақ көршілерін қолайлы санағаны ма?
АҚШ-қа, Батыс елдеріне жақпаған ... ... ... ... ... байқалатын қазақстандық әріптесі өз ұпайын түгендеп
алсын дегені ме? «Мегаполисте» ... үрей ... ... орын алуы ... бе? ... осылайша қорқытып қоялық
дейтіндердің арамза мақсаты ма әлде бұл? (Жас Алаш)
4. Эмоционалды-экспрессивтік ... ... ... орын ... ... да бір айрықша оқиғаға, сенсациялық
жағдайларға баса назар аударту үшін, қалың ... ... әсер ету ... ... ... мәндегі бірліктерді қолдануы
мүмкін. ... Бұл ... қой! ... ... ... елде бар? Тек ... (Жас ... 2011). Міне... қызықтың көкесін қараңыз. Судың да сұрауы
бар емес пе? Оның ... адам ... ... мен обалы кімнің
мойнында?... (Жас Алаш, 2011).
Мемлекетті терроршылардан қорғап жүргендей сезінген камера агенттері
ондайда ... ... ба? ... да ... ... (Жас Алаш).
Құдай сәтін келтірсе, бәрі қолдағы шаруа көрінеді ғой, дәл сол ... ... ... ... 16 жастағы үлбіреген жап-жас бойжеткені Зина
да түсе қалса болар ма?! (Ег. Қаз.)
Келтірілген мысалдардан сұмдық, ... ... ... ... аясы өте кең. ... таза ... менталитетке тән қолданыстар
екендігі де көпшілік қауымға әсер ету үшін, яғни елді елең еткізу ... ... ... ... ... ана тілі деп ... ... коммуникацияда бірінші тіл есебінде қолданылатын реципиенттер
санасында бұл сөздерді ... ... ... ... «ақылға сыймайтын»,
«елден ерекше», «кісі шошынатындай», «жан түршігерлік» т.б. ... ... Ал ... ... ... ... ... түйе сойғанда көресің деген фразеологизмді еске түсіреді, яғни бұл
сөзден кейінгі хабарланатын ойдың тым артық екендігін қоғамда бірыңғай, оң
пікір ... ... ... ... ... ... шеңберінде орныққан өзіндік бейнесі бар көке сөзі, яғни бір
нәрсенің ... ... ... ... ... ... сияқты үстеме мәнге ие
лексикалық бірлік реципиенттің ақпаратқа деген ... ... ... ... әрі ... баяндалатын мәселе оқырман күткендей
«сұмдық» болмауы да мүмкін. Бірақ ... өзі ... ... ... әсер ету үшін ұтымды деп тапқан тәсілі.
Публицистикалық шығарма бұқара санасына әсер ... ... Бұл ... ... ... тек ... ... қана қоймай
(бұл – объективті жағы), оның қоғамдық маңызымен оған өзінің ... да ... ... (бұл – субъективті жағы). Осы қызметті сұраулы
конструкциялар атқарады.
5. Ақпаратты нақтылау мақсатындағы сұраулы конструкциялар.
Дұрыстығы дау тудырмайтын, ... да бір ... ... ... фактілерге байланысты мәселелер сөз болғанда автор оқырманға жанама
түрде әсер ету үшін ... ... ... ... Мысалы: Ал тіліміз
үшін бүгінгі күрес демократия, егемендік, сөз бостандығы жағдайында өтіп
жатыр емес пе? ... ... ... жерлерден шындық пен әділет таппаған адамдар «Жас Алашқа»
бармағанда, қайда барады? (Жас Алаш).
Тіл қасіретіне ұшыраған халықтың ... одан ... ... па ... ешбір тоқтаған емес. Ал қоғамда бізге дейін де тіліміз үшін талай
күрес ... жоқ па еді? ... ... ... (А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, Х.Досмұхамедұлы, Ә.Бөкейханов т.б.) замана райына қарай қазақ
тілінің тағдыры үшін күресін ешқашан тоқтатқан емес еді ғой ... ... ... ... ... ... ... ойды біртіндеп дамуына, өрби түсуіне әсер етіп тұр.
6. Аралас типті құрылымдар. Бұл сұраулы конструкция жоғарыда аталған
типтердің екеуін ... ... ... отырып әр алуан қызмет
атқаруы мүмкін. Мысалы: Біз білгенді жоғарыдағылар сезбейді деймісіз? (Жас
Алаш).
Бұл мысалдағы сұраулы конструкциялардың ... және ... ... (екі ... ... қолданылуы адресант мақсатынан туындаған.
Басқа стильдердегідей емес, публицистикалық стильдегі сұрау мағыналы
сөйлемді сұрау ... ... ... оны ... ... ... да қалыптасатынын байқадық.
Сонымен публицистикалық мәтіндерге синтаксистік талдау жасау арқылы
сұраулы конструкциялар қолданысының мынадай бірнеше түрін ... ... ... ... Иландыру, сендіру сипатындағы сұрақ.
3. Күмән тудырушы сұрақ.
4. Нақтылаушы сұрақ.
5. Эмоционалды-экспрессивтік сипаттағы сұрақ.
6. Аралас типтегі құрылым.
3.3. Ғылыми ... ... ... ... ... ... мен көркем әдебиет стилі бір-біріне
ұқсастау келсе, ғылыми стиль мен ресми стиль бір-біріне жуықтау. Көркем
әдебиетте ... ... ... ... ... ... тілде логикалық
байланыс мықты сақталады, өйткені онда ғылыми пікір дәлелмен беріледі.
Әрине, ғылыми стильде де ойды бейнелі жеткізу ... ... ... ол ... Айтылатын ой дәл, жүйелі, бір мағыналы, дәлелді болып келеді,
ондағы терминдер де әр ғылым саласына байланысты атау ... ... ... ... болмасын, ол жалпыхалықтық әдеби тілде жазылуы
тиіс, бірақ ... ... ... ... ... пайдалануы бірдей
болмайды. Әр сөз ғылыми стильде ... ... ... ... ... көп ... ғылыми стильге тән ерекшелік емес.
Ғылыми стильдің ... ... ... ... ... «Язык казахской научной литературы показывает, что грамматическая
структура стиля научной литературы тоже имеет свои особенности, ей больше
свойственны книжность, ... ... ... белгілері – ықшамдылық, дерексіздік, дәлдік
екендігі айтылды. Бұлар ойлаудың ғылыми типіне және мәтінді ... ... ... ... ... Ғылыми және ғылыми-
көпшілік мәтіндерде автор өзі тақырып етіп алып отырған ... ... ... ... ... ... ... соған орай мұндай
мәтін ... ... ... ... ... Ол ... кең
көлемділігімен, талдап қорытушылығымен, ... ... Бұл ... тіл ... ... ... ... басым болу үрдісіне әкеледі. Сонымен бірге ғылыми ... ... ... ... жанрлық түрлеріне қарағанда
(айталық, іскери құжат түрлері), өзінің ... ... ... ... ... ... ... жол беретіні рас. Ғылыми
мәтінге тән негізгі ерекшеліктердің қатарынан табылмаса да, ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде
ғылыми мәтіннің ақпараттық құрылымының түзілуіне, оқырманның ... ... өз ... тигізіп отырады. Ғылыми мәтіндерде қолданылатын
сондай тәсілдің бірі – сұрақ-жауап кешені.
Әдетте сұраулы сөйлем бірнәрсе туралы хабар алу үшін ... ... ... Ал ... шығармалардағы сұраулы сөйлемдер ерекше
стилистикалық құрал ретінде зерттеуші-ғалымдардың назарын өзіне аударады.
Жалпы сұраулы сөйлемдердің қандай да бір ... ... ... бір ... мақсатты көздеп жұмсалатыны бар. Бұл туралы кезінде
профессор ... ... деп ... ... өз-өзіне сұрау қойып, өзі
жауап беретін түрі де бар. Шешен ... ... ... ... ... айтушы өзіне сұрау қойып, өзі жауап береді. Бұл ойды оңай
түсіндірудің әдісі. Сұраулы сөйлем артынан келетін сөйлемнің ... ... ... Ол өз алдына анықтықты керек қылады, яғни анықтайтын
сөйлемді ... ... ... ... бір ... де ... ... Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы: Санат, 1994. ... б. ... ... ... ... авторы мен оқырман арасындағы тиімді
қарым-қатынасты орнату үшін қолданылады. Мұндай синтаксистік құрылымдар,
автордың ... ... ... жатады. Сондықтан ғылыми
мәтіндерде қолданылуының өз реттері бар.
Сұрақ-жауап ... ... ... ... ... ... жатқызады. Эмоционалдылықтың негізгі ... ... ... ... шығу тегі ... ауызекі сөйлеу тіліне тән
болып келетіндігін ескере ... ... ... ... ... аудару үшін, айтылымның мәнерлілігін арттыру үшін
қолданылатындығын көрсетеді. (Ахметжанова З.К., Таткенова А.Т. Газетный
текст: экспрессивный синтаксис казахского и ... ...... – 144 с. (28-40 ... ... ... кешені автор мен оқырманның өзара
байланысын жүзеге асыру үшін, ... ... ... Орыс ... сұрақ-жауап кешенін арнайы қарастырған
Н.В.Кириченко былай деп жазады: «ВОК – это ... ... ... ... эффекта его присутствия: в этом – основная функция ВОК, с
помощью которой реализуются ... ... ... ... ... на управления вниманием читателя (Кириченко Н.В.
Функционирование средств экспрессивного синтаксиа в текстовой структуре
научно-популярного произведения // ... ... в ... ...... 1990. – с. 47-57. (50-б.)
Сонымен бірге сұрақ-жауап ...... ... ... де ... ... ... Ол ғылыми мәтіннің кез келген бөлігінде,
тіпті ғылыми ... ... ... де ... ... ... ... берілетін жауап сол мақаланың бүкіл мәтіні ... да, я ... ... ... ... мүмкін. Айталық, өзінің бір
мақаласының тақырыбын ... ... ... пе, ... пе?» ... түрінде берген. Жауап – бүкіл мақала мәтіні. Яғни, автор «ды», «ді»,
«ты», «ті» ... ... ... тілі ... қалыптасқан көзқарастарды
талдай келіп, осы грамматикалық форманың ... ... ... ... ... ... өзі қойған сауалға автор ... ... ... ... ... ... танып, басқа туыс
тілдердегідей еді көмекші етістігінің жарыса қолданылуға құқы бар бір түрі
деп таныған ... ... (ҚТӘ 1994, ... ... ... ... қызметін де атқарады. Жаңа
білім қалыптастыру ... ... ... ... ... Тың ... ... Жалпыхалықтық ұлттық әдеби тіл нормалары мен көркем ... ... ... ... ... тұстары, даму
принциптері мен бағыттары қандай? (Р.Сыздық Сөз құдіреті).
Ғылыми стильде күрделі мәселелерге назар аудартуды ... ... ... ... ... Бұл ... нақты мәселелеріне
келетін болсақ, тіл мен ойлаудың байланысының нақтылы формасы болып, ... оның ... ... ... ма?» ... ... т.б. ... енеді.
«...Көп мағыналы сөздер басқа тілдердің сөздіктерінде кездесе береді.
Әрбір тілде мұндай көп мағыналы сөздердің жиі ... ... Олар ... болған? – деген сұрақтар туады. Адам баласы қоғамның дамуы барысында
тіл де, оның ... да ... ... ... мынадай сұраулы сөйлем ... жиі ... пен ... арасына қойылатын сызықша туралы не білесіздер?
Мұндай сөйлемдерден жеке қорытынды шығаруға ... ... ... ... өту ... ... жауабы оқушының
күмәнін тудырмайтындай сұрақ қояды; алайда бұл ... оның әрі ... ... көрініп, білініп тұрған нәрседен ерекше проблема тудыруына
мүмкін болады. Мысалға өзіндік ойлау мен ... ... ... ... қалыптастырады: «Сөздің дұрыс жазылуы қандай принципке
сүйенеді? (сұрақ та, ... да ... ... – Мен бір нәрсені
түсінбеймін, неге біз «Досжан» деп ... да, ... ... ... «көзілдірік» деп жазамыз да, айтқанда «көзүлдүрүк» болып еріндік ... ... ... мұнда мән беріп қарайтын бір заңдылық бар
шығар?». Жаңа мәліметті сөйлеудің осындай формалары ... ... ... ... өзі ... септігін тигізеді, ал өзі ойлап тапқан
нәрсе жақсы есте сақталып қана ... ... ... формаларда
шығармашылығының әрі қарай кеңеюіне қызықтырады.
Бір зат жайында оны атамай, сырттай бағыттамай өз пікіріңді ...... ... ... ... ... оқу
сұрағы (учебный вопрос) деп аталатын құрылымға осы көзқарас тұрғысынан
келеді. Автордың пікірі бойынша «Өзіме не ... ... ... бір ... қоямын. Бірақ аудитория тыныштыққа кенеледі. Демек, бұл
өзіме де қойылған сұрақ. Мен қорытындымен емес, өз бойында ... бар ... бар ... мен көп ... ... және ... де алмайтын аудиторияның алдына келдім. Осыдан үнсіздік туындайды.
Бұл ... ... ... да ... ... бұл – ... ... емес,
бұл – өнер. Сұрақтың қиын ... ... Е.Н. ... общения//
Педагогический поиск. – М.: Педагогика, 1989. – с. 223).
Ғылыми стильдегі мәтіндерде бірден ... ... ... ... ритмді-интонациялық параметрлері, назар аудартатын
деталь, сондай-ақ сұрақтың түрлі түрлері: сұрақ-хабарлама, ойлануға түрткі
болатын ... ... ... ... ... сұрақ. Сондықтан да ғылыми стильде кездесетін сұрақ – бұл,
әрине, сөзсіз, өнер болып табылады. Әйтсе де бұл – ... ... ... ... ... бұл ... ... ие білім (хабар мен өнер
арасындағы шекара).
Математика ғылымына байланысты жазылған еңбектерде негізгі мәселеге
сұрақ ... ... ... ... ... ... ... схема,
таблицаларды пайдалану жиі кездеседі. Мысалы:
Тасты биіктігі 20 м ... ... ... су ... 1
секундта жету үшін, оның бастапқы жылдамдығы қандай болуы тиіс? Бастапқы
жылдамдығы болмаса, тастың осы ... ... ... ... созылар
еді? (Физика есептерінің жинағы)
Үстел үстіндегі жатқан ... ... ... ... ... ... үшін ... қандай үдеумен қозғалту керек? ... мен ... ... ... 0,3-ке тең ... есептерінің жинағы).
Халық медицинасынан не пайда? Шығып жатқан халықтың дерт-сырқаттарын
жазуды ... ... ... пен Денсаулық сақтау министрлігі
тарапынан істеліп жатқан жұмыстар көңіл қанағаттандырмады» ... ... ... ... ... ... неше ... оған
белгілі? Информация алуға арналған қабылдағыш құралдарды немесе
рецепторларды ... ... ... ... деп ... ... есту, тепе-теңдік, дәм сезім, иіс сезімі, тер сезімі жатады».
Жоғарыдағы мысалдардан байқағанымыздай, мұндағы сұрақтың бәріне жауап
беріліп тұр, яғни ол ашық ... ... ... ... ... кешені туралы тараушаны қорытындылай
келе, мынадай ой түюге ... ... ... – бір ғана ... қоюмен
шектелмейтін, оған автордың өз тарапынан жауап ізделінетін және осының
бәрі ... ... ... ... жататын кешенді
синтаксистік-стилистикалық құрылым. Ғылыми стильде көбінесе ашық сұрақты
білдіретін ... ... түрі көп ... ... мәтіндерде
сұрақ-жауап кешенінің қолданылуының өз ерекшелігі бар. Оларда сұрақ-жауап
кешені мәліметті оңтайлы жеткізудің құралы ретінде ... Олар ... ... деп ... ... ... ... Сонымен
қатар ғылыми мәтіндердегі сұраулы сөйлемдер мынадай ... ие ... 1) ... ... ... ... ... мен
оқырманның өзара байланысын жүзеге асыру үшін, ондағы диалогтілікті
арттыруда пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... жатады. 2) Сұрақ-жауап кешені
композициялық байланыс ... де ... Жаңа ... ... ... ... ... қозғалысын көрсетеді. Тың проблемаларды
тудырады. 3) Ғылыми стильде күрделі мәселелерге назар аудартуды мақсат
еткенде сұраулы ... ... 4) ... ... ... әрі ... ... айқын көрініп, білініп тұрған нәрседен ерекше
проблема тудыруы үшін де ... ... да ... қою ... ... ... ... ойлауы мен шығармашылық
дарындылығын қалыптастырады. Сұраулы сөйлемнің мұндай түрлері, көбінесе,
ауызша ғылыми мәтіндерде жиі қолданылады.
Диалогтағы ... ... ... ... – екі адамның арасындағы ақпаратпен алмасу, әрбір пікірден кейін
рөлдермен алмасып отыратын автор мен адресаттың тікелей ... ... ... түсінік Н.Ю.Шведова, Е.В.Падучева, А.И.Баранов,
Г..Е.Крейдлин және ... ... ... ... ... ... асыра бағалауға болмайды.
Жаңа ақпарат алу үшін жұмсалатын ... ... ... құру ... ... ... ... Сұрақ диалог жасауда сөйлеу онтогенезінің
түрлі деңгейлерінде басты ... ... Ол ... ... ... ... оны ... беруге түрткі ету, сондай-ақ алғашқы жеке
коммуникативтік дағдыларды ғана ... ... ... ең ... ... ... (ең ... лексикалық және синтаксистік) қалыптасуын
қамтамасыз ететін диалогтық жағдайларды қалыптастырудың басты құралы болып
табылады. Сұрақтың сөйлеу актісін ... ... ... ... ... ... ішінде, актуальді мүшелеу аспектісінде меңгеру
мүмкін емес: диалогтік жағдайды модельдей отырып, тема-ремалық қатынастың
маңызын айқындауға болады.
Сұраулы ... тек ... ... ... ... ... қызметінің айрықша ортасы бар, мысалға, сұхбат,
әлеуметтік сұрақтар, құқықтық және ... ... ... ... сұрақтар, оқытушының оқушыға сұрақтары. Осы аталған
жағдайлардың барлығында да коммуниканттардың өзара әрекетін басқаратын өз
заңдылықтары бар, ... ... ... сипаты мен тақырыптары тән.
Жоғарыда аталған жағдайлардың қарапайым ... ... ... ... ... ... ала ... Сұрақ қоюшы мен респондент белгілі бір әлеуметтік жағдаятпен
шектелген, сондықтан да олар ... ... тек қана ... алу ... ... ... сипаттағы мәліметті беру үшін жұмсайтын тұрмыстық
диалогқа ... ... ... ... отыра алмайды.
Синтаксистік жүйеде диалогтағы коммуниканттардың репликасын біріктіруді
атау үшін диалогтық ... ... ... ... бірігуі әрқайсысы бір-бірімен синтаксистік тәуелділіктің
белгілі бір ... ... ... ... ... [1; ... диалогтық бірлестік, әсіресе, сұрақ-жауап диалогтық бірлестік
ұғымы қайшылық пен анықсыздық, ... ... ... ... ... пен жауап репликаларының сипаты ... ... ... ... даулы болып келеді.
Сондықтан да диалогтық бірлестік диалогтағы сөйлем-репликалардың
бірізділігін құрайды. Мұндай ... ... ... байланыс
көмескіленген; әңгіменің түрлі қатысушысына тән пікірлер бір-бірімен тығыз
байланысып, құрылымы жағынан ... ... ... ... және ... грамматикалық бірлік ретінде қарастырылады.
Диалог психологиялық деңгейде стимул мен ... ... ... ... қадамдарына байланысты орнайды. Сөйлеуші мен тыңдаушының
қарым-қатынас жасауына себепші болатын коммуникативтік интенция – тыңдаушы
реакциясы. Тыңдаушының ... ... ... әр түрлі мақсатты
анықтайды.
О.И.Москальская сөйлем-сұрақ та, ... та өз ... жеке ... ... ете ... деп ... Реплика-сұрақ әлі пікір емес, бір
әңгімелесушіден шығып екіншінің сөз сөйлеуіне түрткі болатын стимул. Сондай-
ақ ... та ... ... ие емес. Диалогтық бірлестік –
стимул мен ... ... ... ... жауаппен орын
алмастырылатын синтаксистік позицияны ашады [2; 99].
Күнделікті тұрмыста қолданылатын ауызекі сөйлеу тіліне тән ... ... ... ... ... ... ... пікір
айтқан проф. Р.С.Әмірдің тұжырымы негізінде ... ... ... ... тілін қалыптастыратын коммуникативтік жағдайлардың мынадай
басты белгілерін атап ... «1. ... айту ... әрі ... ... ... ... қатысуы; 2. Пікір айту диалог түрінде, яғни
екі немесе бірнеше адамның ... 3. ... айту ... ... ... ... ... құралады» [3; 55].
Диалог-мәтін семантикалық тұтастыққа ие. Диалог-мәтінді құруда ... және ... ... ... аударады. Мәтін –
диалогтың семантикалық, композициялық және коммуникативтік жүйелілігі
ерекше жағдайда оның ... және ... ... ... ... ... ұғымдар мен қатынастардың жасырын
(имплицитті) пікірі жиі ... ... екі я ... ... ... сөйлесуінен құрылатындықтан,
сұрақ-жауап айтылған хабарға тыңдаушының өз ... ... ... ... ... ... назарын белгілі бір мүше арқылы
берілуге тиісті ... ... де, сол ... ... құрылысына көңіл
аударып жатпайды. Осының салдарынан алдыңғы сөйлемде ... ... ... қала ... Бұл мүше ... да, тұрлаусыз да болуы
мүмкін. Мұндайда тұрлаулы ... ... ... ... тұрлаусыз мүшенің өзі
тұрса да, ол сөйлем деп ... ... ... ұят, ... оның ... біз ... ... қой... – Сонда? Бәріміз де кірешілермен ... ... кісі ... (диалогта) алғашқы кісінің сөзіне соңғы кісі
(екіншісі) жауап ... ... ... даусы құбылып, бір нәрсеге
таңданғандай болып көтеріңкі ... ... ... ... ... өзі ... мағына береді. Екінші кісінің жауабы әрі жауап, әрі
сұрау, яғни сұраулы сөйлем болып ... ... - ... ... ... ... қайтеді? – деді. – Қалай қосасың? – Астыртын
сөйлесіп алмаймыз ба? – Ал ... ... ... ... ... алу үшін ... ... нұсқау,
ишара, болжал, болымсыздық мағыналарын білдіретін иә, жоқ, жақсы, жарайды,
т.б. сияқты сөздер жеке ... ... ... болады. Кейде олардан
соң толық сөйлем де келе ... ... ... ... бар ... ... жоқсың ба?
- Жоқ!
- Құдай оңдады ғой...
- Неғыпты?
- Қазақтан солдат алатын болыпты (Ж.аймауытов).
Диалогта кездесетін ... ... ... болып келеді:
негізді сұрақты сөйлем диалогқа желі болып отырған тақырыпты әңгімелеудің
бастапқы кезеңінде жұмсалады: - Сен ... ... – деп ...... ... – Сен де барушы ма ең? – ... ... ... ... ... тыңдаушыдан жауап күте айтылған
сөйлемге тура сұрақ қояды: - Совет ... ... жек ...... – дедім мен. Ендеше, байдың өзін жақсы көрмейтін ол,
баласын жақсы көрсің бе? (С.Мұқанов).
Диалогта сұраулы сөйлемдердің барлық ... ... ... қызметінде
(яғни, сұраулық мағынасында) қолданылады, олар әңгімелесушіден ... ... ... ... ... ... ... диалог ішіндегі сұраулы сөйлем қайсы бір функционалды мәтін
болмасын бірден мынадай нысанада жұмсалады:
Диалогтарда ... ...... ... ... ... ... сұрақтар жиі қолданылады.
Толық аяқталмаған пікір интонациялық амалдың тікелей қатысуымен ... ... ... ... ... мүмкін. Мұндай жағдайда алғашқы
репликаның бір сөзі қайталанады. Мысалы:
[Сайлау]: Сенсең де, сенбесең де өзің біл. Біз ол ... ... ... ... ... ... бір жыл ... екен ғой. (С.Асылбекұлы)
Анықтаушы сұрақ кейде өзінен кейін түсінік беруді қажет ететін тағы бір
сұраулы сөйлемді ... ... ... да кездеседі. Мысалы:
[Сайлау]: Ол менің бір танысым. Досым…
[Назым]: Досым? Сен кімді ақымақ қылып тұрсың? (С.Асылбекұлы)
Диалогтарда ... ... ... ... ... ... жалғасатын түрлері де кездеседі. Мұндай қатарынан сұраулы
сөйлемдердің қолданылуы ... ... ... эмоционалды бояуды, мысалы,
өз пікірінің дұрыстығының эмоционалды дәлелін көрсетеді.
- Неменеге жолдас ... сен ... Несі бар ... ... – деп ... ... ... Немене жолдас деп, сен менімен асық ойнап па ... ... не деп ... жолдас Бегей? Біз, айталық, сізді ғана емес,
Сталиннің өзін жолдас дейміз... Немене, онымен асық ... ... бе ... ... ... сөйлемдер жауап алу нәтижесіне ... ... ... жауап-тұжырымды немесе болымсыз жауапты қажет ететін ... ... ... ... ... ... туралы жауап. Мысалы:
- Сен келісесің ғой, иә? – ... ... ... ... ... жауабында сұрап отырған мәселе туралы ақпаратты,
хабарды қажет ететін сұраулы сөйлемдер. ... ... ... халыққа
Жолдауында экономика мәселесіне қатысты не айтылды? Бұл не?- Не деп әндетіп
тұрсыз, ... ... ... тілі бар ... ЧП ... нешеде
болды? Ұрыдан қалған белгілер қандай? Иттер неғып үрмеген? ... ... ... ... ... жүрдіңіз? (Н.Ақыш)
Дәл осындай мақсатта, мысалы, қылмыс жасаған адамды тергеуде сұрақ қою
арқылы қажетті ақпаратты алу ... ... ... үшін ... ... ... қалдырып сұраулы сөйлемдер конструкцияларын
қолданатыны бар. Мысалы:
- Асықпаңыз. Мына қағаздарда сіздің қылмыс ... ... ... космостан суретке түсіріп тұрып па біреу?
- Сіздің қылмыс жасағаныңызды ма?
- Мен ... ... ... ... нені ... ... ... Жәй айта салынған сөз емес па?
- Шындық іште жатпайды. Кейде байқаусызда шығып кетеді. Сіз дәл осы
жолы ... ... ғой ... ... диалогқа қатысушылар арасында қолданылатын сұраулы сөйлемдер
төмендегідей коммуникативтік талаптарды арқалап та қолданылады: бір іске
түрткі болу - ... ... ... ... қайда? Соншама күннен
бері неге ... Жоқ, әлде ... ... ... ме ... ... табу ... (Б.Оңғарбай); нақты экспрессивті айтылған тұжырым-сұрақ –
Әдемінің бәріне ... беру ... ... ал ... жоқ ... ... емес пе? (Е.Алауханов); нақты экспрессивті болымсыз мағынада
айтылатын ... ... бұл түрі ... ... сұраулы сөйлем
арқылы жасалады. – Ауыл жастары ду етіп қарсы көтерілді де ... ... ... ... ... мына менде, қаусаған шалда, күш қалды дейсің
ба?
Сонымен қатар диалогтарда ... ... ... ... ... «ше» ... ... арқылы жасалып (нақтырақ айтқанда, ... ... ... ... субъективті-модальдық
мағынаның күшеюіне ықпал етеді. Сөйлеуші адресаттың қандай да бір ... ... ... ... оның ... бір ... жасау–жасамауы
сөйлеуші үшін маңызды болып табылмайды. Мысалы: –Ал сендердің ... ... ... – сол ... сүйегі әлдеқашан қурап қалған
феодализм мен социализм... ... ... ... ... ... – Ал сенің өзің ше? Сен сондай ... ... ә?! ... ... ... жоқ, ә?! ... сұраулы сөйлемдердің мұндай құрылымы гендерлік жағынан
көбінесе, әйелдерге тән болып келеді.
Көркем ... ... ... ... ... сөйлеу тілін
қалыптастырудағы коммуникативтік жағдайы күнделікті тұрмыста қолданылатын
диалогқа ... ... ... пікір айтудың ауызша орындалуы,
сөйлеушінің жүзбе-жүз ... ... ... ... ... ... ... ешқандай дайындықсыз емін-еркін әңгіме үстінде құралуы тек
стильдік контраст тәсілімен ғана ... Яғни ... ... ... жазушылар өз ойлары арқылы кейіпкер образын ашуды ... ... ... ... мен ... ... болмыстағы, күнделікті
тұрмыстағы тіл субъектілері емес, ... ... ... ... ... ... ... ішінде шешендік
сөздердегі де) сұраулы сөйлемдер ... ... ... ... сөйлемдер айтылмақшы проблеманың өзектілігін
таныту мақсатында көпшілікке ой тастау үшін ... ... - ... ... екеу деген. Сендерге өлім керек пе, өмір керек пе? ... ... ... ара ... ... ... сөйлемнің бұл түрінде сұрақ – ... ... ... үшін
мағыналық қызметінде қолданылған, ал түрі жағынан – альтернативті сұраулы
сөйлем. Автордың айтайын деген ойын ... ... ... осы ... де ... емес сияқты, яғни ... ... ... жаққа таңдау
мүмкіндігін өзіне қалдырады.
Сонымен, диалогтарда сұраулы сөйлемнің барлық түрлері де ... ... ... коммуникативтік жағдайына байланысты
бірнеше топқа бөліп ... ... тіл ... ... сөйлем құрылымы, тұлғалардың грамматикалық
ерекшеліктері мағыналық жағынан, поэтика-стилистикалық тұрғысынан, т.б.
сипатталып жатады. Бұл ... ... үлес ... ... ... ... ... М.Балақаев, Р.Әміров,
М.Серғалиевтердің зерттеулерін атап ... ... ... осы ... түрлері жан-жақты зерттеуге алынғанымен, олардың басын ... ... бір ... ... ... ... ... табиғатының ерекшелігінен шығып отыратын бұл тәрізді
сөйлемдердің қызметі де ерекше – сөйлеушінің белгілі бір сұрақты сөйлеушіге
арнауымен ... сол ... ... ... ... ... ... Ал бейімделу іс бағыты (ориентация), қандай да іс-әрекет
саласын алайық, бірден жүзеге асатын жұмыс емес: оның ... ... яғни ... ... анықтамайынша, әңгіме сарынын
ұқпайынша белгілі фразаны дұрыс бағыттау қиын. Бұл айтылғанның барлығы,
сайып келгенде, бір-ақ ұғымға ене ... – ол ... ... ... бір ... ... Ал, оның өлшемі неге, қай құрылымға әкеледі
деген сұрақтың тууы әбден ... ... да ... сөйлемнің негізгі қызметі
сөйлеушіні табу, онымен сұхбаттасу, «диалогтық бірлестікті» табу ... ... бұл жолы ол ... тәртіппен, өзгеше мәнермен, сәл өзгеше
мақсаттарды көздеумен ерекшеленеді. Түбінде осы «сәл ... ... ... ... жол ... және ... шығарманың функционалдық стилін
анықтайды.
Сөйтіп, монолог ішіндегі сұраулы ... ... ... ... ... ... және сол ... жасырынды түрде атап
береді. Оны мәтін құрылымының әрбір бөлшегінде, әңгіме
сарынында, ... ... ... ... ... т.б. әдістерден анықтауға болады.
2) Мәселенің маңыздылығын белгілеудегі қызметі. Сұраулы сөйлем
бұл ... ... ... өте ... ... мұндай
сөйлем бір-екі сөзден ғана құралып, сұрау есімдіктерін
қамтиды. Мысалы: Олар кім? Олар ... Бұл ... ... отырғандай, жіктеу есімдігімен ауыстырылған есім бірден
көзге түсіп, актуалданады да, әрі қарай осы ... ... ... жол ... Ал сұраулы сөйлемдегі есімдіктің
қызметі осы «нысанаға» назар аударту ғана, ал ... ... ... сұрау есімдіктері шешуші рөл атқармайды,
жалпы мазмұнға ерекше қызмет жасамайды.
3) ... ... Бұл ... түрі автор пікірімен
байланысты. Авторлық ой-толғауды белгілеу мақсатымен кейде
мәтіннің бас ... ... ең ... «Осы ... па?, Сіздер
қалай ойлайсыздар?» деген сияқты сұраулы сөйлемдер тұрады.
Әрине, мұндай сұрақтарға жауабы да ... ... ... ... ... ... тұрғаны жайлы және тыңдаушы үшін
сұраққа жауап іздеу абзал екенін оқырман бірден аңғарады. Тек
аңғарып ... осы ... ... өз ойын ... ... осы ... ... сөйлемнің медитативтік
қызметі жүзеге асады.
Сұраулы сөйлемдер поэзиялық шығармаларда өте жиі қолданылады, яғни
белгілі бір ... ... құру үшін ... сұраулы сөйлем
формалары ... ... ... ... ... ең алдымен,
медитацияны – эмоционалды толғануға қызмет ететін ... ... ... ... деп ... Ойды білдірудің ерекше формасы ... ... ... толғаудың ерекше формасы ... ... ашық ... ... сұраулы сөйлемдер мен
риторикалық сұраулы сөйлемдермен ара қатынасын ... ... ... бола тұра, олар функционалды-семантикалық тұрғысынан
ерекшеленеді. Ашық сұрақты ... ... ... жауап беруді қажет
ететін сұрақты білдіреді.
Ал риторикалық сұрақтың өзіне тән ерекшелігі ... ... ал ... пікірдің болымдыға семантикалық ауысуы болып
табылады.
Медитативті сұрақтар ашық сұрақты ... ... ... ... сұраулы сөйлемдердің арасында аралық сипатқа ие. Олар лирикалық
ойлаудың ... ... ... ... ... тақырыбын
қалыптастырады, лирикалық толғауларды байланыстыратын түйін ... ... ... ... Бұл ... ... ашық ... жақындастырады.
Екінші жағынан алып қарағанда, ... ... ... ... үн ... ... поэтикалық образды қайта жасау,
жаңғырту үшін қолданылады. Осы тұрғыдан медитативті сұрақтар ... ... ... ... ... ... оның ... бе?
Сылдыратты да сырғасын,
Көктемім қалды күлкіңде...
(Ж.Дәрібаева)
4) Сөз тартысын ұйымдастыру қызметі. ... ... ... ... ... қайшылас екі пікірді
бірінен соң бірін беріп, оқырманнан (тыңдарманнан) осы ... ... ... ал ... ... ... талап етеді. Сайып келгенде, бұл жерде нағыз диалог
пайда болады, өйткені сөйлеуші-автордың бастауымен әрі қарай,
мейлі іштей ... ... ... дүниеге келеді және
жауапсыз сұрақты қалдыруға болмайды, ... ... ... ... тура келеді.
5) Бір мәселеден екінші мәселеге назар аударту ... ... рөлі ... Әсіресе, дедукция сарынымен
құрастырылған мәтінде бұл тәсіл аса жиі қолданылады. Мысалы,
бір детальдан ... ... ... аудару үшін дер кезінде
сұраулы сөйлемде осы назарға түсетін ... ... ... өте ... есептеледі. Яғни, мұндай мәтіндерде
сұраулы сөйлемдер көпір ... ... ... ... ... ... да «диалогсыз» сұраулы сөйлемдер
оқырманмен (тыңдаушымен) «тілсіз» диалог ... ... ... ... ... ... ... белсенді қызмет-әрекеті арқылы, оның оқу процесінде
ой жүгірту ... ... ... жүріп отырады, демек, сөйлеуші-автор өзінің
сөйлеушісімен табысып, ... ... ... ... ... сұрағына
тиісті (сөйлеушінің қалауы бойынша) жауабын алып отырады.
Әлі де сұраулы сөйлемдер ... ... ... ... ... ішіндегі қасиеттері, қолданылу заңдылықтары баршылық. Осы
мәселенің толық шешілуіне байланысты тіл ... де ... ... ашыла түсетіні белгілі. Соның ішінде сұраулы сөйлемнің қандай
құрылымдық-мағыналық типтері қай конспект ... ... ... ... ... ... ажырату ... ... ... ... ... ... ... орыс
ізденушісі Т.Е.Милевская өз диссертациясында сұраулы сөйлемдердің сұрақ-
жауап кешені төмендегідей ... ... ... ... 2) ... сегменті; 3) сұрақ-жауап зонасы
(Средства выращения речевого контакта в русском языке. Л., 1985, 47 ... ... сөз ... жабықтық, тұйықтық ұғымымен астарласып ... ... ... да ... ... ... ... жүзеге асады.
Оның ерекшелігі ретінде синтаксистік тұйықтықты атауға болады. Яғни, нақты
сұраққа нақты жауап сәйкес ... ... ... ... ... толымсыз
сөйлемдер орын алады, ол диалогтарға өте тән құбылыс.
Сегмент пен зона деген ... ... ... Мұнда нақты сұрақ-
жауапты көре алмайсыз және белгілі синтаксистік құрылым да көзге түспейді,
керісінше, бұл жерде ... ... ... ... Осы ... алғаш
берілген сұрақтың жауабы ретінде қарастырылады да, осы құрамымен сұрақ-
жауап сегменті деп есептеледі.
Зона ... ... ... ... ... тиянақсыз,
шекарасы белгісіздеу. Кейде сұрақтың жауабы толық мәтін құрамымен ... ... ... ұзағынан жатқан мәтін бөлшегін алып жатады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Шведова Н.Ю. ... по ... ... разговорной речи. – М., 1960
2. Омарова Ю.М. ... и ... ... ... в ... языке.: дисс. ...канд.ф.н.
Махачкала, 2009. – С. ... Әмір Р. ... ... ... ... ... – Алматы:
Мектеп, 1977. – 192 б.
Қосымша №1
Сұрау мағынасын білдіретін грамматикалық көрсеткіштер мен оларыдң
формалары
1. Сұрау ... ... ... ... ем
Қайтушы еді
Қайбір
Қайсы
Қайсың
Қайсыңа
Қайсыңды
Қайсысы
Қайсысын
Қайсысынан
Қайсыбірін
Қайсыбіріне
қайсымызды
Қандай
Қандайсыңдар
Қандайлық
Қалай
Қалайсың
қалайсыңдар
қашан
қашанғы
қайтіпті
қайткенде
қайткенің
қайтсем
қайтсең
қанша
қаншаға
қаншама
қаншалықты
қаншасы
қаншасын
қашаннан
қаншадан
не:
неге
неліктен
не үшін
не себепті
нені
несі
нең
неғып
неден
немен
не қылды
неде
неңіз
несімен
немене
нетіп
неткен
несіне
несін
неңді
неше
нешеде
нешеге
нешінші
нешеу
нешіншіні
нешеуін
нешеусіңдер
нешік
неменеге
не себеп
не қылып
нетті
нем
кім:
кімге
кімді
кімде
кімнің
кімнен
кіммен
кім біліпті
кім білсін
кім ... ... ... ... шылаулары:
ма, ме, ба, бе, па, пе, мы, мі, бы, бі, пы, пі
3. Сұрау мағыналы модаль сөздер:
болар, шығар, мүмкін, сияқты, ... ... ... қыстырма сөздер:
әлде амал ... ... ... ... мағыналы одағайлар:
ә ... ... ... Сұрау мағыналы көмекші сөздер:
Ғой
Ше
Шы (ші)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 121 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қытай тіліндегі сұраулы сөйлемдер2 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет
Қазақ және ағылшын тілдерінде бұйрық мәнінің білдірілуі58 бет
Абайша сүйіп, абайша күйіп жүрміз бе?20 бет
Ағылшын тіліндегі есімдік және олардың атқаратын қызметтері24 бет
Газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік құрылымы35 бет
Дүлдүлдер өткен... дүбірлі даланы тербеп10 бет
Жауап алудың жалпы ережелері20 бет
Кәсіби қазақ тілінде сөйлеу дағдылары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь