Қазіргі кездегі қоршаған ортаның химиялық заттармен ластануы

1. Әдеби шолу
Қазіргі кездегі қоршаған ортаның химиялық заттармен ластану дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
Кәсіпорын орналасқан аймақтың табиғи.климаттық
сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3 Қорғасын, мыс, мырыш және кадмий элементтерінің
биологиялық әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.4 Антропогенді факторлардың өсімдіктерге, жануарларға және
адам организміне әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
1.5 Қоршаған ортаны қорғаудағы мемлекеттік іс.шаралар ... ... 26

2. Материалдар мен зерттеу әдістері
2.1 Зерттеу орындарын анықтау және оларға қысқаша
сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.2 Қорғасын өндірудің материалдық және энергетикалық
идеалдық үлгісінің баланстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
2.2.1 Агломерация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.2.2 Балқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

3. Су және топырақтағы ауыр металдардың мөлшері ... ... ... .32
3.1 Өсімдіктердегі ауыр металдардың мөлшері ... ... ... ... ... ... .36
3.2 Шымкент қаласының территориясын экотоксикологиялық
аймақтарға бөлу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
3.3 Қоршаған орта факторларының тұрғындар денсаулығына
әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
3.3.1 Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы және халық
денсаулығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
3.4 Судағы және топырақтағы ауыр металдардың қоршаған
ортаға таралу заңдылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
3.5 Өсімдіктерге ауыр металдардың әсерін бағалау ... ... ... ... 51

4. Табиғатты пайдалану экономикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57

5. Еңбек қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
5.1 Электр қауіпсіздігімен қамтамасыздандыру ... ... ... ... ... ...59
5.2 Өндірістік санитария ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
5.3 Өндірістік шағын климат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
5.4 Жекелей қорғаныс құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
5.5 Шу мен дірілге қарсы күрес ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60
5.6 Өрт қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
Өндiрiстiк прогресс қоршаған ортаға көп мөлшерде зиянды заттардың түсуiмен және қалыптасқан табиғи тепе-теңдіктің бұзылуымен қатар жүруде. Бiздiң республикамыздың қазiргi экологиялық жағдайы күрделі — барлық жерде өндiрiстiк қалдықтармен, радиациямен ластану, ауру түрлерi мен мутациялардың өсуi, су мен тамақ өнiмдерiнде нитраттардың, пестицидтердiң, ауыр металдардың мөлшерiнiң өсуi етек алуда. Соңғы кезде металлургия өндiрiсi дамыған, өндiрiстен және автотранспорттан бөлiнген зиянды қалдықтармен ластану дәрежесi жоғары аймақтарда ауыр металдардың артық мөлшерiнiң қоршаған ортаға және адам организмiне түсуiне, олардың зияны мен биологиялық рөлiн зерттеуге ерекше көңiл бөлiнуде.Түстi металлургия өндiрiсi орналасқан аудандардың атмосферасына көп мөлшерде әртүрлi химиялық қосылыстар түседi, олардың iшiндегi негiзгiлерiнiң бiрi — ауыр металдар. Ауыр металдардың 80% микроэлементтердiң қатарына жатады. Микроэлементтердiң тiршiлiк ортасында, оның ішiнде ауыз су мен тамақ өнiмдерiнде жетiспеуi немесе артық мөлшерде болуы зат алмасудың бұзылуына, нәтижесiнде эндемиялық аурулардың дамуына әкелiп соқтырады. Ал өсiмдiктерде артық мөлшерде жиналуы, олардың организмiнде өтетiн тiршiлiк үшiн маңызды процестерге қауiп төндiретiнi белгiлi. Бұл ауыр металдардың суда және басқа геохимиялық орталарда қалыпты мөлшерде болуы қажеттiгiн көрсетедi.
Қоршаған ортаның өндiрiс орындарынан бөлiнген зиянды қалдықтармен ластану дәрежесi, олардың адам денсаулығына әсерi және санитарлы-гигиеналық маңызы көп ғылыми еңбектерде келтiрiлген. Қазақстанның бүкiл облыстары мен өлкелерi экологиялық апат аймағына айналып отыр. Солардың бiрi - қорғасын өндiрiсiнiң қалдықтарымен ластанған Шымкент қаласының территориясы. Осыны ескере отырып бiздiң алдымызға қойған мақсатымыз- Шымкент қаласының ауыр металдармен ластану деңгейiн анықтап, олардың трофикалық тiзбек арқылы тасымалдана отырып тiрi организмдерге, яғни биотаға және адам денсаулығына әсерiн зерттеу. Сонымен қатар, алынған нәтижелерге сүйене отырып, Шымкент қаласының қазiргi жағдайын биологиялық тұрғыдан бағалау болып табылады. Қазiргi кезде экологиялық проблемалар жан-жақты комплекстi зерттеудi талап етедi.
Өндiрiстiк қалдықтардың қоршаған орта объектерiне түсуiн, жиналуы мен миграциясын зерттеу, олардың әсерiн дұрыс бағалауға мүмкiндiк береді.
1. Тулебаев Р.К. Хроническая свинцовая интоксикция. -Алматы: Ғылым, 1995. —С. 9,11.
2. Белозеров Э.С., Жасыбаева Т.С. Социально-экологические аспекты здоровья человека. -Алматы, Ғылым, 1993. -С.3, 111.
3. Бигалиев А.Б. Генетика и окружающая среда. -Караганда,1987.—С.120.
4.Захидов С.Т. Антропогенный мутагенез и современные экологические катастрофы. Опасности преувеличены? 7/Вестник Московского университета. Серия 16. Биология. —1997. №2. -С.11,16.
5. Владимиров А.М. Охрана окружающей среды. -Ленинград,1991. —С.281-286.
6. Артамонов В.И. Растения и чистота природной среды. -Москва: Наука, 1986. —С.27-34.
7. Ленина Э.Г. Общая токсикология металлов. -Л., 1972. — С.183.
8. Битнерович А. //Охрана природы и воспроизводства природных ресурсов. —1999. -№4. —С.45.
9. Бигалиев А.Б. Загрязнения окружающей среды и сохранение генофонда человечества. —Алма-Ата, 1978. —С.27.
10. Атчабаров БА. Поражение нервной системы при свинцовой интоксикации. -Алма-Ата, 1966. -487 с.
11. Воронцов А.И., Щетинский Б.А., Никодимов И.д. Охрана природы. -М., 1989. -53 с.
12. Имамбаева Т.М. Влияние загрязнения воздушной среды на возникновение и течение бронхиальной астмы у детей // Проблемы экологии в патологической физиологии: сб.науч. трудов АГМИ. -Алматы, 1995.-С.145-151.
13. Тарасевич Д.Н., Субеева Н.А. Состояние здоровья населения как критерий общей нагрузки атмосферных загрязнений // Охрана природы и воспроизводство природных ресурсов. —1990.№4. -С.53.
14. Намазбаева З.И., Шабдарбаева М.С. Зависимость между некоторыми факторами окружающей среды и состоянием здоровья детей //Охрана природы и воспроизводство природных ресурсов. — 1990. —№12. -С.54.
15. Красовский Г.Н., Надеенко В.Г., Кенесариев У.И. Токсичность металлов в питьевой воде. —Алматы: Ғылым, 1992. - 18-42 с.
16. Бигалиев А.Б. Генетика и окружающая среда. -Караганда,1987. -120 с.
17. Белякова Т.М., Корнилова А.В. Тяжелые металлы и мышьяк в аэрозолях г.Чимкент в связи с техногенезом //Вестник Моск.Университета. Сер.5. 1993. №2. -С. 21-27.
18. Байсеитова Н.М., Бигалиев А.Б., Торгаутов Б.К.Современное состояние загрязненкя окружающей среды Южного Казахстана //Вестник КазГУ. Серия экологическая. -1996. —№1. -С.14-21.
19. Бигалиев А.Б., Байсеитова Н.М., Торгаутов Б.К. Уровень загрязнения окружающей среды тяжелыми металлами (по г.Шымкент) //Вестник КазГУ. Серия экологическая. -1998. —№4.-С. 86-89.
20. Байсейiтова Н.М., Бигалиев А.Б., Торгаутов Б.К., т.б. Шымкент қаласындағы қоршаған ортаны ластаушы негiзгi нысандардың медициналы және гигиеналық мәселелерi // Оңтүстiк Қазақстан Мед. Академиясының хабаршысы. —Шымкент, 1999. —№2. -Б.91-93.
21. Байсейiтова Н.М., Бигалиев А.Б., Баранова Ю.В. Өндiрiстiк қалдық заттардың өсiмдiктердiң фенологиясына әсерi //ҚАЗМУ Хабаршысы. — Алматы, 2000. —№6-7. -Б. 184-188.
        
        МАЗМҰНЫ
1. ... ... ... ... ... ... ... заттармен ластану
дәрежесі.......................................................
...................9
2. Кәсіпорын орналасқан аймақтың табиғи-климаттық
сипаттамасы....................................................
............................10
1.3 Қорғасын, мыс, мырыш және кадмий элементтерінің
биологиялық
әсері….................................................................12
1.4 ... ... ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік іс-шаралар........26
2. Материалдар мен зерттеу әдістері
2.1 Зерттеу орындарын анықтау және оларға қысқаша
сипаттамасы.................................................................
............27
2.2 ... ... ... және энергетикалық
идеалдық ... Су және ... ауыр ... ... Өсімдіктердегі ауыр металдардың мөлшері.........................36
3.2 Шымкент қаласының территориясын ... ... орта ... ... ... ... ортаның ауыр металдармен ластануы және халық
денсаулығы..................................................................
...........45
4. Судағы және топырақтағы ауыр металдардың қоршаған
ортаға ... ... ауыр ... әсерін
бағалау................51
4. ... ... ... ... қауіпсіздігімен қамтамасыздандыру.......................59
5.2 ... ... ... ... ... Шу мен ... ... ... әдебиеттер
тізімі.........................................63
КIРIСПЕ
Өндiрiстiк прогресс қоршаған ортаға көп мөлшерде зиянды заттардың
түсуiмен және қалыптасқан табиғи тепе-теңдіктің ... ... ... ... ... экологиялық жағдайы күрделі — барлық жерде
өндiрiстiк қалдықтармен, радиациямен ластану, ауру ... ... өсуi, су мен ... өнiмдерiнде нитраттардың, пестицидтердiң,
ауыр металдардың мөлшерiнiң өсуi етек алуда. ... ... ... ... ... және ... ... зиянды
қалдықтармен ластану дәрежесi жоғары аймақтарда ауыр металдардың артық
мөлшерiнiң ... ... және адам ... түсуiне, олардың зияны мен
биологиялық рөлiн зерттеуге ерекше көңiл ... ... ... аудандардың атмосферасына көп мөлшерде әртүрлi химиялық
қосылыстар түседi, олардың iшiндегi негiзгiлерiнiң бiрi — ауыр ... ... 80% ... ... ... Микроэлементтердiң
тiршiлiк ортасында, оның ішiнде ауыз су мен тамақ ... ... ... ... ... зат ... ... нәтижесiнде эндемиялық
аурулардың дамуына әкелiп ... Ал ... ... ... олардың организмiнде өтетiн тiршiлiк үшiн маңызды процестерге
қауiп төндiретiнi белгiлi. Бұл ауыр ... суда және ... ... ... ... ... ... көрсетедi.
Қоршаған ортаның өндiрiс орындарынан бөлiнген зиянды қалдықтармен
ластану дәрежесi, ... адам ... ... және санитарлы-гигиеналық
маңызы көп ғылыми еңбектерде келтiрiлген. Қазақстанның бүкiл облыстары мен
өлкелерi экологиялық апат аймағына айналып отыр. Солардың бiрi - ... ... ... ... ... ... Осыны
ескере отырып бiздiң алдымызға қойған мақсатымыз- ... ... ... ... ... анықтап, олардың трофикалық тiзбек арқылы
тасымалдана отырып тiрi организмдерге, яғни ... және адам ... ... Сонымен қатар, алынған нәтижелерге сүйене отырып, Шымкент
қаласының қазiргi жағдайын ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемалар жан-жақты комплекстi зерттеудi талап
етедi.
Өндiрiстiк қалдықтардың қоршаған орта объектерiне түсуiн, жиналуы мен
миграциясын зерттеу, олардың әсерiн ... ... ... ... ... шолу
1.1 Қазiргi кездегi қоршаған ортаның химиялық заттармен ластану
дәрежесі.
Қоршаған ортаға ... ... ... ... ... суда және атмосферада кең таралып, тiрi организмдердiң
тiршiлiк әрекетiне керi әсер ... ... ... ... ... ... және физика-химиялық қасиеттерiне, яғни
булануына, ұшқыштығына, ... т.б ... ... ... ... ... ... отырған ластаушы химиялық ... бiрi — ауыр ... Бұл бiр ... ... ... ... ... қатар, олар органикалық
қосылыстар сияқты трансформацияға берілмейдi, биохимиялық ... ұзак ... ... әсер ... ... заттардың аз
мөлшерiнiң өзі өсiмдiктер, жануарлар және адам организмiне канцерогендi
әсер етедi.Көптеген ауыр ... ... ... ... ... ... улы заттардың қатарына жататыны белгiлi. Олар тiрі организмдерде
жинақталып, ұзақ уакыт бойы сақтала алады және ... у ... ... Бұл ... тiрi организмдердегi концентрациясы ... ... 100-1000 есе ... Адам ... ... ... атап ... топырақ, су, атмосфера, тiрi организмдер
құрылымында қорғасын миграциясы ... ... ... ... ... ... қорғасынның айтарлықтай бөлiгi өндiрiс
орнының ... ... ... жауын-шашынмен бiрге құрлық пен мұхиттарға
қайтып оралады. Әдебиеттердегi мәліметтер бойынша, ... ... пен ... ... ... таралуы мынадай жағдайда: ... ... ... ... 1мкг/л болатын өзен суы мен
мұхитқа жылына суда ... ... ... 40·10³ т ... ... түйiршiктi фазасында жылына 2800·10³ т жұқа органикалық дентритте
10·10³ т қорғасын кездеседi. Ауыр металдардың миграциялық ағыны ... ... өзен ... ғана ... ... арқылы да түседi. Континентальды шаң
арқылы мұхитқа жылына (20·30)·10³т қорғасын түседi. ... суы ... ... жылына (400-2500)·10³ т бағаланады. Аса улы ауыр металдардың
бiрi - кадмий. Оның 70-шi жылдардағы ... ... ... 15·10³ ... ... ... кадмийдiң көлемi жылына (1,7-8,6)·10³т
құрайды.
Адам өз ... ... ... ... табиғи ағымын
түбiрiмен өзгертті. Антропогендi көздерден атмосфераға түсетiн қорғасын
қалдықтары табиғи қалдықтармен салыстырғанда 18,3 есе, ... - 8,8 ... 7,2 есе ... ... мен су ... ауыр ... суға ... анағұрлым жоғары. Су тубiнде ауыр металдардың
концентрациясы: мырыш - 160,мыс-25, қорғасын-47,никель-43, күмiс - ... ... ... түбінде ауыр металдар бiркелкi таралмайды, негiзiнен
органикалық заттар шоғырланған жерлерде көп кездеседi.
Балхаш суының ластану ... ... 30 ... 2-3 есе ... ... ... (тұщы бөлігінен ащы бөлiгiне қарай) ластану
коэффициентi 2-ден 9-ға ... ... ... Бұл көл ... ... ... 3-10 есе төмендiгiн көрсетедi.
Ақтөбе облысында ауыл ... ... ... ... ... тексергенде, қорғасынның мөлшерi 400 мг/кг (20 ПДК),
мыс - 200 ... (20 ПДК), ... - 2000 ... (40 ПДК), ... - ... ПДК), марганец — 1000 мг/кг, титан — 5000 ... ...... ... — 1500 ... ПДК), ... - 400 ... жеткендігі
байқалған.
Орталық және Солтүстiк Шығыс Қазақстанның аудандарында сынаппен
ластану етек ... ... ... ... көп ... ... ... олар:сульфатты (2%), оксидтi (6%) және қарапайым
күйдегi ... (20%) ... ... (Талдықорған облысы) Текелi
қорғасын ... ... ... ... шөккен қорғасынның мөлшерi
жылына 4 т құрайды. Атмосферадағы ... ... ... 33 есе ... ... және оған ... ... топырақтағы қорғасынның
мөлшерi 160-170 мг/кг, яғни қалыпты мөлшерден 5 есе ... . ... ... ... ... Шымкент қаласында кейбiр
өндiрiс орындары үзiлiспен немесе жекелеген цехтар ғана жұмыс ... ... ... ... ... ... ... де бiршама төмендедi. Әйтседе кейбiр зиянды заттардың ... ... ... ... (ПДК) артып ... ... ... ... орта есеппен ПДК-дан 1995 ж. - 2 есе,
1996ж. - 1,5 есе, 1997 ж.-2,7 есе ... ... ... ... жж - ... азоттың қос тотығы 1995 ж.-1,2 есе, 1996 ж.-1 есе, 1997 ж.-1,25 есе
артқан. Аммиак 1995- 1996 жж-1 есе, 1997 ж.-0,75 есе ... ... - 2,33 есе, 1996 ж.-2 есе, 1997 ж.-1,66 есе ... 1995-97 ... ... ... ... заттардың жиынтық мөлшерi мынадай
мәлiметтермсн сипатталады:
- “Шымкентмұнайоргсинтез” акционерлiк қоғамынан: 1995 ж - 10279,97 т, 1996ж-
7743,01т,1997ж-8011,8т;
- “Шымкент ... ... ... ... 1995 ж ... 1996ж-
2039,43т,1997ж-4410т;
-жылу электр орталықтарынан:1995 ж-3079,8т, 1996 ж-3410,6т, 1997ж-2367т;
- “Шымкент цемент” акционерлiк қоғамынан: 1995 ж - 1031,12 т, 1996 ж ... т, 1997 ж - 277,58 т ... ... ... ... ... ... орналасқан аймақтың табиғи-климаттық сипаттамасы
Оңтүстік Қазақстан облысы-Қазақстан Республикасының оңтүстігіндегі
әкімшілік аумақтың бөлігі. 1932 жылы 10 ... ... ... ... деп ... Аумағы 117,3 мың км². Тұрғыны 2,18 млн. ... ... ... жер бедері негізінен жазық. Солтүстігінде
тасты-сазды Бетпақдала шөлінің оңт.-батысы, Ащыкөл ойысы, ... ... ... төменгі ағысы және ... ... ... батыс бөлігі
орналасқан. Орт.бөлігін Қаратау жотасы солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай
екіге бөліп жатыр. Ең биік жері – ... тауы ... ... ең ... ... м)
Геологиясы мен кен байлықтары Облыс жерінің көпшілік бөлігі ... ... ... ... ... негізінен кембрийлік, девондық,
тас көмірлік жыныстардан (тақтатас, құмтас, әктас), таулы бөлігі ... ... ... гранит, конгломерат) түзілген. Жер
қойнауынан полиметалл, қоңыр көмір, ... уран ... ... барит, гипс, әктас, гранит кен байлықтары барланған. Қаратауда
Ащысай, ... ... ... кеніштері 20-ғасырдың 40-
жылдарынан жұмыс істейді. ... уран ... қоры ... ... ... және ... кентасының қоры жағынан үшінші орын
алады.
Климаты Облыстың ... ... Қысы ... ... қар
жамылғысы жұқа, тұрақсыз. Қаңтар ... ... ... ... ... Жазы ... ыстық, қуаң және
аңызақты. Шілде айының жылдық орташа температурасы 25-29ºС. Шөлде аймағында
жауын-шашынның ... ... ... тау ... ... ... ... 800мм.
Өнеркәсібі Облыстың өнеркәсіп мүмкіндіктерін негізінен мұнай өңдеуші
және металлургия кәсіп-орындары құрайды. Түсті металлургия, машина ... ... ... ... ... ... ... Кентау қалаларында
жақсы дамуда. Облыс өнеркәсібінде 147 ірі және орта кәсіпорын бар. ... ... ... ірі кәсіпорындар: «ПетроКазахстанОйл Продактс»
ААҚ және «ИнтеркомШина» ААҚ. Металлургия өнеркәсібіндегі басты кәсіпорын
«Южполиметалл» ЖАҚ; ... ... ... ... кәсіпорындары:
«Карданвал» ААҚ, «Южмаш-К» ЖАҚ; Химия өнеркәсібінен-«Химфарм» тағы ... ... ... ... тағы да ... ... ... өте көп.
1.3 Қорғасын, мыс, мырыш және кадмий элементтерiнiң биологиялық әсерi
Ауыр металдар - биологиялық активтi заттар. Олардың мұндай ... ... ... ... ... функциональды
топтарымен байланысуынан көруге болады, әсiресе, олар ... ... және ... ... амин қышқылдарымен активтi
әрекеттесiп, нәтижесiнде ... ... ... мен ... зат ... ... ... ферменттердiң қызметi бұзылады.Ауыр
металдар, атап айтқанда: РЬ,Cd, Сu, Zn, Ni, Со, Hg, Мо, Те ... ... және ... ... ... гео және биоаккумуляцияға өте
бейiм элементтер. Экологиялық тұрғыдан оларды шартты түрде 2 ... ... ... т.б. - ... ... ... ... микроэлементтер, РЬ,Cd, Hg биологиялық процестерге қатысуы ... ... ... ... ... ... бiрi — ... ұйыту
процесiне және клетканың тыныс алу активтiлiгiне қатысады. Мыс темiрдi
гемоглобин ... ... ... ... ... ... мыс
жетiспесе анемия пайда болып, қан тамырларының құрамындағы эластиннiң
құрылымы ... ... ... ... ... әкеледi. Бас
миының дамуы және пигметтердiң түзiлуi бұзылады.
Мырыш организмде инсулин мен ... ... ... ... ... гормондары мен гипофиздiң алдыңғы бөлiгiнiң гормондарын
активтендiредi. Мырыш адам мен ... ... ... ... ... ... ... әсер етедi. РНК және белоктардың
синтезiн индукциялайды. Атмосферадағы зиянды ... улы әсер ... ... ... және биохимиялық ерекшелiктерiне
байланысты және түрлi абиотикалық, биотикалық факторлардың әсерiнен ... Ауыр ... ... әсерi үлкен.Топырақтың ауыр металдардың
тұздарымен ластанған аймақтарында өсiмдiктер тiршiлiгiн жоятындығы ... мен ... ... ... ауыр ... ... жоғарылағанда (әсiресе РЬ²*),
атмосфераға бөлiнетiн Сo2, ... Co2 ең ... ... 11 ... концентрациясы Рb2 =2-5 мг/кг жеткенде байқалады. Рb2 ... ... ... ... ... Zn²* ... (150 ... артса) топырақ микрофлорасының жойылуына және
микроорганизмнiң маманданған түрлерiнiң пайда болуына әкелiп соғады. ... ... ... ... ұзақ ... ... Ал бұл ... күштi десорбциясымен және ластаушы заттардың жер асты суларына
қосылуымен байланыстырылатын екiншi (iштей) ластанудың жүруi мүмкiн.
Өсiмдiк және ... ... ауыр ... жиналуы,
бiрiншi кезекте бос иондардың активтiлiгiмен анықталады. Ауыр ... ... әсер ... ... ... ... алкилденген және басқа да
спецификалық химиялық формалардың болуы ... ... кең ... ... ... Бiр ... клетканы бiрнеше
жерден зақымдай алады. Мысалы, ... ДНК ... ... ... ДНК ... тежеуге қабiлеттi. Қорғасын ДНК
репликациясы ферменттерiнiң синтезiн бұзады, ДНК-ның үшiншiлiк ... ... ... мөлшерi ДНК конформациясын өзгертедi және ДНК мен
РНК синтезiн стимуляциялайды.
В.П.Бессонованың (1993)зерттеулерi ... ... ... ... ауыр ... ... жағдайда
фитогормондардың, әсiресе ... ... ... ... ... ... ... мен
цитокининдердiң активтiлiгiнiң артуымен сипатталады. Алайда қоршаған орта
ауыр металдармен ластанған жағдайда ... ... ... ... ... (ластанбаған ортамен салыстырғанда). Бұл фитогармондардың
активтілігінің төмендеуi ... ... ... ... бiрi.
Қоршаған орта ауыр металдармен ластанғанда өсiмдiк құрамындағы ... ... ... де ... ... Демек, орта ауыр
металдармен ластанғанда митоздың активтiлiгiнің ... ... даму ... ... маңызды жағдайға фитогармондар мен
каниардың жетiспеуi керi әсер етедi.
Осылайша фитогармондар мен ... ... ... ... ... ... көшуінің шектеушi факторы болуы
мүмкiн.Металдардың қанға өтуiне және таралуына ... ... ... ... тұратын капилляр қабырғаларының рөлi үлкен. Олар
арқылы липоидтарда еритiн ... ... ... ... Ауыр ... ... тек топырақтың ластауымен ғана емес, атмосферадағы
металдардың эмиссиясынада ... ... ... ... ... ұзақтығы олардың дисперстiлiгiне де байланысты. Ұсақ
бөлшектер қаннан баяу шығады да ... ... ал ... ... қаннан тезiрек шығып, бауыр мен көк бауырға жиналады.
Мырыш айтарлықтай дәрежеде лейкоциттерде, эритроциттерде ал бiраз
бөлiгi ... ... ... жиналады. Ол гаммаглобулиндермен және
25%-тi альбуминдермен байланыса алады. Мырыш әлсiз ... ... ... ... Ол ... үстi ... ... асты
безiнде және ұрық бездерiнде жинақталады.
Металдардың улылығын анықтаудағы маңызды жағдайдың бiрi
организмнiң металдар аэрозолiн ... ... ... ... ... ... мен мырыштың сульфаттары мен хлоридтерi
биосферада оңай ерiп, бүкiл организмге жеңiл тасымалданады. Қорғасын-мырыш
комбинаттарынан қоршаған ортаға бiр ... ... ... шаң ... ... ол ... ... организмге бiрлескен күйде әсер
ететiнiн көрсетедi. Мұндай комплекстi әсердi бағалауда ортаның ... атап ... ауа ... ... ... ... ... жөн.
В.И.Давыдованың (1989) зерттеулерi көрсеткендей қорғасын мен мыс та
организмде антагонистер болып табылады. Мыс ... ... Ал ... ... ... ... ... организмге
ұзақ уақыт түскен кезде соңғы металдың улылығын арттырады.Комплекстi әсердi
бағалау кезiнде негiзгi әсер етушi ... ... ... ... ... мәнi зор. ... ... бiздiң зерттеу аймақтарымызда
кездесетiн негiзгi химиялық заттардың зиянды әсерiне ... ... ... ... ... дәлiрек айтсақ ... ... ... ... ... есептелетiн химиялық
заттар Pb,Cd,Cu,Zn элементтерiнiң қосылыстары. Қорғасынның артық мөлшерi
өсiмдiк организмiндегi тiршiлiк үшін ... ... ... ... ... ... жоғары концентрациясы ... ... ... ... ... ... талшықтарының түзiлуiн
тежейдi. Қорғасынның артық мөлшерiнен, әсiресе жас жапырақтар қатты зардап
шегедi. Қорғасын I және II ... ... ... ... бұл фитотоксиканттың әсерiне өте сезiмтал. ... ... ... ... ... оттегi
бөлуiн тежейдi. Автомобиль жолдарына жақын өскен ... ... ... баяу ... ... ... ... жолынан алыс ... ... ... АТФ көп ... ... өсiмдiктердiң клеткалары тургорын жоғалтып,
нәтижесiнде жапырақ ... ... ... ... бүлiнуiн тоқтатады.
Кейбiр өсiмдiктерде тамыр ... ... ... Қоршаған ортаны
қорғасынмен ластайтын өндiрiс орындарына жақын себiлген ... ... ... төмендеуi де таңқаларлық емес. Мұнымен қоса алынған өнiмнiң
сапасы да төмен болады. Әшкөк ... ... ... ... ... ... 30 метр қашықтықта ... ... мен ... қышқылының мөлшерi 200 метр қашықтықта өсiрiлген
өсiмдiкпен салыстырғанда мүлдем төмен. Күз ... ... жол ... ... 55% кем ... анықталған.
Металдардың фитотоксиндiлiгi мен оларға өсiмдiктердiң төзiмдiлiгi
көптеген факторларға байланысты. Оларға ... ... ... заттардың мөлшерi, топырақтың рH және катионды-алмасу қабiлетiн
атауға болады. Ауыр металдардың ... ... ... ... ... ... ... металдар өсiмдiк ... мен ... ... ... ... Ауыр ... ... системасы арқылы түсуi әр өсiмдiктегi клетка қабықшаларының химиялық
құрамы мен құрылысына қатысты орындалатын және ... ... ... ... ... Ал ауыр металдардың өсiмдiкке жапырақ арқылы
сiңiрiлуi устьицелер мен кутикулалар арқылы ... ... ... ... бетi ... жапырақтарға қарағанда ауыр металдарды 1С есе
көп тұтып ұстап қалатыны ... Ауыр ... ... оның суда
қандай түрде болатындығына байланысты, әдетте ерiген ... ... ... ... ... әсерiне өсiмдiк түрлерiнiң
реакциясы ... ... ... яғни ... ... және
популяциялық деңгейлерде байқала бередi. Клеткалық деңгейде, ауыр
металдардың артық ... ... ... ... ... және ... зақымдануы мен ферменттердiң активтiлiгiнiң өзгеруi ретiнде
байқалады.Организмдiк деңгейде өсiмдiктiң жеке бөлiмдерiнде ... ... ... байқалады. Оларға жапырақтардың некрозы,
пiшiндерiнiң өзгеруi, өркендерiнiң қурап қалуы, ... ... ... ... ... ... ... мен механикалық ... ... ... ... жетiлген және кутикуласы жұқа болады.
Өндiрiстiк ластанудың ... ... ... ... ... Ауыр
металдарды адсорбциялау әр өсiмдiк түрiнде әртүрлi жүредi.
Ауыр металдардың тұздары өсiмдiктер ... ... яғни ... ... әсер ... ... ... теллур,
т.б. ауыр металдар жануарлар мен өсiмдiктердiң клеткаларында хромосомалық
және генетикалық мутациялардың кең ... ... ... көптеген
мәлiметтерде келтiрiлген.Ауыр металдардың мутагендi эффектi хромосомалардың
бүтiндiгiн сақтайтын және ... ... ... ... ... ... ... өсiмдiктер организмiнде жинақталып,
трофикалық тiзбек арқылы тарала отырып, тiрi организмдердiң ... ... оның ... адамға да зиянды әсер етедi.Ауыр
металлдардың тұздары бөлiну ... ... ... ... 2 есе ... Көп жылдық өсiмдiктер, әсiресе
астық тұқымдастары құмды топырақтар мен өндiрiстiк ... ... ... өседi. Астық тұқымдастарының түрлерi ағаш өсiмдiктерiне
қарағанда өндiрiстiк газдардың ... ... ... ... ... көп ... ластанған территорияларда өсе алатындығы
белгiлi.Ауыр металдар ... ... ... ... ... ... поляризациясын тудырады. Бұл жағдайда
барлық “ионды” мутациялар хромосомалардың түзiлуiмен ... -- ... ... ... ... Бiрақ мыстың
өсiмдiктер организмiнде артық мөлшерде жиналуынан тамыр системасының дамуы
мен өсуiнiң тежелуi, өсiмдiктердiң жер үстiндегi ... баяу ... ... ... ағаруы байқалады. Мыстың артық мөлшерiнен туындайтын
патологиялық өзгерiстердiң ... ... ... өнiмi күрт
төмендейдi.
Мырыш та өсiмдiктер тiршiлiгiне қажеттi микроэлемент қатарына
жатады. Алайда ... ... ... ... керi ... Бұл ... улылығының бiр себебi, өсiмдiктерде өте интенсивтi
жиналуына байланысты.Әсiресе веймутов қарағайы, қызыл емен және ... ... өте ... ... сонша, тiптi бұл процестiң жылдамдығы
мен қоректiк ортадағы мырыш мөлшерi ... ... ... ... ... көп ... ... пайда болады, тамыр мен жер
бетiндегi мүшелерiнiң өсуi баяулайды, жапырақтар ... ... және ... көп ... ... ... бойында өскен өсiмдiктерде
анықталған. Осындай жағдай ... ... осы ... ... ... ... өсiмдiктерде де байқалады. Кадмийдiң артық
мөлшерiнiң жиналу белгiлерi: өсiмдiктердiң жапырақтарының ұшы мен ... ... ... Жапырақтар жиырылып немесе түсiп қалады,
өсiмдiктердiң өсуi баяулайды. Оның 20 мг 1 кг ... ... ... 50% ... ... ... ... бидайда кадмийдiң
15 мг/кг топыраққа сепкенде ... ... әсер ету ... ... ... ауыр металдармен салыстырғанда улы.Топырақта кадмий мөлшерi 30
мг/кг-нан артса, ... ... ... ... көп мөлшерi
топыраққа мырыш рудаларын өндiру және өңдеу кезiнде ... ... ... ... процесiнiң әлсiреуiне
байланысты. 1 кг жапырақта 96 мг кадмийдiң болуы фотосинтез қарқындылығын
50% төмендетедi. ... бұл ... ... улы ... бiреуi ғана.
Қорғасынмен салыстырғанда адам және жануарлар денсаулығы үшiн
кадмий 10 есе ... Ол ... да ... ... ауыр ... ... ... бүйрегiнде жиналады. Кадмийдi өсiмдiктер жеңiл
сiңiредi, азық—түлiк ... және ... ... ... ДНК молекуласымен коваленттi байланыс түзе отырып, тiзбектердiң
түзiлуiне, ДНК-ның В-формасының ... ... ... мен ... ДНК қасиеттерiне әсер ете отырып оның синтезiнiң
дәлдiгiн ... ... ... клеткаларының генетикалық
аппаратына әсер ... ... ... мен ... ... ... ... клеткалардың гендерi
зақымданған жағдайда рак ауруларының пайда болуы жиiлейдi.
Металдардың улылығын бағалауда олардың ... ... ... ... ... метаболизмi, организмнен шығарылу
жолдары мен жылдамдығы маңызды процестер болып табылады. Негiзiнен тыныс
және ас ... ... ... ... ... ... су және ... арқылы қанға, ұлпаға және клетка аралық сұйықтықтарға сiңiрiледi,
содан соң клеткаларға және клетка iшiндегi ... ... ең ... ... мембраналарының үстiңгi бетiнде алғашқы
реакцияға ... ... ... өткiзгiштiгiн бұзады, соңынан ... оңай өтiп ... Бұл ... ... ... ... қызметi
де бар.
Қорғасынның адам және жануарлар организмiне биологиялық әсерiне
келсек, оның ... 50% ... ... жолдары арқылы организмге
түседi. Қорғасын қанға тез сiңiрiледi. Қорғасынның жоғары ... ... әсер ... ... ... ... ол өз ... жүйке, ас қорыту жүйелерiн зақымдайды.Қорғасын ауыр металдардың
арасында анағұрлым қозғалғыш ... ... мен адам ... ... шаң мен ... арқылы түседi. Қорғасын организмдi жалпы
уландыруымен қатар, ... ... ... және
канцерогендi әсерiмен ерекшеленедi. Топырақта рН-тың ... ... ... фосфат және карбонат түрiнде кездеседi .
Мырыш минералдармен де, органикалық компоненттермен де ... ... ... көп ... оның ... ... ... топырақтағы органикалық заттармен берiк
қосылыс түзетiндiктен, негiзiнен органикалық қабаттарда жиналады. Мырыштың
органикалық қосылыстары өте ... және ... ... ... ... үшiн ауыр ... атомдық массасы 40-
тан жоғары және тығыздығы 5 ... ... ... ... ... ... Ауыр металдардың 90% адам организмiне қорек арқылы, ал 10%
- су арқылы түседi. Асқазан-iшек жолдары ... ... олар ұзақ ... ... ... ... отырып, олардың құрылымы мен қызметiнде
нұқсан келтiредi.Ауыр металдардың мөлшерiнiң қоршаған ортада көп болуы ... ... ... және сүйек ұлпасының ауруларын тудырып, терi ... ... ... ... ... ... ... кейбiр ауыр металдардың мутагендiк, тератогендiк, канцерогендiк
әсерi анықталған.Ауыр металдар тыныс және ас ... ... ... түсiп, су және липидтi барьерлер арқылы қанға, ұлпа мен ... ... ... соң ... мен ... құрылымдарына түседi.
Металдар клетка мембранасында алғашқы реакцияларға түсiп, оны ... iшкi ... ... ... олар ... ... болады, ұсақ
бөлшектерi ұлпаларда жиналады. Ауыр металдар негiзiнен бауырда, суйек
ұлпасында ... Ауыр ... қан мен ұлпа ... ... ... комплексi түрiнде және кальций қосылыстары түрiнде
кездеседi, аз ... ион ... ... бiр ... ... бар. ... ... көрсеткендей қорғасынның
көп мөлшерi адам организмiнде түтiктi сүйектерде, тiс дентинiнде, ... ... ... ... ... және ... ... жиналады.
Қорғасынның осылайша таралуы барлық жас ерекшелiктерiне тән, алайда бүйрек
пен мида көп ... ... көп ... ... ... миында
аккумуляцияланатыны және эритроцит клеткаларының пролиферацияны тудырып,
осмосты қысымның ... және ... ... ... ... ... у болуына байланысты ... ... ... әсер ... ... ... ... миокардта дегенеративтi өзгерiстердiң болуы, өткiзгiштiктiң
бұзылуы, аритмия, реполяризация процестерiнiң бұзылуы байқалады.
Зиянды заттардың аз мөлшерiнiң ұзақ уақыт әсер етуi ... ... ... ... ... мәлiметтер бойынша, қорғасын әсер еткенде ... ... ... ... бұзылады, нәтижесiнде қанда темiр
мен порфириндер жеткiлiктi болса да гемоглобин синтезi әлсiрейдi.
Қорғасынның ұзақ әсер ... адам ... ... ... ... түсi жер ... сұр ... ауысып, организмде әлсiздiк, тез
шаршау, тәбеттiң төмендеуi, ... ... бас ... есте ... ... ... т.б. белгiлер байқалады. Қанда
қорғасынның мөлшерi жоғарылаған сайын ... ... ... ... мен ... мөлшерi керісiнше артады.
Кадмийдiң адам организмiнде ... ... осы ... бар
өнiмдердi ұзақ уақыт пайдаланудан туады. АҚШ-та ересек адамның ... 50-60 мкг, ... 15-20 мкг, ал ... 70-80 мкг ... ... ... адам ... түскен кадмийдiң аз мөлшерi ғана
абсорцияланады (2 мкг/тәулiгiне), ал ... ... ... ... ... ... өте улы. Аз ... әсер етуiнiң
өзi жүйке системасын және сүйек ұлпаларын ... ... ... ... қосылыстары ең алдымен тыныс органдары мен ас ... әсер ... ... ... ... ... және перифериялық
жүйке жүйесiне, iшкi органдарға, негiзiнен жүрекке, бүйректерге, бауырға,
бұлшық ет системасына әсер ... ... әсер ету ... ... аминдi және әсiресе Н-топты белок молекулаларының қызметiне
кедергi жасау арқылы ... ... ... ... түсiндiрiлелi. Кадмий организмдегi фосфорлы-кальций алмасу
процесiн ... және ... ... ... әсер ... эритроциттерде жинақталады және гемоглобинмен байланысып қанда ұзақ
сақталады. Қалқанша безде, жыныс ... ... ... аз
мөлшерi ұзақ уақыт әсер етсе, трахеит, бронхит, бронхиолит, демiкпе,
пневмония ... ... ... әкеледi. Ал үздiксiз әсер ету мұрыннан
қан кету, бүйрек пен бауырдың бүлiнуiне әкелiп соғады. Мырыш, мыс және ... ... ... ... бiр ... ... ... негiзiнен бүйрек ұлпасында, сүйектерде, iшкi секреция бездерiнде,
қалқанша және ұрық бездерiнде жиналады.
1.4 Антропогендi ... ... және ... ... ... ... аудандарда топырақ бетiндегi ауыр
металдардың ... 30%-i ... Ал ... және желдiң негiзгi бағытында
тұрған жағдайда бұл шама 60%-ке дейiн жетедi. Ауыр ... ... ... ... яғни ағаш ... қылқандарында, дiңiнде, қабығында, тамырында, мүктерде,
қыналарда, саңырауқұлақтар мен ... ... ... ... ... ... концентрациясы теңiз макрофиттерiнiң
жапырақтарында да жиналатыны анықталған (Cd-541, Pb-379, Zn-424, ... ... ... ... ауыр ... ... ... соң қайтадан суға таралады. Организмнiң металдарға регуляторлық
мүмкiндiгi ... Ол ... ... ... ... ... ... металдар(Zn, Cu) мен күкiрт тотығы (So2) ағаш жапырақтарында
жүретiн метаболизм ... ... ... әсер ... ... массивтерiнiң 23% дефолияциамен бүлiнген (интенсивтiлiгi
25%). Қылқан жапырақтыларға қарағанда емен, жөке сияқты жапырақты ағаштар
көп ... ... мен ... ... ... ... ... сайын ластанудың мөлшерi азая
түседi. Құрамында ауыр металдардан басқа күкiрт ангидридi, күкiрт қышқылы,
фтор ... т.б. ... ... ... ... әсерiнен топырақ құрамы өзгередi, эрозияға ұшырайды, беткi
қабаттарында гумус мөлшерi төмендейдi (кей ... ... ... ... ... Химия-фармацевтика заводы ауданы > “Ордабасы” алаңы > 16 ... ... ... Ал ... ... ... ... түзедi: Pb>Zn>Cu>Cd.
Ауыр металдардың топыраққа таралу тереңдiгi ... ... 20 см ... ал қатты ластанған жағдайда 160 см дейiн ... ... ... ... ... кезiнде улы
металдардың суда ерiгiш қосылыстарға айналып жер асты суларына қосылуында.
Әртүрлi факторлардың әсерiнен ауыр ... ... ... ... ... ... ... жоғары. Мырыш топырақтың 0-
20 см қабаттарында бiркелкi таралады. Қорғасын негiзiнен беткi ... ... см) ... ... ... арасындағы аралық қабатты иеленедi.
Өндiрiстiк территорияларда топырақтың гумусты қабаты ауыр металдармен көп
мөлшерде ... ... ... қорғасын, мыс, мырыш, кадмийдiң зерттеу
орындарындағы мөлшерi бақылау орнындағы мөлшерiнен жоғары ... ... ... максимальды мөлшерi қорғасын заводы ауданындағы топырақта
шоғырланған.
3.1 ... ауыр ... ... мыс, ... ... ... химиялық және биологиялық
қасиеттерiне қарай гео- және биоаккумуляцияға өте бейiм ... ... орта ... ... ... Ауыр ... ағзасына 2 жолмен - топырақтан тамыры арқылы және атмосферадан
жапырақтары арқылы түседi.
Зерттеудiң негiзгi мiндеттерiнiң бiрi ағаш және ... ... ауыр ... ... ... анықтау. Ол үшiн
зерттеу орындарынан 5 ағаш ... мен 3 ... ... ... ... ... шетен жапырақты үйеңкi (Aser negundo), қара терек (Populus
nigra), қарағаш (Ulmus pumila), ақ акация (Polinia ... ... (Salix ... қоян арпа (Hordeum ... ландет жапырақты
жолжелкен (Plantago lanceolata), шалғындық қоңыраубас (Poa ... ... ... Шымкент қаласының территориясында және
Оңтүстiк Қазақстан облысында кең таралған. Өсiмдiктердегi ауыр металдардың
мөлшерi 2 ... ... ... ауыр ... ... ... жоғары химиялық
элемент. Қорғасын өсiмдiктер организмiнде изоляцияланған хлоропласттардың
жарықта оттегi ... және ... ... ... ... АТФ ... ... Сонымен қатар, өсiмдіктердiң өсуi
тежеледi, клеткалардың тургорын жоғалтады, тамыр ... ... және ... ... сапасы төмендейдi.2-кестеде
көрсетiлгендей, зерттелген өсiмдiктердiң түрлерi ауыр металдарды сiңiру
қабiлетiнiң әртүрлiлiгiмен ... Ағаш ... ... ... ... ... ... қабiлетi жоғары болып
отыр.1-зерттеу орнында ақ акациядағы қорғасынның мөлшерi 292,85 мг/кг, ... ... ... 13,9 есе, ал ... 58 есе, ... 29 есе жоғары. Шетен ... ... (Aser ... ... ... 91,42 ... тең. Бұл көрсеткiш бақылау орнымен
салыстырғанда 19,5 есе, ал ПДК-дан 18 есе, фон көрсеткiшiнен 12 есе ... Қара ... (Populus nigra) ... орта ... анықталды, оның мөлшерi 38,75 мг/кг, бұл ... ... 18 есе, ал ... 7,7 есе, фон ... 5 есе
жоғары. Вавилон талында (Salix ... Pb ... 29,83 ... ... ... 15 есе, ПДК-дан 5,9 есе, ал фон көрсеткiшiнен 4 есе
жоғары. Ағаш өсiмдiктерiнiң iшiнде ... ең аз ... ... (18,14 мг/кг), ол 3,6 ПДК, ал фон көрсеткішінен 2,4 ... ... ... ... ... ... мөлшерi шалғындық қоңыраубас
(Poa protensis) өсiмдiктерiнде анықталды. Оның мөлшерi 67,14 ... ... 16 есе, ал ... 13 есе, ... 9 есе ... Қоян ... ... және ланцет жапырақты жолжелкен (Plantago lanceolate)
өсiмдiктерiнде 42,14 пен 41,07 мг/кг ... Бұл ... ... ... 16,4 есе, ... 8 есе, фон ... 2 ... көрсеткiште.
Басқа зерттеу орындарында да өсiмдiктердегi ... ... ... ... ... Алайда қорғасын өндiрiсiнен
қашықтаған сайын өсiмдiктердегi қорғасынның мөлшерi ... ... ... 2-зерттеу орнында шетен жапырақты үйеңкiде қорғасын мөлшерi 44,31
мг/кг, ол бақылау көрсеткiшiнен 9,4 есе (1,8 ПДК) ... 3- ... - 25,30 ... ПДК-дан 5 есе, бақылау көрсеткiшiнен 5,4 есе, фон
көрсеткiшiнен З есе жоғары. 4-зерттеу орнында - 12,63 ... (2,7 ... ... 2,7 есе, фон көрсеткiшiнен 1,6 есе жоғары. ... 6,42 ... ... ал ... артпайды. 2-зерттеу орнында қара
терек қорғасынды 13,86 мг/кг ... (2,7 ПДК). Бұл шама ... 6,5 есе, ал фон ... 1,8 есе ... ... қорғасын мөлшерi 8,30 мг/кг (1,6 ПДК), бақылау көрсеткiшiнен 4 есе
жоғары, ал фон ... ... ... орнындағы мөлшерi 5,0
мг/кг, ПДК мен фон көрсеткiшiнен төмен. 5-зерттеу орнында қорғасын 3,28
мг/кг, ал ... ... - 2,12 ... мөлшерлерi ПДК мен фон
көрсеткiштерiнен төмен. Қарағашта қорғасын мөлшерi 2-зерттеу орнында 9,43
мг/кг, ... 1,8 есе, ол ... ... 13 есе ... фон
көрсеткiшінен артпайды. 3-зерттеу орнында 6,53 мг/кт (1,3 ПДК), бақылау
көрсеткiшiнен 9 есе ... фон ... ... 4- ... ... ... ... көрсеткiшiнен 3,2 есе жоғары, ПДК мен фон көрсеткiшiнен
артпайды. 6-зерттеу орнында қорғасын мөлшерi төмен, 0,70 ... ... ақ ... ... ... ... орнымен салыстырғанда
төмендеген. Оның мөлшерi 148,02 мг/кг (29,8 ПДК), бұл шама ... 7 есе ... ал фон ... 20 есе ... ... 83,0 мг/кг (16,6 ПДК), ал бақылау көрсеткiшiнен 3,9 есе, ... 11 есе ... ... ... 41,06 мг/кг (8 ПДК), бұл
көрсеткiш бақылау көрсеткiшiнен 2 есе, ал фоннан 5,4 есе ... ... ... ... 20,28 ... ... ... 20,93 мг/кг. Бұл
көрсеткiштер ПДК-дан 4 есе жоғары, ал фон көрсеткiшiнен 2,5 есе жоғары.
Вавилон талындағы ... ... ... ... 10,94 мг/кг (2ПДК),
ол бақылау көрсеткiшiнен 6 есе, ал ... ... ... ... ... тең, ... ... 3,5 есе жоғары. 4-зерттеу орнындағы
қорғасынның мөлшерi 3,15 мг/кг, ... ... 1,7 есе ... ... ... 2,04 мг/кг, яғни бақылау көрсеткiшiмен шамалас. 4-5 зерттеу
орындарында вавилон талындағы қорғасын ... фон ... мен ... ... қорғасын мөлшерi де қорғасын заводының
ауданынан қашықтаған сайын төмендеп бақылау көрсеткiшiне жақындай ... қоян ... ... ... қорғасын мөлшерi 15,35 мг/кг тең
(3ПДК). Бұл шама бақылау көрсеткiшiнен 6 есе, ал фон ... 2 ... ... ... 8,83 мг/кг (1.7 ПДК), бақылау көрсеткiшiнен ... ... ... ... 4- ... орнында 4,19 мг/кг, бұл шама фон
мен ПДК-дан артпайды, ал бақылау ... 1,6 есе ... ... ... ... көрсеткiшiне өте жақын,3,27мг/кг, ПДК-дан
артпайды. Жолжелкен өсiмдiгiндегi ... ... 2- ... ... ... (2 ПДК), ... ... 4,4 есе жоғары, 3-зерттеу орнында
8,3 мг/кг (1,6 ПДК), бақылау орнымен салыстырғанда көрсеткiшi 3,4 ... ... ... ... ... ... бақылау
көрсеткiшiне жақын.
Шалғындық қоңыраубаста қорғасынның мөлшерi 2-зерттеу орнында 23,12
мг/кг, фоннан З есе, бақылау көрсеткiшiнен 5,7 есе, ал ... 4,6 ... ... ... 14,40 мг/кг (2,8 ПДК), бақылау көрсеткiшiнен 3,6
есе, фоннан 2 есе ... 4- ... ... ... мөлшерi ПДК мен
бақылау көрсеткiшiнен аз ... ғана ... ... ... ... ... және фон ... артпайды.
Зерттеу көрсеткiштерiне сүйенсек, қорғасынның кейбiр өсiмдiктердегi
мөлшерi, мысалы ақ акация,шетен жапырақты үйеңкi, қара терек өсiмдiктерiнде
фон ... мен ... өте ... (38; 18; 7,7 ... ... ... ... деректермен сәйкес келедi. Мысалы, Pb,Cu,Zn,Cd-дiң
организмдерде жиналып, әрi ұзақ уақыт бойы ... ... және ... концентрациясы қоршаған ортадағы мөлшерiнен 100-1000 есеге
дейiн жоғары болатыны белгiлі.Ауыр металдарды өсiмдiктердiң ... ... ... ... ... ... Бiздiң
зерттеулерiмiзде де ауыр металдарды ... ... ... ... ... өсiмдiктер организмiне қажеттi микроэлемент бола
отырып, әлсiз фитотоксиндi қасиетiмен ерекшеленедi. Ол мырыштың ... ... ... ... байқалады. Топырақта мырыш өте жылжымалы, ... ... ... ... мүшелерiне түседi. Кейбiр мәлiметтер
бойынша мырыш ... ... ... және клетка
мембранасында жиналады.
Зерттелген өсiмдiктер түрлерiндегi мырыштың мөлшерiн анықтау және
оның нәтижелерiн талдау ... ... ... әр ... ... ... байқалды. Ағаш өсiмдiктерiнiң iшiнде қара терек,
вавилон талында және ақ ... ... ... ... ... ... анықталды
Алынған мәлiметтер топырақта мырыштың мөлшерi азайған сайын
өсiмдiктердiң элементтi ... ... де ... және ... ... ... Мырыш политропты ... ... 40 жуық ... ... кiре ... ... алу, фосфорилдену, гликолиз процестерiне әсер етедi, нуклеин
қышқылдарының ... ... ... ... түзедi, т.б..
Өсiмдiкте мырыштың улылығы оның ұлпалардағы концентрациясы 300-500 ... ... ... ... ... ... ... орнында байқалды. Ол қара
теректе 50 мг/кг (1,6 ПДК), бұл ... ... ... 17 ... ал фон ... ... ... талында 43,45 мг/кг (1,4
ПДК), бақылау көрсеткiшiнен 33 есе жоғары.Ақ акацияда 42,55 ... ... ... көрсеткiшiнен 2,2 есе жоғары. Шөптесін шалғындық қоңыраубас
көп аккумуляциялаған, 48,75 мг/кг (1,6 ПДК), бұл шама бақылау ... есе ... ал фон ... ... ... ... ПДК-дан артпайды. Шетен жапырақты үйеңкiде мырыштың мөлшерi
13,40 мг/кг, бұл ... ... ... 4 есе ... ... ... ... көрсеткiшiнен 4,6 есе жоғары. Жолжелкенде 12-64 мг/кг
тең, ... ... 36 есе ... Қоян ... 6,73 ... бақылау
көрсеткiшiнен 37 есе жоғары көрсеткiште.2-зерттеу орнында өсiмдiктердегi
мырыштың мөлшерi төмендеген, айталық қара ... ... 28,24 ... ... ... 10 есе ... 3-зерттеу орнында 15,82 мг/кг (5,6
есе), 4-зерттеу орнында 5,28 ... (1,8 есе), ... ... 3,18 ... ... ... (2,80 ... жапырақты үйеңкiде 2-зерттеу орнында мырыштың мөлшерi ... тең, ... ... 14,6 есе ... ... ... 3,22
мг/кг (8 есе), 4-зерттеу орнынан 1,70 мг/кг (4 есе), ... ... ... (1,7 есе) тең. Қарағашта мырыштың ... 4,09 ... (2 ... бұл шама ... ... 20 есе жоғары, 3-зерттеу
орнында 2,19 мг/кг (10 есе), 4-зерттеу орнында 0,48 мг/кг (2,4 есе), ... ... 0,28 ... (1,4 есе) тең.
Ақ акацияда 2-зерттеу орнында мырыштың мөлшерi 21,73 мг/кг, ол
бақылау көрсеткiшiнен 10,8 есе жоғары, ... ... 11,22 ... ... ... ... 7,45 ... (3,8 есе); 5-зерттеу орнында 2,15 мг/кг
тең, бұл шама бақылау көрсеткiшiне өте жақын. 2-зерттеу орнында, ... ... ... 23,40 ... бұл көрсеткiш бақылау көрсеткiшiмен
салыстырғанда 18 есе жоғары. 3-зерттеу орнында 10,49 мг/кг тең (8 есе); 4-
зерттеу орнында 5,67 ... (4,4 есе); ... ... 2,87 ... ... ... ... Қоян арпада, 2-зерттеу орнында мырыштың мөлшерi 2,87
мг/кг, бақылау көрсеткiшiнен 16 есе жоғары. 3-зерттеу ... 1,61 ... ... ... 0,84 ... (4,6 есе), ... орнында 0,34
мг/кг тең, бұл шама бақылау көрсеткiшiнен 1,8 есе жоғары. ... ... ... мырыштың мөлшерi 5,47 мг/кг, бақылау ... 15 ... ... ... ... 2,69 мг/кг (7,6 есе); 4- ... 1,10 ... (3 есе); ... ... 0,57 мг/кг (1,6 есе) тең.
Ағаш өсiмдiктердiң iшiнде мырышты ең аз ... ... ал ... қоян арпа аккумуляциялаған. Ақ акация үшiн ... ... қоян арпа үшiн ... Басқа зерттеу орындарында
өсiмдiктердегi мырыш мөлшерi негiзгi ластаушы нысанадан ... ... ... ... Мырыштың мөлшерi бойынша өсiмдiктер мынадай
қатар түзедi:
а)Қара терек>Вавилон талы>Ақ акация >Шетен жапырақты үйеңкі> Қарағаш;
б) ... талы > ... > Қоян ... - биологиялық әсерi кең ... ... ... организмiне қажеттi микроэлемент. Алайда өсiмдiктер ... мыс өте аз ... ... Мыстың негiзiнен топырақтың беткi қабатында
жиналып, оның биологиялық активтiлiгiне әсер ететiнi және ... ... ... түсе ... ... ... салыстырғанда, өсiмдiктегi мыстың ... ... ... ... жылжымалылығына, оның топырақтағы ... ... әсер ... ... көп ... өсiмдiк тамыры мен
жапырақтарында жиналады, ал жас ... өте аз ... ... ... көп жиналған жағдайда зақымдану симптомдары байқалады.
Олардың өсуi ... ... ... ... бастайды, тамыр талшықтарының
түзiлуi баяулайды, өнiмi төмендейдi.
Зерттеу нәтижесiне сүйенсек, мысты көп ... ақ ... ... ... ... мыстың мөлшерi 30
мг/кг. Шетен жапырақты үйеңкiде (Aser negundo) 25 мг/кг, ланцет ... ... ... 32 ... тең. Аз мөлшерде қарағашта
(Ulmus pumila) 2.05 мг/кг және қоян арпада (Hordeum ... 6,85 ... ... ... 1-зерттеу орнындағы өсiмдiктерде
анықталды. Басқа зерттеу ... ... ... ... ... ... төмендеп отыр. Бұл мыстың қорғасын өндiрiсiнен бөлiнетiн
қалдық заттардың бiрi екенiн дәлелдесе керек. Барлық зерттеу ... ... ПДК мен фон ... ... ... ... аса ... ауыр металдардың қатарына
жатады.Кадмийдiң өсiмдiктер организмiне түсуi мен оның топырақтағы мөлшерi
арасында тiкелей байланыс бар. Металлургия ... ... ... ... әсер ... ... топырақтан су арқылы жуылады немесе
өсiмдiктерге абсорбцияланады.Кадмий топырақ гумусымен ... ... ... өте баяу ... ... ... мөлшерiнiң жиналуынан фотосинтездiң
интенсивтiлiгi күрт төмендейдi, сонымен қатар, жапырақ ұштарының ... ... ... ... ... ... ... қалады.
Зерттелген өсiмдiктер түрлерiнiң ... ... әр ... ... ... ... ... көп мөлшерде қара
терекге (Populus nigra) және вавилон талында (Salix labilonica) жиналған.
Қалған өсiмдiктерде аз ... ... Атап ... ... ... қара теректе кадмийдiң мөлшерi 14,30 мг/кг, (47 ПДК), фон
көрсеткіштерiнен 71 есе ... ... ... 10,75 ... (35 ПДК), ... фон ... 53 есе ... Шетен жапырақты үйеңкi мен қарағашта
аз мөлшерде жиналған, бұл өсiмдiктердегi ... ... 1,17 (4 ... 0,87 (2,9 ПДК) ... тең, фон ... 5 есе және 4,3 есе ... ... iшiнде ланцет жапырақты жолжелкенде ... көп ... ... (4,41 ... ПДК), ... 22 есе жоғары. Ал ең аз мөлшерде қоян арпада ... ... (0,98 ... (3 ПДК), фон ... 5 ... 2-зерттеу орнында қара теректегi кадмийдiң мөлшерi 5,35 мг/кг, бұл
шама ПДК-дан 17 есе, фон көрсеткiшiнен 26,7 есе ... ... ... ... (5,7 ПДК), фон көрсеткiшiнен 8,5 есе артық, 4-зерттеу орнында
0,25 мг/кг тең. ... үшiн ... ... ПДК 0,3 ... екенiн
ескерсек, бұл көрсеткiш ПДК көрсеткiшiне жақын. 5-6 зерттеу орындарындағы
өсiмдiктерден ... ... ... талында кадмийдiң мөлшерi 4,87
мг/кг, ... 16 есе, фон ... 22 есе ... 3—зерттеу орнында
1,25 мг/кг (4ПДК), фон көрсеткiшiнен 6 есе жоғары. 4-зерттеу орнында ... тең. ... ... ... ... ... 0,5 мг/кг (1,6
ПДК), фон көрсеткiшiнсн 2,5 есе жоғары, 3- зерттеу орнында 0,12 мг/кг, ... ... 0,05 ... көрсеткiште. Қарағашта 2-зерттеу орнында ... (1,3 ПДК), фон ... 1,9 есе ... 3-зерттеу орнында 0,17
мг/кг, 4-зерттеу орнында 0,04 мг/кг. Бұл зерттеу орындарындағы кадмийдiң
мөлшерi ПДК-дан төмен.Ақ ... ... ... кадмийдiң мөлшерi 6,25
мг/кг (21ПДК), фоннан 31 есе ... 2- ... ... 2,92 ... фон ... 14 есе ... ... орнында 0,95 мг/кг (3
ПДК), ал фон көрсеткiшiнен 4,75 есе жоғары. Ланцет ... ... ... ... 1,86 мг/кг (6ПДК), 3-зерттеу орнында 0,59 мг/кг (2ПДК)
көрсетiп отыр. Қоян арпада ... ... ... 3- ... орнындағы
мөлшерi ПДК-ға жақын (0,46 мг/кг), ал басқа зерттеу орындарында мөлшерi ПДК-
дан артпайды. Шалғындық қоңыраубаста ... ... ... ... ... (12 ПДК) тең, ... ... 1,39 мг/кг (4,6 ПДК), 3-зерттеу
орнында 0,36 мг/кг көрсеткiште, яғни ... ... әсер ету ... ... кадмий көптеген ауыр металдармен
салыстырғанда күштi. Кадмийдiң қосылыстары өте улы. 1 кг топырақта 20 мг ... ... өнiмi 50% ... 1 кг өсiмдiк жапырағында 96 мг ... ... ... 50% кемидi. Осының нәтижесiнде өндiрiстiк
территорияларда өсiмдiктiң өсуi тежеледi. Бiздiң зерттеулерiмiздiң нәтижесі
бойынша ... ... ... ... ... ... (№1 ... орыны) және оған жақын №2 ... ... пен ... көп ... ... ... ... кадмийдiң
өсiмдік организмiне жылдам сіңірілетiнi айтылған. ... ... ... ... қара терек, вавилон талы, ақ акация, жолжелкен
өсiмдiктерi көп мөлшерде ... №1 ... ... Cd мөлшерi
аталған өсімдiктерде рет бойынша 14,30 мг/кг; 10,75 мг/кг, 6,25 ... ... ... дейiн жетiп отыр. Әдебиеттердегi деректср бойынша, өсiмдiктерде
кадмийдiң ... ... ... белгiлерiне: өсiмдiк жапырақтарының ұшы
мен өркенiнiң қызыл-бурыл түске боялуы, жапырақтарың жиырылып түсiп ... ... ... ... ... металдармен көп мөлшерде
ластанған №1 зерттеу орнындағы өсiмдiктердiң жапырақтарда некроздану,
жапырақ ... ... ... боялуы, жиырылып ағаш басынан ерте
түсiп қалуы, жапырақ мөлшерiнiң кiшi болуы, ... ... ... ... ... бойларының аласа, масақтары мен
дәндерiнiң ... ... т.б. ... ... анық байқалады.
Кадмийдiң өсiмдiктердегi мөлшерi қорғасын заводынан қашықтаған сайын
зерттеу ... ... ... Шымкент қаласының территориясын экотоксикологиялық аймақтарға бөлу
Республикамыздағы өндiрiс ... ... ... ... ... және ... қуаттың көп жылдар бойы қарқынды
өсуi адам экологиясы мен қоршаған орта гигиенасын ... ауыр ... ... ... ... қоршаған ортаның ластануы мен оның
өсiмдiктерге, жануарларға және адам денсаулығына ... ... ... және өте ... ... ... отыр.
Шымкент қаласы республикадағы ең iрi өндiрiс орындары орналасқан
және өндiрiстiк зиянды заттармен ластанған қалалардың қатарынан орын алады.
1992 ... ... ... ... ... өндiрiс орындары өз жұмыстарын барынша баяулатып, үзiлiспен жұмыс
iстеп, ал ... ... ... ... ... ... ... байланысты
өндiрiс орындарынан қоршаған ортаға бөлiнетiн зиянды заттардың көлемi 2,5-
3,0 есеге кемiдi, ал ауа ... ... ... 1995ж ... ... 1996ж - ... 1997ж - 8,6-ға ... төмендедi. Әйтсе де, жекелеген
химиялық зиянды заттардың атмосферадағы мөлшерi ПДК-дан айтарлықтай жоғары
болып қалып отыр. ... 1997 жылы ... шаң ... 2 есе,
формальдегид 1,3 есе, азоттың қос тотығы 1,2 есе, қорғасын 2,7 есе жоғары.
Шымкент ... ... ... ... ... ... бiрi- ... заводы. Ол қаланың оңтүстiк-батыс аумағында
желдiң негiзгi өсу бағыты ... ... ... Ал, жыл бойы соғатын
желдiң орта есеппен 32% батыстан және оңтүстiк-батыстан ... ... онда ... ... үнемi қорғасын заводынан бөлiнетiн зиянды
заттармен ластанатындығын аңғартады. ... ... ... зиянды
ауыр металдардың iшiндегi улылығы жоғары негiзгi ... ... ... ... ең ... ... ... ауданы оңтүстiк-
батыс бөлiгiнде орналасқан.Осы аудандағы атмосфералық ауаның құрамындағы
қорғасынның мөлшерi ПДК- дан 19 есе жоғары. ... ... ... ... ... ... ... 9,9 есе артық. Қаланың
солтүстiк-батыс және оңтүстiк-шығыс ... ... ... ... ... 2,9 есе жоғары. Ал, солтүстiк-шығыс аймағындағы
атмосфералық ... ... ... ... ... мәлiметтерге сүйене отырып, қала территориясын мынадай
экотоксикологиялық аймақтарға бөлемiз:
1. Қаланың қорғасынмен өте қауiптi дәрежеде ластанған ... ... өте ... ... ... ... ... ластанған орталық аймағы- зиянды аймақ.
З.Қорғасынмен орта дәрежеде ластанған солтүстiк-батыс және оңтүстiк-шығыс
аймағы — ... ... ... ... ... мөлшерi ПДК-дан артпайтын ... - ... ... ... ... ... орта ... тұрғындар денсаулығына әсерi
3.3.1 Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы және халық денсаулығы
Өндiрiстiң интенсивтi дамуының әсерiнен қоршаған ... ... ... ... сипатталатын (қалыпты мөлшерден 10, 100
есе, ал эпицентрлерде 1000 есе ... ... ... ... ... Бұл ... денсаулығына зиянды әсер етедi (зат алмасудың
бұзылуы, морфологиялық өзгерiстер, эндомиялық аурулар және ... таза деп ... ... өзiнде, халық денсаулығын
сипаттайтын көрсеткiштердiң 20% қоршаған ортаның факторларының еншiсiне
тиедi. Ал ... ... ... ... байланысты
экологиялық жағдайы төмен ... оның ... ... ... адам денсаулығына керi әсерi 2 есе жоғарылады.
Тұрғындар денсаулығының ... ... және ... ... артуына антропогендi факторлардың әсер етуi сөзсiз. Ауыр металдар,
оның ішiнде улы қорғасынның қосылыстары ... ... ... ... ... сезiм мүшелерi ауруларының, стоматологиялық аурулардың
үдеуiне әсер етедi.
Шымкент ... ... ... ... мыс, ... ... басқа да бiрнеше ингредиенттердi бөледi. Олардың ... ... ... ... ... ... ... шаң жатады.
Осы токсиканттардың iшiнде адам организмiне әсер ету күшiне қарай қорғасын
элементi - аса ... ... ... ... Сондықтан, оның
атмосферадағы мөлшерi белгiленген шектi концентрациядан ... ... ... ... денсаулығы нашар болады.
Шымкент қаласы тұрғындарының денсаулығына қорғасын өндiрiсiнiң
әсерiн ... үшiн, бiз ... ... ... ... ... ... 1994-97 жылдар аралығындағы статистикалық
мәлiметтерiн ... ... ... және ... ... аудандарында
орналасқан №2 емдеу бөлiмi және №2 балалар емдеу бөлiмi
№2-зерттеу орны—Химия-фармацевтика заводының ауданында орналасқан ... ... және №3 ... ... ... орны - “Ордабасы” алаңы ауданында ... №1 ... және №1 ... ... ... орны - ... ... ХҚТУ-нiң клиникасы және
№4 балалар емдеу бөлiмi.
№5-зерттеу орны - Түлкiбас ауданындағы ... ... ... ... ... ... ... орны).
Осы зерттеу орындарында орналасқан ересектер және балалар
медициналық ... ... ... ... ... ... ... адам организмiне улы әсерi гемоглобин синтезiнiң
бұзылуымен, ... ... зәр- ... ... мен ... ... ... болуымен сипатталады. Сонымен қатар, организмге түскен
қорғасын гормондарға әсер етiп, ... ... ... ... ... ... әсерiнiң нәтижесiнде организмнiң физиологиялық
дамуына ықпал етедi. Алдыңғы қатарлы гигиенистердiң ... ... 77%-i, ал өлiм ... ... көбi және ... ... қоршаған орта факторларының негативтiк әсерiмен байланысты. Мысалы,
қоршаған ортаның өндiрiстiк ... ... ... ... ... мен ... арасындағы ауру ... ... жылы ... қаласы тұрғындарының жалпы ауруларының құрылымы
бақылау ауданымен салыстырғанда аурудың көптеген ... ... ... ... ... ... көрсетедi. Ересектерде сүйек-
бұлшық ет системасы ... ... 2-13 есе ... Ал ... жүйке, эндокриндi жүйенiң аурулар және туа ... ... 6,8-19 есе ... ... ... ... арасында қан
ауруларының көрсеткiшi бақылау ауданымен салыстырғанда жоғары ... ... ... ... ... ... (1- 2-зерттеу орны) сүйек-бұлшық ет
аурулары (ревматоидты артрит және дәнекер ұлпасының диффузиялы ... ... ... салыстырғанда 2 есе жоғары.
Ауыр металдармен ластану деңгейi жоғары территорияларда ... ... ... ... ... мыс, ... мөлшерi
жоғары болып шыққан.Мұндай аймақтарда тұрғындар көптеген ауру түрлерiнен
зардап шегуде, мысалы қан аурулары, ... ... ... аурулары,
туа бiткен кемiстiктер 2,3-3 есе жоғары. Ластану деңгейi төмен аудандардағы
балалармен салыстырғанда, ластанған аймақтағы ... ... ... жоғары.Медициналық мекемелерде тiркелген аурулар, жалпы аурулардың
негiзгi бөлiмiн ... ... оның ... мен ... ... алады.1995
жылы тыныс алу мүшелерiнiң ауруларының көрсеткiшi барлық аудандар бойынша
жоғары:балалар ... ... ... ... 2-2,5 есе, ... ... 2 есе ... “Қан және қан жасаушы мүшелердiң аурулары”
тобында 1-3 және 4-зерттеу орындары бойынша балалар арасында 1-2-3-зерттеу
орындары бойынша ... ... ... ... 2-5 есе жоғары. Барлық
анализденушi аудандар бойынша ересектер арасында сүйек-бұлшық ет жүйесiнiң
аурулары (4-23 есе) және балалар арасында туа ... ... ... өте ... ... жылы ... арасында “Тыныс алу жүйесi” аурулары 12-24
есе екен, ал ересектер ... 2-4 есе ... Қан және қан ... ... ... ... бақылау ауданымсн салыстырғанда 2-4
есе, ал жүйке аурулары 2-15 есе жоғары ... ие. ... ... ... өсуi ... ... ... байқалды. Көрсеткiшi
бақылау орнының көрсеткiшiнен 5-14 есе жоғары. Туа бiткен ... ... 4,7 есе ... ... отыр.
1997 жылы (11-кесте) балалар арасында тыныс мүшелерiнiң
аурулары бақылау ... ... 10-15 есе, ал ... арасын-да 1-
2 есе жоғары. Қан ауруларының ... ... ... ... ... 3-5 есе ... (балалар арасында). Сонымен қатар,
жүйке жүйесiнiң аурулары да алдыңғы қатарда, бақылау көрсеткiшiнен 2-15 есе
артып отыр.
Ересектерде қан ... ... және ... ет жүйелерi
ауруларының көрсеткiштерi көңiл аударарлық. Қан айналу жүйесiнiң аурулары
бақылау көрсеткiшiнен 2,5-6,5 есе, сүйек-бұлшық ет ... ... ... ... ... қала бойынша 1994-1997 ... ... ... ... аурулардың жиынтық мөлшерi ... ... ... ... қала ... көп
тiркелуiне ересектер мен балалар арасында “Тыныс алу жүйесiнiң аурулары”
тобына ... ... ... ... ... ... ... екiншi орынды
жүйке жүйесiнiң аурулары алады. “Қан және қан ... ... ... жататын аурулар мен туа бiткен кемiстiктердiң үлесiне З орын тиедi.
Ересектер арасында 2 ... қан ... ... аурулары шықса, З орынды
сүйек-бұлшық ет жүйесiнiң ... ... ... ... мамандардың мәлiметтерi бойынша
жоғарыда аталған аурулар қоршаған ортаға ... ... ... ... ... азот ... мен өндiрiстiк шаңның
әсерiнен туады.Барлық осы химиялық заттар — Шымкент қаласында ... ... ... ... және ... ауыр ... қоршаған ортаға таралу
заңдылықтары
Табиғи ортаға бөлiнген өндiрiстiк қалдықтарды анықтау ... ... ... ... ... және ... объектiлерде жиналуы
өндiрiс орындарын қоршаған ортаны ластаушы нысана ретiнде дұрыс ... ... Адам ... нәтижесiнде қоршаған ортаға бөлiнетiн ауыр
металдардың көп ... ... ... өндiрiсiнен бөлiнедi. Шымкент
қаласында өндiрiс пен энергетикалық ... ... ... ... ... ... ластануына алып келдi. Әсiресе
қауiптілiгiнiң жоғары болуына қарамастан қала ... ... ... ... ... үлкен. Шымкент қаласының атмосферасына
металдарды бөлетiн негiзгi өндiрiс орны қорғасын заводы /89/. Бұл ... тек ... ... ғана ... ... да ингридиенттермен
қоршаған ортаны ластаушы нысана ретiнде ... ... ... ... трофикалық тiзбек бойынша қоршаған ортаға таралып, оның
объектiлерiнде жиналуы өте маңызды проблема ... ... ... ... ... ... ... металдардың мөлшерi (концентрациясы), топырақ PH, ... ... ... ... мөлшерi, катиондардың сiңiру
сыйымдылығы тiкелей әсер ... ... ... ... ... ... ... топырақтағы РЬ негiзiнен өсiмдiктер
тамырында және ксилема шоғырының ... т.б. ... ... ... ... ал атмосфералық ... ... iшкi ... ... ... ... көрсеткен. Бiз
қорғасын заводынан бөлiнген ауыр металдардың ... ... ... өндiрiстен әр түрлi қашықтықтағы 6-зерттеу аймағында бақылау
жүргiздiк. Алынған мәлiметтер ... мен ... ... ... ... ... өсi бойынша элемент мөлшерiнiң мәнi, ал
ордината өсi ... ... ... ... ... ... ... элементтiң мөлшерi, ордината өсi бойынша өсiмдiк түрлерi мен
зерттеу орындары берiлген. Қисықтар мен ... ... ... ... ластану мөлшерiн сапалы түрде бағалауға мүмкiндiк бередi.
Сандық мәлiметтер кестелерде көрсетiлген. Атмосфера, су және топырақтағы
элементтердiң ... ... ПДК ... ... ... ... ... жеке түрлерiне белгiленген ПДК әдебиеттерде
болмауына ... ... ... ... ... және
жалпылама белгiленген ПДК мөлшерiмен, ауыр металдардың ... ... ... ... Топырақтағы ауыр металдардың (РЬ,
Cu, Zn, Cd) мөлшерiне ... ... ... 25 см ... ... сондықтан келтiрілген мәлiметтер топырақтың беткi қабатының
ластануын сипаттайды.
Әдебиеттердегi мәлiметтер ... ... ... ... ... заттарды өзiнде ұстап қалады. Ауыр металдар негiзiнен
топырақтың беткi қабатында берiк байланыс түзедi. ... ... ... суларына қосылуы күштi ағын сулармен жуылған жағдайда ғана мүмкiн.
Ластанған топырақта ауыр металдардың ену ... 20 см ... ... ... негiзiнен 0-20 см тереңдiкте таралады. Қорғасын топырақтың
беткi 0-25 см ... ... ... осы ... ... ... Топырақтың гумусты қабаты ауыр металдарға бай екендiгi де
анықталған.
Ауыр металдар ... мыс, ... ... ... т.б.) ... әрi аса улы ластаушы заттардың қатарына жатады /6/. Өсiмдiктердiң
барлық зерттеу аймақтарында ... ... ... түрлерi
белгiленiп, олардың жапырағында жиналған ауыр металдардың ... ... және ... ауыр ... ... ... корреляциялық байланыс бар. Алынған мәлiметтердi анализдеу кезiнде
барлық зерттеу ... ... ... мен ... мөлшерi
жоғары болып шықты. Мыс және мырыштың мөлшерi орта дәрежеде (ПДК мен
салыстырғанда). ... ... ... ... ... сайын
элементтердiң мөлшерi төмендеп отыр. Бұл Шымкент ... ... ... ... ... ... орны — ... қорғасын заводы
екендiгiн дәлелдейдi. Аталған элементтердiң iшiнде, қоршаған орта ... ... ... ... және оның ... ластанған.
Қорғасынмен көп мөлшерде қаланың оңтүстiк-батыс бөлiгi ластанған. Оңтүстiк-
шығыс бөлiгi орта ... ал ... және ... ... деңгейi одан төмендеу.
Қала территориясынан ағып өтетiн “Бадам” өзенi суында анықталған
ауыр металдардың iшiнен ... ... ... Қорғасынның мөлшерi
өзен суының қорғасын заводынан төменгi ... ... суда өте ... Бұл ... қорғасын заводы тұсында өндiрiстiк қалдықтармен көп
мөлшердс ластанатынын көрсетедi.
Судағы химиялық ... әр ... ... ... ... ерiп
тасымалданып жүредi, екiншiлерi адсорбцияланып су түбiне шөгедi, үшiншiлерi
биологиялық циклге қосылып, организмдер арқылы миграцияланып отырады. ... ... ... ... және ... тiзбек арқылы
тасымалдануына ... ... ... негiзгi тобына
жатады.Заттардың суда ... ... ... ... Судың
жылдамдығына, жауын-шашын мөлшерiне, ластаушы заттардың ... ... ... ... т.б. байланысты.“Бадам’ өзенiнiң
суында ауыр металдардың мөлшерiнiң аз болуы (қорғасыннан басқа) өзеннiң
ағысына ... ... ерiп, су ... ... ... ... керек. Әдебиеттердегi деректерге сүйенсек, биота
мен су түбiндегi ауыр металдардың концентрациясы суға қарағанда ... ... ауыр ... ... ... негiзiнен
органикалық заттар шоғырланған жерлерде көп кездеседi. Қорғасын заводына
дейiнгi зерттеу орындарында қорғасынның судағы мөлшерi ... ... және ... ... және т.б. ... таралу деңгейi бойынша қала территориясы шартты түрде бiрнеше
экотоксикологиялық ... ... ... белгiлеген зерттеу
орындарымыз, яғни 1-зерттеу орны қаланың ... өте ... ... ... 2-зерттеу орны қорғасынмен жоғары дәрежеде ластанған
ауданында, 3,4- зерттеу орындары орта дәрежеде ластанған ауданда, ... ... ... ... ... ... ауданда орналасқан.
Қаланың орталығынан зерттеу аймақтары енгiзiлмеуiнiң себебi, ол ... ... өте ... ... ... атмосферадағы
қорғасынның мөлшерiнiң артуына айтарлықтай әсер етедi, ал ... ... ... ... ауыр металдардың биотаға және қала
тұрғындарының денсаулығына әсерiн зерттеу.
Ауыр металдардың атмосферадағы, ... және ... ... ... ... экологиялық жағдай күрделi деген шешiмге
әкеледi. Бұл элементтердiң ПДК-дан 6 есе ... тiрi ... ... етiп ... өзi ... гигиеналық талаптарға қайшы келедi. Ал
бiздiң зерттеген объектiлерiмiзде ауыр металдардың мөлшерi одан да жоғары
көрсеткiште. Сол ... тiрi ... ... ... зиянды
әсер етiп, қайтымсыз процестердiң тууына әкеледi. Мысалы, ауыр ... ... ... ... ... және липидтердiң
асқын тотығының түзiлуiне әкеледi. Асқын тотықтардың түзiлуi өз кезегiнде
ДНК-ның үзiлуiн, плазмолиздiк және вокуолярлы ... ... ... ... ... тудырады. Мұндай зақымданулар
хлорофилдiң биосинтезiне ... ... ... және ... ... төмендейдi, хлоропласттар мен ... ... Сол ... аса улы ... және қорғасын элементтерiнiң
концентрациясы артқан жағдайда өсiмдiк ұлпасында белоктың, ... ... ... ... ал ... ... артады. Сонымен
қатар, каталазалық және протезалық активтiлiгi кемiп, ал ... ... ... Атмосфералық ластанудың улы әсерiнiң механизмi
өсiмдiктiң физиологиялық және биохимиялық ерекшелiктерiне байланысты және
әртүрлi ... және ... ... ... ... алады.
3.5 Өсiмдiктерге ауыр металдардың әсерiн бағалау
Қорғасын, мыс, мырыш, кадмий элементтерi ... ... ... ... ... гео- және биоаккумуляцияға бейiм.
Зерттеу нәтижелерi бойынша ауыр металдарды өсiмдiктер әртүрлi дәрежеде
сiңiрiледi. Қорғасынды көп ... ... ... ... ... қара
терек және шалғындық қоңыраубас аккумуляциялады. Аз мөлшерде ақ акацияда
жиналған. Кейбiр ағаш ... ... қара ... ... ... ... газдарды және қорғасынды жақсы сiңiрiп
атмосфераны тазартатыны ... ... ... ... ... 1 кг құрғақ массасына 30-40 мг келеді. Бiздiң
зерттеулерiмiзде ауыр металдардың (Pb,Cu,Zn,Cd) топырақтағы мөлшерi ... ... де ... ... ... ... Бiздiң бұл нәтижелерiмiз
әдебиеттердегi ... ... ... ... ... жол ... ... мөлшерi, одан алыс өскен өсiмдiктермен салыстырғанда 10-100 есе
жоғары. Қорғасынның ... ... ... ... ... ... тежейдi. Сонымен қатар, қорғасынның әсерiнен I, II- фотосистемалардың
активтiлiгi төмендеп кетедi. ... ... ... ... қасиетiне ингибитор ретiнде әсер етедi. Қорғасынның ... ... ... болуы өнiм сапасының айтарлықтай ... алып ... ... ... ... ... көп мөлшерде қара терек, вавилон талы, қарағаш және шалғындық
қоңыраубас аккумуляцияласа, аз мөлшерде ақ ... мен қоян ... ... ... ... ... ... қасиетi
бар. Бұл пропестiң жылдамдығы мен қоректiк ортадағы ... ... ... ... ... Бұл деректер мен бiздiң мәлiметтерiмiздiң
арасында сәйкестiк бар. Мырыштың артық мөлшерi өсiмдiктерде ... ... ... ... ... ... жапырақтардың ерте
төгілуiне, солып қалуына себепкер болады. Бұл ... ... ... ... өнiм ... 50%-ке дейiн төмендетедi.
Концентрациясы артқан сайын тамыр түйнектерiнiң түзілуi баяулап, ... ... ... ... ... ... жағдайда, мырыштың
өсiмдiктердегi негiзгi функциясы көмiрсулардың, ... ... ... ДНК мен рибосомалардың түзiлуiмен
байланысты. Мырыш мембрана өткiзгiштiгiне әсер етiп, ... ... ... ұлпаларында басқа элементтермен күрделi қарым - қатынаста
болатыны анықталған. Мұндай жағдай әсiресе ... ... ... ... байқалады. Кейбiр әдеби деректерде, табиғи жағдайда
кең таралған өсiмдiк түрлерiнiң өркендерiнде мыстың концентрациясы 20 мг/кг-
нан (құрғақ салмаққа ... ... ... ... ... көп ... мыстың артық мөлшерiне шекара ретiнде қарастырылады.
Алайда, табиғи жағдайда көп мөлшерде аккумуляциялана алады, ... ... Мыс ... ... ... микроэлемент бола тұра, оның
артық мөлшерi улы әсер етiп, ... ... ... ... болуына
әкеледi. Мысалы, өсудiң күрт баяулауы, жапырақ ... ... ... өсуiнiң тежелуi, т.б. Тамыр түйнектерiнiң түзiлуi 36 есеге
дейiн төмендейдi.
Кадмий көп мөлшерде қара ... пен ... ... Аз ... ... пен қоян ... ... Кадмий
өсiмдiктерге әсер ету күшi бойынша көп ауыр металдардың алдына түседi. Бұл
элементтiң топырақтағы концентрациясы 30 ... ... ... ... жоя ... Атмосфераға кадмий бөлетiн металургия өндiрiсi
жанындағы өсiмдiктердiң өнiмдiлiгi күрт төмендеп, тiптi мәдени ... ... жоюы ... ... ... ... ... аршылып, бұтақтары немесе жапырақтары жартылай қурап ... ... көп ... ... ... ластану деңгейiне қарай
өсiмдiктердiң өнiмдiлiгi 50-75% дейiн төмендейдi.Техногендi қалдықтармен
ластанған ... ... ... ... мен ... белгiлерi бiрте—бiрте, бүршiк жарған соң 1-2 айдан кейiн пайда
бола бастайды. Зақымдану ең алдымен жапырақ тақтасында сұр ... ... ... ... бiрте-бiрте барлық жапырақ тақтасына таралып
некрозға ... ... ... ... ... жиегi некрозданып,
ағаш басынан ерте түседi. Төзiмдi түрлерде ... ... ... ғана ... Жапырақтарда некроз пайда болғанда ол жапырақ
тақтасының көп бөлiгiн қамтыған жағдайда ... ... ... ... ... некроз жапырақ тақтасының 90%-тiн қамтыса да
зақымданған жапырақ ағаш басында ұзақ ... ... ... ... ағаш өсiмдiктерiнiң өркендерi мен бұтақтары қурап, негiзгi
өркеннiң және бүйiр бұтақтарындағы өркендердiң төбе ... ... ... ... ... ... тән ... айрылады .
Металдардың фитотоксиндiлiгi мен өсiмдiктердiң оларға ... ... ... Ол ең ... ... ... заттардың
мөлшерiне, топырақ рН мен катион алмасу мүмкiндiгiне ... ... ... ... ... техногендi
қалдықтардың әсерiнен ғана емес, осы қалдықтардың таралуына ... ... ... да ... Атап ... әлсiз жел
қуатының аз қайталануы (30-60%), ... ... аз ... (500 ... ... жыл мезгiлдерiнде бiркелкi таралмауы, табиғи шаңның фонының
жоғары ... әсер ... ... ... ... ... де ... Кадмий көп мөлшерде қара терек пен
вавилон талында аккумуляцияланған, аз ... ... пен қоян ... ... ... ... ... деңгейi қорғасын
заводына жақындаған сайын арта түседi. Шетен жапырақты үйеңкiде қорғасынның
көп жиналуына байланысты басқа ... ... ... өте қарқынды жүредi. Жаз айларында қорғасын заводына жақын өскен
үйеңкi жапырақтарында ақшыл дақтар көбейiп, некроздану байқалады, ... ... ... ... бастайды.Жапырақтар ерте сарғайып,
ерте түседi. Әдебиеттегi деректерге сүйенсек, ауыр металдардың ... ... ... жас ... ... ... ... күз айларында үйеңкi жапырақтарының пiшiнi де өзгерiп
жиырылып қалғандары жиi ... ... ... ... өскен
өсiмдiктерде жетiлген бүршiктердiң саны аз. Жапырақ тақтасының мөлшерi
(ұзындығы, енi) кiшi. ... ... ... жапырақтарда
мұндай керi құбылыстардың көбеюi транспирация процессінің қиындауымен,
фотосинтез қарқындылығының ... және ... ... ... Ақ ... ... некроздану
байқалмады. Жапырақ тақтасының мөлшерi мен ... ... ... ... ... кiшi. Жемiс бұршақтары ұсақ. ... ... ... қара ... ... ... көп мөлшерде
аккумуляциялайды, бiрақ зақымдану ... көп ... ... ... ... ... түр деп есептеймiз. Қарағаш жапырақтары
ағаш басында ұзақ сақталады және жасыл түсiн ерте жоймайды. ... ... ... ... ... ... ... мен
мырышты көп аккумуляциялауына байланысты, шалғындық қоңыраубастың 1-зерттеу
орнында өсiп-дамуы тежелген. Карликтiлiк байқалады, сабағы мен ... әрi ... ... ... ... зерттеу орындарымен
салыстырғанда төмен. Тұқымдары ерте төгiлiп, ... ерте ... ... ... тәрiздi жолжелкенде де байқалды. 1-зерттеу аймағында
өсiмдiктiң бойы аласа, ... мен ... ... кiшкене, дәндерi
ұсақ. Тамыры мен сабағы ... ... ... пен ... 1 ... жататын кадмий элементiнiң
көп мөлшерде жиналуынан бүршiктерi мен ... ... ... керi ... ... ... мен жапырақтарының мөлшерi
басқа зерттеу орындарымен салыстырғанда кiшi. ... ... ... ... 1 ... жапырақ ұзындығында 2 см-ге, ал
енiнде З см-ге дейiн ... бар. ... ... ... саны көп. Ал ... ... тыныштық күйдегi бүршiктер
тыныштық күйден өте кеш шығады. Бұл ... ... ... 12 ... ... байқалды, мысалы, қара теректе әдебиеттегi мәлiметтер
бойынша, ... ... ... ... ... ... және жетiлмеген тыныштық күйдегi бүршiктердiң ... ... ... ... ... аймақтарда тiршiлiгiн жойған
бүршiктердiң мөлшерi бiрден арта бастайды (80%). Өндiрiс орнынан ... тiрi ... ... арта ... ... да мырыш пен кадмийдiң көп ... ... ... ... ... Мысалы, 1-зерттеу аймағында 20 см
бұтақтағы бүршiктердiң орташа саны бақылау аймағымен салыстырғанда ... кем. ... ... 0,4 см-ге, жапырақ ұзындығы 0,6 см-ге, енi
0,3 см-ге кем. А.И.Поповтың (1999) ... ... ... ... ағаш өсiмдiктерiнiң қабытында смола, илiк ... ... ... ... оның ... ... ... мөлшерi
артып кетедi. Нәтижесiнде өсiмдiктердiң иммунитетi төмендейдi, ... ... керi ... ... ... В.Г.Антиповтың (1958)
мәлiметтерi бойынша, өндiрiстен бөлiнген газ бен ... ... ... ... ... ... ... көптеген ағаштар мен
бұталарда бүршiктiң ашылуы ... ... ... 17 ... дейiн),
жаппай жапырақ жаю (кейбiр түрлерде 36 күнге дейiн), гүлдеу, ... ... ... ерте ... ерте ... ... сапасы төмен болады.
Бақылау кезiнде ... ... ... ... ... өскен ағаш
жапырақтары мен шөптесiн өсiмдiктер ерте сарғаятыны байқалады. Әсiресе
шөптесiн өсiмдiктер мезгiлiнен ерте ... ... ... ... ауыр металдармен интенсивтi ластанған
аймақта (1 -зерттеу орны) ағаш өсiмдiктерiнiң бүкiл ... даму ... ... ... ... ... даму кезеңiнiң бiрнеше фазалардан
тұратынын ескерсек, кейбiр түрлерде вегетативтi фаза ... 12 ... ... 10 ... ... ... 11 күнге дейiн, жемiс түзу 13 күнге
дейiн тежеледi. Вегетацияның аяқталу фазасы (жапырақтың ... 8 ... ерте ... ... ... ... түрлерiнде вегетативтi
фаза 5 күнге дейiн, масақтану 4 күнге, қауыздану 5 күнге дейiн ... ... түзу ... 4 күнге дейiн, вегетацияның аяқталу фазасы 9 күнге дейiн
ерте ... ... ... ... ... ... ауыр металдармен ластануына қорғасын заводы тiкелей ... Ауыр ... ... қорғасынның мөлшерi барлық ... ... ... улы ... қосылыстары қала территориясына
кең таралған негiзгi элемент.
Бiздiң зерттеулерiмiздiң нәтижесi әдебиеттердегi мәлiметтермен сәйкес
келедi. ... Т.С. ... пен А.В. ... (1997) ... ... ... таралған техногендi барлық элементтердiң
тобынан атмосфераның төменгi қабатындағы тұрақты әрi негiзгi токсикант ... ... ... ... ... кейбiр кезеңдерде 25-50
ПДК-ға дейiн жеткен, ал ... ... ... ... ... ... ауыр металдардың әсерiнен
өсiмдiктердiң ... ... ... ... ... мен сипаты өсiмдiктердiң түрiмен төзiмдiлiгiне байланысты. Ауыр
металдар ... ... ... ... керi әсер ... Шамадан тыс ластанған аудандарда жемiстердiң
ерте төгілуi, жапырақтардың ерте сарғайып, ерте ... ... ... ... ... өсуi ... дамуы айтарлықтай
өзгередi. Қорғасын миграциялана отырып, өсiмдiктер ағзасында жиналып, түрлi
физиологиялық биохимиялық процестерге керi әсер ... ... ... ауыр металдар хлороз, некроз процестерiн ... ... тек ... ... ... ғана ... ... жақын өскен шыршалардан да анық ... ... ... ... ... ағаштардың жапырағындай жеке-дара емес, ... ... ... ұшырап, жасыл түсi жойылған. Мұндай құбылыс қала
территориясындағы басқа зерттеу орындарындағы шырша ... ... ... ... бөлiгiндегi қалқандарының зақымданғанынан
да көрiнедi. Тiршiлiгiн жойып, қурап қалғандары да жиi кездеседi.
4 ... ... ... ... ... шығарындыларының төлемдері
Шекті рауалды шығарындылар нормативтерінің орнатылған кезеңінде
аймақтағы экологиялық жағдайды, ... ... ... ... ... ... қорғау жабдықтарын, жобалық көрсеткіштерін
және ... ... ... режимі ерекшеліктерін, сонымен
қатар, ... орта ... ... ... ... ... лимиті тағайындалады. Кәсіпорын ШРШ нормаларына қол жеткізген
жағдайда ластаушы ... ... ... ... ... ШРШ
деңгейінде тағайындалады және келесі кезекте қайта қарастырғанға дейін
өзгермейді.
Кәсіпорын төлемдері ... ... ... лимиті үшін де,
лимиттен асқан көрсеткіш үшін де төленеді.
Тағайындалған лимит аралығындағы ластаушы заттардың шығарындылары үшін
төлем ... ... ... үшін төлем ретінде
қарастырылады(қоршаған ... ... ... ... ... ... ... заттар шығарындылары үшін төлемдер
кәсіпорынның келісімімен ластаушы заттар ... ... ... міндеттерді орындаған жағдайда қолданылады.
Ластаушы заттар лимитінен асқан жағдайдағы төлемдер қысқа көлемде
ортаны ... ... ... ... ... ... қатысты анықталады.
11.03.1995 жылы ҚР – ң ... және ... ... ... ... ластаушы заттар шығарғаны үшін төлемдерді анықтау
бойынша әдістемелік нұсқауға сәйкес, ... ... ... үшін ... төлемі мына формуламен анықталады:
П =Mit * P ... :
Р – ... ... ... зиянды заттарды шығарғаны үшін
төлемнің аймақтық нормативі, қабылданған 1 шартты тонна үшін (теңге);
Mit – t ... ... ... шығарындыларының жылдық келтірілген
лимиті, шартты т/жыл;
Кәсіпорынның келтірілген жылдық нормативті көлемі (Mit , ... ... ... ... = mti * Ki ... :
Ki – ... заттың қауіптілігін ескеретін, ластаушы заттың
келтірілген ... Ол мына ... ... = ...... ... ... рұқсат етілген концентрациясы (мг/м3);
mti – i –ші ластаушы заттектің нормативі(т).
Өндірістік бағдарламаның толық көлемде орындалғанына сәйкес, ластаушы
заттарды лимитті шығарындыларының 2007 ... ... ... ... үшін 2007 ... тұрақты көздерден атмосфераға зиянды заттарды
шығарғаны үшін төлемінің (Р) барлық көлемі 289,4 теңге болған.
Қорғасынқұрамды шикізатты ... ... ... ... шығарындылары үшін төлем лимиті (қосымша учаскелерден шығатын
зиянды заттарды қоса алғанда) мынаны құрайды:
П = 15344 ×289,4 ... ... ... ... қауіпсіздігімен қамтамасыздандыру
Зауыттық тоқ әкелушілері электр қамтамасыздық сенімділігі бойынша
үшінші категорияға жатады. ... ... ... ... ... магниттік сеператорлар, аэросеператорлар дүрсілі, желілі
конвейерлер, желдету және жорықтиандыру үшін оны ... ... ... мән ... ... ... ... жағдайларда
электр тоғымен зақымдалуынан қорғау келесі шаралар қолданылады.
Жөндеу жұмыстары орындары қауіпсіз еңбегі үшін трансформатордан ... ... ... ... қоректенетін көшірмелі электрлік шамдары
бар. Көшірмелі шамдар қуаттылығы 12В жарықтаушы торапқа қосылған ірмелі
сыртқы арматурамен ілмек ... оның ... ... аз ... ... ... ... ережелермен әрекет етуші жұргізушілерді жөнделмелі
және оқшауланған болу ... ... тоқ ... ... ... үшін оқшауланып және жерлендіру керек.
5.2 Өндірістік санитария
Негізгі ... ... ... жұмыс істеушілердің денсаулығы
үшін қауіп төндірсе:
― жағымсыз микроклимат;
― жұмыс аймағы аусының шаңдалуы мен газдалуы;
― шудың және тербелістің ... ... ... ... жарықтандырудың төменгі деңгейлері.
5.3 Өндірістік шағын климат
Жұмыс аумағының ... ... ... ... ... ... ... құрылады. Жабдықтың құбырлар, бункерлер және
элементтердің барлық ыстық бөліктеріне, жанасқан кезде ... ... ... дұрыс. Оқшаулау беткейіндегі температура орта ... 25◦С ... ... ... ... жағдайдың жағымсыз әсерін төмендету ... ... ... тұрмыстық корпустармен, инженерлі-лабораториялық
өтетін көпірлермен байланысты.
Жергілікті сораппен жіберілетін ауа, атмосфераларға ... ... ... ... ... ауа ... суық ... 16◦С
температураға дейін жылытылады. Ағынды ауа жұмыс аймағына ағын бағытымен
жоғарғы аумағына дәлденіп келіп ... ... ... ... ... мөлшерлерге және «еңбек қорғау заңына» сәйкес
жұмысшыларға және ... ... ... ... аяқ киім, жеке
қорғаныс қорғаныс құралдарын анықталған уақытта тегін ... және ... ... жәрдем көрсету үшін арнайы киіммен, арнайы аяқ киіммен,
сақтандырушы құрылғылармен, ... және ... ... ... ... жөндеу жұмыстары корпустарда
арнайы киімде жасалады. Бұл киіммен қоғамдық жерлерге баруға болмайды.
Арнайы ... ... аяқ киім және ... құрылғылар жұмысшылар
мен қызметкерлерге берілетін өндіріс жекеменшігі деп есептеліп жұмыстан
босағанда ... Шу және ... ... ... адам ... зиянды әсер етеді. Ол ... ... ... ... істеу қабілеттігін төмендетеді және дұрыс дем алуға кедергі
жасайды, ... ... ... есту ... және есту ... ... әкелуі мүмкін. Жобадағы біз қарастырып жатқан шу
көздері ретінде желдету, дүрсіл, ... ... ГОСТ ... сай шу ... ... шегі 82 ДБ-ден ... ... ... шу ... 82 ... ... Өрт қауіпсіздігі
Жобаланған кәсіпорынды «Д» категориялы, өртке ... ... ... ... ... ... сай, өйткені барлық
қабырғалар және қоршаулар жанбайтын материалдан; кірпіштен, темір бетоннан,
болаттан жасалған өрт қауіпсіздігі ... ... өрт ... ... ... өрт ... ... дабыл беру және жұмыс орнынан
50 м-ден аспайтын ара қашықтықта шығу ... ... ... ... өрт ... ... адамдарды шығару жоспары ілінген.
өртке қарсы су құбыры барлық корпус арқылы өтетін екі сағатқа өрт ... суды ... ... ... ... ... ... ішкі су құбыр
торабында коридорда болады.
Корпустар стержинді найзағай әкету, күркірейтін ... ... ... 100мм² аз емес әсер ... ... ... қамтамасыз етуге бағытталған шаралар жүзеге асады, ол ... ... Ол ... ... өрт қорғауды ұйымдастыруға, өрт сөндіру
құралдарының бар болуына және жауапкершілікті жүргізеді.
Ғимараттарда өрт ... ... жылу және ... ... ... ... ... ескертулер қарастырылған. Жылулық
дыбыс сіңіруші оқшауланған желдету жүйесі үшін шиша-талшықты ... ... Ауа ... өткелдерінде жылдам әсер ... ... ауа ... жаба алатын иілдіргіштер орнатылған.
Көрінетін ... ... ... желдету және электр ... ... ... ... ... ... ... жалпы ауданы
S=357м² 100м² көлеміне ОУ-5 немесе ОУ-8 типті өрт сөндіргіштер ... ОУ-5 ... төрт өрт ... ... ... Шымкент қаласының территориясы ауыр металдармен ластанған. Қорғасын,
мыс, мырыш, кадмий элементтерiнiң ... орта ... ... ... ... әсер етедi.
2. Топырақ пен өсiмдiктердегi ауыр металдардың мөлшерi арасында ... ... ... ... ... мәнi ... = 0,931-0,999).
3. Ауыр металдардың топырақтағы және өсiмдiктердегi мөлшерi бойынша қаланың
территориясын бiрнеше экотоксикологиялық ... ... ... өте ... ... ластанған оңтүстiк-батыс ауданы - өте
зиянды аймақ, жоғары дәрежеде ластанған ... ... - ... аймақ; орта
дәрежеде ластанған солтүстiк-батыс және оңтүстiк-шығыс ауданы - ... ... ... ... атмосферадағы мөлшерi ПДК-дан артпайтын
солтүстiк-шығыс ауданы - зиянсыз аймақ.
4. Ауыр металдар ... ... ... ... ... заводының ауданында 27%-ке, “химия- фармацевтика” ... ... ... ... 12%-ке ... Ауыр ... әсерiнен өсiмдiктердiң дамып-жетiлуi төмендейдi,
жетiлген бүршiктердiң саны кемiп, жапырақ мөлшерi кiшiрейедi, ... ... ... ... ... дамып-жетiлуi (саны) 1 -зерттеу
орнында 68%; 2- зерттеу орнында 78%; ... ... 86%; ... 88%. ... ... ... 1 -зерттеу орнында 87%; 2-
зерттеу орнында 91%; 3-зерттеу орнында 92%; ... ... ... ... ... салыстырғанда).
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМІ
1. Тулебаев Р.К. Хроническая свинцовая интоксикция. -Алматы: Ғылым,
1995. —С. 9,11.
2. Белозеров Э.С., Жасыбаева Т.С. ... ... ... ... Ғылым, 1993. -С.3, 111.
3. Бигалиев А.Б. Генетика и окружающая среда. -Караганда,1987.—С.120.
4.Захидов С.Т. ... ... и ... ... ... ... ... Московского университета.
Серия 16. Биология. —1997. №2. -С.11,16.
5. Владимиров А.М. Охрана окружающей ... ... ... ... В.И. Растения и чистота природной среды. -Москва: Наука,
1986. —С.27-34.
7. Ленина Э.Г. Общая токсикология металлов. -Л., 1972. — С.183.
8. ... А. ... ... и ... природных
ресурсов. —1999. -№4. —С.45.
9. Бигалиев А.Б. Загрязнения окружающей ... и ... ... ... 1978. ... ... БА. ... нервной системы при свинцовой
интоксикации. -Алма-Ата, 1966. -487 ... ... А.И., ... Б.А., ... И.д. Охрана природы. -М.,
1989. -53 с.
12. Имамбаева Т.М. Влияние загрязнения воздушной ... ... и ... ... астмы у детей // Проблемы экологии в
патологической ... ... ... ... ... 1995.-С.145-151.
13. Тарасевич Д.Н., Субеева Н.А. Состояние здоровья населения как
критерий общей нагрузки ... ... // ... ... ... ... ... —1990.№4. -С.53.
14. Намазбаева З.И., Шабдарбаева М.С. ... ... ... ... среды и состоянием здоровья детей //Охрана природы и
воспроизводство природных ресурсов. — 1990. —№12. -С.54.
15. Красовский Г.Н., ... В.Г., ... У.И. ... в ... ... ... ... 1992. - 18-42 с.
16. Бигалиев А.Б. Генетика и окружающая среда. -Караганда,1987. -120
с.
17. Белякова Т.М., ... А.В. ... ... и ... в аэрозолях
г.Чимкент в связи с техногенезом //Вестник Моск.Университета. Сер.5. ... -С. ... ... Н.М., ... А.Б., ... ... загрязненкя окружающей среды Южного Казахстана //Вестник КазГУ.
Серия экологическая. -1996. —№1. -С.14-21.
19. Бигалиев А.Б., ... Н.М., ... Б.К. ... ... ... ... ... (по г.Шымкент) //Вестник КазГУ. Серия
экологическая. -1998. ... ... ... Н.М., ... А.Б., ... Б.К., т.б. ... ... ортаны ластаушы негiзгi нысандардың медициналы және
гигиеналық мәселелерi // Оңтүстiк Қазақстан Мед. ... ... 1999. —№2. ... ... Н.М., Бигалиев А.Б., Баранова Ю.В. Өндiрiстiк қалдық
заттардың өсiмдiктердiң фенологиясына әсерi //ҚАЗМУ Хабаршысы. — ... ... -Б. ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кентау қаласының қазіргі экологиялық жағдайына баға беру35 бет
Ет, құс, жұмыртқа және олардың өнімдерінің химиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері15 бет
Кеңқияқ мұнай кен орының бу-жылулық өндеу арқылы игеру әдісі57 бет
Урбанизацияланған аймақтардың қоршаған ортасының жағдайына әртүрлі химиялық заттардың қауіптілігі мен әсерінің сипаттамасы54 бет
Топырақтың эпидемиологиялық маңызы9 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
«Қоршаған ортаның сапасы — қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінін сипаттамасы»6 бет
Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь