Кеңестік шығармашылық интеллигенциясы өкілдерінің қызмет кезеңі (1917-1925 жж)

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Тарау .I. КЕҢЕСТІК ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫ КАЛЫПТАСУЫНЫҢ БАСТАПҚЫ КЕЗЕҢІ (1917.1925 жж)
1.1 Кеңестік шығармашылық интеллигенцияның пайда болуының алғышарттары.
1.2 Ұлтық элитаның қалыптасуы

Тарау.II. КЕҢЕСТІК ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫ ӨКІЛДЕРІНІҢ ҚЫЗМЕТ КЕЗЕҢІ (1917.1925 жж)

2.1 Ескі интеллигенцияның тағдыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Кеңестік шығармалылық интеллигенцияның алғашқы
өкілдерінің қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің тарихында өзіндік елеулі із қалдырған
қайраткерлер ХIX ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр басында тарих сақнасынан шыққан қазақ зиялыларын жатқызуға болады.Бүгініг таңда сол зиялы қауым өкілдерінің бірқатарының ғұмырнамасы жасалып,көпшілік қауымға ұсынылып жатыр.Дегенмен бұл бағыттағы ғылыми –зерттеу жұмыстарын тереңдете жүргізіп, қазақ зиялыларының ғұмырнамасы қатарын толықтыра түсуіміз керек. Қазақ зиялыларының өмір жолы Кеңестік дәуірде аракідік зерттелді. Олардың көпшілігі революциялық қозғалыстарға кеңестік құрылысқа ат салысқан қайраткерлерге арналды. Алайда мұндай іріктеме зерттеулер марксизм-ленинизм идеологиясы аясынан аса алмады.Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып көрсетуге кеңестік тарих ғылымның ұстанған идеологиясы тосқауыл болды.
Кеңестік тарих ғылымы сүйенген идеология кеңестік империя мүддесі жолында ұлттық мүддені ескермеді. Ұлтшылдыққа қарсы күресемін деп ұлттық сипаты бар құбылыстарды аяққа басты. Кеңестер Одағында аз халықтардан шыққан ұлтжанды, елін сүйген қайраткерлер ұлтшылдар болып қудалана түсті.
Марксизм-лениензим методологиясын басшылыққа алған зерттеушілер 1917 жылғы қазақ революциясына дейін қазақта ұлттық интелигенция қалыптасып үлгермеді деген тұжырымды ұстанды. Ал, революцияға дейінгі кезеңде саны аз болған қазақ зиялыларының қызметі «Ұлттық буржуазия мен үстем тап өкілдерінің мүддесін қорғау жолындағы әрекет» ретінде түсіндірілді. Таптық мүддені қызғыштай қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті қамтамасыз ету жолында атқарған қызметін жоққа шығарып, теріс бағалады. Осыған орай қазақ зиялыларының арасында өзіндік ұстанымдарымен дараланған жеке бір тұлғалардың қоғамдық-саяси қызметі мен шығармашылық мұралары объективті, шынайы тұрғыда бағаланбай қалды.
Қазақ халқының әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің өткен тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатқа ие болды. Оның бір көрінісі осы уақытқа дейін бұрмаланып, ақиқаты айтылмаған немесе біржақты қаралған тарихи құбылыстарды ой елегінен өткізіп, оларға объективті баға беруге деген талпыныс. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демократиялық мемлекет құруды мақсат тұтқан елімізде төл тарихымыздың олқылау жазылған тұстарын толықтыра түсуге барынша жағдай жасалып жатқаны белгілі. Осынау сәтте, яғни халқымыздың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шаралар жүзеге асырылып жатқан мезгілде, қазақ халқының тарихында өзіндік терең із қалдырған қайраткерлердің ғұмырнамасын жасауды да қолға алғанымыз абзал. Мұндай ғұмырнамалық зерттеулер жекелеген қайраткерлердің өмір жолын танып білумен бірге, олар өмір сүрген дәуірдің қыр- сырын түсінуге де өз септігін тигізеді. Өткен тарихымызды еркін қорытып, одан объективті теориялық тұжырымдар жасауға жол ашылып отыр.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Қазан төңкерісі қарсаңында және революцияның алғашқы кезеңінде ұлттық шығармашылық интеллигенция қазақтың өзге интеллигенциясынан, яғни оқытушылар қауымынан, дәрігерлер, заңгерлер, әкімшілік қызметкерлерінен рухани жағынан жетілген, оқыған атаулыларға шамшырақ болған үлкен топ болды. Алашорданың көсемі Әлихан Бөкейхан, Батыс Алашорданың жетекшісі Халел Досмұхамедов, Алаш идеологтары Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, және т.б, қайраткерлер ұлттық шығармашылық интеллигенцияның аса көрнекті өкілдері болып сол кездің өзінде - ақ танылған еді. Есімдері аталған азаматтардың іс-әрекеттері Алаш қозғалысының тағдырында да, бүкіл қазақтың ендігі уақыттағы тағдырында ерекше рөл атқарды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндетті. ХХ ғасырдың басындағы алдыңғы қатарлы қазақ зиялылары өздерінің саяси қызметінде ұлттық, сондай-ақ жалпы адамзаттық құндылықтарды қорғауды басты мақсат деп білді.Олар өз халқына тәуелсіздік және отаршылдық құлдықтан азаттық алу жолындағы күресінде көметесуге ұмтылды.әрбір адамның және әрбір халықтың жеке өз бостандығына құқығы мен бүкіл адамзат мәдениетінің жетістіктері мен табыстарына еркін қол жеткізуі сияқты жалпы адамзаттық қазыналар үшін күресті.
Қазақ зиялыларының көш басшылары халықтың саяси жағынан көзін ашу үшін оның бойында:
- Алаш зиялылары мен олардың қызметі;
- білімге деген құлшынысты ояту;
- сауатсыздықты жою;
- қазақ тілін дамыту, қазақ тілінде мектеп оқулықтарын шығару;
- баспасөз;
- «Талап», «Алқа» ұйымдарының қызметін;
- қазақ әйелдерінің қоғамдық және шығармашылық қызметі;
- қазақ публицистикасы,драматургиясы,журналистикасы...
- қазақтың ақын-әншілерінің шығамашылығы;
бүкіл қызметі осы мақсатқа арналды деуге болады.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары дәрігерлер, саясатшылар, судялар, ақын-жазушылар болатын. Бұл кезең қазақтың жан-жақты білімді азамататры- Ә.Бөкеханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, және басқалардың қалыптасуымен ерекшеленді. Қазақстан ғылымының қаулап дамуы кеңес үкіметі жылдарында болғанын теріске шығаруға болмайды, бірақ оның ірге тасын нақ жиырмасыншы ғасырдың басында қазақ зиялыларының таланты жасөкілдеріқалағанеді. Зерттеу жұмысының деректік негізі Мұрағаттық құжаттарда кеңестік немесе партиялық басшы қызмет атқарған қазақ қайраткерлерінің өз білімдерінің жеткіліксіз екендігін сезініп, оқуға жіберуді сұраған өтініштері көп кездеседі.
Ұлттық шығармашылық, интеллигенцияның қалыптасу жолында үлкен белес болып табылатын "Талап" және "Алқа" ұйымдарының тарихын зерттеудің маңызы зор. Қазақстан Жазушылар одағы, ҚазАПП-тан бұрын құрылған қауымдар қазақ зиялыларының алғашқы шығармашылық ұйымдары болды.
Әдебиеттанушылар мен тарихшылар бірігіп күш салса, қазірдің өзінде "Талап" сынды ұйымға мүше болған - зиялыларды түгендеуге, "Талапқа" қатысты Ташкент мұрағаттарында бірталай кұжаттар ғылыми айналымға енгізілді. Қазақстан Рсепубликасы Орталық мемлекеттік мұрағатының Халық ағарту халкоматының (81-қор), мәдени қайраткерлердің жеке қорлары мен өзге де дерек көздері "Талап" құрамын анықтауға негіз болып табылады. "Алқа" атты әдеби ұйым туралы алғашқы деректер 1924 жылдың аяғында пайда болды. Егер "Талаптың" бастамашысы қоғам қайраткері, дәрігер, ғалым Халел Досмұхамедов болса, "Алқа" ұйымын құруды алғаш қолға алған — сарабдал ақын Мағжан Жұмабаев болды. Қазақ интеллигенциясының "Талап" пен "Алқа" ұйымдары отандық тарихнамада зерттелуі жаңа қолға алынған тың тақырыптар. Олар ұлттық мәдениетке, ғылым мен танымымызға берері көп тарихи мәселе. Бүгінгі таңда деректердің, әсіресе мұрағаттық құжат-дәйектемелердің жетіспеуі олардың тарихын толымды ашып, жүйелі, жазуға қолбайлау болуда. Кеңес дәуірінде ана тілімізде түңғыш шыққан журнал "Қызыл Қазақстан" (Орынбор, 1922 ж. қазан) — "Қазақ баспасөзі майталмандарының ғажайып мектебі" (М.Қ. Қозыбаев) болды. Академик М.Қ. Қозыбаев "Қызыл Қазақстан" журналы кейін "Ауыл коммунисі" мен "Қазақстан коммунисіне" айналғанына дейін тарихи принципті жоғары ұстаған. Жиырмасыншы жылдардағы қазақ баспасөзінің тарихында "Ақжол" газеті аса көрнекті рөл атқарды. Бұл - осы басылым төңірегіне Алаш қозғалысының жетекші қайраткерлерінің шоғырлануының заңды нәтижесі еді. Қазақ мәдениетінің жұлдыздары болып танылған зиялылары және олардың ізбасарлары — болашақта үздік шығармашылығымен әлі танылатын жас дарындар (Жүсіпбек Аймауытов, Ілияс Жансүгіров, Мұхтар Әуезов, Қошке Кемеңгеров т.б.) газеттің бағыт - бағдарын түзулеп, ұлтжандылық сипат беріп, халыққа етене жақын етті.
40-қа жуық тамаша әндерін мүра етіп қалдырған халық композиторы Үкілі Ыбырайдың шығармашылығы А.Затаевич, Сәбит Мұқанов, Сәкен Сейфуллин, Ахмет Жұбанов, Есмағамбет Ысмайылов, Борис Ерзакович, Шахмат Хұсайыновтардан бастап, бүгінгі өнертанушы замандастарымызға дейін зерттеліп келгенімен әлі де анық-қанығына жетпеген мәселелер баршылық көркем сөз бен саздың асқан шебері Үкілі Ыбырай жас өнершілердің үлкен тобына ұстаз болды Зерттеушілер Темірбек Қожакеев, Ләйлә Ахметова Абай шығармашылығынан нәр алып өскен Нәзипаның ұлы ақын өсиеттерін мұрат тұтып, Абайды байшыл, феодалдық заман ақыны деп қаралау жүргізілген кезде де, Абай мұрасына адалдығын сақтап, өмір бойы насихаттап өткенін жазды.
Темірбек Қожекеевтің "Сара сөздің сардарлары" атты жинағында шығармашылығы зерттелген 12 қаламгер-журналистердің ішінде жалғыз әйел Нәзипа Қүлжанованың баспасөз саласындағы еңбегі жазылған. Автор Нәзипа Қүлжанованың Ж. Иманбаева,, Мәриям Хәкімжанова, Ахмет Елшібеков, Сапарғали Бегалин, Дәриға Ермековаларға жасаған қолдау-көмегін ашып көрсеткен. Аққағаз Досжанова туралы алғашқы дерек "Айқап" журналында (1913) кездеседі. Онда Орынбор гимназиясын бітірген жас талапкер Акқағаз Досжанқызының Мәскеуге жоғарғы оқу орнына түсуге шыққандығы хабарланады. Башқұрт халқының азаттық күресінің жетекшісі Ахмет Заки Уәлиди Аққағаз Досжанованы жазушы деп атап, "шығыс түркілері арасынан шыққан тамаша әйелдер қатарында болды", 1917 жылдың мамырында Мәскеуде белгілі 12 адам кірген Орталық Мұсылман Шуросына (Кеңесіне) қазақтардың өкілі болып Жаһанша Досмұхамедұлы, Уәлихан Танашев және Аққағаз Досжанованың сайланғанын атап көрсетті.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Алғашқы екі революция кезінде қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілері ретінде Әлихан Бөкейханов, Мұхаметжан Тынышбаев, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқай секілді демократиялық, интеллигенция өкілдері тарих сахнасына шықты. Бірақ олардың бүкіл қазақ халқының арман-тілегін білдіріп, оның мүддесін қорғау жолындағы ізгі әрекеті табысты болмады. Қазан революциясы мен 1918-1920 жылдардағы азамат соғысы халықты қырғынға ұшыратып, қазақтарды әлеуметтік және саяси қақтығыстар арнасына тартты. Қазан революциясы нәтижесінде орнаған Кеңес өкіметінің саяси, әлеуметтік-экономикалық қайта құрулары ат төбеліндей ұлт зиялылары мен ауқатты шаруалар тобын қуғын-сүргінге душар етті, дәстүрлі шаруашылықты қиратып, аштық апатын туғызды және халықтың біраз бөлініп атамекенінен ажыратып, Қытайға, Монғолияға, Иранға, Ауғанстанға, Түркияға, т.б. елдерге кетірді. Осы қырғынның нәтижесіңде және Кеңес Одағының басқа аймақтарынан көшіп-қону толқындарының өте күшті болуы салдарынан қазақ халқы өз атамекеніңде аз ұлтқа айналды дегенмен, бұл кезеңде қазақ халқы өз жерін тұтастаңдырып, ұлттық автономияға қол жеткізді. Сауатсыздық жойылып, бастапқыда тегін бастауыш, кейіннен орта білім алуға жол ашылды. Арнаулы орта және жоғары оку орыңдары, сондай-ақ ғылыми, денсаулық -сақтау және мәдени-ағарту мекемелері жүйесі ұйымдастырылды Ұлттық жұмысшы кадрлар мен инженер-техник интеллигенция өкілдерінің недәуір бөлігі қалыптасты.
Зерттеу жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тарау мен қорытындыдан тұрады.Жұмыс соңында қолданылған әдебиеттер тізімі берілген.
        
        Мазмұны
Кіріспе…………………………………………………………………………
Тарау -I. КЕҢЕСТІК ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫ КАЛЫПТАСУЫНЫҢ БАСТАПҚЫ
КЕЗЕҢІ (1917-1925 жж)
1.1 Кеңестік шығармашылық интеллигенцияның пайда
болуының ... ... ... ... ... ... ... ӨКІЛДЕРІНІҢ ҚЫЗМЕТ
КЕЗЕҢІ (1917-1925 жж)
2.1 Ескі интеллигенцияның
тағдыры.......................................................
2.2 Кеңестік шығармалылық интеллигенцияның алғашқы
өкілдерінің
қызметі...................................................................
.............
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. ... ... ... ... із ... ХIX ... соңы мен ХХ ... басында тарих сақнасынан шыққан
қазақ зиялыларын жатқызуға ... ... сол ... ... өкілдерінің
бірқатарының ғұмырнамасы жасалып,көпшілік қауымға ұсынылып жатыр.Дегенмен
бұл бағыттағы ғылыми ... ... ... ... ... ... ... толықтыра түсуіміз керек. Қазақ
зиялыларының өмір жолы ... ... ... ... ... ... ... кеңестік құрылысқа ат салысқан
қайраткерлерге арналды. Алайда мұндай ... ... ... ... аса алмады.Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын
атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып ... ... ... ... ... тосқауыл болды.
Кеңестік тарих ғылымы сүйенген идеология кеңестік империя мүддесі
жолында ... ... ... Ұлтшылдыққа қарсы күресемін деп ұлттық
сипаты бар құбылыстарды аяққа ... ... ... аз ... ұлтжанды, елін сүйген қайраткерлер ұлтшылдар болып қудалана түсті.
Марксизм-лениензим методологиясын басшылыққа алған зерттеушілер
1917 жылғы қазақ ... ... ... ұлттық интелигенция қалыптасып
үлгермеді деген тұжырымды ұстанды. Ал, революцияға дейінгі кезеңде саны
аз болған ... ... ... ... ... мен үстем тап
өкілдерінің мүддесін қорғау жолындағы ... ... ... ... ... қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз ... ... ... ... ... ... ... ету жолында
атқарған қызметін жоққа шығарып, ... ... ... орай ... ... ... ... дараланған жеке бір
тұлғалардың ... ... мен ... ... объективті,
шынайы тұрғыда бағаланбай қалды.
Қазақ халқының әлем ... ... ... ел ретінде өз
орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің
өткен тарихына деген көзқарас та ... жаңа ... ие ... Оның ... осы ... дейін бұрмаланып, ақиқаты айтылмаған немесе біржақты
қаралған тарихи ... ой ... ... ... ... ... деген талпыныс. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз
етіп, ... ... ... ... ... елімізде төл тарихымыздың
олқылау жазылған тұстарын толықтыра түсуге барынша жағдай жасалып жатқаны
белгілі. Осынау сәтте, яғни ... ... ... ... ... ... асырылып жатқан мезгілде, қазақ халқының
тарихында өзіндік терең із ... ... ... ... ... алғанымыз абзал. Мұндай ғұмырнамалық ... ... өмір ... ... білумен бірге, олар өмір сүрген дәуірдің
қыр- сырын түсінуге де өз септігін ... ... ... ... одан объективті теориялық тұжырымдар жасауға жол ашылып отыр.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Қазан төңкерісі қарсаңында және ... ... ... шығармашылық интеллигенция қазақтың өзге
интеллигенциясынан, яғни ... ... ... ... ... рухани жағынан жетілген, ... ... ... ... топ ... ... ... Әлихан Бөкейхан, Батыс
Алашорданың жетекшісі Халел Досмұхамедов, Алаш ... ... ... ... ... ... ... Аймауытов, Мұхтар
Әуезов, және т.б, қайраткерлер ... ... ... ... өкілдері болып сол кездің өзінде - ақ танылған еді. Есімдері
аталған азаматтардың іс-әрекеттері Алаш қозғалысының ... да, ... ... ... ... ... рөл атқарды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндетті. ХХ ғасырдың басындағы алдыңғы
қатарлы қазақ ... ... ... ... ... ... жалпы
адамзаттық құндылықтарды қорғауды басты мақсат деп білді.Олар өз халқына
тәуелсіздік және ... ... ... алу жолындағы күресінде
көметесуге ұмтылды.әрбір адамның және әрбір халықтың жеке өз ... мен ... ... ... ... мен табыстарына еркін
қол жеткізуі сияқты жалпы адамзаттық қазыналар үшін күресті.
Қазақ зиялыларының көш ... ... ... ... ... үшін оның ... Алаш зиялылары мен олардың қызметі;
- білімге деген құлшынысты ояту;
- сауатсыздықты жою;
- қазақ тілін дамыту, қазақ ... ... ... ... ... «Талап», «Алқа» ұйымдарының қызметін;
- қазақ әйелдерінің қоғамдық және шығармашылық қызметі;
- қазақ публицистикасы,драматургиясы,журналистикасы...
- қазақтың ақын-әншілерінің шығамашылығы;
бүкіл ... осы ... ... ... болады.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялылары дәрігерлер, ... ... ... Бұл ... ... ... білімді азамататры-
Ә.Бөкеханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, және ... ... ... ... ... ... кеңес үкіметі жылдарында
болғанын теріске шығаруға болмайды, бірақ оның ірге тасын нақ жиырмасыншы
ғасырдың ... ... ... таланты жасөкілдеріқалағанеді.
Зерттеу жұмысының деректік негізі ... ... ... немесе
партиялық басшы қызмет атқарған қазақ қайраткерлерінің өз ... ... ... ... ... сұраған өтініштері көп
кездеседі.
Ұлттық шығармашылық, интеллигенцияның қалыптасу жолында үлкен ... ... ... және ... ... ... ... маңызы
зор. Қазақстан Жазушылар одағы, ҚазАПП-тан бұрын ... ... ... ... ... ұйымдары болды.
Әдебиеттанушылар мен тарихшылар бірігіп күш салса, ... ... ... ... мүше ... - ... түгендеуге, "Талапқа" қатысты
Ташкент мұрағаттарында бірталай ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мұрағатының Халық ... ... ... ... жеке ... мен өзге ... көздері "Талап" құрамын анықтауға негіз болып табылады. "Алқа" ... ұйым ... ... ... 1924 ... ... ... болды. Егер
"Талаптың" бастамашысы қоғам қайраткері, дәрігер, ғалым Халел Досмұхамедов
болса, "Алқа" ұйымын құруды ... ... ... — сарабдал ақын Мағжан
Жұмабаев болды. Қазақ интеллигенциясының "Талап" пен "Алқа" ... ... ... жаңа ... ... тың ... ... мәдениетке, ғылым мен танымымызға берері көп тарихи ... ... ... ... ... құжат-дәйектемелердің жетіспеуі
олардың тарихын толымды ашып, жүйелі, жазуға қолбайлау ... ... ана ... ... ... ... "Қызыл Қазақстан" (Орынбор,
1922 ж. қазан) — "Қазақ баспасөзі майталмандарының ғажайып мектебі" (М.Қ.
Қозыбаев) болды. ... М.Қ. ... ... ... журналы кейін
"Ауыл коммунисі" мен "Қазақстан коммунисіне" айналғанына дейін ... ... ... ... ... ... баспасөзінің
тарихында "Ақжол" газеті аса көрнекті рөл атқарды. Бұл - осы ... Алаш ... ... ... ... заңды
нәтижесі еді. Қазақ мәдениетінің жұлдыздары болып танылған зиялылары және
олардың ізбасарлары — болашақта үздік шығармашылығымен әлі ... ... ... ... ... ... ... Әуезов, Қошке
Кемеңгеров т.б.) газеттің бағыт - бағдарын ... ... ... ... ... ... етті.
40-қа жуық тамаша әндерін мүра етіп қалдырған халық композиторы Үкілі
Ыбырайдың шығармашылығы А.Затаевич, ... ... ... ... ... Есмағамбет Ысмайылов, Борис Ерзакович, Шахмат Хұсайыновтардан
бастап, бүгінгі өнертанушы ... ... ... ... ... анық-қанығына жетпеген мәселелер баршылық көркем сөз бен саздың асқан
шебері Үкілі Ыбырай жас өнершілердің үлкен тобына ұстаз болды ... ... ... ... Абай ... нәр алып өскен
Нәзипаның ұлы ақын өсиеттерін мұрат тұтып, Абайды байшыл, феодалдық заман
ақыны деп ... ... ... де, Абай ... ... сақтап,
өмір бойы насихаттап өткенін жазды.
Темірбек Қожекеевтің "Сара сөздің сардарлары" атты жинағында шығармашылығы
зерттелген 12 ... ... ... әйел ... баспасөз саласындағы еңбегі жазылған. ... ... Ж. ... ... ... ... ... Сапарғали
Бегалин, Дәриға Ермековаларға жасаған қолдау-көмегін ашып ... ... ... алғашқы дерек "Айқап" журналында (1913)
кездеседі. Онда Орынбор гимназиясын ... жас ... ... ... ... оқу ... түсуге шыққандығы хабарланады.
Башқұрт халқының азаттық күресінің жетекшісі Ахмет Заки Уәлиди Аққағаз
Досжанованы ... деп ... ... түркілері арасынан шыққан тамаша
әйелдер қатарында болды", 1917 жылдың мамырында Мәскеуде белгілі 12 ... ... ... ... ... қазақтардың өкілі болып Жаһанша
Досмұхамедұлы, Уәлихан Танашев және Аққағаз Досжанованың ... ... ... ... ... ... екі ... кезінде қазақ
халқының ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов, Мұстафа ... ... ... ... тарих сахнасына шықты. Бірақ олардың
бүкіл қазақ халқының арман-тілегін білдіріп, оның ... ... ... ... табысты болмады. Қазан революциясы мен ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және саяси
қақтығыстар арнасына тартты. Қазан революциясы ... ... ... ... ... ... ... ат төбеліндей ұлт
зиялылары мен ауқатты шаруалар тобын қуғын-сүргінге ... ... ... қиратып, аштық апатын туғызды және халықтың біраз ... ... ... ... ... ... ... елдерге кетірді. Осы қырғынның нәтижесіңде және Кеңес Одағының басқа
аймақтарынан көшіп-қону ... өте ... ... ... ... өз ... аз ... айналды дегенмен, бұл кезеңде қазақ халқы өз
жерін тұтастаңдырып, ұлттық автономияға қол жеткізді. Сауатсыздық ... ... ... ... орта ... ... жол ... Арнаулы
орта және жоғары оку орыңдары, сондай-ақ ... ... ... ... мекемелері жүйесі ұйымдастырылды Ұлттық жұмысшы кадрлар мен
инженер-техник интеллигенция өкілдерінің недәуір бөлігі қалыптасты.
Зерттеу жұмысының құрылымы ... екі ... мен ... ... ... ... ... берілген.
1. КЕҢЕСТІК ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯСЫ КАЛЫПТАСУЫНЫҢ БАСТАПҚЫ КЕЗЕҢІ
(1917-1925 хж.)
1.1 Кеңестік шығармашылық интеллигенцияның пайда болуының
алғышарттары
Қазан төңкерісінен кейін қазақтың ... ... ... ... ... алғышарты — саяси биліктің Ленин бастаған коммунистік
партияның қолына көшуі болды. Бүкіл Ресейде — ... мен ... ... - ... ... ... әскери күшке сүйенген
казармалық тәртіп орнатыла бастады. Билік басына келгеннен соң большевиктер
бастапқыда ... ... ... интеллигенциясын қажет етпеді,
тіпті оның ... ... ... де ... ... соғысы жылдары
ақтардан босатылған жерлерде қазақтарды өз ... ... үшін ... ... ... ... - ... қызметке шақырды.
1919 жылы Алашорда қайраткерлеріне кешірім жасалып, Ахмет Байтұрсынов
бастаған ұлт ... ... ... ... ... оку - ағарту,
мәдениет, баспасөз істерімен қызу айналыса бастады.
Лениннің декреті бойынша қүрылып 1919 ... ... ... ... ... ... қызметін Солтүстік Қазақстанда
Қызыл әскерлердің үстемдігін орнату шараларынан ... еді. ... ... . С. Пестковский, В.А.Радус - Зенькович ... ... жоқ ... - ... ... ... Байтұрсынов, Әліби
Жанкелдин, Сейітқали Мендешев, Бақытжан Қаратаев сынды қазақ ... ... ... ... ... еуропалықтарда болды.
Казревком ескі интеллигенцияны коммунистерге қызмет еткізуге бағытталған
бірталай шараларды қабылдады.
1920 жылдың 22 ... ... ... ... бүкіл интеллигенттік
күштерді кеңес жұмысына жұмылдыру ... ... ... ... ... болса да өз жағына тартпайынша
көздеген ... ... ... ... ... ... жаңа
билеушілер ауыл мектептерін, бастауыш қазақ - орыс ... ... ... ... ... ... ... бас тартқан оқыған адамдар
революция жауы ... ... ... зандар негізінде жауапқа
тартылды. 1920 ... 24 ... ... Орал ... қазақ
интеллигенциясын жаппай мобилизациялау туралы шешім қабылдады. Бұл
жұмысты іске ... ... ... ... ... ... белгілі
зиялылар Мұхаметжан Қаратаев, Есенғали Қасаболатов болды) ... ... /13/. ... ... ... ... жағдайына тән
төтенше қимыл жасап, облыстағы барлық қазақ оқығандары есепке алынып,
еріксіз ... ... ... ... жою желеуімен Қазревком 1920 жылдың 28
қыркүйегінде тағы да үлттық интеллигенцияға жаппай ... ... жолы ... ... "мектепте сабақ беруге жарамды" барлық
адамдар, атап айтқанда он (10) дәрежелі ... ... бәрі ... ... ... ... білімділер; 3) арнаулы педагогикалық
оку орындарын бітіргендер; 4) ... ... ... ... ... тамамдағандар; 6) екі сыныпты училище бітіргендер; 7) бір ... ... ... 8) ... ... ... аталған оқу
орнын бітіргендер; 9) мектептер (бұл жерде жиырмасыншы ғасырдың ... ... бола ... болыстық, ауыларалық жәдид мектептері айтылған
болу керек) және 10)өз бетімен хат таныған (самоучки и лица с ... ... ), ... ... ... жақсы білетін және
сауатты жаза алатын адамдар [14]. ... ... ... ... ... оқып - ... бар ... азаматтар есепке
алынып, қызметке тартылуға тиіс болды. Алайда бүл жолы да ... ... ... ... ... ... ... алмады.
Қазақ автономиялық республикасы қүрылған соң көп үзамай, 1920 жылғы 30
қарашада ҚазОАК "Қазақ АКСР-дегі ... ... ... алу" ... ... ... интеллигенциясын жинау бүкіл республикалық ауқымда
жүргізілді.
Қазақ қайраткерлерінің үлттық тәуелсіздікке деген ... ... ... ... ... ... аралығында қазақ оқығандары
мемлекеттік тәуелсіздік алу үшін күресті. Империя ... ... ... құруға көп күш салды. Деректерге қарағанда, Алаш
қозғалысында ұлттық шығармашылық интеллигенциясының ... ... ... ... төңкерісі қарсаңында және революцияның алғашқы кезеңінде
үлттық шығармашылық ... ... өзге ... ... ... дәрігерлер, заңгерлер, әкімшілік қызметкерлерінен
рухани жағынан жетілген, оқыған атаулыларға шамшырақ ... ... ... ... ... ... ... Алашорданың жетекшісі Халел
Досмұхамедов, Алаш идеологтары Ахмет ... ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезов, және т.б, қайраткерлер ұлттық
шығармашылық интеллигенцияның аса көрнекті ... ... сол ... өзінде
- ақ танылған еді. ... ... ... ... ... ... да, ... қазақтың ендігі уақыттағы ... рөл ... ... ... ... ... ... бірінші
болып қызылдармен сөз табысып, ... ... ... ... қызметі бұрынғы алаш мұраттарына берілгендігін үлттық
идеяларды берік ұстағандығы айқын көрсетті.
Большевиктер Алаш ... ... ... ... саясатын
ұстанды. Әлихан Бөкейхан бастаған бір топ зиялылар ... ... ... ... Ахмет Байтүрсынов, Аспандияр Кенжин,
Ғ.Әлібеков халық комиссарлары ... ... ... мүшелері
болғанымен, оларға саяси сенімсіздікпен қарау жалғаса ... Олар ... ... ... тартылғанымен, барлық билік шоғырланған партия
комитеттеріне жолатылмады. Коммунист басшылар оларға жоғарыдан төмен қарап,
техникалық қызметшілер ретінде қолданды. Өздерінің басыбайлы ... ... ... басқаруға көмектесетін оку - білімі аз, мәдениеті таяздар
өздерінен әлдеқайда білімді әрі ... ... ... билігін
жүргізген ахуал орнады. Қазақтың саналы азаматтарына ... ... ... ... көп ... ... 1920 ... Ақмола мен Семей облыстарын тексерген А.Д. Авдеев Казревкомның 1920
жылы 13 тамызындағы отырысында "Работники - киргизы, даже не алашординские,
подвергаются преследованию, что ... ... в ... [15] деп ... ауыр ... сипаттап берді.
Жаңа интеллигенцияның пайда болуына қажетті алғышарттар бүкіл халық ағарту
ісіндегі өзгерістерге тікелей байланысты ... ... ... ... ... оку ... қиратылып, білім беру ісі кеңестік негізде
қайта қүрылды. Ежелден бергі ауылдық және ауыларалық ... ... ... сарқыншақтары ретінде куғынға салынды. Төңкеріске
дейінгі жылдары мүғалімдік еткен молдалардың ішінде терең білімді, ... ... ... аз емес еді. Молдаларды жаппай көзсіз куғындау
ұлттық ... беру ... орны ... ... ... ... төңкерісіне дейін, жиырмасыншы ғасыр басында казақ ағартушыларының
рухани жетекшісі ... ... ... ... ... де ... ... басы -касында болды. Ахмет Байтұрсыновтың үлгісі, іс-әрекеті
мен жалынды сөздері ескі ағартушы - ұстаздарды оқыту ... жаңа ... ... ... ... ... ... алдына елдегі
жаппай сауатсыздықты жою міндеті қойылды. Сауатсыздық дегенде мұсылманша
оқығандар сауаттылар қатарында ... ... ... оку ... мен ... ... ... білетіндер ғана сауатты
адамдар саналды. Ахмет Байтұрсыновтың басшылығымен жер-жерлерде облыстық,
уездік ... ... ... ... бүл ... ... жүмысқа келді.
1921 жылы 18-25 қаңтарда Орынборда болып ... ... ... ... Қазақстандық бірінші ... ... ... бойынша Азамат соғысында тоз-тозы шығып қираған
оку орындарын қалпына келтіру, ... ... ... мен ... ... мен ... ... ашу, жан-жаққа тентіреп
кеткен мүғалімдерді оку ... ... ... ... ... бірінші
кезекте атқарылатын шараларды белгіледі [16].
Сол жылғы 21 ақпанда Қазақ АКСР-і Орталық Атқару Комитетінің төралқасы
Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... комиссариатын
екпінді комиссариатдеп жариялап, республикадағы барлық ... ... ... ... ... [17].Казақ мәдениетіне
қатысты барлық мәселелерді шешу Қазақ АКСР-нің ... ... ... ... Оку халкоматы деп аталды) тапсырылды. 1921 ... ... ... ... ... Халық ағарту халкоматының
қызметі жөніндегі Ережені бекітті. Осы ЕрежедеОку халкоматына ... ... ... халық ағарту және ... ... ... Қырғыз (Қазақ) Республикасына қажетті мамандарды ... ... ... жасау" тапсырылды. [18]. Бұл дегеніңіз қазақтың ... ... ... ісін республиканың Халық ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде, 1920-
1930 жылдары Қазақтың шығармашылық интеллигенциясынқалыптастыру мәселесінің
барлық үйымдастырушылық, қаржылық жұмыстарымен ... ... ... сөзбен айтқанда - министрлік) ... ... ... халкоматының үсынуымен 1921 жылы 26 шілдеде Қазақ АКСР-і ОАК
қазақтардың сауатын ашу жұмысына он алты мен елу жас ... ... ... ... ... қаулы шығарды [19]. Осы каулы
бойынша төңкеріске дейін және төңкеріс жылдары медресе, ... - ... ... ... ... өз бетімен сауатын ашқан адамдардан бастап
жоғарғы оқу орындарын ... бәрі ... ... оку ... болды.
Қазақ зиялылары халқының көзін ашу, сауатсыздықты жою ... бар ... Олар Оку ... ... ... ... ... қимылдады. Халық ағарту саласында жиырмасыншы жылдардың басында
әрекет еткен оқу ... мен ... ... ... ... ... ... ұраншылдық пен науқаншылыққа үрынып,.
көбінесе козбояушылықпен айналысқандығы байқалады. Партия орындарының
нүсқауымен ... ... ... ... үйымның (Сауатсыздықты жою
жөніндегі төтенше комиссия) жұмысы сауатты адамдарды күштеп мобилизациялап
сауатсыздықты жою (ликбез) жөніндегі ... ... ... ... ... ... ауыл еңбекшілерінің көзін ашып, оку-білімге тартып, ел
ішіндегі дарын иелерін қолдап-көмектесу ісінде атқарған еңбектері ... ... ... ... ... ... мамандары, тұңғыш
ғалымдары бір-біріне көмектесіп, қолдау жасауды парыз санағандығы жөнінде
деректер жеткілікті. Осындай ... ... ... ... жастар
өздерінің табиғи, дарындарын ұштап шығармашылық интеллигенция қатарынан
орын алды. ... ебі бар ... жас ... ... ... ... ... Құлжановтарға атшы бала болып сауатын ашты. 1922 жылғы ... ... ... Қазақ АКСР Орталық Атқару ... ... ... ісін ... ... қаулысына қол қойды. Бүл қаулыда
республиканың Халық Комиссарлары Кеңесіне барлық халкоматтары өз ... ... ... ... ... ... шығаруын қадағалау
тапсырылды. Бүл міндетті орындау үшін қажетті қаржы көздерін тауып, ... осы ... іске ... тапсырды [21]. Өзге
халкоматтарға ... ... көп ... Оку ... ... Оған ... ... оқу қүралдарын ... ... ... ... ... ... көп санды басылымдарды қазақшаға аудару ісін ... Бүл кең ... ... іс-шараларды жүзеге асыруға тиісті
жоғары білікті мамандар жетіспеді. Сондықтан болар, кітапханалардың ... ... ... ... ... ... басылымдарының
сауаттылығы төмен болып келеді. Бүл олқылықты қазақ зиялыларының ... ... ... өз ... нәтижесіне деген талапкершілікті күшейтумен
болды. Мәдениет саласында жетістіктерге жету үшін оку - ... ... ... ... қажет болды.
1917 жылдан бастап ескі оқығандар жер-жерде ... ... ... ... ... интеллигенциясын үйымдастыруға талпынды
(1922жылғы желтоқсанда Ташкентте қүрылған "Талап"қауымы). Ал революцияны
жақтағандар әлі ... ... күш ... ... ... да ... Шынында олар олі әдебиетші ретінде қалыптасып үлгермеді, пролетариат
ақын-жазушылары атану үшін бірталай уақыт керек еді.
Аға ұрпақ өкілдері ... ... ... ... ... ... Сейфуллин, Смағүл Сәдуақасов бастаған қазақ зиялылары
ана тілін жанын сала ... Аса ... ... ретінде баспасөз бетінде
көтерді. Ең маңызды істер қатарында республика өкіметінің күн тәртібіне
қойды. Қазақ ... ... ... ... ... іс ... қазақ
тіліне көшіру жөніндегі Орталық Комиссиясы 1923 жылы 6 ... ... ... ... ... ... басқарды. 1924 жылдың сәуірінен
бастап Комиссияның төрағасы қызметін Аспандияр ... 1925 жылы - ... ... "Осы күнге дейін Түркістанда қойшылар тілі саналып келген,
ресми қағаздар жазуға, ... ... ... ... ... қазақ тілі
іске асуы былай түрсын, өнерге асатын бай, жатық, ... ... ... тіл
екенін Мағжан Жүмабаев өлеңдері көрсете алады" [22] деп жазды. Сұлтанбек
Қожанов ... ... 1923 жылы ... жарық көрген өлеңдер
жинағына жазған алғы сөзінде.
Қазақтың ... ... ... ... ұлт тағдырына
байланысты барлық мәселелерді шешуге белсене катысты. Заман тудырған ең
өзекті ... іске ... ... ... ... ... оңтайлы шешілуі қазақ ғалымдарының аз ғана шоғырының мойнында
болды. Мысалы, қазақ тіліндегі мектеп окулықтарын баспадан көптеп ... ... ... ... ... жанашырлық ғылыми-
әдістемелік Кеңестің төрағасы Молдағали Жолдыбаев пен осы ... ... ... ... ағарту халкомы Смағұл Сәдуақасовқа жазған хатында
(1925 ж. 13 ... ... ... ... [23]. 14 ... күні Молдағали
Жолдыбаев пен Біләл Сүлеев ... ... ... ... ... [24]. Бұл қайраткерлердің әрқайсысы бір мезгілде ... ... ... ... - ... үгіт - насихат жұмыстарын жүргізуге
мәжбүр ... ... ... немесе партиялық басшы қызмет атқарған
қазақ қайраткерлерінің өз білімдерінің жеткіліксіз ... ... ... сұраған өтініштері көп кездеседі. Алайда БК(б)П Қазақ өлкекомы
оларды бір орыннан екінші орынға ауыстырып, қызметінің ... жаңа ... ... ... бойы еш демалыссыз жұмысқа жегумен болды.
Қоғамдық - саяси басшылық ... гөрі ... ... ... ... ... өтінішін қарап, БК(б)П Қазөлкеком
бюросы 1925 жылы 7 ... "Идя ... ... ... ... ... литературно-творческой работой, направить тов.
Сакен Сейфуллина в распоряжение Наркомпроса, рекомендовав для работы в
качестве ... ... ... ... [25] деп ... ... әдеби шығармашылық жүмысын ғылыми - үйымдастырушылық қызметпен қоса
атқаруды міндеттеді.
Ұлттық шығармашылық, интеллигенцияның қалыптасу жолында ... ... ... ... және ... үйымдарының тарихын зерттеудің маңызы ... ... ... ... бүрын қүрылған қауымдар қазақ
зиялыларының алғашқы шығармашылық ұйымдары болды. ... ... ... күш ... ... ... "Талап" сынды үйымға мүше
болған - ... ... ... ... ... ... Ташкент
мұрағаттарында бірталай күжаттар ғылыми айналымға ... ... ... мемлекеттік мұрағатының Халық ағарту халкоматының (81-
қор), мәдени ... жеке ... мен өзге де ... ... ... анықтауға негіз болып табылады. Біздің ... ... ... ... мүшелігі құжаттармен дәлелденген жиырма төрт адамның тізімі
төмендегідей: Жүсіпбек Аймауытов, ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов, Қажым
Басымов, Жұбаныш Бәрібаев, ... ... ... Досмұхамедов,Міржақып
Дулатов, Мырзағазы Есболов кейбір құжаттарда Испулов делінеді), Кәрім
Жәленов, Мағжан Жүмабаев,Қошке ... ... ... ... Сүлеев, Иса Тоқтыбаев, Мұқаметжан Тынышбаев,
ҚасымТыныстанов ... ... ... ... ... ... мен А.Э. ... ұйғыр қайраткері Абдолла Розыбакиев.
Бұл тізім "Талапқа" әр түрлі мамандық иелері; басшы қайраткерлердің мүше
болғандығын айғақтайды. "Талаптың" ... ... ... да өте ... ұлт ... қатысты үлкен мәселелер болды. Сондықтан да ... ... ... ... жеткен өзекті мәселелерін қауым болып шешу
үшін өзінің шығармашылық ұйымын құруға ұмтылды.
"Алқа" атты ... ұйым ... ... ... 1924 жылдың аяғында пайда
болды. Егер цТалаптың" бастамашысы қоғам қайраткері, дәрігер, ғалым Халел
Досмүхамедов ... ... ... ... ... қолға алған — сарабдал ақын
Мағжан Жұмабаев болды. "Алқаны" құру жолындағы барлық ... де ... ... ... ... ... біршама
белсенді жұмыс атқарып, аяғынан қаз тұрып ... бір ...... ... ... ... Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Санжар
Аспандияров сынды ірі басшылардың қолдап, көмек корсетуі еді, ал "Алқада"
мұндай ... ... ... ... — бұл ұйым ... ... газет - журнал қызметшілерінің қоғамы болмақшы еді.
Сонымен ... ... ... - ... ... тобын біріктіретін
жабық клуб емес (бүгінгі Әбдіжамал Нүрпейісов жетекшілік ... ... ... атақты, тәжірибелі ақын-жазушылармен
бірге әдебиет жанашырлары, жаңа қалам ... ... ... ... ұйым болуға тиісті еді. Тура және жанама деректерді саралай келіп,
"Алқаны" ұйымдастыруға ат салысқан азаматтардың ... ... ... ... ... ... Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып
Дулатов, ... ... ... ... ... ... ... Е.Омаров, Жәкен Сәрсембин, Абдолла Байтасов, Жұмағали
Тілеулин, ... ... ... ... ... ... бағдарламасын жазған Мағжан Жұмабайұлы деген ... ... ... терістемейді, сонымен бірге бұл тарихи құжаттың бір ... ... ... ... нәтижесі деген көңілге қонымды пайымдау
жасайды [26]. Жоғарыда аталған қаламгерлердің ... ... ... да ... ... ... ... істеді — бүл жаңа деректер табылғанда
айқындалады.
Жүсіпбек Аймауытовтың 1929 жылы 21 және 24 ... ... ... "Алқаның" платформасымен Орынборда 1925 жылы Еркеғали
Алдоңғаров пен Жәкен Сәрсембин арқылы танысқандығын, "Алқаның" ... ... ... хат жазысқандығы, бағдарламаны "Мағжан Жүмабаев
платформасы" деп, "Алқаны" әдеби үйірме ... деп ... бұл ... ... әрі ... бері тартпен іске аспай қалды" дейді.
Қазақ интеллигенциясының "Талап" пен ... ... ... зерттелуі жаңа қолға алынған тың ... Олар ... ... мен ... ... көп ... ... Бүгінгі таңда
деректердің, әсіресе мұрағаттық құжат-дәйектемелердің жетіспеуі олардың
тарихын толымды ашып, жүйелі, ... ... ... ... ... ... қауымы құрылмай жатып талқандалды дегенге саятын қорытынды
жасау әлі ерте. 1929-1930 ... ... ... ... ... жаналғыштарына берілген жауаптар бір басқа екендігі бұл жолы да
расталуға тиіс.
Ақын - ... ... жаңа ... ... өсіп, толығып отырды.
Олардың өсіп-жетілуіне орталық (бүкілқазақстандық) және жергілікті баспасөз
айтарлықтай қолдау көрсетті, ықпал ... ... ... ... шығармашыл
интеллигенцияның тарихы жөніндегі аса құнды деректер көзі болып табылады.
Жиырмасыншы - ... ... ... -журналдар беттері қаламгерлер-
авторлардың көптігімен (көбінің есімдері мен шығармалары бүгінде белгісіз)
ерекшеленеді. Бұл ерекшелік бір ... ... ... сөз ... ... ... ... болып табылады. Екіншіден, қазақ
ақындары газет - журнал пайда болғанға дейінгі кезенде көп ... ма, ... ... ... ... уақытта көбейді ме деген сауал тумай
қоймайды. Жоғарыда біз ... ... сан ... есептеудің
қиындығына тоқталып өткен болатынбыз. Дегенмен, егер әңгіме жазушы -
прозаиктер, ... ... ... ... ... ... ететін өзге
де қаламгерлер жөнінде болып, олардың сан жағынан дамуының шартты ... ... ... онда ... ... ... бастап, яғни
жиырмасыншы ғасырдың басынан 1941 жылға дейінгі ... ... ... сан ... жыл өткен сайын ұлғая түскен динамикасын
көретін боламыз.
Ал поэзия саласында мәселе күрделірек, ақынжанды ... ... ... әр ... ... ... да, аласапыран қиыншылықта да туып
отырды, жетіліп, ... өсіп ... ... қол ... ... ... ауызша және қолжазбалар түрінде тараған уақытта
өмір сүрген ақындарда есеп жоқ. Ана ... ... ... басылым
"Түркістан уалаятының газетіне" (1870) дейінгі ақын-жырауларымыздың оннан
бірінің есімі мен ... ... ... ғана ... ... ... Ал 1917-1925 жылдардағы мерзімді және
мерзімсіз (кітап бастыру) баспасөз ақындарымызды түгендеуге үлкен мүмкіндік
туғызды. Алайда, ... ... ... мен ... да ... ... ... есімдері аталып, шығармалары жарияланған
авторлар қауымы байсалды зерттеу объектісіне айналған жоқ. Бүл ... ... ... ... заманның рухани мұрасын толымды
түрде пайдалана алмай жүргенімізді көрсетеді.
Қазақстанның Түркістан АКСР-ндегі өкілетті ... ... ... ... 12 ... ... жіберген есеп хатында Түркістан
республикасында түратын қазақтардың мүддесін қорғау жөніндегі ... 1924 жылы ... ... ... ... ... жоғары
оку орындарына орналастыру, қалада оқитын қазақ студенттерінің ... ... ... атап өтеді [27]. Темірбек Жүргенов сынды
зиялылардың ізгілікті қызметінің ... ... ... ... ... ... ... алып, ұлттық шығармашылық интеллигенцияның қатарын
толықтырды.
Коммунистік ... ... ... ... қазақ мәдениетінің Ренессансы
ретінде бағалауға бейім болды. ... ... ... сан және сапа ... күрт ... ... ... кейін үлттық шығармашылық интеллигенцияның жаңа ... ... ... келе ... ... сынды шығармашыл
интеллигенцияның құрамы мен қызметі де үлкен өзгерістерге ұшырады - тарихи
шындық болғанымен, тарихи деректерді ... ... ... ... ... ... ... жолын объективті сипаттаудан
аулақ болды. Алдымен, сан -алуан деректер 1917 жылды уақыт кеңістігінде
айрықша ... ... ... Казан төңкерісіне дейінгі кезеңге де
қарағанда, Кеңес дәуірінде қазақтың ақын-жыраулары сан ... күрт ... ... негізсіз екендігін көрсетеді. Коммунистік ... сол ... ... ... ... ... өз мүддесіне
пайдаланды. Осы және ... да ... ... ... интеллигенция туралы тарихи деректердің белгісіз болып ... ... ... ... ... ... ... дейінгі
қазақ мәдениетін,оның ішінде шығармашылық интеллигенция ... ... ... ... ... жасады; 3)мақсатты түрде
жүргізілген қасаң саясаттың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... мешеу болды, яғни "ол дәуірде зерттейтін ештеңе жоқ"
- деген идеология үстем орын алды. Бір жағынан сұраныс болмаған соң, ... ... ... қысымы қоғамтанушы ғалымдарды Кеңес дәуірінің
тарихын жазуды мәжбүр етті. Ал төңкеріске дейінгі ақын - жыраулардың санын
анықтауға, ... ... ... ... ... қозғаусыз
қалғандығын пайдаланған Компартия тарихшылары ... ... ... ... ... ... Оның ... дейінгі ақын-жыраулар сан жағынан аз, шығармашылықтары —
негізінен байшыл-феодалшыл, ... ... ... ... ресми
көзқарасқа айналдырылып, оны ... ... ... ... тиым салынды.
Сонымен бүл мәселеде де ғылыми емес, саяси мүдде үстем болып ... ... ... ... әсер ... алғашқы шаралар
туралы айтқанда, ескі және жас интеллигенция әрдайым айырып көрсетілмеуін
атап ... ... ... "Қазақ" газеті төңкерістен кейін 1918 жылға
дейін ... ... оны ... ... ... жатқызу орын алған.
Зиялылар төңкеріс кезеңін қазақтың үлттық санасын оятуға қолайлы уақыт деп
танып, осы бағытта ... ... ... "Екеу" деген псевдониммен
жазған Жүсіпбек ... пен ... ... ... ... санасын оятқан
алдымен оята бастаған Абай деп, ұлы ... ісін ... ... ... ... себепкер — "Казақ" газеті, жүртымыздың "бетін түзеп"
жолға салып, ілгерілеуіне қамшы болған — "Қазақ" ... Бұл ... ... көзі ... ... деген ойдың кіруіне қандай себеп болса,
әдебиеттің гүлденіп өркендеуіне де сондай ... ... Егер ... ... буынын бекітіп қатарға кіретін болса, "Қазақ" газетіне борышы
үлкен" [28] деп жазды. ... ... ... ғылыми
әдебиетте негізінен жиырмасыншы ғасыр басындағы казақтың демократияшыл
ағартушылар қатарында зерттелініп келді. ... ... 1937 жылы ... екі томдық академиялық шығармалары жинағын саралап қарағанда
Сұлтанмахмүт туындыларының ... бірі ... ... ... ... ... Бүл, ... Сұлтанмахмүт Торайғыровты кеңестік ақын
- жазушы болды деуге негіз бермесе де оның 1918-1920 жылдардағы ... ... ... ... тигізген әсерін жаңа түрғыдан зерттеу
қажеттілігі айқын байқалады.
Сәбит Мұқанов Қазақстан жазушыларының бірінші съезінде ... ... ... ... ... ... еді [29]. Бұл 1917 ... дейін қазақта
драматургтер мен жазушы-прозаиктер болмады дегенмен бірдей. Көпке ... ... ... бұл ... ... ... ... Меңдіханов,
Міржақып Дулатовтардың үлттық драматургиядағы бастамашылық қызметін жоққа
шығарып ... Сол ... ... ... ... ... Көбеев,
Түрғанбай Жомартбаевтардың еңбегін дұрыс бағаламау болып табылады. Олардың
атқарған еңбегін ... ... ... ... әкеп телу тарихи
әділетсіздік еді. Бүл — ... ... ... ... ... - ... бір ... еді.
Бүкіл қазақтың мүддесін ту етіп көтерген зиялылар коммунистердің
мұндай саясатына қарсы шықты. Бұрынғы ... ... ... ... ... ... Алайда қазақ интеллигенциясы арасында
ауызбірліктің болмауы салдарынан әсіре ... ... ... ... ... пен идеология қазақтың ескі интеллигенциясы мен
большевиктердің шиеленіскен күрес майданына айналдырылды.1917-1925 жылдар
аралығында күштердің ара ... ... ... ... ... ... ... басымдылық Ахмет Байтүрсынов бастаған
ескі зиялылар жағында болды. Қазан ... ... ... ... ... ... интедлигенциясын жоққа шығарып, жаңа социалистік
сипаттағы үлттық интеллигенция ... ... етіп ... осы мақсат
жолындағы іс - әрекетке кешті.
Қазақтың ақын - жазушыларынан бірен-сараны ғана Қазан революциясын құп
көрді. Революция ... ... ... интеллигенциясынан басым
көпшілігі үлттық-демократиялық көзқарасты ұстанған еді. Олар ... ... ... ... ... да 1917, 1918 жылдар ғана емес,
1925 жылы да "кеңестік" деп ... ... ... ... ... ... ... еді. Бұл кезенде қазақтың кеңестік ... ... ... ... ... ... элитаның қалыптасуы
Белгілі бір қөзқарастар жүйесі ретінде ХХ ғасырдың басында пайда
болған қоғамдық ғылымдардың ... ... ... қалыптасқан дәстүрлі
тарихи танымды тың соқпаққа ... ... ... ... өзінің
бастамшылдығмен, тұлғалық ерекшелігі, кәсіпқойлық ... ... тобы дер ... ол ... саяси әрекеті ғылыми талдаудан
өткізілгенде қоғамдық ... мен ... ... даму ... ... ... білуді жеңілдетеді.
Саяси элита әлеуметтік жағдайына байланысты ... ... ... ... ... ... ықпал еттіп, қоғамның даму
стратегиясын жасап, оны іске ... өз ... ... ... ... бөлігінің саяси белсенділігі төмен болғандықтан олар саясаттан
бейтарап өмір сүреді. Осындай жағдайда ... ... даму ... ... ... рөлі арта ... ... сөзі француз тілінде «қоғамның белгілі бір бөлігін
құорайтын топтың ең ... ... ... мағына береді. Бұл
анықтама «элита» деген ұғымның қоғамдағы түрлі топтардың қандай бөлігіне
байланысты ... анық ... ... ... ... ... ... саяси, басқарушы, ғылыми, ғылыми-техникалық деп ... ... ... ... яғни ... ... ... ғылыми
талдауға алатын саланы «Элиталогия» деп атайды.[1]
Ұлттық элита ұғымы осы кезге ... ... ... ... ... контекстінде қарасытырлып келеді. Ал кеңестік
қоғамдық партиялық ... ... ... ... ... ғана ... элита деп арнайы аталмағанымен оны қозғаушы, бағыттаушы
қызметтін атқарған әлеуметтік топ тарихтың қай ... де ... ХIХ ... соңы ХХ ... ... ... ... бөлігін
бір тұтас бірлікте қарстыруға енгіз бар.Ол ... ... ... ... ... ... сипаттық ерекшеліктеріне байланысты.
Бұл кезеңде ұлт-азаттық ... ... ... ... ... идеялардың практикасына айналды.Жаңа
замандағы қазақ ... ... ... туындаған саяси және
құқықтық тарихының ХIХ ғасырдың соңынан Алашорда қозғалысы ... ... ... ... бес ... ... қарастырылу ұсынылуда.
Ұлт-азаттық қозғалыс кезеңдерінің дәуірі базалық негізі бір
текті ... ... ... ... мен егжей-тегжейлі ой елегінен
өткізуге болады.Осы тұрғыдан алғанда,ұлт-азаттық қозғалыс шеңберінде ұлттық
саяси элитаның даму ... ... және ... ... ... ... мүмкіндік аламыз.
Зиялылар тарихын зерттеген мамандардың есебі бойынша 1917
жылғы қазан революциясына шейін ... ... ... ... оқу ... аяқтаған дипломы бар қазақ зиялыларының саны 120
адамнан, ал ... орта ... оқу ... білім алған мамандардың
саны 700 асып ... еді. ... ... тоғысында Ресейдің түрлі қалаларында 700-ге жуық
қазақ жастары білім ... ... ... ... ... ... үшін монархиялық тәртіпті құлатуға бағыталған кез-келген саяси
күштердіқолдап, ... ... ... ... ... тәжірибе
жинақтады.
Қазақтың кемшілігін сынау, ұлттық қалғыған рухын оятуға қатысты
идеялар ұлт ... ... ... ... арқау болды.
Патшалық билік жаңа қалыптаса бастаған ұлттық элитамен екі жақты
ойынға түсті. Бір ... ұлт ... ... Мемлекетттік Думаға
депутат болып сайланса (Ә.Бөкейханов, А.Бірімжанов, А.Қалменов, Б.Қаратаев,
Т.Нұрекенов,т.б),екінші жағынан белсенді саяси қызметпен ... ... ... ... ... ... ... нысанына айналды.
Патшалық билік пен жаңа ... ... ұлт ... ... қазақ қоғамында ресеми билікке қарсы тұрған саяси
оппозицияның қалыптасумен аяқталды. ... ол ... ... және тәуелсіздік идеясын жаңа сапада қайтадан көтерді.
Уақытша үкімет органдары мен тығыз бірлікте ... ... ... ... ... ... ... жағдайды ұлттық мүддеге
пайдалана алды. 1912 жылдың ... ... ... ... шілдесінде алаш саяси партиясы құрылды.Олардың ұйымдық
құрылымы ... ... ... ... ... ... үлес ... өлкесінде М.Шоқай, М.Тынышбаев.С.Лапин және т.б
қайраткерлер мұсылмандық ... ... ... ... кеңес өкіметіне баламалы ұлттық мемлекеттік ... Ал ... ... М.Дулатов бастаған ұлттық элита
өкілдері алаш қозғалысының идеяларын іске асырып, Алашорда Уақытша ... ... ... ... бұл ... ... саяси тағдары бәрімізге белгілі. .[3]
1917 жылдың соңына қарай өмірге ... ... және ... ... ... ұлттық элитаның жігерлі еңбегінің нәтижесі
ғана емес,сонымен бірге оның ұлт өмірін қайта жаңғыртудағы ... де ... де ... ... ... бұл ... ... ерекшелігі: саясат
сахнасына ұлт тағдырын,заман ағымын уақыт ... ... ... ... алған, сондай-ақ онымен шектелмей ұлт өмірін жаңа талапқа
сай мазмұнда ... ... ... ынталы да жігерлі саяси күш
келді.Бірақ империялық күштер,яғни ... ... мен ... ... қызылдары енді ғана бой көрсеткен ... ... ... ... түгілі,одан тезірек құтылуға тырысты.Сондай-ақ бұл ойды
большевиктер іске ... ... ... ... ... өмір ... автономиялы
республика) Кеңестерінің Орталық ... ... ... ... ... ... ... бөлімінің тарихы отандық тарих ғылымы
тарапынан әлі ... ... ... зерттелініп, ғылыми түрғыдан таразыланған
жоқ. XX ғасырдың 20-жылдарының басында Түркістан өлкесі қазақтарының ... ... ... ... ... орны мен ықпалы болған аталған
бөлімнің сан-саналы қызметін жан-жақты да ... ашып ... үшін ... ... ... ... жанында қызмет атқарған Қазақ бөлімінің құрылуының өзіндік
тарихы бар, ол 1917-1920 жылдары Түркістанда орын ... ... ... нәтижесінде дүниеге келген еді.
Тарихтан белгілі, 1917 жылы қарашада Ташкент большевиктерінің ... ... ... ... ... саяси билігі
орнайды. Аталмыш кеңестер өлке халқының небары 5 пайызынан ... ... ... жұмысшы - мұжық - солдат бұқарасының мұң-мұқтажын
жоқтаған, мүддесін ... ... ... ... органы болды.
Құрылған кеңестердің құрамында алғашында Түркістанның жергілікті мұсылман -
түркі халықтарының өкілдері саусақпен санарлықтай болса, ал ... ... ... ... ... ... ... ұлт
өкілдері болмады. Қара шекпенді патшалық империяны қызыл ... ... ... ... ... ... ... балама түрде
Түркістанның мұсылман-түркі халықтарының зиялылары 1917 жылы күздің ... ... ... ... халықтарының еркін орындай отырып,
«Түркістан Мүхториятың» (Түркістан автономиясын) дүниеге әкелді, бірақ бұл
қүрылым 1918 жылы ақпанда Ташкент большевиктерінің ... ... ... ... ... монополиялы саяси билікке ие болған орыс большевиктері ұзақ
уақыт бойы өлкенің саяси статусын ... ... ... ... ... ... саяси көрсоқырлық танытты. Тек 1918 жылы сәуір айының
аяғында ғана Түркістан ... - ... ... Ресей империясының
Түркістан генерал-губернаторлығы «Ресей Социалистік ... ... деп ... ... ... ... ... қысқаша «Түркістан Республикасы» деген атау ... ... ... ... ұзақ ... ... ... жүргізіліп, Түркістанның жергілікті ... ... деп ... ... жалғастыра берді. Тек 1919 жылдың көктемінен
бастап белгілі қайраткер Т. Рысқүловтың жетекшілігімен қүрылған ... [6] ұлт ... ... ... ... ... ғана ... халықтарды кемсіте атаушылыққа тыйым салынып,
ресми қүжаттарда «Түркістанның ... ... ... атау ... ... де осы ... ... «мұсылман коммунистері» және
«еуропалық коммунистер» деп ... екі ... ... ... ... ... мұсылман Коммунистері Түркістандағы орыс
коммунистерімен және Түркістанға арнайы аттандырылған Мәскеудің ...... ... ... отырып, Түркістан Республикасын
түркі тілдес халықтық ... ... ... ... яғни ... ... құрамында болса да, саяси,
экономикалық, дипломатиялық, әскери және ... ... ... ... тиісті дербестік қүқықтарына ие болуға үмтылады. Ол үшін, ең алдымен,
Түркістанның түркі халықтарының ішкі бірлігін қамтамасыз ... ... ... ... ... қарақалпақтарды және
түркілермен мың байланысы бар тәжіктерді) «Біртұтас Түркістан», «Біртүтас
түркі халқы» идеясына топтастыру ... еді. ... да ... ... ... айында Ташкент қаласында болып ... ... ... ... баяндама жасап, «Түркістан Республикасының
автономиялылығы туралы» ... ... ... ... ... ... ... халықтарының - татар, қазақ, қырғыз, башқұрт,
өзбек және т.б. болып бөлініп, жеке ұсақ ... ... ... жою, біртұтастық мақсаты үшін... түркі халықтарын Түрік Кеңес
Республикасының төңірегіне ... [7] ... ... атап
көрсетілген болатын. Өз идеяларын іске асыру мақсатында ... ... ... 1920 жылы ... - ... аралығында
арнайы сапармен Мәскеуге барып, В.И.Ленинмен ауыр келіссөздер жүргізгені
белгілі [8]. Нәтижесінде «Біртұтас ... ... ... ... ... тез ... жою, республиканы мекендеген ... ... ... ... ... ... Азияда саяси жағынан
Мәскеуге толық бағынышты «ұлттық республикаларды» құру ... ... ... ... ... идеясын көтерген кездеТ.РысқұловТүркістанды
мекендеген түркі тілдес халықтардың жеке үлттық ... ... ... жоқ, тек ... отарлықсаясатына, қызыл империяға бірлесе қарсы
тұру, бостандық пен егеменді жолында күш біріктіру, бөлініп ... ... ... ... тегі мен қаны ... ... соң,Т.Рысқүловтың жаны
да үнемі қазаққа тартып тұрды әрі шешуші мәселелерде қазақ ұлтының мүддесін
бәрінен де ... ... еді. ... ... бір ... ... автономиялы статуста болса да қазақ мемлекетін қалпына келтіруді
назарда ұстады. Т.Рысқүлов 1919 жылы ... ... ... хат ... қазақ жерлерін бір республикаға біріктіру, Қазақстанның астанасын
Ташкентке көшіріп әкелу ... ... ... [10]. 1920 ... төрағасы болып сайланған соң, Т.Рысқүлов өзі басқарып отырған
органның жанынан таза қазақ істерімен ... ... ... ... ... ... 1920 жылы ... яғни жоғарыда біз тоқталып өткен
Мәскеудегі саяси тартыстар ... ... соң, ... ... топтың өз қызметтерін тастап ... ... ... арнайы бөлімін қүру, Жалпытүркістандық қазақ ... ісі ... ... ... ... ... ... ҚЫЗМЕТ КЕЗЕҢІ (1917-1925 жж)
2.1. Ескі интеллигенцияның тағдыры
Қазан революциясының (1917) нәтижесінде билік басына келген большевиктер
коммунистік тұрғыдағы жаңа ... ... ... ... ... ... ... керектігіне көздері жеткен соң,
амалсыздан ескі интеллигенцияны кеңестік қызметке тартуға мәжбүр болды.
Бірден айта кету ... ... ... ... ... ... ... Казан төңкерісіне дейін білім алған, шығармашылық қызметі
революцияға дейін басталған қазақ оқығандарын айтамыз. Жиырмасыншы ... үғым ... ... саяси астар беріліп айтылды. Ал біз
зерттеуімізде жиырмасыншы - отызыншы жылдары қолданыста ... өзге ... ... ойы шартты әрі қысқа сөз ... ... ... зиялылары" ұғымдарының баламасы ретінде қолдандық.
Туған халқына қандай жағдайда болмасын қызмет етуді адамгершілік ... ... ... ... ... да ... пайдалы істермен
айналысуды дұрыс деп санады. Өздерін шығармашыл интеллигенция өкілдері
болып калыптасқандығын ... ... ... ... қалам
кайраткерлері, өнер иелері, халық-ағарту қызметкерлері кеңестік жүмыстарға
жегілді, кейбірі Коммунистік партияға мүше болып та к і р д ... ... ... өкілдері қазақ мәдениетінің барлық
саласында қызмет етті. Шығармашылық ... жас ... көп күш ... ... көпшілігі үлтшыл атанып, саяси қуғынға
үшыратылды. Казақстан республикасынан сырт кетуге ... ... ... ... үлкен бөлігі Ташкент каласында шоғырлана
бастады. ... ... ... ... ... басым
көпшілігі халық ағарту саласында қызмет етті.
1917 жылдың Казан төңкерісі қарсаңында қазақ зиялыларының үлкен шоғыры
Семей ... ... ... Әуезов, Жүсіпбек Аймауытов, Сұлтанмахмүт
Торайғыров, ... ... ... ... Райымжан Мәрсеков, Имам
Әлімбеков, Мәннан Тұрғанбаев, Нүрғали Құлжанов т.б. зиялылар Семейді ... ... ... 1916 ... ... айынан бастап 1917 жылдың
мамырына дейін Семейде Көлбай ... ... ... ... ... ... ... Санкт - Петербург университетінің заң факультетін
бітірген Райымжан Мәрсеков (1879 — ... пен ... ... ... ... (1915) Халел Ғаббасовтың (1988-1931)
редакторлығымен Шығыс Алашорданың ресми үні болған "Сарыарқа" газеті шықты.
1918 жылы Семейде Жүсіпбек Аймауытовтың редакторлық етуімен ... ... ... ... ... ... Семей қаласында Сәбит Дөнентаев,
Шәймерден Тоқжігітов, Ілияс ... Сәду ... т.б. ... ... ... ... ... шығып тұрды. Бұл газет көптеген қазақ
журналистері мен әдебиетшілерін тәрбиелеп шығарды. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... қазақ мектептеріне ауадай қажет болған
окулықтарға деген сұранысты өтеуге кірісті. Әуелде орыс ... ... ... ... "Арифметиканы" - "Есеп - қисап",
"Геометрияны" — "Кескіндеме" деп аударумен айналысқан Элдос ... ... ... төл ... ... кірісті. Ғалым - лингвист ретінде ол ана
тілінің ... үшін ... ... Бүл іске ... ... ... ... Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жүмабаев, Т.Шонанов,
М.Жолдыбаев, Мүхтар Әуезов, ... ... ... ... ... ... ірі қайраткері, Ташкенттегі Қазақтың халық ағарту
институтының ... ... ... ... ... ... бірі, "Түркістанда келімсектер орнаған аудандардағы жер
мәселесі" (Ташкент, 1923) атты өте ... ... ... авторы болды.
Аталған кітапты жазуда ол өзін білікті экономист әрі ... ... Осы ... жазу үстінде ол патша өкіметінің ресми күжаттарын,
статистикалық материалдарын, Гаврилов, Кауфман, Васильевтердің ... ... ... ... ... істеріне басшылық жасап,
үйлестірумен ... ... ... ... және оның Ғылыми-әдістемелік
кеңесі, Академиялық орталық, КСРО ҒА-ның Қазақ базасы, ... ... ... ... Академиялық орталықтың 1922-1923 жылдары
атқарған ... ... ... жазбасында баспадан шығарылған және шығаруға
дайындалып жатқан әдебиеттердің ішінде Ахмет Байтүрсыновтың "Тіл қүралы",
"Мәдениет тарихы", ... ... ... ... Жұмабаевтың
"Педагогика", Жүсіпбек Аймауытовтың "Дидактика", Т.Шонановтың "Әдебиет
хрестоматиясы", "Саяси экономия", "Қазақстандағы жер ... ... ... Е.Омаровтың "Физика", Қаныш Сәтбаевтың" Алгебра", Б. Айбасовтың
"Табиғаттану", Н.Қүлжанованың "Мектепке,дейінгі балалар ... ... ... [30] ... мен окулықтары аталады.
Көріп отырғанымыздай, кейбір кітаптар (немесе ... ... ... ... жетпеді (мысалы, Ахмет Байтұрсыновтың
"Мәдениет тарихы", Міржақып Дулатовтың ... ... т.б.). 1923 жылы ... ... ... ... еуропалықтарға арналған қазақ тілінің
курстарына әліппе ретінде Ахмет Байтұрсыновтың "Оку құралын", грамматика
оқулығы ... "Тіл ... ... және ... "Қазақ әдебиетінің
хрестоматиясын" ұсынған [31].
Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағатында Халық ағарту
халкоматы жанындағы ... ... ... ... және ... атты орта ... арналған оқулықтарды жазуға Міржақып Дулатовпен,
казақ әдебиетінің хрестоматиясын құрастыруды мойнына ... ... ... ... ... ... ... Омаровпен екі жақты жасалған
келісімдердің мәтіндері сақталған [32]. Міржақып Дулатовпен 1923 жылы ... ... ... ... ... ... мүдде басым
түрғандығы айқын аңғарылады. Міржақып Дулатов автор ... ... ... ... - ... ... талқылауынан өткізіп,
Академиялық Орталықтың алқасының саралауына салады. Аталған екі ... сын ... ... ... ... олардың бәрін міндетті түрде
орындауға тиісті болды. Тарихи және саяси ... ... ... ... ғана қолданылды.
Қазақтың ірі ғалымдарының ғылымға келген жолдарын арнайы зерттесе ... ... ... өте қызықты кітаптар болып шығар еді. Қаныш Сәтбаев
Принстон университетінің (АҚШ) анкетасындағы сұрақтарға жауап бере отырып:
"Білім ... ... ... ... үшін ... ескі зиялы Әбікей Зейінүлы
Сәтбаевқа қарыздармын" [33] деп жазған еді. Әбікей Сәтбаевты кім болған
дегенде бұл кісіні ғалымдардың, ... ... ... ұстазы деп атауға болады. 1920 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... оқытушысы, Семей
педтехникумының директоры, Омбы рабфагының, ... ... ... ... сталиндік зүлматта қаза тапқан зиялы
адам. 1937 жылы Қаныштың ... ... ... ... ... пен ... (1897-1937) та қуғын-сүргінде қаза ... ... ... карағанда, Қаныш Ғазиз ағасының ақыл-зердесін өзінікінен жоғары
санаған [34]. Жазушы ... ... ... ... ... би ... ... озық ойлы, алды-артына толғана қарайтын зерек те ... ... [35] деп ... е д і.
Қазан университетінің түлегі, аса дарынды дәрігер Мәжит Шомбалов өзінің
жерлесі Қазан университетін бітірген ... ... ... ... ол ... ... ... губерниясында чума сияқты мындаған
адамдардың өмірін қиып кететін ... ... ... ... алдын алуға белсене әрекет жүргізді. 1923-1929 ... ... ... АКСР ... ... халкомының орынбасары қызметін
атқарып, талай ізгі ... ... ... 1924 жылы 24 ... ... РК(б)П Киробкомы алқасының хаттамасына қарағанда, ол республикадағы
медицинаны ғылыми жолға қоюға ... ... ... бұл ... ... ... табанды түрде талап еткен қайсар әрі ... ... Ол ... ел ішіне көшпелі медициналық отрядтар
жасақталып жіберілуіне ... ... ... бүл ... ... ... ... медициналық көмек беру болса, екінші ... ... ... ... аса ... ... ... болып
табылатындығын атап көрсетті [36].
Лирик-ақын Бернияз Күлеев қазақ әдебиеті тарихында Қазан ... ақын ... ... ... 1990 ... дейін Бернияздың мұрасы
туралы жазғандар оның өлендерінен таптық негіз іздеп, байларды сынаған
тұстарын ... ... өзін де, ... ... ... ... Бұл мәселе туралы алғаш рет ғылыми
анықтама берген басқа емес, ақын Мағжан Жұмабаев болды. ... ... ... ... - деп ... Мағжан Жұмабаев, — бірақ төңкеріспен
дүниеге шыкқан шағы бір келгені болмаса, төңкеріс туғызған ақын емес ... Ол ... ... ... бір ... ... ... деп
есептеді. Мағжанның пікірінше, Бернияздың екпіні "тым күшті еді. ... ... ... ... оған жалт ... ... ... еді.
Мағжан Берниязды "Жас ұлан", "асау жан" деп атаса, ... ... - ... ... оның ... махаббат емес, саяси себептер болған,
ол "пролетариаттың темір тегеурініне шыдай алмады" дейді. Сәбит ... ... пен ... ... ... ... ... ол Мағжанға
деген теріс көзқарасын Берниязға да қаратып: ... ... бай ... ... ... Мағжанның копиясы", 'Мағжанның әйелжандылығы ...
Берниязда да болды" [38] деп ... Бұл ... ... ... ... оның шығармашылығына қайшылықхы көзқарастардың орын
алғандығын айғақтайды. Бернияз Күлеевтің ... ... ... ... ... орын ... айғақтайды.
Бернияз Күлеевтің ақындық түлгасы мен мол ... ... ... ... ... ... ... (Сөбит, Мүқанов т.б.) Мағжан
Жумабаевтың тұжырымдары шындыққа жақын, сондықтан да оның ... ... ... ... 3-4 өлеңдер жинағы мен 2 окулық шығарып, өзін кітабын
ақын, ағартушы ретінде ... ... ... ... ... ... танымал журналистке айналды. Орынбордағы Қазақтың
халық ағарту институтында (КИНО-да) сабақ бере жүріп ол ... ... ... ... ... ... Көсемсөзші ретінде белсенді
әрекет етті. Ел-жүртының ... ... ... көп ... ... Ғабдуллиннің өз өмірбаяны туралы дерек сирек кездеседі. Жазушы
Ғалым Ахмедов Кенжеғали Ғабдуллинді ... ... ... деп ... ... ... [39]. ... Кенжеғали Ғабдуллин Ақтөбе
округтық "Кедей "газетінде, кейінірек ... ... ... ... ... Сол ... 1917 жылы "Алаш" газетінің жаңа редакторы
Түзел Жанабаев, 1918 жылы ... ... ... ... шығарған Жанұзақ
Жәнібеков, 1919 жылы "Сарыарқа" газетінің редакторы болған Шынжы Керейбаев
туралы білетініміз шамалы.
Кеңес дәуірінде ана тілімізде түңғыш ... ... ... ... 1922 ж. ...... ... майталмандарының ғажайып
мектебі" (М.Қ. Қозыбаев) болды. Академик М.Қ. ... ... ... кейін "Ауыл коммунисі" мен ... ... ... тарихи принципті жоғары үстаған, аты "қызыл" болғанымен әсіре қызыл
тапшылдыққа ілеспеген басылым ... ... атап ... [40]. ... ... ... Сәкен Сейфуллин, Мүхтар Әуезов, Еркеғали
Алдоңғаров, Смағүл Сәдуақасов, Бейімбет Майлин, Сәбит Мұқанов, ... ... ... ... ... ... ... көрнекті өкілдері түрды.
Жиырмасыншы жылдардағы қазақ баспасөзінің тарихында "Ақжол" ... ... рөл ... Бүл — осы ... төңірегіне Алаш қозғалысының
жетекші қайраткерлерінің шоғырлануының ... ... еді. ... ... болып танылған зиялылары және олардың ізбасарлары —
болашақта үздік шығармашылығымен әлі ... жас ... ... ... ... Мұхтар Әуезов, Қошке Кемеңгеров т.б.) газеттің
бағыт - бағдарын түзулеп, ұлтжандылық сипат ... ... ... жақын
етті. "Ақжолдың " редакторлары мен белсенді авторлары ... ... - 1938), ... ... (1883 - 1939), Міржақып Дулатов (1885 ... ... ... (1889 - 1931), ... Төреқүлов (1892 - 1937),
Бакытжан ... (1892 -1937), ... ... (1893 - 1938), ... (1893 - 1958), Есім ... ... Иса ... (1894 -
1967), Ілияс Жансүгіров (1894 - 1938), Сұлтанбек Қожанов (1894 - 1938),
Телжан Шонанов (1894 - 1938), ... ... (1896 - 1938), ... (1896 -1938), ... Басымов (1896-1938), Мұхтар Әуезов (1897 -
1961), Абдолла Байтасов (1901 —ө. ж. б.), С. ... (т. ө. ж. ... ... (1938 ж. қаза ... ... ... (1904-1993),
Мұстафа Қайыпназаров (1904 -1938), Әуелбек Қоңыратбаев(1905 - 1986) және
т.б. зиялылар газетті Казақстанның оңтүстігіндегі елдің "көзі, ... ... ... Байтұрсынов) етуге көп күш салды.
"Ақжолдың" ұлттық мазмұн - сипаттағы бұқаралық басылым болуы коммунистік
басшылықтың ... ... Оның ... ... ... ... ... Орталық Комитетінің Бас хатшысы И.В. Сталиннің өзі "Ақжолдың"
жүмысына араласып, партияда жоқ ... тез ... ... ... ... ... ... редакция мүшелері газет
жүмысынан аласталды. "Ақжол" БК(б)П Сырдария ... ... ... жылы 21 ... ... ... ... секретариаты "Ақжол" газетін
"Еңбекші қазақ" газетіне қосу туралы шешім қабылдап, бұл шешімді іске асыру
үшін Қазақөлкекомының баспасөз ... ... ... жол ... жіберді [41].
Ескі оқығандар қазақтың публицистикасын (көсемсөзін) ... ... ... ... үлес қосты. Мұхаметжан Сералин, Сұлтанмахмұт
Торайғыров, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Көлбай
Төгісов, Сәбит Дөнентаев, А.Қүлжанова сынды ... ... ... ... ... кезенде өнімді еңбек етіп, осы жанрдың негізін
қалаған еді. Жаңа заманда көсемсөздің қоғамдық мәні күрт ... ... ... ... ... кейінгі кезде ғана түсіне бастаған қаламгеріміз — ... ... Жаңа ... ғана жарық көрген оның шығармашылық
мұрасы Қошкеннің зиялы ... ... ... ... бірі ... ... жеткізеді. Ол — Қазан төңкерісіне
дейін калыптасқан дүниетанымын, ой ... ... ... айырбастамай дүниеден өткен калам гер. "Ел окуға ынталы"
атты публицистік мақаласында Қошке Кемеңгеров ... ... ... ... ... ... дәулеті болмаса да, талабы зор. ... ... көп ... игі еді!" [42] деп ... ... Кемеңгеров қазақ балаларын
жазда оқыту ыңғайлы, ал қыста мүғалімдердің білімін толықтыру керек ... "Жол ... ... ... оқығандары ауыл бұқарасын тазалыққа
үйретсе, үғындырып, үлгі көрсетсе "дүниеде қазақтан (дені) сау ... ... ... ... ... үшін ... ... еліктеу емес, ұлттық
ерекшеліктеріміздің мейлінше ескерілуі шарт: "Қашанда ... жат ... ... ... ... ... бойына шақтап, өміріне
үйлестіру керек"; "Күй тартатын кәрі шалдар. Бұлардың көзі , жоғалса, ... ... ... ... ... алу үшін губерниялық оку
бөлімі қам қылса жарар еді"; "Балық басынан ... ... ... ... басшыларға байланысты, олар түзелмей ел түзелмейді. "Ру таласын
кеңсе қызметкерлері қолданса, ру, ... ... ... ... ... мүлде,
әуейіленіп кетеді" [43] деген сынды оқшау ... көп ... ... ... оку орындарында, мекемелерде қолжазба журнал мен
қабырға газеттерін ... ... кең өріс ... Бүл ... ... жастарды қаламгерлік шығармашылыққа баулудың бір жолы еді. ... ... ... атты ... ... Майлин, Жиенғали Тілепбергенов) алғашқы саны ... ... ... ... ал ... саны 1918 жылдың ақпанында жарық
көрген еді. 1917 — 18 ... ... ... үйымы "Балапан" атты әдеби
қолжазба журналын шығарды. Журналдың редакторы Қошке Кемеңгеров басылым
бетіне әдебиетке кұмар ... ... ... ... ... Біздің
ойымызша, "Балапан" журналында Мағжан Жұмабаев,СәкенСейфуллин,Смағүл
Садуақасов, ... ... ... ... шығармалары болуға
тиісті. 1924жылы ... ... ... ...... ... ... "Қызыл суаат" ("суаат" — қырғыз
сөзі ... ... атты ... ... ... ... 1928 жылы ... окушылары "Екпін" атты қолжазба журналын ш ыға ... - ... ... ... ... шығармашылық интеллигенция
қатарында 1916 жылғы ұлт ... ... ... болғандығын айрықша
атап өтуге тиіспіз. Бұл орайда ең алдымен Амангелді Имановтың сарбаздары
болған, әрі ақын, әрі батыр ... ... ... Омар ... Сәт ... (1895-1963) есімдерін атауға тиістіміз. Есімі
елеусіздеу қалған Күдері Жолдыбайүлының жарық көрмеген шығармалары ҚР ҮҒА-
ның ... ... ... әдебиет және өнер институтының сирек кездесетін
қолжазбалар қорында (№349 папка) сақтаулы түр. ... ... ... ... жарық көрмеуінің себебі — шынайы халық
ақынының шығармаларында таптық идеологияның нышанының да ... ... ол ... қазақтың ұлттық бірлігі мен ... ... ... ... ... Жанкелдіүлына" атты толғаулары).
Омар Шипин көптеген шығармалары кітап болып шығып, өз ... ең ... ... бірі ... көтерілсе, Сәт Есенбаевтың ... ... ... ... ... Б. Жиырмасыншы ғасыр
басындағы ... А.: ... 1993. ... ... ... тарихы" окулығында (А.: Санат, 1994. 301-6.) "Еспенбетов"
дейді) ... ... жеке ... ғана ... қалың
жұртшылыққа белгісіз болып келді. Күдері Жолдыбайүлы, Сәт Есенбаевтың
үлгілері халыққа ... ... ... ... ... ... бірдей қолдауына ие бола алмағандығын айқын көрсетеді.
Қызылдардың қолынан қаза тапқан (1860 - 1930) ... ... иесі ... ... салдық құрып, туған жұртына өлеңі мен әнін бірдей жайған,
алғашында "Гәкку" әнімен әнші атағы шыққан өнерпаз еді. Ол ... ... ... де өз жанынан шығарып айтудың майталман шебері болды. 40-қа жуық
тамаша әндерін мүра етіп ... ... ... ... ... А.Затаевич, Сәбит Мұқанов, Сәкен Сейфуллин, Ахмет Жұбанов,
Есмағамбет Ысмайылов, ... ... ... ... ... өнертанушы замандастарымызға дейін зерттеліп келгенімен әлі де анық-
қанығына жетпеген мәселелер баршылық көркем сөз бен ... ... ... Ыбырай жас өнершілердің үлкен тобына ұстаз болды. Оның туған жиені
әрі шәкірті Тайжан Қалмағамбетов (1878-1938) те сал-серілер дәстүрін ... ақын әрі ... ... Тайжан Қалмағамбетовтың ерен өнерін
мойындаған Қазақстан өкіметі 1934 жылдың маусымында оған Жамбыл Жабаев пен
Шығыс ... ... ... ... ... Ержановпен бірге
дербес зейнетақы белгіледі [44]. Естай ... ... ... ... ... ... деп те, зор әнші-композитор ретінде музыка
өнерінің аса ірі ... деп те ... ... ... "Қорланнан" басқа
ештеңе шығармаған жағдайда да осы жалғыз өлең оның ... ... ... сақтаған болар еді. Біздіңше, Естайдың есімін ... ... ... орны бір ... те, оның қалған шығармалары бір
төбе болып ... ... ән ... ... сұлу әрі әсерлі туынды
сирек кездеседі. 30-шы жылдардың өзінде "Қорлан" әні ... ... ... "Ер ... ... ... Қасым
Аманжолов 1939 жылы "Қорлығайын" атты драмалық ... ... ... ... осы ... тақырыпқа арналған "Естай-Қорлан" атты поэма
жазып шығарды.
1921 жылы 1 ақпанда ... ... ... бірі Мәди ... ... ... қолынан қаза тапты. Өліміне қызылдар себеп
болғандықтан ол туралы жазылмай келді. Мәди өмір бойы өз қандастарының да,
отаршылдардың да ... көп ... сот пен ... ... мол ... ... өкілі. Бостандық үшін алысу, ел мүддесін қорғау
- Мәди ... ... ... ... Ақын ... Ләмбекүлы Мәдидің
жастайынан өзінің жездесі Абайдың шығармаларын жаттап өскендігін, ұлы
ойшылдың өсиеттерін орындауға, ... ... ... ұмтылып өткендігін
жазды [45]. Бұл туралы Әлжаппар Әбішев "Найзағай", ... ... ... ... ... атты ... кітабында (1973)
бірталай жазды. Түрмеде жазылғанымен ... ... ... әні
туралы Ахмет Жұбанов: "қазақ әндерінің шедеврлерінің бірі болып тарихта
қалады. Дүрысында Мәдидің атын ... да осы ән" [46] деп ... ... ... рет 1937 ж. 15 ... ... ... "Ер
Тарғын" операсындағы Тарғынның (Қүрманбек Жандарбеков) ариясы болып
орындалады. Ал ... әні "Қыз ... ... ... ариясы ретінде одан бұрын, 1934 жылдың қарашасынан ... ... ... ... ... ... Мәдидің
"Қарқаралы", "Мәди", "Үшқара" сынды әндері — халқымыздың күні бүгінге дейін
сүйіп тыңдайтын музыкалық шығармалары болып табылады.
Кеңес заманының ... ... ... ... білім алып
үлгерген бірталай қазақ әйелдері қоғамдық және ... ... ... ... (1888 - 1934) ... қазақ әйелдерінен шыққан
алғашқы қалам кайраткері, көсемсөзші ... ... ... Ол ... ... интеллигенцияның түңғыш әйел өкілі болды. "Қазақ"
газетінің ... ... ... ... ... ... көп ... танымал болды. Біздің аңғарғанымыз, дәл Нәзипадай замандастарының
ілтипат-қүрметіне ие ... өзге әйел - ... табу ... Сондықтан да
Нәзипа Қүлжанованың есімі қазақтьщ "Әйелдер қозғалысы" деп ... ... ... бастаушысы ретінде бірінші болып аталуы керек.
Нәзипа Құлжанованың шығармашылық туындылары оның ... ... ... сөз зергері, қазақ әйелінің жағдайын жетік білетін зерделі публицист
болғандығын айқын көрсетеді. Орынбор гимназиясын ғана бітірген (1904) ол
өзінің ... ... ... тұрмыс, халық педагогикасы, тіпті
медицина ғылымымен шектесетін ... ... ... бір ... оның ... арналған ағартушылық сипаттағы мақалалары айғақ
бола алады. Әр түрлі тақырыпта жазылған туындылары жүйеленіп-жиналатын
болса, ... ... ... ... зор ... томдық
шығармалар жинағы болып шығар еді. Нәзипа Құлжанова ... ... ... ... де өзінің білім-кабілетінің арқасында РК(б)П Қазақ
обкомының ... ... ... ... ... ... болды (1922-
1925) [47]. Зерттеушілер Темірбек ... ... ... ... нәр алып өскен Нәзипаның ұлы ақын өсиеттерін мұрат тұтып,
Абайды байшыл, феодалдық заман ақыны деп ... ... ... де, Абай
мұрасына адалдығын сақтап, өмір бойы насихаттап ... ... ... Қожекеевтің "Сара сөздің сардарлары" атты жинағында шығармашылығы
зерттелген 12 ... ... ... әйел ... ... саласындағы еңбегі жазылған. Автор ... Ж. ... ... ... ... ... ... Дәриға Ермековаларға жасаған қолдау-көмегін ашып көрсеткен. Нәзипа
Қүлжанованың қазақ әйелдері арасынан шыққан тау-кен ісі саласындағы түңғыш
ғылым докторы, ... ... ... ... ... Жамал
Қаңлыбаеваның (1923-1974) әкесі Мұсағалиді оқытқандығы жөнінде деректер
бар. Нәзипа Қүлжанованы "Әйел теңдігінің ең ... ... деп ... ... ... ... оның ... өз зерттеушісін күтуде
екендігін жазды [49]. Ескі оқығандардың арасында жоғарғы оку орнын бітірген
тұңғыш қазақ қызы, қазақ әйелдері ... ... ... дәрігер Гүлсім
Аспандиярованың (Санжар Аспандияровтың анасы) есімі аталуға ... ... (1880 - 1941) 1908 жылы ... әйелдер медицина
институтын бітіріп, өмір бойы дәрігер мамандарын оқытып, ... ... ... ... бірі ... ... (1893 ... Орта Азия ... ... ... медицина
факультетін үздік бітіріп (1921), ... адал ... ... үлгісін
көрсетті. ТүркАКСР Халком Кеңесі университетті бітірген алғашқы Шығыс қызы
ретіңде Аққағаз Досжанова атындағы ... ... ... ... жанашыр қайраткер қызы ретінде ерте танылды. ... ... ... дерек "Айқап" журналында (1913) кездеседі [50]. Онда Орынбор
гимназиясын бітірген жас талапкер Акқағаз Досжанқызының ... ... ... түсуге шыққандығы хабарланады 1917 жылғы сәуірде болып өткен
Торғай облыстық ... ... ... ... ... ... (Мөскеу, 1-11 мамыр) делегат етіп сайлады [51]. 1917 жылы ... ... ... ... ... өте ... кездесетін құбылыс еді
Сондықтан Аққағаз Досжанованың қазақ әйелдерінен шыққан тұңғыш ... бірі ... атап ... ... жылы ... өте ауыр ... түскен Жетісу қазақ,қырғыздарына көмек жинауды
үйымдастырып, жинаған қаржысын жылу ... ... ... ... ... халқының азаттық күресінің жетекшісі Ахмет Заки ... ... ... деп ... ... ... арасынан шыққан тамаша
әйелдер қатарында болды", 1917 ... ... ... ... 12 ... ... Мұсылман Шуросына (Кеңесіне) қазақтардың өкілі болып Жаһанша
Досмұхамедұлы, Уәлитхан Танашев және Аққағаз Досжанованың ... ... [52]. Айта кету ... осы ... ... ... ... ғана "қазақтың, білімді оқыған ақын қызы" делінген өнерлі, қайсар қыз
туралы сүйсіне ... ... бұл ... өте ... шытырман
оқиғаларға толы барлаушылық қызметі туралы роман жазуға ... еді ... қыз ... ... сеніміне кіріп, Мәскеудегі жағдай жөнінде
құнды ақпарат жинайды, екінші жағынан Бөкей ордасы, Теке ... ... ... Хиуа мен ... ... ... ... отырған
[53]. Кейбір жанама деректер ... ... ... бұл ... кім ... біз де әзірше айқындап атай
алмадық.
1915 жылы Сәбит Дөнентаевтың ... ... ... өз ... ... ... ... меценаттық рөл атқарды. Бүл туралы "Айқап"
та, "Қазақ" газеті де жазды [54]. "Уақ-түйек" ... ... ... ... ... ... ... Ақын Сәду Машақовтың ... ... ... ... ... Қасым қожаның медресесіне
окуға түсуіне себепкер де болған кісі [55]. Сәнияның азаматтық ісі жөнінде
1931 жылы ... ... та ... ... [56]. Қазақтың баспа кітабының
тарихын зерттеген Әбіш Жиреншин: "Керекулік Сәния Қасымқожақызы Ертісбаева
- қазақтан тұңғыш ... ... ... қыз" [57] деп ... еді.
Омбыдағы "Бірліктің" белсендісі, "Жас азамат" ... ... ... мүшесі (1918 ж. мамыр) болып сайланған ... ... да ... ... ... ... ... түлға. Ақын
Дихан Әбілев қазақгың абзал қызы ... ... ... ... бала оқытып, кешке Сұлтанмахмұт
Торайғыровтың өлеңдерін ... етіп ... ... ... ... қызмет етіп жүрген"асыл жары болғандығы туралы ... ... осы ... ... ... ... ... біле
бермейтін өмір дерегін жариялағанда [59], ... ... ... оны ... ... ... ... тағдырдың көмескі
жақтарына сәуле түсіретін естелік" [60] деп бағалады.
Ұлттық журналистика тарихында есімі ардақталуға лайықты ... ... ... Ол — ... ... ... ... казақ әйелі. "Алаш"
газетінің (1916-1917) өз қаражатына шығарушы әрі редакторы Мәриям Тоғысова
туралы үзік-үзік деректер кездескенімен, оның ... мен ... ... ... ... ... жоқ. Оның ... оку
орындарында оқығаны да белгісіз. Алайда, Мәриям Төгісованың өзінің ері
Көлбай Төгісовпен ... ... мен ... көп ... ... ... қатарынан орын алатындығы анық. "Қазақ" газетімен
тайсалмай бәсекеге түскен жаңа ... жұрт ... ... ... Мәриям Төгісованың ұйымдастырушылық қызметімен ... ... ... ... ... ... ... көтеретін
мақалалары да себепші болды. Ол "Алаш" газетінде ... ... ... ... шығармалардың көптеп басылуына түрткі
жасады. Осыған орай айтатынымыз: әр ... ... ... газетінің
тігінділері мен жеке сандарын ғылыми - жүйелі сарапқа салу — қазақтың
шығармашылық интеллигенция ... тың ... ... ... ... бұл ... ... Мәриям Төгісованың үлттық
баспасөз тарихындағы алғашқы әйел -редактор ретіндегі біздің пайымдауымызды
расталатынына үміт б а ... ... өз ... ... ... ... ... тұлға -
Алма Оразбаева (1898 - қайтыс ... жылы ... Алма ... ... қоғамдық өмірге, және шығармашылық қызметке араласқан
қазақгың кайраткер ... ... ... ... ... ... ... есімі әйелдер қозғалысы шежіресінде жиырмасыншы - отыаыншы жылдары
өмір сүрген әйелдер ұрпағының жалынды жетекшісі ретінде мәңгі қалды. ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен
бірге әйелдер арасынан суырылып шыққан алғашқы ... ... де ... ... өз ... алып ... табиғи ақылы мен кайсарлығы. Ол
қазақ қызының тар қапас ... ... ... ... ... ... Алма Оразбаеваның білім алу жолында қандай ... тура ... ... ... Сейітқазиева мұрағаттық деректер
негізінде жазған еді [38]. Алма Оразбаева бостандыққа ... ... ... ... ... алдынан кездесетін көптеген ... аман ... 1916 жылы ... үш ... ... ... бастауыш мектебінің мүғалімі мамандығына ие ... ... де, ... ... ... ... да мүғалімдік дәрежеге
жеткен казақ қыздары санаулы ғана еді. 1919 жылы Алма Оразбаева Мәскеудегі
Я.Свердлов атындағы Коммунистік университеттің ... ... ... - 1926 жылдары БК (б)П ОК жанындағы марксизм - ленинизм ... ... ... оның ... ... ... революционер қызы
ретінде асыра дәріптелді. Сөйткен Кеңес өкіметі Алма Оразбаеваның өмірінің
соңғы жылдарының елеусіз әрі ... ... ... танытып, қашан
қайтыс болып, зиратының қай түпкірде қалғандығын ешкім ... ... Өз ... өзі ... әділетсіз тоталитарлық жүйе
түсында бүл трагедия туралы ешікім жұмған аузын аша ал м а ... ... ... ... ... ... ... кезінен
(1921) бастап, 1925 жылға дейін басқарды. Ол осы ... ... ... ... ... және шаруа әйелдермен жұмыс
істеу I бөлімдері (работниц и ... ... деп ... ... көп ... Мұндай арнаулы бөлім 1923 жылы
13 желтоқсанда Қазақ АКСР-і ... ... ... ... да ... ... ... әйелдерінің тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия" ... ...... Мендешев). Бұл комиссияға Денсаулық қорғау,
Халық ағарту халық комиссариаттары сынды ... 9 ... ... кіргізілді.
Алма Оразбаеваның 1925 жылы 21 сәуірде РК(б)П ... ... ... ... ... жазған қатынас кағазға қазақтың оқыған
қыздары ... ... ... ... ... ... басшылығының
қазақ әйелдері арасындағы нақты жұмысы 1925 жылдан жүргізіле бастады, оған
дейін, ... ... бұл ... ... әйел ... ... ... қиыншылықтармен, баяу жүргізілді. 1925 жылдың сәуірінде
республикадағы әйелдер арасындағы жұмыс бөлімдерінде (женотделдерде)
қазақтың ... жеті ... ... ... Осы ... өлкелік
әйелдер курсында жеті қазақ қыздары қоғамдық қызметке даярланды. Ал ... ... ... ... ... 700-ге жуық ... ... [39].
Қазақ аруларының ортасынан шыққан алғашқы профессионал артисі — әнші
Майра Уәлиқызы (1896-1929) болғандығын айтуға тиіспіз. Әйел заты ... ... ... ... ... ауылдан аттап баспайтын кезде ол
құстай үшып, қалалар мен ауылдарды еркін аралады, тамаша өнерін ... ... ... ... ... етті, белсене насихаттады. Халық
әндерімен бірге өзі ... ... ... ел ... ... ... ... әйелінің емін-еркін жүріп-тұруына әлі ... ... ... ... да ... айтуға тиіспіз.
Майра Уәлиқызымен кездесіп, оның әндерін жазып алған А.В.Затаевич
Майранікіндей шабытты, батылдық пен ... ... ... атап ... [40]. ... өнері мен музыкатану саласындағы әзірше
жалғыз академигіміз ... ... ... ... ...... шығармашылығы баяндалған 24 әнші, ... ... ... ... ... ғана келтіреді. Ахмет Жұбанов ... ... шыңы ...... ... ... әні.., әншінің өз
қолымен калап кеткен ... ... ... [41] деп ... ... ... ... жылы ҚСЭ-да (7-т., 388-6.) 1926 жыл деп
көрсетілген. Біздіңше Майра Уәлиқызын жақсы ... ... ... пен жазушы
Сапарғали Бегалиннің [42] 1929 жыл деп көрсеткені шындыққа жарасады.
Шығармашылық интеллигенцияның қазақ ... ... ... ең ... бірі — ақын ... ... ... жалғандағы өнер, ғылым" деп мәдениет биігіне талпынған, ... ... ... ... ... Отан ... ... ізін қалдырып үлгерді. 15
жасында тоқалдыққа берілген ... ... ... ерте ... ... ... жыл ғана ... өзінің ерен талантымен елді
тамсандырып, жарқ етіп жанып-сөнген таңғы шолпан жұлдызындай әсер қалдырды.
Феномен десе дегендей еді. ... ақын ... ... да көп ... ... ... Иманбайқызының поэзиясы жеке-дараланып шықты.
(Сарыарқа қыздарын өнер-білімге ... ... ... ... ... өте үлкен болды. Оның өз басының үлгісі, жүректен шыққан
жалынды сөздері ... ... ... ... үгіт-
насихатынан әлде-қайда күшті ықпал етті.
Аяулы ақын қыз туралы жаңа деректер іздей жүріп, бұрын ... ... ... ... тап ... Шолпан Иманбайқызының 1924-1925
жылдары Орынбордағы Нағима Арықова басқарған Өлкелік әйелдер ... ... Осы курс ... әр ... ... жазба жүмыстарының
ішінен Шолпан Иманбайқызының өз қолымен жазған (араб ... ... ... туралы" деген жұмысы кездесті. Қағаз беті ақынның өте сезімтал
жаны, балаға тән тазалығы, ой ... ... ... ... ... 1931 жылы Мұстафа Шоқайдың Шолпан Иманбайқызының
есімін Ахмет Байтұрсыновпен қатар атап, бұл екеуін "ұлттық" әдебиетіміздің
ең үздік түлғалары" [43] деп ... ... ғана ... ... ... ... жоғарыда аталған курста оқыған қыздардың тағдыры арнайы ... е ... ... ... ... ... ... төңкерісі бұрынғы ұлттық интеллигенцияны жоққа шығарып, ... ... ... интеллигенция құруды міндет етіп қойып, осы
мақсатқа жету жолындағы қауырт ... ... ... ... бірен-сараны ғана Қазан революциясын құп көріп, негізгі
бөлігі бұл төңкерісті қазақ халқына сырттан ... ... деп ... ... ... шығармашылық интеллигенциясының басым
көпшілігі ұлттық-демократиялық ... ... ... ... олар
өз дүниетанымын бірден өзгерте алмады. Сондықтан 1917, 1918 жылдар ... 1925 жылы да ... деп ... ... ... ақын-жазушылары
әлі қалыптасып үлгермеген еді. Бұл кезеңде кеңестік ұлттық интеллигенцияның
қалыптасуына қажетті қоғамдық ... ж а ... ... ... республикалық газет — 1919 жылдың 17-ші желтоқсанында 1-ші саны
жарық ... ... ... ... Қазақ баспасөзінің қарашаңырағы бүгінгі
"Егемен Казақстан" өзінің тарихын осы "Ұшқыннан" ... 1920 жылы ... ... газет "Еңбек туы", 1921 жылы 7 қарашада "Еңбекшіл қазақ"
атымен шықгы. Ерекше атап ... ... ...... ... ... туралы нақтылы деректердің тапшылығы. Газеттің 1919-1922
жылдары редакторлары мен шығарушылары жайында баспасөз ... ...... ... ... ... ... Қожакеев, Сағымбай
Қозыбаев, Жарқынбек Бекболатов, т.б. әркім әр түрлі жазып жүр.
Соңғы уақытқа дейін "Ұшқынды" кім ... ... ... Сафиев бастаған редакциялық алқа (мүшелері Мерғали Ешмүхамбетов
пен Әміржан Қаратаев)" деп жауап беріліп келді. ... ... ... ... "Ана ... 1992, ... "Ұшқынның" алғашқы редакторы —
1938 жылы саяси қуғында қаза тапқан Халел ... ... ... ...... ... 1922 ... дейінгі редакторлары
немесе редакциялық алқасының мүшелері ... ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин, Амаңғали Сегізбаев, Сәбит
Мұқановтардың есімдері аталады. Дерек көздері нақты көрсетілмегендіктен ... ... ... ... кім ... ... уақыт
қатысқандығын тексеріп-анықтау қиын. Бұл мағлұматтар газеттің толық ... ... ... ... ... қүжаттарда келтірілген мәліметтері де тексеруді кажет етеді.
Біздіңше, Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты қорында ... екі ... 1921 және 1922 ... газет редакциясының құрамын
анықтауға көмектеседі.
1921. жылы 22 қазан күні ... ... ... ... жағдайдың қиындығынан шықпай тоқтап қалған "Еңбек туы"
газетінің орнына "Еңбекшіл қазақ" атты газет шығарылсын, оның редакция
алқасына ... ... ... ... ... ... ... Телжанов енгізілсін деген қаулы қабылдады.
Көрсетілген ... ... бес ... тек ... ғана (Еркеғали
Алдоңғаров пен Әбдірахман Байділдин) өмірбаянында расталады. 1926 жылдың 4
наурызында БК(б)П ... ... ... ... ... ... Байділдин жазған ... ... ... ... ... 1921 жылдың 7 қарашасы мен
1922 жылдың тамызына дейін төрт адамнан түратын — Мұхтар Әуезов,
Абдолла Асылбеков, ... ... және ... — редакциялық алқасының шығарғандығы,1922 жылдың тамыз айында
газеттің жауапты редакторы болып Сәкен Сейфуллиннің тағайындалғаны
айтылады. Бұл ... ... ... ... ... алқа түріндегі ұжымдық басқару газет өміріндегі жеке
тұлғалардың атқарған ... ... ... пікір тудырса,Сәкен
Сейфуллиннен бастап (1922-1924) газетті ... ... ... Жолдыбаев (1924-1925), ... ... ... ... ... (1926), Ораз Жандасов
(1926), Ораз Исаев (1926), Ғаббас Тоғжанов (1926-1932), Әйтіке Мусин
(1932-1934), Ғабит Мүсірепов ... ... ... ... Сақтаған Бәйішевтердің (1936-1941) газеттің жауапты
редакторы болған күні мен айына ... ... ... және ... ... ... 17 қаңтарында РК(б)П Қазақ обкомының басшы қызметкері
Әбдірахман Байділдин Молдағали ... ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллиннің ... ... ... ... ... ... атқаруды жүктеді. Сол жылғы ... ... ... ... ... Молдағали Жолдыбаевты "Еңбекшіл
қазақтың" редакторы, ал ... ... пен ... ... редакдия
алқасының мүшесі етіп бекітті. 1925 жылы 7 ... ... ... ... ... бюросының шешімімен "Еңбекшіл қазақ" газетінің
редакциясына кызметке ... ... ... ... ... ... 1922 жылы 23 ақпанда өз
қолымен толтырған анкетасында Семейде ... ... және ... ... ... Осы ... байланысты мұрағаттарда табылған
құжаттар белгілі каламгердің ... ... ... ... түсуге
мүмкіндік береді. Шәймерден Тоқжігітов 1924 - 1925 жылдары ... ... ... ... ... әрі ... ... газетінің
редакторы қызметін атқарды. Казкрайкомның тапсырмасымен 1924 ... ... ... тілі" . газетінің қызметін арнайы тексерген Сәкен
Сейфуллин газетінің саяси бағыты ... ... ... бері түзелді, оған дейін бүл газеттің таптық түғыры айқын болмай
келген еді, газеттің дұрыс жолға қойылуына ... ... ... ... Әбілқайыр Досов жолдастың ... ... ... бақылауға алуының үлкен ықпалы болды деп жазды . ... ... ... ... оң ... берген Әбілқайыр Досовтың (1899
-1938) ұлттық баспасөз ісінің дамуына қосқан ... ... ... ... ... бірталай кездеседі. 1920ж. ол
Омбыда шыққан "Кедей сөзі" газетінің редакторы да болды. 1925 ... ... ... мәжілісінде ол калың ауыл бұқарасына арналған
журнал ... ... ... Губерния басшылығын құптатып, қажетті
қаражат көздерін тауып, журналдың ... ... ... ... ... ... Тоқжігітов, мүшелері — губерниялық халық ағарту
бөлімінің меңгерушісі Сейдалин және каламгер Жантілеуов Қали бекітілді.
Абайдың оншақты ... ... ... "Таң" ... осылай дүниеге
келген еді. БК(б)П Қазақ өлкекомының бюросы 1925 жылы 20 сәуірде ... ... ... ... редакторы етіп жіберу туралы
шешім қабылдады. Шәймерден Тоқжігітов Семейден ... соң ... ... қала алмады. БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бюросы 1925 жылы ... ... ... ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі
Н.И.Ежовтың (1936 -1938жылдары КСРО ішкі ... ... ... ... Таң" ... ... публицистикасының (көсемсөзінің) өсіп-дамуы журналистиканың
қалыптасуымен тығыз ... ... ... ... ... ... ... публицистикалық кітап деп Абдолла Асылбековтың "Біздің де
күніміз туды" (Орынбор, 1921) ... ... ... ... ізін ала ... Сейфуллин, Сәбит Мүқанов, Ерғали Алдоңғаров,
Әбдірахман Айсарин, Молдағали ... ... ... ... Сара ... ... Тоқжігітов, Хамза Жүсіпбеков сынды
публицистер шықты. Жергілікті және ... ... ... ... ... ... ... қазақ публицистерінің қатары жыл
өткен сайын арта түсті.
Жиырмасыншы ... ... ... Ұлы Отан ... ... жылдар
қазақ журналистерінің сан және сапа жағынан қарыштап ... ... ... ... ... ... ... ұлтжанды басылымдарды шығарған алғашқы
журналшылдар Қазан төңкерісінен кейін жаңа ... ... ... ... жас ұрпағын әдеби шеберлікке баулыды. Олардың адал
еңбегінің арқасында мерзімді баспасөздің ел өмірінде алатын орны өзгерді.
Қазақ тілінде "журналист" ... сөз әлі ... ... ... ... "жазушы" делінді. "Тілші" деген термин қазақ тілінде
жиырмасыншы жылдары қолданысқа еніп, бас кезінде "жазушы" ... ... ... ... ... екі түрлі, — деп жазды Сәбит Дөнентаев, —
бірі — әрі окулы, әрі газет-журнадың мәнісін білетін адамдар; ... ... ашық ... жазу ... ел кісілері. Әуелдегілерге біз жаз, жазба деп
еш нәрсе айта ... ... олар қолы ... жазғысы келсе, біз айтпай-
ақ жазар. ... біз салғанда қолқаны елдегі жазу танитын ақсақалдар, жастарға
саламыз". [45] деп елдегі оқығандарды, ауылдағы ... ... ... ... жүмысына үн қосуға шақырды. "Жазушы", "тілші" ... ... ... және "журналшы" (қазір "Ана тілі" газеті "журналист" деген
сөздің қазақша баламасы ретінде қолданады) сөздері де пайдаланылады.
Арнаулы оқу орындары жоқ ... ... ... ... ... ... ... жариялау — қазақ журналистерінің
қалыптасуының басты жолы болды. Дарынды әрі ... ... ... ... ... ... ... айналды. Ұлттық
журналистер БАҚ құралдарының төрт - бес түрінде өсіп ... ... ... ... ... ... ... яғни. республикалық басылымдарда; салалық
("Ауыл тілі",Наркомземнің" Колхоз",Түрксібтің "Теміржолшы"
газеттері, т.б.)БАҚ құралдарында; мекемелер мен оқу
орындарының қабырға газеттері мен қолжазба журналдарында;
радиожурналистика (жергілікті және ... ... ... істеу арқылы).
Соғысқа дейінгі жылдар үлттық баспасөздің қаулап өскен ... ... - 1919 ... қазақ журналистері "Сарыарқа" (Семей, 1917 - 1919),.—
редакторлары: X. Ғаббасүлы, Имам Әлімбекүлы, Райымжан Мәрсекүлы; "Тіршілік"
(Ақмола, 1917-1918), шығарушылары: Рақымжан ... ... ... ... ... Серікбаев; "Ұран" (Орда, 1917-1918) — Ғ.
Мүсағалиев, "Бірлік туы" ... ...... Шоқай, Сүлтанбек
Қожанов, Кайретдин Болғанбаев; "Жас азамат" (Омбы, Қызылжар, ... ... ... Біләл Малдыбайүлы, т.б.; "Абай" журналы (Семей, 1918) —
Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов; "Дұрыстық жолы" ... 1919) ... ... ... ... үні; ... (Орынбор, 1919-1920)
— Қазақ ревкомының үні сияқты, т.б. ... ... ... ... ... ... көп ... пайда болды: "Ақжол" (Ташкент,
1920-1925) - Сұлтанбек Қожанов, Міржақып Дулатов, Ғазымбек ... ... ... туы" (Қызылжар, 1921-1928) — Сабыр Айтқожин, Әбдірахман
Айсарин, ... ... ... Дәулетбаев, Сәбит Мүқанов, т.б.; "Жас Алаш"
(Ташкент, 1921-1922) - Ғани Мүратбаев, Ілияс Жансүтіров, Сара ... ... 1922) — ... ... ... Алдоңғаров,
Әбдірахман Байділдин, т.б; "Жас қайрат" (Ташкент, 1922) —Ғани Мүратбаев,
Сәдуақас Баймаханов, Әуелбек Қоңыратбаев, т.б.; ... ... 1922 ... ... ... 1923 - 1924) ... ... Мұхтар Әуезов,
Мағжан Жүмабаев, Иса Тоқтыбаев, т.б.; "Темірқазық" (Мәскеу,, 1923) РКФСР
Ұлт істері халкоматының үні; "Ауыл" ... 1923) — ... ... ... т.б.; "Таң" ... 1924-1925) -Мұхтар Әуезов, Шәймерден
Тоқжігітов; "Жаңа мектеп" (Қызылорда, 1925) — ... АКСР ... ... үні, ... жылы 22 ... ... қаласында Ғани Мүратбаевтың
редакторлығымен қазақ жастарына ... ... ... — "Жас ... ... саны ... ... Алғашында Қазақстанның оңтүстігінде ғана
(Түркістан АКСР-де) тараған осы газетті шығаруға Ғани Мүратбаев, Ілияс
Жансүгіров, Сара ... ... ... "Жас ... 1922 ... тамыз айына
дейін шығып түрды. 1922 жылдың бірінші кыркүйегінен бастап "Жас ... "Жас ... ... шыға ... ... Бұл ... ... Алдоңғаров, Иса Тоқтыбаев, Өтебай Тұрманжанов болды. 1924 жылдан
бастап мЖас қайрат" ... ... ... ... ... ... ... журнал болып түрғанда да оған Ғани ... ... ... ... деп ... ... ... бірге Ташкентте шыққан жастар басылымдарына
"Ақжолдағы" зиялылардың үлкен көмегін ашып айтуымыз ... ... ... ... ... ...... газетін
(Орынбор, 1922 ж.) Ахмет Байтұрсынов, Смағүл Сәдуақасов, Ерғали Алдоңғаров,
Әбдірахман Байділдин шығарды. "Өртең" газеті екі ай ... ... ... баспасөзін ұйымдастырушылардың ең көрнектісі Ғани
Мүратбаев (1902 - 1925) ... Ғани ... аз ғана ... ... өзін
үлкен қоғам қайраткері, талантты ұйымдастырушы, дарынды ... ... ... ретінде танытып кетті. Газеттерге ... ... жаза ... Сара ... ... ... "Маған
журналистика жүмысында өз күшінді сынап көр деп кеңес берген Ғани Мұратбаев
болатын. Жастар өз ортасынан ... ... ... ... ... ол өте қыза әңгімелеуші еді. Мен оның ... ... 1922 ... ... ... ... жүмысына ауыстым. Әуелі Жетісудан
облыстық қазақ ... ... ... ал ... ... тендігі"
журналына редактор болдым" [47] деп жазды.
Тамаша ... ... ... ... бірталай қазақ
басылымдарының бастауында түрғандығы белгілі. ... бір ... ... ... 1923 жылы 17 казанда Қазақ КЖО-ның саяси-ағарту
бөлімінің алқасында Е Алдоңғаров қазақ ... ... ... ... ... ... ... "Жас қазақ" журналын шығаруға көндірді.
Журналдың 5 адамнан түратын (Еркеғали Алдоңғаров, Смағүл Сәдуақасов, ... Иса ... ... ... да осы күні ... ... журналы 1923-1925 жылдары шығып тұрды. 1924 жылдың 8 ақпанында
"Лениншіл жас" газетінің алғашқы саны жарық ... ... ... ... ... бас ... жаңа ... мақсаты: "елдегі
надан жастарды окуға шақыру" деп ... ... 1925 жылы ... "Пионер" журналының да түңғыш
редакторы болды. Осы ... ... ... ... өлеңдері жарияланды. ... ... ... ... "Еңбекші казақ" газетінің жауапты
хатшысына дейін көтерілді. Еркеғали ... жас ... ... олардың шығармашылық жағынан төселуіне үлкен қамқор бола ... ... ... ... ашқан, алғашқы сабақты берген аяулы
Еркеғали Алдоңғаров еді" деп еске алады қазақ ... ... ... ... ... Мәскеуге келіп, Бүкілодақтық Коммунистік
журналистика институтына (КИЖ) оқуға ... ... ... ... ... уақытында келіп жетпегендіктен, ұлттық баспасөзден
қол үзіп қалғандай сезінді. ... ... ... ... Ілияс
Жансүгіров БК(б)П Қазақ өлкекомының үгіт-насихат бөліміне хат ... ... ... ... ... ... мЖас кайрат" және
"Советская степь" газеттерін жіберіп тұруын сұрады (1925 жыл 28 ... ... ... Ораз ... аталған газеттердің бір
данасын КИЖ студенттері Ілияс Жансүгіров пен Ықылас Ысқақовтың ... ... ... ... ... редакцияларға нұсқау берді (1925
жылдың бесінші қарашасы) ... ... ... ... дарынның ерте байқалуы - ақындардың
шығармашылығын зерттеуден келіп шығатын зандылық деуге болады. Мүны аз ғана
ғүмыр сүрсе де ақындық, каламгерлік ... ... ... ... (1893 -1920), Бейсенғали Жәнікешев (1894 - 1921), Баймағамбет
Ізтөлин (1899 -1921), Бернияз Күлеев ... ... ... (1904
-1926), шығармашылығы растайды.
1922 жылы "Қызыл Қазақстан" ... он ... ... ... ... ... атты әңгімесі жарық көрді. Ъүл әңгіме жазушы,
журналист Елжас Бекеновтың тырнақалды туындысы еді. Аз ... ... әрі ... каламгер болып республикаға танылған Елжас Бекеновтың
өмірбаяны қызықты, ал ... ... ... ... Шығармашылық
интеллигенция өкіліне айналмастан бүрын ол Көкшетау, Қызылжар, Томск
губерниясында қара жүмысшы, 1916 жылы ... ... ... майдан
жүмысына алынғандар қатарында болды, мүғалімдік етті, Сәбит Мүқановпен
бірге Кеңес қызметіне қатысты, ... ... ... ... ... ... Орынбор рабфагінде оқыды. 1922 жылдан бастап он бес
жылдай Қазақстанның әдеби ... бір ... ... ... ... газет редакцияларында, республикалық кәсіподақ, бақылау комиссиясы
(РКИ), Қазақ АКСР-і ОАК-нің жергіліктендіру комитетінде жауапты қызметтер
атқарды. Мәскеудегі БК(б)П ... ... ... ... ... оқып ... (1931-1933). КНИИМЛ-да ғылыми қызметкер
болды. Ұлтшыл атанып ұсталар алдында 1937 жылы ... ... ... ... еді.
1923 жылы "Ақ жол" газетінде Өтебай Тұрманжановтың (1904-1978) өлеңі
тұңғыш рет жарық ... ... ... көп ... ... иесі келді. Өз
қолымен жазған өмірбаянында (1937 жылы 14 қарашасында жазылған) 1918-1920
жылдары ... ... ... 1920-1922 жылдары балалар
үйінде, одан соң Мәскеуде КУТВ-ны оқып ... ... жеті ... ... Ортаазиялық Комуниверситетінде октушы болып 1931 жылдан
бастап Алматыда Казиздатта сектор меңгерушісі әрі КазПИ-де ... ... ... 1933-1934 жылдары Балқашта "Балқаш жүмысшысы" газетінің
жауапты хатшысы, 1934-1937 жылдары ... ... және ... ... ... ... атқарғандығын атап көрсетті. Зиялылығы,
өткір қаламы мен шыққан тегі саяси ... ... ... ... ... ... алғашқы туындылары 1924 жылы жарық көрді. Ол шебер
журналист, нәзік ақын, прозаик, өткір ... ... ... әрі ... ... ... ... Бейсенбай Кенжебаев Қадыр
Тайшықовтың шығарған 3-4 ... мен ... ... келтіреді [48]. Әкесі
Баспақ бай әрі би ... ... ... 1928 жылы ... ... ... ... көп, өнімді еңбегімен көпке
белгілі болған Қадыр Тайшықов өзінің шығармашылық ... ... ... ... каламгер.
Драматургия әдеби шығармашылықтың ең күрделі түрінің бірі ... ... ең ... жазушылар, кейде ақындар. Драматургия
жанрының күрделі, қиын болатын себебі — егер ... ... ... ... ... ... әрі кеңінен
пайдаланатын болса, поэзиялық туындылар толығымен автордың ... ... ... Ал ... ... авторлар байқалмайды,
барлық тартыс кейіпкерлердің сөздері арқылы, диалогтар мен монологтардағы
адамдардың ... ... ... ... күресі арқылы жеткізіледі.
Ақын-жазушылар үшін басты сыншы — ... ... ... үшін — ... ... ... табылады. Қаламгер ойының
жемісі болып қағазға түскен драмалық шығарма жан бітіретін өнер ... ... ... ... ... - әдебиет пен өнердің ... ... пен ... ... жазушы, әдебиет пен сахнаның мол
тәрбиелік ... ... ... ... ... зиялы адам,
шығармашыл еңбекқор.
Қазақ драматургиясының негізін Көлбай Тоғысов ... ... ... ... ... ... ... төңкерісіне
дейін қалаған еді. Ал ұлттық драматургияны толыққанды ... жанр ... ... ... ... ... ... драмалық
шығармаларының жазылу уақытына қарап кеңестік дәуірдің драматургтерінің
пайда болу процессін ... ... ... ... жьілдары
драматургияға иық тіресе келген Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, Сәкен
Сейфуллин, Қошке Кемеңгеровтың есімдері аталуға тиіс. ... ... ... ... "Қанапия - Шарбану" пьесаларының 1916-
1917 жылдары жазылғандығы туралы дерек ... ... ... ... пьесасы "Еңлік-Кебекті" 1917 жылы жазды. Сәкен
Сейфуллиннің "Бақыт жолына" және ... ... ... ... 1918 жылы ... Бүл төрт ... кейінгі жазған
пьесаларымен бірге ... ... ... рөл ... ... ... өнерпаздар — ... ... ... сәулетшілердің қызметі елге ұнағанымен
билік ... ... ... ... ... ие ... Өнердің
ұлттық сипаты мен мазмұнына большевиктік шабуыл жасалды. ... ... ... ... ... ... ... кейінгі кезенде үлттық шығармашылық
интеллигенцияның құрамдас бөлігі — өнер ... сан және ... ... ... ... ... сипаттағы кауырт жүргізілген
науқандар, қызыл идеологияның қысымы — бүл кезеңді интеллигенция үшін бір
қалыпты даму ... ... Өнер ... ... олармен
бірге жалпы қазақ халқының тағдыры ауыр сынға ... ... ... ... кәсіпқой топ, маман
иелері ретінде жеке бөлініп шықса, өнерпаздар (әншілер, күйшілер,
сазгер-композиторлар, т.б.) көбінесе әуесқойлар ... ... ... бір ... ... ... игергенімен әдетте
өзінің негізгі шаруасынан қол үзбей келді.
Әнші, күйші яки сәулетші болып, маман ... ... ... ... ... иесі ... ... негізгі кәсібі — шаруашылығынан кол үзіп
өнер иесінің тұрақсыз қиын ... ... өз ... ... еді. ... мен шығармалары ел есінде қалғандардың көбі де осы
таза өнерге бет бұрған өнерпаздар еді.
Әншілік өнердің көп ғасырлық тарихы болғанымен, өнер ... ... сан ... ... осы ... болса, жиырмасыншы ғасырға дейін
әншілердің (кейде өлеңшілер іс делінеді) жеке ... топ ... ... себебі — тек қана ән айтумен айналысатын ... ... Өлең ... ... ... ... өнер ... өкілдерінің көбіне тән болды. Мысалға, Түрағұл Абайұлы (1875-
1934) әкесінің жиырмаға жуық ... ... ... ... (1912 ... Абай әндерінің сақталуына себепкер болды. Мәкен ... ... ... жазған хаты" ("Хұп білемін, ... ... ... 1939 жылы ... ... ... Борис
Ерзакович,
А. Серікбаева, Қ. Жүзбасов нотаға ... ... ... ... ... ... ... (1877-1966) есімі қазақтың кеңестік дәуірдегі ән өнерінің
іргесін қалаушылардың бірі ретінде ... ... ... ол ... ... ... дейінгі кезенде көп үлес қосып үлгерген сақа
әнші еді. ... ... ... ... мен Біржан сал, Ақан сері,
Жаяу Мұса, Жарылғапбердінің әндерін бір тындаған адам оның құдіретті ... ... еді. Ол 1932 ... бастап өмірінің аяғыйа дейін
Қарағанды радиосының солист әншісі болды. Қазақ ... баға ... ... Қали ... орындауында елуге жуық ән таспасы
сақталып калды. Қали Байжановтың ізбасар-шәкірті Жабай ... ... та 1932 ... ... өмір бойы Қарағанды радиосының әншісі ... ... ... ... ірі ... Ғаббас Айтбаевты (1882-
1929) "өте сирек кездесетін әнші-ақын" деп жоғары ... ... ... 12 әнді ... ... Романовтардың таққа отыруына 300-жылдығына орай өткізілген
өнер байқауында (1913 жылдан) бас ... ... ...... (1889 - 1923) ... еді. Содан бері ән ... ... ...... ... зерттеп, насихаттаған жазушы Айтбай
Хангелдин (1906 - 1981) ол туралы "Қараторғай" атты деректі повесть жазды
(Алматы, ... 1971). ... ... ... ... 1914 ... ... жазып алынған "Караторғай", "Ахау, Семей"
әндері — таспаға түскен алғашқы қазақ әндері саналады. ... ... ... әнді ... ... деп ... Бұл атау Шолпан
Жанболатқызының өзі шығарып, өзі орындаған "Қараторғайды" ... ... үшін ... ... ... он шақты түр-
нұсқалары, оның ішінде Ақан серінің, ... ... ... ... ... ... ... де белгілі. Ал осы Шолпан Жанболатқызының
"Қараторғайын" жоғалтпай, бүкіл қазақтың сүйіп тыңдайтын әніне ... әнші ... ... ... ... отызыншы жылдарнан бастап
қазақтар жаңа туған қыз балаларына "Жамалдай ... ... ... ... атын беру әдетке айналды. Өнертанушы З.Қоспақов пен ... ... ... "Ақбөпе" әнін (бүл әнді шығарған "Ашаның
алты салы" атанған Шу өңірінің өнерпаздарының бірі Сауытбек ... ... ... ... ... күйтабаққа жазып бізге
жеткізгендігін жоғары ... ... аса ... ... бірі Қосымжан Бабақовтың (1891-1956)
есімі көпке кеңінен белгілі болды. Ол бірталай ... ... ... шебер
композитор да болды. Ол 1930-1937 жылдары Қарағанды облрадиосының хорында,
1937-1943 жылдары Қазақ филармониясында әнші ... ... ... ... көңілінен шыққанымен, Коммунистік партия басшылығына
жақпай, еңбегі тиісті дәрежеде бағаланбады. 1930 жылы арнайы шақырумен
Қарқаралыдан Алматыға атақты әнші Куан ... ... ... де, ... әншісі болып орналасып, қазақ әнінің де, радионың да беделін
көтерді. Драма және музыка ... ... ... ... ... ... Арнаулы концерттік бригадалар құрамында республиканы
аралап, шалғай ауылдарда халық ... мен ... ... ... Оның ... ел арасына кеңінен тарап, сый-құрметке бөленді. 1939
жылы Куан Лекеровке республиканың еңбек ... ... ... берілді.
Қатарынан озып үздік шыққан, елінің сүйіспеншілігіне бөленген, Жүсіпбек
Елебеков (1904-1977) ... ... ... атанып, Қоянды жәрмеңкесінде,
Семейдің "Ес-аймақ" группасында ән салды. Каздрамтеатрда (1931 - ... ... ... ... атқара жүріп, халық әндерін,
музыкалық фольклорды, Абай әндерінен ... ... ... ... Жүсіпбек Елебеков Естайдың "Жайқоңыр" ... ... ... ... ... ... ... кем емес,
кейде тіпті ажарландырып айтатын болған [51].
Естайдың өз аузынан естіп үйренген "Наз ... мБір ... атты ... ... ... ... әнші Байғабыл Жылқыбаев (1893 -
1983) ... ... ... ... ... ... Ақан серінің "Нәзік
гүл", Майраның "Толқыма" т\б. әндерді ... ... ... Елді ... ... ... айтыскер ақын Игібай Әлібаев ауыл
мүғалімі, артисі, соғыстан кейін (1945 - 1948) Солтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ән ... ... жұлдызы Әміре Қашаубаев (1888 1934) 1925 жылы
Парижде, 1927 жылы ... ... ... ... ... ... ... Халықтың қалың ортасынан дарын қуатымен
суырылып шыққан ... ... көзі ... де, ... ... да
өкімет пен партия тарапынан тиісті дәрежеде бағаланбады. Әншінің шын өмірін
түсініп, Әміре Қашаубаевтың есімін сақтауға ... ... ... (1934 жыл 19 қараша). Оку халық коммиссары Темірбек Жүргеновтің
бастамалары қолдау ... ... ... байланысты деректер қоры
үнемі ұлғая түсуде. Бұл деректер ... ... ... ... ... ... саралап, зерттеу қажеттігін көрсетеді.
Әлихан Бөкейханүлы 1925 жылы маусымда Ахмет ... ... ... ... ... үлкен мән беріп, еуропалықтар алдында ... үшін оған ... ең ... ... ... еуропалық костюм
кигізбей ұлттық киіммен барғандығын қалайтынын білдірді [52]. Алаштың ... ... ... ... ... ... ... Әміре Қашаубаевтың бірнеше
әндерін патефон табақшаларына жаздырып алды. 1943 жылы Герман әскерінің
соғыс ... ... ... ... ... ... ... үйінде
қабырғада ілулі түрған Мұстафа Шоқай мен Әміре Қашаубаевтың бірге ... ... ... жазды [53 ]
Қазақ өнеріне Майра Уәлиқызының (1896 - 1929) келуі нағыз ... ... ... ... ... Қазақстан әнші әйелдерінің
ішіндегі ең үздігі деп білді. Ахмет Жұбанов Майра Уәлиқызы ауыр тұрмыстың
талқысына талай түссе де ... ... ер ... ғана ... ... ... ... "Телқоңыр" сынды) емін-еркін салған тамаша әнші-
ақын, композитор деп атап, "Қайраты мен өнері ... ... ... ... ... паш еткен атақты "Майра" әнін өте ... ... ... ... ... өз ... ән шығарған композитор, әрі
үйренген әнін көкейге қондыра, тыңдаушыны ... ... бір ... кісі
әнді екінші есіткенше құмартып тұратын етіп айтатын аса шебер ... ... ... Уәлиқызының үлгісі жаңашылдықты таңдаудың, өнерпаздың шын қадірін
түсініп, дұрыс бағалаудың оңай еместігін көрсетеді. ... ... ... ... қызықтады. Сонымен бірге оның еркіндікке ұмтылған іс-әрекетін
құптамаған замандастары да аз ... ... ... ... ... 10 ... ... өмір сүрсе, де коммунизм елесіне елікпеді. Кеңес
өкіметін мақтап-мадақтап ән ... Өз ... ... да Майра
Уәлиқызы көп жағдайда әйелдердің еркіндігіне қойылған ... ... ... бас ... үшін ... ... қарамастан оны
қолдауға ниет етпеді, ... ... ... ... ... төңкеріске дейін, 1910-шы жылдары басталған Майра
Уәлиқызының тарих ... ... ... ... ... ... Ол әр ... кездесе беретін казақтың әнші, ақын, домбырашы, биші, өнерпаз ... ... ... ... ... ... ... Уәлиқызының
өнердегі жаңашылдығын төмендегідей тұжырымдауға болады: 1) Майра Уәлиқызы
қазақ әндерінің ... ... ... ... ... енгізді; 2)
Қазақ өлеңінің көркемдігін ашуда елге ... ... ... ... 3) ... өнерге калалық, еуропалық үлгідегі
өзгерістер әкелді; 4) Майра ... ... өте кең ... Ол ... ... ... және орыс әндерін көп салды.
Алма Оразбаева (1898 - 1943) ... ... ... ... бірі ... 1920 жылдың шілде-тамызында Затаевич Алма
Оразбаеваның орындауында 8 әнді жазып алды. ... ... ... -
деп жазды Алма Оразбаева туралы А.В.Затаевич, - с ... ... ... и ... ... ... ... передачи. Алма
Уразбаева была первого букеевскою казашкой, особенно горячо ... ... ... и ... мне ... ... ... [55]. Затаевич
фортепьянода ойналатын екі әнін Алма ... ... ... театр өнеріне негіз боларлық дүниенің бәрі казақта бар деп
есептеді. Қазақтың әдет-ғүрпында, ойын-сауығы, ... ... ... ... ... айтысында театр өнерінің кейбір ... ... ... ... ... ... ... өнерпаздары табылатындығына кәміл сенді.
1918 жылғы 1 мамырда Ақмолада Сәкен Сейфулиннің "Бақыт жолында" ... "Тар жол, ... ... ... ... бұл ... туралы:
"Менің ең алғашқы ірі деген шығармам осы еді, ... ... ... ... [56]. ... ... аудандарында ауыл мүғалімі әрі ақын
Әбдіғали Сұлтановтың ... ... ... ... мен
"Сүліктер" атты комедиясы жиі қойылып, жұртшылықгың ... ... 1918 ... ... ... "Жас ... ... мүшелері
Жүсіпбек Аймауытовтың "Жебір болыс" (кейін "Мансапқорлар" аталды) пьесасын
қойып, большевизммен соғыстағы Алашорда әскеріне ... ... ... - 1920 ... ... ... ... Қошке Кемеңгеровтың "Әулие
тәуіп", "Касқырлар мен қойлар", ... ... ... ... ... ... жылы қараша айында ... ... ... ... ... ... жасағындағы казақ жігіттері Серке
Қожамқұловтың басшылығымен жеке ән-күй уйірмесін қүрды. Соңғы шығармашылық
топтың ... ... ... "Бетім-ау, құдағи" атты шағын комедиясын
Серке Қожамқұловтың ойнаған түңғыш сахналық кейіпкері болды. ... ... ... ... ... ... ... айналды. Үлкейіп-нығайған группа "Қызыл керуен" атын сақтап қалды,
жер-жерден ел өнерпаздарын өзіне тартқан шығармашылық ұйым ... ... ... ... ... Канан Бадыров, Жұмаш Еленов (группа
жетекшісі) артистік шеберлігін шындады, кейін көрнекті журналистке ... ... ... ... ... т.б. белгілі адамдар сахна
қызметіне араласты. Группа 1924 ... ... ... ... ... ... "Еңлік-Кебек", "Бәйбіше-тоқал" пьесаларын,
көптеген комедиялар қойып үлгерді.
Кейін Серке Қожамқұлов Троицкіде, ... ... ... ... өлендерін сахнадан оқыды, "Ел мектебі", "Неке қияр", "Шаншар
молда" атты шағын ... ... Ол 1919 жылы ... ... болғанда жүрген жерлерінде жоғарыда аталған ... ... ... "Қос ... "Келін мен шешей" пьесаларын
қойғандығын еске алады [57].
1920 жылы Костанайда Жұмаш ... ... ... ... ... ... ... Алдоңғаров, Аманғали
Сегізбаев, Әмина Еленова, Мұхамеджан Фаризов, Досмырза ... ... ... ... атты үш ... ... қойды.
Ұлттық театрымыздың тарихында жарқын із қалдырған Семейдегі мЕс-аймақ"
мәдени-ағарту қоғамы 1920 жылы қазан айында өнерсүйер ... ... ... ... ... ... ... ретінде құрылды. Қауымды
ұйымдастырушы әрі алғашқы жетекшісі Сейітқазы ... ... 1921 ... ... ... Тоқымбаев туралы деректер тым аз. "Ес-аймақтың"
шығармашылық жұмыстарына Уәли Түрлыбеков, ... ... ... Жұмат Шанин кезекпен басшылық етті. "Ес-аймақта" ... ... ... Қали ... ... ... ... (1886-1934),
Жұмат Шанин (1892-1938), Иса Байзақов (1900-1946), 'Манарбек Ержанов (1901-
1966), Жүсіпбек ... ... ... алғашқы қадамдары
басталды.
Семейліктердің ықпалымен 1920 ... ... ... ... екі рет ... ... ұйымдастыруды әдетке
айналдырды. Ірі ... ... ... ашып ... ... ... аталған осы өнер ... ... ... ... ... ... ... пьесалар болды. Осы тұста
"Акжол" газеті Қызылжардағы "Талап"кауымының ... ... ... ... (1921 ж. 21 ... Сол ... ... өнерпаз жастары Қошке Кемеңгеровтың "Алтын
сақина" ... ... ... ... бастап Қазақтың халық ... ... ... ... ... ... байланысты Орынбордың мәдениет
орталығы ... рөлі арта ... ... оқу ... мен ... ... ... мекемелердің
қызметкерлері Свердлов атындағы клубтың жанынан ... ... ... ... ... ... Әуезовтың "Еңлік - ... ... ... ... Сәбит Мүқанов ... ... ... ... ... ... ... әйелдердің рөлдерін еркектерге ... тура ... ... ... 1923 жылы Иса ... ... ... Бадыровтың келуі себеп болды. ... ... ... Әуезовтың "Бәйбіше,тоқал", Бейімбет Майлиннің ... ... ... ... ... ... қарғыс", "Ғүрып кұні", Әбдіғали Сұлтанбаевтың "Дариға-Қайдар",
т.б. пьсесалары ... Осы ... ... ... ... Абдуллин,
[Сейфолла Байғожин, Жүсіпбек Оспанов сынды маман артистер шықты. Группаның
жұмысына жас актер Тайыр ... ... ... ... ... ... Күсайын Оңғарбаев сынды оқыған азаматтар белсене қатысты.
1922. жылы Иса ... ... ... ... ... ... қосып драмалық үйірме үйымдастырды. Осы шығармашылық ұжым "Үлгілі"
деген атпен біздің заманымызға жетті. 1981 жылы ұжымға халық ... ... ... ... ... республикалық байқауының
лауреаты атанды. Көптеген ... ... ... ... әншілік өнерге баулыды. 1922 жылы Ташкентте қазақ
оқығандары өткізген "Шығыс кешінде" Ілияс Жансүгіров Жанақ ... ... Бала ақын ... ... ... пен Бала ... Сол жылы Орынборда "Еңлік-Кебек"пьесасының басты кейіпкерлерінің
бірі — Көбей би рөлін Сәбит Мұқанов ойнады.
1923. жылы 24 ... ... ... ... ... ... ... астанада оқитын ... ... ... болып өтті. ... ... ... ... ... жолдаған баяндама хатында бұл концерт"қырғыз халқының
тарихындағы тұңғыш концерт" деп жаңсақ жазылған. Құжатта өзінің табиғи
әсемдік- көркемдігімен тыңдаушыларын таң ғажайып ... бұл өнер ... ... қала ...... ... тиістігі, қазақ
әншілері мен ... ... ... бағдарламаларына
енгізілуге тиіс", Қазақстан үкіметі қолдайтын болса Қазақ өлкесін
зерттеу қоғамы ... ... ... ... көмегімен Қазақтың музыкалық аспаптарының оркестрін қүруға
кірісетіндігі айтылған. Алайда Қазақтың ... ... ... ... тек 10 ... кейін, 1933 жылы ұйымдастыра алғаны белгілі.
1917-1925 жылдардың тәжірибесі кеңестік сипаттағы қазақтың шығармашылық
интеллигенциясының қалыптасуы ... ... ... ... ... шығармашылық тағдырынан
айқын аңғарылады.Ақындық жолы, яғни шығармашылық қызметі ... ... ... ... ... ... ... сүңқар" аталғанымен,
ұлтшыл-демократияшыл ақыннан бірден пролетар ақынына айналған жоқ. "Сәкен
Сейфуллин ... ... ... кетті" деген сөз Компартияның ұлылығын
дәлелдеу үшін қажет болды.
Сол сияқты қазақтың кеңестік әдебиетінің негізін қалаушы, классигі саналған
Бейімбет ... де ... жолы ... ... ... журналын шығарудан (1913) бастау алып, жетекші прозашыға айналуы
ұзақ еңбек пен күрестің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... Майлин қаншама өнімді еңбек етсе де, шыққан тегі
"таза пролетариат" Сәбит Мүқановтай билік басындағылардың сеніміне ие ... ... ... ... жылдары еңбек еткен ескі және ... ... ... кеңестік интеллигенция деп атау әлі
ерте еді.
Қорытынды
Тарих сахнасында орын алған ірі оқиғалар дүниеге ұлы ... ... ... ... дейді.ХХ ғасырдың басында Ресейде болған үш
революциялық оқиға,қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... алған коммунистердің
Ресейді мекендеген бұратана халықтар ... ... ... және тағы ... ... саяси оқиғалар Орта Азия және Қазақстанда
жаңа күрескерледі дүниеге әкелді.Қазақ халқының ұлт-азаттығы үшін ... ... ... ... ... ... қарсы бұқараны көтереген
күрескерлермен салыстырғанды ХIХ ғасырдың басындағы қайраткерлердің күрес
жолы ұзақ та ауыр болды.Ұлт азаттық ... ... ... ... ... Бұл күрестің көш басында алаш қайраткерлері тұрды.
ХХ ғасырдың басында ... ... және ... арасындағы азаттық ... ... ... ... ... ... саяси элитасы Россия ... ... ... ұлттық мемлекеттік автономия алудан
үміттеніп, осы ... ... ... ... ұлттық-саяси Алаш партиясы мен
Алашорда үкіметін құрды яғни қазақ жерін,оның асты үсті ... ... ... ... ... ... ... жаңа
талапқа сай бейімдеу міндетін ... орыс ... ... ... қоныс аудару және орсытандыру саясатына қарсы жауап
ретінде білімді ұлттық элита тарапынан қарастырылған ... ... ... және ... Кари бастаған келесі бағыттағы
Түркістан өлкесінің зиялылары ( құрамында қазақ, өзбек, ... ... ... бар)Түркістан халықтарын отарлық ... және ... ... ... ... ... Түркістан
Республикасын (мұхтарият) құру арқылы құтқарудан үміттенді.Осы мақсатта
Түркістан өлкесі мұсылман ... орта ... ... ... сьезі Түркістан автономиясы құрылғандығын жария еткен оның Уақытша
үкіметін бекітті.Бұл бағыттағы Түркістандық зиялылардың түсінігі бойынша
қуатты ... ... ... оған ... ... және діни ауыз бірлігін,тұтастығын қарсы қою арқылы ғана
мүмкін еді.Басқаша айтқанда Түркістандық саяси ... ... ... жеке ... ... қарсы бағытталған әрекет емес,жалпы өлке
халықтарының ортақ мүддесіне, өркениеттік ... ... ... оған күш ... қарсы шығуды азаттық қозғалыстың басты міндетіне
жатқызды.
Келесі бағыттағы зиялылар 1917 ... ... ... жеңгенен кейінгі уақытта Ресей социал-демократиясы большевиктер
партиясының бағадарламасына қабыл алып,өз елдері ... осы ... ... ... ... күшке айналды.
Әрине, ресейлік түркі халықтарының азаттық қозғалысындағы
бұл бағыттар арасындағы айырмашылықты асыра ... ... ... елемеу де қателікке ұрындырар еді.Біздің түсінігімізше,ХХ ғасырдың
басында өмірге келген бұл азаттық ... ... екі ағым ... ... ... ... ... логикалық соңынан жетпестен
империялық күштердің ... ... ... ... ... туғызған бұл ағымдар ұстанған пікірлерді қазіргі тарихи кезеңде ... ... тым ... ... деп ... ... ... төңкеріске шейін қалыптасып
қалған ұлттық идеологиясы, ұлттық қайта жаңғыру бағдарламасы бар ... бұл ... ... іске ... шындыққа айналса,онда қазақ
елі басқа елдің,өзге мемлекеттің идеологиялық ... ... ... жаңа ... (неоколонизация) саясатына бой алдырмайтын еді,яғни ... ... өз ... жағдайға жетіп,өзін-өзі басқара алатын
еді.
Қорыта айтқанда, қазақ елінің ... ... ... ұлт ... ... ... кеңестік билік орнап,ұйытқы
элемент-алаштық зиялылар, саяси ... ... ... кезеңде
үзілді, тоқтап қалды.
Аг
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. М.Қойгелдиев. ... ... ... мен ... ( ... ... «Жалын баспасы» 2004. б-3.
2. Бұл да сонда б-20.
3. Х.Тұрсын.Тұрар Рысқұлов және ... ... ... ... 110 ... ... ... ғылыми конференция»
Түркістан: 2005ж. б-179.
4. Агзамходжаев С.С. Түркистон ... ... ... ... Туркистанской Республики Россиской Социалистической
Федерации, принятая 6-м Туркестанским съездом Советов.Ташкент:Издания Бюро
печати при ТурЦИК-е, 1918.-16с.
6. Рыскулов ... РКП (б) в ... ... ... Р-17-қор, 1-тізім, 214-іс, 123-п.
8. О.Қоңыратбаев.Тұрар Рысқұлов. ... ... және ... кезеңі.А:, «Қазақстан» 1994. б-98
9. Ленин В.И. Шығармаларының толық жинағы. 41-т.,169-б.
10. ӨРОММ, Р-17-қор, 1-тізім, 214-іс, 143-п.
11. Бұл да ... ... Бес ... және ... ... Қамзабек ұлы Д. Руханият. Алматы: Білім, 1997. 203-б
14. Екеу. Абайдан соңғы ақындар // Абай. 1918. №1 7-б.
15. ... ... ... ... ... ... ... М.Ғасыр перзенті // Егемен Қазақстан. 1999. 29-қаңтар.
17.Чокин.Ш. Четыре времени жизни 273-б.
18. Серсекеев М. Сәтбаев. ... ... ... ... Бернияз Күлеев// Ақжол. 1923.22- қаңтар.
20. Мұқанұлы С. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті 1-бөлім. Қызылорда:
Қазақстан,1932.371,375,378-б
21. Ахмедов Ғ.Алаш алаш болғанда. Алматы: ... ... ... М. ... зердесі. 1-кітап. Алматы: Ғылым, 1998. 65-68,70-71б
23. Кемеңгерұлы Қ.Шығармалар.Алматы:Тұлға,1995.102-б
24. Бұл да сонда 98,104,110-б
25.Ләмбекұлы С.Тектінің тұяғы // ... ... ... ... А.Қазақ композиторларының өмірі мен творчествосы 164-б
27. Ахметова Л.Қарлығаш қаламдастар.Алматы : Қазақ университеті,1993.64-б
28. Қожакеев Т.Сара сөздің сардарлары. Алматы: санат,1995. ... ... ... ... ... Алматы: Айқап 1992.27-б
31.Заки Валиди Тоган.Воспаминания. Борьба народов ... и ... ... ... за ... ... и сохранение
культуры.Кн.1Уфа, Китап,1994, 182-184б
32. Қараңыз:Айқап: Библиографиялық көрсеткіш. ... ... ... ... ... Жазушы.1989. 267-б
34. Мұқанов С. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті.1-бөлім Қызылорда:1932.345-346б
35. ... Ә. ... ... тарихынан.Алматы: Қазақстан.1971. 143-б.
36. Дөнентаев С.Ұрпағыма айтарым. Алматы: Жазушы.1989. 287-б
37. Серікқалиев З. Тағдыр және біз.Алматы: Ана тілі,1996. ... ... С ХХ ... ... әдебиеті 1-бөлім 1932ж 264-б
39. Алғашқы қарлығаштар.Жинақ. Алматы: ... ... В.А 500 ... ... ... 289-б
41. Жубанов А.Замана бұлбұлдары. Алматы:1963. 232-239б
42. Бегалин С. Сахара сандуғаштары:Алматы: Қазақстан 1976. 144-б
43. М.Шоқай. Таңдамалы. ... ... 1998. ... ... ... ... ... Қазақстан 1968. 186-б
45. Дөнентаев С.Ұрпағыма айтарым. Алматы: Жазушы.1989. 253-б
46. Қожакеев Т.// Лениншіл жас 1991.5-мамыр.
47. Есова С. ... ... ... ... ... ... Қ. ... ұшқыны Алматы: Қазмемкөркемәдебас,1961.5-б.
49. Бес арыс Алматы; Жалын,1992. ... ... Б. ... ... әнші // ... Қазақстан,2002,5 наурыз.
51. Базарбаев Ж. Шалқыған күй,шырқаған ән // Социалды Қазақстан,
1936.26-мамыр.
52. Әлихан ... ... ... ... ... 379-б
53. Атамекен. Шиелі өңірінің шежіресі. Алматы: Мұраттас, Қайнар,1998. 33-б
54. Бегалин С. Сахара сандуғаштары. ... ... 1976. ... ... А.В. 1000 ... ... народа. М.Музгиз,1963 с.193-
196,489,546
56. Сейфуллин С. Тар жол,тайғақ кешу. Алматы : Жазушы,1977.136-б
57. Би аға Бейімбет Майлин туралы естеліктер. ... : ... ... ... және ... ... ... Социалистік
Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті ... ... ... ... жылдар)
Түркістан АКСР-і (1918-1924 жылдарда өмір ... ... ... ... ... ... ... жанында
қүрылып, қызмет атқарған Қазақ бөлімінің тарихы отандық ... ... әлі ... ... ... ... ... түрғыдан таразыланған
жоқ. XX ғасырдың 20-жылдарының басында Түркістан өлкесі қазақтарының ... ... ... ... үлкен орны мен ықпалы болған аталған
бөлімнің сан-саналы қызметін ... да ... ашып ... үшін іргелі
монографиялық зерттеудің қажет болатындығын ескерте ... біз ... ... ... ... ... ... мағлүмат беріп, шолу
жасауды жөн санадық.
Түрікатком жанында қызмет атқарған Қазақ бөлімінің ... ... бар, ол ... жылдары Түркістанда орын алған қым-қиғаш саяси
процестердің нәтижесінде ... ... ... ... 1917 жылы қарашада Ташкент болыпевиктерінің қарулы
төңкерісінің нәтижесінде Түркістан өлкесінде Кеңестердің саяси ... ... ... өлке ... небары 5 пайызынан аспаған орыс-
еуропалық келімсектердің жүмысшы - мүжық - солдат бүқарасының мүң-мүқтажын
жоқтаған, мүддесін ... ... ... ... ... болды.
Қүрылған кеңестердің қүрамында алғашында Түркістанның жергілікті мүсылман -
түркі халықтарының өкілдері ... ... ... ал ... ... ... (Комиссарлар Кеңесінде) бірде-бір жергілікті үлт
өкілдері болмады. Қара шекпенді патшалық империяны ... ... ... ... ... ... ... билігіне балама түрде
Түркістанның мүсылман-түркі халықтарының зиялылары 1917 жылы күздің соңында
Қоқан қаласында, Түркістанның жергілікті халықтарының еркін ... ... ... (Түркістан автономиясын) дүниеге әкелді, бірақ бүл
қүрылым 1918 жылы ақпанда Ташкент большевиктерінің ... ... ... ... ... монополиялы саяси билікке ие болған орыс ... ... бойы ... ... ... анықтау мәселесі бойынша ешқандай нақты
қадам жасамай, саяси көрсоқырлық ... Тек 1918 жылы ... ... ғана ... ... - ... ... Ресей империясының
Түркістан генерал-губернаторлығы «Ресей Социалистік Федерациясының
Түркістан Республикасы» деп ... [2]. ... ... ... ... ... ... Республикасы» деген атау қолданылды.
Дуниеге келген Түркістан Республикасында үзақ ... ... ... саясат жүргізіліп, Түркістанның жергілікті халықтарын
«бұратаналар», ... деп ... ... ... ... Тек 1919
жылдың көктемінен бастап белгілі ... Т. ... ... ... ... [3] ұлт ... бойынша жүргізген позициялы
күресінің нәтижесінде ғана ... ... ... атаушылыққа тыйым
салынып, ресми қүжаттарда «Түркістанның жергілікті халықтары», «түркі
халықтары», ... деп атау ... ... Республика
коммунистері де осы уақыттан бастап, «мұсылман коммунистері» ... ... деп ... екі ... ... жіктеледі.
Т.Рысқүловтың төңірегіне топтасқан мұсылман коммунистері Түркістандағы
орыс коммунистерімен және Түркістанға ... ... ... ... - Түріккомиссиямен ымырасыз күресе отырып, Түркістан
Республикасын ... ... ... ... ... ... ... яғни Ресей Федерациясы құрамында болса да, саяси,
экономикалық, дипломатиялық, әскери және мәдени мәселелер ... ... ... ... ... ие ... ... Ол үшін, ең алдымен,
Түркістанның түркі халықтарының ішкі бірлігін қамтамасыз ... ... ... қырғыздарды, түрікмендерді, қарақалпақтарды және
түркілермен мың ... ... бар ... ... ... түркі халқы» идеясына топтастыру қажет еді. Сондықтан ... 1920 жылы ... ... ... ... болып өткен Мұсбюроның
III конференциясында арнайы баяндама ... ... ... ... ... ... тезистерін қабылдатқан еді.
Тезистердің 6-бабында: «Түркі халықтарының - татар, қазақ, қырғыз, башқүрт,
өзбек және т.б. ... ... жеке үсақ ... ... үмтылу
идеясын жою, біртүтастық мақсаты ... ... ... Түрік Кеңес
Республикасының төңірегіне топтастыру» [4] ... ... ... ... Өз ... іске асыру мақсатында Т.Рысқүлов
басқарған Түркістан делегациясы 1920 жылы ... - ... ... ... ... барып, В.И.Ленинмен ауыр келіссөздер жүргізгені
белгілі [5]. Нәтижесінде «Біртұтас Түркістан» идеясынан шошынған В.И.Ленин
Түркістан Республикасын тез ... жою, ... ... ... ... белгілеріне қарай жіктеу, Орталық Азияда саяси жағынан
Мәскеуге толық бағынышты «ұлттық республикаларды» құру ... ... ... ... ... идеясын көтерген кезде Т.Рысқүлов
Түркістанды мекендеген түркі тілдес халықтардың жеке ... ... ... ... жоқ, тек Ресейдің отарлық саясатына, қызыл империяға
бірлесе қарсы түру, бостандық пен егемендік жолында күш біріктіру, ... жем ... ... ... ... ... еді. Тегі мен қаны
қазақ болған соң, ... жаны да ... ... тартып түрды әрі
шешуші мәселелерде қазақ үлтының мүддесін бәрінен де ... ... ... ... бір ... ... біріктіру, автономиялы статуста болса
да қазақ мемлекетін қалпына келтіруді назарда үстады. Т.Рысқүлов 1919 ... ... ... хат ... ... қазақ жерлерін бір республикаға
біріктіру, Қазақстанның астанасын Ташкентке көшіріп әкелу туралы үсынысын
жеткізеді [7]. 1920 жылы ... ... ... ... соң,
Т.Рысқүлов өзі басқарып отырған органның ... таза ... ... арнайы бөлім қүруға күш салады. Бірақ 1920 жылы шілдеде, яғни
жоғарыда біз тоқталып өткен ... ... ... нәтижесіз аяқталған
соң, Т.Рысқүлов бастаған саяси топтың өз ... ... ... ... қазақтарының арнайы бөлімін қүру, ... ... ... ісі ... ... ... қазақ жерлерін
біріктіру, біртүтас Қазақ республикасын қүру мәселесін көтеруде 1920 жылы 4-
12 қазан аралығында Орынбор қаласында ... ... ... ... ... ... ... зор болды [9]. Сьездің жүмысына Қазақстанның барлық
қиырынан өкілдер ... ... ... Алаш ... де аз ... Баку қаласында аяқталған ... ... I ... ... Т.Рысқүлов та Орынборға арнайы келіп, сьезде сөз сөйлейді.
Түрікатком төралқасының 1920 жылғы ... ... ... Түркістан
қазақтарының атынан Ташкенттен Орынборға Болатов, Есіркепов, Жандосов,
Сыдықов, Омаров, Қожықов, ... ... ... ... ... келеді [10].Орынборда болып өткен Жалпықазақ сьезінен оралған
түркістандық қазақ ... ... ... ... мақсаттарды
орындау үшін Түркістан Республикасы мен ... ... ... байланыстарын нығайтуды қолға алады. Түрікатком төралқасының 1920
жылы 1-қарашада өткен мәжілісінде Түркістан-Қазақстан мәселесі ... ... ... ... қою ... ... Түркістан
Республикасының, ал Ташкентте Қазақ Республикасының өкілдіктерін ашу,
саяси, экономикалық, әкімшілік ... ... ... ... екі
республика арасында тиімді сауда байланыстарын өрістету туралы шешім
қабылданады[11]. ... ... ... ... қазақ облыстарында (Жетісу және Сырдария) атқаратын өз ... ... ... Республикасының тиісті комиссариаттарымен
келісе отырып ... ... ... нүсқаулар беріледі. Сол жылы 9-
қарашада өткен Түрікатком төралқасының кезекті мәжілісінде қазақ мәселесі
тағы да ... ... ... ... Комиссарлар Кеңесі мен Азық-
түлік, Жер шаруашылығы және ... ... ... ... іске асыратын шаралары туралы нақты жоспарларын ... [12]. ... жаңа ... ... пен ... Түрікатком жанынан құру ... ... ... ... ... ... жүктеледі [13].
С.Асфандиаров пен С.Қожанов бір ай ... ... ... ... ... даярлап, оны 1920 жылы ... ... ... ... және ... ... қолдау тауып қабылданады [14]. Бірақ
мәжілістің шешіміне сай алғашқы аты «Қазақ Бюросы» емес, «Қазақ бөлімі» ... [15]. Ал бүл ... тура 1 ай ... яғни 1920 жылы 1
қарашада, қазақ қайраткерлерінің күш ... ... ... ... келген казак (орыс-казак) бөлімі таратылып жіберілген еді. Кезінде
республикалық статусқа ие болып, қате қүрылған ... ... ... жойылып, ол облыстық дәрежеге төмендетіледі де, Жетісу ... ... ... ... ... ... бөлімінің түңғыш мәжілісі 1920 жылы 2 ... [16], ... 1920 ... соңына дейін аталған бөлімнің
барлығы 5 мәжілісі өткізілген [17]. ... ... ... ... ... төмендегі адамдар: Нәзір Төреқүлов - ... ... ... ... - 1920 жылы тамызда қүрылған
Түрікбюроның мүшесі және ... ... ... Санжар
Асфандиаров - Түрікатком төралқасы ... ... ... - ... ... ... Қоңырқожа Қожықов -
Түрікатком төралқасының мүшесі және Жетісу облысына тағайындалған облыстық
ревкомның ... ... ... - ... ... ... Кеңесінің жаңа төрағасы, сондай-ақ М.Юмакаев - Түрікатком
төралқасының ... ... 1920 жылы 11 ... ... ... ... ... Түрақты өкілдігінің төрағасы ретінде Ташкентке
келген Баймен Алманов ... [18]. ... ... ... ... ... ... алаш қайраткері Халел Досмүхамедов [19] те болып,
артынан оның орнына Нығмет ... ... [20]. ... ... ... еркін қатынасып түру қүқына ие болады.
Соңғы ... екі ... яғни ... ... пен
Нығмет Жалеловтың Түркістанға қызметке келулеріне бірден-бір септігін
тигізген адам ... ... ... еді. Мәскеу қаласында Түркістан
Республикасының өкілетті ... ... ... ... ауыр ... ... ... жатқан Т.Рысқүлов 1920
жылы 11 ... ... ... үшырасады да, ... ... ... соң, оны ... ... ... көндіреді,
әрі жол азабын азайтып, өз отбасын ... ... ... үшін ... ... ... «Бүл мандат Түркістан Республикасының
өкілетті делегациясы Ташкентке ... ... ... ... жолдас Досмүхамедовке Орынбор мен ... ... бес ... ... өз ... іздестіріп, оларды өзімен бірге ала
кетуге қүқық береді. Жоғарыда аталғандарды басшылыққа ала отырып, өкілетті
делегация барлық эшелондардың ... осы ... ... ... ... қатынап жүрген барлық жауапты ... ... ... ... ... баратын Ташкентке дейін поезға
отырғызып ала кетуді өтінеді» [21]. Бұған ... ... сол ... ... ... жеделхат жолдап, Түрікатком төралқасына «...
дәрігер маман ретінде ... ... ... [22] ... Ал 1920
жылы 18 маусымда Бүкілресейлік Халық Шаруашылығы ... Жер ... ... жазған хатында Т.Рысқүлов осы мекеменің өкілі Н.Жалеловты
«... агрономдық, әсіресе мал ... ... ... ... ... болғандықтан және Түркістан үшін аса қажетті, таптырмайтын
маман ретінде» [23] өзімен бірге Түркістанға ала ... ... 1920 жылы 2 ... ... қарамастан, өйткені дәл сол
күні Қазақ бөлімінің түңғыш мәжілісі ... ... ... ... 11 ... өткізілген мәжілісінде С.Қожановтың
үсынуымен Қазақ бөлімінің қызметке кіріскен күні деп 13 ... ... ... ... ... ... ... Қазақ бөлімінің
қүрылған күні 2 желтоқсан, ал қызметке кіріскен күні 13 ... ... ... ... ... ... 1920 жылы ... айында
барлығы 5 мәжіліс өткізген, ал 1921 жылы қанша мәжіліс өткізгені белгісіз,
Өзбекстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Мүрағатында Түрікатком ... ... бүл жылы ... 8 ... ғана ... (5 ... ақпан, 22 ақпан, 6 наурыз, 16 сәуір, 10 мамыр, 17 ... 20 ... ... ... кезде Қазақ бөлімі Түрікаткомның жанындағы
арнайы үйым дәрежесін иеленген болса, ал 1922 жылы бүл ... ... ... ... ... ¥лт ... жөніндегі халық
комиссариатының қүзырына беріледі. Мүрағат қүжаттарының арасынан Қазақ
бөлімінің 1922 жылы ... 10 ... ... ... ол
мәжілістер - 22 наурыз, 27 наурыз, 29 наурыз, 30 наурыз, 4 сәуір, 8 сәуір,
11 сәуір, 12 ... 2 ... 16 ... ... ... ... желтоқсан айында қүрылып, іске кіріскен Қазақ бөлімінің түрақты
мүшелері сайланғанымен де, ... ... ... ... ... қызметтерінде жүрген қазақ қайраткерлері бөлім
мәжілістерінде кезектесе ... етіп ... тек 1921 жылы ... ... ғана ... төрағасы болып белгілі ... ... ... бөлімі 1922 жылы ¥лт істері жөніндегі халық
комиссариатының ... ... ... оның ... ... қызметіне
қазақ қайраткері А.Қадыров бекітіліп, ол бір мезгілде ... ... ... ... латы л ады.
Қүрылған Қазақ бөлімінің орталық басқару аппаратында: төралқа (түрақты
мүшелер кірген), заң ... ... ... ... ... оқу-
ағарту бөлімі, бухгалтерлік бөлім, мәдениет бөлімі және арыз-шағымдарды
тексеру бюросы ... ... ... ... істеді.
Қазақ бөлімі 1920 жылы өткізген5 мәжілісінің ... ... ... 12 ... ... мәжіліске бөлімнің тұрақты мүшелерінен
басқа көптеген қазақ қызметкерлері шақырылған) Түркістан ... ... ... аса ... ... бойынша шешімдер қабылдап
үлгереді, олардың бастылары мыналар бодды:
Қазақ бөлімінің Орталық және жергілікті басқару ... ... іске ... ... ... жер-су реформасы
және қазақ халқының мүдделері;
Түркістан қазақтарының I сьезін үйымдастыру және т.б. 1920 жылы желтоқсан
айында өткен мәжілістерде барлығынан да көп ... ... - ... I ... ... ... болды. Сьезді қай қалада өткізу, әр
уезден қанша делегат шақыру, сьездің күн тәртібіндегі мәселелерді белгілеу,
сьезді ... және т.б. ... ... қызу ... ... ... 1920 жылы 2 желтоқсанда өткізген мәжілісінде, үзақ
талқылаудан соң, Түркістан қазақтарының I ... 1921 жылы ... ... ... ... ... қабылданады [27]. Сьезге Түркістан
Республикасының әр уезінен 2 өкілден шақыру, шешуші және ... ... ... ... ... заңдарының талаптарына сай белгілеу туралы
келісіледі. Республиканың әр облысы бойынша ... ... ... қүрамына 3 мүшеден кіргізілген арнайы өкілеттігі бар
облыстық комиссиялар тағайындалады [28]. Түркістан ... I ... ... ... ... Қазақ бөлімі көп көңіл бөлді, бүл мақсатта
республиканың орталық билік орындарының, ... ... ... ... ... ... ... ресурстары да
кеңінен пайдаланылды. Қазақ бөлімінің 1920 жылы 11 ... ... ... ... ... республика облыстарында өтетін
сайлау жүмыстарына қатаң жауапкершілікпен қарау керектігін, салғырттық
танытқан қызметкерлерді заң ... ... ... атап ... жерлердегі барлық үйымдастыру шараларына ең ... ... мен ... ... тікелей жауапты болатындығын
ескертті [29].
Қазақ бөлімінің1920 жыЛы 22 ... және 1921 жылы 5 ... ... ... ... ... ... қазақтарының I
сьезінің күн тәртібі ... ... ... (Баяндамашы Н. Төреқүлов);
2. Үлт мәселесі және Кеңестік Автономия (Г.Сафаров);
3. Кедейлер мәселесі және ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы азық-түлік саясаты (Долженко);
Түркістан Республикасындағы жер саясаты(С.Асфандиаров,
Н.Паскуцкий, Испулов);
Әйелдер мәселесі ... ... ... ... ... ... ... мәселесі (Б.Алманов);10. Ағымдағы
мәселелер [30];Сьездің 15 қаңтарға ... ... ... өз ... ... ... талқылау үшін 8
қаңтарға дейін Қазақ бөліміне өткізуге міндеттеледі.1921 жылы ... ... ... ... ... өткенТүркістан қазақтарының I
сьезінің саяси-әлеуметтік маңызы зор болды. Сьездің стенографиялық есебі
мен ... ... өте ... ... ... толтырылған
түпнүсқасы қазіргі таңда ... ... ... ... ... сақталынып түр [31]. Тек Қазақ бөлімінің 1922 ... ... ... 1921 жылы қаңтар айында Әулиеата қаласында ... ... ... I ... ... мен ... ... етіп бастырып шығу туралы мәселе қаралған соң ғана аталған сьездің
біршама материалдары жарық көрген еді. Мәжілісте сиездің ... бар ... ... ... оған 1922 ... 3 сәуірінен кешіктірмей
қүясаттарды тиісінше реттеген соң, ... ... ... ... ... ... ... I сиез материалдарын 800
дана қазақ тілінде, 500 дана орыс тілінде 15 ... ... ... ... ... ... [32]. ... кітап сол жылы жарық көреді, бірақ
біз жоғарыда атап өткен мүрағаттағы сьез материалдарының көп ... ... ... ... ... I ... республиканың барлық облыстарынан 600-дан
аса делегат қатынасады. Сьезде күн тәртібіндегі баяндамалр бойынша қызу
пікірталастар орын ... ... ... баяндамалардың ішіндегі ең
қызықты да маңыздылары - ... ... ... ... Мүрағат қүжаттарының арасында ... ... ... ... ... ... Әулиеата, Қазалы, Жызақ, Катта-Қорған,
Ходжент, Ушин, Әндіжан, Наманган, Маргелан, Қапал, Жаркент, Верный, Нарын,
Пішпек уездерінен келген қазақ делегаттарының ... ... ... өз ... ... ... орын ... сүмдық оқиғалар
мен қүбылыстарға, саяси, әлеуметтік, ... ... ... ... баға беруге тырысқан. Түркістан өлкесінде аталған мерзім
ішінде қаншалықты ауыр, ... ... ... ... осы
жергілікті жерлердің мысалынан айқын байқауға болады. 1916 жылғы үлт-
азаттық ... оның ... ... ... 1917 ... қос
төңкеріс және оның зардаптары, сүрапыл аштық пен індет, қатыгез ... ... ... биліктің оспадарсыз саясаты, тәркілеу мен
тап күресі және т.б. Түркістан қазақтары үшін қаншалықты зобалаңды болғаны
мәлімделеді. Мысалы, баяндамашылардың ... ... 1920 ... ... ... Түркістан уезінде революцияға дейінгі малдың небәрі 5
пайызы қалған [35], астық екпейтін осы уезд ... ... ... 75 мың пұт ... ... ... [36]. Перовск уезінің халқы: «...
Кеңес өкіметін тонаушы, қарақшы өкімет деп санады» [37]. ... ... ... «... ... келімсектер большевиктердің дем беруімен
қазақтардың қанын шелектеп ішті» [38]. ... ... ... ... мың жылқы, 65 мың сиыр, 98 мың қой ... ... ... ... ... мүліктің есебі жоқ» [39]. Пішпек уезінің жергілікті халқынан «...
42 мың жылқы, 29 мың сиыр, 1 млн. 225 мың қой, 38 мың ... ... ... ... ... ... саяси, әлеуметтік-экономикалық,
мәдени өміріне қатысты аса маңызды шешімдер мен қаулылар қабылдап, ... ... ... 1921 жылы 30 қаңтардағы соңғы мәжілісінде ... ... ... қайта сайланып, түрақты төрағасы мен хатшысы белгіленеді.
Бөлімнің төралқасына - Н.Төреқүлов, Г.Сафаров, ... ... ... және Будайли енді, төраға ... ... ... ... ... ... қүрамы жүмыс барысында уақытша мүшелермен де толықтырылып
отырады. Мысалы, бөлімнің бірнеше түрақты мүшесі арнайы сапармен Мәскеуге,
не республиканың аймақтарына ... ... ... ... мүшелері
ретінде Кулетов, Файзи және т.б. істеді [42].
Түркістан қазақтарының тарихи I ... соң ... ... ... ... ... жолға қоюға Ташкенттегі, жалпы Түркістандағы барлық
қазақ қайраткерлері мен зиялы қауымы белсенді түрде атсалысты.
Қазақ бөлімін қаржыландыруды Түрікатком іске асырды. 1921 жылы 22 ... ... ... ... ... істері үшін 20 млн. рубль (ескі
қағаз ақша ... ... ... есеп-шотын ашу туралы өтініш
жасап, ол ... ... ... ... мен ... іске асыру үшін Қазақ бөлімі
республика қазақтарының өміріне қатысты заңдық-қүқықтық нормативтер мен
ережелер даярлауға ... 1921 жылы 22 ... ... ... ... И.Ванаг және Кулетов бар арнайы Заң ... ... ... түрліше мәселелер бойынша, атап айтқанда,
әйелдер мәселесі, жергілікті үсақ өнеркәсіп және ... ... ... мәселелері бойынша қаулы жобаларын тез арада жасау тапсырылады
[44], және де бөлімнің атына толассыз ... ... ... ... ... зерттеп, тиісті жауаптарын беру үшін, жоғарыда
аттары аталған кісілерге, яғни Х.Досмүхамедов пен ... ... ... ... ... ... мен ... даярлау
және аталған бюроның мүшелерін анықтау ... ... ... ... ... ... ... бөлімін өздеріне пана түтып,
одан қолғабыс күтті. Сырдария облысындағы "Сексеуіл" темір жол ... ... ... ... хат жазып, онда Түркістан отын конторының
үйін тез арада қазақ мектебіне алып беруді өтінеді. ... ... ... 2 желтоқсандағы алғашқы мәжілісінде-ақ бүл мәселе өз шешімін тауып,
Түркістан отын конторының мекен-жайы қазақ балалары үшін ... ... ... контордың қызметкерлеріне Темір жол басқармасы арқылы екі жылы
вагон босатылады [46].1921 жылы 6 ... ... ... ... ... Түркістан қазақтарының I сьезінің шешімдерін іске
асыру мақсатында, бөлімнің арнайы шақыртуымен, ... ... ... ... ... ... ... хТүркістан
Республикасы қазақтары арасында атқарылатын мәдени және ... ... атты ... ... төмендегідей шешімдер
шығарылады (бүл шешімдерді іске асыру міндеті ... ... ... ... жылы ... жаңа оқу жылы ... дейін
республиканың әр
қазақ болыстарында ең кемі бір-бірден 1-баспалдақты ... ... ашу; ... ... ... Ташкент және
Прижевальск қалаларында
қазақ балалары үшін И-баспалдақты (дәрежелі) ... ... ал ... ... ... ... ... П-баспалдақты жалпы мектеп-
интернаттардың жанынан қазақ бөлімшелерін үйымдастыру;Аталған мектептерде
қазақ тілінде оқу ... мен ... ... тез ... жою, ол үшін ... ... бүрынғыдан да өрістетіп, бүл мақсатта күшті де,
қаражатты да аямау. Қазақ тіліндегі оқулықтарды бірінші кезекте бастыру;
Қаражат пен ... ... ... үшін үйымдастырылып
жатқан «Шолпан» журналының шаруашылық бөлімі мен «Ақ жол» ... ... ... ... ... ... және ... тыс тәрбие және
басқа да мәдени-ағарту жүмыстарын үйымдастыра алатын оқытушылар мен
басшы мамандардың аса ... ... ... ... ... арнайы
курстар ашу:
а) мектепке дейінгі тәрбие ісінің ... ... ... ... тыс ... ... мамандарын даярлайтын курс;
в) І-баспалдақты (дәрежелі) мектептерге педагог ... ... ... ... ... ... ... арттыруға арналған
курстар;
д) Қазақ тіліндегі баспа ... ... үшін ... ... үйрететін арнайы курс ашып, оларға курсанттар шақыру
және 3 жыл мерзімге бір орнында түрақтап істеуге міндеттеу;
6. ... ... ... ... ... ... киномотогрофтар топтарын жасақтау;
7. Қазақ педагог-тәрбиешілерінің азшылығына ... ... ... ... қазақ мектептері мен мектеп-интернаттарын
қаланың белгілі бір ауданына шоғырландыруға орналастырып, мамандарды тиімді
пайдалануды іске асыру [47].
Халықтың ... ... ... ашу, ... ісін ... қойып, қазақ
балаларына білім беру мәселесінің кезек күттірмейтін, аса ... ... ... есте ... ... бөлімі бұл мәселеге басты назар
аударумен болды. Бұл мәселе Қазақ бөлімінің көптеген мәжілістерінде ... ... ... ... ... ... Мысалы, 1920 жылы 22
желтоқсандағы ... ... ... ... шақыруымен Түркістан
Республикасының Халық ағарту комиссариатының баяндамасы талқыланады.
Аталған ... ... ... ... бойынша қүрылған ғылыми
комиссияның қүрамын қайта жасақтап, оған Ә.Диваевты, ... ... ... ... ... ... [48]. 1921 жылғы 16 сәуірдегі
мәжілісте Ташкент ... ... ... ... мен ... мектебі оқушыларының жағдайын реттеу үшін қүрамында 5 мүшесі бар
арнайы комиссия тағайындалады. ... ... ... ... және ... енді [49]. ... ... өзінің 1922 жылғы
12 мамырдағы Ташкент қаласында орналасқан №5 (меңгерушісі - Иманов), №6
(Қазыбеков), №12 ... №13 ... ... ... ... ... мәжілісінде олардың ... және ... ... ... алдына талаптар қояды.
Ташкенттегі Жаңа Ташкент аудандық оқу бөлімінің басқарма қүрамына қазақ
мүғалімдерінің ... ... ... ... ... ... түрліше
экономикалық үйымдарына Ташкенттегі қазақ интернаттары бекітіліп берілген
болатын, бірақ аталған үйымдар интернаттардың ... ат ... ... ... ... ... Қазақ бөлімі Түрікаткомнан бүл
үйымдардың өз міндеттерін жауапкершілікпен атқаруларын қатаң қадағалау
қажеттігін сүрайды. Сондай-ақ мәжілісте Ташкенттегі ... ... ... қиын ... ... ... ... Үлт істері жөніндегі
халық комиссариаты жанындағы Арыз-шағымдар бюросына ... ... ... ... ... ... шаралар қолдануды өтінеді [50].
Қазақ бөлімінің 1922 жылы 2 ... ... ... ... оқу-
ағарту ісінің жауапты басшыларымен бірігіп өткізген мәжілісінде қазақ
интернаттарында қалыптасқан аса қиын ... тағы да ... ... ... ... мен ... көбейіп кетуіне
байланысты Түркістан экономикалық ... ... ... ... ... ... ... ашаршылықтан бас сауғалап
Түркістан аумағына үдере ... ... ... ... ... ... ... ету шаралары
белгіленеді [51].Оқу-ағарту ісінің ... ... ... ... ... тікелей байланысты болатын, сондықтан да Қазақ бөлімі ... екі ... да ... ... ... 1922 жылы 27 ... Қазақ
бөлімінің Мемлекеттік баспа, Қазақ ғылыми комиссиясы, ... ... және ... ... өкілдерімен өткізген кеңейтілген мәжілісінде
қазақ баспасөзін дамыту мәселелері кең ... ... ... Қазақ
ғылыми комиссиясының қазақ баспасөзінің жағдайы ... ... Аса қиын ... ... баспасөзінің жалпы жағдайын айтпағанда,
қаржы мен техникалық құрал-жабдықтардың жетіспеушілігі себепті Қазақ ғылыми
комиссиясы даярлап үлгерген материалдардың көп бөлігі жарық ... ... ... ... ... экономикалық кеңесінен қазақ баспасөзіне
қатысты Түркістан ... ... ... ... ... іске ... үшін шүғыл түрде қаржылай көмек берулерін ... ... ... ... ... комиссариатынан Қазақ ғылыми
комиссиясының барлық ескі қарыздарын өтеп, комиссияны ... ... ... ... ... ... кеңесіне қазақ ғылыми
комиссиясын басқа барлық қосымша істерден босатып, оның жүмысын жандандыру
үшін ерекше техникалық аппарат қүру ... ... ... хат жолданады.
Түркістан республикасының мемлекеттік баспасынан қаламақы ... ... ... ... ... өз ... ... даярлап өткізген сәтте
50 пайыз, ал еңбек басылып шыққан соң көпке ... 50 ... ... ... ... ... комиссиясы даярлаған барлық еңбектерді тез
әрі толық бастырып шығаруды ... ... ... ... ... ... орган болған жоқ, сондықтан да бөлім Түркістан қазақтарының
өміріне қатысты кез келген мәселе бойынша ресми органдармен ... ... ... бір арнаға, мақсатты жолға бағыттап ... ... 1921 жылы 5 ... мәжілісінде Түркістан қазақтарының өмірінен
шүғыл аппараттар алып ... ... ... ... ... ... ... қою туралы шешім қабылданып,
комиссариаттар коллегияларының бір-бір мүшелері апта ... ... ... өз ... ... ... ... тындырған істері туралы
жазбаша баяндама тапсырып түруы туралы үсыныс жолданады [53].
Қазақ ... ... ... ... ... жақсарту үшін,
ең алдымен, сол аудандардың (уездер мен болыстардың) әкімшілік басшылығына
іскер де адал қызметкерлердің тағайындалуына басты ... ... ... ... алаяқтар мен шовинистік ниеттегі арамзалары да аз
емес еді, оларды қызметтерінен аластау үшін үнемі қырағылық танытып, тиісті
органдарға ... ... ... болды. Мысалы, Қазақ бөлімінің төрағасы
С.Қожанов 1921 жылы 8 мамырда Ташкент қалалық ... ... ... ... ... хат жазып, онда Сырдария облысының Түркістан
уезінің саяси бюросы ... ... ... ... ... ... сай адам еместігін, оның бүрын Шымкентте Сырдария облыстық
Төтенше комиссиясының төрағасы және Әулиеатада саяси бюро жетекшісі ... ... ... ... ... және ... ... ниетімен көзге түсіп, әйгілі болғандығын атап көрсетеді. С.Қожанов
Капченовты тез ... ... ... оның ... ... уездік
милицияның бастығы Ералиевке қоса жүктеуді ұсынады, әрі бұдан былай қазақ
аудавдарына жіберілетін басшы кадрлардың өз ... сай ... ... ... ... ... ... ескі жарасы, яғни отаршылдық дәуірінен бері жалғаса аталып
келе жатқан жер-су және елді мекендер ... ... ... ... 1922 ... 11 ... мәжілісінде арнайы талқыланады. Патша
заманындағы ескі атымен жүрген «Семиреченская область» дегенді ... ... ... деп, ал ... ... Перовск уезінің
атауын «Ақмешіт уезі», «Голодностепский» уезінің атауын «Мырзашөл уезі» ... ... ... ... оны ... ... ... Түрікаткомға
жолданады [55].
Қазақ бөлімінің алдындағы күрделі мәселенің бірі - ... ... ... ... жіті ... ... ... болды.
Майдандардағы күрделі жағдай, дер кезінде ақпарат алудың қиындығы және
майдан басшыларының ондай ақпараттарды беруге ... ... ... ... ... ... бөлімінің талап етуімен Түркістан майданы
Революциялық-әскери кеңесінің Саяси басқарамасының қүрамындағы Үйымдастыру-
Тыңшылық бөлімінің ... ... ... ... ... ... ... үнемі мәлімет беріп түрды. Мысалы,
аталған бөлімшенің 1921 жылы 31 наурызда берген мәліметінен, дәл ... ... ... сол ... ... ... ... болғандығы
туралы деректер алуға болады, яғни 1921 жылғы 1 ... ... ... үрыс жүргізіп жатқан I Түркістан атқыштар ... ... ... ... ... (1 ... дейін) - 891, Сырдария тобында (1
ақпанға дейін) - 640, Бүқара тобында (1 наурызға дейін) - 226, ... (1 ... ... -498 ... ... ... Ал, дәл осы ... әскери бөлімдерде қанша қазақ сарбазы болғаны ... ... [56]. ... ... ... бар мүмкіндікті пайдаланып
майдандардағы қазақ жауынгерлерімен тікелей ... ... жылы 20 ... ... ... ... мәжілісінде үрыс қимылдары
өршіп түрған Ферғанадағы ... ... ... Оразалиевтің баяндамасы
талқыланады. Басмашылар қозғалысы кең етек алған аймақтың қазақ ... ... ... ... ... хаты ... ... үрыс қимылдарына қатынасқан, бірақ біртіндеп кеңес өкіметі жағына
өткен қазақ жасақтары өз қолдарында сақталған ескі ... ... ... ... беру ... ... еді. ... бөлімі қазақ
делегациясының өтініщін қанағаттандырады және Түрікатком мен Түріккомиссия
алдына басмашылар қатарында ... ... ... ... ... жасауды үсынады. Қазақ бөліміне тек Ферғана қазақтары ғана емес,
сондай-ақ осы облыстың қызғыздары да ... ... ... ... ... жатты. Бүл жағдай Қазақ бөлімінің Түркістан жүртшылығы алдында саяси
беделінің ... зор ... ... ... ... ... ахуал Қазақ бөлімін үнемі алаңдатып отырды.
Жетісудың негізгі қасіреті - босқындар ... ... ... ... жылдың қазақ-қырғыз босқындарын жерге орналастырут әсіресе Қытай
аумағында қүлдықта ... ... ... сатып алу аса күрделі мәселе еді.
Қазақ бөлімінің 1921 жылы 22 ақпандағы мәжілісінде республиканың ... ... ... ... ... ... ... қазақ-
қырғыз босқындарын қайта сатып алу үшін ... ... ... бүл ... тек бағалы металл валютаның қолданылатындығы,
бірақ ондай валютаның республика қазынасында ... ... ... ... ... бөлімі Мәскеуге партия сьезіне аттанып бара жатқан
Түркістан делегаттары ... ... ... валютаны Орталық қаржы
үйымдарынан ... ... ... ... ... [58]. ... іске
асырыла бастаған жер-су реформасын сәтті ... ... ... ... мүң-мүқтажын ескеру мақсатында Қазақ бөлімі Сырдария
облысынан 60 қазақ ... ... ... ... ... аттандырады [59].Босқындар мәселесі Жетісудан тыс жерлерде де
өткір түрған. ... ... ... ... ... ... кеңес
есерсоғы И.Гержоттан бас сауғалаған қазақ босқындарының халі өте ауыр
болатын. ... ... 1920 жылы 13 ... мәжілісінде Перовск
босқындарының жағдайын талқылайды. Қазақ Республикасы аумағында, Ташкент-
Орынбор теміржол ... ... ... ... ... қайтару үшін Түркістан Республикасының Босқындар ісі бойынша
өлкелік басқармасъшан жеті к^н ішінде ҮІеровск босқьшдарын еиге ... ... ... талап етеді [60].20-жылдардың басында Түркістан
өлкесін мекендеген қазақтар мен ... ... ... ... ... адайлары мен түркімен тайпалары талай рет қарулы
жанжалға түседі. 1921 жылы 16 сәуірде Қазақ ... ... ... ... ... ... ... комиссия қүрып, Б.Алманов, Бөриев және
Әуезбаевтарды Красноводск ... 25 ... ... екіжақты
келіссөздерге аттандырады [61].
Түркістан қазақтарының өмірлік мүраты Қазақстанмен толық ... ... ... ... ... бір ... ... күш салды, алайда
белгілі бір саяси, экономикалық шарттар толық пісіп-жетілмей ... ... тез іске ... ... ... 1922 жылы 24 ... өткен мәжілісте
Қазақ бөлімінің мүшелері Түрікаткомның Қазаткомдағы ... ... ... ... Қазақстанға қосылуы туралы мәселеге
арналған баяндамасын талқылайды. Мәжілісте Түркістан қазақтарының ... ... аса ... ... ... ... тағы да
мойындалып, бірақ қазіргі таңда оған кедергі келтіріп отырған шарттар атап
көрсетіледі, яғни біртүтас Қазақстанның ... ... ... ... қалаға көшіру, Қазақстан қазақтарын кеңес қүрылысына тарту,
қазақтарды отырықшылыққа көшіру сияқты шаралар іске ... ... ... болатындығы ескертіледі, әрі Қазақстанда ... ... ... ... қолында емес, келімсек элементтердің қолында
тұрған жағдайда бүл процестің аса ауыр болатындығы туралы ... ... жылы ... қордаланған мәселелерді кешенді түрде талқылау үшін
Түркістан қазақтарының кезекті II сьезін шақыру қажеттілігі туады. Қазақ
бөлімінің ... ... ... ... ... қызметкерлерімен бірігіп
өткізген 1922 жылғы 24 наурыздағы кеңейтілген мәжілісінде сол жылы 20
маусымда Әулиеата қаласында жаңа сьез ... ... ... ... ... ... ... бүл қаулысын ТКП Орталық Комитетінің Атқару Бюросы ... 3 ... ... ... Рүстемов, Қожықов және Испулов ... ... ... және ... ... ... 1. Ағымдағы жағдай-ақпараттық баяндама; 2. Қазақ ... ... 3. Үлт ... және оны ... ... ... мен
үлгілері; 4. Шаруашылық мәселелері (жер мәселесі-кооперация, ирригация).
Қазақ бөлімі мен республикалық «Қосшы» үйымының біріккен баяндамалары; 5.
Оқу-ағарту және ... ... 6. ... ... және ... 7. Түркістан қазақтарының Қазақ Республикасына қосылу
мәселесі ... ... ... ... ... 8. Әйелдер
мәселесі және қалың мал; 9. Ашаршылыққа үшырағандарға көмек беру мәселесі;
10. Қызыл ... ... 11. ... ... ... ... мереке күндерін белгілеу, отарлық дәуірден қалған
жер-су және елді ... ... ... ... [64].
Қазақ бөлімі 1922 жылы 8 сәуірдегі мәжілісінде II ... ... тағы да ... ... ... ... үшін
облыстық және уездік үштіктерді қүру туралы қаулы ... ... ... ... ... бір, ... ... комитеттерінен бір,
облыстық «Қосшы» одағынан бір мүше енгізу туралы ... ... ... ... ... шақыру белгіленіп [65], ал сьезді өткіздің
барлық шығыны ретінде 6 488 750 000 ескі ақша ... яғни 205 ... ... ақша ... ... ... ... ТКП Орталық Атқару
Комитетінің Бюросы 1922 жылы 2 мамырда қаражаттың тапшылығын сылтауратып 20
маусымға Түркістан ... II ... ... ... ... 1922 жылғы 3
сәуірде қабылдаған қаулысының күші жойылғандығын жариялайды [67]. Бүл
шешіммен танысқан Қазақ бөлімінің ... ... 1922 жылы 3 ... ОК ... ... наразылық хатын жолдайды. Өз хатында А.Қадыров: «...
мен Түркістан қазақтарының атынан Атқару Бюросының бүл ... ... деп ... ... және Атқару Бюросының бүл шешімінің
негізінде тіпті де қаражат тапшылығы емес, өйткені «сьез ... ... ... өткізілуі мүмкін», керісінше аталған сьездің Түркістан
қазақтары үшін аса ... ... ... әрі бүл ... ... ... ... қазақтардың билік орындарына деген сенімін
өшірудің ең үздік ... ... атап ... ... да, ... ... сома Түркістан майдандарында мақсатсыз жұмсалып жатқан
орасан зор соманың 0,1 пайызын да қүрамайтын еді. 1922 ... ... ... да үлттық бөлімдермен қатар Қазақ бөлімі де өз ... С.С. ... ... ... ... ... Тошкент: Маьавият, 2000. -
168 6.Конституция Туркестанской ... ... ... ... 6-м ... Советов. Ташкент: Издание Бюро печати при ТурЦИК-
е, 1918.-16с.Рыскулов Т. Мусбюро РКП(б) в Туркестане. Ташкент, 1922.
Өзбекстан Республикасының Орталық ... ... ... ... 214-іс, 123-парақ.
Ресейдің Әлеуметтік-Саяси тарихының Мемлекеттік Мүрағаты
(РӘСТММ), 2-қ., 1-т., 14099-іс, 3-9-п.п.
Ленин В.И. Шығармаларының толық жинағы. 41-т., 169-6.
ӨРОММ, Р-17-қ., 1-т., 214-іс, 143-п. ... да ... ... ... ... РСФСР и автономных республик РСФСР. 1917-
1922 гг. Том 1. ... ... и т.др. ... ... ... Ьт., ... 285-285 арт.п.п.
Бүл да сонда, 288-288-арт. п.п.
Бүл да сонда, 295-арт. ... да ... ... да ... ... да ... 288-арт. п.
Бүл да сонда, 277-іс, 1 -2-п.п.
Бүл да сонда, 3-3-арт.п.п., 4-4-арт п.п., ... п.п., ... ... да ... ... 308-арт. п.
Бүл да сонда, 277-іс, 3-арт. п.
Бүл да сонда, 3-арт. п.
Бүл да сонда, 274-іс, 51-п.
Бүл да сонда, 4-арт. п.
Бүл да ... ... да ... ... ... да ... ... 1-т., 277-іс, 7-7-арт. п.п., 9-п., 11-12-п.п,
13-14-арт. п.п., 14-а-15-п.п., 16-16-арт. п.п., 17-18- п.п., 19-20-
п.п., 40-п.
Бүл да сонда, Р-17-қ., 1-т., ... ... 85-п., 89-п., ... 105-п., 106-п., 109-п., ... Бұл да ... ... 1-т., 277-іс, 1-п.
28. Бүл дасонда, 1-п.
29. Бүл да сонда, ... Бұл да ... ... 7-п. ... Бұл да ... 273-іс.
32. Бұл да сонда, 277-іс, 89-п.
27. Первый съезд киргизской бедноты Туркестанской Республики ... ... 1921 г. Т. 1922.-32 ... ӨРОММ, Р-17-қ., 1-т., 273-іс, 240-278-п.п.
35. Бұл да сонда, 241-п.
36. Бұл да сонда, 242-п.
37. Бүл да сонда, 247-п.
3 8. Бұл да ... 271 ... Бүл да ... ... Бүл да сонда, 276-п.
41. Бүл да сонда, ... ... Бүл да ... 14-арт.п.
43. Бүл да сонда, 14-п.
44. Бүл да сонда, ... Бүл да ... ... Бүл да ... 2-п.
47. Бүл да сонда, 11-12-п.п.
48. Бүл да сонда, ... Бүл ... ... Бүл ... ... Бүл да ... 109-п.
52. Бүл да сонда, 85-п.
53. Бүл да сонда, 7-арт.п.
54. Бүл да сонда, 62-п.
55. Бүл да сонда, 105-п.
56. Бүл да ... ... Бүл ... ... Бүл дасонда, 13-арт.п.
59. Бүл да сонда, 89-п.
60. Бүл да сонда, 5-п.
61. Бүл да ... 14-а ... Бүл да ... ... Бүл да сонда, 82-п.
64. Бүл да сонда, 142-п.
65. Бүл ... ... Бүл ... ... Бүл дасонда, 122-п.
68. Бүл да сонда, 123-п.
210

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Полиэтникалық аудиториядағы студенттердің танымдылық іс-әрекеттері55 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1912-1913жж синьхай төңкерісінің екінші кезеңі38 бет
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы8 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1917 жылғы ақпан төңкерісі7 бет
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси жағдайы56 бет
1917 жылғы ресейдегі ақпан – қазан ревалюциясы. Азамат соғысы9 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ шаруалары113 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь