Әлемдік мәдениеттер мен өркениеттер

КІРІСПЕ 3
1. ӘЛЕМДІК МӘДЕНИЕТТЕР МЕН ӨРКЕНИЕТТЕР. 4
2.2. Ежелгі Шығыс мәдениеті 18
2.2.1. Көне Египет мәдениеті 18
2.2.2. Ежелгі үнді мәдениеті 23
2.23. Көне Крітайдын, мэдениеті 31
2.2.4. Ежелгі Месопотамияның (К,ос өзен) мәдениеті 36
2.3. Ежелгі Грекия мен Рим мәдениеті 42
Ежелгі Грекия мәдениеті 42
Ежелгі Римнің мәдениеті 55
2.4. Орта ғасырлардағы Батыс Еуропа мәдениеті 63
2.5. Қайта жаңғыру дәуірі мен Реформация кезеңінің, мәдениеті 75
2.5.1. Қайта жаңгыру мәдениеті 75
2.5.2. Реформация дәуірінің мәдениеті 84
2.6. Жаңа заманның еуропалың мәдениеті 90
2.6.1. Рационализм гасырының (XVII г.) мәдениеті 90
2.6.2. Агартушылық, гасырының мәдениеті (XVIII г.) 93
2.6.3. XIX гасырдың мәдениеті 97
XX ғасыр мәдениеті 104
Ресей мәдениеті 110
ҚОРЫТЫНДЫ 119
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 120
Қауымдық, құрылыс мэдениеті — адамзат мәдениетінің, бастамасы
Алғашқы қауымдық қүрылыс мәдениеті қашан және қай жерде пайда болды? Бүл сүрақтарға нақты жауап беру оңай-лыққа соқпайды, өйткені адамның қалыптасу процесінің тарихы тереңде, сонау көне заманда жатыр. Ақиқатқа жүгінсек, қазіргі антропология ғылымының өзі де адамзат баласының қалыпта-сып, дамуына байланысты туындайтын көкейтесті мәселелер-ге егжей-тегжейлі жауап бере алмайды., Алғашқы қауымдық қүрылыс адам баласының өсіп дамуындағы, адамдық жолға түсе бастауының ең алғашқы кезеңі болды және оның жүзде-ген мыңжылдықтарға созылғаны ақиқат. Оған басты дәлел ретінде адамдардың ең алғашқы еңбек қүралдарының пайда болғанына 2,5 млн. жылға жуық уақыт өткендігін айтсақ та жеткілікті,
Дүние жүзінде жүргізіліп жатқан археологиялық жұмыстар-дың нәтижесінде алғашқы адамдардың қоныстары ашылып, олардың тастан жасалған қүрал-саймандары көптеп табылуда. Олай болса, археология ғылымының ғылыми зерттеулерінің дәл осы тас қүралдардан басталуы да тегіннен-тегін емес сияқты. Ғалымдардың пікірінше, алғашқы қауымдық қүрылыс үш дәуірге бөлінеді. Олар: mac дәуірі, қола дәуірі және темір дәуірі. Тас дәуірінің өзі дүниежүзілік ғылымда бірнеше кезеңдерге бөлінеді. Көне тас дәуірі (палеолит) «Палеолит» термині гректің «палайос» — көне, «литос» — тас деген сөздерінен алынған, орта тас дәуірі (мезолит), жаңа тас дәуірі (неолит). Археология ғылы-мы саласындағы мүндай ғылыми түжырым XIX ғасырда қалыптасқан. Тас дәуірі бүдан 2,5—2,6 млн. жылдай бүрын басталып, б.з.б. екі мыңыншы жылдықтың басына дейін созылған.;'
Өз кезегінде тас дәуірінің өзі үш кезеңге бөлінеді: бірінші тас дәуірінің ең алғашқы кезеңі — б.з.б 1—2 млн. жыл мен б.з.б. 140 мыңыншы жылдар арасын қамтыса, ал екінші — көне тас дәуірінің орта кезеңі б.з.б. 140 мыңыншы жылдан б.з.б. 40 мы-ңыншы жылдар, ал үшінші кезеңі — көне тас ғасырының сон-ғы кезеңі — бүл б.з.б. 400 мыңыншы жылдан — 10 мыңыншы жылдың арасын қамтиды.
Алғашқы қауымдық қүрылыстың екінші және үшінші кезеңцері — қола ғасыры — б.з.б. екінші және бірінші мың-жылдықтардың басын қамтыса, темір дәуірі шамамен б.з.б. бір мыңжылдықтың ортасынан басталады.| Алғашқы қауымдық қүрылыс өнерінің бастапқы кезеңінің басты ерекшелігі — син-кретизм (гректің «қосылу» деген сөзінен шыққан) болды. Ал-ғашқы адамдардың өзін қоршаған дүниені танып-білуі стихия-лық жағдайда өтті және олар табиғат күштерінің алдында өте дәрменсіз болды. Тағылық жағдайында өмір сүрген маймыл тәріздес адамдар — пикантроптар, синантроптар және т.б. жа-нуарлар дүниесінен біртіндеп бөлініп шыға бастайды. Сөйтіп олар үшін тіршіліктің жаңа кезеңі басталды^ Ертедегі адамдар тобыры біріге жүріп, өздеріне баспана, мекен-жай үшін үңгірлерді, апандарды жануарлардан тартып ала бастайды.
        
        ӘЛЕМДІК МӘДЕНИЕТТЕР МЕН ӨРКЕНИЕТТЕР
ЖОСПАРЫ
КІРІСПЕ 3
1. ӘЛЕМДІК МӘДЕНИЕТТЕР МЕН ӨРКЕНИЕТТЕР. 4
2.2. ... ... ... 18
2.2.1. Көне Египет мәдениеті 18
2.2.2. Ежелгі үнді мәдениеті ... Көне ... ... ... ... Месопотамияның (К,ос өзен) мәдениеті 36
2.3. Ежелгі Грекия мен Рим мәдениеті 42
Ежелгі Грекия ... ... ... мәдениеті 55
2.4. Орта ғасырлардағы Батыс Еуропа мәдениеті 63
2.5. Қайта ... ... мен ... ... ... ... Қайта жаңгыру мәдениеті 75
2.5.2. Реформация дәуірінің мәдениеті ... Жаңа ... ... ... ... ... гасырының (XVII г.) мәдениеті 90
2.6.2. Агартушылық, гасырының мәдениеті (XVIII г.) ... XIX ... ... ... ғасыр мәдениеті 104
Ресей мәдениеті 110
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... МӘДЕНИЕТТЕР МЕН ӨРКЕНИЕТТЕР.
Қауымдық, құрылыс мэдениеті — адамзат мәдениетінің, ... ... ... ... ... және қай жерде пайда болды?
Бүл сүрақтарға нақты жауап беру ... ... ... ... ... ... тереңде, сонау көне заманда жатыр. Ақиқатқа
жүгінсек, ... ... ... өзі де ... ... ... ... байланысты туындайтын көкейтесті мәселелер-ге егжей-тегжейлі
жауап бере алмайды., Алғашқы ... ... адам ... өсіп
дамуындағы, адамдық жолға түсе бастауының ең алғашқы кезеңі болды және оның
жүзде-ген ... ... ... Оған ... ... ... ең алғашқы еңбек қүралдарының пайда болғанына 2,5 млн. жылға
жуық уақыт өткендігін айтсақ та жеткілікті,
Дүние жүзінде ... ... ... жұмыстар-дың нәтижесінде
алғашқы адамдардың қоныстары ашылып, олардың тастан ... ... ... табылуда. Олай болса, археология ғылымының ғылыми
зерттеулерінің дәл осы тас ... ... да ... ... Ғалымдардың пікірінше, алғашқы қауымдық ... үш ... ... mac ... қола дәуірі және темір дәуірі. Тас дәуірінің
өзі дүниежүзілік ... ... ... ... Көне тас дәуірі
(палеолит) «Палеолит» термині гректің «палайос» — көне, «литос» — тас ... ... орта тас ... ... жаңа тас дәуірі (неолит).
Археология ғылы-мы саласындағы ... ... ... XIX ... Тас ... ... ... млн. жылдай бүрын басталып, б.з.б.
екі мыңыншы жылдықтың басына дейін ... ... тас ... өзі үш кезеңге бөлінеді: бірінші тас
дәуірінің ең алғашқы кезеңі — б.з.б 1—2 млн. жыл мен ... 140 ... ... ... ал екінші — көне тас дәуірінің орта кезеңі б.з.б.
140 мыңыншы жылдан ... 40 ... ... ал ... ... — көне тас
ғасырының сон-ғы кезеңі — бүл ... 400 ... ... — 10 мыңыншы жылдың
арасын қамтиды.
Алғашқы қауымдық қүрылыстың екінші және үшінші кезеңцері — қола ғасыры
— б.з.б. екінші және ... ... ... қамтыса, темір дәуірі
шамамен б.з.б. бір ... ... ... Алғашқы қауымдық
қүрылыс өнерінің бастапқы кезеңінің басты ерекшелігі — син-кретизм (гректің
«қосылу» деген сөзінен шыққан) болды. ... ... өзін ... ... ... ... өтті және олар табиғат күштерінің
алдында өте дәрменсіз болды. Тағылық жағдайында өмір сүрген маймыл ...... ... және т.б. ... ... бөлініп шыға бастайды. Сөйтіп олар үшін тіршіліктің жаңа кезеңі
басталды^ Ертедегі адамдар ... ... ... өздеріне баспана, мекен-жай
үшін үңгірлерді, апандарды жануарлардан тартып ала ... ... ... ... ... жеп, аңшылықпен айналыс-ты. Бүл кезеңде
адам ... ... ... ... ... ... от ... үйренді және
жыртқыш аңдардан қорғана алатындай дәрежеге жетті. ... ... ... ... қалыптаса қоймаса да, алғашқы адамдар бүл жарық дүниеден өз орнын
тауып, өзін орнықтыруға барынша талпыныс жасады.
Осындай тарихи сындарлы ... орта тас ... ... ... ... ... қалып-таса бастаған болатын.
Адамдар бір-бірімен ыммен түсінісу қабілетіне ие болды, көне тас ... тас ... ... да ... бастады. Бүдан байқалатыны
адам баласының жетілуі, ойлау санасының дамуы, еңбек ... ... ... өсуі ... ... ... қүбы-лыстарымен тікелей
байланысты туындаған саналы түбегейлі өзгерістер өмірлік тәжірибеге тікелей
байланысты болды!? ... ... ... мен ... пана ету,
мамонт, үңгір аюлары сияқты ірі аңдарды аулау — осы сындарлы кезеңнің басты
табиғи жетістіктері болды.І Ең ...... ... ... ... үғымдарын ыммен ғана емес, көркем тәсілдермен де
білдіруге ... ... ... Оған дәлел — ... ... ... көркемдік тәжірибелерінің өте сирек ... ... Олар бар ... сүйектегі ою-өрнектер, тастағы ... ... ... ... ... ... сайын олар өлген
адамдарды көме бастады (бүрын өлген адамдарды ... ... ... ... Дәл осы ... ... ... діни наным-сенімдері
қалыптаса бастады және соған байланысты ... ... ... ... ... ... неандертальдықтар өлтірілген
аңдардың сүйектерін жинаған және тастарды үйіп-төге берген. Бүл жа-байы
музей-қоймалар неге ... ... ... Ғалымдардың пікірінше, осы іс-
әрекеттері арқылы алғашқы адамдар қауіп-қатерге толы аңшылықтан ... ... мен ішкі ... ... ... және ... салт-жора-лар жасаған.
Палеолит кейін мезолит (орта тас дәуірі) жөне неолит (жаңа тас ғасыры)
дәуірі ... ... Бүл ... ... ... жылдарға
созылады. Осы орайда алғашқы қауымдық қүрылыс дәуірінің хронологиясын нақты
жылмен белгілеп беру ... ... ... да бүл ... ... ... ескерте кеткенді жөн көрдік, өйткені
алғашқы адамдарда жазу-сызу болған жоқ, ең ... ... ... де ... Тілдің кейінгі па-леолит дөуірінде шығуы ешбір күмән
туғызбайды. Тіл шық-қанға дейін адамзат ... үзақ ... ... өтті. Одан қалғаны бар болғаны — тастар мен сүйектер, күл мен
жартастардағы түрлі бейнелер ғана. ... ... сол бір ... қауымдық қүрылысты) «тарихқа дейінгі кезең» деп ... ... ... ... ... ерте ... пен ... қауымдық
қүрылыстың кейінгі кезеңдерінің уақыт алшақтығы мен қатар олардың ... ... ... ... ... ... да бар.
Олай дейтініміз, уақыт ... ... ... ... мен ... ... әсер етті. Сондықтан да болар, кейінгі палеолит
дәуіріндегі адамзат мәдениеті, оның ... ... және ... ... ауыз ... ... ... сияқты. Олай болса, кейінгі
палеолиттің тас ... ... ... орны ... ... ... көне және орта палеолит дәуірлерінде алғашқы ... ... ... «нағыз адам» қалыптасты. Екіншіден, тастан
және т.б. ... ... ... ... қана ... ... де ... Үшіншіден, кейінгі палеолит дәуірінің ең басты
жаңалығы — экзогания болды да, ендігі ... неке ... ... туысқандар — ата-аналары мен ... ... ... мен
қарындастары шығарылып тасталды. Инцестке (қан ... ... сөз) ... неке ... қоғамдық түрғыдан тәртіпке келтірудің
бастамасы болды. Осын-дай түбегейлі ... ... ру және ... ... ... дамудың орнына тарихи-әлеуметтік дамудың келуі
азғантай тарихи ... ... өз ... бере ... басты нәтижесі — «мәдениет» деп аталатын дүниежүзілік тарихи
қүбылыс болып ... Оған ... ... түрғын үйлер мен түрмыс-тық
қүрал-жабдықтар, тіл, дін, өнер, білім, адам бойындағы ... ... т.б. ... ... ... ... ... басында мәдениеттің
жекелеген элементтері жөнінде ғана айтуға болса (мысалы: еңбек қүралдары),
ендігі жерде мәдениеттің ... ... ... салалары жайында да ... ... ... ... ... ... алғашқы ғылыми мөліметтер
Францияның оңтүстігі мен Испанияның солтүстігінде жүргізілген археологиялық
қазба жүмыстарының қорытындыларына ... ... Ауа райы ... ... ... ... бүл бүрышы адамдардың өмір
сүруіне өте қолайлы болған. Сондықтан да болар, бүл өңірді мыңдаған ... ... ... ... Бүл ... ... ғылыми түрғыдан
зерттеуде өткен ғасырдан бастап ... жөне ... ... ... ... 1879 ж. ... ... М. Саутуола Аль-тамир
үңгірінен кейінгі палеолит ... ... ... ... 1895 ж. Францияда Анри Брейль (1877— 1961 ж.) Везера жазығындағы ... ... ... ... ... өгіздің), аюдың, жылқының
жүзге ... ... ... мол ... кенелді. Бір ғажабы, ... ... адам ... де ... Дәл осы жылы Ле-
Комбательден жақын ... ... ... Фон де Гом ... ... галереясын) ашып, мол олжаға кенелді. Оның ішінде жабайы жылқының —
40, мамонттың — 40, бүғының — 17 суреті бейнеленген. ... ... ... да ... ... ... өкінішке орай, бүл бояулардың қалай
дайындалғандығы осы уақытқа дейін қүпия қал-пында қалып отыр.
Тарихқа дейінгі бейнелеу өнерінің тағы бір ... ... 1940 ... оңтүстік-батысындағы Монтиньяк қала-шығының қасындағы Ласко
үңгірінен табылған «Алғашқы қауым бейнелеу өнерінің ... ... ... ... ... соншалық, көптеген адамдар олардың түпнүсқа
екендігіне күмән келтіріп, жүртты мазақ ету үшін осы ... ... ... ... ... таратты, алайда бүл жалған пікірді ғылыми
сараптама мүлде жоққа шығарды.
Кейінгі палеолит ... ... ... аң ... ... ... соншалық, олар көрген адамға аты-луға ... ... ... әсер ... ... ... қабырғалары сарғыш балшықпен,
күйемен, ақ балшықпен сы-ланып, қарамен жиектелген жүздеген сары, қызыл,
қоңыр ... ... Ең ... — осы бір ... ... ... жылқылар мен текелердің
кескіндері адам таңқаларлықтай етіп бейнеленген. Өнер ... ... ... ... ... ... төртінші бүқа деп бейнеленген, күші тасыған
тіпті атылуға дайын түрған бүқа күшін, оның тесіле қараған көз ... ... мен түзу ... ... да, ... ... ... әрі өктем етіп бейнеленген.
Альтамир үңгіріндегі жаралы бизонның өркеші монумент сияқты, сүлап
түскен тау тәрізді жоталанып ... ... ... ... садақша иілген мүйізі бүкіл композицияға поэтикалық рух берсе, ... Нико ... ... ... ... кескінінен мүлтіксіз
шеберлікпен бейнеленген аң тағылығын, оның айбынды күшін көреміз.
Осы орайда алғашқы қауымдық қүрылыстың ... ... ... ... ... бейнелерге толы Ласко үңгіріне тағы да қайтып
оралғанды жөн ... ... ... ... ішек-қарны ақтарылып бизон
жатыр да, оның алдында шалқасынан қүлаған адам бейнеленген. Шеткеріректе
мүйізтүмсық түр, адамды ... сол ... да ... деп жорамалдауға болады.
Баланың салған суретіндей, адам ... олақ ... де, ... (егер бүл суреттерді балалар салды деп есептесек) қансыраған бизонның
трагедиясын жеңіп шығып, үзап бара жатқан ... ... да, ... дөл осындай етіп шынайы бере ал-маған болар еді. ... да, ... бүл ... ... ... жай ғана ... емес, үңгір
адамдарының нақты емір тіршілігі, тарихи шындық. Осының бәрі — адам қуатын
емес, аң қуатын мадақтау, ал оны жеңу ... ... ... ... әлі
де дәрменсіз адамның алдындағы ас-қаралы міндеті болып саналады.
Аң аулаумен және ... ... ... байланысты бол-ған алғашқы
қауымдық қүрылыс ... ... ... ... ... тануы мен оның
сол бір жүмбақ жарық ... ... ... ... Кейбір
өнертанушылар палеолит дәуіріндегі адамның бейнелеу қызметін үш кезеңге
бөледі де, ... ... жаңа ... ... түріне көшіп
отырғандығын ерекше атап көрсетеді. Бірінші кезеңі — ... ...... ... ... ... ... бейнелеу» деп аталатын екінші кезеңде түрлі пішіндер мен ... және ірі ... ... ... басты орын аладьь! Үшінші — кейінгі
палеолиттік ... ... ... ... ... ... ... сүйекке ойып салу кеңінен орын алды. Осы ... атап ... бір жайт — ... ... қүрылыс дәуірінде бейнелеу
өнерінің барлық түрлерінің де пайда болғандығы. Олар: графика, кескіндеме
мен силуэт ... ... ... енері (тастан қашалған ... ... ... ... ... ... салынған
түрлі-түсті бейнелер). Сонымен қатар рельефтер, тас пен сүйекке ою сияқты
сөндік өнердің ... де ... бола ... дәуірі өнерінің таңғажайып туындылары Украина-ның ... ... XIX ғ. ... бүл ... мол ... ... және ... жасалған еңбек қүралдарымен қатар, киім тігетін көзі ... ... ... ... ... әшекейлер, ал мамонттың азу
тісінен жасалған түрлі ... мен ... ... және ... ... ... оюлармен безендірілген. Геометриялық
әшекейлер — Мезинск өнерінің басты элементі болып табылады. Ирек ... ... ... ... ... ... ... және Орта Еуропаның
палеолит дәуіріне жататын көптеген қоныстарынан табылып отыр.
Ал осы бір абстрактылы әшекейлер нені білдіреді және ол ... ... ... ... түйінін шешуге талпы-нушылар аз болған жоқ, өйткені
реалистік түрғыдан салынған үңгірлік өнер ... ... ... ... ... сай келмейтін еді. Бірақ ғалымдар арнайы үлкейткіш
құралдардың көмегімен ... азу ... ... ... ... қараған
кезде, оның да ... ... ... ... әшекейлі
сызықтардан тұра-тындығын анықтаған. Демек, Мезинск әшекейінің негізі — та-
биғаттың өзінен ... ... ... ... ... ... ... мамонттың сүйегінен жасалған музыкалық аспап табылған. Ол ритмдік шу
тудыратын дыбыс-тарға арналған.
Кейінгі палеолиттің басты дәуірлері олжа ... ... ... Енді ... ... ... мәдениетінің әр кезеңдерде қандай
өзгерістерге үшырағанды-ғын қысқаша қарастырып көрейік.
1. Перигорд кезі (35—20 мың жыл). Орта ... ... ... бүл ... ... ... мынан-дай: шеттері өңделген
шақпақ тас қүралдары, сүйектен жасал-ған ... ... ... жөне т.б.
Бастапқы Перигорд кезеңінде ... ... ... ... ... ... заттар және бояу түрлері кеңінен таралған. Кейінгі Перигорд
кезеңінде тасқа қашалып ... ... мен ... ... ... Ориньяк кезі (30-19 мың жыл). Бүл дәуірде ... ... ... ... кең ... оны бояумен айналдыра
жүргізіп, шеңбермен қоршаған қол-дардың таңбаларын кездестіреміз. ... ... ... өз ізін ... ... өзін ... әрі ... етіп
көрсету-ге, өзінің өмір сүргендігін болашақ үрпаққа ... ... ... дәуірінің үңгірлерінен ерінге жағатын қызыл бояулар
салынған ыдыстар ... ... ... гримге қажетті бет бояуларының 17
түрін білген жөне оларды түрлі діни мейрамдарда пайдаланатын ... ... ... ... ... онша бай ... ... соған
қара-мастан олар бейнелеу өнерінің қыр-сырын игеруге талпыныс-тар ... ... және ... азу ... ... әйел ... ... бола
бастады. Бейнелеу өнерінің бүл ал-ғашқы туындылары «Венералар» деп ... ... әйел ... бүкіл түрмыс-тіршілігін басқарған және туыстық жағын
да әйелдер ... ... яғни ана ... үстем кезі болатын.
Әмірші ана үрпақтың есен-саулығы мен оның өмір тіршілігінің сарқылмас
қайнар көзі ... ... ... ... ... ... мүсіндер дүние жүзінің әр елдерінде, оның ішінде Италияда,
Австралияда, Чехияда, Ресейде ... ... ... ... бет
өлпеті ишарамен ғана бейнеленген, оның есесіне әйел денесінің ... ... әрі ... тыс үлкейтіліп көрсетілген. Соған қарағанда
алғашқы қауым суретшілері өйел ... ... мен ... ... табиғилығынан гөрі үрпақты көбейтер қасиеті — әйелдің салмақты күшін,
алар ... ... ... ... ... мамонттың азу тісінен жасалған осындай мүсіндер қойылған:
олардың жасалғанына 40—30 мың жыл ... ... ... ... ... ... (немесе Воро-неж) Венерасы»— деп аталатын мүсін өзінің
пластикалық әсерлілігімен, жеке мүшелерінің үстамдылығымен таң қалды-рады.
Бүл өнер ...... ... әйел ... мадақтайтын алғашқы
қауым мүсіншілерінің бізге белгілі бол-ған алғашқы нүсқалары болғанымен де,
олар кейінгі заманда дүниеге келген ... ... мен ... ... ... аса ... мәдени еекерткіштер болып
саналады.
3. Солютре кезі (18—15 мың жыл). ... ... ... ... өміріне де айтарлықтай езгерістер ... ... ең ... ... ... одан найзаның үштары, пышақ, қанжар
және т.б. жасала бастады. Кремнийден ... ... ... аса таяқтар, түрлі мүсіндер пайда болып, ... ... ... пен ... жасалған бүйымдар безендіріле бас-тады.
4. Мадлен кезі (15—8 мың жыл ... Бүл ... ... адамдар
қатал табиғат қыспағында өмір сүрді. Мадлендіктер үңгірлерде түрды, мамонт,
солтүстік бүғылар сияқты аңдарды аулап, қорек ... Тас ... ... ... бастады да, оның есесіне ... ... ... ... ... ... ... заттар көбейе
бастады. Кремнийден жасалған заттардың сапасы да жақсара бастады. Дөңгелек,
бүрандалы және діни белгілердің пайда ... ... өзін ... ... ... кеңіп, оны бейнелей бастайтындай дәрежеге жеткендігін
айқын көрсетті.
Осы орайда үңгір кескіндемесінің тек қана ... ... ғана ... ... дәуірінің, одан қалды алғашқы қауым-дық қүрылыс мәдениетінің
шыңы деп ... ... ... атап ... жөн. ... ... ... үңгірлеріндегі өнер туындыларын ғалымдардың осы Мад-лен
дәуіріне жатқызуы тарихи шындыққа ... ... ... ... ең
атақтысы Альтамир үңгірі — алғашқы қауым бейнелеу ... ... ... ... ие болды. Бүл үңгірлердегі өнер туындыларының
ішінде адамның өз ... мерт ... ... ... ... бейнесі,
адам-зат баласының келешекте жеңетіндігін мойындап, болжап білгендей әсер
қалдырары сөзсіз.
Кейінгі палеолитте дүниежүзілік өркениеттің екі ... ... ... Олар: азиаттық және афро-еуропа-лық орталықтар. Адамзат
баласының бүл алғашқы екі ошағы-ның арасында ... ... ... шаруашылық түрлерінің өзгешеліктеріне қарамастан
алғашқы ... ... ... қалана бастады. Кейінгі па-леолит
дәуірінде Еуропа түрғындарында ... ... ... ... ... теңіз төңірегінде — негроиттік, ал ... ...... алғашқы ны-шандары біліне бастады.
Жер бетін мекендеуші қазіргі ... ... түп ... ... ... ... ... дәуірінде өмір сүрген алғашқы ... ... ... Сол ... ... ... ... сенімдердің,
өнердің, жанүялық неке қарым-қатынастарының, адамның мінез-қүлқының
негіздері қалып-таса бастады.
Біздің аңғарғанымыз, ... ... ... ... ... ... Бүл ... адамның ең басты тіршілік кәсібі — аң ... ... жөне ... ... егіншілік, мал шаруашылығы
қауымдастық-тарымен салыстырғанда өзіндік ерекшеліктері бар. ... ... ... тіршілігінің басты кәсібіне айналған ... ... оның ... ... са-ланы да жан-жақты қамтығанын
жоққа ... ... ... ... ... ... дүниесімен тығыз байланысты
болды. Аңшының бойындағы шыдамдылық, жігерлілік, батылдық сияқты тек ... ... ... тән ... оларды басқа кәсіп иелерінен ерекше етіп
көрсетті. Олар өздерін қоршаған дүниеге ... ... ... ... ... ... алғашқы адамдар қүдіретті күштердің бар
екендігіне кәміл сенді. Сиқыршылықтың басты мақсаты — адам ... ... ... ... зиян келтіру, оны мүқату, жақсы ... ... алу және т.б. ... ... тек өз күшіне, өз қабілетіне ғана
сенді. Осы түрғыдан алып қарағанда сиқыршылықтың ... ... бар, ... дін ... ... қүдіретті күш-қүдайдың көмегіне
сүйенеді, ал аңшылық си-қыр болса олжаның пайда болуы мен ... ... ... ету керек болды.
Магияның (сиқырлаудың) негізінде көне заманғы діни на-ным-сенім
тотемизм ... ...... ... ... ... дүниесімен (со-нымен бірге табиғат ... ... ... де ... ... кездер де болған)
тығыз бай-ланыста қарастыруы.і Кейінгі палеолит мәдениеті ... ... ... ... нәтижелері мен этнография
ғылымының түжырымдарына негізделген./Біздің заманымызда ... ... ... тіршілік еткен халықтар болды. Олар — Австралияның байырғы
түрғын ха-лықтары. ...... мен ... ... елі.! Олар ... ... кездескен уақытта кейінгі
палеолит дәуірінің соңғы кезеңін бастан ... ... ... ... ... ... ... байырғы түрғындары палеолиттен
мезолитке көшкен еді. Австралия ... ... көне ... ... мекендеген алғашқы адамдардың тотемизмі бүлар-дан
әлдеқайда қарапайым болған.
Палеолит дәуіріндегі үңгірлер ... ... ... ... көп ... — сол ... ... шарықтап,
гүлденгенінің басты айғағы болып табы-лады./
Алғашқы қауымдық ... ... ... қалай болғанда да
мифологиямен келіп тоғысады. Олай болса үңгір қабырғаларының көрінген
жеріне салынған, ... ... ... ... қүрамайтын сан-
алуан сызық-тар мен шимайлар бейнелеу өнерінің ортақ композициясын қүрамаса
да, олардың әрқайсысын жеке алып ... ... ... ... ... ... беретін тырнақалды өнер ... ... ... ... ... ... бір сюжеттер қүруды мақсат
еткен жоқ, олардың басты назары сиқыршылыққа ауған болатын.
Кейінгі палеолит кезеңінде ... ... ... ... қүралы — тіл өз дамуында белгілі бір ... ... ... белгілерінен «жаңа адам» сөйлеудің ... ... ... ... қараңғы үңгірлерде ... ... ... қажет етті. Өмірдің қиын-қыстау жағдайлары мен қауіп-
қатер-лерден сақтандыру және тіршілік жағдайларынан туындайтын ... ... ... ... ... ... Кейінгі палеолит дәуірінің
аңшыларында бүйрық беру тілі қалыптасты, ... аң ... ... ... ... беру олар үшін ауадай қажет болатын. ... ... ... ... ... ... ... ал басқа
заттардың атаулары кейіннен пайда болған. Ал-ғашқы ... ... ... ... ... да-муының келесі сатысында, мезолит дәуірінде өз
жалғасын тап-ты. Бүл ... ... ... де ... ... ... өз шешімін тауып жатты.
Көне тас дәуірі мен жаңа тас дәуірінің арасындағы өтпелі дәуір мезолит
(мезо — орта, лит — тас деген ... ... ... табиғаттың өзгеруіне
байланысты адамдардың түрмыс-тіршілігінде айтарлықтай өзгерістер ... ... ... тән ... — адам ... өміріндегі жаңа қарудың
— садақ пен оның жебесінің пайда болуы. Мүндай ... ... ... алғашқы
адамдардың өмірінде мал шаруашылығының пайда болуына және оның ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, оны
одан әрі жетілдіріп, ... ... ... және ... аулаумен шүғылда-нудың
адам өмірі үшін онша қауіпті емес ... ... ... ... де
білді.
/ Алғашқы қауымдық қүрылыс мәдениеті дамуының соңғы кезеңдері —
мезолит, неолит ... ... баяу ... да ... ... өзгертуге кіріседі. Ол енді жалқыға емес ... жеке ... ... ... кездейсоқ табылған дақылға немесе жеміске емес, өзі
пайдалануға тиіс түтас жер учаскелеріне ... ... да, ... ... ... ... ете отырып, көз аясындағы дүниені рухани сезіммен
анағүрлым кең, әрі ... ... ... ... ... бүл өзгерістерге мезолит дәуірінде көп ... ... ... және ... басты рөлді адамның атқаруына әкелді.
Археологиялық қазба жүмыстарының ... осы ... ... ... 300 м., биіктігі 3 м.-ге дейін жететін ... ... ... ... ... Дания жерінде
мүндай үлкен үйінділер көп ... Олар ... ... ... балықтардың, бүландардың сүйектерінен қүралады. Ерекше атап
өтетін бір ... ... ... ең көп ... моллюск
қабыршақтары. Жеуге жарамды моллюск қабыршақтары сондай ... ... ... ... көп ... ... ... ретінде пай-даланған.
Мезолиттің аяғына қарай әйелдер мен ... үй ... өте ... саз балшықтан ыдыс-аяқтар жасауды игерді. Әлі де
кебе қоймаған саз балшықтың үстіне ... ... ... ... ... ...... айналды. |Бүл бір жағынан әдемілік үшін
жасалса, ... ... ... ... ... болды. Осылай
әйелдер өнері — ою-өрнек пайда болды. Бүрын-ғыдай қолайлы ... ... ... тас ... ... ... қүдіретті
аңдардың бейнелерін енді салмайтын болды.
--Алғашқы қауымдық қүрылыстың кемелденген кезеңі — нео-лит дөуірі. Бүл
рулық қүрылыстың орнығып, тас индустриясы-ның шарықтаған кезеңі. Бүл ... өте ... етіп ... тас ... ... алғашқы қауым
адамдары ағашты кесіп үй салды, ... ... Жаңа тас ... ... ... күйдіріп, оны су өткізбейтін қатты затқа айналдыруды үйреніп,
оны одан әрі жетілдіре түсті/Демек, ... ... ... жаңа ... ... ... бірі ... оған «керамика ғасыры» деген
атақ берілді. ... ... бүл өнер ... адамзат дамуындағы шын
мәніндегі үлы өзгерісті, зор ... ... ... ... ... табиғаттың дайын өнімдерін пайдаланса, ендігі жерде табиғатта
белгісіз материалдар жасап, ... ... ... ... ... ... ... Өмір сүру қажеттілігінен туындаған бүл үлы
жаңалықтың барысын-да адам бүл ... өз ... ... ... яғни ... ... мен әшекейлерден басталған бүл талпы-ныс
барған сайын ... ... мен ... ... ... ... өнер ... айнала бастады. Бүл ... ... ... ... ... ... эстетикалық сезім
деп аталатын қүдіретті күштің алғашқы белгілері қалыптаса баста-ды.
Осы ... ... пен ... ... ... ... ... арасы секілді бүлардың арасын да дәл жіктеп ... ... ... ... ... жөн ... көп кескінді көріністер
бейнелеуден басқа қандай жа-ңалықтар әкелді!?
Неолит дәуірінде қалыптасқан бейнелеу өнерінің сан-алуан ... ... ... төрт ... ... ... Олардың басым
көпшілігі Африка қүрылығында ... ... ... өте ... болып
келетін материалдық мәдениеттің ескерткіштерін Испанияда, Онега көлінде, ... ... ... және т.б. ... кездестіруге болады.
Палеолит дәуіріндегі өнерге қарағанда неолит дәуірі өнерінің өзіндік
өрнегі, өзіндік ... бар. ... ... ... ... ... қалыпта берілсе, ендігі жерде аңдардың бейнесін салудың
сапасы жақсарды. Ең басты-сы — ... ... жай ғана ... ... ... тырысушылық байқалды. Үйлесімділік пен динамизм белгілері
айқындала бастаған испандық және африкалық ... ... ... аң ... ... көріністері барынша шегіне
жеткізіліп, нанымды етіп көрсетілген. Жартастағы бүл графикада ... ... ... ... рет әсем ... ... айқын байқа-
лады. Оған дәлел ретінде Шығыс Испания жерінен табылған ағашта жабайы ара
жинап ... ... ... ... атап ... көне тас ғасырының ересек
«Венералармен» салыс-тырып көрелікші. Бүл өйелдің түла бойынан, ... ... ... балауса да, сүңғақ денесінен ес ... ... Оның бір ... ... ... ... қолы қаптай үшқан араның
қоршауында. Біздің алдымызда тас-қа бояумен ... адам ... ... шын ... ... түр. ... ... бейнелеу өнерінде адамдар мен аңдардың ... жай ... ... кеткен, сондықтан да алғашқы қауым-дық қүрылыс
суретшілерінің нені ... ... ... оңайлыққа түспейді.
Қазіргі заманда шөлге айналған Алжир территориясындағы ... ... ... ... ...... деген таулы жерде жалаң
жартастар жотасы бар. Осы жартастардың табанындағы ... ... ... неше ... суреттер мен бейнелеу өнерінің туындылары
(б.з.б. төртінші мың жылдықтан б.з.б. бір мың жылдығына дейін ... ... ... ... ... ... Бүл мол ... олжа арқылы
кезінде табиғаты әсем ... кең ... ... ... ... көркемдік шығармашылығымен танысуға мүмкіндік алдық.
Тассили — Аджар өнерінен гүлденген, ашық бояулы, ғажап жүмбақ ... Енді бір сәт осы бір ... ... ... ... ... мал ... Келісті сиырларды бақташылар бағып жүр. Адамдар мен
малдардың денелері түрлі түстер арқылы әсем де, ... етіп ... әсем ... алып ... сүлу ... ... киім киген
бикеш кескіндерімен қатар өзара шайқасқан, аңшылардан қашқан немесе жайылып
жүрген жирафтар бейне-ленген неше түрлі ... ... ... ... ... ... биші ... бейнелерінен ерекше бір
сымбаттылық пен ... ... ... ... өндері сол бір
сындарлы заманның жаршысы тәріздес.
Көне заман суретшісінің қыл қаламынан туындаған афри-калық ... ... осы бір ... ...... ... ... дүние
жүзіндегі ең үлкен музейі десек қателеспеген болар едік.
Неолиттік өнер біздің заманымызда да африкалық тайпалар арасында үзақ
уақыт ... көп ... ... ... ... ...... еуропалық отар-шылар келгенге дейін ежелгі рулық
қүрылыс жағдайында өмір сүрген болатын. ... ... ... ... ... ... ... неолитке жатады. Бушмендердің барлығы ... ... бүл ... сурет сала білетін азшы-лығы ғана айналысқан.
Суретшілер суретті салудан антилопа-ның қылынан жасалып (кейін ... ... ... ... ... ... ... Сурет
салуға қажетті бояуды ерітілген майға езген, бояулар ... ... ... да олар ... бояу ... ... ... қүмыра
пайдаланған. Өкінішке орай, «тас ғасы-рының» ақырғы түрғындарын ... мен ... ... жойып жіберді.
Неолит дәуірі — рулық қүрылыс пен тас өндірісінің шарық-таған кезі.
Дәл осы кезеңде ... ... ... ... тас балталардың
көмегімен тас ғасырының адамдары ағаш-тарды ... одан үй ... ... ... ... ... қайықтар жасады.
Неолит дәуіріндегі адамдарды шаруашылықты жүргізу тәсіліне байланысты
екіге ... ... ... ... аң аулаумен, балықшылықпен
шүғылданды. Бүл — иеле-ну экономикасы болып ... ... бүл ... ... ... еуропалықтар келгенге дейін солтүстік Аме-риканың
Тынық мүхиттық жағалауында ... ... ... ... ... ... Бүл ... теңіздері балыққа
бай болғандықтан жергілікті үндістер тюлень, қамшат, қызыл балықтармен
қатар алып ... де ... ... ... тау ... ұстауды кәсіп ететін. Жа-нуарлардан қолға тек қана итті үйреткен,
тамақты қыздырыл-ған тас салу арқылы ағаш ... ... ... қызыл
қара-ғайдан сапалы, әрі мықты ... ... ... Қыс ... ... үлкен үйлерде түрған, бүл үйлердің терезелері
болмағандықтан ... ... ... ... ... ... мен ... жүнінен көйлектер мен жа-мылғыш — плащтар
тіккен. Өзара тайпалық қақтығыстар кезінде ағаштан жасалған маскалар киген.
Қолға түскен түтқындарды ... ... олар ... қауымдық
үжымның меншігі болып есептелген. Олар бір-бірімен ... ... ... пен ... ... әшекей бүйымдармен, қүлдар-мен сауда-саттық
жасаған. Солтүстік Американың солтүстік-батыс ... ... ... ... деп ... ғүрып етек алған. Бүл ғүрып
бойынша мейрамдар ... бай ... ... өз ... ... ... олар ... беделін көтеріп-нығайтқан (көп жағдайларда
таратылған дүние-мүлік ... ... ... ... ... ... ... түрғылықты халықтары ағаш пен сүйекті ойып безендіруді
тамаша меңгерген. ... ... ... ... белгісі қызыл
қарағайдан (самырсыннан) жасалынған биіктігі 20 метрге дейін ... ... және олар ... ата ... мен түрлі мифологиялық
кейіпкерлердің бейнелерімен безендірілген. Мүндай қасиетті бағаналарды
орнату үлкен уақиға ... ... ... бүл ... ... атын
мәңгілік қалдыруға бағытталғандық-тан, оның ... ... ... аяғы көп ... ... адам шалумен аяқталған.
Үндістердің ойып жасаған заттарының композициялық қүры-лысының өзіндік
ерекшеліктері бар екендігін ерекше атап өткен жөн. Бүл өнер ... тік етіп ... Оған ... ... зергерлер қолынан шыққан төрт
бейнелік топты алып қарастырып көрелік: бүл ... ең ... кит, ... ер ... оның ... ... түрған әйел, ал әйелдің басында
отырған бүркіт бейнеленген. Бүл ... ... ... онша қиындыққа соқпайтын сияқты. Ол — қоршаған ... және ... ... ... ... ... ... сала-сы егіншілікпен
және мал өсірумен тығыз байланысты болған-дықтан, оны «өндіретін экономика»
деп атаған жөн. ... мол өнім ... ... ... ... ... ... қүнарлығы соншалық, олар жерді қарапа-йым
өңдегеннің өзінде-ақ мол астық беретін болған. Алғашқы ... ... азая ... ... ... ... ... аударып отырған және жерді
кетпенмен өңдеген. Егіншіліктің бүл ... түрі ... ... ... көп ... бүл ... қыр-сырын меңгерудің арқасында адамдар
отырықшылдыққа көше бастады. Неолиттік техника-ның жетілуі нәтижесінде бай
қоныстар деревнялар ... бола ... ... ... ... сөйтіп
мемлекеттің пай-да болуына даңғыл жол ашылды. Тас ғасырындағы пайда бол-ған
өркениеттің ошағы — көне Египет ... Бүл ... ... алғашқы
мыңжылдық тарихы металсыз өтті десе де болады.
Әрине, жер ... ... ... көп ... олар адам-зат баласы
мекендеген жер аумағының бір-ақ процентін қүрай-ды. ... да ... мен ... ... игеру — жерді өңдеу, пайдалану технологиясын,
қолданылатын қүрал-саймандарды ... ... ... Осы ... ... ... байланысты шаруашылықтың жаңа салалары —
егіншілік пен мал ... ... ... Неолит дәуірінің егіншілері
мен малшылары — шаруалар бол-ды. Осы бір ... ... ... ... ...... экономика, қол еңбегі, рулық
және қауымдық үйым, ал діндері — анимизм болды. Анимизм — рух, жан ... ... ... дегеніміз рух пен жанның өмір сүретіндігіне деген
сенім. Ол бойынша — ... ... ... ... ... себепкері
— рух пен жан болып ... Көне ... ... діни ... ... діни мейрамдардың даму процесі анимизмнен
басталады. Бүл үғымды мәдениеттану ғылы-мы ... ... ... атақты
ғалым Тайлор болды.
Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, алғашқы қауым адамдары сиқыршылықты да
жиі ... ... ... ... қарағанда егіншілік
сиқыршылығының ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Шаруа үшін жер қүдай-ана болып саналды.
Сондықтан да болар, ... ... ... ... (салт-
жоралар) маусымдық сипатта болды, яғни егіс
жұмыстарының басталуымен және шыққан ... ... ... ... Үлы ......... Кибела, Деметра, Церера әрі дархан,
әрі балажан ... ... ... ... ... етеді.
Сондықтан да бо-лар, осы құдайлардың құрметіне байланысты өткізілетін әдет-
ғүрыптарда мен салт-жораларда эротикалық сәттер де аз бол-маған.
Егіншілікке ... ... ер ... ... ... ... ... кезінде қүдай өліп те кетуі мүмкін. Міне,
осындай қиын сәтте оған көмекке анасы не-месе әйелі мен ... ... ... жер асты патша-лығынан іздеп тауып ... да, жер ... ... ... ... ... ... қайта тіріледі. Өліп-тірілген
қүдайлардың қүрметіне байланысты ... ... егін ... ... ... ... ... атап өтетін бір жайт, осындай салт-жораларды өткізген кездерде
түрлі маскалар, мүсіндер, жартастағы кескіндер, жер-ге ... ... ... және ... ... ... биленіп, театрландырылған
көріністер қойылатын болған.
| Діннің ең көне түрі сиқыршылық болатын болса, оның бас-ты түрлерінің
бірі — фетишизм (түт, ... ... ... ... ... саналады.
Фетишизм — табиғат заттарымен қатар адам қолынан шыққан материалдық
заттардың ... де ... яғни зат ... ... күштерге табыну.
Көне заман халықтарының үстанған діндерінің тарихында жануарлар мен
ағаштарға ... да ... роль ... Тағы адамдар үшін өзін қоршаған
дүниенің барлығы да ... боп ... ... да олар жансыз заттардың
да жаны бар деп үғынған. Адамдардың әрбір тобы өзінің шығу тегін ... ... ... өсімдікпен (тотеммен) байланыстырған. Олар ... ... ... ... ... олай болса алғашқы адамдар адам
мен жануардың арасында айтар-лықтай айырмашылықтар жоқ деп ... ... ... ... ... ... дерлік
қазіргі заман мәдениетінде, дүние жүзінің халық-тарының салт-дәстүрлерінде
кеңінен көрініс тауып отыр.
Қорыта келгенде, алда қола ... мен ... ...... ... жаңа ... ... Оның про-гресс жолындағы
қарышты қадамы ... ... ірге ... ... ... ... Қоғамдық даму ба-рысында өнердің сан-саласы жетіліп, жаңа мазмүнға,
жаңа формаларға ие ... ... ... ... одан әрі ... және ... саласындағы үлы төңкерістерге даңғыл жол ашты.
Адамзат баласының даму ... ... ... ... ... баға ... тамаша өнер туындылары болашақ үрпаққа мәдени мүралар
болып қала берді. Адамзат даналығы мен кемеңгерлігінің арқасывда ... ... ... Өз ... алғашқы қауымдық қүры-лыс мәдениеті —
дүниежүзілік мәдениеттің ... ... ... зор роль ... ... ... үйым, тіл, өнер, салт-дәстүрлер, наным-сенімдер,
білім, туысқандық қарым-қатынастар және т.б. ... ... ... ... ... — адамзат тіршілігінің басты мән-мағынасына
айналды.
2.2. Ежелгі Шығыс мәдениеті
2.2.1. Көне Египет ... ... жер ... ... ... қана ... ... бірге
дүниежүзілік үстемдікке талпынған қуат-ты да, қүдіретті мемлекеттердің бірі
болды. Ауыз бірлігі күшті, үйымшылдығы берік, халық — билік жүргізуші ... ... ... ... ... ... мызғымастық және
түсініксіздік принциптері негізінде қүрылды, ал өз кезегінде бүл ... ... ... ... бол-ған кезден бастап-ақ оның ...... ... деп санауды өмірлік ... ... ... ... үлы деп саналды, сондықтан да
фараон өзін «Раның» («Ра» күн деген мағына береді. Ол — қүдайлардың ... ... ... ... ... — «Алтын» нүр шашқан күн) үлымын
деп жариялады.
Перғауынның жеке-дара билік жүргізуі ... оның ... ... ғана ... ... жатқан патшалықтар мен тайпаларға да күшейе
түсуі, ... ... ... ... тигізбей қойған жоқ. Ал осы бір
шексіз билік пен мансап, байлық пен қүдірет ... жоқ ... ... үлы күш — ... Міне, сондықтан да болар — көне Египеттің
мәдениетінің ең ... ...... ... болды. Бүл табиғи
қарсылық, немесе мәңгілік өмір сүруге талпынушы-лық Египет халқының бүкіл
діни ... ... ... оның ... мен ... ... рөл атқарды.
Египеттіктер табиғаттың жыл сайын жаңаратындығын ... ... ... ... ... ... сөйтіп төңірекке өмір мен
береке туғызады, ал тартылғанда қүрғақшылық келеді, ... бүл ажал ... — одан ... де жыл ... Ніл қайтадан тасып отырады. ... ... осы ... ... ... ... адам тіріледі» деген
діни ілім пайда болды. Бүл ілім діни және мәде-ни ... ғана ... ... ... ... ... ... де үлкен роль атқарады. Тереңірек
ойлап қарасақ, бүл ілімнің өмірге келуі ... ... ... ... Жыл ... ... таситын Ніл өзені сияқты адам жаны да ... ... ... діни түсінік адамдар са-насында берік орнықты. Олар
қабірді адамның уақытша ... деп ... ... ... мәңгілік өмірді
қамтамасыз ету мәселесі түрды. Ол үшін адамның денесін сақтап, тірлікте
оған қажет ... ... ... де ... ету ... ... ... оны мумияға айналдыру, не болмаса өлген адамның денесіне үқсас
етіп, оның мүсінін жасау қажеттігі ... ... да, ... ... ... яғни ... жасаушы» деп атады. Мүсіншілер өлген адамның
бейнесін жасауды тіршілікті ... ... деп ... бүл ... ... ... ... да, өнердің бүл саласы адамдар түсінігінде
сиқырлы күшке айналды. Аруаққа табыну, суретші санасына «егер дене сақталса
немесе ... ... ... адамның жаны оған ... ... ... ... ... ... ... бүзушылық болып көрінген ажалды
тоқтатып, жеңіп шығуға болады деген қүштар-лық, өлімді жеңуге болады ... оты ... ... ... е ... ... өнерінің барлық
салаларына өз таңба-сын салды.
Адамдар санасында қалыптасқан аруаққа табыну — ... ... ... ... ... Ал ... — патшалардың (перғауындардың)
қүрметіне пирамидалар ... ... ... Өз ... ... ...... саналған перғауын өзінің қүрметіне ... әрі ... әрі ... етіп ... ерекше мән берді. Сән-
салтанатпен салынатын мүндай пирамидалар қыруар қаржыны ғана емес, үзаққа
созылған ауыр да, ... ... ... ... бір азапты еңбек қасіретті өмір Египет қүлдарының үлесіне тиген
болатын.
Пирамидалар перғауындар мен ең атақты ... үшін ғана ... ... ... ... ... мен вельможаларға ғана
емес, кез келген адам жерлеуге байланысты бүкіл ... ... ... ... ... ... ... өмір) ие болады.
Бірақ қаржыны көп қажет ететіндіктен ... ... ... ... ... ... ... зираттарының шетіне көме
салды. Демек, пирамидалардың салынуы — көне ... ... ... ... тыс теңсіздіктің кеңінен орын алғандығын байқатады.
Б. з. б. III—II ғ. ...... ... ... ... мен храмдар негізінен тастан ... ... ... ... ... ... тауы-сты, әсіресе халық
тарапынан көп ... мен ... ... ... ... Сондықтан да, пирамидалар
салу — халық қайыр-шылығының басты себепкері болды. Ал егер пирамидалар са-
луға жүмсалған қыруар ... мен ... ... табанды еңбегін халық
игілігіне жүмсағанда (жолдар салғанда және т.б.) Египет сөзсіз ... ... ... елге айналған болар еді деген ой еріксіз келеді.
«Қүдіретті қүдай» — фараондардың о ... ... ... сая, ... ... ... ... үйлері — пирамидалар ... ... де таң ... дәуір ескерткіштері, «өлемнің жеті кереметі»
аталған өнер ... ... ... ... атап ... бір ... ... өз есімдерін өздері жасаған ескерткіштерге тасқа қашап
жазған, демек олар өз ... ... ... ... ... да ... шығаруға, оны болашақ үрпаққа мүра етуге арланбаған. Дүрыс та, ... ... ... ... ... ... осыдан небәрі бірнеше ғасыр
бүрын ғана салынған феодалдық ... ... мен ... мен ... үйлерін және тағы да басқа тамаша ғима-раттарды салған
сәулетшілердің есімдері ілуде бірі болмаса, көпшілігі осы ... ... ... ... Ал, ... ... осыдан бес мың жылдай бүрын
түрғызылған Египеттің ең көне ...... ... ... ... білуі — осы ащы шындықтың айғағы болса ... ...... ғалымдық, дәрігерлік, философиялық еңбектері өз
заманында аса жоғары бағаланған. Ол ... ... ... ... ... сиқыршы ретінде
де қалған, өйткені ғылым дамуының сонау ... ... ... ... ... ... ... балгерлікпен астасып жатқан. Имхотеп
тіптен екі рет құдай деп танылған. Арада екі жарым мың жыл ... ... ... ... ... табынған. Оның мүсіні, сірә, ғалымдарға
орна-тылған алғашқы мүсін болуы да ... ... Оның ... ... Мемфисте Имхотептің қүрметіне орна-тылған ғибадатхана
бар.
Джосер пирамидасы көп сатылы қүрылыс, ол ... ... ... ... ... Бүл ... ... — 60 м. болса, одан кейінгі
салынған пирамидалар одан да ... одан да ... ... ... ... салу неге қажет болды екен?» — деген ойға еріксіз келесің.
Біздің ... ... ... қоғам өзінің билеп-төстеушілері арқылы
аспан мен жер үстіндегі өктемдігін жүзеге асыру ісіне жүмсаудан басқа ... ... ... ... ... ... ... өзіне табындырып қою
үшін тірі қүдай — ... о ... ... орын ... та ... ... Бас-
қаны былай қойғанда, пирамидалардың өте биік етіп салынуы — өзін қүдаймен
қатар қойған тәкаппар да, ... ... ... ... көрсету мақсаты-нан да туған сияқты. Әйтеуір, қалай ... ... ... мәдениетінің бастауында салынған бүл пирамидалар өз
еліндегі ғана ... ... ... жүзіндегі ең қүдіретті ғимарат болып ... ... таң ... ... ... мүралар күл-ге айналып,
гүлденген қалалар жермен-жексен болды, мейірімсіз де қатал ... ... ... ... ... жеті ... ... соң бірі жоғала
бастады. Ал бүгінгі күнге кереметтердің ең ... осы ... ... ... ... ... көне тарихтың куәгері болған бүл тамаша ғимараттар
әлі де талай үрпақтардың қызықтай берер аса қүнды ... ... ... ... бір мың ... ... қарай пирамидалар салы-нуы тоқтатылды.
Пирамидалар ендігі жерде тастан емес, шикі кесектен түрғызыла ... ... өзі ... қым-батқа түспейтін болды. Перғауын бүрынғысынша қүдай
санал-ғандықтан олардың қүрметіне сансыз мүсіндер орнатыла баста-ды, ... ... ... ... көне ... діни ... орын алды. Египетте қүдайлар өте көп болған, тіпті әрбір ... ... ... Ең ... ... яғни ... қүдайы — Күн
қүдайы «Ра»
болды. Одан кейінгі ... ... — өлім ... ... ... өздері о дүниеге аттанғаннан кейін ... жер ... ... ... ... сен-ген. Қүнарлы жер мен аналықтың
қүдайы Осиристің әрі қарын-дасы, әрі әйелі — Исида болды. Ай қүдайы екінші
жағынан жазу ... да ... ... ал Маат — шындық пен тәртіптің
қүдайына айналды.
Көне ... ... орын ... мүндай көп қүдайға та-бынушылық
мемлекетті орталықтандыру ісіне нүқсан келтіріп, басқарушы ... ... ... ... ... ... ... басып алған тайпаларды
бағыныштылықта үстаудың өзі қиындыққа соқты. Міне, осындай сындарлы кезеңде
тарих ... діни ... ... Аменхотеп (б.з.б. 1419—1400 ж.
аралығында билік ... ... Оның ... мақсаты — бір қүдайға
табынуды жүзеге асыру болды, сөйтіп ... ... ... рет ... ... бір ... ... көшуге маңызды қадам
жасалды. Ол жаңа мемлекеттік діни наным-сенім енгізіп, жалғыз қүдай ... ат ... Күн ... ... Осы ... бастап көп қүдайға
табынушылық жойылып, осыған байланысты олар-дың ғибадатханалары жабылып,
олардың иелігіндегі ... ... Бүл ... ... ... ... IV ... өз атын қүдай атына сәйкестендіріп «Эх-
натон» деп («Атан рухы» деген ... ... ... ... ... ... өзі ... «Атон кекжиегі» де-ген мағынаны білдіретін
Ахетотон қаласына көшірді. (Бүл қала-ның орнында ... ... ... ... ... түр, сондықтан да Египет тарихының Эхнатонға байланысты бар-
лық кезеңі «Амарндық» деп аталады).
Эхнатонның жүргізе бастаған реформаларының ... ... ... үшырап, өмірінің қысқа болуы-на қарамастан сол ... даму ... оның ... өз ... ... ... жоқ.
Ең бастысы — өнер саласында патша бейнесін барынша дәріптеуден бас тартушы-
лық пен канондар мен стильден гөрі ... ... ішкі ... ... ... ... ... белгілі бола бастады. Атап айтқанда,
«Амарн өнері» деген атауға ие ... бүл ... ... бейнелердің
нанымдылығы, жеке бейнелер мен бүкіл композицияның ... ... ... ... ... сезімдік қасиеттердің пайда болуы
— баға жетпес мәнді мәдени қүбы-лыстар болып табылады.
Ойымыз дәлелді болу үшін ... ... ... ... ... ... кіріскен Эхнатон-ның қыздары — кіп-кішкентай жалаңаш
ханшалар бейнелен-ген суретті алайық. Рахат та, бейғам өмірдің қүшағындағы
осы бір ... ... ... өмірін бейнелейтін бүл сурет шын
мәнісінде Египеттің асқаралы өнеріндегі бүрын кездеспе-ген жайлар болатын.
He болмаса ... ... ... ... көз ... ... та, сымбатты бүл бейненің даңқы бүгінгі заманға
дейін жетіп отырған жоқ па? ... тән ... пен ... тек ... тән аналық пәк сезім мен ішкі жан тебіренісі, ой тереңдігі мен
табиғи тәкаппарлығы ғажайып бейнеден ... боп ... ... ... ... ... портретінің барлық әйелдердің ішіндегі ең
тамашасы деген атаққа ие болуы да — осы бір ... ... ... бойынан табылуы болса керек.
Бүл дәуірден кейінгі кезеңдерде де Египет өнері өз дамуын-да ... ... ... 1922 ж. ... ... таң қалдырған тамаша
жаңалық, яғни баға жетпес көркемөнер қазы-насы ... ... ... ... ... ... Бүл ... табыс —
ағылшын археологы Г. Картердің «Патшалар алқабындағы» үзақ жылдар бойы
жүргізген ... ... ... ... ... ... ... небәрі 20 жасқа жетпей дүние салған, бірақ ол өз заманында ... ие бола ... да, осы бір ... ... ... біздің заманымызда
ерекше даңққа бөленді. Олай болатын ... ... ... ... ... тек қана Тутанхамонның қабірі ғана тонау-шылар ... ... ... ... қалған.
Египет мәдениеті — сан-салалы ... ... бірі — ... ... ... ... ең көне жазу текстері. Олар — қүдайларға
қүлшылық ету мен ... ... ... ... ... ... ... жататын ең көне әдеби мүралардың кейбіреулері сақталып қал-
ған, бірақ ғалымдардың пікірінше, бүлардан да көне ... ... ... Өкінішке орай, олар біздің заманы-мызға дейін келіп
жетпеген. Египеттің ... ... ... ... ... ... мен үлы даналардың өз ба-іаларына арналған нақыл сөздері, түрлі
тақырыптарды қамти-тын ... және т.б. Көне ... ... ... бірі — ... ... адамның өз жанымен сүхбаты» ... ... ... ... бүл адам ... бет бүрады. Бірақ оның жаны
бүл әрекетке барынша қарсылық жасап, бүл өмірдің қызығы мен рахатын көруге
кеңес беріп, оны ... ... — көне ... мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылады,
өйткені бүл өлкеде салынған қай ғимаратты алсаң ... ... ... ... ... көне ... иероглифтік жазу буындық жүйеге көшті
(қытай-лықтар болса мүндай өзгерістерге ... өз ... ... қалған).
Ерекше атап өтетін бір жайт, ... ... ... ... ... сфинкстер түрғызылды. Тастан қаша-лып ... ... ... ал басы адам ... ... Оның ... бейнеледі. Сфинкс — Египет әміршісінің қүдіреті мен күшінің оның
даналығы мен жүмбақтығының жаршысы ... Ең алып ... б.з.б ... ... Ол осы ... ... ... пира-мидасын күзетіп түр.
Түтастай алынған жартастан жасалған бүл сфинкстің басы ... ... ... ... үзындығы 57 метрге жетеді.
Ғылым саласында да көне Египет айта қаларлықтай жетістіктерге жетті.
Тамаша ғимараттардың, әсіресе ... ... ... математика,
геометрия сияқты ғылым салаларының қаншалықты сатыға көтерілгендігін айқын
аң-ғаруға болатын сияқты. Б.з.б XXI ғ. аяғы мен XIX ғ. ... ... жағы ... ... есептеліп шығарылды. Адамзат тарихындағы ең
көне сағаттар — су және күн сағатта-рын ... ... да осы ... ... ... ... ... ғылымы да өз дамуында тамаша
табыстарға жетті. Адам ... ... ... ... ... ... ... ауруларға бай-ланысты көз, тіс және т.б. дәрігерлері
пайда болды.
Б.з.б. екінші ғасырдың аяғы бір ... ... ... бастап
Египет мәдениетіне Криттің, Сирияның, Қосөзен бойындағы қүл иленуші
мемлекеттердің мәдениеті өз ... ... ... ... VI ғ. Египетті
парсылар жаулап, ал олар-дың үстемдігі б.з.б. 405 ж. дейін ... ... де ... ... ... ... ... жоқ, біздің з.б.
332 ж. македондықтар Египетті өздеріне бағынышты етумен ... ... ... ... ж.) ... ... ... негізін
қалады. Египет абыздары Македонскийді қүшақ жая қарсы алып, оны «Қүдайдың
үлы» деп жариялады. Осы бір ... ... ... ... мен ... ... қасиеттерін бойына жинақтаған жаңа Сарапис құдайының
бейнесін қалыптастырды, оған халық болып табыну ... Ал ... ... ... ... мен грек халқының мәдени орталығына айналады,
сөйтіп ... ... ... кеңінен қанат жайды. Атақты ... ... ... салынған Александ-рия қаласының ұзыннан-ұзақ
көшелері, театры, кітапханасы, толып жатқан ғибадатханалары мен ... мен ... ... ... ... Мұнда өз дәуірінің талай ғұлама
ғалымдары, ақындары, суретшілері еңбек етті. Бүл ... ... ... бірі — ... Александрия шырағы салынды.
2.2.2. Ежелгі үнді мәдениеті
Үндістан — ... ... ең көне ... ... бірі. Баға
жетпес мәдени қазынаның иесі осы бір дарынды халықтың мәдени ... ... ... ... ... ... ... атап өткіміз келеді. Талай шапқыншылықты басынан өткізсе ... ... да ... ... бұл ұлы ... ... қасиеті де болар. Ал осы бір ұлттық ... — үнді ... ... өз ... тигізбеуі тіпті мүмкін де емес сияқты. Бірақ, екінішке
орай, ежелгі үнді мәдениеті жайындағы ... ... тек ... ... ғана ала ... ... ... 20-шы жылдарын-да ғана
археологиялық қазба жүмыстарының нәтижесінде па-леотит және неолит ... баға ... ... ... ... ... Инд
өзенінің аңғарында жүргізілген қазба жүмыстары ... ... ... үнді жерінде мәдениеттің дамуының жоғары қарқын-
да болғандығын ... ... ... III мыңжылдықтың аяғында қалыптасқан
Махенджо-Даро (Синд, ... және ... ... Пәкістан)
мәдениеттерінің ескерткіштеріне қарағанда ежелгі ... ... ... қатар мыстан және қоладан жасалған заттарды да кеңінен пайдалан-
ған. Бүл алқаптың түрғындары ... ... ... рет ... иіріп,
тоқуды игерген. Көне үнді зергерлері мен қышшы-ларының даңқы бүкіл ... кең ... Осы ... ... ... ... мен ... пайда болуы, ал олардың өз кезегінде көршілес
жатқан елдермен сауда-саттық қарым-қатынастарын жасауы, ... ... ... ... ... жасады.
Осы орайда, Харапа өркениетті көне Шығыстағы ең ірі мәде-ни ошақтардың
бірі болғандығын атап ... ... Бүл ... ... ... ... ... 1250 шақырымға созылған кең алқапты алып ... ... ... ... ... ... де, ... дамуы да әр
кезеңдерді қамтиды, сондықтан да бүл ... ... ... жол
берілген. Харапа мәдениетіне қатысты екі жүзге тарта байырғы қоныстардың
табылуы — бүл ... ... кең ... ... ... ... үнді ... Р.Сахни мен Р. Д
Банерджиждің Инд алқабынан көне өркениет орталы-ғын ашуы — үнді ... ғана ... ... ... оның ... деген көзқарастарды
мүлдем өзгертіп жібереді. Үнді халқы басқа халықтардан ... ... ... ... ... даму ... жағынан Мессопо-тамия
сияқты көне Шығыс ... ... ... қалған, тіпті Үндістанның
тарихқа дейінгі кезеңі тым жабайы болған деген сияқты жалған болжамдардың
шындыққа мүлде жанас-пайтындығы ... ... ... ... Инд одан ... Ганг ... арийлер деп атаған тайпалардың қоныс аударып келулеріне байланысты
үнді мәдениетінің тарихында жаңа кезең басталды.-Осы бір тарихи ... ... және ... ... ... ... ... сіңірген жаңа мөдениеттің іргетасы қалана бастады./ Өкінішке
орай, бүл мәдениеттің алғашқы кезеңдері жайында (б.з.б. екі ... ... ... ... ... ескерткіштердің жоқтығына байланысты нақты
пікір айтуға мүмкіндігіміз жоқ. Дегенмен, б.з.б. екі ... ... ... ... ... ... төрт Ведаларда (арийлердің
қасиетті кітабы) үнді — ... ... және ... ... ... ... ... қалады. Басқа деректер болмағандықтан
үнді халқының үзаққа созылған бүл ... ... ... «Ведалық дәуір» деп
аталды. Бүл кезеңде алғашқы қауымдық қүрылыстың орнына таптық қоғам орнады,
мүлік теңсіздігі пайда болып, қүлдық ... ... ... ... келелі
өзгерістерге байланысты қоғам со-словие-варналарға бөлінді. Варналардың
қоғамда алатын орын дәрежесі де, беделі де биік ... ... ... ... ... және мал ... шұғылданды.
Егіншіліктің дамуымен жергілікті халықтың оты-рықшылдыққа көшуіне темірдің
пайда болуы ерекше ықпал етті. Қолөнер мен сауда-саттық етек ала ... Ганг ... ... ... ... ... қарым-қаты-
настарының дамуының қарқыны өте жоғары болды және қалалар салу ... ... ... ... да терең өзгерістер жүзеге ... ... ... ... ... Заман ағы-мына байланысты ведалық
қүдайшылдық өзінің бүрынғы ма-ңызын жоғалтып, ендігі жерде ведалық ... ... ... ... — қүлиеленушілік қарым-қатынастар-дың
әлі де тереңдей қоймаған кезінде үстемдік етуші ... ... ... ... болып жатқан мүндай түбегейлі өзгерістер дүниежүзілік
мәдениеттің аса қүнды туын-дысы «Махабхаратта» жөне «Рамаяна» ... ... ... бір мыңжылдықтың ортасына қарай мәдениеттің даму қарқыны
жоғарылады, ... ... ... ... де бүл қарқын бірдей болды деп
айтуға тағы да ... Үнді ... мен ... ... ... ... IV—II ғ.) ... табыстарға жетті. Бүл кезеңдегі мәдениеттің
гүлденуіне үнді тарихында ... рет ... ... ... ықпалын тигізді. Елдің саяси жағы-нан бірігуі, экономиканың ... ... ... ... ... ... ... білімдердің дамуына
қолайлы жағдайлар туғызды. Дәл осы түста ... ... ... ... және ... ... ірі ... орталықтары пайда болды. Театр
үйымдастырылып, онда жаңа ... ... ... ... ... дәуірінде буддизм мен джайнизм халық арасына кеңінен ... ... әрі ... ... ... діни-философиялық әдебиет
қалыптасты.
Қушан дәуірінде (б.з. ... ғ.) үнді ... өз ... жаңа ... ... ... ие болды. Қушан империя-сы үлан байтақ империяны:
Солтүстік Үндістанды, Орта Азия-ның бір ... ... ... ... ... алып ... Бүл ... саяси одаққа қоғамдық-саяси, мәдени
дамуы жағынан әркелкі және түрлі діндегі толып жатқан халықтар мен тайпалар
кірді. Қалыптасқан ... ... ... Қушан мемлекеті бүл
елдердің арасындағы біртүтас жүйені саяси салада ғана емес, мәдени ... ... ... күш ... ... ... ... және нумизматика-ның
мөліметтеріне қарағанда мәдениет саласындағы үнділік элементтердің, ... ... ... ... ... индуизмнің, зороастризмнің
элементтерін де өз бойына сіңіргендігін ... ... ... ... ... сатыға көтеріліп, гүлдену кезеңін басынан кешірді. Буддизм
идеяларын насихаттайтын әдеби шығармалар, әсіресе поэзия мен ... ... ... ... ... дәуірінде будда мәдениеті кеңінен өріс алса, ал ... ... ... Гупт дәуірінде (б.з. IV-VII ғ.) «ин-дуизм
мәдениеті» шарықтау шегіне жетті. ... да ... бүл ... «индуизмнің алтын ғасыры» деп ата-ды. Гупт империясы 165 жыл ... ... ... ... кейіннен ғүндардың шапқыншылығынан кейін
қүлды-рай бастаған ежелгі ... ең ... ірі ... болды. Бүл
кезеңде экономика саласы мен әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... қала-нып, үнді театры қүрылды,
драматургияның теориясы өмірге ... ... ... ... ... ... орындауға арналған арнайы трактаттар жа-
зылды. Ғылымның математика, астрономия, ... ... ... сияқты
салалары да даму үстінде болды. Бүл түста елдің солтүстігі мен ... діни ... өз ... сіңіре білген күрделі діни ағым — индуизм
қалыптаса бас-тады. Сонымен үнді тарихының көне ...... ... Гупт ... ... ... үнді халқы-ның одан кейінгі
мәдени даму кезеңдерінде де Маурья, Қушан және Гупт ... ... ... ... ... жаңа заман ағымында ... ... ... Үндістан тарихының кене дәуірлерінің қай-қайсысы
болса да бүл елдің тарихи-мөдени ... ... ... мен ... үнді ... ... ... қалыптасуына үлкен ықпал
жасады. Осы орайда Үндістанның көне дәуірінің Шығыстың басқа ... өте ... ... атап ... ... үнді ... материалдық негізін қалыптастыру-да оның табиғи
жағдайлары да басты рөл атқарған. Сонау көне заманның өзінде-ақ Ганг аңғары
өте қүнарлы жер болған, ... ... ... айналған бүл жерден
суландыру жүйелерінің көмегімен жылына екі-үш реттен өнім алынатын болған.
Ганг алқабын игеру ... ... ... әр ... ... ... тығыз қарым-қатынастарда болды. Олардың қоғамдық қүрылысы, тілдері,
шаруашылықты жүргізу әдістері әртүрлі бола ... да ... ... өмір ... өмір ... ... ... осындай қарым-қаты-настар олардың
қоғамдық дамуын теңестірді, бәріне де ортақ діни ... ... ... сөйтіп бүл тай-палардың арасындағы айырмашылықтар біртіндеп
жойылып, ... ... ... ... жері ... кендерге өте бай болып келеді. Әсіресе, үнді ... ... ... ... ... де өте жоғары бағалаған. Көне
заманнан бергі металлургтердің техникалық шеберлігінің шыңдалуын көрсететін
толып жатқан айбынды мәдени ескерткіштер бар. Солардың бірі — Дели ... ... ... 7,2 м, ... 6,25 ... ... ... темір
бағана (415—416 ж.). Үнді шеберлері түсті метал-дан қүйылған талай мәдени
ескерткіштерді одан ... де ... ... ... мүра ... Мысалы, б.з. V ғ. Будданың мыстан қүйылған мүсінінің салмағы ... ал ... 2,5 ... ... ... ... ... мақ-та мен
маталардың отаны болып саналады, өйткені б.з.б. үш мыңыншы ... ... ... тауар-ларды шет елдерге шығара ... ... ... сол ... ... ... ... ие болған.
Қолөнер негізінен қалаларда дамыған. Қалалар әкімшілік орталығы ғана емес,
сонымен қатар атақты ... ... да ... Қалалардың аумағы өте
үлкен болғандықтан олардың түрғын-дарының саны көп жағдайларда ... ... ... ... — Даро ... жүз мың адам түрған. Қала-
ларда түрғын үйлермен қатар ғибадатханалар, ... ... ... мөжіліс залдары сияқты қоғамдық ғима-раттар да бой ... ... су ... ... ... қамтамасыз етіп отырған.
Халықтың басым көпшілігі егіншілікпен, қолөнермен және ... Үнді ... ... ... табынған, сонымен қатар от
пен суға қүлшылық еткен.
Буддизмнің мемлекеттік дінге айналуы — сәулет ... мен ... ... жол ашып берді. Буддизмді насихат-тауда бейнелеу өнеріне ерекше
беріліп, елде Буддаға арналған мемориалдық ... ... ісі ... ... ... ... ... Мемлекетгік дінді қоғам
өміріне берік орнықтыру мақсатында аңдар түрінде бейнеленген ... бай ...... салу ... етек алды. Қазба
жүмыстарының нәтижесінде табылған дәл осын-дай отыз ... оны ... ... ... 50 ... ал ... 15 ... жетеді.
] Көне Үндістанның мүсін ... ... діни ... ... Кез ... мүсінші өзінің қай ... ... ... діни ... ... ... ... беретін
болды; Өнер трактаттары-ның қағидаларына ... ... ... үш ... ... 1. ... жан тазалығы; 2. ... ... ой ... өткізіп, оны өз қабілетімен үштастыру; ... ... ... ... Бүл қағидалар әдеби ... да тән ... ... Біздің заманымызға дейін келіп жеткен
материалдық ескерткіштердің ішінен,) әсіресе, қүдай-аналарды ... ... өте жиі ... ... IV ғ. ... ... ... мүсіндерде адам кейпіндегі қүдайлар бейнеленген.ІҚаһарлы да,
қозғалыссыз жасалған бүл ... ... адам ... да биік ... Мүсін өнерінде таза үнділік бағытпен қатар, ... ... ... ... ... сіңірген түрлі синкретикалық мектептер жүмыс
істей бастады. ... өнер ... ... ... сарынды
ала келсе, ал кейіннен грек-рим мәдениетінің ықпалы да аңғарыла бастады.
Үнділіктер ғылыми білім ... да ... ... ... ... лингвистика, астрономия, медицина са-ласындағы таң қаларлықтай
жаңалықтары — бүкіл ... ... ... ... ... Үнді ... ... табыстары Үнді өркениеті кезеңімен
тығыз ... ... Бүл ... ... және ... ... сақталмағандықтан, бүл ғылым-дардың даму деңгейін тек қана
материалдық мәдениет ... ... ... ... ... және ... ... басты орын
алған. Олардың көптеген есептері Ведаларда да көрсетіледі. Үндінің атақты
математигі ... (V—VI ғ. ... ... ... ... ... таныс бол-ған^ Оның еңбектерімен көне заман мен орта
ғасырлардың атақты ғалымдары танысып қана қоймай, оны ... ... Үлы ... ... ... ... жеткен жалғыз еңбегі ... Бүл ... ... ... ... ... шешудің ережелері берілген.
Көне үнді медицинасы туралы сөз қылсақ, бұл ... да ... ... ... ... ... ... ең қүндылары — біздің
заманымыздың басында жарыққа ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 165 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаһандану батыстандыру феномені, қазіргі заман модернизациясының тірегі ретінде ұлттық моделге әсері106 бет
Қазақстан және Әлемдiк өркениет15 бет
Ұлы Жібек жолы мәдени феномен ретінде71 бет
Әлемдік өркениеттегі қазақ мәдениетінің орны16 бет
Әлемдік мәдениет пен өркениет3 бет
Ұйымдағы корпоративті мәдениетті құрудың теоретика-методологиялық негіздері55 бет
Ислам және өркениет5 бет
ХХ ғасыр мәдениеті дамуының негізгі тенденциялары9 бет
Өркениет12 бет
Ортағасырлар дәуірі кезеңіндегі Арыс өзені бойындағы қалалық мәдениеттердің дамуы мен генезисі73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь