«Қой шаруашылығындағы шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды жетілдіру» (Алматы облысының мәліметтері негізінде)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1. ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ЖӘНЕ ӨЗІНДІК ҚҰНДЫ КАЛЬКУЛЯЦИЯЛАУ
1.1 Шығындардың экономикалық мәні, олардың құрамы мен жіктемесі ... ... . 8
1.2. Ауыл шаруашылығында бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың
мәні мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

2. ҚОЙ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІН ҰЙЫМДАСТЫРУ МЕН ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН КАЛЬКУЛЯЦИЯЛАУДЫ ЖЕТІЛДІРУ
2.1 Қазақстандағы қой шаруашылығы саласының қазіргі жағдайы мен
даму жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
2.2 Қой шаруашылығындағы шығындар мен өнім шығымы есебі және
оларды жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
2.3 Қой шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын калькуляциялауды
жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69

3. ҚОЙ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ІШКІ БАҚЫЛАУ МЕН ТАЛДАУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ
3.1 Саладағы ішкі бақылау мен аудитті ұйымдастырудың маңызы ... ... ... ... .. 85
3.2 Қой шаруашылығындағы өндіріс шығындары мен өнім шығымын
ішкі аудиттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 98
3.3 Қой шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын талдауды жетілдіру ... ... . 108

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 121
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 124
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 129
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанның жер байлығын, табиғи-климаттық ерекшелігін ескерсек, қой шаруашылығын өркендету республикамыздың сарқылмас байлық көзі екенін көреміз. Қой шаруашылығы біздің еліміз үшін қай заманда болмасын мал шаруашылығының жетекші саласы ретінде саналған. Бабаларымыздың мал өсірсең қой өсір, табысы оның көл-көсір дейтіні де сондықтан. Өкінішке орай, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында республикамызда қой саны бірнеше есеге кеміп, жүннің сапа¬сы төмендеп, қой шаруашылығы саласы құлдырап кетті.
Нарықтық экономикаға көшу кезеңінде республикамызда ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісі сыртқы және ішкі нарықта бәсеке қабілеттілігін төмендетті. Бұл еліміздің ұлттық саласы болып саналатын қой шаруашылығына да әсерін тигізбей қоймады. Республикамызда ауыл шаруашылығы саласын реформалауға дейін қой шаруашылығы еліміздің мал шаруашылығының жоғарғы табысты салаларының бірі болып саналды. Қазіргі уақытта қой шаруашылығы саласында селекциялық-асылдандыру жұмыстарының дұрыс жолға қойылмауы, қой шаруашылығындағы кішігірім шаруа қожалықтары мен фермерлердің техникалық-материалдық жағдайларының төменгі деңгейде болуы, алынатын өнімдердің сатып алу бағаларының төмен және өзіндік құнның жоғары болуына байланысты бұл сала жоғары деңгейде дами алмай отыр. Алайда, әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мен әлемдегі болып жатқан күрделі экономикалық жағдайлар мен өзгерістерге байланысты, сонымен қатар агроөнеркәсіп кешенін дамыту және халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, сондай-ақ қаржылық дағдарысқа қарсы мемлекеттік бағдарламалар қабылданып, олардың дұрыс іске асуына алғы шарттар жасалып жатыр.
Қазақстанның табиғи-климаттық жағдайына бейімделген қой шаруашылығының биязы, биязылау, етті-майлы, қылшық жүнді, ұяң жүнді және қаракөл бағыттары бойынша селекциялық-асылдандыру жұмыстарын барынша күшейтіп, саланы индустриалды негізге айналдыра отырып, мамандандыру мен шоғырландырудың нәтижесінде қойлардың басы мен оның өнімділігін жоғарылату тек жеке шаруа қожалықтары мен серіктестіктердің ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік тұрғыдағы өзекті мәселеге айналып отырғаны бәрімізге мәлім. Қазіргі кезде қой шаруашылығымен айналысатын шаруа қожалықтары мен серіктестіктер үшін өнімнің өзіндік құнын төмендету – бұл пайданы жоғарылатудың және саланың рентабельділігін көтерудің маңызды резерві болып саналады. Сондықтан, бұл міндеттерді шешуде қой шаруашылығында шығындардың пайда болу орындары мен қой топтары бойынша өндіріс шығындары мен өнім шығымының есебін дұрыс ұйымдастыру арқылы, әрбір өнімнің өзіндік құнын экономикалық негізделген тәртіппен анықтаудың нәтижесінде, сонымен бірге өндіріске жұмсалынатын шығындарды жүйелі әрі жедел бақылау арқылы қол жеткізуге болады.
1. Қазақстан Республикасы Өкіметінің дағдарысқа қарсы саясаты //Егеменді Қазақстан, 2 желтоқсан 2008 ж.
2. Радостовец В.К. Калькуляция себестоимости продукции в сельскохозяйственных предприятиях: Учебное пособие.-М.: Статистика, 1976.- 166 с.
3. Кеулимжаев К.К. Производственный учет //Бухгалтерский и налоговый учет в Казахстане.- 2006.- №3.- С.145-237.
4. Дюсембаев К.Ш., Сатенов Б.И. «Директ-костинг»: теория, методология и практика. - Алматы: Экономика, 2002.- 298 с.
5. Тайгашинова К.Т., Молдашбаева Л.П. Организация учета животноводческой продукции в фермерских хозяйствах. Методическое пособие.- Алматы.: «LEM», 2005.- 40 с.
6. Ержанов М.С. Учетная политика на казахстанском предприятии.- Алматы.: «Бико», 1997.- 118 с.
7. Байдаулетов М.Б. //Түйе шаруашылығындағы шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау, 08.00.12 «Бухгалтерлік есеп, аудит, статистика» мамандығы бойынша экономика ғылымдарының кандидаты дәрежесін ізденуге дайындалған диссертациялық жұмысы, Алматы.- 2005.- 157 б.
8. Безруких П.С., Кашаев А.С., Комиссарова И.П. Учет затрат и калькулирование в промышленности. – М.: Финансы и статистика. – 1989. – 223 с.
9. Ламыкин И.Г. Бухгалтерский учет в сельском хозяйстве: Учебник.- М.: Финансы и статистика. – 1988. – 385 с.
10. Палий В.Ф. Основы калькулирования.- М.: Финансы и статистика, 1987.-288 с.
11. Пизенгольц. М.З., Варава А.П., Бухгалтерский учет в сельском хозяйстве: Учебник. – 2 - часть. – М.: Финансы, 1982. – 415 с.
12. Лисович Г.М. Бухгалтерский учет в сельскохозяйственных предприятиях.-М.: Финансы и статистика, 2004.- 456 с.
13. Друри К. Введение в управленческий учет: Уч. Пос. Для вузов/Пер. с англ./ Под ред. Я.В. Соколова. 2-е изд.- М.: Финансы и статистика, 1996.-446 с.
14. Вахрушина М.А. Бухгалтерский управленческий учет. Учебник. – М.: Финстатинформ, 200.-512с.
15. Керимов В.Э. Учет затрат, калькулирование и бюджетирование в отдельных отраслях приозводственной сферы: Учебник.- 2-е изд.- М.: Дашков и К, 2006.- 482 с.
16. Лисович Г.М., Ткаченко И.Ю. Бухгалтерский управленческий учет в сельскохозяйственных и перерабатывающих предприятиях АПК.- Ростов на Дону: ИЦ «Март», 2000.-354 с.
17. Энтони Р., Рис Дж. Учет: Ситуации и примеры.- М.: Финансы и статистика, 1993.- 260 с.
18. Кашаев А.Н. Организация бухгалтерского учета в производственных объединениях. – М.: Финансы и статистика,1986. – 192 с.
19. Андросов А.М. Бухгалтерский учет: Учебное пособие / Под ред. А.М. Андросова, Е.В. Викуловой.- М.: Финансы и статистика, 2000.- 415 с.
20. Николаева С.А. Принципы формирования и калькулирования себестоимости. – М.: Аналитика-Пресс, 1997. – 144 с.
21. Назарова В.Л., Жаппарханова М.С. и др.- Басқару есебі: Оқулық.- Алматы: Экономика, 2005.- 298 б.
22. Карпова Т.П. Управленческий учет. – М.: Аудит, ЮНИТИ, 1998. – 350 с.
23. Қаржылық есептің халықаралық стандарттары, Астана.- 2008.
24. Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет, анализ хозяйственной деятельности и аудит.-М.: Перспектива, 1994. -340с.
25. Пизенгольц М.З. Бухгалтерский учет в сельском хозяйстве: Учебник.- 4-е изд. перераб. и доп.- М.: Финансы и статистика, 2001.- 400 с.
26. Ламыкин И.А. Учет затрат и калькуляция себестоимости сельскохозяйственной продукции.- М.: Статистика 1980.- 168 с.
27. Васин В.Ф. Управленческий учет.- М.: Финансы и статистика, 1997.- 96 с.
28. Аксененко А.Ф. Себестоимость в системе управления: учет и анализ.- М.: Экономика, 1984.- 167 с.
29. Тайгашинова К.Т. Управленческий учет логистических издержек.-Алматы.: Экономика, 2006. - 205 с.
30. Карауш М.И. Калькуляция себестоимости в агропромышленных объединениях.- М.: Финансы и статистика, 1981. - 128 с.
31. Никольская Э.В. Себестоимость продукции: планирование, анализ, резервы снижения / Научная разработка темы, коментарии и рекомендации.- 2006.- №3.- 218 с.
32. Хоружий Л.И. Проблемы теории, методологии, методики и организация управленческого в сельском хозяйстве: Монография.- М.: Финансы и статистика, 2004.- 495 с.
33. Ивашкевич В.Б. Организация управленческого учета по центрам ответственности и местам формирования затрат //Бухгалтерский учет.- 2000.- №5.- С.56-60.
34. Шеленкова В.Г. Классификация затрат, их поведение, учет //Вестник финансовой академии.- 2000.-№19. С.18-26.
35. Керимов В.Э. Калькулирование себестоимости продукции на предприятиях // Финансовая газета.- 1999.-№2.- С.13-14.
36. Иванова Ж.А. Управленческий учет: учебное пособие.- Улан Удэ: Изд. ФГОУ.- 2004.- 157 с.
37. Гаррисон Ч. Оперативно-калькуляционный учет приозводства и сбыта. Пер. с англ. / Под ред. Ю.О. Любовича.- М.: Техника управления, 1980.- 300 с.
38. Нидлз Б., Андерсон Х., Колдуэлл Д. Принципы бухгалтерского учета / Б. Нидлз,: пер. С англ./ Под ред. Я.В. Соколова.- 2-е изд., стреотип.- М.: Финансы и статистика, 2000.- 425с.
39. Энтони Р. Экономический анализ: ситуации, примеры, задачи, выбор оптимальных решений, финансовое прогнозирование. Учебное пособие.- М.: Финансы и статистика, 1993. – 156 с.
40. Смирнов В.Д., Козлов В.В. Бухгалтерский учет: следует ли его разделять на финансовый и управленческий? //ЭКО: Экономика и организация промышленного приозводства.- 2007.- №3.- С.164-168.
41. Лисович Г.М. Бухгалтерский учет в сельскохозяйственных организациях.- М.: Финансы и статистика, 2004.- 456 с.
42. Сейдахметова Ф.С Бухгалтерский учет в современных условиях.- Алматы: Издательство «LEM», 2001.- 356 с.
43. Назарова В.Л. Бухгалтерский учет хозяйствующих субъектов. Учебник. /Под ред. Н.К.Мамырова.- Алматы: Экономика, 2003.- 298 с.
44. Абсатов Ж. Мал өсірсең қой өсір //Егеменді Қазақстан, 4 сәуір, 2008 ж.
45. Төреханов А.А. Қазақстанның қой шаруашылығы: проблемалары мен болашағы // Жаршы.- 2000.- №4.- 3-7 бб.
46. Медеубаев Қ.Ұ. Етті-майлы бағыттағы қой шаруашылығын өркендетуге көңіл бөлінсін // Жаршы.- 2004.- №1.- 7-11 бб.
47. Сабденов Қ.С., Абдуллаев М., Құлатаев Б.Т. Қой шаруашылығы: Оқу құралы.- Алматы, 2003.- 215 б.
48. Қазақстан Республикасы Статистика Агенттігінің мәліметтер жинағы, Алматы, 2008.
49. Кеулимжаев К.К. и др. Финансовый учет на предприятии. Учебник / Под ред. Р.М. Рахимбековой. - Алматы: Экономика, 2003. - 236 с.
50. Алексеенко А.А. Учет и анализ затрат сельскохозяйственного производства: Учебное пособие, Алматы, 1986.- 121 с.
51. Аксененко А.Ф. и др. Методика учета и анализа себестоимости продукции /Под ред. А.Д. Шеремета.- М.: Финансы и статистика, 1987.- 208 с.
52. Врублевский Н.Д. Управленческий учет издержек приозводства и себестоимости продукции в отраслях экономики: Учебное пособие.- М.: Финансы и статистика, 2004.- 349 с.
53. Гаррисон Р., Додонов А.А. Бухгалтерский учет и управление производством. - М.: Контроллинг, 1993.- 263 с.
54. Чумаченко Н.Г. Бухгалтерский учет в предприятиях АПК.- М.: Финансы и статистика, 2004.- 207 с.
55. Басманов И.А. О методах учета затрат на производство // Бухгалтерский учет.- 1995.- №3.- С.28-30.
56. Поклад И.И. Учет затрат на производство и реализацию продукции (работ и услуг): Методика и практикум.- М.: Финансы и статистика, 1995.- 144 с.
57. Безруких П.С., Кондраков Н.П., Палий В.Д. Бухгатерский учет: Учебник / Под ред. П.С. Безруких. – М.: Бухгалтерский учет 1994.- 528 с.
58. Ермакова Н.А. Учет затрат и результатов при методе развитого «директ-костинга» //Современный бухгалтерский учет.- 2004.- №1.- С.56-59.
59. Лущикова Ю.Ю. Формирование себестоимости продукции. //Консультант.- 1998.- №18. С.38-44.
60. Сатубалдин С.С. Учет затрат на производство в промышленности США. – М.: Финансы, 1980.- 141с.
61. Керимов В.Э. Калькулирование себестоимости продукции на предпритиях //Финансовая газет.- 1999.- №2.-С.13-14.
62. Кобищан И.В. Методы учета затрат на производство и способы калькулирования себестоимости //Экономичекий анализ: теория и практика.- 2004.- №3.- С.56-62.
63. Платонова Н.Ю. Формирование себестоимости в системах учета затрат //Финансовая газета.- 2005.- №41.- С. 10.
64. Төлегенов Е.Т., В.К. Радостовец., Л.Г. Продан., Қ.К. Кеулімжаев. Ауылшаруашылық кәсіпорындарындағы бухгалтерлік есеп.- Алматы; Қайнар, 1994.- 352 б.
65. Палий В.Ф. Основы калькулирования. – М.: Финансы и статистика. – 1987. – 288 с.
66. Кеулимжаев К.К., Джумагазина А.К. Вопросы совершенствования учета затрат на производства // Бухгалтерский учет и аудит, 1999.- №6. – С. 27-29.
67. Бортников А.П. Нормативный учет затрат на производства. – М.: Финансы и статистика. – 1982 . – 64 с.
68. Соколовская Г.А. Организация учета производственных затрат //Бухгалтерский учет. – 1993. – №7. – С. 67-76.
69. Мацкевичюс И.С. Калькуляция себестоимости продукции в промышленности: Учебное пособие.- М.: Финансы и статистика, 1989.- 75 с.
70. Голованов А.А. Особенности организации бухгалтерского учета затрат на производство АПК // Экономика сельскохозяйственных и прерабатывающх предприятий.- 1997.-№12.-С. 21-26.
71. Николаева С.А. Принципы формирования и калькулирования себестоимости. – М.: Аналитика-Пресс, 1997. – 144 с.
72. Сейдахметова Ф.С. Учет, аудит и анализ в информационных системах маркетинга (теория и методология): Монография.- Алмаиы, 1997.-239 с.
73. Вахрушина М.А. Бухгалтерский управленческий учет. Учебник. – М.: Финстатинформ, 200.- 512 с.
74. Кенинг К.Х. и др. Разведение, кормление и содержание овец. /Пер. с нем., под ред. С.В. Буйлова.- М.: «Колос», 1974.- 415 с.
75. Қазақстан Республикасының аудиторлық қызмет туралы Заңы (толықтырулар мен қосымшаларды қосы), Алматы: Юрист, 2003. – 21 б.
76. Тәжібаев С.Д. Проблемы организации управления, учета, контроля и аудита природоорхранной деятельности. Диссертация на соискание ученой степени доктора экономических наук. – Бишкек. – 2000. – 320 с.
77. Жакипбеков С. Методология и организация внутренного аудита: Автореф. на соиск. д.э.н. – Алматы, 2005. – 42 с.
78. Дюсембаев К.Ш., Егембердиева С.К., Дюсембаева З.К. Аудит и анализ финансовой отчетности. – Алматы: “Қаржы - қаражат”, 1998. – 512 с.
79. Тайгашинова К.Т., Султанова Б.Б. Методические основы внутренного контроля на железнодоржном транспорте, пути их совершенствования. – Алматы: Полиграф сервис, 2000. – 38 с.
80. Ержанов М.С., Даулетбеков Г.Б. и др. Аудит. – Алматы: Бастау, 2005. – 282 с.
81. Дефлиз Филипп Л., Дженник Генри Р., О’Рейлли Винсент М., Хирш Марей Б. Аудит Монтгомери: Пер. с англ. / Под ред. Я. В. Соколова. – М.: ЮНИТИ, 1997. – 542 с.
82. Шеремет А.Д. , Суйц В.П. Аудит. – М.: ИНФРА-М, 2000. – 352 с.
83. Тулешева Г.К. «Финансовый учет и отчетность в соответствии с международными стандартами»: Учебное пособие 1, 2 - часть.- Алматы, Бизнес информация, 2005 г.
84. Ораевская Г.А. Анализ хозяйственной деятельности сельско-хозяйственных предприятий: Учебник.- 4-е изд., перераб. и доп. - М.: Агропромиздат, 1985.- 279 с.
85. Фудина А.В. и др. Анализ хозяйственной деятельности сельскохозяйственных предприятий: Учебное пособие.- М.: Агропромиздат, 1991. – 256 с.
86. Медеубеков Қ.Ү., Сарбасов Т.И. Қой шаруашылығының өнімдерін өндіру.- Алматы: Қайнар, 1980. – 324 б.
87. Смекалов П.В., Ораевская Г.А. Анализ хозяйственной деятельности сельско-хозяйственных предприятий: Учебник.- М.: Финансы и статистика, 1991.- 304 с.
88. Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және есеп беру туралы Заңы.
89. Қаржылық есептің Ұлттық №1, 2 стандарттары, Астана.- 2008.
90. «Дулат-Нұр» шаруа қожалығының бухгалтерлік есеп мәліметтері.
91. «Еділ» шаруа қожалығының бухгалтерлік есеп мәліметтері.
        
        Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті
ӘОЖ 657.471.7:636.32/.38
Қолжазба құқында
АЛИШАРОВА ГҮЛЖАЗИРА САКЕШОВНА
«Қой ... ... ... мен ... ... ... жетілдіру»
(Алматы облысының мәліметтері негізінде)
08.00.12 – Бухгалтерлік есеп, аудит, статистика
Экономика ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған ... ... ... ... ... ... 2009
М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ
............................................................................
.....................................…………........ 3
1. ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... құрамы мен жіктемесі .…..... 8
1.2. Ауыл шаруашылығында бухгалтерлік есепті ... мен ... ҚОЙ ... ... ЕСЕБІН ҰЙЫМДАСТЫРУ МЕН ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК
ҚҰНЫН КАЛЬКУЛЯЦИЯЛАУДЫ ЖЕТІЛДІРУ
2.1 Қазақстандағы қой шаруашылығы саласының ... ... ... ... 37
2.2 Қой шаруашылығындағы шығындар мен өнім шығымы есебі және
оларды ... ... Қой ... ... ... ... калькуляциялауды
жетілдіру...................................................................
..............................................................69
3. ҚОЙ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ІШКІ БАҚЫЛАУ МЕН ТАЛДАУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ
3.1 Саладағы ішкі ... мен ... ... ... ... Қой ... өндіріс шығындары мен өнім шығымын
ішкі ... Қой ... ... ... ... ... жетілдіру .........
108
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
……....…............ 121
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақстанның жер байлығын, табиғи-
климаттық ерекшелігін ... қой ... ... ... ... көзі екенін көреміз. Қой шаруашылығы біздің еліміз үшін
қай ... ... мал ... ... ... ... саналған.
Бабаларымыздың мал өсірсең қой өсір, табысы оның көл-көсір ... ... ... орай, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында республикамызда
қой саны бірнеше есеге ... ... ... ... қой ... ... ... экономикаға көшу кезеңінде республикамызда ауыл шаруашылығы
өнімдерінің өндірісі сыртқы және ішкі ... ... ... Бұл еліміздің ұлттық саласы болып саналатын қой ... ... ... ... ... ауыл ... ... дейін қой шаруашылығы еліміздің мал шаруашылығының жоғарғы
табысты ... бірі ... ... Қазіргі уақытта қой шаруашылығы
саласында селекциялық-асылдандыру жұмыстарының дұрыс жолға қойылмауы, қой
шаруашылығындағы кішігірім шаруа қожалықтары мен ... ... ... ... ... ... ... өнімдердің сатып
алу бағаларының төмен және өзіндік құнның жоғары болуына байланысты ... ... ... дами ... ... Алайда, әлеуметтік-экономикалық
жағдайлар мен әлемдегі болып жатқан күрделі экономикалық жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... және
халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, сондай-ақ қаржылық дағдарысқа қарсы
мемлекеттік ... ... ... ... іске асуына алғы
шарттар жасалып жатыр.
Қазақстанның табиғи-климаттық жағдайына бейімделген қой шаруашылығының
биязы, биязылау, етті-майлы, қылшық жүнді, ұяң ... және ... ... ... ... ... ... саланы
индустриалды негізге айналдыра отырып, ... мен ... ... басы мен оның ... жоғарылату тек жеке шаруа
қожалықтары мен серіктестіктердің ғана емес, сонымен қатар ... ... ... айналып отырғаны бәрімізге мәлім. Қазіргі кезде
қой шаруашылығымен айналысатын ... ... мен ... ... ... ... төмендету – бұл пайданы жоғарылатудың және саланың
рентабельділігін көтерудің маңызды резерві ... ... ... ... ... қой ... ... пайда болу орындары мен
қой топтары бойынша өндіріс шығындары мен өнім ... ... ... ... әрбір өнімнің өзіндік құнын экономикалық негізделген
тәртіппен анықтаудың нәтижесінде, ... ... ... ... ... әрі жедел бақылау арқылы қол жеткізуге болады.
Қазіргі таңда бухгалтерлік есеп басқару жүйесінде маңызды орынды алып
отыр. Ол ... ... ... өнімді сату, тұтыну ... ... ... ... ... ... ... отырып,
басқарушылық шешімдерді қабылдаудың негіз болып ... ... ... шешімдерді қабылдау үшін бухгалтерлік есеп жүйесінің қазіргі
тәжірибесін бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы ұйымдарының бухгалтерлік есебі
№41 «Ауыл шаруашылығы» Қаржылық есептің халықаралық ... мен ... ... ... ... ... жалпы ұстамдарға сәйкес
жүргізіледі.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері жалпы экономиканың барлық салаларында,
соның ішінде бухгалтерлік есеп пен аудит жүйесінде де ... ... ... ... жаңа ... негізделген жан-жақты зерттеулер
жүргізілген болатын. Дегенмен де, ауыл ... ... ... қой өсірумен айналысатын шаруашылықтардағы бухгалтерлік ... ... ... ... заңдары мен стандарттарының талаптарына сай
дұрыс зерттелмеуі, кішігірім фермалар мен шаруа ... ... ... ... және ... ... ... бұл саладағы
есеп пен аудиттің дұрыс ұйымдастырылуына кері әсерін тигізіп отырғаны анық.
Сонымен қатар, жалпыға ... ... есеп ... үшін ... басқаруда жекелеген жедел мәліметтерді бере алмайды. Сондықтан, ішкі
пайдаланушылардың талаптарын қанағаттандыратын, ... ... ... ... байланысты шығындардың талдамалық ... ... ... ішкі ... ... ... дайындау
қажет.
Қазіргі таңда экономиканың барлық салаларындағы кәсіпкерлер, ... ... ... мен ... ... ... ... қалдықтарды барынша төмендетуге, бәсекеге қабілетті, сапалы өнім
өндіруге, ... ... ... ... ... ... тиісті. Соған
орай, шығындарды басқаруда қажетті ақпараттармен қамтамасыз ... ... ... артықшылығы айқындала түседі. Ішкі өндірістік есеп басқару
процесінің құрамдас бөлігі бола ... ... ... мен ... ағымдағы қызметін бақылауға, оның ... ... ... ... ... ... нәтижесін
бағалау және талдау үшін маңызды ақпараттармен қамтамасыз етіп отырады.
Нарықтық экономика ... қой ... ... ... ... ... оның құрылымдық бөлімшелерінің
ақпараттық қамсыздандырылу деңгейіне біркелкі байланысты болады. Сондықтан
есептің, бақылау мен ... жаңа ... ... және ... ... - ұйым ... басқару шешімдерін өңдеу және
қабылдау мақсатында қажетті ... ... ... ... орны өте жоғары. Өндірістік есептің маңызды құрамдас бөліктерінің
бірі болып шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын ... ... ... зерттеу жүргізіліп отырған шаруа қожалықтарындағы
шығындар есебін ... ... ... ... – бұл ... ... ... жақсартумен тығыз байланысты ... ... мен ... жоғарылату және бақылау
қызметтерін күшейту болып табылады. Осы ... ... ... ... қой ... ... ... мен даму бағытына талдау жүргізудің
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... саладағы шығындардың есебін ... ... ... құнын калькуляциялауды жетілдіру, жұмсалған шығындарға ішкі
аудит пен талдау жүргізу ерекшеліктерін анықтау, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... мәселе болып саналады.
Тақырыптың ғылыми зерттелу дәрежесі. Қой ... ... ... ... оның ... ... ... асылдандыруға, мал-
дәрігерлік шараларды күшейту мен дамытуға, сондай-ақ қой ... ... ... ... ... және ... мен тәжірибешілер тарапынан ғылыми еңбектер мен тәжірибелік
сынамалар жоғары ... ... және ... ... ... есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды
жетілдіру мәселелері шетелдік және ... ... де ... ... және ... Атап ... болсақ,
М.А. Вахрушина (14(, С.А. Николаева (20(, А.Ф. Аксененко (28(, ... (31(, ... (33(, В.Э. ... (35(, Ч. ... ... ... (51(, ... (52(, И.А.Басманов (55(, П.С.
Безруких, Н.П. Кондраков, В.Д. Палий (57(, А.П. ... (67(, ал ... К.Ш. ... (4, 78(, ... (42(, ... ... (80(, Г.К. Ту-лешова (83( және т.б.
Ауыл ... ... ... мен ... өзіндік құнын
калькуляциялауды зерттеуде В.К.Радостовец (2(, К.К. ... (3, ... ... (5(, М.Б. Байдаулетов (7(, М.З.Пизенгольц (11, 25(, Г.М.
Лисович (12, 16, 41(, М.И. Карауш (30(, Л.И. ... (32(, Н.Г. ... Е.Т. ... (64(, И.С. Маскевичюс (69( және т.б. ғалымдарды ... ... ... авторлардың еңбектерінде жалпы ауыл шаруашылығы,
соның ішінде мал шаруашылығында ... есеп пен ... ... ... ... құнын калькуляциялау ерекшеліктері зерттеліп
және ... ... ... ... ... ... ... саласында басқарушылық есепті ұйымдастыру, шығындар есебі мен
өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды жетілдіру, сондай-ақ ішкі аудит пен
талдау ... ... ... ... ... ... жан-жақты
зерттелмеген және осы бағыттағы отандық ғылыми еңбектер өте аз.
Қой шаруашылығында қалыптасқан жағдайлар мен оның ... ... яғни қой ... ... ... мен ... операциялардың есепті жыл бойы үздіксіз, бір
қалыпты болатындығы, салада аяқталмаған ... ... ... қой ... мен олардың мамандану бағытына қарай негізгі және
үстемеге жіктелуі, сондай-ақ қой шаруашылығындағы ... ... ... жаңа ... ... соңғы кезде толық
зерттелмеуі осы саладағы шығындар есебі мен ... ... ... ішкі аудит пен ... әрі ... ... айқындап, диссертациялық жұмыстың тақырыбын таңдауға, оның
мақсаты мен міндеттерін анықтауға негіз болды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... қатынастар жағдайында қой шаруашылығында шығындар
есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды, осы саладағы ішкі ... ... ... және ... әрі қарай жетілдіруге байланысты ұсыныстар
беру болып табылады.
Осы аталған мақсатты орындау үшін зерттеу ... ... алға ... ... мен ... түсінігін жүйелеу және өндіріс
шығындарының жіктемесін ұсыну;
- қой шаруашылығындағы ... ... ... және ... бойынша
ұсыныстар беру;
- қой шаруашылығындағы ... ... және ... ... ... ... нысанын зертту;
- қой шаруашылығы өндірісін тиімді басқаруда ... ... ... жетілдіруге байланысты ұсыныстар жасау;
- саладағы өндірістік шығындар мен өнім шығымына ішкі ... ... ... пәні қой ... шығындар есебі мен ішкі аудитті
ұйымдастыру, өнімнің өзіндік ... ... ... ... және ... ... ... саналады.
Зерттеу объектісі ретінде қой шаруашылығымен айналысатын Алматы облысы
Жамбыл ... ... және ... ... ... ... ... теориялық және әдістемелік негізі. Ғылыми
жұмысты зерттеу барысында бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... саласындағы отандық және шетелдік ғалым-
экономистердің, қой шаруашылығы саласын ... ... ... ... ... және ... ... байланысты
бағдарламалар, нормативтік нұсқау-ережелер, ... ... ... ... ... ... ... Агенттігінің мәліметтері мен «Дулат-Нұр» және «Еділ»
шаруа қожалықтарының бухгалтерлік есеп мәліметтері пайдаланылды.
Диссертациялық жұмысты орындау кезінде ... ... ... ... ... ... ... кемімелі талдау әдістері
қолданылды.
Ғылыми жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі қой шаруашылығының салалық сипатын,
саладағы өндірістік шығындардың жіктелуін, ... ... ... мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау ерешеліктерін зерттеп,
шығындар мен өнім шығымының ішкі аудиті мен ... ... ... ... ... ... саналады.
Қорғауға шығарылған төмендегідей маңызды нәтижелер алынды:
- қой шаруашылығы саласының технологиялық және ұйымдастырушылық
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... қой ... ... қазіргі жағдайына баға беріліп, саладағы
тікелей және үстеме шығындардың қалыптасуы зерттеліп, олардың өнім түрлері
арасында бөлінуі ... ... ... қой ... ... ... ... және сату, қой басының
қозғалысы бойынша алғашқы ... ... ... ... қой ... ... ... ұйымдастыру мен өнімнің өзіндік
құнын калькуляциялауда нормативтік ... ... ... ... ... негізделінді;
- қой шаруашылығындағы өндіріс шығындары мен алынған өнімге ішкі аудит
жүргізудің әдістемесі ұсынылды.
Диссертациялық ... ... және ... ... ... ... қой ... саласындағы ұйымдардың
есеп тәжірибесінде өндіріс шығындары есебі мен аудитті ұйымдастыруда,
сонымен ... ... оқу ... «Ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік
есеп», «Басқарушылық есеп» және «Аудит» пәндерін оқытуда ... ... ... ... ... мен ... ... республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияларда баяндалып
Республикалық ... ... ... көрді.
Зерттеу жұмысының негізгі мазмұны мен әдістемелік ... ... ... ... ... және ... ... қожалықтарының
бухгалтерлік есеп тәжірибесіне және Т. Рысқұлов атындағы ... ... ... және ... ... оқу ... ... бойынша жарияланған әдебиеттер. Диссертациялық зерттеу жұмысы
бойынша жалпы көлемі 3,0 баспа табақ 4 ... ... 3 ... ... ... ... мен ... Диссертациялық жұмыс кіріспеден, үш
негізгі бөлімнен, ... ... ... тізімінен және
қосымшалардан тұрады. Диссертация көлемі 149 бетті, 22 кестені қамтиды.
1. ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІНІҢ ... ... ЖӘНЕ ... ... Шығындардың экономикалық ... ... ... ... ... өндірісімен айналысатын кәсіпорындардың негізгі
мақсаты өнім өндіру, ... мен ... ... және ... ... ... табу ... табылады. Ауыл шаруашылығы өндірісінің ... ... мен оның ... ... ... ... жүйесінде өзіндік құн маңызды орын ... ... ... оны ... ... анықтайды.
Нарықтық қатынастар жағдайында өндіріс шығындарын, ... ... ... ... және кәсіпорын қызметінің қаржылық нәтижесін
қалыптастыру тәртіптері бухгалтерлік есеп ... мен ... ... бірі ... ... ... ... пен баға саясатының еркін даму
мүмкіндіктеріне қарай, табыс деңгейіне әсер етуші ... ... ... негізгі құралы ретінде өзіндік құнның рөлі арта түсуде.
Өнімнің өзіндік құны ұйымның өндірістік-шаруашылық қызметін сипаттайтын
негізгі экономикалық көрсеткіштердің бірі бола ... ... ... ... мен ... ... ... ықпал етіп қана
қоймайды, сонымен бірге бағаның қалыптасуына да әсер ететіні ... ... 7 б(. ... басқару шешімдерін қабылдау мақсатында ұйымның өндірістік
қызметінің барлық кезеңдеріндегі ... ... ... ... ... осы ... дейін экономикалық әдебиеттерде шығындар
жөніндегі бірыңғай пікірлердің жоқтығынан отандық тәжірибеде «шығындар»,
«шығыстар» және ... ... ... ... ... ... пайдаланылып келді.
Ұзақ уақыт бойы шығындар «қазандық» деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... болу орындары ... ... ... ... ... ... үшін ... алуға мүмкіндік бермейтін. Сондықтан, шығындардың сыныпталуын
қарастырмас бұрын отандық және шетелдік ... ... ... және ... ... ... ... аударып, авторлық
пікірді берген жөн.
Сонымен, отандық авторлардың ішінде В.К. ... ... ... (3(, К.Ш. ... (4(, К.Т. ... ... Ержанов (6(, М.Б. Байдаулетов (7( және орыс ... П.С. ... И.Г. ... (9(, В.Ф. ... (10(, ... (11( және т.б. ... зерттейтін болсақ, онда олардың
еңбектерінде «Өндіріс шығындары» – бұл өнім ... ... ... ... және ... ... кәсіпорынның нақты жұмсаған және
затқа айналдырылған еңбек шығындары деп келтірілсе, ал Г.М. ... ... ... (12( «затқа айналдырылғанның» ... ... ... деп ... ... өндіріс шығындары деп - ұйымның өнім өндіру, жұмыстар
мен қызметтер ... ... ... ... және ... ... деп түсінеміз, яғни бұл шығындарды біз өндіріске жұмсалған
шығындар деп айта ... ... ... ... ... ... өзіндік құны болып саналады.
Егер бір авторлар «шығындар», «шығыстар», «өндіріс шығындары» терминін
бір ... ... ... (13(, М.А. ... шығындар – бұл табыс алумен байланысты кәсіпорынның ... бір ... деп ... (14, 34 б(. ... бұл ... ... шығындар» және «өндіріс шығындары» ұғымдарының орнына
өнім ... ... мен ... орындау және оларды сатумен байланысты
тірі және заттай еңбектердің өндірістік ... деп ... ... ... толықтай келісуге болмайды, себебі өнімді,
жұмыстар мен қызметтерді сатуға жұмсалған шығындар кезең ... ... ... (ай, ... жыл) ... пайданы анықтау барысында
тікелей қаржылық нәтижеге апарылады.
В.Э. Керимовтің тұжырымдамасы ... «... ... бұл ... да бір ... ...... ... белгілі бір
операцияларды орындаумен байланысты» деп ... (15(. Бұл ... ... ... ... ... ... жұмсалынған шығындар
бұл өнімнің, жұмыстар мен қызметтердің ... бір ... ... ... ... ... ... материалдық, еңбек және тағы да
басқа да шығындардың жұмсалуын айтуға болады. Ал ... деп - бұл ... ... байланысты міндеттемелерінің көбеюі нәтижесінде активтерінің
азаюын айтамыз.
К.К. Кеулімжаев «Өндіріс шығындары - деп өнімдер мен ... ... мен ... ... ... тірі және ... ... мойындаған дұрыс»,- деп көрсетеді. Демек, өнімнің
(жұмыстар мен ... ... ... ... ... құрамы,
экономикалық маңызы, өндірістегі орны және өнімнің өзіндік ... ... ... ... емес деп ... (3(. Бұл автордың өндіріс
шығындарына ... ... ... отырып, біз өндіріс шығындары
экономикалық мазмұны, өндіріс көлеміне қатысы, өзіндік ... ... ... болу ... тиімділігі, жоспарды қамту дәрежесіне
байланысты әртүрлі болып бөлінетінін атай отырып, ... ... ... бар ... толық дәлелдеуге мүмкіндіктер бар.
Г.М. Лисович және И.Ю. Ткаченко «шығындар – қолда бар және ... ... ... ... ... ... алуға жұмсалған
және болашақта табыс әкелуге ... бар ... - деп ... (12(, ... және Дж. Рис (17( ... – бұл ... пайда болуына байланысты
активтің азаюы немесе міндеттемелердің артуы» - деп жазады.
Ал, Ресей ғалымы А.Н. Кашаев өз еңбегінде «... өндіріс ...... ... ... және оның ... құрайтын қоғамдық еңбек
шығындарының жиынтығы» деп ... (18, 15 б(. ... ... біз ... ... ... шығыстардан тек тәжірибелік
жағынан ғана емес, сонымен ... ... ... да ... бар
екендігі жөнінде қорытынды шығарып отырғанын байқаймыз.
А.М. Андросов шығындар деп ақшалай және ... да ... ... ... (19(. Бұл ... ... ... отырып, біз шығындарды
тауарлар мен қызметтер үшін төленуге қажетті ресурстар мен ақша қаражаттары
деп түсінеміз және жоғарыдағы ... ... ... ... және И.Ю ... ... «шығындар» және «өндіріс
шығындарына» әртүрлі анықтамалар бере отырып, «... өндіріс шығындары өнім
(жұмыстар мен ... ... және ... сатуға байланысты тірі және
заттай еңбектердің шығындары» деп түсіндіреді. Ал ...... алып ... ... бар, ... балансында ағымдағы актив
ретінде көрсетілетін ресурстарды сатып алуға байланысты ... деп ... ... ... ... бұл ... шығыстарды
кәсіпорынның табыс алу мақсатында жұмсаған шығындарының бөлігі, яғни ... ... ... ... нәтижесі ретінде көрінетін капитал
сомасының азайғаны ... ... жөн деп ... ... де, бұл ... ... ... келісуге болмайды,
себебі тәжірибеде бұл анықтамалардың ... ... ... да кездеседі, яғни өндіріспен байланысты шығыстарды сипаттау үшін
«өндіріске ... ... ... де ... болады. Сондықтан,
«өндіріске жұмсалған шығындар» есепті мерзімнің соңында пайданы ... ... ... мен ... арасында бөлінеді. Яғни, (бұл шығындар
өнім сатылған кезде ғана сатылған өнімнің өзіндік құны ретінде шығыстарға
айналады. Ал, ... ... ... ... ... ... актив
болып көрсетіледі. Өнеркәсіптік кәсіпорындарда бұл бап өндіріс процесінің
барлық сатысын көрсететін ... ... ... ... яғни негізгі
материалдардың қорлары, аяқталмаған өндірістің қорлары және дайын өнім
қорлары.
С.А. Николаеваның ... ... ... онда ... шығыстар мен шығындар әртүрлі ... ... ...... мерзім ішінде ұйымның активтерінің азаюы
және оларды ... ... ... ... ... ... азаюына әкелетін міндеттемелердің көбеюі деп түсіндіреді.
Ал, шығындар деп автор ұйымның шаруашылық ... ... ... мерзім
бойы материалдық, еңбек, қаржылық және басқа да ... ... ... ... ... ... авторлардың зерттеулерінен байқағанымыз олардың
анықтамалары мен ... ... ... ... ... ... алуға, тауарлар мен қызметтерді төлеуге
жұмсалған, соның ... ұйым ... ... ... ... ... ... бар екенін байқап отырмыз.
Демек, біздің ойымызша шығындар – бұл өнім (жұмыстар мен қызметтер)
өндірісі кезінде ... ... ... және ... ... ... ... көрсетілетін, болашақта табыс әкелу мүмкіндігі ... ... ... ... құны. Бұдан шығатын қорытынды
«шығыcтар» ұғымы «өндіріске ... ... ... кең екендігін
анықтауға болады. Сонымен, «өндіріске жұмсалған ... - ... мен ... ... ... ... ... бөлігі.
Келесі анықтама – бұл «шығыстар» деп аталады. Р.Энтони және Дж. ... ... – бұл ... есепті кезеңге жатқызылатын шығыс баптары»
десе, отандық ғалым В.Л. Назарова (21( және ... ... Н.П. ... «Шығыстар – активтердің азаюына немесе міндеттемелердің ... ... ... ... ... яғни бұл ... - деп ... таңда Қазақстан Республикасында қаржылық есепке қатысты
нормативтік құжаттарда ... мен ... ... ... ... ... ... №2 Қаржылық есептің халықаралық стандартында
(ҚЕХС) тек «шығыстар» терминіне түсініктеме берілген, яғни ...... ... ... арасында капиталды бөлумен байланысты
емес есепті мерзімнің ішінде активтердің ағымы немесе ... ... ... ... ... ... азаюына әкелетін
экономикалық пайданың төмендеуі ... ... ... ... шығыстар деп - қатысушылардың
шешімі бойынша салымдардың азаюын ... ұйым ... ... ... ... ... мен ... да мүліктердің) шығуы
немесе міндеттемелердің пайда болуы деп түсініктеме берілген (24(. Демек,
қаржылық ... ... ... ... ... берілген
анықтама ҚЕХС-дағы анықтаманың ұстанымымен толықтай сәйкесті ... ... ... пікірімізше шығыстар – бұл шаруашылықтың есепті мерзім бойы
табыс алумен байланысты ұйым активтерінің төмендеуі, яғни ... ... ... ... ... да ... жатады.
М.Б. Байдаулетов өзінің ғылыми еңбегінде «... өндіріске жұмсалынған
шығындар алдыменен материалдандырылып, актив ретінде ... ... ... ... ... өнім ... пен қызмет) түрінде ... ... ... ие болады. Өндіріске жұмсалынған шығындардың табыс әкелу
қасиеті шығынның жұмсалу мақсатынан туындайды» - деп ... ... ... ... ... мақсаты – бұл табыс әкелу. Соған
байланысты «шығындар» өндіріске жұмсалған ... мен сату ... ... ... ... ... ... жұмыстың және
көрсетілетін қызметтің ең төменгі ... ... ... отандық және шетелдік ғалымдар мен тәжірибешілердің ... ... ... ... біз ... өнімнің, орындалған
жұмыстар мен қызметтердің құндарына апарылатын шығындардың бір бөлігі
олардың өндірістік ... құны ... ... айта аламыз.
Ал кезең шығындары болып табылатын әкімшілік шығындар, өнімді сату мен
қызметтерді көрсету шығындары, пайыздар бойынша ... ... ... қосылмай, есепті мерзімнің соңында ... ... ... ... ... ... байланысты жұмсалынған шығындар активке
апарылады. Оларға болашақ мерзім шығындары, аяқталмаған өндіріске шығындар
және материалдық қорлар ... ... ... оның ... ... ... мен оларды есептен шығаруға байланысты табыстың кемуінің
нәтижесінде капиталдың ... және ... ... сондай-ақ
зиян шегуге әкелетін басқа да шығындар жатады деп тұжырым жасаймыз.
Қой шаруашылығында өндіріс шығындары ... ... ... ... ... ... шығындар есебі мен өнімнің ... ... ... ... қажет. Ал, өндіріс шығындарын жоспарлау
немесе мөлшерлеу ғылыми негізделген шығындардың жіктемесінсіз ... ... ... ... ... ... қандай да бір белгілеріне
қарай жіктеу ... ... ... мен ... ... ... ... құнын калькуляциялаудың негізіне жатады. Сонымен қатар, шығындардың
экономикалық негізделген жіктемесі арқылы өзіндік құнды ... ... және ... ... ... ... шешімдер қабылдауға толық
мүмкіндіктер пайда болады. Өндіріс шығындары есебін ұйымдастыру және оны
жетілдіру отандық және ... есеп пен ... ... ... ... де, есеп ... ғалымдар мен экономистер өндіріс
шығындарын олардың ... бір ... ... жіктеу және сол
жіктеулердің өнімнің өзіндік құнын дұрыс анықтауға, ... ... ... нәтижесінде басқарушылық шешім қабылдауға қалай әсер
ететіні туралы бір тұжырымға келе ... ... ... ... ... ... ... әрі жан-жақты түсіну
үшін, алдыменен шығындардың жіктемесін ... ... ... ... ... қажеттілігі шығындардың құрамы мен экономикалық
мазмұны бойынша өнімді дайындау, жұмыстарды орындау мен қызметтерді көрсету
кезінде ... ... ... кезіндегі алатын орнына қарай,
шығындар есебінің бағыты мен ... ... ... ... қосылу
тәртіптеріне байланысты біртекті еместігінен пайда болып отыр. Сонымен
қатар, өндірістік ... ... ... мен ... ... ... өндіріс процесін тиімді және ұтымды ұйымдастырып, тиімді
басқару шешімдерін қабылдауға толық мүмкіндіктер болады.
Біздің ойымызша, қой ... ... ... ... мен
серіктестіктерде өндірістік шығындардың жіктемесін беру ... ... ... жете ... аудару қажет деп санаймыз:
- қой шаруашылығы өндірісінің технологиялық-ұйымдық ерекшелігіне;
- нарықтық және ... ... ... шаруа қожалықтары мен
серіктестіктердің тәжірибесіне ... ... ... мен оны ... экономикалық жағдайларға;
- әртүрлі меншік нысанында ішкі шаруашылық байланыстар мен шаруашылық
субъектісін басқарудағы ұйымдық-құқықтық ... ... ... ... ... ... қой шаруашылығы
ұйымдарында өндіріс шығындарын, олардың әртүрлі белгілеріне қарай толықтай
жіктемесін беруге болады деп ... ... ... ... және ... ... ... шығындарды есептік, талдамалық, соның ішінде ең маңыздысы
басқару міндеттері үшін арнайы ... ... ... түрі ... ... ... ... тұжырымға келе алмай отыр. Осы
мәселелер туралы біршама ізденушілердің, яғни ... ... ... көп ... ... ... өнімнің өзіндік құнына апару
анағұрлым дәйекті болады деген пікірлеріне қосылуға болады.
Н.П. Кондраков және Г.А. ... ... ... технологиясына
қатысты шығындарды негізгі және үстемеге бөледі (24(. М.З. Пизенгольцтің
(25( пікірі бойынша шығындарды өндіріс ... ... ... бөлу ... болып табылады, өйткені өндіріс сатысының айналымындағы шығындар
бұл - өндіріс ... ... ... ... ... бұл ... ... өндіріс процесіне бірдей қатынаста болады ... ... бірі - ... ... жүзеге асырумен тікелей
байланыста болатын ... яғни ... ... ... саналса, басқалары
ұйымдастыру және басқарумен байланысты болады, яғни олар ... және оған ... ... ... ... табылады. Мал
шаруашылығында, соның ... қой ... ... өнім ... ... байланысты негізгі шығындарға өндіріс
жұмысшыларының еңбек ақыларын, азық ... ... ... ... ... азық ... ... заттарды жатқызады.
Шығындардың бұл түрі зерттеліп ... ... қой ... ... құн ... 55-60 % ... ... бұл
шығындар өндіріс технологиясына қатысы бойынша, сонымен қатар өндірілетін
өнімнің өзіндік құн құрамындағы үлес ... ... да ... ... ... шығындар деп - өндірісті ... ... және ... ... кешенді сипатқа ие және ... ... ... ... ... ... ... түрін айтамыз. Үстеме
шығындар өндіріске немесе жалпы салаға ортақ қатысы бар және ... мен есеп ... ... ... ... ... ... шығындарын негізгі және үстемеге бөлу өнімнің ... ... ... орын ... ... ... шығындарды тек
белгілі-бір өндіріс технологиясына байланысты нормалар жасау ... ... Ал, ... ... өндірісті басқару мен ұйымдастыруды
жақсарта отырып үнемдеуге болатынын айтып өткен ... ... ... қосылу тәсілі бойынша М.З. Пизенгольц (25(, Г.М.
Лисович, И.Ю. Ткаченко (16, 45 б(, И.А. Ламыкин (26(, В.Ф. Васин (27( ... да ... ... ... және жанамаға бөледі. Шығындарды
осындай ... ... бөлу ... ... В.К. ... де (2( ... есеп ... бойынша есепке алуға мүмкін ... ... ... деп ... Бұл шығындарды өнімнің өзіндік
құнына қосу ... ... ... ... ... ... бөлу ... оларды тәжірибеде бөлінетін шығындар деп те атайды (19(.
Шығындарды ... және ... бөлу ... ... ... ... қатысты болатын және оның өзіндік құнына бірден ... яғни ... ... ... ... азық, малдарды
қорғау құралдары және т.б., ... ... бір ... ... ... ... яғни ... бір өнімнің өзіндік ... ... ... бөлінетін шығындардың бар болуына байланысты. Әсіресе,
бұл ауыл шаруашылығында көп кездеседі, өйткені ауыл шаруашылығы ... ... және ... ... ... объектілерінен
құрылады.
Көптеген экономикалық әдебиеттерде, сонымен қатар нақты тәжірибеде ... ... ... және ... ... ... ... және
үстемеге бөлу жіктемесімен байланыстырып жатады яғни тікелей шығындарды
негізгі шығындармен, үстеме шығыстарды жанама ... ... ... біз ... ... мен ... объектісі бір-біріне
сәйкес келетін өнеркәсіп өндірісінде қолдануға мүмкін болатыны, ал шығындар
есебі мен калькуляциялау объектісі ... ... ауыл ... ... ... ... ... көлеміне қатысы бойынша шығындар өзгермелі және тұрақты ... ... ... өнім ... ... ... өзгеріп отыратын шығындар болатын болса, ал тұрақты шығындар
өндіріс көлемінің өзгерісі кезінде өзгермейтін немесе маңызсыз өзгеретін
шығындар ... ... (28(. ... де, ... ... бұл жіктемесі мойындалғанымен, бірқатар авторлар шығындардың
мұндай ... ... ... өз ... де ... И.А. ... шығындарды - тұрақты және өзгермеліге жіктесе (26(, ал
М.И. Карауш (29(, Э.В. ... Ю.П. ... (30, 114 б(, ... Р.Н. ... Р.А. Алборов, Л.В. Постиникова (31( - шартты-
тұрақты және шартты-өзгермеліге ... В.Б. ... ... ... ... және өзгермеліге жіктеу шартты сипатқа
ие, сондықтан олардың өндіріс көлемімен байланысын сипаттау үшін шығындарды
нақты ... ... және ... ... қажеттілігі жоқ, демек
шығындардың бөлігін өзгермелі, шартты-өзгермелі және тұрақтыға ... ... ... ... ... тұрақты және өзгермеліге жіктеу -
өндіріс көлемінің өзгерісіне шығындардың әрқалай әсер ... ... ... ... ... көлемінің өзгерісіне байланысты
пропорционалды өзгеретін болса, кейбір шығындар әртүрлі өзгереді, ал кейбір
шығындар өндіріс көлеміне байланысты кейбір жағдайларда өзгеріссіз ... ... ... өзгереді.
В.Ф. Палий өндіріс көлеміне қатысты шығындарды өзгермелі және тұрақтыға
бөлу бұл – ұйымның өндіретін өнімдері мен ... ... ... тағайындауда және өндірістік қызметтен ... ... ... ... ... ... ... өте зор деп көрсетеді
(10, 112 б(. Біз бұл ... ... ... ... ... қатынастар
жағдайында ауыл шаруашылығы фермерлеріне шығындардың тұрақты және өзгермелі
түрлерінің ара жігін дұрыс жіктеу арқылы өндірілген ... ... ... ... ... ... ... дұрыс баға тағайындауға
артықшылықтар береді деп есептейміз.
Демек, өндіріс шығындарының жіктемесіне қарай ... ... беру ... төмендегі белгілеріне қарай жіктеп көрсетуге болады:
1) өндіріс процесіндегі экономикалық рөліне қарай – негізгі ... ... ... – бір ... және ... ... көлеміне қатысты - өзгермелі және тұрақты; шартты-өзгермелі
және шартты-тұрақты;
4) әрбір өнімнің өзіндік құнына қосылу тәсіліне қарай – ... ... ... болу ... ... – ағымдағы және бір реттік;
6)өндіріс процесіне қатысуына ... - ... және ... ... шығындары);
7)жұмсалу маңыздылығына, тиімділігіне қарай - ... ... ... ... ...... және
жоспарланбайтын.
Негізгі шығындарға өнім ... мен ... ... ... ... ... шығындар жатады. Оларға ... ... ... ... ... ... ... және т.б. шығындар жатады.
Үстеме шығындарға өндірісті ұйымдастыру мен қызмет көрсету шығындары
атап ... ... ... ... ... ... жарықтандыру, өндірістік ғимараттарды
жылыту, өндірістік негізгі құралдарды жөндеу және т.б. шығындар жатады.
Бір элементті ... деп – бір ... ... элементтен құралған
және құрамдас бөліктерге бөлуге келмейтін шығындар жатады.
Кешенді шығындарға бірнеше экономикалық элементтен ... ... ... үстеме шығындар, кезең шығындарын жатқызуға болады.
Өзгермелі шығындар деп өнім (жұмыстар мен ... ... ... ... бар шығындарды айтамыз. Оларға шикізаттар мен
материалдар, ... ... отын мен ... ... ... ... ақылары және т.б. шығындар жатады.
Тұрақты шығындар өндіріс көлемінің өзгерісіне байланысты өзгермейтін
немесе маңызсыз өзгеретін яғни ... ... ... Оларға
үстеме шығындар және әкімшілік шығындарды енгізуге болады.
Сонымен қатар, нақты тәжірибеде өзгермелі тікелей ... мен ... ... ... ... анықтау кезінде белгілі-бір
қиыншылықтарға кездесеміз. Оның пайда болу себебі, тәжірибеде материалдық
шығындарды қоспағанда, ... ... ... ... және рояльти
сияқты шығындар бірдей уақытта өзгермелі және тұрақты бола алады. Мысалы,
қызмет көрсету ... ... ... жұмсалған шығындарды өзгермелі және
қызметке тиісті тікелей шығын деп қарастырған жөн. Ал ... ... ... ... ... күші ... ... онда бұл жағдайда жұмыс
күшіне жұмсалған шығындар тұрақтыға айналып, ... ... ... ... болып саналады.
Ағымдағы есепті мерзімде өнім өндірісі мен оларды сатуға ... және жиі ... ... соның ішінде шикізаттар мен
материалдар, өндірістік жұмысшылардың еңбек ақыларын жатқызуға болады.
Бір реттік шығындарға өнімнің, цехтар мен ... ... ... игеру, басылымдарға жазылу шығындарын жатқызуға болады.
Өндірістік шығындар деп өнімді өндіруге және оның ... ... ... ... ... тыс ... кезең шығындары ретінде ұйымның қызмет
нәтижесіне ... ... ... ... шығындарға өндіріс технологиясын сақтай отырып, ... ... өнім ... ... ... ... жатады.
Өндірімсіз шығындар технология мен өндірісті ... ... ... ... Оларға ішкі себептерге
байланысты өндірістік кідірістерден ... ... ... ... жұмыс уақыты үшін еңбек ақы және т.б. шығындар жатады.
Өндірістік шығындар жоспарланады, сондықтан олар жоспарланатын шығындар
болып ... ... ... ... ... есептелінеді.
Қой шаруашылығы өндірісінің ерекшелігі сол, мұнда төл және жүн жылына
бір рет алынады және төлдің саны ... қой ... ... ал ... ... қой ... аяқталғаннан кейін белгілі болады. ... ... ... ... ... ... ... кейін қандай-да бір ... ... ... қолдану жоғары нәтиже бермейді. Сондықтан, қой ... ... ... ... ... өнім ... қарай өзгеріп
отырады және өзгермелі шығындарға өндіріс жұмысшыларының еңбек ақысы, ... ... ... да азық ... ... ... шығындары яғни дәрі-
дәрмектер, биопрепараттар және сумен жабдықтау, жанар-жағар май шығындары
жатады.
Құрамы бойынша, яғни ... ... ... мүмкіндігіне қарай
Н.П. Кондраков (24(, М.З. Пизенгольц (25(, Никольская, Ю.П. Никольская (30,
114 б(, М.А. ... (5, 109 б( ... бір ... және ... деп
бөледі. Бір элементті шығындар деп экономикалық мазмұнына қарай шығындардың
құрамдас элементтеріне бөлуге келмейтін (еңбек ақы, азық ... ... ал ... шығындар деп – бірнеше экономикалық элементтерден тұратын
(жалпы әкімшілік, ұйымдастыру және тағы басқа да) шығындарды айтуға болады.
Демек, қаржылық ... ... және ... стандарттары
бойынша экономикалық ... ... ... төмендегідей
топтастырылады:
- материалдық шығындар;
- еңбекке ақы төлеу шығындары;
- әлеуметтік ... ... ... басқа да шығындар.
Қаржылық есептіліктің халықаралық және ұлттық стандарттары бойынша
өндірістік шығындар ... мен ... ... ... ... ... ... бойынша жүзеге асырылады:
- материалдар;
- өндірістік жұмысшылардың еңбек ақылары;
- еңбек ақыдан аударымдар;
- үстеме ... ... ... ... ... шығын баптары жіктемесінен айырмашылығы сол, мұнда ... қоса ... ... ... олардың экономикалық мазмұнын
сипаттайтын түрлері бойынша көрсетіледі.
Элементтері бойынша шығындардың жіктемесі ... не ... ал ... ... ... шығындардың жіктемесі
шығындардың мақсаттық бағытын, олардың техника-экономикалық мазмұнын яғни
бұл шығындар қайда және не үшін ... ... ... ... ... ... бір ... шығындар құрамы
мен мазмұны бойынша бірдей емес және жалпы шығындардың ... ... ... ие ... шығындар” элементінде ұйымның басқа жақтан сатып ... және ... ... (алынған жем-шөп пен әртүрлі мал
азықтары, құрама жемдер), ... ... ... ... ... ... ... энергиясы, отын және
газ, қосалқы бөлшектер, ағымдағы жөндеу материалдары, құрал-саймандар, киім-
кешектер, өнеркәсіптің басқа да ... ... мен ... ... көліктерімен қоймаға дейін тасымалдауға байланысты шығындар
көрсетіледі. Демек, ... ... ... ... кезде өндіріске жұмсалынған материалдар толық өзіндік құнмен
көрсетілмейді, яғни ... ... ... ұйымның өз көліктерімен
тасымалдау шығындары және ... ... ... ... ... ... калькуляциялық баптарына қарай «Материалдар» бабында басқа жақтан
сатып алынған материалдармен қатар, ұйымның өзі ... ... да ... ... ... ... ... шығындарды жіктеген
кезде өндіріске жұмсалынған, ... ... ... ... ... өз ... тасымалдау шығындары және тиеу-
түсіруге байланысты жұмысшылардың еңбек ақыларынан басқа төмендегілерді де
шегеру қажет:
- өңдеу кезінде ... ... ... ... қоймаға қайтарылған материалдардың құнын;
- ұйымның өзінде өндірілген ... ... ... ... ... және т.б. ... өзінде өндіріліп және басқа
жақтан сатып алынатын болса, онда ... өз ... ... ... ... ... пайдалану бағасы бойынша ақауды;
- артық қалған материалдар, яғни ... ... ... ... ақы ... ... ... өндірістік нәтижелері үшін
сыйақыларды, ынталандыру төлемдерін, сонымен ... ... ... ... ... ... еңбек ақыларын қоса алғандағы
барлық ... ... ... және қосымша еңбек ақы сомалары
көрсетіледі.
Бұл шығындарды калькуляциялық баптарына қарай жіктеген кезде өндірістік
жұмысшылардың еңбек ақылары бөлек ... ... ал ... ... ақысы үстеме шығындардың ... ... ... ... ... және ... шығыстарға, сату бойынша
қызметкерлердің еңбек ақылары дайын өнімді (жұмыстар мен қызметтерді) сату
шығындарына бөлінеді.
“Әлеуметтік аударымдар” ... ... ... ... сәйкес еңбек ақы қорынан есептелінетін әлеуметтік салық ... ... ... ... Бұл аударымдар есепте «Еңбек
ақыдан ... ... ... ... және ... ... ... (жұмыстар мен қызметтерді) сату бойынша ... ... ... ... ... қой ... ... мен
бригадаларындағы меншікті және жалға алынған өндірістік негізгі құралдарға,
ұйымның ... ... ... ... ... ... ... тозу сомалары көрсетіледі (көмекші және
қызмет көрсетуші өндірістегі негізгі құралдар құндарын қоспағанда). Есепте
бұл шығынды калькуляциялық баптарына ... ... ... шығындар»,
«Жалпы және әкімшілік шығыстар», «Аяқталмаған өндіріс» және ... мен ... сату ... ... ... ... ... элементіне өнімнің өзіндік құн құрамында
көрсетілетін ... ... ... өрт ... мен ... үшін төлемдер, кадрларды дайындау және қайта дайындау шығындары,
жұмысшыларды жұмысқа ... мен ... ... ... ... ... ... және лизингтік төлемдер, материалдық ... ... мен ... құн құрамына енетін басқа да ... ... ... ... ... ... сметасын жасауға,
оның орындалуын бақылауға, айналым қаражаттарын жоспарлауға және оның
пайдалануын талдауға толық мүмкіндіктер ... деп ... Ал ... ... қарай жіктеу шығындардың талдамалық есебін
жүргізуге, өнімнің өзіндік ... ... және ... ... бұл жіктемесі өндірістік шығындарды пайдалану мақсатын, яғни
қандай-да бір шығынның өнім (жұмыстар мен ... ... ... ... ... ... көрсету үшін арналған.
Қой шаруашылығымен айналысатын ауыл шаруашылығы ұйымдарында өнімнің
өзіндік құнын дәл және ... ... ... сондай-ақ шығындарды
жоспарлау мен болжамдау үшін өнімнің өзіндік ... ... ... жылы алынатын өнімнің көлемімен сәйкес келетіндей етіп жіктеу қажет.
Бұдан шығындарды мерзіміне қарай ағымдағы және бір ... ... ... ... ... ... өндіріс процесімен байланысты жұмсалатын
шығындар, оларға қой шаруашылығында еңбек ақы, жем-шөп, мал ... ... ... ... Ал, бір реттік шығындарға малдарды дәрілеу,
дезинфекциялау шығындарын жатқызуға болады.
Көптеген отандық және ... есеп ... ... ... ... өндірістік шығындарды ... ... деп ... ... ... біз қой ... ... байланысты ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында
шығындарды нормативті (жоспарлы) және нақты шығындардың нормадан ... ... ... ... ... жіктемесін нормативтік есеп әдісін
қолданатын кәсіпорындармен қатар, процестік және бөлістік есеп әдістерін
қолданатын ауыл ... ... ... ... ... айтып
өткен жөн.
Жалпы қой шаруашылығында өндіріске жұмсалған барлық шығындар негізгі
өнімнің және жанама өнімнің ... ... ... сүт, жүн ... өзіндік
құндарына таратылады.
Өндіріс шығындарын баптары бойынша жіктеу олардың әрбір түрлері бойынша
және жұмсалған жерлері бойынша бақылау үшін және ... үшін ... ... шығындардың баптары бойынша есепті ұйымдастыру (еңбекке ақы төлеу,
жем-шөп, жанар-жағар май, автокөлік қызметтері және т.б.) осы ... ... ... ... ... құнының қалыптасуына
тигізетін әсерін ... ... ... құнды төмендетудің
резервтерін шығаруға және оны нақты іс жүзінде қолдануға мүмкіндік ... ... ... ... жеке ... ... ... шығын баптары бойынша өткен жылы ... ... және ... ... яғни мал ... ... өзіндік
құнына баланста көрсетілген құны бойынша, ал есепті жылы шаруашылықтың өзі
өндірген ... ... ... яғни мал ... өзіндік құнға
жоспарлы өзіндік құнмен қосылып, жыл ... ... ... құн нақты
өзіндік құнға дейін жеткізіліп, түзетіледі.
Сатып алынған жем-шөп, отын, малды қорғаудың химиялық құралдары, ... мен ... ... ... ... өнімдері,
ыдыстық материалдар, қосалқы бөлшектер және басқа да материалдар сатып ... мен ... ... ... ... ... шығындарының
негізінде есепке алынады. Жанар-жағар май оларды ... алу ... ... ... дейінгі жеткізу шығындары негізінде есепке алынады.
Қой шаруашылығы өндірісіне тікелей қажетті электр энергиясы, су және
жылу шығындары, егер ... ... ... ... ... оны ... мен ... жұмсалған барлық шығындардың негізінде есепке
алынады да, ал басқа жақтан сатып алынатын ... онда ... ... ... мен ... шығындарының мөлшерінде есепке алынады.
«Еңбек ақы шығындары» бабы бойынша қой шаруашылығында ... ... және одан ... ... ... кіреді: өндірген өнім
(жұмыс пен қызмет) көлемі үшін ... ... ... ... үшін тарифтік
баға мен қызмет ақысы бойынша ... ... ... ... мал ... ... аман ... төлді көп алғаны және өнім
сапасын жақсартқаны үшін, сондай-ақ көп жылғы еңбегі үшін ... ... ... шалғай жайылымдарда мал бағатын шопандарға төленетін үстеме
ақы; қой шаруашылығы өндірісінде тікелей жұмыс ... ... ... ... ... ... ... негізгі және қосымша
еңбек ақылары; қырықтықшылар мен қойларды ұрықтандыру бойынша ... ... ... ... ... ҚР Салық Кодексіне сәйкес еңбек ақы
қорынан есептелінетін әлеуметтік салық пен міндетті әлеуметтік аударымдар
(шығын бағыттары) бойынша ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған шығындардан
басқа отарды бағумен тікелей айналысатын ... ... ... ... ... ... ... көп жылғы
еңбегі үшін сыйақылар, кадрларды ... және ... ... шығындары,
жұмысшыларды жұмысқа шақыру мен оларды жұмыс ... ... ... қызметтері және негізгі шығындар құрамында ... да ... (сым, жіп, ... ... ... және ... ... өлген және ұрланған қой басының ... ... жоқ ... ... ... мен ... ... алынған ақау терілер мен жүннің құны есепке алынады.
Сонымен, шығындарды экономикалық элементіне қарай жіктеу қаржылық есеп
беруді ... ... ... балансқа тіркелетін қосымшаларда
есепті мерзім ішіндегі жалпы шаруашылық бойынша шығындардың қандай ... және қай ... ... байланыссыз олардың мөлшерін (көлемін)
көрсету мақсатында қолданылады. Шығындарды элементтеріне ... ... ... бола ... ... ... ... өнімдердің түрлері бойынша өзіндік құнды және
шығындардың ... ... ... ... ... ... бұл
мәселелерді шешу үшін, сонымен қатар шығындарды жедел ... ... ... ... ... ... ... есебін тиімді ұйымдастыру үшін шығындарды калькуляция баптары
бойынша жіктеген дұрыс.
Жүргізілген зерттеулердің ... біз қой ... ... ... ... ... ... кезінде оларды тұрақты және өзгермеліге бөлген анағұрлым дәйекті
болатынын ... ... ... ... ... ... жіктеу өндірістік
қызметті басқару мақсатына қарай ... ... ... басқару
жүйесінің қызмет етуіне және өнімнің (жұмыстар мен қызметтердің) өндірістік
және толық өзіндік құндары туралы толық ... ... ... де, ... ... ... мен өзгермелі шығындардың
шекарасын дәл анықтау мүмкін емес, өйткені ... ... ... және жартылай өзгермелі болып табылады. Сондықтан, оларды көбінесе
шартты-тұрақты және ... деп ... ... ... ... өндіріс көлемінің қауіпті нүктесін
есептеу, рентабельділіктің ... ... ... ... ... ассортиментін анықтау, яғни жалпы ұйымның
бағаландыру саясаты жатады. ... ... мал ... ... қой ... ұйымдарында экономикалық негізделген басқару
шешімдерін қабылдау кезінде қажетті және ... ... алу ... ... қатысты шығындардың жіктелуін 1 кесте арқылы көрсетіп
отырмыз.
1 ... – Қой ... ... ... өндіріс көлеміне
қатысы бойынша калькуляция баптарына қарай жіктемесі
| | ... және ... ... ... ... ... ... ... ... |тұрақты |өзгермелі |
|1.Өндірістегі материалдық | | ... ... ... | | |
| |1 ... жалғасы |
|1.1 Малдарды қорғау құралдары | |+ | |+ ... мен | | | | ... | | | | ... ... | | | | |
|- ... ... ... ... | | | | ... және ... алынғаны; | |+ | |+ |
|- осы ... ... ... | | | | ... | |+ | |+ ... Мұнай өнімдері (жанар-жағар | | | | ... газ) | |+ | |+ ... ... ... | | | | ... ... су және жылу | |+ | |+ ... ... ақы: | | | | |
|- ... | |+ | |+ |
|- ... | |+ | |+ |
|- ... да төлемдер | |+ | |+ ... ... ... | |+ | |+ ... ... ... ... | | | | |
|- ... ... | | | | |
|- ... бөлігі | |+ | |+ |
| |+ | |+ | ...... ... өзі құрастырды | ... ... ... ... ... ... ... бойынша
оның мына тұжырымын келтіріп кетуге болады «... ... ... ... ... ... тиімділігін жоғарылатуға, оның
талдамалылығын күшейтіп, кәсіпорынның өндірістік және ... ... ... ... анықтауға мүмкіндіктер
береді» (15, 118 б(. Бұл автор өзінің ... ... ... ... мен бағытына қарай шығындардың жіктемесінің ... ... атай ... ... есебінде қолданылатын
өндірістік шығындардың жіктемесін ұсынған ... ... ... пікіріне сүйенетін болсақ, онда оның көптеген
еңбектерінде: “Өндіріс ... ... ... ... ... ... белгілі-бір қызметтерді орындауға бағытталған.
Бірақ басқару есебінің міндеттеріне жауап бермейді”- деп ... ... ... «... ... ... ... міндеттеріне өнімнің өзіндік құнын
анықтау, алынған пайданы есептеу, басқару ... ... ... ... бойынша өндірістік қызметтерді жоспарлау, бақылау
және реттеу жатады» деп атап көрсетеді ... ... ... шешімдері негізінен болашақ мерзімге арналып
келеді, сондықтан ұйымның ... ... ... ... шығындар
мен алынатын табыстар туралы толық ақпараттар үнемі қажет болып ... ... алу ... шығындарды мынандай түрлерге бөледі:
- шешімдерді қабылдау кезінде есепке алынатын және алынбайтын шығындар;
- қайтарымсыз шығындар;
- ауыспалы (айнымалы);
- маржиналдық;
- жоспарланатын және ... ... ... ... негізінен балама нұсқауларды салыстыра
отырып, олардың ішінен ең тиімдісін таңдап алу арқылы жүзеге асырылады.
Шешімдерді ... ... ... ... ...... ... болатын шығындар болып табылады. Есепке алынбайтын шығындар ... ... ... ... ... - ... мерзімде басқару шешімдерін қабылдау
нәтижесінде пайда болған және болашақта өзгертуге келмейтін шығындар болып
саналады. ... ... ... ... кезінде есепке
алынбайды.
Ауыспалы немесе айнымалы шығындар – ... ... ... ... ... отыратын жұмысшылардың еңбек ақылары, материалдар,
технологиялық мақсаттар үшін энергия, отын және т.б. шығындар. ... ... ... ... ... басқа балама шешімдерінің
пайдасы үшін жұмсалатын ... ... ... ... ... ... тек ресурстар шектеулі болған жағдайда пайда
болуы мүмкін, егер ресурстар шексіз болатын болса, онда ауыспалы шығындар
нөлге тең ... ... – бұл ... өнім ... ... ... бірлігіне
қосымша жұмсалған шығындар болып саналады.
Жоспарланатын шығындар – нормалар мен нормативтер және ... ... өнім ... ... ... және олар өнімнің
жоспарлы өзіндік құнына ... Ал, ... ... тек ... ... ... ... алады.
Басқару және реттеу мақсаты үшін шығындар төмендегідей тәртіп бойынша
жіктеледі:
- реттелетін және реттелмейтін;
- тиімді және тиімсіз;
- норма шегінде және ... ... ... ... және ... ... бұл – ... орталықтары бойынша тіркелген және
менеджер тарапына ... ... ... ... ... ... ... жатады, бірақ барлық шығындарға менеджерлер әсер ... ... ... әкімшілігі өндірістік қорларды сатып алуды,
жұмысқа ... ... ... ... бар. Ал, өндірістік
бөлімдер мен бөлімшелердің басшылары мұндай ... әсер ... ... әсер ... ... жоқ шығындары реттелмейтін
шығындар болып саналады.
Тиімді шығындар - өнімнің ... ... ... ... ... яғни осы ... ... жұмсалған шығындар болып табылады.
Тиімсіз шығындар – нәтижесінде табыс алынбайтын, яғни өнім ... Бұл ... ... ... ... ... болған жоғалтуларды жатқызуға болады.
Шығындарды норма шегінде және нормадан ауытқулар мөлшеріне бөлу ... ... ... салыстыру арқылы ағымдағы мерзімде
өндірістік бөлімшелердегі жұмыстардың тиімділігін анықтау үшін қолданылады.
Бақыланатын ... бұл – ... ... ... ... ... Бұл ... реттелетін шығындардан айырмашылығы
сол, олардың мақсаттық сипаты және ... ... ... ... Бақыланбайтын – кәсіпорындағы тұлғаларға байланысты емес шығындар,
яғни оларға негізгі ... ... ... ... ... материалдар бағасының өзгерісін жатқызуға болады.
Шығындар есебінің міндеттерін толықтай орындау үшін ... аса ... бөлу ... ... ... шығындар есебінің
міндетіне байланысты олардың жіктемесін 2 кесте ... ... ... ...... ... ... өзіндік құнын анықтау бойынша ... ... ... |- ... |
| |- ... ақы төлеу шығындары; |
| |- ... ... |
| |- ... ... |
| |- ... ... ... ... |- ... ... |- ... ... ... |- бір ... |
| |- ... ... ... ... |- ... ... ... |
| |- ... ... ... ... |
| ... ... ... ... тәсілі бойынша|- тікелей; |
| |- ... ... ... ... |- ... ... |
| |- ... ... ... және жоспарлау бойынша ... ... ... ... |- тұрақты (шартты-тұрақты); |
| |- ... ... |
|2 ... ... ... ... ... ... |- қайтарымды; |
| |- ... ... ... дәрежесі бойынша |- жоспарланатын; |
| |- ... ... және ... ... ... ... ... |- ... ... |
| |- ... (бақыланбайтын). |
|Ескерту * - кестені автордың өзі ... ... ... Ивашкевич шығындарды, олардың пайда болу орындарына ... ... ... отырып, жалпы шығындардың пайда болу
орындары ... ... ... ... ... ... ... отыр. Дегенмен де, автор жауапкершілік орталықтары мен ... болу ... ... ... бар ... және бұл айырмашылық
кез-келген жауапкершілік орталығының ... ... әсер ... ... емес ... ... деп ... жасап отыр
(32, 153 б(.
Өндіріс шығындарының пайда болу ... мен ... ... ... нәтижесінде олардың қалыптасуын басқаруға
және ұйым қызметкерлерінің тиімді басқару шешімдерін ... үшін ... ... ... ... ... болу себептері мен жауапты
тұлғаларға байланысты немесе оларға ... ... ... ресурстардың артық немесе үнемді жұмсалғанын ... ... ... ... ... ... ... алудың тағы бір
ерекшелігі – бұл ... ... ... ... ... ... ... өнімнің бірнеше түрін алумен байланысты өзіндік құн объектілері мен
калькуляциялау объектілерінің бір-бірімен сәйкес келмеуі болып ... ... ... және ... өнім ... ... ... қажеттілігі туындайды. Әрбір өнім түрі бойынша өзіндік ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты болады.
Сонымен, ұйымның өндірістік қызметін тиімді басқару үшін және тиімді
басқарушылық шешімдерді ... ... ... ... ... ... ... үшін өндірістік ресурстарды ... ... ... ... өте тиімді. Яғни, өндірістік шығындардың
есебі жауапкершілік орталықтарындағы жауапты ... ... мен ... ... ... қарастырылуы керек. Басқару
жүйесінде өндірістік шығындарды жіктеудің негізгі ... – бұл ... ... пайда болу орындары бойынша дұрыс ұйымдастыруды және жедел
бақылауды, ... ... ... ... ... ... ету. Бұл өз ... өндіріс шығындарын төмендетуге, өндірістің
тиімділігін арттыруға, ... ... ... даму ... ... ... ... басқа салалары сияқты, қой шаруашылығында өнімнің өзіндік
құнына ... ... ... ... – бұл ... ... құнына
талдау жасауға, шығындар мен жалпы ... ... ... ... ... ... тиімді басқару мәселелерін шешуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ауыл ... ... есеп пен қаржылық есептілікті дайындау негізінен №41 «Ауыл
шаруашылығы» қаржылық есептің ... ... және ... ... заңнамасына сәйкес, сондай-ақ жеңілдетілген
декларацияның негізінде ... ... ... ... ... ... өндіретін заңды тұлғаларға ... ... ... қолданатын шағын кәсіпкерлік субъектілерінің бухгалтерлік есепті
жүргізу және қаржылық есептілікті жасау тәртібін анықтау үшін ... ... ... ... ... сәйкес ұйымдастырылады.
Сонымен, шығындардың экономикалық мәнін, оның ... мен ... ... біз ... – бұл өнім ... мен қызметтер) өндірісі
кезінде тұтынылатын материалдық, еңбек және ақшалай ... ... ... ... ... ... әкелу мүмкіндігі бар
активтердің немесе қорлардың құны. Ал ... ... ... яғни
ұйымның өнім өндіру, жұмыстар мен қызметтер орындау кезінде жұмсалған
заттай және ... ... ... ... ... деп ұйымның
негізгі қызметінде ... ... мен ... ... ... ... ... нәтижесінде капиталдың азаюына және
міндеттемелердің көбеюіне, сондай-ақ зиян шегуге әкелетін басқа да ... деп ... ... ... қатар, қазіргі қолданыстағы өндірістік
шығындардың жіктемесіне және қой шаруашылығы ұйымдарындағы шығын баптарының
құрамындағы шығындардың ... ... ... ... ... 2 Ауыл ... бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың мәні мен
міндеттері
Қазақстан Республикасының оңтүстік аймақтарында, соның ... ... қой ... негізінен табиғи жайылым жерлерде орналасқан.
Саладағы өндірістік процестердің басым ... ... ... ... көп ... табиғи жайлымды жерлерде ... ... құн ... ... ақы ... жоғары үлес салмақты алуы қажет.
Қазіргі жағдайда шаруашылық субъектілері бухгалтерлік есепті тиімді
және дұрыс ұйымдастырудың ... ... ... ... ... оны тек есеп ... ... ғана емес, сонымен
қатар басқару мен ұйымдастырудың ең қажетті құралы ... ... ... ... ... бұл ... бухгалтерлік есеп ұйымның басқарушылық
қызметінде де маңызды қызмет атқарады деп айтуға толық болады. Әрине, ... ... есеп ... түсінік бойынша басқарушылық ... ... ... ... ... көшу ... ... экономикалық
өзгерістермен қатар, бухгалтерлік есеп ... де ... ... ... айтатын болсақ, бухгалтерлік есеп жүйесінде қол жеткізілген
жетістіктер көп, алдыменен бухгалтерлік есеп қаржылық және ... ... ... ... есеп ... ... есептің халықаралық
стандарттары енгізілді, одан соң ауыл шаруашылығы субъектілері мен орта
және кіші ... ... үшін ... ... ... стандарттары
қабылданды, ҚР-ның бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік жөніндегі заңы
толықтырылып, өзгерістер енгізілді және осы ... ... ... да ... көптеп айтуға болады.
Дегенмен де, жалпы бухгалтерлік есеп саласын ... ... ... ... ауыл ... ... есеп тәжірибесін зерттеудің және талдаудың нәтижесінде, біз
ондағы кездесетін күрделі мәселелер ... сөз ... ... ... ... есеп ... ... ақпараттарды пайдалану
мүмкіндігінің шектеулі болуы. Ауыл шаруашылығы ұйымның басқарушылық және
экономикалық ... ... ... ... қабылдауда
бухгалтерлік есеп жүйесінде қалыптасатын ақпараттардың маңыздылығын
айқындау үшін біз ... ... ... облысы, Жамбыл ауданының 21
шаруа қожалығында сауалнама өткізген болатынбыз. Жүргізілген ... біз ... ... ... ... осы ... бас бухгалтері, кейбір шаруа қожалықтарда тек
қожалықтың басшысы қызығушылық танытатынын анықтадық.
Сауалнамаға қатысқан қатысушыларға қойылған: ... ... ... ... қажеттілігін қалай бағалайсыз?» деген
сұрақтың нәтижесі төмендегі 3 – кесте арқылы көрсетіліп отыр.
3 ...... ... қабылдау үшін бухгалтерлік есептегі
ақпараттардың маңыздылығын бағалау
|Маңыздылықтың көрсеткіштері ... ... (%) ... маңызды |12 ... ... |34 ... |47 ... маңысыз |6 ... ... |1 ... |100 ... * - ... ... 21 ШҚ-на жүргізілген сауалдың нәтижесі ... ... ... ... біз ... ... яғни 47 % ... шешімдерді қабылдауда бухгалтерлік есеп
жүйесіндегі ақпараттардың маңызсыз деп бағалады. Ал, бухгалтерлік ... ... ... тек ... 12 %, ал ... ... деп
санайтындар 34 % біз күткен нәтижені көрсетпеді.
Біздің ойымызша, ауыл ... ... есеп ... ... ... төменгі көрсеткіші, бұл ... ... ... есептің елдегі экономикалық
өзгерістердің жаңаша талаптарына сай ... ... тағы да ... ... ... ... ... пайдалану мүмкіндігінің
шектеулі болуына, алдыменен ұйым басшыларының жалпы бухгалтерлік есеп пен
бухгалтерлік есеп қызметкерлерінің ... ... ... ... ... алмауынан болады. Біз сауалнама жүргізген Жамбыл ауданына қарасты
21 шаруа қожылығында жұмысшылардың жалпы санының 3 % ғана ... ... ... Ал экономикасы ... ... ... есеп ... ... ... саны 10 %-дан
асып жатады (34(.
Сонымен, қазіргі таңда ауыл ... ... ... ... ... ... ... өзінің негізгі ақпараттық
қызметін толықтай атқара алмай отыр.
2.Қазіргі ауыл шаруашылығы ұйымдарындағы бухгалтерлік есеп ... ... ... ... сапалылығы мен сенімділігін
қамтамасыз ете алмай отыр. Ол біріншіден, ауыл шаруашылығындағы ... мен ... үшін ... қабылданған №1 ұлттық есеп стандартын
пайдалану бойынша тәжірибелік әдістемелердің жоқтығымен, материалдардың өте
қысқаша берілуімен және түсінуге қиындығымен көрітнетін ... ... ауыл ... ... бойынша арнайы бухгалтерлік қызметкерлерді
дайындау және оларды ... ... ... ... болады.
Қазіргі экономиканың қаржылық қиын жағдайында ауыл шаруашылығы
ұйымдарында ... ... бас ... мен басқа да есеп
қызметкерлері өздерінің ... ... ... ... келе ... ... байланысты бухгалтерлік есеп жүйесінде
болып жатырған өзгерістер мен ... ... есеп ... ауыл шаруашылығы ұйымдары үшін ... ... бірі ... бәрімізге мәлім. Дегенмен де, мұндай қиыншылықтарға қарамастан
біздің ... ауыл ... ... ... есеп
жүйесі басқарудың тиімді құралына айналуы үшін, ... ... ... үшін ... әрі ... ... қажет деп санаймыз.
Қой шаруашылығы саласында шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау әдістемесін ... ... біз бұл ... ... ... алғанын анықтап отырмыз. Атап айтатын болсақ:
Біріншіден, қалыптасқан қазіргі есеп жүйесі шығындар ... ... ... ... ... мен талдау, ұйымның қызмет нәтижесін
анықтау, ұйымның құрылымдық бөлімшелеріндегі тапсырмалардың ... ... ... арттыру мақсатында шаралардың нақты
орындалуын анықтау, сондай-ақ болашақ ... ... құру үшін ... толықтай қамтамасыз ете алмай отыр.
Бұл алдыменен, ауыл шаруашылығы ұйымдарында жоспарлы және нақты есеп
мәліметтерінің ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, қолданыстағы есеп құжаттары
есеп процестерінің дұрыс орындалуын бақылауға ... және бұл ... ... ... ... ... ... арналмаған.
Сонымен қатар, бухгалтерлік есепте қалыптасатын мәліметтердің пайдалану
мүмкіндігінің шектеулі болуы, жалпы ауыл ... ... ... мүлдем жоққа шығарылуы себепші болып отыр. ... ... ... ... – бұл ... ... ... негізі болып
саналатыны бәрімізге белгілі. Шығындар мен өнімнің өзіндік құнын жоспарлау
ауыл шаруашылығы өндірісін жоспарлаудың құрамдас ... бола ... ... ... ... ... ... есептеудің экономикалық
көрсеткіштер жүйесі болып табылады.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында елдегі реформалаудың нәтижесінде,
экономиканың барлық ... ... ... ауыл ... ... ... ұйымдардың жоспарлау-бақылау бөлімдерінің қызметкерлері
қысқаруға ұшырады. ... ... ... ... ... ... ... бас ... Ал ... ... ... ... ... ... мемлекеттен субсидиялар алу жасалынған болатын.
Демек, қазіргі ауыл шаруашылығы ұйымдарындағы есеп ... ... ... өндіріс шығындарына жоспарлау мен нормалаудың
болмауы, бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... үшін барынша төмендетіп отыр.
Осы аталған мәселелердің барлығы қой шаруашылығы саласында шығындар
есебі мен өнімнің ... ... ... ... ... ... әрі қарай
жетілдіруді қажет етеді.
Демек, біз ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... «басқарушылық
есеп» түсінігін толықтай ашып алу қажет. Бүгінгі күні отандық және шетелдік
есеп тәжірибесін ... ... ... бухгалтерлік-
басқарушылық есептің экономикалық ... ... ... ... ... ... тудырып келеді.
Көп уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... өз еңбегінде «... өндірістік және ... ... ... ... есеп ... ... ... есептің
жалғасы болып табылады. Өндірістік есеп негізінен - оның мақсатына өнімнің
бір өлшеміне жұмсалған ... ... мен ... ... ... болып табылатын есептік әдіс-тәсілдерден тұрады» деп көрсеткен (34,
36б(. Біз бұл ... ... ... ... ... жоспарлы экономикада
бухгалтерлік есеп өзінің басқарушылық қызметін толықтай орындағанын ... тек бұл ... есеп ... ... және басқарушылық есепке
бөлінбей, біртұтас ... есеп ... еді. ... өндірістік
кәсіпорындарда жоспарлау, болжамдау, нормалау, талдау және ... ... ... олар ... құзыреті шегінде жалпы өндірістік
процестердің алдын ала белгіленген ... мен ... ... анықтап, бақылап, талдау жасап, солардың негізінде өндірістің
тиімділігін арттыру, рентабельділікті жоғарылату, өзіндік құнды төмендету,
шығындарды ... ... ... ... ... ... ... Демек, осы жерде бухгалтерлік есептің
басқарушылық қызметте орындаған маңызды рөлін тағы бір айқындауға болады.
Сонымен, В.Э. ... ... ... «... ... ... ... және ... шешімдерді қабылдау үшін жалпы ... ... ... ... ... мен ... ... туралы
шаруашылық субъектілерінің менеджерлерін ақпараттық-талдамалық қамтамасыз
ету ... ... ... ішкі ... ақпараттық жүйе» деп
қарастырады (34, 40б(. Шынымен, ұйымның бухгалтерлік есеп мәліметтері ... есеп ... ... ... ... ... ... жедел ақпараттық құралына айналғаны жөн.
М.А. Вахрушинаның пікірінше, өндірістік-басқарушылық есеп бұл - «...
кәсіпкерлік қызметті басқаруда ... ... ... ... ... ... бағыты. Бұл процесс басқару аппараттарына
қажетті мәліметтерді анықтау, ... ... ... ... ... ... біріктіру, беру және қабылдаудан тұрады» (14, 14б(.
В.Б. Ивашкевич ... ... ... ...... ... ... шешімдерін қабылдау үшін көмектесу
екендігін атай отырып, «... бухгалтерлік-басқарушылық есеп – бұл шаруашылық
субъектілерінің ... ... ... үшін экономикалық ақпараттардың
қалыптасуы және олардың пайдаланылуына байланысты білім облысы мен ... деп ... (26, 23 ... ... ... ... «... ... болашақта дамыту
мәселелерін үйлестіру және жедел ... ... ... ... мен ... ... ... мен жоспарлаудың, бақылау мен
талдаудың біріктірілген жүйесі» ретінде қарастырады (28, 33 б(. ... ... ... ... ... үшін, қазіргі таңда ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... түрде жоспарлау, болжамдау, нормалау, ішкі ... ... ... ... күшейту қажет деп санаймыз.
К.Т. Тайғашинова «... бухгалтерлік-басқарушылық есеп – бұл ... және оның ... ... ... ... және
бақылау үшін әртүрлі басқару ... ... ... етудегі ұйым шеңберіндегі шектелген ... деп ... 340б(. Бұл ... ... теориялық тұрғыдан өте орынды, бірақ
қазіргі отандық тәжірибеде ауыл ... ... ... есеп ... ... ... тек ... есеп бөлімі
мен оның тікелей басшының жеке ... аса ... ... ... ... ... басқарушылық есептің төмендегі
қызметтеріне аударады:
- өндірісті басқару және болашаққа ... ... үшін ... ... қамтамасыз ету;
- өнімнің (жұмыс пен қызметтің) нақты өзіндік құнын ... ... ... ... мен ... ... ... сатылған өнімдер немесе олардың топтары, жаңа технологиялық ... ... не ... басқа да бағыттар бойынша қаржылық
нәтижені анықтау (30, ... ... ... «... ... есеп – бұл ... қолдау және басқарудың ақпараттық іргетасы» деп көрсетеді (36(.
Шетелдік ... ... ... ... ... жоспарлау, бақылау және шешім қабылдау қызметтерін жүзеге
асыру үшін ... ... ... деп ... ... (37, ... ғалымдар Б. Нидлз, Дж. Колдуэлл басқарушылық есепті зерттей
отырып, «... ол ... ... ... ... ... ішкі
операцияларын көрсетуге арналған. Оның мақсаты – нақты өндірістік мақсатқа
жету үшін жауап беретін менеджерлерді ақпаратпен қамтамасыз ету» деп ... (38, ... ... Р. ... және Дж. Рис ... ала ... «...
басқарушылық есеп – бұл ұйымның қызметін бақылау және өзіндік басқару мен
жоспарлау үшін ... ... ... ... ... ұйым ... үрдіс» деп түсіндіреді (39, 49б(.
Ресей ғалымдары өз еңбектерінде В.Д. Смирнов және В.В. Козлов ... ... ... ... жүргізу бірыңғай жүйемен жүзеге асырылады.
Оны екі ерекше бөлікке ... ... жоқ. ... бұл ... ... ... есеп ... бөлектенген жақтарын жетілдіруге,
мысалы ... мен ... ... ... ... мен ... да ... бөлімшелер бойынша есеп жүйесін
қалыптастыруға шек қоймайды. Соған орай оны ... есеп деп ... ... бұл ... ... ... да ... қандай-да
болмасын атау беруді қажет етеді» деп көрсетеді (40, 165б(.
Г.М. Лисович (41( «... ... ... ... ... ... қызметтерін есепке алу қажет» деп түсіндіреді:
1. Басқарушылық есеп - бұл басқарудың ... ... ... үшін бағытталған басқарушылық ақпараттық жүйенің бір бөлігі.
2. ... есеп – ауыл ... ... ... мен баға ... ... жоспарлардың нақтыдан ауытқуы бойынша
дер кезінде шешімдерді қабылдау ... ... ... реттеу
қызметін атқарады.
3. Өндірістік учаскелер мен орындаушылар бойынша жұмсалған шығындарды
бақылау.
Қазақстандық ғалымдардың жүргізген еңбектерін талдауды ... В.К. ... ... ... ... ұжымы «өндірістік
есеп» (басқарушылық) - өндіріс ... ... ... жинақтайды,
өнімнің өзіндік құнын калькуляциялайды, шығындар нормасы мен нормативтерін
жасайды және олардың жүзеге асуын бақылайды, ішкі ... ... ... ... басқа да есепті, нормативті, жоспарлы және
аналитикалық ... ... ... да көлемін анықтайды» - деп
түсіндіреді [2, 134б]. Біз бұл ... ... ... ... тек айта ... ... ... таңда ауыл шаруашылығы
ұйымдарындағы бухгалтерлік есеп бұл аталған қызметтердің барлығын толықтай
орындай ... ... ... ... ... ... қазіргі кішігірім
ауыл шаруашылығы субъектілерінде тек есеп ... ... ... ... ... ішкі бақылау бөлімін көре алмаймыз.
К. Друридің еңбегін зерттей отырып, ... ... ... ... ... «... ... ақпараттарды
пайданушылардың әртүрлі топтарының болуы әлемдік тәжірибеде бухгалтерлік
есептің ... жүйе ... екі ... ... алып келді» - деп
көрсеткен болатын және олар:
• ішкі және ... ... ... ... ... ... ішкі ... (менеджерлердің, маркетологтардың және
т.б) қажеттіліктерін қанағаттандыратын басқарушылық (өндірістік)
есеп» [42, 41б]. ... ... бұл ... «... басқарушылық есеп
жүйесі басшыға компанияның қызметін ... ... ... және ... үшін ақпараттарды жинақтайды, жіктейді
және ұсынады» деп көрсетеді [42, ... ... ... ... ... ... ... есеп туралы мына пікірімен келісеміз яғни
«... кәсіпорындарда нарықтық ... ... ... ішкі ... ... ... ... жоқтығына негізгі кемшіліктердің
бір себебі ондағы басқарушылық есептің ... ... ... 7б]. ... ... есептің әдістемелік негізін ұйымда
немесе оның құрылымдық бөлімшелеріндегі
Сондай-ақ, басқарушылық есептің қажеттілігін қуаттап ... В.Л., ... Д. А., ... С.Д., Ж. С. ... «... ... ... оңтайлы басқару және қаржылық шешімдерді қабылдау ... ... ... білу ... ... талдау – олардың
тиімділігін анықтауға, жұмыстың сапалық ... ... ... бақылауға, өндірістің тиімді деңгейін жоспарлауға
мүмкіндік береді. Осы міндеттердің ... ... ... ... ... орындалатыны сөзсіз» деген пікір айтады [43, 6б].
Жоғарыдағы авторлардың басқарушылық есеп ... ... ... ... ... келе, біз «... басқарушылық есеп – бұл басқару
қызметін тиімді атқаруға, яғни ... ... ... ... ... бағалауға, бақылау мен реттеуге ... ... ... ... ... ... арналған және
жүйеленген бухгалтерлік есептің бір бөлігі. Яғни, бұл процесс ұйым ... ... ... үшін ... ... қажетті мәліметтерді
теңдестіруді, өлшеуді, жинауды, жүйелеуді, талдауды, дайындауды, беру ... ... - деп ... ... ... ауыл шаруашылығы саласының, соның ішінде қой ... ... ... шығындар және өнім шығымы есебі мен
бақылау ... ... ... жоспарлау,
нормалау, талдау, ішкі бақылау шаралары маңызды әсер етеді. ... ... ... бұл ... дұрыс көңіл бөлінбей, соның
салдарынан қой шаруашылығы ... ... ауыл ... өндірісте шығындарды тиімсіз жұмсап, көп жағдайда материалдық
шығынға ұшырап отырады. Сондықтан, қой ... ... ... ... ... және ... процестің
әрбір сатысында өндіріс шығындарының тиімді әрі үнемді жұмсалуын бақылауды
қамтамасыз ететін және соның ... ... ... ... ... беретін ішкі өндірістік есепті қайтадан жандандырудың қажеттілігі
туындап отыр.
Қой ... ... ... ... үшін және оның
рентабельділігін жоғарылату мақсатында ... ... ... ... өндірістік тапсырмалардың орындалуын қадағалап отыру қажет.
Қой шаруашылығында ... және ... ... жұмсалуына
кешенді бақылау жүйесін орнату үшін өндіріс шығындарын әрбір технологиялық
процестер ... ... ... төл алу, жүн ... қозыларды
анасынан айыру және т.б.) бойынша есептерді қатаң ... ... Бұл ... ... есебінің объектісі болып саналуы қажет.
Сонымен бірге, қой шаруашылығында шығындардың ... ... ... технологиялық ерекшелігімен қатар, ... ... да әсер ... Атап айтатын болсақ, шаруашылық
ішіндегі еңбекті ұйымдастыру нысандары, ішкі есеп ... ... ... ... және т.б. Бұл ... тек өндіріс
процесін жедел басқарумен байланысты емес, сонымен бірге осы саладағы әрбір
тұлғаның материалдық ... өнім ... ... де ... ... болуымен байланысты.
Қой шаруашылығы ұйымдарының басшыларына тиімді басқару шешімдерін
қабылдау үшін ... ... ... бірақ қазіргі кезде көптеген
кәсіпорындар басқару мақсаты үшін ... ... ... ... мәліметтерді пайдаланады. Демек, қой шаруашылығы ұйымдарының
өндірістік-қаржылық қызметтері туралы толық және ... ... ... ... ... бөлімшелері бойынша, яғни «жауапкершілік
орталықтары» бойынша жедел есепті ұйымдастырудың қажеттілігі туындап ... ... ... қой ... ... жүргізу
мақсатында өндіріс шығындарын жедел талдау мен ... ... ... өндірістік тапсырмаларды уақытылы түзетіп отыру қажет.
Басқарудың осы аталған қызметтерін ойдағыдай жүзеге асыру үшін ақпараттық
негіз ... есеп беру ... ... ол ... ... ... үшін ... толықтай ақпараттармен қамтамасыз етуі қажет.
Бұдан ауыл шаруашылығы ұйымдарында бухгалтерлік ... ... ... ... оның ... жеделдігін, нақтылығын жоғарылата
отырып, есепті өндіріс шығындарын жедел бақылау мен басқару ... ... ... ... шаруашылығы өндірісінде материалдық және ... ... ... ... үшін әрбір технологиялық процеске (азықтандыру,
қой ... ... төл алу, ... анасынан айыру, жүн қырқу
жұмыстарын ұйымдастыру) қатысты ... ... және ... ... ... ... ... өндірісінде басқарушылық есепті ұйымдастыруға саланың
технологиялық ерекшеліктерімен қатар, шаруашылықтың ... ... ... ... ... және оған ақы ... ... есеп айырысу нысандары да әсер етеді.
Жоғарыда аталған ұйымдастыру ерекшеліктері, соның ... ... ... ... ... өндіріс шығындарының есебін әрбір
құрылымдық бөлімшелерде ... мен ... ... ... Бұл тек ... ... ... басқаруға ғана емес, сонымен қатар
әрбір құрылымдық бөлімшелердегі өнімнің көлемі мен ... ... ... қызығушылықтарын және жұмыс нәтижесін
жоғарылатады.
Сондықтан, біз жүргізілген ... ... қой ... ... ұйымдарда бухгалтерлік-басқарушылық есеп
төмендегідей талаптарға жауап беруі қажет деп ... ... ... ... ... байланысты өндіріске
жұмсалынатын негізгі және үстеме шығындар міндетті түрде ... ... ... мерзімнің соңында нақты шығындар нормамен салыстырылып, ... ... ... ... ... жұмсалынған шығын мөлшері мен алынған өнім ... ... және ... ... көрсетуі тиіс;
- құрылымдық бөлімшелерге қызмет көрсеткен ... ... ... дер ... ... ... тиіс;
- құрылымдық бөлімшелерде өндіріс құралдарының, еңбек ақы қорының дұрыс
пайдалануын, жем-шөп және ... да ... ... мөлшерге
сәйкесті жұмсалуын жедел бақылауды қамтамасыз етуі қажет.
Ауыл шаруашылығы ұйымдарында жедел басқару үшін ... ... ... әрі ... рәсімдеумен қатар, ұйымдағы материалдық жауапты
тұлғалардың есеп ... дер ... есеп ... тапсыруы маңызды әсер
етеді. Біз зерттеу жүргізіп отырған қой шаруашылығы ұйымдарында, сондай-ақ
жалпы ауыл ... ... ... ... ... бұл ... ... түрде көңіл бөлінбей келеді. Оның
негізгі себептерінің бірі – бүгінгі ... ... ауыл ... ... ... қой ... шығындар есебі мен өнімнің өзіндік ... және ... ... ... ... ... немесе әдістемелік ережелердің жоқтығы ... ... ... ... ауыл ... ... басшылары есептің
өндірісті басқарудағы қажеттілігін және маңыздылығын әлі де болса бағаламай
келеді.
Қой ... ... ... ... ... ... қарай жедел бақылауды, талдауды және нормадан ауытқуларды дер
кезінде анықтауды, өнімнің өзіндік құн құрылымын нақты ... ... ... ... ... ... аса қатаң талаптар қоюды ... ... қой ... өндіріс шығындары есебі мен өзіндік
құнды калькуляциялауда таңдап алынған әдіс ... ... ... және қой ... ... ... сипатына толықтай
жауап беруге тиісті деп санаймыз. Дегенмен де, бұл мәселеге қазіргі ғылым
мен есеп ... аса ... ... шаруашылығында өндірісті және өзіндік құнды тиімді басқару ... есеп ... және ... ... әрбір жауапты тұлға бойынша
алғашқы құжаттар дұрыс және уақытылы рәсімделіп, беріліп отыруға ... ... ... таңда біз зерттеген қой шаруашылығы ұйымдарында және
жалпы қой шаруашылығы саласымен айналысатын шаруа қожалықтарында ... ... ... ... ... ... аударылмайтыны
анқы байқалып отыр. Оның негізгі себептерінің бірі ... ауыл ... ... ... және ... ... ... мен өнім шығымы есебін ұйымдастыруға байланысты типтік-
әдістемелік нұсқаулардың жоқтығы ... ... ... ауыл ... өндіріс технологиясының жағдайы,
еңбекті ұйымдастыру формалары, сондай-ақ ауылдағы баға ... ... ... ... алып ... есеп пен ... ... қайта жаңартуды және жетілдіруді қажет етіп ... ... ... ... ауыл шаруашылығы басшылары әлі де ... ... ... ... ... ... ретінде мойындамай, соның
нәтижесінде үнемділік, тиімділік және басқарудың маңыздылық ұстанымдарының
әсері де жоғары ... ... ... ... ауыл ... ... ... қалыптастыру осы саладағы шаруашылықтардың және
оның құрылымдық бөлімшелерінің ұйымдық-технологиялық ерекшеліктерін ... ... ... қажет.
Сондықтан, қой шаруашылығы саласында басқарудың маңызды ... ... ... ... ... ауыл ... ... фермаларды, бригадаларды, сонымен қатар ішкі ... ... ... ... ... ... ... басқарушылық
лауазымға ие бөлімше меңгерушілері, аға шопандар ... ... олар қол ... ... ең төменгі жауапкершілікте
болады. Бірақ, осы ... ... ... ... және ... өндіріс шығындарын нормалау, жоспарлау мен ... ... ... ... ... шаруа қожалықтарының есеп тәжірибесін
зерттеудің нәтижесінде біз, қой шаруашылығы ... ... ... өткен фактілердің нәтижесін тіркеу, анықтау, бағалаумен ғана ... ... ... ... ... дамыту проблемаларын
үйлестіруге қажетті тиімді басқару шешімдерін қабылдау үшін ... мен ... ... ... ... мөлшерлеу,
жоспарлау, жедел бақылау, талдау үшін ішкі ... ... ... ... ... өте ... деп және оның ... басқару
қызметінде толық пайдаланудың мүмкіндіктерін кеңейту қажет деп санаймыз.
2. ҚОЙ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ШЫҒЫНДАР ... ... МЕН ... ... ... ... Қазақстандағы қой шаруашылығы саласының қазіргі жағдайы мен даму
жолдары
Қазақ ежелден егжей-тегжейін жақсы білетін қой ... ... қол ... ... бар еді. ... тындырылған істен
қолға алынбаған шаруа көбірек. Елбасының биылғы Жолдауында атап ... даму ... ... ... ... ... бірқатар жаңа
маңызды міндеттерді күн тәртібіне қойып отыр. Қалыптасқан әлемдік ... ... бар ... ескере отырып, агроөнеркәсіптік кешен біздің
экономикамыздың аса ... ... ... саласы болуға тиіс» (44(.
Әрине, Үкімет ... ауыл ... ... ... ... Оны ... ... болмайды. Десе де, мал ... ... әрі ... әрі нақтылай ақша көзі сондай-ақ ... ... ... және ... ... ... ... тұрған қой
шаруашылығы бұдан да үлкен іс-әрекеттерді ... ... Қой ... ... ... ... Қазақстан Кеңес Үкіметі тұсында 1980-
1990 жылдары әлем бойынша 7-орында тұрған ел еді (45(. Бұл ... мен ... ұзақ ... ... ... нәтижесі болатын.
Сол кездері жүн талшығы ұзартылды, қойдың салмағы арттырылды, төлді ... және төлі тез қоң ... ... сондай-ақ жергілікті ауа райына
қалыптасқан тұқым түрлері шығарылды. Бұлардың бәрі мемлекеттің бақылауымен
және қаржылай қолдауымен ... ... ... ... бәрі ... тыс ... ... Сондықтан да жекенің меншігі болса да мемлекет
кез-келген сала секілді қой ... да өз ... ... ... ... көрсетуі тиіс. Республикамызда мал шаруашылығының ішінде
қой ... ... сала ... саналатынын жоғарыда айтып өткен
болатынбыз. Егер ... ... ... ... онда
еліміздегі барлық мал түрлерінің көрсеткішін ... 4 – ... ... ... кесте - Республика бойынша барлық мал басының саны (барлық шаруашылық
санаттарында).
(мың ... ... | | | | | |Өсу ... (2008 /|
| |2003 |2004 |2005 |2006 |2007 |2008 |2003 ж ) |
| ... ... ... ... жасайтын болсақ, онда біз
жалпы республика бойынша барлық шаруашылық санаттарында мал ... ... ... ... ... ішінде сиыр басы 2008 жылды 2003 ... 480 мың ... ... 21,18%-ға дейін жоғарылап отыр. ... ... ... ... шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа
қожалықтары мен үй ... қой және ешкі басы 2008 ... ... 2003 ... ... 7785,1 мың ... немесе 63,56 %-ға дейін өсіп
отыр. Сол сияқты, жылқы 450,3 мың басқа немесе 42,3 %-ға және түйе 42 ... ... 36,55 %-ға ... ... ... шаруашылығының басқа да салалары сияқты, мал шаруашылығы
кәсіпорындарының алдында тұрған ... ... - бұл ... ... ... мен сапасын жоғарылату болып табылады. Сондықтан, мал ... ... әрі ... жоғарылатудың және интенсивтендірудің бірден-
бір жолы – бұл тұрақты мал азығының базасын ... ... ... ... ... қой ... ... мақсатында белгілі-бір
кәсіпке мамандандырылған ірі шаруашылықтар мен фермалар құрылып, оларда
малды асылдандыру жұмыстарын жақсарта отырып, ... ... ... ... мен оның ... ... арттыру жұмыстары жақсы жолға
қойылған болатын. Ал, қазіргі жағдайда мұндай күрделі ... ... ... ... мен ... қолынан келе бермейтін іс.
Сондықтан, мұндай іс-шаралар мемлекеттік қолдау арқылы, қазіргі кішігірім
шаруа қожалықтары мен ... ірі ... ... ... асырылуы қажет деп санаймыз.
Мал азығының өндірісін нығайту үшін алдыменен, өнімділігі төмен табиғи
азықтарды ... ... ұзақ ... ... ... қалыптастыру
арқылы, сонымен қатар тәжірибеге мал азығын дайындайтын және оны сақтайтын
алдыңғы қатарлы дамыған ... ... ... ... азық құрамын
пайдалану қажет.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында республикада ... ... ... ... ірі агроөнеркәсіптік кешендер, яғни
бұрынғы совхоздар мен колхоздар ыдырап, оның орнына ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастады.
Елдегі ірі мамандандырылған мал шаруашылықтары жекенің қолында қалды.
Бұрынғы ... ... және оның ... ... ... ... саласындағы кәсіпорындар өздігінен қызмет саласын жүргізудің
жаңа әдіс-тәсілдеріне ... ... ... ... ... мал басы күрт ... ... ірі мамандандырылған
мал шаруашылықтары жойылып та кетті.
Қазақстанда қой шаруашылығы өнімділігі бойынша негізінен төрт ... ... ... ... ... ... жүнді, ұяң жүнді және
қаракөл. Соның ішінде биязы жүнді қой шаруашылығы ... ... ... ол жүн ... ... үшін ең бағалы биязы жүн берді және
қылшық жүнге қарағанда үлкен сұранысқа ие болды. ... ... ... ... әр ... алынған ет халықты қой етімен қамтамасыз етудің
бір мүмкіндігі болды. Соған байланысты, еліміз биязы жүнді қой ... ... ... ... ... ... қатар, мемлекет тарапынан
жүннің нарықтық сұранысын қалыптастыруға қолдау көрсету қажет. Сондықтан,
біздің ойымызша, қазіргі ... ... ... ... ... ... жоғары интенсивті мамандандырылған қой шаруашылығы өндірісін
ұлғайтуға және кеңейтуге ... ... бар. ... ... ... мен ... шаруа аралық кооперациялардың ... ... ... ... ... отырып, жүн,
ет және сапалы тері өнімдерін өндіретін ірі агроөнеркәсіптік бірлестіктер
құруға толық мүмкіндіктері бар.
Шаруашылықтардың ... ... ... ... ... өнім шығымын жоғарылатуға ... ... ... ол өнім өндірісін шоғырландыруға және жоғары сапалы технологияларды
пайдалануға белгілі-бір жағдайлар жасайды.
Мамандандырылған шаруашылықтарда ... ... ... ... ... ... құны 20-30%-ға дейін төмендейді. Сонымен, жаңа
технологиямен ... ... ірі ... қой шаруашылығы
фермалары тек саланы техникалық жарақтандыру ... ... ... сонымен қатар ауыл шаруашылығындағы әлеуметтік-экономикалық
маңызды мәселелерді де шешуге мүмкіндіктер береді ... ... ауыл ... жер ... және ... қой ... өсіруге және бұл сала бойынша ... ... ... немесе бірлестіктерін қалыптастыруға өте ыңғайлы
болып келеді. ... ... ... ... төл шығымы және шығысы
туралы мәліметті төмендегі 5 ... ... ... ... ... – Республика бойынша төл шығымы мен шығысы
(жыл ... ... төл |2004 ж |2005 ж |2006 ж |2007 ж |2008 ж ... ... ( бас): | | | | | |% ... мен лақ |92 |95 |95 |89 |92 |100 ... өлімі (%): | | | | | | ... мен ешкі |6,2 |5,2 |4,7 |6,7 |5,3 |- 14,5 ... ... ҚР ... Агенттігінің мәліметтері негізінде жасалынды |
Жоғарыдағы кесте мәліметтерінен біз 2008 ... ... 2004 ... жалпы республика бойынша 100 аналықтан алынған қозылар мен
лақ саны өзгеріссіз ... ... ... болса, ал қой мен ешкі өлімі 14,5
пайызға төмендегенін байқадық.
Республиканың әрбір аймағындағы қой және ешкі ... ... үшін ... 6 – ... мәліметтеріне талдау жүргізуге болады.
5 кесте - Республика бойынша қой және ешкі саны
(мың бас)
| | | | | | | ... (+, -) ... |2003 ж |2004 ж |2005 ж |2006 ж |2007 ж |2008 ... жж |
| | | | | | | | |
| ... ... ... 6 жыл бұрын қой саны 12247 мың бас болса,
2008 жылы ол 20032,2 мың бас болды. Республика ... ... ... және ешкі ... ... үлес ... ... Қазақстан облысына
келетін болса, орта есеппен оның үлес ... ... ... Ал ... ешкі басы ... ... орынды Алматы облысы алып отыр, бұл облысқа
келетін қой және ешкі ... үлес ... ... ... ... кестеден қорытынды шығаратын болсақ, онда республиканың барлық
аймақтарында соңғы жалдары қой мен ешкі ... ... ... Республика деңгейінде қой және ешкі басы 2008 ... ... ... ... 7785,1 мың ... ... ... жоғарыласа,
оның ішінде зерттеу жүргізіліп отырған Алматы облысындағы қой және ... саны 1373,1 мың ... ... ... өсіп ... ... Республикасы бойынша ауыл шаруашылығындағы өндірілген
жалпы өнім ... 2008 жылы 2000 ... ... 719727,1 млн. ... ... жоғарылаған болса (Ә қосымшасы), ... ... ... ... өнім ... 312435,1 млн теңгеге сәйкесінше 174,99%-ға
жоғарылап отыр (Б қосымшасы). Республикадағы барлық ауыл ... ... ет ... ... 2008 жылы 2000 ... ... мың ... немесе 34,7%-ға жоғарылаған болса (В қосымшасы), жүн
өнімінің көлемі 11248 тоннаға ... 49,06 %-ға ... отыр (Г ... бойынша қой шаруашылығы өнімдерінің көлемі мен оның
өнімділігін төмендегі 7-кесте ... ... ... ... ...... барлық шаруашылық түрлері бойынша қой өнімдері
көлемі мен өнімділігінің көрсеткіштері (жылдың соңына)
| | | | | | |Өсу ... ... |2004 |2005 |2006 |2007 |2008 ... (+, |
| | | | | | |-) |
| | | | | | ... |% ... ... ... |96,0 |101,6 |106,6 |114,9 |+ 20,7 |+21,97 |
|еті, сойыс | | | | | | | ... (мың | | | | | | | ... | | | | | | | ... жүні (мың ... |26,8 |28,5 |30,4 |32,4 |+7,6 |+30,64 ... бір қойдан |2,8 |3,0 |2,9 |2,9 |2,9 |+0,1 |+3,57 ... жүн (кг) | | | | | | | ... ... |92 |95 |95 |89 |92 |- |- ... ... | | | | | | | ... (бас) | | | | | | | ... ... |40 |38 |38 |37 |37 |-3 |-7,5 ... ... | | | | | | | ... (кг) | | | | | | | ... ҚР ... Агенттігінің мәліметтері негізінде жасалын-ды|
Жоғарыдағы кестенің мәліметтерінен біз, союға өткізілген қой етінің
тірі салмағы 2004 жылы 94,2 мың ... 2008 жылы 114,9 мың ... ... ... көтерілгенін байқаймыз. Ал сатылған жүннің салмағы 2004
жылы 24,8 мың ... ... ... бұл көрсеткіш 2008 жылы 32,4 мың тоннаға
дейін немесе ... ... ... Бір ... ... ... жүннің
салмағы 2004 жылы 2,8 кг. болатын болса, 2008 жылы 2,9 ... ... ... 100 ... ... ... төл саны 2004 ... 2008
жылды салыстырғанда бір қалыпты, бірақ соңғы 2008 ... 2005 және ... ... 100 аналықтан алынатын төл саны 3 басқа төмендеп
отыр. Союға өткізілген бір қойдың орташа ... 2008 жылы 2004 ... 3 ... ... Оның ... жоғарыда айтып өткеніміздей,
бүгінгі таңда кішігірім шаруа қожалықтары мен фермаларының материалдық-
техникалық және ... ... ... ... ет ... ... ірі көлемде асылдандыру, жоғары деңгейде азықтандыру
шараларын жүзеге асыруға шамалары келмейді. Сондықтан ... ... ... ... қарамастан әртүрлі бағыттағы қой
өсірумен айналысуға тура келіп отыр. Бұл жөнінде тағы бір ... ... ... ... ... ... және ... қойлар өсіретін барлық
аймақтарда қойды азықтандыру ... ... ... ... азықтандыру
нормасы сақталмайды, негізінен жайылым пайдаланылады, қыста табиғи ... ... ... ... ... асыл тұқымды топтағы
негізгі табынды нормалап азықтандыру, сол арқылы тұқымның генетикалық ... іске ... ... ... көңіл бөлінуі қажет деп санаймыз.
Қазіргі кезде малдың дені ауыл маңында, бірлі-жарымдысы ғана қашықтағы
тыңайған ... ... ... 26,5 млн гектар жайылымның мал
жейтін шөбі жойылуға жақын, оның ішінде ауыл ... 17,6 млн ... күні ... ... ... тұқымын асылдандыру ісіне біраз
жұмыс істелініп жатқаны рас, бірақ елімізде қазір 750-ден аса ... ... ... ... ... ... бар екендігі айтылады да,
олардың қанша бас тұқымдық мал таратқаны айтылмайды. ... ... ... ... ... және ... ... екендігі, қаншалықты
өскендігі елге белгісіз.
Қой шаруашылығының қазіргі жағдайына толықтай сипаттама беру үшін оның
салалық ерекшелігін есепке алу ... ... ең ... биологиялық
ерекшелігі болып, оларды табиғи азықтық жайылымдарда ұстаумен сипатталады.
Қойлардың ... азық ... 60-80% ... азық ... ... ... ... азықтануына ең алдыменен республикадағы жерді
пайдалану көрсеткіштері елеулі әсер етеді (Ғ қосымшасы). Демек, жайылымдық
жерлерді дұрыс ... ... ... ... ... көлемін 2,5-
3,0 есеге дейін жоғарылатуға болады.
Еуроодақ мемлекеттерінің ауыл шаруашылығына қаржылай қолдауы әр ... ... 855 Евро ... 1200 АҚШ ... ... ... ... 17,2 АҚШ Долларын құрайды екен (47(. Шаруашылығымыздың дағдарыстан
енді шығып келе жатқанын ескерсек, мемлекет қолдауының ... ... ... ... ... ... бәрін ескермей, өнімдеріміз дүниежүзілік
бәсекелестікке сай болуы екіталай.
Елбасы биылғы Жолдауында ... ... ... ... ... ... 80% жуылмай, өте төмен бағамен шетелге
сатылып отырғанын атап ... ... ірі жүн ... және ... ... “The Woolmarc ... компаниясының болжамы бойынша, соңғы
жылдарда жүнге деген сұраныс өседі. Бұл өсім ең ірі жүн тұтынушылар ... ... және ... ... 7,9; 4,3 және ... құрайды деп
күтілуде. Бұл жағдай жүн өндірудің негізгі қатысушылары Австралия, ... қой ... ... және жүн ... ... ... кезеңіне
сай келіп тұрғандықтан, жаңа жүн өндіру көздерінің дамуын қажет ... ... ... ... және оның ... дайындалу
сапасын, әсіресе, ветеринарлық-санитарлық қауіпсіздігін арттыра алсақ,
еліміздің жүнді экспорттау мүмкіншілігінің өсуі жоғары болатыны даусыз.
Негізінде ... ... ... бұйым ретінде сату немесе экспорттау
тиімді екені белгілі. Біріншіден, одан түсетін ақша ... көп ... ... орны ... ... ... алушылардың «пайдалануға
жарамсыз, сапасы төмен» дейтін шикізаттан бағалы бұйымдарды жасауға болады.
Қазіргі ... ... және ... жүн ... керекті
мөлшердегі шикізатты жинап алу үлкен қиындық тудырып ... Ал ... ... баға ... ... ... негізінен, шетелге
сатылады. 2004 жылғы дерек бойынша, өнімнің 17% – ... 78% – ...... ... Елімізде тұрақты жұмыс істейтін жүн ... жоқ ... ... ... әр ... өзі ... сатуды
өзі ұйымдастырады.
Халықаралық сертификаттау зертханасының жоқтығынан жүннің сатылу бағасы
өте төмен. Мәселен, дамыған елдерде бұл істі ... ... ... ... атқарады. Ұлыбританияда «Жүн ... «Жүн ... Жаңа ... «Жүн ... ... ... Францияда, Бразилияда “Жүн кооперативтерінің федерациясы”, Ресейде ... ... ... бар. ... өзі ... 28 ... осы ... барлық жұмысты реттеп отыратын халықаралық ... жүн ... ... (JWTO) ... Ал біздің ассоциация,
бірлестіктердің міндеті өз мүшелерінің жұмысына бағыт-бағдарлама беру және
ықпал ету ғана (47(.
Жалпы, қой ... ... ... ... іске ... бұл сала осы ... ... беруі әбден ықтимал.
Енді зерттеу жүргізіліп отырған Алматы облысының мал ... ... ... ... онда ... облысының жалпы аумағы
22394,1 мың гектарға тең. Оның ... ауыл ... жер ... 16419,5 ... гектар, ауыл шаруашылығы жер алқабының ішінде егістік жерлер - 1060,5
мың гектар, ... ... - 467,5 мың ... ал ... ... - 4698,8
мың гектарды алып жатыр.
Облыстың ... ... мал ... ... ... ... көп ... ететін қой шаруашылығымен айналысуға өте ыңғайлы ... ... ... ... ауыл ... ... барлық саны
51085, соның ішінде мемлекеттік кәсіпорындар – 759, серіктестіктер – ... ... – 23, ... ... – 132, шаруа
қожалықтары – 50326, өзге де шаруашылықтар – 142 алып отыр ... ... ... ... ... ... ... жалпы мал
басының саны ауыл шаруашылығын реформалау кезінде күрт төмендегенімен,
соңғы жылдары мал басы ... ... ... ... ... Мысалы,
қой және ешкі саны 2300,7 мың бастан 3673,8 мың ... ... ... ... ... облысына қарасты барлық ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарының арасында қой және ешкі саны ... 8 – ... ... ... ... - Алматы облысы бойынша қой және ешкі саны (жыл соңына)
мың бас
|Шаруашылықтар |2003 ж |2004 ж |2005 ж |2006 ж |2007 ж |2008 ... ... |2357,5 |2491,8 | |2800,5 |3673,8 ... | | | | | | |
| | | | |2673,9 | | ... ... | | | | | | ... шаруашылығы |148,2 |149,3 |150,8 |154,4 |147,7 |210,8 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |810,3 |817,8 |838,9 |888,0 |953,4 |1175,6 ... | | | | | | ... |1342,2 |1390,4 |1502,1 |1631,5 |1699,5 |2287,4 ... ... ауыл ... ... ... ... ... ... ... ... қой және ешкі ... саны ... 2000 ... қалыптаса бастады.
Облыс бойынша қой мен ешкі басы ... ... ... ... ... Егер 2003 жылы облыс бойынша қой және ... саны 2300,7 мың бас ... ... оның 1342,2 мың басы ... 810,3 мың басы шаруа қожалықтарында, ал 148,2 мың басы қой
мен ешкі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына келеді.
2008 ... есеп ... ... қой және ешкі басының жалпы саны
3673,8 мың ... ... ... отыр. Оның ішінде үй ... ... ешкі басы 2287,4 мың бас, ... ... 1175,6 мың бас ... ... ... 210,8 мың бас қой және ешкі бар. Бұл
кестеден біз жалпы облыс бойынша барлық ... ... қой ... ... жыл сайын өсіп отырғанын байқаймыз.
Алматы облысы бойынша қойлардың әрбір ... ... ... қарай орналасу мәліметтерін төмендегі 9 – ... ... ... ... - Алматы облысына қатысты шаруашылық ... ... ... ... саны ... ж.)
|Түрлері |Барлық ... ... |
| ... | |
| ... | |
| | ... |шаруа ... |
| | ... ... |шаруашылықтар|
| | ... | |
| ... 9 ... ... ... ... облысы бойынша
барлық шаруашылық санаттарының ішінде жұртшылық шаруашылықтағы қой ... ... үлес ... ... ... ал шаруа қожалықтарындағы қой
мен ешкі басының үлесі 29,62%-ды алып ... Ал ауыл ... ... қой және ешкі санының үлесі 6,92%-ды құрайды. Яғни,
бұл кестеден қой басының басым көпшілігі жұртшылық шаруашылықтарына тиесілі
екенін айтуға ... ... ... ... ... барысында көкейкесті
мәселелердің бірі бәсекеге жарамды өнімнің түрлерін өндіруді өркендету
болып табылады. Мал шаруашылығын ... ... ... ... ... және мал шаруашылығы өнімдерін өткізуде асыл тұқымды мал өсіру
негізгі ... ... ... ... ... статистикалық ақпараттардың сапасын
және тиімділігін қамтамасыз ету үшін халықаралық тәжірибеде әрбір бес-он
жыл ... ауыл ... ... ... бұл азық-түлік және БҰҰ ауыл
шаруашылығы ұйымдарының нұсқаулықтарына сәйкес келеді.
Үкіметіміздің 1999 жылдың 24 сәуіріндегі “Қазақстан Республикасында
бірінші ұлттық ауыл шаруашылығы ... ... ... № 463 ... ... ... ауыл ... жағдайы және құрылымы туралы
ақпараттардың қажеттілігінен, 2006-2007 жылдары елімізде бірінші рет ... ... ... ... ... асыл ... ... жағдайын жақсартуда бірқатар
жұмыстар жасалуда. Зерттеу жұмысы жүргізіліп ... ... ... Ақсу,
Алакөл, Балқаш, Еңбекшіқазақ, Ескелді, Жамбыл, Іле, Қаратал, Көксу,
Райымбек, ... және ... ... асыл тұқымды мал ... ... қой ... асылдандырып, өнімнің сапасы жетілдірілуде
бірқатар жұмыстар атқарылуда. Мал басының өсуі және ауыл ... ... ... мен мал шаруашылығы өнімдерінің жоғарылауына
себебін тигізді. Жоғарыда айтып өткеніміздей, республиканың ... ... ... ... ... да қой шаруашылығын дамытуға өзінің
тибиғи-климаттық, экономикалық факторлары жағынан жағымды әсер ете алады.
Сондықтан, осы ... ... ... және болашақта дамыту үшін ... ... жөн. ... ... қой ... саласын дамытуда
жергілікті жердің жағдайына байланысты ... ... ... ... ... ... озық ... тәжірибелерді де пайдаланған
өте маңызды болып саналады. Қазіргі экономикалық жағдайда қой ... ... ... және оны ... үшін қолда бар азық және еңбек
ресурстарын тиімді ... ... ... ... қой өнімдерін: азық-түлік
пен (қой еті, сүті) өнеркәсіп үшін шикізатты (жүн, тері, былғары) ... ... ... ... ... облыстағы ірі ауыл шаруашылығы
ауданының бірі болып саналады. Бұл ауданда қой өсіретін 8 ауыл шаруашылығы
кәсіпорыны, 523 ... ... және 4405 үй ... бар. ... ... қой ... ішінде Жамбыл ауданына тиісті қой санының үлес салмағы
2007 жылдың мәліметі бойынша 14,55 пайызды құрайды. ... ... ... ... ... ... жүнді, жартылай қылшық жүнді және қаракөл
бағытындағы қойлар өсіріледі. Қой ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Жоғарыда жасалған талдаудан соңғы жылдары қой ... оң ... анық ... қой мен ... саны ... ... ... байланысты халықты азық - түлікпен қамтамасыз ету
жақсарып келеді.
Жалпы біздің елімізде ауыл шаруашылығы ... ... және ... байланысты көптеген мемлекеттік бағдарламалар қабылданып, атап
айтқанда «ҚР-ның ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... арналған
индустриалды-инновациялық даму стратегиясы» және олар бойынша республикалық
деңгейде және жергілікті жердерде әртүрлі іс-шаралар орындалып келеді (44(.
Дегенмен де, ... ... мал ... ... ... қой шаруашылығын
дамытудың нақты бағдарламасын қабылдап, соның негізінде қой шаруашылығы
саласын дамытудың негізгі басым ... ... ... қажет болып отыр.
Қой шаруашылығы саласын одан әрі өркендету үшін ... ... ауыл ... ... ... ... сапасын және
ауылда мал дәрігерлік қызмет көрсетуді жақсартып, инвестиция салуды барынша
көтеріп, жем-шөп қорын нығайту керек.
Қазіргі ... бар ... ... ... қой ... міндет бұл – өсірілетін қой тұқымдарының ет ... ... ... ... ... ... Ал қой
шаруашылығындағы ет пен жүн ... және оның ... ... ... ... ... ... жаңаша әдіс-тәсілдерін
пайдалануды, қойларды азықтандыру мен күтіп-бағудың жағдайларын ... ... ... ... ... ... елдердің
тәжірибесінде қозылар мен жас қойлардың ет өндірісіне аса көңіл бөлінеді.
Яғни, бұл елдерде ... ... ... және т.б.) ... ... ... ... өнімнің 80-90 пайызы жас қойлардың
еті. Жас ... еті ... ... ... ... олар
жоғары сұранысқа ие бола отырып, сатылуға жеңіл ... және ... ... ... ... ет ... рентабельділігін де жоғарылатады.
Сондықтан, қой шаруашылығының ет өндірісіне қарай мамандандыру ... ... ... ... ... ... ... қатынастар жағдайында қой шаруашылығын дамытудың бірден-бір
жолы – бұл одан ... ... ... ... ... ... ... бұл саладағы өнімнің өзіндік құнын төмендету үшін, алдыменен, өндіріс
технологиясын дамытып, азықты, ... ... ... ... және еңбек
ресурстарын тиімді пайдалану ... ... бұл ... өнідіріс
шығындарын төмендетудің бірден-бір жолы – ... ... ... көп ... бөлу ... Технология бұл –еңбек
және материалдық шығындарды төмендете отырып, жоғары сапалы өнім ... ... ... ... күтіп-бағу және азықтандыру бойынша
ғылыми негізделген, ұйымдық, экономикалық, зоотехникалық, ветеринарлық іс-
шаралар.
Қазақстан Републикасының ... ... ... бір жолы – ... 7-8 ... ... етін өндіру. Ондай ет сапалы және арзан болады.
Энергоресурстардың, жемге пайдаланатын ... және ... ... ... ... жылдан-жылға өсіп отыруы еттің өзіндік
құнын жоғарылатады. Сондай-ақ жайылымдағы малдың етінің сапалы болу ... ... ... мал ... өте ... ... мен ... мөлшері орылып кепкеннен кейін 1,5-2 есе кемиді екен. Қоршауда
немесе қора ішінде ... ... ... ... шөппен қоректенген
мал оған қанша түрлі қосымшалар қосылғанмен жайылымда қалаған шөбін ... күні бойы ... ... ... ет бере ... Мал
шөптің құрамындағы каротинді оған араластырып берілген каротинге қарағанда
әлдеқайда ... ... ... ... ... ... ... сапасы жағынан бәсекеде тартымды екені талас тудырмайды.
Жазғы айларда қойлардың азықтық қорегі негізінен жайылымдық азықпен
қамтамасыз етіледі. Сондықтан, ... ... су ... ... ... жерлерге жақын болуға тиісті.
Биязы жүнді қойларды қырқу ... ... ... ... ... ал ... ... жүнді қойларды қырқу мамыр айында өткізілуге
тиіс. Егер осы аралықта ... ... ... онда ... ... ... ... Қой қырқуды ұйымдастыру кезінде қырқу пунктерін
дайындауға және қырықшыларды жинауға аса ... бөлу ... ... ... ... ... оның ... мен тасымалдануын дұрыс
ұйымдастырған жөн.
Жоғарыда ... ... ... қой ... ... ... ... жетілдірумен қатар, мемлекеттің ... ... де ... ... Басты мәселе асыл тұқымды
қойлардың ұзақ ... ... ... ... ескере
отырып, отардың фенотиптік ерекшеліктеріне қарай өнімділік деңгейін
арттырып, ... ... ... ... ... қажет. Сонымен қатар
қойлардың өнімділігіне қойылатын ... ... ... қажет, өйткені олар
қазіргі кезде тым төмендетілген және нағыз асыл ... ... ... етпейді.
Саланың экономикалық тиімділігін арттыру үшін ірі тауар ... ... ... ... ... ... ... бірлестіктер құру қажет. Бұл бірлестіктер ... ет және жүн ... ... сақтай отырып, олардың әріқарай
өңделіп, жоғары бағаға ... ... ... және ... ... тұрақты жұмыс орындары да пайда болады. Айтып өту ... ... ... ... ірі жүн ... ... (Алматы
облысы) комбинаты және Аягөз жүн тоқу фабрикасы (Шығыс Қазақстан облысы)
жүн өнімдерін өндіру ... ... ... ... ... бере ... ... жүннің 80 пайызы жуылмай, өте төмен бағамен шетелге
сатылып отыр. Негізінде жүнді ... ... ... ... сату ... ... ... белгілі. Жүннен жасалатын бұйымның барлығы дерлік
жүнді жууды, тарауды, ... ... ... ... Ал ... жүн
өндірушілердің қазіргі техникалық жағдайы әлемдік деңгейге ... ... жүн ... мен ... арасындағы қашықтық, олардың
арасындағы делдалдардың көп болуы елдегі жүн кешенін ойдағыдай жетілдіруге
кедергі келтіріп отыр. ... ... ... ... жүн ... оны әрі қарай сорттайтын, өңдейтін, одан өнім өндіретін зертханалар
мен өнеркәсіптік ... ашу ... ... ... ... ... Селекциялық-асылдандыру жұмыстарын жақсарту, соның ... және мал ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мәселесі де ... ... қой ... ... ... ... туар ... жүргізілген зерттеулер мен талдаудың нәтижесінде елімізде қой
шаруашылығы саласы тәуелсіздіктің алғашқы ... күрт ... 5-6 ... ... ... ... байқаймыз. Яғни, республиканың
әрбір аймағында қой ... ... ... ... Дегенмен де, айта
кететін мәселе қой басының басым көпшілігі кішігірім шаруа қожалықтары ... ... ... Бұл жағдай елдегі ет және жүн ... ... және ... ... шығаруға кері әсерін
тигізіп отыр.
Сондықтан, мемлекеттің ... ... ... ... бірі ... азықпен, өнеркәсіпті шикізатпен және ауыл тұрғындарын жұмыс орнымен
қамтамасыз ететін қой шаруашылығы саласын ірі ... ... ... жетілдіру арқылы әлемдік нарықтан тұрақты
орын алу болып саналады. Ол үшін ... ... ... ... және
ғылыми жетістіктер толықтай жеткілікті, тек оны мемлекет тарапынан қолдау
көрсетіп, жүзеге асырған жағдайда белгілі бір ... қол ... деп ... Қой ... шығындар мен өнім ... ... және ... ... қой шаруашылығы ұйымдарында қалыптасқан шығындар
есебінің әдістемесі ... жаңа ... мен ... ... ... бере ... ... баршамызға мәлім. Оның айғағы ретінде
қазіргі шығындар есебі саладағы әрбір құрылымдық бөлімшенің қызмет нәтижесі
туралы дұрыс әрі ... ... бере ... алынған мәліметтер арқылы
өнімнің өзіндік құнын және жалпы өндірістік шығындарды пайда болу орындары
бойынша нормаға ... ... ... ... қамтамасыз ету мүмкін
емес. Сонымен бірге, ауыл шаруашылығы, соның ... қой ... ... есеп ... ... ... тез ... мен
өндірістік тапсырмалардың қайта қаралуына байланысты жедел ... ... үшін ... ... ... қамтамасыз ете алмайды.
Міне осы мәселелер тұрғысынан алып қарағанда қой шаруашылығы ... ... ... ... ... сай ... ... етеді.
Сондықтан, қой шаруашылығы саласында шығындар есебінің ... ... - қой ... ... мен қой ... ... ... дер
кезінде және дұрыс есепке алу; әрбір бөлімше және қой ... ... ... ... ... ... әрбір өнім түрлерінің өзіндік құнын
экономикалық негіздеп анықтау; әрбір бөлімше бойынша өндірістік шығындардың
нормаға және тапсырмаға ... ... ... ... ... ... процесінде экономикалық ресурстар, жұмыс күші, ғылыми
жетістіктер неғұрлым тиімді пайдаланылса, ... ... құн ... ... ... ... демек, осыдан келіп шаруашылықтардың қалыпты
тұрақтылығы мен бәсеке қабілеттілігі нығая ... ... ... ... ... ретінде төмендегілерді атап ... қой ... ... ... ... ... жоғары
деңгейде әсер етеді, яғни өндірістің мерзімділігіне байланысты өндіріс
құралдары мен ... ... жыл бойы ... болмайды. Демек, қой
шаруашылығы саласында ауыл ... ... (төл алу, жүн ... т.б.) ... орындалуы кезінде есеп жұмысының көлемі өседі де, ... ... ... кезінде – есеп жұмыстары біршама азаяды;
- өндірістің мерзімділігіне байланысты қой шаруашылығы саласынан
алынатын өнім жыл бойы бір ... ... ал оның ... ... ... мерзім аяқталғаннан кейін, өндіріске жұмсалған барлық шығындар мен
жалпы өнім шығымы есепке алынғаннан ... ғана ... ... және қой ... ... мақсатына жұмсалған өнім есепті
жыл бойы жоспарлы өзіндік құнымен көрсетіледі. ... сала ... ... ... ... соңында нақты өзіндік құн калькуляцияланғаннан
кейін анықталынады;
- өндіріс құралдары ретінде биологиялық активтер, яғни малдар қатысады.
Демек, ... ... ... ... ... ... ... даму процесімен тығыз байланыста болады. Өз кезегінде
қой шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... асып түседі. Сондықтан, бухгалтерлік есепте күнтізбелік
жылмен сәйкес келмейтін өндірістік циклдар бойынша ... ... ... болады;
- қой шаруашылығында өнім өндірісі әртүрлі климаттық аймақтар бойынша
орналастырылған. Осыған орай, ... өнім ... ... ресурстардың
саны мен сапасына байланысты емес, көпшілік жағдайда өндіріс ... ... ... ... байланысты болады;
- қой шаруашылығы саласының тағы бір ерекше сипаты, ... бір ... өнім ... ... ... ... қосымша) – төл, жүн, тірі
салмақ өсімі, қосымша өнім. Соған сәйкесті бухгалтерлік есепте шығындарды
өндірілген өнім түрлері ... ... ... ... туындайды;
- қой шаруашылығы өндірісінен алынған өнімді алғашқы құжаттарға тіркеу
басқа өндіріс салаларымен ... ... ... шығындары және өнім
шығымы көлемі арасында ... ... ... ауыл ... тағы бір ерекше сипаты сол, мұнда өндірілген өнім
болашақта өндіріс ... ... Қой ... ... көп ... мал табынын қалпына келтіру және ұлғайтуға ... ... ... ... ... ... ... ішкі
шаруашылық айналым сатыларында өнім қозғалысын нақты көрсету қажет.
Қой шаруашылығы саласындағы аталған ерекшеліктер осы салада материалдық-
техникалық базаны ... ... ... және ... ресурстарды пайдалану тиімділігін анықтау кезінде жедел бақылау,
жан-жақты талдау мен дұрыс есепті қажет етеді. Сондықтан, қой ... ... ... ... міндеттері болып мыналар саналады:
1) Шығындарды өндіріс түрлері мен қой ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыратын барлық шығындарды экономикалық
элементтері мен калькуляциялық баптарына қарай дұрыс жіктеу;
3) Қой ... ... ... дер кезінде, толық және нақты
есепте ... ... ... ... ... ... көрсету;
5) Негізгі, қосалқы және жанама өнімнің өзіндік ... ... ... ... шығындар есебі қойдың жүніне қарай:
1. Биязы жүнді, жартылай биязы жүнді, қылшық ... ... ... ... ішінде:
- негізгі қой отары (айырылмаған қозыларымен қоса саулықтар, қошқарлар,
сынақтағы қошқарлар);
- ... және ... ... ... ... кейін).
2. Қаракөл және елтірі қой шаруашылығы:
- негізгі отар (айырылмаған қозыларымен қоса ... ... ... ... және ... қойылған қойлар (айырғаннан кейін) топтары
бойынша жүргізіледі.
Саладағы шығындар есебі 8110 «Негізгі өндіріс» шотына ашылған ... ... ... шотында жүргізіледі. Бұл шоттың дебеті бойынша
есепті мерзім бойы қой ... ... ... ... және ... ... көмекші өндіріс қызметтерінің және басқа да шығын
баптарының жоспарлы өзіндік құны нақты өзіндік ... ... ... ... жазу ... ... жазу арқылы) көрсетілсе, ал шоттың
кредитінде жыл бойы ... ... ... алынған өнімнің (жүн, тірі өсім
салмағы, төл және басқа да өнімдер) жыл соңында нақты ... ... ... ... есепке алынады. Жылдың соңында ... ... ... ... 8110/2 «Қой шаруашылығы» шоты
жабылады.
Қой шаруашылығында алынған өнімнің ... ... дәл ... ... ... ... ... қажеттілігі пайда болады. Мысалы, қаракөл
қой шаруашылығында қойларды қырқу бойынша шығындар және қаракөл ... ... ... шоты ... ... Біріншіге - жүн қырқу пунктерін
күтіп-ұстау шығындарын, қырықтықшылардың ... ... ... ... және ... ... жатқызады, ал екіншіге – қозыларды сою,
алғашқы өңдеу, кептіру, тасымалдау шығындары апарылады. Нәтижесінде жүн ... ... ... ... дәл ... ... мүмкіндігі
қалыптасады.
Сонымен, қой шаруашылығындағы өндіріс ... ... мен ... ... калькуляциялау төмендегі шығын баптары ... ... ... ... ... ақылары;
- еңбек ақыдан аударымдар;
- үстеме шығындар.
Шығындардың алғашқы үшеуі негізгі шығындар болып саналады. Енді осы
шығын ... ... ... қой ... ... есебінің
жүргізілу және олардың өнім түрлері арасында бөліну ... ... ... ... бабында ұйымның өзі өндірген және сатып алынған,
малды азықтандыруға пайдаланылатын ... ... ... ... дайындалған жем-шөпті дайындауға жұмсалған шығындар
да осы ... ... ... ... ... ... ... жем-
шөптің есебі «Есеп журналында» жүргізіледі. Жем-шөпті алдын-ала сақтау
орындарынан тұрақты сақтау орындарына жеткізуге ... ... ... қоймаларына жеткізу жөніндегі шығындар ретінде тиісті жем-
шөптің құнына жатқызылады. ... ... ... ... ... жөніндегі шығындар – тиісті баптар бойынша қойдың ... ... ... ... ... ... цехында өндірілген жем-
шөп қойларды азықтандыруға жұмсалынған ... ... ... ... ... ... жем-шөпті дайындауға байланысты шығындар
қойдың түрлері мен ... ... ... ... ... ... бөлу ... ай сайын осы бапқа жатқызылады. Жем-шөп
шығысының ведомостері негізінде жем-шөп шығыны азықтың бір өлшемімен ... ... ... ... бабында қойларға берілетін биопрепараттар, дәрі-
дәрмектер, сондай-ақ басқа да азық қоспалары сатып алу ... ... ... Бұл ... ... ... ... топтарына
жұмсалынған «төсеніш», оған жататын солом, ... ... ... ... ... ... өнімнің сапасы мен өндіріс көлемінің
жоғарылату, өзіндік құнның төмендету негізінен малды ... ... ... ... ... құнарлығына тікелей байланысты болады.
Бұл міндеттердің барлығы әрбір ... мал ... ... бастап
оны пайдалануға дейінгі қозғалысын алғашқы ... ... ... ... ... ... ... тиімді ұйымдастыру мен ... ... ... ... ... ... ... қоймасынан әрбір бөлімшеге жем-шөпті жөнелту
кезінде оның салмағын ... ... ... және ... да ... анықтап «Азық шығынының ведомосі» негізінде жібереді. Мал
азығының ... ... ... үшін ... азықтандырудың рационы
қолданылады. Ведомості екі данамен толтырып, оның бір ... ... ... да, ... ... ... ... тұлғаға беріледі.
Айтып өткен жөн, бұл ведомосте қойға жұмсалатын азық ... ... 1 бас ... ... ... Дегенмен де, біздің ойымызша, мал
азығының шығынын жедел бақылау үшін осы ... 1 бас ... ... шығын мөлшерін де көрсеткен дұрыс. Ал, жалпы қойға жұмсалған азық
шығыны «Азық шығыны есебінің ... ... Азық ... ... ұстап, азықтандыру кезінде жоспарлы өзіндік құнмен есепке алынып,
жылдың соңында түзету әдісі арқылы ... ... ... ... ... бірге мал азығын бір қоймадан екінші қоймаға ... ... ... ... екі данамен толтырылып, оның біріншісі орталық
қоймада қалады да, екінші данасы азықты алған жауапты ... ... ... ... ішкі ... жүк құжаты есеп бөліміне
тапсырылады.
«Мал азығының жиынтық есебі» олардың әрбір түрлері бойынша азық ... ... ... Бұл ... жазу ... әрбір топтарына
қарай жұмсалынатын азықтың түрлеріне арнайы бет бөлінеді және онда ... ... ... азық бірлігіне айналдыру көрсеткіші, азық-күнінің
саны көрсетіледі.
Кейбір авторлар мал шаруашылығында ... ... ... ... ... ... ... тек жалпы шығындардың
ішінде үлес салмағы 5-10 %-ды құрайтын ... қосу ... деп ... біз бұл ... ... алмаймыз, біріншіден, шығын баптарының
құрамы ... ... ... ... ... ... бақылау
мүмкіншілігі төмендейді және ол өз ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізілген шаруашылықта
«Дәрі-дәрмектер» ... ... ... ... ... ... әртүрлі биопрепараттар мен дәрі-дәрмектерді малдарға беру ғылыми
мекемелердің нұсқаулары бойынша қатаң түрде нормаға ... ... Бұл ... ... тыс артық берілуі қойлардың өнімділігін және
одан алатын өнімнің ... ... ал ... ... ... төмендеуіне әкеліп соқтырады. Мұндай ... ... ... ... және ... есебін жүргізу қажет және ол осы
шығындарды жеке шығын баптарына ... ... ... ... деп ... жұмысы жүргізілген қой шаруашылығы ұйымдарының есеп тәжірибесі
көрсетіп отырғандай, қазіргі уақытта ... ... ... ... ... карталарының немесе ішкі шаруашылық жүк
құжаттарының негізінде жіберіледі. Бұл ... ... ... ... де ... атап айтатын болсақ: мал шаруашылығы саласына
икемсіздігі, нормаларды (мөлшерлемелерді) көрсету мүмкіндігінің ... ... мен ... жұмсалуына бақылаудың жоқтығы.
Біз жоғарыда айтып өткеніміздей, қойларға жұмсалатын дәрі-дәрмектер мен
биопрепараттар ... ... ... ... сай, қатаң түрде
берілуі қажет. ... ... ... қой ... ұйымы үшін
аталған ресурстардың жедел есебін жүргізу мақсатында «Дәрі-дәрмектер мен
биопрепараттардың шығын ведомосін» тәжірибеде қолдануды ... ... ... ... отырған құжат үлгісінің бұрынғы қолданыстағы құжат үлгісінен
айырмашылығы сол, мұнда қойларға берілетін дәрі-дәрмектердің ... және ... ... ... ... ... ... мен биопрепараттар бойынша норманың (мөлшердің) сақталуын не
болмаса ауытқуды дер кезінде анықтауға болады. Егер ... ... ... және бипрепараттар нормадан кем берілсе, онда ол қойдың ... жүн ... ... әсер етеді. Сондықтан, қойға берілетін
барлық бипрепараттар мен дәрі-дәрмектер ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығы ұйымдарында қойларды азықтандыруға жұмсалынатын жем-
шөптер төмендегі екі тәсілдің ... ... ... ... ... ...... өндіріске жіберілген материалдар (азықтар)
алғашқы құжаттардың ... ... 1310 ... ... ... ... ... дебетіне жазылады. Есепті мерзімнің
соңында пайдаланылмаған мал ... ... ... ... ... ... мен құны ... цехқа немесе бөлімшеге
жіберілген жем-шөптің құндарынан шегеріледі.
Екінші тәсіл – орталық қоймадан өндірістік бөлімшеге ... ... мал ... ... ... ... ... бригадирдің,
бас шопанның есебіне беріледі де, содан ... ... ... азықты
сақтау орындарынан тек мал азығының рационына сәйкес қажетті мөлшері ғана
азықтандыруға ... ... ... ... ... тек азық шығының
есебін жүргізуге үйлесімділігінде, бұл жерде мал ... ... ... ... бақылау жүргізу мүмкін ... тек бұл ... ... ... ғана ... бөлімшедегі мал азығының қалдығына түгендеу
жүргізіледі.
Ал, екінші тәсілдің ... сол, ... азық ... ... яғни ... ... ... беріледі, содан
кейін рационға сәйкес тек қажетті мөлшері ... ... ... шопан жұмсалынған мал азығы туралы есепті бас зоотехникке ... ... ... ... ... қожалықтарында қойларды
азықтандыруға жем-шөп екінші тәсілмен ... ... бұл ... ... және ірі қара ... ... азық әрбір малдың
тұрған жеріндегі сақтау орындарына жиналып, ... ... азық ... ... тиісті алғашқы құжаттардың (ішкі шаруашылық жүкқұжаты және
малды азықтандыру журналы) негізінде жұмсалынады.
Өндіріске жем-шөпті есептен ... есеп ... ... ... ... негізінде жүргізіледі. Осы есеп және оған тіркелген алғашқы
құжаттардың ... ... есеп ... қой ... ... ... жем-
шөпті тарату ведомосін жасауы қажет.
Қой шаруашылығы ұйымдарында негізгі өндіріске жұмсалынған өткен жылдан
қалған және ... ... ... ... ... нақты өзіндік құнмен
бағаланады.
Қой шаруашылығы өндірісіне жұмсалынған азық шығыны қой ... ... ... ... есептің негізінде тікелей бөлінеді.
«Өндірістік жұмысшылардың еңбек ақылары» ... ... ... ... күтумен айналысатын штатта тұрған шопанның және ... да ... ... ... ... ... өндіріс қызметімен
айналысатын жұмысшылардың негізгі және қосымша еңбек ... ... ... ақыға қойды бағып-күтумен айналысатын және қой
шаруашылығы өнімін өндіруге ... ... бар ... ... ... баға бойынша есептелінген өндірістік жұмысшылардың негізгі
еңбек ... ... ... ... ... ... атап ... кірістеу актісі», «Малды өлшеу ведомосі», «Малды топтан топқа
ауыстыру ведомосі», «Жүн ... ... ... ... ... қойдан алынған өнім түрлері арасында заңға сәйкес есептелінген
өндірістік жұмысшылардың еңбек ақыларының кейбір түрлерін ... ... ... ... ... жұмысшылардың негізгі еңбек ақы
сомаларына пропорционалды бөлу жолымен таратуға болады.
Мерзімдік еңбек ақы жүйесімен ... ... ... ақыларын өнім түрлері арасында өндірістік жұмысшылардың негізгі ... ... ... бөлу ... ... ... ... еңбек ақыларына өндірісте орындалмаған
жұмыс уақыттары үшін: кезекті және қосымша ... ... үшін ... ... ... ... ... және қоғамдық тапсырмаларды
орындаған уақыты үшін төлемдер, көпжылғы еңбегі үшін сыйақылар мен ... ... ... ... ... өнім түрлері арасында
өндірістік жұмысшылардың ... ... ... ... түрде бөлу
жолымен апарылады.
Қой шаруашылығында жұмысшылардың еңбек ақы шығындары есебін жүргізудің
негізгі алғашқы ... ... «Мал ... ... ... ақыны
есептеу ведомосі» саналады. Бұл ведомость: «Төлді кірістеу актісі», «Малды
өлшеу ведомосі», «Малды топтан топқа ауыстыру ведомосі», «Жүн ... ... ... Осы ... ... ... өнім ... көрсетіліп,
шаруашылықтағы бекітілген бағалар бойынша жұмысшылардың еңбек ақылары
есептелуі керек.
Қой шаруашылығында орындалған ... ... ... үшін күн ... ... ... табельі» толтырылып отырылуы тиіс.
«Еңбек ақыдан аударымдар» бабы ... ҚР ... ... ... ... ... және қосымша еңбек ақы қорларынан
белгіленген пайыз мөлшерінде есептелінетін міндетті әлеуметтік ... ... ... сомасы есепке алынады. Бұл аударымдар өндірілген өнім
түрлері арасында заңда бекітілген пайыздық ... ... ... ... ... басқару және оған қызмет көрсетумен
байланысты шығындар, яғни цехтар (қой ... мен ... ... ... ... ... құралдардың және
материалдық емес активтердің тозуы, жалпы өндірістік мақсаттағы ... ... ... ... ... өндірістік сипаттағы
зерттеу-ізденіс жұмыстарына төлемдер, еңбекті қорғау және ... ... оған ... ... байланысты басқа да шығындар есепке ... ... ... шығындардың құрамында қой шаруашылығында қой өлімінен
жоғалтулар, өндірістік ақаулар, материалдардың бүлінуінен жоғалтулар және
басқа да өндірімсіз ... мен ... ... ... ... ... ... өндірілген өнім мен
жұмсалынған шығындардың есеп журналының, ... ... ... мен
басқа да алғашқы құжаттардың негізінде есепті мерзім сайын (негізінде ... ... ... өндірістік есебі жүргізілуге тиісті. Бұл
өндірістік ... ... ... ... (ай) жылдың басынан бастап өсу
деңгейімен нақты жұмсалынған үстеме шығындардың (немесе ... ... ... көрсетіледі.
Өндіріс процесі кезінде пайда болған үстеме шығындар өндірістік үстеме
шығындар болып саналады. Өндірістік үстеме шығындарға көмекші жұмысшылардың
еңбек ақылары, қосымша ... мен ... ... артық орындалған
жұмыс уақыты үшін еңбек ақы, өндірістегі ішкі себептерге ... ... ... ... ... ... еңбек ақылары
мен еңбек ақыдан аударымдары, өндірістік құрылыс-жайлар мен ғимараттарды,
мүліктерді жөндеу шығындары ... ... тыс ... ... үстеме шығындар өндірістік емес үстеме
шығындар бола отырып, өнімнің өзіндік құнын анықтау кезінде өзіндік құнға
қосылмайды және ол ... ... ... ... 5410 ... пайда
(жабылмаған зиян)» шотына апарылады. Және өндірістік емес үстеме шығындарға
нормадан тыс ... ... ... ... жойылуы, өндірістік
қорларды сақтау орындарын және ... ... ... ... ... сату шығындары жатады.
ҚР №2 Қаржылық есептің ұлттық стандарты және ... ... ... ... әдістемелік ұсынымдарына сәйкес өндірістік
үстеме шығындарды тұрақты және өзгермелі деп бөлу қарастырылған. ... ... ... ... өзгерісіне тікелей байланысты жанама
өндірістік үстеме шығындар ... ... ... машиналарды күтіп-
ұстау шығындары, яғни өндірістік машиналардың жұмыс істеу ұзақтығына
материалдар шығыны, ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты болады.
Тұрақты үстеме шығындардың өндіріс көлеміне тікелей қатысы болмайды
немесе ... ... ... Мұндай шығындарға өндірістік негізгі
құралдардың тозуын, жалдау ақыларын, өндірістік ғимараттарды жарықтандыру
және жылыту шығындарын ... ... ... ... бір өлшеміне
жоспармен есептелінген тұрақты үстеме шығындардың сомасы өндіріс көлеміне
байланысты ... ... ... ... ... ... есептелінген
тұрақты үстеме шығын сомасынан артық шыққан үстеме шығын сомасын пайда ... 5410 ... ... ... ... ... ... апаруға
болады. Нәтижесі шығарылатын өнім түріне, бірлігіне ... ... ... ... ... ... ... салаларға қарағанда қой шаруашылығымен айналысатын
өндірістік шаруашылықтарда саланың ерекшеліктеріне ... ... ... ... мына ... жатады:- өндірісті
басқарушылардың және ... ... ... ... және ... ... ... және техникалық қауіпсіздендіру шығындары;
- өндірістік негізгі құралдардың тозуы;
- өндірістік құрылғылар мен ... ... ... ... және ... ... кезіндегі материалдық құндылықтардың, соның ішінде азықтың
(жем-шөптің) бүлінуінен жоғалтулар;
- басқа да ... ... ... ... ... осы ... ... шығындардың құрамы мен олардың есеп
объектілеріне бөліну ... ... ... ... ... басқарушылардың және қызмет көрсетушілердің еңбек ақылары ... ... – қой ... бас мал дәрігердің, бас
зоотехниктің, ферма меңгерушісінің, ...... ... ... және ... еңбек ақылары мен ҚР Салық
Кодексіне сәйкес еңбек ақы қорынан ... ... ... пен
міндетті әлеуметтік сақтандыру төлемдері жатады. Бұл жағдайда негізгі еңбек
ақы сомасын қой топтарының арасында (мысалы аналық ... ... және ... ... арасында) отардағы немесе топтағы қой басының санына не
болмаса әрбір есептік ... ... ... ... ... ... қосып отыруға болады. Ал басқарушылар мен қызмет көрсетушілердің
қосымша еңбек ақы сомасын ... ... ақы ... пропорционалды бөлу
жолымен таратуға болады. Еңбекті қорғау және техникалық ...... ... ... жасайтын жұмысшыларды қорғау
мақсатында құрылғыларды дайындау шығындары, өндірістік тазалықты қамтамасыз
ету ... ... ... ... ... су ... жел айдатқыш құрылғыларды орнату шығындары, қой ... ... ... күтіп-ұстау шығындары және техникалық
жағдайды қамтамасыз етуге байланысты басқа да ... ... ... алу, ... ... ... шығындары)
жатады. Бұл аталған үстеме шығындардың түрлерін әрбір бөлімшелердегі ... ... ... құжаттардың (шектеп алу картасы немесе ішкі
шаруашылық жүк қағазының) ... ... ... ... ... бұл
үстеме шығындар әрбір қой бөлімшелерінде ... ... ... ... ... ... – қой ... ғимараттардың, құрылыс-жайлардың, қоралардың тозу ... ... Қой ... ... ... сол, ... әрбір
қой топтарына өндірістік құрылыс-жайлар (қоралар) арнайы бөлініп беріледі.
Осы ... ... ... ... тозу ... ... қой
топтарына тікелей апаруға болады. Егер тозу сомаларын (соның ішінде бірнеше
қой бригадасына немесе ... ... қора ... негізгі
құралдардың тозу сомаларын) қой топтары арасында тікелей тарату ... ... онда тозу ... қой ... ... түрлері бойынша
алып отырған алаң көлеміне пропорционалды бөлу жолымен таратылады. Ал басқа
мүліктердің, соның ішінде қойларды ... ... ... ... (купка) тозу сомаларын қой топтары арасында
тарату кезінде қой басының ... ... бөлу ... ... Өндірістік құрылғылар мен негізгі құралдарды күтіп ұстау ... ... – қой ... ... ... ... машиналар мен механизмдерді (өндірістік
қора-жайларды және машиналар мен механизмдерді) ағымдағы ... ... ... ... жұмсалынған шығындар, (қосалқы бөлшектердің,
майлау, сырлау материалдарының құндары), жалдау ақылары, ... ... ... ету шығындары, сонымен бірге жұмыс ... ... ... Бұл ... ... машиналар мен механизмдерді күтіп-
ұстау шығындарын олардың жұмыс істеген ... ... ал ... ... ... қой ... алып ... алаң көлеміне пропорционалды түрде
бөліп, таратуға болады. ... ... ... құндылықтардың, соның
ішінде жем-шөптің бүлінуінен жоғалтулар сомасында – сақтау орындарындағы
мал ... ... ... ... ... алынады. Егер жем-
шөптің бүлінуіне материалдық-жауапты тұлға жауапты ... ... орны ... ... ... ... ... әрбір
қой фермасына немесе бөлімшесіне беріліп ... ... мал ... ... ... ... сомаларын қой топтары арасында қой басының
санына пропорционалды түрде бөлуге болады. Ал ... ... ... ... жойылуы немесе бұзылуы біздің ойымызша 5410 ... ... ... ... ... ... ... Басқа да үстеме
шығындар құрамында қой шаруашылығына ... ... ... ... ... қызметтерін ұстау шығындары (күзетшілердің еңбек ақылары,
олардың киімдері), төтенше жағдайлардан ерікті сақтандыру шығындары ... да ... ... ... ... ... ... бойынша
үстеме шығындарды тиісті қой топтары немесе ... ... ... ... ... ... қой топтарына тиісті қызметтері
тағайындалады. Қой ... ... ... ... ... ... ... алғашқы құжаттардың негізінде тікелей апаруға
болатын болса, негізгі құралдарды ерікті сақтандыру сомаларын есептелінген
тозу ... ... бөлу ... қой ... ... бөлуге
болады.
Өндірімсіз үстеме шығындарға - өндірістегі ақаудан жоғалтулар (сапасыз
алынған жүн, қаракөл ... ... мал ... және ... ... ... ... Өндірістегі ақаудан пайда болған жоғалтулар
кінәлі тұлға тарапынан болмаса, тиісті шығын объектілеріне ақау ... ... ... ... ... Сол ... мал ... немесе
із-түссіз жойылуынан жоғалтулар сомасы да тиісті жауапты тұлғаға байланысты
болмаса, ... ... ... ... қой ... ... ... болады.
Қой шаруашылығы саласында басқа ... сала ... ... ... ... 8410 ... ... шотында жүргізіледі.
Және бұл шоттың дебеті ... ... ... 1310, 1350 – ... ... ... ... мен құрылыс
жайларды, көмекші цехтарды күтіп-ұстау үшін жұмсалынған материалдар;
- 3350 – ... ... және оған ... ... ... ... ақы сомасы;
- 3150, 3210 – еңбек ақы қорынан есептелінетін әлеуметтік ... ... ... ... ... 3310, 8310 – ... ... кезде өндірістік негізгі құралдарды
ағымдағы жөндеу шығындарының сомасы (мердігерлер көрсеткен қызметтер және
көмекші ... ... 2420 – ... ... ... құралдардың тозу сомасы;
- 3310, 8310 – өндірістік мақсаттағы ... мен ... ... ... ... 3360, 4150 – ... мақсаттағы негізгі құралдарды жалдау ақылары;
- 3240 – негізгі құралдар мен қой басын ерікті сақтандыру төлемдері;
- 1310, 1350 – ... ... ... ... мал азығының және басқа
материалдардың бұзылуынан жетіспеушіліктер сомасы.
Қой шаруашылығы бөлімшелерінде үстеме шығындардың есебін жүргізу ... ... ... жұмыс және жұмсалған шығын есебінің журналы»,
«Материалдардың қозғалысы есебі» және ... да ... ... ... ... ... айлық есебі жүргізіліп отырылуға
тиісті. Бірақ, қазіргі жағдайда кішігірім ... ... ... ... есебін жасай бермейді. Сондықтан, қой ... ... ... ... ... да, оның ... шығынның
нормадан артық немесе үнемсіз жұмсалуына және өзіндік ... ... ... ... ... ... біз әрбір шаруашылықтағы
бөлімшелердің бригадалық (цехтық) үстеме шығындар сметаларының ... ... ала және ... бақылау жүргізіліп отыру қажет деп санаймыз.
Соның нәтижесінде материалдар, ... ... ... негізгі
құралдарды жөндеуге жұмсалынатын басқа да шығындардың нормалары қатаң
сақталынуы қамтамасыз етіледі.Біз ... ... ... және ... ... ... ... қой топтары, түрлері бойынша, яғни
биязы жүнді және жартылай биязы жүнді қой ... ... ... ... ... ... пропорционалды бөле отырып, таратады.
Жүргізілген зерттеудің нәтижесінде біз, үстеме шығындарды есеп ... ... үшін бөлу ... ... ... ... ... негізгі еңбек ақылары қолданылатынын ... ... де, ... ... ... ... түрлеріне мұндай бөлу
базасын қолдану дұрыс болмайды. Себебі үстеме шығындарды еңбек ... ... бөлу ... ... ... деңгейін, сондай-ақ белгілі бір уақыт
өткеннен кейін алынған өнімнің нақты ... ... ... ... етпейді және өзіндік құнды шамадан тыс ... ... ... ... қой ... ... ... үстеме
шығындардың мына түрлерін:
- еңбекті қорғау, күзет қызметі, өрт ... ... ... ... ... болмаған жағдайда), қой басының жоғалуы, өліміне
байланысты үстеме шығындарды (бөлімшелік үстеме шығыстарды) тиісті алғашқы
есеп құжаттары ... ... алу ... ... қой ... ... ... Үстеме шығындардың мынадай түрлерін:
- өндірісті басқарушылардың негізгі еңбек ақыларын қой басының санына
немесе азық-күнінің санына не ... ... ... негізгі
еңбек ақы сомасына пропорционалды бөлу жолымен;
- қосымша еңбек ақы шығындарын ... ... ... ... ... ... ... аударымдарды негізгі және қосымша еңбек ... ... ... ... ... мен ... ... тозу сомаларын қой
топтары алып отырған алаң көлеміне қарай пропорционалды бөлу жолымен;
- машиналар мен ... ... тозу ... ... ... істеген уақытына қарай;
- машиналар мен беріліс құралдарының жөндеу шығындарын олар орындаған
жұмыс көлеміне қарай;
- өндірістік ғимараттарды ... ... ... ... жалдау
ақыларын, жылыту, жарықтандыру шығындарын қой топтары алып жатқан алаң
көлеміне ... ... ... ... мен ... ... ... бір
сағатта пайдаланатын нормасына не болмаса машинаның жұмыс істеген уақытына
қарай бөлу қажет. Демек, біз ... ... ... ... үшін
әртүрлі үстеме шығындарды өнім түрлері арасында немесе шығындар есебінің
объектісіне тек ... ... ... ... ... ... бөлу ... емес деп, әрбір үстеме шығын түрін жоғарыда көрсетілген
тиісті бөлу базаларын ... ... ... өзіндік құнына немесе
шығындар есебінің объектісіне ... ... деп ... ... – Қой ... өндірісіндегі шығындардың құрамы мен
құрылымы (2008 ж)
|Шығын ... ... ... бойынша ... ... ... бойынша ... | | |
| |2006 ж |2007 ж |2008 ж |2006 ж |2007 ж |2008 ж |
| ... ... ... - Нұр» және ... шаруа қожалықтарындағы
2008 жылы негізгі өндіріске жұмсалынған шығындардың құрамы мен құрылымы 10
- ... ... ... ... ... ... ... өндіріс шығындарының ішінде ... ... ... ... ... жем-шөп шығыны алады. Содан
кейінгі шығын мөлшері еңбек ақы мен үстеме шығындарға келіп отыр. Сонымен,
зерттеу объектілері ... ... ... жыл ... ... отырмыз. Бұл, саладағы қой және ешкі басының жылдан жылға жоғарлауы
жалпы шығындардың артуына әкеліп ... ... ... ... қой ... ... табынды
қалыптастыруға күрделі шығын жұмсалынады. Негізгі табынды қалыптастыру
шығындарына меншікті жас төлдерді өсіру, ... ... ... ... ... ... қойларды сатып алуға байланысты шығын жұмсалынады. Осы
шығындардың есебін жүргізу үшін ... ... ... шот бөлініп
қарастырылмаған. Сондықтан біз ... ... ... ... ... 2520 «Биологиялық активтер» шотына ашылатын аралық шоттарда
жүргізуді ұсынамыз. Бұл ... ... ... ... және
негізгі табынға ауыстырылған төлдің құны, үлкен малды ... ... ... ... топтан топқа ауыстыру шығындары және негізгі
табынды қалыптастыруға байланысты басқа да шығындардың ... ... ... ... шоты ... ... ... аралық шоттар
арқылы жүргізуге болады:
2520/1 – «Малды негізгі табынға ауыстыру»;
2520/2 – «Негізгі табынға малдарды сатып алу».
«Малды негізгі табынға ... ... ... ... жас
малды негізгі табынға ауыстыруға байланысты шығындар есепке ... ... ... жас мал ... ... құны ... есепте
көрсетіледі. Басқа ұйымдардан сатып алу арқылы негізгі табыннан кірістелген
малдар әділ құны бойынша ... ... ... ... ... ... ... жазулар
беріледі:
1) Дебет 2520/1 Кредит 8110, 8310 - ... ... ... ... ... 2520/2 Кредит 3310 – басқа жақтан сатып алынған малдардың
құны;
3) ... 2520/1 ... 2930 – жас ... ... табынға ауыстыру.
Қой шаруашылығында шығындар есебінің объектілері бойынша талдамалық
шоттар ... ... ... ... ... ... ... алынған өнім есебі типтік алғашқы құжаттарда
жүргізіледі және бұл ... екі ... ... ... ... ... ... қабылдау бойынша «Жүнді қырқу және қабылдау актісін», «Жүннің
түсуі және жөнелтілуі жөніндегі ... ... ... Ал екінші
топқа «Төлді қабылдау актісі», «Малдарды өлшеу ведомосі», ... ... ... ... ... ... қабылдау актісін” төлді алған күні ферма меңгерушісі, зоотехник
немесе бригадир екі данамен толтырады. ... ... ... ... аты-
жөні, аналықтың аты немесе нөмірі, алынған төлдің саны мен салмағы, ... ... ... ... ... ... және төл алушы тұлғаның
қолы көрсетіледі. Ал өлі алынған ... ... ... ... ... қатар, есеп бөлімі бойынша мал басының есебін жүргізуге
және жұмысшыларға еңбек ақы ... ... ... ... ... нақты тірі салмағын анықтау үшін
қолданады. Ведомость зоотехник немесе ферма меңгерушісі тірі салмақ өсімін
анықтау ... ... ... мал ... ... одан ... ... не болмаса іріктеп өлшеу кезінде толтырады. Ведомосте ... ... ... ... ... ... және ... яғни
тірі салмақ өсімін немесе оның төмендегенін көрсетеді.
Тірі салмақ өсімін анықтау малды ... ... ... ... ... ... тірі салмақ өсімі өткен мерзімдегі ... және осы ... ... мәліметтерінің негізінде анықталады. Осы
екі аралықта мал топтарының арасында айтарлықтай өзгерістер де болады, яғни
малдардың шаруашылыққа түскені ... ... ... ... ... ... жалпы тірі салмақ өсімін анықтау үшін, олардың түскенін
және шыққанын да есепке алу қажет. ... ... ... тірі ... ... ... ... еңбек ақы есептеу кезінде де қолданылады.
«Жүннің түсуі және жөнелтілуі жөніндегі күнделік» әрбір бригададағы ... ... ... пунктеріндегі күн сайынғы жүннің түсуі және жөнелтілу
есебін жүргізу үшін қолданылады. Қырықтықшылардан жүнді қабылдау кезінде
күнделікте ... ... ... ... ... ... ... саны, ал
екінші жолда тапсырылған жүннің салмағы ... ... және ... ... қырқылған жүнді қабылдау және оның
есебін жүргізу үшін қолданылады. Бұл акті «Жүннің түсуі және ... ... ... ... және ... ... ... толтырылады. Актіде қойдың тұқымы, жастық тобы,
қырқылған жүннің салмағы, бір бастан жоспар ... ... жүн ... ... ... жүн ... көрсетіледі. Бұл акті үш данада толтырылып,
оның біріншісі қоймаға жүнді қабылдау үшін күнделікпен бірге ... ... ... ақы ... үшін ... қалады, ал үшінші
данасы қой ... ... ... есеп ... үшін ... ... ... жүн өндірісі мен оны сату бойынша өзекті мәселенің бірі
болып – тәжірибеде қой шаруашылығы ... ... мен оны ... ... ... жүйеленген байланыстың жоқтығы саналады,
яғни өнім өндірісіне ... ... аз ... ... алынатын пайда да
соғұрлым жоғары болады және ... Бұл ... ... ... ... сапа есебінің жоқтығынан болып отыр. Қазіргі нарықтың
талаптарына сәйкес нарықтық баға өнімнің сапасына ... ... ... ал ... күні қой ... ... ... тыс артық жұмсалуына байланысты көптеген шаруашылықтар ... ... ... ... өткізе алмай отырғаны бәрімізге
мәлім.
Жалпы алғанда, жүннің құндылығына қырқудан кейінгі жүннің жаңадан пайда
болу кезеңінен бастап келесі қырқу ... ... әсер ... ... ... ... орын ... өйткені осы аралықта жүн талшықтарының белгілі-
бір сапалылығы қалыптасады. Жүннің сапасы талшықтардың диаметрімен, жүннің
таза салмағымен, ... ... және лас ... ... ... қабылдаушылар жоғары сапалы жүн үшін жоғары баға ... ... Ал, ... ... мен ... төмен болса сатып алушылар,
әрине бағаны барынша төмендетіп жібереді.
Жүн өндірушілер әр уақытта жүннің сапалылығын бекітілген ... ... ... қажет.
Қазіргі уақытта ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында жүнді қырқу және
қабылдауға байланысты қолданылып жүрген алғашқы ... ... ... де бар. ... ... ... құжаттарда жуылмаған жүннің
сортын, яғни жүннің қалыңдығын, мықтылығын, құрамдас бөліктері мен таза жүн
шығымының пайыздық көрсеткіштерін бөліп қарастыратын ... ... ... жоқтығы. Сондықтан, мұндай жағдай жүнді алғашқы өңдеуші және
өнеркәсіптік ... ... ... ... алмай отыр.
Соған байланысты жоғарыдағы мәселелерді ескере отырып, біз жүнді қабылдау
бойынша ... ... ... ... ... үлгісіне - «Жүнді
қабылдау және жөнелту күнделігі» (Ж ... ... ... және ... (К қосымшасы), «Қойды (ешкіні) қырқудың нәтижесі туралы қорытынды
ведомосі» (Қ қосымшасы) – жуылған және ... ... ... бойынша
бекітілген стандарттарға сәйкес сапалық көрсеткіштерін көрсететін арнайы
бағамды бөліп көрсетуді дұрыс деп санаймыз. Бұл ... ... ... жаңа ... ... физико-техникалық құрамы, қойдың түрлері
және сапалық параметрлерге қойлатын ... ... ... топтауға
мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бірыңғай талаптарға ... ... ... ... ... ... онда тауар өндірушілер мен дайындау ұйымдарының
арасында жүннің бағасы туралы оңтайлы келісімдер ... ... және ... ... үлгісі бойынша біз жүннің сортын,
қалыңдығын және жағдайын көрсететін арнайы баған қосуды ұсынып ... ... Бұл ... ... ... «Жүнді қырқу және қабылдау
актісі» үлгісін де өзгеріске әкелді (М ... ... ... ... қырқудың нәтижесі туралы қорытынды ведомосін» ... ... ...... ... ... ... анықтаудың өзекті мәселесі – сыртқы және
ішкі нарықта халықаралық стандарттар мен ... ... ... ... ... ... ету болып саналады. Бұл саладағы ... ... ... ... ... ... ... әлемдік
нарыққа шығуды көздейді. Бірақ алынатын ... ... ... ... кезде тауар өндірушілер нарықтағы бағаны нақты анықтай
алмайды.
Сонымен, қой шаруашылығы саласында дәрі-дәрмектер мен ... ... ... және жөнелту бойынша біз ұсынып отырған алғашқы
құжаттардың ... ... ... ... ... ... ... сапалылығын бақылауға, өндірістің тиімділігін ... ... ... ... ... оның сапасына қарай анықтауға және
есептің дәйектілігін жоғарылатуға мүмкіндіктер береді деп есептейміз.
Қой шаруашылығымен айналысатын өндірістік ... ... ай ... мерзім сайын) жоғарыда аталған алғашқы ... ... есеп ... ... тиісті. Бұл өндірістік есеп екі
бөлімнен тұруға тиісті. ... ... қой ... ... мен өнім
шығымы есебі, ал екінші шығындар мен алынған өнімді ... ... ... ... бірінші бөлімінде әрбір қой тобының бағыты бойынша
8110/2 «Қой шаруашылығы» шотының дебеті және кредитіне мәліметтерді ... ... есеп ... ... ... есеп объектісіне (қойдың
түрлері және ... ... ... жол ... ... ... бағандарында қойдың орташа саны, еңбек шығыны (адам-сағат), азық-
күнінің саны, азық шығыны (центнер, азық бірлігі) сияқты жалпы ... және ... ... ақы, ... ақыдан аударымдар және
үстеме шығындар сомасы көрсетіледі.
Өндірістік есептің бірінші бөлімінің соңында қой ... ... ... ... үшін ... баған беріледі. Онда алынған өнімнің
атауы, өлшем бірлігі, саны, жоспарлы өзіндік құны және ... ... ... өнімнің жалпы құны көрсетіледі. Соңғы екі бағанда жыл басынан
бастап өсу деңгейімен алынған өнімнің саны мен құны ... ... ... ... бөлімі қой шаруашылығындағы шығындар мен
алынған өнімге талдау ... үшін ... Онда ... қой ... ... өнім ... қарай жоспарлы және нақты көрсеткіштер
жазылады. Соның ішінде еңбек ақы, азық және ... ... ... ... ... ... көрсетіледі. Бұл бөлімде
көрсетілген мәліметтер арқылы өндірістік ... және ... ... ... қадағалауға болады. Соның нәтижесінде өндіріс
барысында шығындарды үнемді және нормаға сәйкес жұмсалуын ... ... ... ... ... ... бөлімшеде жасалынған өндірістік есеп орталық есеп (бухгалтерия)
бөліміне ай сайын (есепті мерзім сайын) ... ... Есеп ... ... мәліметтердің дұрыстығын тексергеннен кейін, ... ... қой ... ... шығындар мен өнім шығымының есеп
кітабын жасайды.
Сонымен, есепті мерзім бойы қой ... ... өнім 8110/2 ... ... ... 1310 ... өнім» шотының дебеті бойынша
жоспарлы өзіндік құнмен, ал есепті мерзімнің соңында жоспарлы өзіндік құн
нақты ... ... ... ... ... Егер жоспарлы өзіндік құн
нақты өзіндік құннан төмен болса қосымша жазу беріледі, ал жоспарлы ... ... ... ... ... ... қызыл жазу беріледі. Есепті мерзімнің
соңында 8110/2 «Қой шаруашылығы» шоты жабылып, шотта қалдық қалмайды.
Қазіргі уақытта қой ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау аул шаруашылығы ұйымдарының
негізгі ... бірі ... ... ... ... жағдайында олар
өздері есеп саясатын жасайды, шығындар есебінің, талдаудың, бақылаудың,
сонымен ... ... ... ... ... әдістерін таңдап
алады. Сондықтан, шығындар есебінің жүйесі келесі элементтермен анықталады:
өндіріс шығындарының есебі, өнім ... және ... ... ... ... ... ... шығындары есебі мен өнімнің өзіндік
құнын калькуляциялау бір-бірімен тығыз байланысты ұғымдар болып ... ... ... ... ... ... алынған шығындар есебінің
әдісімен анықталады.
Өнімнің өзіндік құны құрамына тікелей материалдық, тікелей ... ... ... ... ... өндірістік өзіндік құн ... ... ... біз ... ... ... шығындар есебін «толық шығындардың есебі» әдісі бойынша
жүргізетінін анықтадық. Яғни, бұл әдіс ... ... есеп ... ... ... сомасы әрбір малдың тобы немесе тұқымы бойынша
тікелей ... және ... ... ... ... ... жинақталады.
Толық шығындардың есеп жүйесі (абзорпшен-костинг) – бұл өнімнің өзіндік
құнына ... ... ... мен ... ... қоса отырып
шығындар есебі мен өзіндік құнды калькуляциялауды білдіреді.
Отандық есеп тәжірибесінде шығындар есебінің мұндай ... ... ... бірі ... ... ... шығындардың есеп әдісі
бойынша есепті ... бойы 8110 ... ... 8310 ... ... ... ... өндіріске тікелей қатысты барлық ... ал ... ... ... ... ... бар шығындар 8410 «Үстеме
шығындар» жинақтаушы-бөлу шоты арқылы ... ... ... ... бекітілген бөлу базалары арқылы тиісті есеп объектілеріне таратылып
отырылады. Есепті мерзімнің соңында ... ... шоты ... ... нақты өзіндік құны анықталынады.
Толық шығындардың есеп әдісі негізінен қаржылық есепті жасау ... ... ... үшін ыңғайлы болып саналады. Бұл әдісті қолдану
кезінде шығындарды тікелей және жанамаға бөлудің қажеттілігі ... ... ... бөлу ... бұл ... әдіс еңбекті және
уақытты көп қажет етеді.
Толық шығындар есебі бойынша шығындар есебін ... ... ... ... ... ... де ... Артықшылығы
ретінде бұл есеп жүйесінің Қазақстан Республикасында қолданылып жүрген
қаржылық есеп берулер мен салық салу ... ... ... және ... өнім мен ... ... өзіндік
құндарының толық анықталуында.
Ал, бұл әдістің кемшілігі ... ... ... ... тікелей
қатысы жоқ шығындардың қосылуында, яғни өнімнің жеке түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... бөлу базаларының
салдарынан өзіндік құнның жеке объектілеріне тән даралық жоғалады, өндіріс
көлемінің өзгерісіне байланысты ... ... ... және ... ... анықтаудың және талдаудың деңгейі төмендей түседі.
Сонымен, өнімнің ... құны ... ... ... ... ... кезінде әртүрлі қиыншылықтарға ... ... ... ... ... және қайта бөлінуі өнімнің өзіндік
құнын шамадан тыс төмендетіп немесе ... ... ... және ... ... анықтаудың қолда бар мүмкіндіктерін де жоғалтады.
Қазіргі уақытта қой ... ... ... есебінің
әдістемесі нарықтың жаңаша талаптарына толықтай жауап беру ... ... ... ... ... ... толық ашып көрсету үшін,
шығындарды тасымалдаушылары және пайда болу орындары бойынша жедел ... ... ... құн ... ... және толыққанды мәліметтерді
дұрыс қалыптастыру үшін және қой ... ... ... өте ... есебі мен өзіндік құнды калькуляциялаудың нормативтік есеп ... ... деп ... ... ... қой ... ... шығындар есебі мен ... ... ... ... ... есеп әдісін қолданудың ерекшеліктеріне
жан-жақты сипаттама беруді жөн көріп отырмыз.
Қазіргі кезде шығындар есебінің нормативтік ... өте ... ... ... ... ... ... бұл әдісті қолданудың нәтижесінде:
- өзіндік құнды төмендетудің резервтерін анықтау және пайдалануға;
- шығындарды жедел басқаруға;
- материалдық, еңбек және ... ... ... пайдалануы-ның
алдын-алуға;
- жалпы ұйымның және оның құрылымдық бөлімшелерінің қызмет нәтижесі мен
оның тиімділігін анықтауға болады.
Қой шаруашылығы ұйымдарында ... ... ... нормативтік
әдісінің негізгі элементі нақты ... ... ... ... ... норманың өзгерісін есепке ала отырып, нормалардың
сақталуына ... ... ... табылады. Шығындардың нормативтік есебі
өндіріс шығындарын үнемді жұмсаудың ... ... ... ... енгізуге және өнімнің өзіндік құнын экономикалық
негізге ... ... ... мүмкіндік береді.
Өндіріс шығындарын нормативтік есепке алудың ең негізгі ... – бұл ... және ... ... ... ... жүйелі түрде, әрі толық ... ... ... ... ... ... қой
шаруашылығындағы нормалар дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... жұмыс уақыты мен алынған
өнім көлеміне еңбек ақы бағасы, бекітілген үстеме ... ... есеп ... тағы бір ... сол, ... ... өндіріс шығындарын олардың жұмсалу барысында жедел бақылап
отыруға толық мүмкіндіктер болады. ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар ... ... ... мен ... ... ... ... мен
бригадалардағы жауапты тұлғалар нормада қарастырылмаған қосымша шығындардың
көлемін, орын алу себептерін және оған ... ... дер ... ... ... ... ... алады.
Сонымен, біз қой шаруашылығы кәсіпорындарында нормативтік есеп әдісін
қолдану жөнінде жүргізілген зерттеудің нәтижесінде ... ... ... Нормативтік есеп әдісін толыққанды қолдану үшін қой ... ... ... мен ... ... ... ... Нормативтік есеп пен қатар жедел бақылау қызметі жақсы жолға қойылуы
қажет;
3) Нормативтік есепті қолданудың нәтижесінде жалпы шаруашылықта ... ... ... ... ... еңбек және қаржылық
ресурстардың тиімді жұмсалуы ... ... ... ... ... ... шешімдер қабылдануы қажет.
Қой шаруашылығы ұйымдарында шығындар есебінің нормативтік әдісін
қолдану кезінде ... ... және ... ... тобына арнап шығын
нормалары жасалынады. Ай ... ... ... ... шығындарды
нормативтік шығындармен салыстыру арқылы анықталынады.
Қой шаруашылығында ... есеп ... ... ... ... ... ... жедел бақылау жасап отыруға ... ... ... мал ... ... шөп ... ай сайын ұйымның ішкі
бақылау бөлімі түгендеу жүргізіп отыруға тиісті. ... әр ... ... зоотехник маманы жоспарлау бөлімімен шаруашылықта бар жем-шөптің
түрлеріне қарай малды азықтандырудың рационын ... ... ... тек ... бас зоотехнигі және басшысының келісімімен өзгертуге
болады. Ал, ... ... мал ... (жем-шөп) өлшеніп босатылуға
тиісті.
Сонымен, шығындар есебі мен ... ... ... ... ... ... жұмсалуына жедел бақылау жасауға мүмкіндік бере
отырып, есеп беру ... ... ... ... ... ... мен басқа
да бұрмалаушылықтарды жоюға жағдай жасайтынын айтып өткен ... Қой ... ... ... ... калькуляциялауды
жетілдіру
Қазіргі уақытта кез-келген ауыл шаруашылығы ұйымдары үшін ... ... мен ... ... құнын калькуляциялауды ... ... ... ... ... ... нарықтық экономика
жағдайында олар өздері есеп саясатын қалыптастырып, ... ... мен ... ... ... ... ... тиісті
әдістерін таңдап алады.
Соңғы кездері өндірістік есеп стратегиялық және тактикалық шешімдерді
қабылдауда өзінің бағдарын қатаңдата ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың қажеттілігі артып отыр,
шаруашылықтарда шығындар есебінің ... ... құру және ... алу
мәселелері пайда болып, соған сәйкесті ұйымдардағы есептің жасалу
әдістемесі мен ... ... ... ... қағидаларына деген
көзқарастар өзгере бастады.
Осы міндеттер тұрғысынан қарағанда ауыл шаруашылығында шығындар есебі
мен өнімнің өзіндік құнын ... ... ... тудырып отырған мәселе
болып саналады. Бұрынғы Кеңестер Одағы кезінде ... ... ... ... ... құнын калькуляциялауға байланысты қабылданған ережелер
мен ... ... ... ... мен өзіндік ... ... ... ... және ... бар ... ... мәлім.
Дегенмен де, көптеген авторлар бұл әдістермен қатар, шығындар есебінің
басқа да әдістерінің бар екенін өздерінің ... ... ... Н.Г. ... ... шығындарының бөлістік әдісін; ... ... ... ... ... тобы бойынша өндіріс
шығындарының есебін; процестер бойынша өндіріс шығындарының ... ... ... ... ... ... көрсетеді (49(. Ал,
нормативтік әдісті Н.Г. Чумаченко жоғарыда ... ... ... ... қойып отыр.
И.А. Басманов шығындар есебінің әдістерін нормативтік және нормативтік
емес деп ... ... ... ... ... есеп ... ... есептің басқа
әдістерімен қатар қолдануды ұсынып отыр, яғни ... ... есеп ... ... ... (51(. Біз де бұл автордың пікіріне қосыламыз. Себебі, кез-
келген өндіріс процесінде, яғни өнімнің, ... мен ... ... ... түрде қажетті шығын нормалары бекітіледі және ол ... ... ... ... Егер ... ... ... әдісінде
нормативтік есеп әдісінің элементтері ... онда ... ... өндірістік тапсырмалардың толықтай сақталуын не болмаса
орындалуын ... ... ... ... (44, 223 б( шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау әдісі - бұл ... ... пен ... ... ... ... үшін өндіріс шығындарын құжаттау мен есептеп көрсету
әдістерінің жиынтығы деп ... Г.С. ... (52, 9 б( ... есебі мен өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау әдісі ... ... ... ... ... ... ... құжаттау мен жинақтау тәсілдерін алу ... ... ... ... ... қайта бөлістік, тапсырыстық
әдістер жатады. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... негізіне шығындар есебінің объектісі
мен калькуляция объектілерін алып отыр.
Дегенмен ауыл ... ... ... ... ... болмайды,
себебі мұнда шығындар есебі мен өзіндік құнды калькуляциялау объектілері
әрдайым бір-біріне сәйкес келе ... ... қой ... ... ... ... мамандану бағытына қарай қой топтары
яғни негізгі ... ... ... ... ... бордақылаудағы жас
қойлар, қарақөл ... ... ... ... ал ... ... осы ... алынған негізгі өнім, қосалқы өнім және
жанама өнімнің түрлері (тірі салмақ өсімі, яғни ет, жүн, төл, тері, қи ... т.б.) ... ... біз ... ауыл ... соның ішінде
қой шаруашылығында шығындар есебі мен өзіндік құнды калькуляциялаудың
әдістерін ... ... ... ... қарастырған дұрыс деп
санаймыз.
Өндіріс шығындары есебінің ... ... ... есеп ... ... ... білу, өлшеу және жинақтаудың тәсілдерін түсінген
жөн. Басқару деңгейі мен жауапкершілік орталықтары, ... ... ... және ... ... мен ... ... болған
уақытына қарай әрбір объектінің шегінде шығындарды тану, ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл өндірісті
ұйымдастырудың ... мен ... ... ... көлемі мен
түріне, талдамалық есеп объектілері (қой топтары немесе түрлері) бойынша
өндіріс шығындарын ... және ... есеп ... ... бухгалтерлік есептің орталықтандыру деңгейіне және ... ... ... есеп ... өнімнің (жұмыс пен қызметтің) өзіндік құны
деп тікелей материалдық шығындар, тікелей ... ... және ... ... ... ... өзіндік құн түсіндіріледі.
Ауыл шаруашылығы өнімінің (жұмыстары мен қызметтерінің) ... ... ... мен ... ... ... ... байланысты
табиғи ресурстардың, шикізаттар мен материалдардың, жанар-жағар ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
өндіріске және сатуға байланысты басқа да шығындардан қалыптасады. Өнімнің
өзіндік құны ... ... ... оның қол ... мен ... бар резервтері жинақталатын сапалы көрсеткіш ... ... ... ... ... ... еңбек үнемделіп,
негізгі құралдар мен материалдар, шикізаттар дұрыс пайдаланылатын болса,
соғұрлым өзіндік құн ... ... ... да, ... өнім ... ... ... есепте өнімнің (жұмыстар мен ... ... ... ... №2 ... деп аталатын қаржылық
есептіліктің халықаралық стандартында қарастырылған.
Қаржылық есептегі шығындар туралы мәліметтер жалпы шаруашылық бойынша
өнімді, ... мен ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік
береді. Жалпы шаруашылық шеңберінде шығындар есебі мен оларды ... ... ... ... салу ... ... ... орындалуы мүмкін,
дегенмен де өнімнің әрбір түрлерінің құрылымы жөніндегі мәліметтер нақтыдан
ауытқулар болады. Мұндай жағдай қаржылық есеп пен ... салу ... ... мүмкін.
Өзіндік құн жалпы өнімнің және оның калькуляциялық бірлігін өндіруге
жұмсалған шығындардың ақшалай деңгейімен ... ... ... ... ... ... ... бойынша шығарылған
өнімнің (жұмыстар мен қызметтердің) өзіндік құнын анықтауды білдіреді.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында өнімнің (жұмыстар мен қызметтердің)
өзіндік құнын ... мына ... үшін ... баға ... ... өндірістегі шығындарды бақылау (өзіндік құнның шамадан тыс жоғарылауы
немесе төмендеуіне байланысты жоғалтулардың алдын-алу);
- өндірісті дамыту және жетілдіруге байланысты жобаланған және ... ... ... ... ... ... өнімнің (жұмыс пен қызметтің) пайдалылығын және рентабельділігін
есептеу (53(.
Өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... ... ... бірі бола ... кәсіпорын табысының
қалыптасуына, қорлар мен резервтердің жасақталу деңгейіне ықпал етіп қана
қоймайды, сонымен бірге салық салу ... де ... ... (65, ... пікірімізше, өнімнің өзіндік құны объективтік көрсеткіш болып
саналады және ол қандай да бір нормативтік актілердің ... ... және оның ... ... ... ... ... атап айтқанда:
- өнімнің өзіндік құны ұйымның өндірістік қызметімен байланысты болуға
тиісті, яғни өнімнің, жұмыс пен ... ... ... ... ... ... енгізіледі. Өндiрiстiк қызметке қатысы жоқ
шығындар өндірістік емес шығындар категориясына жатқызылып, өзіндік ... ... ... ... ... пайда болу мерзіміне қарай бухгалтерлік
есепте көрсетілуі тиіс.
Сонымен құн қоғамға белгілі бір өнім ... ... ... көрсетсе, ал өзіндік құн кәсіпорын үшін ... осы ... ... ... ... ... Өзіндік құн нақты категория
бола отырып, ол сапа жағынан да, сан жағынан да ... ... ... Мiне, ... ... өзіндік құнын оның құнынан бөліп қараудың
қажеттілігі ... ... ... ... тоқталсақ, ол өнім құнының
құрамына айналған және ұдайы өндіріс процесін ... үшін ... ... ... өнім ... ... өндіріс құралдары және
еңбек ақы шығындарын білдіреді (68, 69(.
Қой ... ... ... ... мен өзіндік ... ... ... ... ... ... күтіп-
бағудың технологиясын, шаруашылықтың мамандануын, ... ... ... ... ... алу қажет. Қандай жағдай болмасын
шығындар есебі мен калькуляциялау объектілерін таңдау кезінде ... ... үшін ... ... ... ... ... және ТМД елдерінің экономикалық әдебиеттерінде калькуляция
объектілеріне көптеген анықтамалар мен пікірлер берілген.
С.А. Николаева өзіндік ... ... ... ретінде ұйым
өндірісіндегі, оның құрылымдық бөлішелеріндегі, технологиялық фазалардағы,
сатылардағы нақты өзіндік құны анықталуға тиісті өндірілген өнімнің ... ... (70, 56 ... ... ... ... ... шығындарды
тасымалдаушылар, яғни ұйымның сатуға ... ... ... пен
қызметтің) түрлері деп қарастырады (71(.
Т.П. Карпованың пікірінше калькуляциялау объектісі – бұл ... ... құны бар ... ... фабрикаттардың, сонымен қатар дайындалу
деңгейі әртүрлі өнімдердің, жұмыстар мен ... ... (22, ... шаруашылығы өндірісінің салалық ... ... көп ... ұйымда пайдаланылатынын ескере отырып, біздіңше,
калькуляциялау объектісі ретінде өзіндік құны ... ... ... ... ... ... мен ... түрлерін алған
дұрыс.
Әрбір калькуляция объектісіне өнімнің сипатын, оның физикалық құрамын
дұрыс көрсететін калькуляциялау бірлігін дұрыс таңдап алу ... Бұл ... ... ... натуралдық (тонна, центнер, мал басы, гектар,
дана және т.б.) және ... ... ... ... қолданылады.
Калькуляция оңтайлы және тиімді басқарушылық шешімдерді қабылдауға,
нақты ... ... ... ... ... ... ... береді. Сонымен қатар, олар ауыл ... ... ... ... ... негізі бола
отырып, жаңа өнімнің түрін ... ... ... ... көмектеседі (54, 61 б(.
Дж. Фостер өзінің еңбегінде «... кәсіпорынның әртүрлі талаптарына ... ... ... мен мәселелеріне байланысты өзіндік құнды дұрыс
анықтаудың ешқандай өзгермейтін баламасы жоқ» - деп ... (55, 103 ... ... (жұмыстар мен қызметтердің) өзіндік құнын калькуляциялау
әдістері өндірістің ерекшелігі мен оның ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
қағидаларына, механикаландыру деңгейіне және өнімнің номенклатуралары мен
күрделілігіне ... ... ... айта аламыз.
Сонымен, шығындар есебінің әдісі ... есеп ... ... ... ... жинақтау мен қорытындылаудың тәсілдерін,
ал калькуляциялау әдістері өнімнің өзіндік құнын анықтаудағы қолданылатын
тәсілдердің жиынтығы. ... ... ... ... ... ... ... ақауды бағалау, сондай-ақ аяқталмаған
өндірістегі жетіспеушіліктерді анықтау тәсілдері де ... ... ... шығындардың талдамалық есебін ұйымдастыруға ... ... ауыл ... ... есеп ... қолданылып
жүрген шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістеріне
сипаттама ... ... ... ... есеп ... ... ... тапсырыстық, бөлістік әдістерін қолдану кезінде қатар
қолдануға болатынын айта ... жөн. ... ... ... ... есеп ... ... саналады. Оның элементтері шығындар есебі ... ... ... ... ... ... ... шығындар есебі мен өнімнің өзіндік ... ... ... де ... ... дамыған шетелдік ұйымдар шығындар ... ... және ... ... де қолданады.
Нормативтік есеп әдісін К.Т. Тайғашинова «... ... ... ... ... ... ... дер ... нормадан ауытқуларды
анықтауға, нормадан өзгеріс есебін жүргізуге және ... ... ... ... ... ... ... жедел
басқаруға мүмкіндік беретін – ең жетілген әдіс» деп көрсетеді (29, 112 б(.
Нормативтік есеп әдісін қолдану ... ... ... ... ... ... ... есепті мерзімнің басына ... ... ... ... өзіндік құнның калькуляциясы
саналады. Өндірістік процесс басталғанға ... ... ... ... (мөлшерленуі) жүргізіледі. Демек, нормативтік шығындар келесідей
шығын баптары бойынша анықталынады:
- негізгі шикізаттар мен материалдар;
- ... ... ... ... ... ... ақыдан аударымдар;
- үстеме шығындар.
Есепті мерзімнің соңында өнімнің ... ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік есептің мәліметтері
негізінде анықтайды. Бухгалтерлік есепте нормативтік ... ... үшін ... ... ... олар ... ... құнын, өндіріс шығындарының сметасын, өнімнің сату ... ... ... ... ал ... нормативтік калькуляция
аяқталмаған өндіріс қалдығын және өндірістегі ақауды анықтау үшін, ... ... ... үшін, сонымен бірге өнімнің түрлері және жалпы өнім
көлемі бойынша өзіндік құнды есептеу үшін қолданылады.
Нормативтік есеп әдісі кезінде ... ... ... ... ... ... ... өнімділігін арттыруға арналған
жағдайлар жасалды (57, 103 б(. Бұл автордың пікіріне ... ... ... ... есеп ... ... барысында өндірістік шығындарға
жедел бақылау жүргізу мүмкіндіктері пайда ... ... ... нақты шығындар мен олардың нормалары арасындағы ауытқулар
анықталатынын атап ... ... ... ... ... ... пайдаланудың негізінде шығындар есебі мен өзіндік құнды
калькуляциялау жүйесі деп ... Оның ... ... ... нормативтердің шеңберінде және нормадан ауықулар бойынша шығындар есебі
мен оларды ... ... ... Бұл автор шығындар есебінің нормативтік
әдісі американдық «стандарт-кост» жүйесінің негізінде ... ... ... ... ... бар деп көрсетеді (58, 201 б(.
Бізде бұл автордың пікірін жалғастыра ... бұл екі жүйе де ... ... ... және ... ... ұйымдастыруға мүмкіндік
беретінін айтқымыз келеді. Тек, айырмашылығы ... есеп ... ... ... ... ... болса, ал «стандарт-кост»
жүйесінде нормадан ауытқулар қаржылық нәтижеге ... ... ... Нормативтік есеп әдісінде тікелей шығындар нормаланады
(мөлшерленеді), ал ... ... ... ... ... әдіспен бөлінеді. «Стандарт-кост» жүйесінде стандарттар барлық
шығын ... ... ... ... мен ... ... де дайындалады.
М. А. Вахрушинаның пікірі бойынша «стандарттық шығындар» кең мағынада
алдын-ала бекітілген өзіндік құн деп ... ... ... ... ... мәліметтер енгізіледі де, содан соң ... ... ... ... ... ... жағдайда «стандарт-кост»
жүйесін шығындар есебі мен ... ... ... нормативтік есеп
әдісінің ұқсастығы деп қарастыруға болады (14, 123 б(.
Л.И. Хоружий және Р.А. ... ... есеп ... мен «стандарт-
кост» жүйесінің арасында айтарлықтай айырмашылық бар. ... ... ... ... ... ... өндірістік шығындарға қоспай,
кінәлі тұлғалар мен қызметтің нәтижесіне апарады. Қолданылатын материалдық,
еңбек шығындарын базистік ... ... ... және ... ... анықтауға арналған), ағымдағы (белгілі-бір уақытқа әрекет
ететін), орнықты өндіріс технологиясы мен ... ... ... ... өндіріс жағдайын көрсететін), қол жеткізілетін ... ... қол ... ... ... ... ... үшін бекітілген) деп бөледі (32, 36 б(. ... ең ... ... ... яғни неге ... ... ... қолдану кезінде аяқталмаған өндіріс стандарттық
құн бойынша бағаланады. Ал нормативтік есеп әдісінде ... ... ... ... ... құжатталып, бөлімшелер, баптар, есеп ... ... ... ... нормативтік есеп әдісін нормалау жұмыстары ... ... және ... ... ... ... жүйесі қалыптасқан
шаруашылықтарда ғана ендіруге болады деп айта аламыз. Әйтсе де, ... ... ... ... ... ... ... жағдайда толықтай қолдана бермейді және соның
нәтижесінде өндіріс шығындарының нормативтік есеп ... ... ... ... ... ... үрдісі де жүзеге
асырылмай отыр.
Шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың бөлістік
әдісі біртипті ... ... ... ... өнім ... жүзеге
асыратын кәсіпорындарда қолданылады. Яғни, бұған өндіріс ... ... ... ... процестерден немесе бірнеше кезікпе
өндірістік сатылардан ... ... ... ... химия, металлургия
өнеркәсібі, орман, жеңіл және тамақ өнеркәсіптерінің кейбір ... ... ... ... ... шығындар есебі, сондай-ақ оларды
бақылау әрбір технологиялық процестің сатыларында ... ... ... ... ... ... есебін тек олардың объектілері бойынша ғана
емес, сонымен қатар әрбір объектінің шегінде – ... ... және ... ... ... ... ұйымдастыруды
білдіреді.
Бөлістік әдіс кезінде өндіріс шығындарының есебі (шикізатты дайындаудан
бастап дайын өнім алынғанға ... ... ... ... ... ... ескере отырып, әрбір цехта (бөлісте, ... ... ... өндірісінде бұл есеп әдісін өсімдік шаруашылығында
қолдану өте тиімді және ыңғайлы болып ... ... ... шығындар
есебінің объектісі болып әрбір орындалған технологиялық ... ... ... алдында топырақты өңдеу, жер жырту, егу, отырғызудан
кейінгі өңдеу, егістікті күтіп-ұстау және т.б. ... ... ... ... есеп ... ... нормалардан
нақты шығындардың ауытқуын анықтау, нормалардың өзгерісін шығару сияқты
маңызды элементтері қолданылуы ... ... ... және ... шикізаттар мен негізгі материалдардың, жартылай фабрикаттар
мен отынның тек нақты жұмсалғаны ғана ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) негізделген шығыстар ... ... ... есеп ... ... ... ... өзгерісіне, жұмсалатын шикізат, жартылай
фабрикаттар мен материалдардың құрамының өзгерісіне ... ... ... не ... сортының өзгеруіне байланысты пайда болған
ауытқуларды дер кезінде анықтауды қамтамасыз ... ... ... ... ... кезінде өзіндік құнды әрбір
технологиялық процесті орындау ... ... ... және
талдауға болады. Соған байланысты басқару ... ... ... ... емес, оны жүзеге асыру кезінде қабылдауға толық
мүмкіндіктер ... Бұл ... ... сол, ... ішкі ... өте жоғары үлесіне байланысты мәліметтер мен бухгалтерлік есеп
жұмыстарының қайталануын жоймайды.
Шығындар ... мен ... ... ... калькуляциялаудың тапсырыстық
әдісі көп қайталанбайтын жеке немесе біртипті өнім (жұмыстар мен қызметтер)
өндірісінде қолданылады. Бұл әдіс тек, ... өнім ... пен ... ... ие ... ал ... өзі ... санауға болатын партиялармен
өндірілетін жағдайда қолдануға болады.
Тапсырыстық әдіс кезінде есеп және ... ... ... ... ... бойынша дайын өнімнің көлемі (бірлігі немесе партиясы);
мердігерлік келісім шарт ... ... ... ... ... қызметтер саналады.
Жеке және кішігірім сериялық өндірістерде бұл ... ... ... есеп ... элементтері қолданылады. Жеке ... ... ... ... құны ... баптары бойынша
шығындарды қосу арқылы анықталынады. Кішігірім өндірістерде бір өлшем
өнімнің өзіндік ... ... ... сомасын өндірілген өнімнің көлеміне
бөлу арқылы анықтайды. Тапсырысты орындағаннан кейін әрбір ... ... ... шығындар жоспармен салыстыру ... ... ... ... ... ... уақытта өнімнің (жұмыстар мен
қызметтердің) өзіндік құнын төмендету мақсатында ... ... ... ... ... ... тапсырыс үшін тапсырыстың
нөмірін көрсетіп талдамалық шот ... ... ... ... ... есебі алғашқы құжаттардың негізінде жүргізіледі жіне ... ... ал ... ... ... ... осы ... немесе
өндірісте қабылданған бөлу базаларына сәйкес таратылады.
Тапсырыс аяқталғанға дейін барлық шығындар аяқталмаған өндіріс ... ... ... ... ... ... олар осы
тапсырыстың жоспарлы ... құны мен ... ... орындалған
тапсырыстардың құрылымын, технологиясын, өндіріс жағдайын есепке ала отырып
нақты өзіндік құнмен бағаланады. Екі ... да ... ... мен ... ... ... шартты түрде жүзеге асырылады.
Тапсырыстық әдіс ... ... ... тарату үшін нормативтік-
техникалық құжаттарға сәйкес алғашқы құжаттардың ... ... ... Тапсырыстық әдістің жетіспеушілігі сол, мұнда ... ... өте қиын және ... ... күрделі және өте ауқымды болып
келеді.
Шығындар есебі мен ... ... ... калькуляциялаудың қарапайым
әдісін қолдану кезінде тікелей және жанама шығындар ... ... ... есепке алынады. Соған орай өнімнің бір өлшемінің өзіндік
құны ... ... ... ... ... көлеміне бөлу арқылы
анықтайды.
«Директ-костинг» әдісінің мазмұны сол, мұнда өнімнің өзіндік құнына
және соңғы ... ... тек ... өндірістік шығындар қосылады,
ал тұрақты шығындар қаржылық нәтижеге апарылып, өнім түрлері ... Бұл есеп ... ... ... ... ... ... шығындарының орнын толтырғаннан кейінгі алынатын маржиналдық табысы
саналады. Шығындарды өзгермелі және ... бөлу - ... бір ... ... шығындар мен тұрақты шығындар, баға мен сату көлемі
арасындағы оңтайлы байланыстарды ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл әдіс өндіріс көлемі, шығын,
маржиналдық табыс және пайда арасындағы байланыстарды ... ... ... ... бұл әдіс жоғары рентабельді өнім шығымын жүзеге
асыру бойынша ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құн бойынша шығындар есебін шығындарды реттеу және
бақылау кезінде, өнімді өндіру және сату барысында, ... ... ... ... ... ең ... шегін белгілеуде, инфляциялық
процестерді реттеу кезінде қолдану өте ... ... ... Бұл ... ... және оның ... бөлімшелерінде, сонымен қатар
трансферттік бағаларды қолдану ... ішкі ... есеп ... өте ... ... келеді. Сондықтан, «директ-костинг» әдісін
жоғарыда ... ... есеп ... кез-келген нысанымен қатар
қолдануға болады.
«Директ-костинг» әдісін қолдану кезінде шығындарды олардың пайда болу
орындары, ... ... ... мен цехтар және ... ... ... ... болады. Бұл жағдайда өзгермелі
шығындар пайда болу орындары және жауапкершілік орталықтары бойынша, ... ... ... ... бойынша жүргізуге болады. Тұрақты
шығындардың есебі ... ... ... ... Есепті
мұндай әдіс арқылы ұйымдастыру өндірілетін өнімнің рентабельділік деңгейін
бағалауға, өзгермелі шығындардың қайтарымдылығын, бөлімдердің ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін
бағалауға, шығындарды нормалауға, өнімнің оңтайлы сату бағасын шығаруға
мүмкіндіктер қалыптастырады.
В.Э. Керимов «... ... ... ... ... ... ... сипатына және шығындарды өзіндік құнға қосу
толықтылығына қарай шығындар есебін әртүрлі ... ... - деп ... және ... ... ... ... ұсынып
отыр:
1. Шығындарды бағалау тәсілдері бойынша:
- нақты өзіндік құн бойынша;
- нормативтік өзіндік құн бойынша;
- ... ... құн ... ... ... ... ... қатынасы бойынша:
- бөлістік әдіс;
- тапсырыстық әдіс.
3. Шығындардың өзіндік құнға қосылу толықтылығы бойынша:
- толық өзіндік құн ... ... ... әдісі;
- шығындар есебінің маржиналдық әдісі (56, 39 б(.
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау өндірістік есептің соңғы сатысы
болып саналады.
Өнімнің ... ... ... үш саты ... ... ... - жалпы өндірілген өнімнің өзіндік құны анықталынады,
екінші сатыда - ... өнім ... ... құны ... ал ... - ... бір ... өзіндік құны анықталынады.
Өндірілген өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау үшін жалпы ұйым бойынша
барлық шығындар жинақталып, ... өнім мен ... ... бөлінеді.
Жалпы өнімнің өзіндік құнын ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады:
- калькуляциялаудың нормативтік әдісі;
- шығындарды өнім түрлеріне тікелей қосу;
- жалпы шығындардың сомасынан жанама өнім құнын шегеру ... ... ... бөлу;
- калькуляциялаудың аралас әдісі.
- коэффициенттік әдіс.
Калькуляциялаудың нормативтік тәсілі – ... ... мен ... ... ... құрамдас бөлігі болып саналады.
Нормативтік есеп жүйесінің негізгі элементтеріне – ... ... мен ... ... ... ... және ... ресурстарының
қажеттілігін нормативтермен негіздеу, нормалар мен нормативтердің негізінде
экономикалық тиімділікті жоспарлау, ... және оның ... ... ... есеп арқылы есепті мерзімнің басында материалдық,
еңбекақы және тағы басқа да ... ... ... ... ... ... есептелінеді.
Өндіріс поцесіне нақты жұмсалған шығындарды нормамен салыстырғанда
ресурстардың үнемделуі немесе ... ... ... ... ... ал ол өз кезегінде кәсіпорынның ұйымдық-техникалық ... ... бар ... ... Нормадан ауытқулар
құжатталған және ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша ашылған
ауытқулар жатады (талап накладнойы, қосымша жұмыстарға нарядтар, қосымша
төлем ... және т.б.), ... ... ... ... ауытқулар
(түгелдеу, алдын ала жасалған есептеулер және т.б.) ... ... ... ... сомасы мен оның құжатталған бөлігінің арасындағы
айырмасынан шығады. Әдетте олар құжатталған ... ... ... ... ... ... ... артық жазғаннан, кем шығудан,
аяқталмаған өндірістің дұрыс бағаламауынан пайда болады.
Ауыл шаруашылығында есепті жыл бойы ... ... ... өнім ... ... ... құнмен көрсетіледі.
Жылдың соңында нақты өзіндік құн ... ... ... ... ... ... егер нақты өзіндік құн жоспарлы өзіндік
құннан артық ... ... ... ... есептен шығарылады немесе
жоспарлы өзіндік құн нақты өзіндік құннан жоғары болатын ... ... ... ... сатылған өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... ... ... арасында таратылады.
Шығындарды өнім түрлеріне тікелей қосу тәсілі шығындар есебі мен
калькуляциялау объектілері ... ... ... кезде қолданылады.
Мұндай жағдайда нақты өнім түрінің өзіндік құны осы объекті бойынша тікелей
шығындар есебінің ... ... ... ал ... ... құны ... ... шығын сомасын өндірілген өнімнің,
орындалған жұмыстың немесе қызметтің көлеміне бөлу арқылы есептелінеді.
Жалпы шығындар сомасынан жанама өнім ... ... ... – негізінен
мал шаруашылығының барлық салаларында қолданылады. Бұл ... ... ... ... жанама өнімнің құнын шегерілгеннен кейін, қалған шығын
сомасы тиісті калькуляциялау объектілеріне таратылады. Қой ... ... ... ... терісі, қиды жатқызуға болады.
Шығындарды қосымша өнім құндарына пропорционалды бөлу - бұл ... ... өнім ... ... қатынас арқылы бөлуді білдіреді
(мысалы, сүт бағытындағы мал шаруашылығында ... ... ... ... алынған сүт және жанама өнім арасында тарату).
Аралас әдіс бір уақытта бірнеше әдістерді кезекпен қолдануды білдіреді.
Мысалы, жүнді-етті қой ... ... ... ... ... сәйкес жанама өнімнің құны және 10 % мөлшерінде төлді күтіп-ұстау
шығындары шегеріледі. Қалған шығындар белгіленген базаға ... ... жүн ... мен ... тірі ... өзіндік құнын анықтау үшін
шығындарды тікелей қосу әдісі қолданылады.
Коэффициенттік әдіс бір объекті бойынша есептелінген шығындарды бірнеше
өнім ... ... бөлу ... ... жағдайда қолданылады. Бұл тәсілдің
мазмұны мынада, яғни ... ... өнім ... ... ... ... ... бірліктің саны анықталынады. Содан соң
шығындарды калькуляциялық бірліктің санына бөліп бір өлшемнің өзіндік құны
анықталынады. Бір өлшемнің өзіндік ... ... өнім ... ... көлеміне
көбейту арқылы әрбір өнім түрі бойынша шығындарды анықтауға болады.
Жүргізілген зерттеулердің ... ауыл ... ... есеп ... тек ... мал ... ... анықтадық.
Қой шаруашылығымен айналысатын ұйымдарда өндірістік шығындар есебі ... ... ... ... ... әдістерінің ерешеліктеріне
сипаттама бере отырып, осы салада шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялауда ... әдіс ... ... ... ... ... шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын калькуляциялау алдын-ала және
кейінгі калькуляцияны жасауды білдіреді.
Алдын-ала калькуляция ... ... ... жылдың басында
жоспарлы мерзімге материалдық, еңбек ресурстарының ... ... ... ... ... есептеп шығару үшін жасалынады. Бірақ, айта
кететін мәселе, қазіргі нарықтың ... ... ... ауыл
шаруашылығы кәсіпорындары жылдық ... ... ... ... ... ... ... ретінде әрбір тоқсанды ала
отырып, әрбір өнімнің өзіндік ... ... ... ... өзіндік құн
деңгейіне түзету коэффициенттерін ... ... ... ... ... ... коэффициенттерінің негізіне ... баға ... мен ... ... ақы ... алу ... калькуляция – бұл жем-шөптің, малдарды қорғау құралдарының
(дәрі-дәрмектер мен биопрепараттар), мұнай өнімдері мен еңбек ақы ... ... ... өндірісті ұйымдастыру және басқару шығындарының
бекітілген сметалары бойынша өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... жедел бақылау үшін және
өзіндік құнды қалыптастыру процесін басқару үшін қажет.
Нақты ...... ... ... ... бухгалтерлік есеп
мәліметтерінің негізінде әрбір өнім ... ... ... ... ... мен ... өзіндік құнын калькуляциялау бір-бірімен
тығыз байланысқан есеп процесінің сатысы ... ... Бұл ... ... мен калькуляция бірлігіне ... ... ... ... алумен негізделеді, яғни өнімнің бір өлшемінің
өзіндік құнын ... үшін ... ... – бұл ... есебіндегі
жинақталған мәліметтер болып саналады. Нәтижесінде, соңғы өнімнің өзіндік
құнын калькуляциялау шығындар есебінің әдісімен анықталады. ... ... ... ... ... ... құнды калькуляциялаудағы
ұйымның алдына қойған міндеттеріне ... ... ... ... ... ... шығындары есебі мен өнімнің
өзіндік құнын калькуляциялау бухгалтерлік есеп ... мен ... ... бірі ... ... Нарықтық экономикадағы
бәсекелестік пен баға саясатының еркін даму мүмкіндіктеріне қарай, табыс
деңгейіне әсер ... ... ... және ... негізгі құралы ретінде
өзіндік құнның рөлі арта ... ... ... ... ... ... алдында
тұрған негізгі міндеттердің бірі – бұл жұмсалған өндіріс ... ... ... ... үшін өндіріс шығындарын объектілер бойынша дұрыс тарату
болып саналады.
Қой шаруашылығында өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың ... мен ... ... бар. ... ... мыналар жатады:
1. Әрбір есеп объектісіндегі шығындардың дұрыс және толық жазылуын
анықтау;
2. ... ... құн мен ... ... құн ... ... ... Қой шаруашылығынан алынған негізгі, қосалқы және жанама ... ... ... ... ... ... қосалқы және жанама өнімдердің арасында
дұрыс таратылуын қамтамасыз ету.
Айтып өткен жөн, ауыл ... ... ... қой шаруашылығында
шығындар есебінің объектілері мен калькуляциялау объектілері көп жағдайда
бір-бірімен сәйкес келмейді, өйткені негізгі ... ... ... ... алынады, сондықтан шығындарды осы аталған өнім ... ... ... аса ... бөлу ... ... ... өндіріс
саласында, соның ішінде қой шаруашылығы өндірісінде шығындар есебін жан-
жақты, әрі дұрыс ұйымдастыру үшін өнімнің өзіндік ... ... ... мен
сараптауда маңызды орын алатын және оны төмендету жолдарын көрсететін
белгілерді қолдануға ұмтылу қажет.
Қой ... ... ... объектілері болып қойдың биязы
жүнді, биязылау жүнді, ұяң жүнді, жартылай ұяң жүнді бағытындағы ... ... және ... ересек қойлар мен жас қойлар топтары (3
айдан жоғары жастағы қозылар) болып саналады да, ал ... ... жүн ... биязылау, ұяң жүн), төл, тірі салмақ өсімі
алынады.
Қой шаруашылығында бір уақытта негізгі өніммен ... ... өнім ... жүн ... ... төлдің терісі) алынады. Қи шығындары оны жинауға
жұмсалатын нормативтік ... ... ... ... қиды сақтау орындарынан жою шығындарынан тұрады. Ал қиды
минералды ... ... ... ... онда ... ... шығындары өсімдік шаруашылығының шығындарына апарылады. 1 тонна
қидың өзіндік құнын анықтау үшін норматив бойынша қиға апарылған ... ... оның ... ... ... қой шаруашылығында шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялаудың ... ... 11 – ... арқылы көрсетуге
болады.
11 кесте - Қой ... ... ... ... ... өнім ... ... |Калькуляциялау объектілері |Калькуляциялау ... | ... ... ... ... |Жүн ... өнім) |1 бас ... ... ... ... |1 ц ... мен ... дейінгі қозылар | ... ... ... |1 ц |
| |Сүт ... ... |1 ц ... және |Тірі салмақ өсімі |1 ц ... ... |Жүн |1 ц |
| |Сүт |1 ц ... өнім ... ... ... |1 дана |
| |Қи |1 т |
| |Жүн ... |1 ц ... ... ... ... құны ... түрлеріне тікелей
апарылатын негізгі шығындардың сомасынан және ... ... ... ... ... бөлініп таратылатын үстеме шығындардан
тұрады.
Қой шаруашылығынан алынған жанама ... ... ... ... ... өнім ... мүмкін сатылу немесе пайдалану бағасы
бойынша бағаланады. Оған қойдың қылшық жүні, сойылған қойдың терісі ... ... ... құны ... сол тобын немесе түрін бағып-ұстауға
жұмсалынған жалпы шығын сомасынан шегеріліп тасталынады.
Жаңадан туылған қозылардың өзіндік құны ... және ... ... табын шығынынан 10%, романов бағытындағы негізгі ... – 12%, ... ... ... ... ... – 15%
мөлшерімен анықталады. Бір центнер тірі салмақ өсімінің өзіндік құнын -
тірі салмақ ... ... ... шығын сомасын әрбір қойдың тобы
бойынша (өлген тірі салмақ ... ... ... тірі ... ... ... ... анықтайды. Жас және үлкен топтағы қойлардың тірі салмақ өсімі -
жылдың соңындағы қойдың тірі салмағына жыл ішінде ... ... ... ... ... қойлардың тірі салмағын қосып, одан ... ... ... қойдың тірі салмағы мен жылдың соңындағы қойдың тірі
салмағын ... ... ... жас және ... ... тірі салмағының өзіндік құны
есепті жылда өсіруге және бордақылауға жұмсалған шығындардан, жыл ... ... ... ... ... және негізгі табыннан
түскен қойлардың құндарынан, сонымен қатар ағымдағы жылы алынған ... ... Бір ... тірі ... ... ... ... үшін
алынған соманы тірі салмақтың көлеміне (жыл соңындағы тірі ... ... ... тірі ... бөлу арқылы анықтайды.
Бір центнер тірі салмақтың өзіндік құны арқылы шыққан қой басы (сатылған,
басқа топтарға ... ... ... ... апат
немесе кінәлі тұлғалардың салдарынан өлген, жоғалғандардың) бағаланады.
Сонымен қатар, қой шаруашылығында тірі ... ... және тағы ... да
өнімнің өзіндік құнын анықтаумен қатар, шыққан малдың (сатылған, негізгі
табынға ауыстырылған) және ... ... ... тірі ... ... да анықтайды. Әрбір малдың түрлері бойынша тірі салмақ өсімінің нақты
өзіндік ... жас және кәрі ... ... ... ... ... және эпидемиялық аурулардан және төтенше жағдайлардан
жоғалтуларды қоспағанда) жоғалтулар ... ... ... және
төтенше жағдайлардың салдарынан жас және кәрі малдардың жоғалтулары
қаржылық ... ... ... ... кезінде 1 ц тірі салмақ өсімінің өзіндік
құны қозылардың туылған сәтінде ... ... ... ... тірі салмақ өсіміне жұмсалған шығындардан, жыл бойы басқа
жақтан алынған ... ... және ... ... ... тірі
салмақтан (өлген қозылардың тірі салмақ өсімін шегермей) тұрады. Жас ... ... ... 1 ц тірі ... ... ... құны ... анықталынады. Қарақөл қой шаруашылығында 1 қарақөл терісінің
өзіндік құнын анықтау үшін ... ... ... ... құны, сою
шығындарын, отарды сою пунктіне дейін жеткізу шығындарын, сою ... ... ... ... ... ... қосып) терінің санына
бөледі.
Біз зерттеу жүргізген Алматы облысы Жамбыл ... ... ... ... ... қой ... алынатын өнімнің өзіндік
құны мынадай тәртіппен анықталынады: алдыменен жалпы ... ... ... құны және ... ... шығын сомасы (10 %) шегеріліп, қалған
шығын сомасы өнім ... яғни жүн мен тірі ... ... ... сату
бағасына пропорционалды түрде бөлінеді. Жүннің ... ... ... ... ... ... және қылшықты деп бөлу арқылы анықтайды.
Жүннің осы түрлері арасында шығындарды ... сату ... ... ... бөліп, таратады.
Шаруа қожалығы жайылымдық жердің қолайлылығына, кең және су ... ... ... ... ... ... тигізуде. Мал
шаруашылығында жайлаудың кең әрі ыңғайлы болуы және әр мезгілде мал бағу
орындарының ауыстырылып отыруы ... ... ... ... ... ... ... аурулардың алдын алады.
Зерттеу жүргізілген «Дулат-Нұр» шаруа қожалығында қой шаруашылығынан
алынған жүн және тірі салмақ өсімінің (еттің) өзіндік ... ... ... ... ... ... кесте - «Дулат-Нұр» шаруа қожалығында қой шаруашылығы өнімінің нақты
өзіндік құнын есептеу (2008 ... ... ... ... ... |Өнімнің |
| |ан ... ... ... ... |
| ... ... |құнында-ғ|тиісті |өлшемінің|
| ... ... |ы үлес ... |өзіндік |
| | | ... ... ... ... тг |
| | | ... тг | |тг | ... жылы |х |х ... |х |х |х ... | | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | | ... өнім ... |х |х |904970 |х |х |х ... | | | | | | ... апарылған |х |х |3874015 |х |х |х ... ... (10%)| | | | | | ... | | | | | | ... ... | | ... |х |х |х ... ... | | | | | | ... тг | | | | | | ... ... | | | | | | ... ц |788 |13500 ... |18,66 |6506021 |8256,37 ... ... ... |1145 |40500 ... |81,34 ... ... ... ц | | | | | | ... бас |5607 |х |Х |х |3874015 |690,92 ... |х |х ... |100,0 ...... жүргізілген қой шаруашылығы ұйымында қой шаруашылығынан
алынған ... ... және ... ... ... ... ... алдыменен нақты өзіндік құнды есептеу үшін ... ... ... жалпы өндіріс қызметінің нәтижесін анықтау үшін, өндіріс тиімділігін
жоғарылатудың резервтерін шығару үшін қолданылады.
Сонымен, калькуляциялау бұл тек - ... ... ... ... ... ... шығындарды топтастыру, оларды бақылау және талдау,
сонымен ... ... ... болу ... мен ... ... нормадан ауытқуын қадағалау, кінәлі тұлғалар мен олардың себептерін
шығару ... та ... ... ... отандық есеп тәжірибесінде өзіндік құнды
калькуляциялаудың әдістерін ... ... ... ... ... ... ғана ... алынады. Өнімнің өзіндік құнын нақты анықтау
қандай да бір жағдай болмасын есеп процесінің ... ... ... ... келісеміз. Сонымен, қорыта келе қой шаруашылығынан алынған төл,
жүн және тірі салмақ өсімінің ... ... құны ... ... және ... ... ... дұрыс анықталуына қосымша
шығындардың бөлінуі маңызды әсер етеді.
3. ҚОЙ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ІШКІ БАҚЫЛАУ МЕН ... ... Ішкі ... мен ... ұйымдастырудың маңызы
Нарықтық қатынастар жағдайында ауыл шаруашылығында меншік иелері ... ... ... ... сату ... ... ... деңгейін жоғарылатуға және ... ... ... ... ... болуы керек. Бұл ауыл шаруашылығы өндірісінің
технологиялық процестерін ғана емес, сонымен қатар осы ... өз ... ... ... субъектілердің және олардың әртүрлі
сегменттеріне қатысты ... ... ... қызметтерін жетілдіруді
талап етеді. Сондықтан, біздің ойымызша агро өнеркәсіптік саладағы ұйым
қызметінің барлық түрлерінің табысты ... ... өнім ... және
оның өзіндік құнын төмендетуді, шаруашылық механизмі мен қызметтің барлық
буындарының басқару механизмін жетілдіруді қамтамасыз үшін ... ... ... ... ішкі ... өте ... деп санаймыз.
Кез-келген саладағы өндірісті ... ... және және ... ... да бір ... ... алу үшін шаруашылық
операцияларына жедел бақылау жүргізу өте ... ... ... ... өндірістік процестерге қажетті материалдық, еңбек және қаржылық
ресурстардың мақсатына қарай жұмсалуы кәсіпорынның ... ... ... ... бола ... ... ауыл ... өндірісі, соның ішінде қой
шаруашылығы өндірісінің технологиялық ерекшеліктері, ... ... ... қызметтері туралы ... ... ... ... ... шаруашылық қызметтері туралы
объективтік және ... ... ... ... ... ... қой шаруашылығымен айналысатын кішігірім ... мен ... қала ... ... шектеулі
серіктестіктердің материалдық-қаржылық жағдайының сыртқы аудитті өткізуге
шамасы келмеуіне ... осы ... ... ішкі ... пен ... ұйымдастыру сыртқы аудитке қарағанда қаржылық жағынан да және
тиімділігі жағынан да өте икемді болып ... ... ... ... ... ... ауыл ... экономикалық-қаржылық жағдайында
өте жоғары бағаға түсетін болса, сонымен қатар, ауыл ... ... ... мерзімге жалғасып және аяқталмаған ... болу ... ... ... ... үнемді жұмсалуын,
қаржылардың бағыты мен мақсатына сәйкес таратылуын жедел және дер ... ... ... сыртқы аудит арқылы жүзеге ... ... ... ... ... тек ... ... операциялардың дұрыстығына тексеру
жүргізеді. Сондықтан, ауыл шаруашылығымен айналысатын ... ... ... ... ... ... есепті мерзімнің соңында
өткізуге қарағанда, өндірістік-қаржылық қызметі өте ... емес ... мен ... ішкі ... мен ішкі ... ... құру
әлде қайда ұтымды болып табылады.
Ішкі бақылау ұйымның өндірістік-шаруашылық қызметінде орын ... ... ... дер ... жоюға бағытталған.
Ұйымның қызметінде пайда болған ... ... және ... ... үшін басқару шешімін қабылдауға және қабылданған ... ... ету ... ... дұрыс ұйымдастырылған бақылау ұйымның
қаржы-шаруашылық ... ... және ... ... үнемі
жетілдіруді, қабылданған шешімдердің тиімділігін арттыруды көздейді.
Экономиканың кез-келген саласы сияқты, қой шаруашылығы саласында ... ... ... ... жоғарылатуға, ішкі резервтерді
арттыру және ... ... ... ... ... ... өзіндік құндарын төмендетуге, негізгі қорлар мен материалдық, еңбек
және ... ... ... ... ... ... жоғалтуларды болдырмауға бағытталады.
Жалпыға бірдей қой саласымен ... ... ... ішкі бақылау жүйесі алдын ала, ағымдағы және кейінгі болып
үш сатыдан тұруға тиісті. ... ала ... ... ... ... орындалғанға дейін жедел жоспар жасау, келісім
шарттарға отыру және өкім құжаттарын рәсімдеу ... ... ... ... ... саладағы азық шығынын, еңбек және басқа да
ресурстардың жұмсалу ... ... және ... ... ... болдырмау және ескертуден тұрады. Ағымдағы бақылау қой
шаруашылығы ұйымдарында күнделікті жедел және алғашқы есеп ... ... ... ... ... Оның ... – өндірістік
жоспардың, тапсырманың орындалуын және шығын нормаларының сақталуын жүйелі
бақылауды жүзеге ... ... ... ... жоспарларды орындауда
жіберілген теріс ауытқуларды дер кезінде анықтауға, олардың ... және ... жою ... ... әрі ... мүмкіндік береді. Кейінгі бақылау шаруашылық қызметін талдауға
байланысты бақылаудың ең ... түрі ... ... Ол ... ... есеп ... операциялардың жасалғанынан кейін тіркелген
мәліметтердің негізінде жүзеге асырылады. Мұндай ... ... ... ... және ... ... нормаларға және
талаптарға сәйкес жұмсалуын тексеру, шаруашылық операцияларының дұрыстығын
және заңдылығын, жіберілген кемшіліктерді, бұрмалаушылықтарды анықтау ... ... ... бақылаудың үш түрі де ... ... ... ... ... ұйымға ойдағыдай басшылық жасаудың
міндетті талаптары болып табылады. Сондықтан, біз ... ... ... ішкі бақылау бөлімінің атқаратын қызметтерін төмендегі 13 -
кесте арқылы сипаттап отырмыз.
13 кесте-Шаруа қожалықтарындағы ішкі бақылау ... ... ... ... ... қожалығының |Шаруа қожалығының негізгі өндірістік ... ... ... ... міндеттерін, сонымен бірге пайданы бөлу |
| ... ... ... ... |Өз ... шеңберінде барлық жұмысты тікелей |
|орынбасары ... ... ... ... |
| ... ... |Ішкі ... ... ... ... |
| ... т.б.) ... айналысады; олардың заңға |
| ... ... ... ... қорғайды |
|Бас бухгалтер |Ұйымның қаржылық қызметін басқару және жетілдірумен, |
| ... және ... ... ұйымдастыру |
| ... ... ... ... зоотехник |Азық шығынының рационын жасайды, бекітеді, азықпен |
| ... ... оның ... ... ... |
| ... ... мал басы, оның қозғалысы, азық шығыны |
| ... ... және ... ... мегерушісі |Әрбір бөлмшеге тиісті қызметтерді ұйымдастырады, соның |
| ... ... ... орындарының, жем-шөп қорының |
| ... ... ... ... ... қырқу |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... – сату ... және ... алушылармен келісім шарт |
|бөлімі ... ... ... ... сатумен айналысады |
|Есеп бөлімі ... ... ... және ... шаруашылық |
| ... ... ... ... ... |
| ... мен қызметтердің өзіндік құнын есептеумен |
| ... ... үшін ... ... ... ... құрастыру; салықтардың дұрыс және уақытылы |
| ... мен ... ... ... ... ... ... операцияларды, ресурстар-дың пайдаланылуын |
| ... Есеп пен ішкі ... ... ... ... ... ... әдістемелік ережелерге |
| ... ... ... ... ... ... сапалылығы ішкі бақылаудың
басқа субъектілерімен тексеріліп және оларды жүзеге асыру барысында ... ... ... ... ... қой ... ... шаруа
қожалықтарында біз бақылау объектілерін мойындау және оларды жауапкершілік
орталықтары бойынша іске ... ... ... ... және ... жұмыс сапасын бағалауға және нақтылығын анықтауға ... ... ... ... ... ішкі ... жүзеге асыру кезінде ішкі аудитпен
салыстырғанда бақылау объектісі болып өндірістік ресурстар мен өндірістік,
технологиялық процестердің өзі ... ... ... пайдалану
тиімділігі мен сақталуын қамтамасыз ететін жауапты ... ... мал ... ... ... ... цех шебері; қойдан
алынған өнімді дәрігерлік ... ... ... ... ... аға ... қызметтері табылады. Сондықтан
әрбір бақылау учаскілеріндегі жауапты тұлғалар ... ... және ... қызмет нәтижесіне кері әсер ететін
ауытқулар мен жіберілген қателіктеге жауап беруі тиіс.
Қазіргі ауыл ... ... ... ... кішігірм шаруа
қожалықтарының қаржылық жағдайының төмен болуы ауыл ... ... ... ... жұмысқа тартуға жағдайлары келе бермейді. Соған
байланысты біз зерттеу жүргізген «Дулат-Нұр» және ... ... ... ... ... ... ... шығындарын
жоспарлау, талдау және ... ... көп ... ... Соған байланысты қой шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтарда
ішкі бақылауды ұйымдастыру өзекті міндеттердің бірі ... ... ... ішкі ... ... ... мен жауапкершіліктерін қайта
қарастыратын лауазымдық нұсқауларды дайындап, ... ... ... деп
санаймыз.
Ауыл шаруашылығы ұйымның және оның ... ... ... ... ... ... ... өкімдері
және нұсқаулары мен кейбір жағдайларда үйлеспей жататын кездері де болуы
мүмкін. Сондықтан, ішкі ... ... ... ... ... ... мен орындылығы тұрғысынан алып қарағанда мұқият тексеруге жатады.
Бақылаудың объектісі – тексеруге ... ... ... ... тұлғалар, қызметтер және материалдық-жауапты тұлғалар.
Ауыл шаруашылығы ұйымдарында ішкі ... ... ... ... бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін және іске ... ... ... ... ретінде ішкі аудит қызметін ұйымдастыруға
болады. Бұл бөлімнің ... ... ... ішкі ... қызметінің
басшысы мен ұйым басшысы бекіткен арнаулы бағдарлама бойынша жүргізіледі.
Ішкі аудит қызметін құрудың мақсаты - өндіріске ... ... ... ... ... ... ... бақылаудың сенімді жүйесі кездейсоқ пайда болмайды. Оның пайда
болуына бірқатар ... әсер ... оның ... ... ... яғни ... ... тиімді жоспарлау мен
бақылау қабілеті;
- қызметкерлердің біліктілігі және оның лауазымдық нұсқауларды дұрыс
орындау қабілеті;
- ... бөлу және ... үшін ... ... ... болуы.
Жоғарыда аталған факторлардың барлығы өзара байланысты, сондықтан, ішкі
бақылаудың ... ... ... білдірген әкімшілік білікті
қызметкерлер ... ... ... мен ... ... және алға ... мақсаттарға қол жеткізу үшін қажетті
ресурстармен қамтамасыз етеді. Ұйымды басқару мен ... ... ... ұтымды пайдалануға ұмтылған әкімшілік жауапкершіліктің негізгі бөлігін
ішкі аудитке жүктейді. Ішкі бақылау ... ... ... ... ... ... ... басқару сапасын анықтайды.
Нарықтық қатынастар жағдайында ұйымның өндірістік-шаруашылық және
қаржылық қызметін ... ... ... ... ... ... күрт өзгеріп, олардың ... ... ... ... іс жүзінде тоқтатылды. Әртүрлі
меншіктің және ... ... ... нысандардың
пайда болуы, бір жағынан, экономикалық субъектілер арасында бәсекелестік
нығайып, оның нәтижесі өнім ... мен оның ... ... тигізсе, екінші жағынан осы ұйымдардың кәсіпкерлік тәуекелділігін
жоғарылата түсірді.
Нарықтық экономика жағдайында ауыл ... ... ... ... еңбек және қаржылық игіліктердің жұмсалуына толық
бақылау жасалынбай мүмкін ... ... ... ауыл ... ішкі ... ... ... тиімді басқару мен ұйымдастыру
талаптарына сәйкес толыққанды тиімді қызмет ете ... ... ... ... бір ... ішкі ... жүйесін
ұйымдастыруды және қолдауды оның басшылығы саналы түрде ... ал ... ішкі ... ... ... еркі мен ... ... қалыптасады.
Жалпы ішкі бақылау жүйесін отандық ғалым Ф.С. ... ... « ... ішкі ... - бұл ... операцияларды жүргізу
кезінде барлық қызметкерлер өз ... ... ... ... ұйым ... іске ... ... жүйесі. Сондықтан
ішкі бақылау осы операциялардың заңдылығын және кәсіпорын үшін олардың
экономикалық пайдалылығын ... [72]. Бұл ... тек қана ... іске ... ... ғана емес, біздіңше ұйымның ішкі
бақылау ... ... ... ... шаруашылық қызметтерді
орындауға байланысты пайда болған ауытқуларды, кемшіліктерді дер ... ... және ... ... пайда болуына жол бермеу үшін
басқару ... ... және ... ... ... ... ... Сондықтан, ұйым қызметіндегі бақылау тиімділігің қаншалықты екенін
анықтау мүмкін болмағанымен, ... ... ... ... артуын анықтауға толық мүмкіндіктер қалыптасады.Ұйымның
ішкі бақылау жүйесі осы ұйымның шаруашылық ... ... ... ... ... әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы болып
табылады. ... қой ... ... ... ... ұйымдардардағы ішкі шаруашылық бақылау өндіріс тиімділігін
жоғарылатуға, ішкі резервтерді ... ... ... еңбек
өнімділігін жоғарылатуға, саладағы өнімдердің өзіндік ... ... ... және ... ресурстарын тиімді пайдалануды жақсартуға,
өндірімсіз шығындар мен өндірістегі ақауларды болдырмауға, меншіктің
сақталуын қаматамасыз ... ... ... ... процесіндегі қарама -
қайшылықтардың алдын алуға бағытталуы тиіс. Соған байланысты, біз зерттеу
жұмыстары жүргізілген қой ... ... ... ... бақылаудың басты міндеті нақты өндірістік шығындардың нормативтен
ауытқу себептерін шығару және ... ... болу ... ... ... ... қалыптасуын, сонымен қатар өндіріс
шығындарына, ... өнім ... әсер ... факторларды анықтау, басқару
шешімдерін қабылдау үшін мамандарды ... ... ... ... шаруашылықтары саласында шығындарға бақылауды тиімді ұйымдастыру
әдісі-нормативтік есеп ... ... ... ... ... ... құрамдас бөліктері болып келесілер саналады:
- натуралдық және ақшалай өлшеммен негізгі шығын ... ... ... ... нормаларының негізінде алдын-ала нормативтік
калькуляциялардың жасалуы және олардың есепте қолданылуы;
- ... ... ... ... ... ... өзгеріс есебінің жүргізілуі және бұл өзгерістердің қой
шаруашылығынан алынатын өнімдерінің өзіндік құндарына әсерінің ... ... ... нормадан ауытқу есебі олардың пайда болу орындары,
негізгі және ... өнім ... ... ... пайда болу себептері мен
жауапкершілік орталықтары бойынша жүргізілуі;
- өндірістегі нақты шығындардың ... ... ... ... және ... ... бойынша жүргізілуі.
Қой шаруашылығымен айналысатын ауыл шаруашылығы субъектілерінде өндіріс
шығындарына ішкі бақылауды осы аталған тәртіптер ... ... ... ... ... бақылауды толықтай қамтамасыз етуге болады,
себебі ағымдағы есепте нақты ... ... ... ... анықталып, өндірістік шығындарды үнемді жұмсау және өнімнің
өзіндік құндарын ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер пайда болады.
Нарықтық қатынастардың даму жағдайында ауыл шаруашылығы ұйымдарының
экономикалық тиімді қызмет істеуіне жедел ... және ішкі ... ... ... де ... орны ... Себебі, аудит арқылы ұйымдардағы
бухгалтерлік есептің жүргізілу тәртіптерін сараптай отырып, ішкі бақылау
жүйесінің ... ... ... етуге болады. Сонымен қатар, аудит
басқарушыларды толық ... ... ете ... ... ... ... мен ... жою жөніндегі ұсыныстарды
әзірлейді, ұйымның қаржылық жағдайын тұрақтандыруға, қызмет ... ... ... ... ... қызметі «Қазақстан Республикасының
аудит қызметі туралы» Заңына сәйкес жүзеге асырылады және реттеледі (73(.
С.Д. Тәжібаев өзінің ғылыми еңбегінде «Нарықтық ... ... ... ... ... ... ... рөлі арта түсуде», - деп
атап көрсетеді. Ол ... даму ... ... ... пен ... ... Республикасының экономикалық ... болу ... ... отырып, аудит тәуелсіз қаржылық
бақылау жүйесін дамытуды және барлық меншік нысанындағы ... ... ... ... ету ... деп ... (74(.
Біз де бұл ғалымның тұжырымдамаларына қосыла отырып, аудит арқылы ұйымның
қаржылық-шаруашылық қызметтерінің нәтижесін тексеріп қана ... ... оның ... және ... қызметтерінің сапалылығын бақылай
отырып, оларды жетілдіру бойынша ұсыныстар беру бойынша қызмет көрсету ... ... ... шығындарына ішкі аудитті дер кезінде ... ұйым ... оның ... ... ... ... ... және тапсырмалардың орындалуын
қамтамасыз етуге болады.
Қазақстаңдағы экономикалық ... ... ... маңызды
элементтерінің біріне айналып отыр. Қандай да бір ілім болмасын, ... ... ... Егер ... ... пәні
өндірістік қатынасқа, экономикалық заңдарға байланысты болса, ... ... ... ... ... ... жүргізуші субъектілердің
өндірістік қатынастарын дамыту процестеріне негізделген. Бірақта, олар сол
процестердің белгілі бір бөлімін ғана қарастырады.
Аудиттің негізгі ... С.Ж. ... «... шарт ... ... ... ... эксперттік негізде және бухгалтерлік есепті талдау,
сондай-ақ шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... отырып, оған толық түрде обьективті баға беру деп
санайды (75(.
К.Ш. Дюсембаев ... ... «… ... бұл – ... шарт ... асырылатын, оның ішінде ішкі бақылау мен қаржылық есеп берулердің
жағдайына, ресурстардың пайдалану ... ... ... ... ... мақсатында кеңес беретін бизнес сараптамасының бір
түрі» деп көрсетеді (76(. ... ... ... шаруашылық жүргізуші
субъектілердің қаржылық қызметіне баға бере ... ... ... оңтайлы басқарушылық шешімдерді іріктеу мен кемшіліктерді жою
бойынша ұсыныстарды дайындап, ұйымның қаржылық ... ... ... ... және ... айғақтауға ықпал етеді.
Осыдан шығатын негізгі қорытынды мынандай, яғни аудиттің басты міндеті
ретінде субъектілердің ... ... ... ... ... есеп заңдылықтары мен стандарттарына сәйкес
жасалуын ... және ... ... ... ... ... беру
болып саналады.Тексеру және бақылау түсініктеріне қарағанда, аудит ... кең, ... бұл ұғым ... ... шындыққа жанасымдылығын
тексеруді ғана білдірмей, ғылыми негізде шығындарды ұтымды жұмсау мен
табысты жоғарылату үшін ... ... ... ... ... ісін де ... ... қызмет бұған қоса есепті ... ішкі ... ... әртүрлі тәуекелділікті
бәсеңдетуді, менеджментті, маркетингті ... ... ... және ... ... ... ... қатар, әртүрлі
кеңес беру мен кәсіби қызмет көрсетулерді қамтамасыз ете алады. Кез-келген
бизнесті ойдағыдай сәтті ... үшін ... ... ... ... ... емес. Сондықтан, бизнесті жақсы ... ... үшін ... ... орай ... ... ... шындыққа жанасымды ақпарат өте қажет. ... ... ... мен ... ... ... бизнестің жағдайы мен
болашақта дамуын зерделеу аудит пен ... ... ... ... пайдаланудың негізінде ғана мүмкін болады. Сонымен ... ... пен ... ... ... ... бизнесті басқаруда оңтайлы
шешімдерді қабылдауды негіздеу және қамтамасыз ету бойынша алға қойылған
мақсаттарға жылдам қол ... ... ... ... жүргізген қой шаруашылығы шаруа қожалығында ішкі ... ... ... ауыл ... ... қаржылық
жағдайында ішкі аудит бөлімін құру мүмкін болмай отыр. Оның ... бар, ... ауыл ... кішігірім серіктестіктердің
ішкі аудит бөлімін құруға және оны ұстауға ... ... ... болса, екіншіден ауылдық жерлерге аудит қызметін жүргізе алатын
жетік, білікті ... ... ... ... ... үшіншіден, ауыл
шаруашылығын жүргізуші мүлік иелері әлі де болса да ... ... тек ... ... жылдық есеп берудің негізінде ... оны ... ... ... ... өндірістің тиімді
жақтарын алға шығаруда, қала ... ... ... ... пайдалану тиімділігін ... ... үшін ... ... ... ... ... тіпті түсіне алмай отыр
десек те артық айтқандық емес. Сонымен қатар, ... ауыл ... ... ... ... ... ... арнайы тапсырыс берушілерге
өткізу сияқты мәселелер осы уақытта дейін шешімін таппай келеді. Осындай
қиын ... ... ... ... ... ... ... есеп пен ішкі аудитті жетілдіруге аса көңіл бөліне
бермейді. Сондықтан, бұны ауыл ... ... ... ... деп ... ... Себебі ішкі аудит – экономикалық
субъектілердің ... ... ... ішкі ... ... бухгалтерлік
есептің жүргізілу тәртібін ... және ... есеп ... ... сәйкестігін растайтын, ұйымның ішкі бақылау ... ... ... ... қаржылық ресурстардың үнемді
және нормаға сай ... ... ... ... ... ... ... тиімділігіне баға беретін ішкі бақылау жүйесі.
“Ішкі аудит басқару шешімдерін қабылдауда қолданылатын ... ... ... үшін ... - деп ... профессор
К.Т. Тайғашинова (77, 46 б(. Сондықтан, ішкі ... ... ... ... ... болып саналады. Демек, ақпараттардың дұрыстығы
әрдайым ішкі ... ... ... ... ... «… ішкі ... басқару есебінің ажырамас және ... бірі бола ... ұйым және оның ... ... ... ... ... менеджерлер есебінің дұрыстығын
дәлелдейді» - деп көрсетеді (78, 37 б(.
Ішкі аудиттің ... ... – оның ... ... ... ... төмен, яғни ішкі аудит көрсететін қызметтер 30-50%-ға
арзан болады; ішкі ... ... ... ... ... ... ... аудиторлар ұйымның ішкі ... ... ... ... жете меңгереді; тексеруге құрылымдық ... ... ... ... мүмкіндігі бар; заңдылықтардың тұрақты
сақталуына кепіл бере ... (75, 9 б(. ... ... ... ... ... ... дұрыстығы мен заңдылығын
тексерсе, ал ішкі ... ... ... ... кезеңіндегі шаруашылық
операцияларын алдын-ала, ... және ... ... ... ... ... ... аудиторлардың тәуелсіздігі сыртқы аудиторларға
қарағанда өзгеше. Ішкі аудиторлардың ... ... ... яғни ... ... ... ... анықталады. Ал, сыртқы аудиторлар үшін ... ... оның ... ... ... да бір міндеттемелердің немесе
қаржылық мүдделердің болмайтындығымен ерекшеленеді» (76, 118 б(. ... ... ... ... ... ішінде қызмет істейтін ішкі
аудиторлар, әлі де болса да, басшылық тарапынан ... ... ... ... себебі ішкі аудитті қаржыландыру көзі болып ұйымның өзі
саналады. Ал, ... ... ... ол ... ... ... де ... және ол ұйымның қандай да
бір материалдық-қаржылық мүддесімен сыбайласты емес.
Ішкі аудитор ұйымның ішінде ... ... ... де, ... ... да, ... жағынан да тәуелсіз болуға тиісті. Дегенмен, ішкі
аудитор ұйымның ішінде бақылауды ... ... ... ... ... көп ... ... бермейді. Бұған қарамастан ішкі
аудит ... ... есеп ... немесе басқа да қызметтерінен
дараланып, тек қана ... ... ... ... ... болуы керек.
Сонымен, ішкі аудиттің алдына қойған мақсаттарына қол жеткізу үшін ұйымның,
сондай-ақ оның ... ... ... қызметтеріне бақылау
жүргізу арқылы өндірістің тиімділігін анықтап, ... даму ... ... ... ... ... ... негізгі қызметтерін
дер кезінде орындап отыруы қажет. Демек, мал шаруашылығы ұйымдарында ... ... ... пайда болу жерлері мен жауапкершілік
орталықтары бойынша шығындардың нақты ... ... ... ... ... ... ... әсер етуші факторларды шығара
отырып, ауытқулардың себептерін табу, алынған өнімнің сапасын тексеру болып
саналады. Жоғарыда көрсетілген ішкі ... ... ... ... ... ... деген пікірден аулақпыз. Осы аталған
міндеттермен қатар, ішкі ... ... ... ... тиімді
пайдалануына жүйелі түрде бақылау жүргізе отырып, ... ... ... бақылау жүргізе алады.
Экономикалық қатынастардың ... даму ... ... нарықта тұрақты орын алуы және бәсекелестікке ... ... ... есеп ... мен ... жүйелерінің дұрыс жолға
қойылғанын білдіреді. Кәсіпорын қызметтерінің қандай өрісінде болмасын ... ... ... ... өрісін кеңітпей, шаруашылық үрдісінде
кездесетін кемшіліктер мен қарама-қайшылықтарды жою мүмкін емес (79(.
Сондықтан ... күні мал ... ... ... ... мәселенің бірі – бұл қолда бар өндіріс ресурстарының тиімді, әрі
үнемді пайдалануына үздіксіз бақылауды қамтамасыз ету ... ... ... ... шешу ... ішкі аудиттің маңызы мен қажеттілігі
айқындала түседі.
Ресей ғалымдары А.Д. Шеремет және В.П. Суйц ... ... ... ... ... ... экономикалық талдау, қаржылық жоспарлау,
маркетингтік зерттеу, ... ... ... ... ... және басқа
да міндетті төлемдер бойынша есеп айырысуды жетілдіру, ... ... үшін ... ... бағалау, сонымен бірге ұйымның
мүліктерін тиімді пайдалану мен сақталуына бақылауды ұйымдастыру бойынша
қызметтер атқарады», - деп ... ... ... ... ... ... ұйымның басқару жүйесінің бір бөлігі
бола отырып, оның басшысының тапсырмасымен және тікелей бақылауымен қызмет
істейтінін ескерте отырып, ішкі ... ... ... иесінің
активтерінің сақталуына бақылау және мүліктік мүдделерін қорғау ғана емес,
сонымен қатар менеджмент сапасы мен ... ... ... болатынын»
анықтап отыр (75, 9 б(. Бұл автордың пікірін толықтыра отырып, ішкі ... ... ... ... ... және еңбек
ресурстарының экономикалық ... ... ... ... дұрыс таратылуын, нәтижесінде әрбір шығынның өзіндік құн мен
өндірістің ... ... ... ... ... ... Демек, ішкі аудит қызметі шаруашылық субъектісінің барлық
қызметін қамтып өтеді, яғни ... ... мен ... ... заңнамалармен қатар, ұйымның экономикалық-нормативтік базасын
және өндірістің технологиясын қамтитын ішкі құжаттарды терең білуі қажет.
Сыртқы ... ... ... ... ... тәуелсіз аудиторлар
шаруашылық субъектісінің жалпы экономикалық, саяси, әлеуметтік, ... даму ... ... ... ... қызметінің
нәтижесіне әсерін анықтап, ұйымның қызметіне қатысты заңдар ... ... ... жасап, оны басшылыққа ... ... ал ішкі ... қызметі шаруашылық субъектісін ағымдағы басқару,
қызметті жүзеге асыру бағытында жедел кеңес ... ... Ішкі ... нормативтік көрсеткіштер мен заңнамалардың талаптарынан ауытқулар
анықталып, олардың ... ... ... ... ... әрбір
өндірістік бөлімшелердегі және жалпы ұйым шеңберіндегі ... ... ... болашақта болдырмаудың жолдары
көрсетіледі.Егер шаруашылық ... ... ... ... онда ішкі ... да атқаратын қызметтерінің аясы,
олар білуге тиісті заңдар мен заңнамалардың деңгейі де ... ... ... ... ... ... ... қызмет
бағытындағы заңдар мен заңнамалардың, сондай-ақ ережелердің жиі өзгерістер
мен толықтыруларға түсуіне ... ішкі ... ... күн санап жоғарылап отыр. Яғни, ішкі ... ... ... кем ... ... ... ... тексерілетін құрылымдық бөлімшелер немесе
өндірістік-шаруашылық қызметтің участігі көрсетілген және ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Ішкі
аудиттің жоспарын жасау алдында алдыменен ... ... ... ... өткізіп, олармен біріге отырып ... ... ... ... оларға жұмсалатын уақыт шығынын
анықтап алған жөн. Егер жылдық жоспармен ... ... ... онда ... ... ... ... жылдың жоспарына
енгізіледі. Айта кеткен жөн, ұйымда кейбір кездерде ішкі ... ... ... жұмыстары кездесіп қалады, мұндай жағдайда бұл жұмыстарды
тәуелсіз аудиторлар жүзеге асырады. Жалпы ұйымның ішкі ... ... ... ... ... бір-біріне деген сенімділікпен
жұмыс орындау қажет. Бір ... ішкі ... пен ... ... ... және тексеру объектілері бірдей болғанымен, олардың арасында
айтарлықтай өзгерістер де кездеседі.
Бұл айырмашылықтарды төмендегі ... ... ... ... ... - Ішкі және ... ... арасындағы айырмашылықтар
|Факторлар |Ішкі аудит ... ... ... ... ұйым және оның құрылымдық |Тәуелсіз жақтардың (ұйым |
|анықтау ... ... |мен ... ... |
| ... қызметтерінің |келісімдері бойынша |
| ... ... ... ... |
| | ... ... |
|Объектілері ... ... ... ... ... мен есеп беру|
| |міндеттерін шешу, ұйымның ... |
| ... ... ... | |
| ... тексеру | ... ... ... анықталады |Аудит заңымен анықталады: |
| | ... ... |
| | ... ... және |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... өзі таңдап алады |Жалпы қабылданған аудит |
|құралдары | ... ... ... түрі ... ... ... қызмет |
| ... | ... ... нақты тапсырмаларын |Жалпы қабылданған ... ... ... тексерудің |
| | ... мен ... |
| | ... ... ... | ... ... ... ... ... ... және ... қатынаста, |
| ... ... ... ... |Ұйым басшысына бағынатын, штатта|Аудит қызметін ... |
| ... ... |лицензия алған, ... ... | ... сарапшылар |
|Біліктілігі |Ұйым ... ... ... ... ... ақы |Ұйымның штаттық кестесімен ... ... |
| ... ... төленеді |
|Жауапкершілігі |Ұйым алдында міндеттерді орындау|Бекітілген заңнамалық және |
| ... ... ... |
| | ... клиент және |
| | ... ... ... |
| | ... ... беру ... алдында ... ... ... | ... ... |
| | ... шығарылуы мүмкін |
|Әдістері ... ... ... ... ... әдістері бірдей |
| ... ... ... ... ... ... және|
| ... ... ... ... ... ... ... өлшеу жүйесі және өнімнің өзіндік құнын экономикалық
негізде қалыптастыру шаруашылықтың экономикалық тұрақтылығын дамытуда,
шығындарды ... ... ... және ... кәсіпорын
рентабельділігін арттыруда маңызды мәселенің бірі болып саналады. Кез-
келген ... ... ... қызметі және оның болашақта қызмет
етуі өндіріс шығындарының мақсаттылығына тікелей байланысты болады. Ол ... ... ... ... күнделікті бақылау жүргізіп,
талдау жасап отыру қажет. Сондықтан, қой шаруашылығы кәсіпорындарында есеп
жұмысын ұйымдастыру барысында өндіріс ... ... мен ... ... аса ... бөлу қажет.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында ішкі аудитті ұйымдастырудың
сапалылығын арттыру үшін оны ... мен ... ... ... ... ... тексеруді жоспарлау барысында ... ... аса ... ... ... ... аудиторлық тексерудің
толықтылығы мен нақтылығы қарастырылып отырған аудит ... ... ... ... ... ... ... өндіріс шығындарын аудиттеудің бағдарламасын зерттеуге
жатқызылатын сұрақтардың ... ... ғана ... ... ... алынатын аудит нәтижелері бір-бірімен байланысқаны
дұрыс, әрі толық ақпараттарды беруге ... ... қой ... ... ... тиімді және нормаға сай жұмсалуын
қамтамасыз ету үшін, алдыменен бухгалтерлік ... ... ... ... ... түгендеу жүргізіп отыру қажет. Түгендеу жұмысы
жоспарлы немесе жоспардан тыс өткізілуі мүмкін. Түгендеу ... ... - ... ... ... және ... берілетін басқа да азық
қоспалары мен биопрепараттардың нормаға сай жұмсалуын тексеру, олар бойынша
алғашқы құжаттардың, қойма есебінің дұрыс ... және ашық ... мал ... ... ... ... болып саналады.
Қой шаруашылығы саласында өндіріс шығындарының құрамында мал азығы,
яғни жем-шөп шығыны ... ... ... ... қойды азықтандыруға
(жайылым мерзімі аяқталған соң) жем-шөп қойдың жасына және ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Сондықтан,
жем-шөптің рационын қой шаруашылығы бөлімшесіндегі бас зоотехник дайындайды
және оның ... ... да ... ... ... ... ... шаруашылықтарда ішкі аудит бөлімі есепті
мерзім сайын жоспарлы және нақты есеп мәліметтерінің ... ... ... орындалғанын тексеріп отыруға тиісті. Осылардың
нәтижесінде жалпы шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... негіз қалыптасады. Алдын-ала,
ағымдағы және кейінгі бақылау жүргізу үшін ... ... мен ... Атап айтатын болсақ: ... ... ... ... сауалнама (сұрақ - жауап). Бұл нақты бақылау
тәсілдерімен қатар құжаттық бақылау, яғни ... ... ... қарсы тексеру, құжаттық сұрау, экономикалық талдау қолданылады.
Сонымен, ұйымның шаруашылық ... ... ... ... ... ... ішкі ... мен аудит қызметін қолданудың маңызы
өте жоғары. Оның ерекшелігі сонда, ол ... ... ... ... резервтерін анықтауға, мүліктердің жетіспеушілік, жоғалу немесе
ұрлану ... ... ... басқаруда орын алған
кемшіліктерді ашуға және ... жою ... ... қолдануға кеңес
береді.
Біз зерттеу объектісі ретінде алып ... ... және ... қожалықтары бойынша шығындар есебі мен ішкі бақылау жүйесін ... ... ... бұл ... ішкі ... ... жеткілікті
түрде ұйымдастырылмаған және болашақта жетілдіруді қажет ететін күрделі
мәселе екенін толық айта ... ... біз ... ... ішкі ... ... ішкі бақылау мен шығындар есебін тексерудің тестісі
және өндіріс шығындары мен алынған өнімді аудиттеудің ... ... ішкі ... ... ... және аудиторлық қорытынды
есептің нақтылығы мен дұрыстығын айқындауда маңызы өте зор деп ... Қой ... ... ... мен өнім ... ішкі
бақылау және аудиттеу
Қой шаруашылығында өндіріс процесі ұйымның қызметінде басты орынды
алады және ... ... ... төл алу, ... ... ... ... байланысқан күрделі технологиялық оперцияларды білдіреді.
Өндіріс өзара байланысқан үш ... ... яғни ... ... ... және ... бұйымдары арқылы жүзеге асырылады. Осы үш
фактордың ... ... ... өнім ... ... ... үшін
белгілі-бір деңгейде шығын мөлшері жұмсалып отырылады. Демек, өндіріс
процесінің үздіксіз ... және оның ... ... және ... ... ... жұмсалуына тікелей байланысты болады.
Қой шаруашылығы ұйымында ... ішкі ... және ... құрамына бөлімше меңгерушілері, басқарушылары, зоотехник,
бөлімшедегі ... ... ... ішкі ... және ... бөлімінің негізгі қызметтері мыналардан
тұруға тиісті:
1) Мал азығы сақталатын қой ... ... ... және ... ... ... ... Мал азығының техникалық талаптар мен ... ... ... анықтау;
3) Мал азығының жоспарға немесе қой шаруашылығы өнімдерін өндіру
тапсырмасына сәйкес жабдықталуын анықтау;
4) Қойлардың ... ... ... ... ... жүйелі түрде
тексеру;
5) Сақтау орындарынан жем-шөп тиісті ... ... ... қажетті
алғашқы құжаттардың негізінде жіберілуін тексеру;
6) Қой фермаларындағы жұмысшылардың жұмысқа шығуын және ... ... ... ... толтырылуын қадағалау;
7) Әрбір қойдан алынған төл, жүн және ... ... ... ... ... ... жағынан дер кезінде дұрыс тіркеліп отыруын
жедел бақылау;
8) Әрбір қой бөлімшелеріндегі ... ... және ... ... ... ... алғашқы құжаттар мен өндірістік есептердің
орталық есеп бөліміне ... ... ... ... ... ішкі ... жүргізудің негізгі ерекшеліктерінің
бірі – бұл ... ... ... дер ... ... ... саналады.
Бұл жағдайда өндіріс шығындарын әрбір құрылымдық бөлімшедегі тиісті жауапты
тұлға қадағалап, шығындардың ... ... ... ... олардың үнемсіз
жұмсалуына әсер етуші ... да бір ... дер ... ... ... барысында болдырмаудың, яғни алдын ... ... ... ... жете ... ... қой ... өнімдерінің өндірісінде өнімнің өзіндік құнын
төмендетіп және өндіріс рентабельділігін жоғарылату үшін ... ... ... ... мен ... ... ... өзіндік құнды
калькуляциялаудың ұтымды әдісін қолдану қажет деп санаймыз.
К.Ш. Дюсембаевтың пікірі бойынша “Аудитор өндіріс шығындары есебі мен
өзіндік ... ... ... жыл ... ... ... өзгермегенін және оны ұйымның салалық, ұйымдық ерекшеліктеріне
сәйкестігін анықтап алуы ... (76, 276 б(. ... ... ... мен ... ... калькуляциялауға байланысты таңдап алынған әдіс
ұйымның есеп ... ... ... жыл ... ... ... шаруашылығы кәсіпорындарында өндіріс шығындары мен алынған өнімге
ішкі аудит жүргізу үшін ... ... ... ... ... оның ... ... бөлімшелерінің қызмет барысын,
ұйымның есеп саясатын білетін және ішкі ... ... ... ... меңгерушілері, бас мамандар ... ... ... ... бухгалтері болуға тиісті.
Шаруашылық субъектілерінде өзіндік құнды басқару ... ... ... Ол өзінің табиғаты жағынан жалпы кәсіпорынды басқаруды білдіреді,
себебі ол өндіріс процесінде болып жатқан барлық ... ... ... Сонымен қатар, шығындар есебі - шаруашылық субъектісіндегі
жабдықтау, өндіру, сату ... ... ... ақшалай
көрсеткіштермен тіркеп, топтап және талдау ... ... ... мәліметтерді жинақтап және талдау арқылы ұйымды басқаруға және ... ... ... ... ақпараттарды толық алуға мүмкіндіктер
пайда болады.
Кәсіпорын қызметінің тиімділігі өзіндік құнның қалыптасуына қарай
бірнеше себептерге ... ... ... шығындары өнімнің дұрыс және
бәсекеге ... ... ... ... ... элемент ретінде
қатысады; өнімнің өзіндік құны туралы мәліметтер өндірісті және ... және ... ... ... ... ... құны ... есепті мерзімнің соңында калькуляциялық шоттардағы қалдықтарды
есептеу үшін қажет болады (81(. ... ... ... ... ... құны және таза табыс есебінен жабылады. Сондықтан, өнімнің
өзіндік құнына ... ... ... ... мәселені шешу шығындарды
жоғарыда айтылған орнын толтыру көздеріне ажыратып бөліп қарастыруға әкеліп
отыр. Яғни, өнімнің өзіндік құны арқылы өндіріс факторын ... ... ... мен ... ... күші мен табиғи ресурстар) кәсіпорынның
шығындары жабылуға тиісті. ... ... яғни ... есеп ... ... ... шығындары мен өнімнің өзіндік құндары сәйкес келе
бермейді.
Қой шаруашылығы кәсіпорындарында өндіріс шығындарына ішкі ... ... ... оны жүргізудің әдісін анықтап алған дұрыс. Соған байланысты
біз зерттеу жүрігізіп отырған қой шаруашылығы ұйымында ... ... ... ... ... төмендегі 15 – кесте арқылы ұсынып
отырмыз.
15 кесте - Өндіріс шығындарына ішкі аудит жүргізудің әдістемесі
|Ішкі аудиттің ... мен ... ... ... ... ... ... негіздемесін және жалпы |
|шаруашылық және үстеме шығыстарды бөлудің әдістерін бағалау; ... ... ... ... ... ... ... жиынтық есебі |
|бойынша өзіндік құн көрсеткіштерін арифметикалық тексеру, қойдан алынған |
|өнім (жүн, ет және басқа да ... ... ... дер ... ... ... ... ... ... ішкі ... ... ... ... заңдылық-нормативтік, ұйымдық, басқарушылық механизмдері ... ... ... ... ... ... және 8110, 8310, 8410, 1340, 5500, 5600 шоттар ... ... ... мен есеп регистрлері ... ... ... ... ... удите қатысты ұстанымдар мен талаптардың орындалуы; аудит постулаттарын|
|пайдалану; ұйым қызметін зерттеу; өнім өндірісіндегі шығындар ... мен ... ... бағалау ... ішкі ... ... нысаны мен әдістері: ... ... ... ... ... ... аудит (қадағалау |
|және тексеру); құжаттық аудиттеу (құжаттарды тексеру, ... ... ... ... өндірісті түгендеу); қорытынды аудит (өндірістік ... ... ... және қарама қарсы тексеру ...... ... өзі құрастырған ... ... ... ... бұл әдіс ... ... ... алғашқы сатысында шығын құжаттарының заңға сәйкес
рәсімделуін, құжаттарды рәсімдеуге және оларды бекітуге ... ... ... ... ... мөлшерге сәйкестігін, олардың
шығын объектілеріне ... ... ... алу ... Содан соң
талдамалық және жиынтық есеп мәліметтерінің бір-біріне сәйкестігін және
олардың қаржылық есеп беру ... ... ... ... ... бір-біріне сәйкес келмеуі есеп
мәліметтерінің дұрыс еместігіне белгі бере алады. Сонымен ... біз ... ішкі ... ... ... ... ... қысқартуға,
аудиттің бағыты бойынша негізгі және тиімді тәсілдер мен амалдарды таңдап
алуға, ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге, аудитті сапалы жүргізуге мүмкіндік береді.
Жалпы өндіріс шығындарына жүргізілетін аудиттің тиімділігін және оның
маңыздылығын арттыру ... ... ... ішкі ... және ... ... бағалау үшін аудит тестілерін пайдаланған дұрыс. Сондықтан,
біз жүргізген ... ... қой ... ... ... ... тестісін ұсынып отырмыз (П қосымшасы).
Тестілеудің нәтижесінде ұйымның ішкі ... ... мен ... жағдайы анықталынады. Жүргізілген аудиторлық зерттеулердің
нәтижесінде, біз қарастырылып отырған қой ... ... ... ... мен шығындар есебін төмендегідей тәртіппен бағалауды жөн
көріп отырмыз. Яғни, ішкі шаруашылық бақылау жүйесін бағалау ... – Б1 ... ... Б2 – орташа деңгейден төмен, Б3 - орташа деңгей, Б4 –
орташа ... ... Б5 – ... ... Өндіріс шығындары есебін
бағалау тәртібі – Е1 ... ... Е2 – ... ... ... Е3 ... ... Е4 – орташа деңгейден жоғары, Е5 – жоғары деңгей.
Зерттеу жүргізілген «Еділ» ... ... есеп ... ... және ... есеп ... ... мамандану дәрежесіне
байланысты, сонымен қатар шығындарды қалыптасуы және олардың алғашқы
тіркелу тәртіптерін ... ... ... ... ... ... баға деңгейін тағайындап отырмыз: Б1=0,1; Б2=0,3; Б3=0,4; ... Е1=0,3; Е2=0,4; Е3=0,5; Е4=0,7; ... ... ... қожалығында ішкі шаруашылық бақылау жүйесінің
жағдайы тиімділіктің орташа және орташадан төменгі деңгейі аралығында ... ... яғни оның ... 1,5 ... 21 %-ға ... ... зерттеу жүргізген ұйымда бақылау
құралдарының тәуекелдігі 79 %-ды құрап отыр.
Сонымен ... бұл ... ... ... ... де төменгі
деңгейде қалып отыр, яғни оның шамасы 3,8 ... 42 %-ға ...... ... ... қожалығында шығындар есебінің тиімділігін орташа деңгейден төменгі
бағамен бағалауға болады және ішкі шаруашылық бақылаудың ... 58 ... ... ... ... ... ... мен алынған өнімді
ішкі аудиттеу үшін аудитор өз жұмысын алдын ала уақыт өлшеміне ... яғни ... ... объектісіне белгілі бір уақыт көлемі берілсе
аудиттің сапасы және одан ... ... ... ... ... да жоғары болады. Соған орай, біз қой ... ... мен ... өнімді ішкі аудиттеу үшін аудит бағдарламасын
дайындап, зерттеу ... қой ... ... ішкі ... ... ... ... отырмыз (С қосымшасы).
Қазіргі уақытта әрбір ұйым өздерінің есеп саясатын жасап, бекіткеннен
кейін онда ... ... ... ... ... байланысты
аудитор таңдап алынған шығындар есебі әдісінің тәжірибеде ... оның ... есеп ... мен ... ... ... қатар, өндіріс шығындарының, соның ішінде ... ... азық ... ... ақы ... мен ... ... өндірілген негізгі өнім (жүн, тірі салмақ өсімі,
сүт), жанама өнім (қи, жүн ... және ... ... ... ... сондай-ақ есепті мерзім соңында алынған өнім мен
аяқталмаған ... ... ... ... ... ... ... ішкі аудиттеу барысында негізгі өндіріске
қызмет көрсеткен қосалқы шаруашылықтар пен көмекші өндіріс қызметтерінің
құндарын және ... ... жою ... ... ... ... дұрыстығына аса көңіл бөлінуі қажет. ... ... ... ... негізгі екі бағыт бойынша жіктеледі: өндіріске не және
қанша жұмсалынды; шығындар не үшін ... ... ... ішкі ... өндіріс шығындарын мына
шығын баптары бойынша тексеруге алады:
1. Материалдық шығындар;
2. Еңбек ақы төлеу шығындары;
3. ... ... ... Үстеме шығындар.
Демек, өндіріс шығындарына жүргізілетін ішкі аудит ... ... ... ... негізінде ұйымдастырылады. Осыған байланысты біз
қой шаруашылығы ... ... ... мен өнім ... жүргізілетін
ішкі аудиттің ерешеліктеріне толықтай сипаттама беріп отырмыз.
Материалдық шығындар элеметінде басқа жақтан ... ... және ... ... ... мен материалдарының құндары ... ... ... ... ... ... ... құны оларды сатып алу бағаларынан ... ... ... үстеме бағалардан, комиссиондық сыйақылардан, тауар
биржаларының қызметтерінің құндарынан, кеден салықтарынан, тасу-тасымалдау,
сақтау шығындарынан тұратынын ... ... ... ... ... аудитор төмендегі жағдайларға
аса көңіл бөлуі қажет:
- ... ... ... ... ... ... ... азығы мен қосымша берілетін азықтардың) ... ... ... мал азығының бағалануын ұйымның есеп саясатында көрсетілген бағалау
әдісі бойынша бағалануына;
- материалдарды өндіріске жұмсау үшін ... ... ... ... ... ... шаруашылығы ұйымдарында ішкі аудитор материалдар шығынын тексеру
барысында мал азығының нормаға (рационға) сәйкес жұмсалуын тексеру ... ... ... ... ... ... ... азық мөлшеріне аудит немесе жедел бақылау жүргізіп ... ... және ол көп ... пен еңбек шығынын қажет ететін процесс болып
саналады. Мұндай ... ... ... бөлімшелеріндегі немесе
бригадалардағы азықтардың ... және ... ... ... ... бола ... Сондықтан әрбір бригададағы немесе шопандағы мал
азығының дұрыс жұмсалуын тексеру үшін сол ... ... ... ... ... Түгендеу жұмысы міндетті түрде ішкі
аудитордың қатысуымен жүзеге ... ... Қой ... ... ... малдарды азықтандаруға негізгі азық пен азық қоспалары көп
жағдайда тиісті алғашқы құжаттармен рәсімделмей және ... ... ... немесе бригадирдің қолхатымен немесе фермаларда бекітілмеген ... ... ... ... ... де ... ... қателіктердің алдын алу үшін аудитор оларды жұмыс құжаттарына
тіркеп, ұйымның басшысына хабарлама жасауы қажет.
Көмекші ... ... ... ... ішкі ... оның құрылымын
және әрбір бөлімшенің атқаратын қызметтерін анықтап алады. Содан ... есеп пен ... ... ... ... бөлімше орындаған
жұмыстар мен қызметтердің өзіндік құндарының ... ... ... негізгі өндіріске шығарылу әдістерімен танысады.
Қой шараушылығында қойларға берілетін дәрі-дәрмектер мен биопрепараттар
және шопандарға берілетін арнайы киім-кешектер ... ... ... арнайы сақтау орындарында сақталады және ол ... ... ... ... Қой ... ... негізгі
азық мен материалдарды түгендеу ... ... ... ... ... есеп ... мен ... есебінің қалдығы
аудиторлық тексеру объектілері болып табылады. Тексеру кезінде қойма есебі
мен ... есеп ... ... ... ... ... мен ... түрлеріне қарай ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Анықталған айырмашылықтар негізгі шикізаттар мен азықты өндіріске ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар материалдар
мен мал ... ... ... ... ... алынатын құжаттардың кешіктірілуі салдарынан да болуы
мүмкін. Сондықтан, аудитор мұндай аутқулардың себебін және ... ... ... ... ... ... құжатына тіркеп, кінәлі жақтардың
жауапқа тартылуын қадағалауы тиіс. Ішкі аудит бөлімінің ... ... ... ... ... дұрыстығына күмәнді болса,
шикізаттар мен ... ... ... ... мен ... және ... жоспарсыз түгендеу жүргізген жағдайда оның тиімділігі өте жоғары
болады.
Зерттеу жүргізілген қой ... ... ... ... ... ... ... осы ұйымның өзінде дайындалады. Мұндай жағдайда ішкі
аудитор ... ... ... мал азығының бухгалтерлік есепте
дұрыс бағалануын ... ... ... ... шикізаттар мен азықтың
дұрыс бағалануына байланысты оларды өндіріске тиімді жұмсауға және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге
болады.
Қой шаруашылығының ерекшелігі сол, мұнда азық пен ... ... ... ... және ... бойынша бақылаудың жолы – бұл рациондардың
(шығын нормалары) сақталуын тексеру болып саналады. ... ... ... ... материалдық шығындар есебін дұрыс жүргізу,
олардың тиімді жұмсалуына бақылау ұйымдастыру және өзіндік құнды ... емес (82(. ... ішкі ... қой шарауашылығында негізгі
өндіріске жіберілетін шикізаттар мен азықтың нормаға ... ... ... ... себептерін анықтап және оларға ... ... ... баға беру қажет. Қой шаруашылығында негізгі
өндіріске, яғни қойларды азықтандыруға және оларға берілетін ... ... ... ... ... ... болғандықтан,
аудитор шектеулер (лимиттер) мен рациондардың сапасын анықтап, олардың
дұрыс есептелуін ... Бұл ... ... ... ... ... ішкі
аудит жұмысын жүргізетін аудитор мал ағзасына қажетті азықтың ... ... ... оның ... ... ... мал ... қажетті жем-
жөмшіктің сіңімділігін, басқаша ... қой ... ... ... білуге тиісті.
Тексеру кезінде азық, малдарды қорғау құралдары жұмсау бойынша алғашқы
құжаттар қатаң текеруге алынады. Мал азығы және тағы ... да ... ... және ... ... ... Бұл ... мал
берілетін азық және басқа материалдар нормасының сақталуы анықталынады.
Еңбек ақы шығындарын тексеру кезінде алдыменен аудитор қой шаруашылығы
ұйымындағы ... ақы ... ... ... Еңбек ақының есептелуі ... ... ... ... жұмысқа тапсырма, жол қағазы, жұмыс уақыты
есебінің табелі, есеп айырысу-төлем ведомостерінің негізінде ... осы ... ... ... және ... ... ... ақы сомаларын тексереді. Аудит ... жеке ... ... еңбек ақыны есептеудегі қолданылатын ... ... ... ұжымдық еңбек ақының бригада мүшелері арасында
дұрыс бөлінуін тексеру ... Қой ... ... ... ... ішкі ... ... қой шаруашылығынан алынған негізгі және
жанама өнім ... ... төл саны ... алынады. Яғни, өнімді
кірістеу құжаттарына алынған жүн, тірі салмақ ... және төл ... ... кем жазу ... ... ... байланысты еңбек ақының заңды
түрде дұрыс есептелуін тексеру керек.
Еңбек ақыдан ұсталымдардың заңдылығын тексеру ... ... ... ... ... әрі ... ... және төлем
көзінен ұсталынатын жеке ... ... ... ... жете ... ... Еңбек ақы төлеу бойынша нормадан ауытқу есебінің дұрыстығын
айқындау үшін аудитор тексеру кезінде алдыменен ауытқу себептерін ... жөн. ... ақы ... ... ... ... ... қаралмаған қосымша операцияларды орындау үшін және еңбек
жағдайының өзгерісіне байланысты төленетін ... ... ... ... еңбек ақы нормасынан ауытқуларға жасалған қосымша төлем парақтарын,
кесімді жұмысқа тапсырмаларды тағы да басқа да ... ... ... ... ... ... ... шығын объектілеріне
дұрыс бөлінгенін тексереді.
Қой шаруашылығы кәсіпорындарында жұмысшыларға еңбек ақыны ... ... ... ... ... ... ... тарифтер мен
бағамдардың дұрыс тағайындалмауы, сондай-ақ еңбек келісім шартының сауатсыз
жасалуы салдарынан көптеген қателіктер ... ... ... ... ақы және одан ... есептеу бойынша еңбек ақы шығындарының
қойдан алынатын негізгі және ... ... ... ... ... ... шаруашылығы саласында жүргізілетін ішкі аудиттің келесі сатысы
негізгі құралдарға тозу ... ... ... және ... ... ... қосылуын тексеру болып саналады. Бұл жағдайда аудитор
пайдаланудағы негізгі құралдардың ... ... ... ... ... ... ... мен шығуын, сонымен қатар жойылуы ... ... ... ... ... ... танысуға міндетті. Аудитор негізгі құралдарға ... ... ... кезінде олардың пайдалану ... ... ... ... бөлінуін де тексеру қажет. ... ... ... калькуляция объектілеріне қарай дұрыс бөлінбесе, онда осы
объектілердің өзіндік ... да ... ... Тозу ... ... ... құралдардың түрлеріне, пайдалану әдістеріне және тұрған
жерлеріне байланысты мүліктік ... ... ... ... Тексеру кезінде аудитор ұйымның есеп ... ... ... ... ... нақты қолданылуын
тексереді. Есептелген тозу сомалары негізгі құралдардың ... ... ала ... ... ... ... ... қажет. Сонымен қатар
ішкі аудитор ұйымдағы негізгі құралдардың әрбір ... ... ... ... ... біліп, қажет болған жағдайда
тиімді әдістерді қолдану керектігі жөнінде кеңес бере алады.
Қой шаруашылығы өндірісіне ... ... бар ... ... ... барысында, ішкі аудитор осы шығындардың сметаға сәйкес
дұрыс жұмсалуын, олардың өнім ... ... ... есеп ... бөлу ... сәйкес таратылуын толық тексеріп отыруға
міндетті. Өйткені, ... өнім ... ... ... дұрыс есептеудің
маңыздылығы тек өндіріс рентабельділігін жоғарылатуға ғана емес, сонымен
қатар салық салу ... да ... ... айтып өткен жөн.Өндірістің
басқа да салалары ... қой ... ... шығындарының аудиті
жиынтық қаржылық ... ... ... ... ... ақы, негізгі құралдардың қозғалысы мен жалпы өндірістік шығындар
есебі бойынша қолданылатын барлық ... ... мен есеп ... ... ... өзіндік құнды аудиттеудің ... ... Қой ... ... ерекшелігі сол, мұнда әрбір қой
шаруашылықтарының немесе фермаларының бір-бірінен қашық жерлерде орналасуы,
ішкі аудитті ... ... ... яғни ... ... ... ... қажет етеді.
Қой шаруашылығы өндірісінде өнімнің өзіндік құнын аудиттеу барысында
болашақ кезең шығындарының өзіндік құнға қосылу тәртіптері есеп ... ... ... және ... ... ... ... шығындарын аудиттеудің соңғы ... ... ... қарай өзіндік құн калькуляциясы тексеріледі. Аудит
кезінде алдыменен калькуляция объектілері анықталып, ... ... ... ... ... ... ... анықталған жағдайда
олардың есептен шығарылу тәртіптері тексеріледі. Егер жағымды (оң) ауытқу
анықталатын болса, онда материалдық, еңбек ақы және ... да ... ... ... және ... ... ... өнімнің
өзіндік құндарының төмендеуіне әсерін тигізеді. Ал, қой ... ... ... тірі ... өсімінің, төлдің) нақты өзіндік құны
мен жоспарлы ... ... ... теріс ауытқулар анықталса, онда
өзіндік құнның жоғарылауына себеп болады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... бойынша таңдап алынған
әдістің тәжірибеде нақты қолданылатыны жөнінде қорытынды ... ... ... ... ... ... бары және ... аудит жүргізу кезінде аудитор малдың нақты ... ... ... ... ... тұлғаны анықтау қажет. Мұндай
тексерудің ақпараттық көздері - малдар қозғалысы жөніндегі ... ... ... есеп ведомостісі, өсімдегі және бордақылаудағы малдар
есебінің ведомостісі болып саналады. Сонымен бірге, ... ... ... мен мал ... сақталуына аса көңіл бөлген жөн. Бұл үшін аудитор
малдардың ағымдағы қозғалысы, азық ... ... ... ... төлді қабылдау бойынша алғашқы ... ... ... ... ... жүргізілетін бақылаудың ең тиімдісі бұл
жоспарсыз түгендеу өткізу болып ... Бұл ... ... алынбаған
қойларды және мал азығының тиімді жұмсалуын анықтауға ... ... ... ... жеке ... сатып алу операцияларына
аса бақылауға алу қажет. Бұл ... ... алу ... және ... ... өлшеу ведомостілері мен ... ... ... мәліметтерімен салыстырылады. Сатып алынған мал басын тексеру
кезінде олардың тірі салмақ ... ... ... ... ... және ... мал топтары бойынша есепке дұрыс қойылғаны анықталады.
Қой шаруашылығы ... ішкі ... ... ... бірі ... ... ... операциялары толықтай тексеруге жатқызылады.
Тексерудің ... ... ... сою ... ... өлімі бойынша
мәліметтердің заңдылығын және алғашқы құжаттарда дұрыс ... ... ... ... ... ... ... барысында жүкқағазы
құжаттарының, есеп құжаттарының, дайындаушы ұйымдардың түбіртектерінің
дұрыс ... ... Бұл ... тірі салмақ өсімі, оның
қоңдылығы, қойдың тұқымы, жасы сияқты мәліметтер ... ... ... қой шаруашылығы саласында ішкі аудит жүргізудің негізгі
объектілерінің бірі бұл ... ... ... ... шығын болған малдардың
құжаттармен рәсімделу заңдылығын тексеру болып ... ... ... апат ... ... ауру ... ... болса, онда ол ұйымның
қаржылық нәтижесіне тікелей апарылуы тиіс, ал егер оған ... ... ... ... онда ... зиянның орны тиісті жауапты тұлғалар
арқылы қайтарылады. Сондықтан, мал өліміне ... ... ... ... арқылы, пайда болған шығынды тиісті объектілерге дұрыс
апарудың ... ... ... ... ... ішкі ... бөлімі нақты жұмсалған өндірістік
шығындар мен өзіндік құн калькуляциясына ... ... ... ... ... ... өнімнің (жүн және тірі салмақ) өсімінің
кірістелуін және ... ... ... тексеру жүргізеді. Тексеру
кезінде алынған өнімнің сапасы мен ... ... ... ... ... және ... маманның қатысуымен нақты өлшеніп, тексерілуі
қажет. Сонымен ... ... ... ... алынған өнімді қабылдау
актілерінде көрсетілген мәліметтердің нақтылығын анықтап, алынған өнімнің
көлемі және сапасы туралы қорытынды ... ... ... ... ... іс-әрекетін неғұрлым тереңдеп
зерттеуге және сараптауға бағытталған ішкі аудит және ішкі бақылау қызметін
қолданудың маңызы өте ... Оның ... ... ол бәрінен бұрын
өндіріс тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... ... фактілеріне, сондай-ақ шаруашылықты
басқаруда орын алған кемшіліктерді ашуға және ... жою ... ... кеңес береді.
3.3 Қой шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын талдау
Нарықтық жағдайда ... ... ... ... ... және өзіндік құн көрсеткіштері қаржылық ... ... ... ... орын ... Бұл ... өзара
бір-бірімен тығыз байланысты.
Қаржылық нәтиже өндірілген және ... ... ... ... ... ... ал ... сатудан түскен түсіммен ара қатынасы
рентбельділік деңгейін көрсетеді. Сондықтан, халықшаруашылығының басқа ... ... қой ... ... ... құнын талдау және оны
төмендету бойынша ... ... осы ... ... ... қызметтерінің бірі болып саналуға тиісті.
Жедел талдау ұйымның өндіріс жағдайын бағалауға, өндірілген өнім ... ... ... ... ... зерттеуге, коммерциялық
және басқару ... ... ... ... ... орындалуына жауапты тұлғаларды анықтауға мүмкіндік береді.
Жедел талдаудың мәліметтері ұйымның бәсекелестік саясатындағы меселерді
шешуде, өндіріс технологиясын жетілдіру мен тиімді ... ... ... мақсатында маңызды орын алады. Басқарушылық талдауды
жүргізу барысында басқарушы есептеріне негізделген өндірістік ... ... ... ... ... есеп мәліметтеріне негізделген қаржылық
талдау да жүргізіледі.
Ішкі қаржылық талдау қалыптасқан қаржылық жағдайдың себептерін, ұйымның
активтерін пайдалану ... ... ... мен ... ... ... зерттейді (83(.
Біздің ойымызша жедел талдау ұйымның жеке мүддесінен туындай отырып,
оның барлық ... ... ... ... ... ... ... жақсартуды, өзіндік құнды төмендетуді, ... ... ... ... ... бағалайды және
сараптайды.
Қаржылық талдау жоғарыда атап өткендей, ішкі, ... ... ... ... ... ... талдау жарияланатын қаржылық есептемелердің
негізінде талдаушы мамандардың ... ... ... ... ... ...... қатынастар жағдайында ұйымның
шаруашылық қызметін ... ... ... ... ... мен ... ... мен құрылымын, сондай-ақ төлем қабілеттілігі мен баланс
өтімділігін бағалай ... оның ... ... ... ... мен іскерлік белсенділігін жоғарылату жолдарын табу
болып ... (84(. ... ... ... ... ... қаржылық
қызметінің нәтижесіне көңіл бөле отырып, қаржылық жоспарлардың орындалуын,
меншікті және ... ... ... пайдаланылуын, пайданы
көбейтудің резервтерін табуды, және ... ... ... мен ... ... ... ... қатынастар мен бәсекелестіктің қарқынды даму
кезеңінде меншік иелері талдауды табыстылықты жоғарылату және ... ... ... ... ... ... ал ... инвесторлар өздерінің қарыздары мен салымдары ... ... үшін ... (85(. ... ... басқару шешімдерінің
маңыздылығы мен сапалылығы жүргізілген талдау мәліметтерінің сапасына
байланысты ... ... ... болады. Сондықтан, қой ... ... ... ... ... ... болып саналады:
- өнімнің бір өлшеміне материалдық, еңбек ақы, ... ... ... ... ... және ... ... құн арысындағы ауытқуларды бағалау;
- материалдық, ақшалай және еңбек ресурстарын тиімді пайдалану бойынша
ішкі ... ... ... өнімнің өзіндік құндарына әсер етуші факторларды талдау және өзіндік
құнды төмендетудің ... ... ... ... ... ... ... шығындарды талдау арқылы олардың өзгеру қарқыны мен ... ... ... анықтауға, шығындардың ауытқуына әсер ... ... ... ... шығындардың тиімді жұмсалуына жедел
бақылауды ... ... ... ... ... ... ... бағалауға мүмкіндік болады.
Қой шаруашылығында өнімнің өзіндік құны жалпы өндірілген және ... ... және ... бір ... есептелінеді. Сондықтан, талдау
барысында өзіндік құнның динамикасын салыстыра отырып, өзіндік құнның
құрылымы мен оның ... аса ... ... жөн. ... ... ... ... (мысалы материалдық шығындар екі бөліктен тұрады:
жұмсалған материалдардың көлімі мен олардың бағасынан) тұратын ... ... ... ... нормасы мен баға деңгейінің өзіндік құнға
әсерін зерттеу қажет.
Қой шаруашылығында өнімнің өзіндік құнын талдауды ... өнім ... ... ... құнның динамикасын және оның орындалуын талдаудан
бастаған дұрыс.
«Дулат-Нұр» шаруа қожалығында 2008 жылдың басында ... ... ... бас, 2008 ... соңында 27297 басқа жетті. Соның ... ... қой - 7450, ... ... жылғы қозылар) - 14025, ... ... төл - 5607, ... – 215 бас. ... ... ... объектісі
болып саналатын «Еділ» шаруа қожалығы бойынша 2008 жылдың басында қой ... бас, ал 2008 ... ... қойдың жалпы саны 17910 бас. Оның ішінде
аналық ересек қой саны – 7430, тоқтылар ... ... ... – 7263,
есепті жылы алынған төл – 3010, қошқарлар – 207 бас. ... ... ... болып алынған жасалынған Алматы облысы, ... ... ... ... ... ... нормаға сәйкес
жұмсалуын толық анықтап, баға беру үшін, алдыменен ... ... ... ... ... талдау жүргізейік.
16 кесте–Өндіріс шығындарының баптарына қарай жұмсалуын талдау
2008 жыл
|Шығын |«Дулат-Нұр» шаруа қожалығы бойынша ... ... ... ... ... | | |
| ... ... мың ... ... ... мың ... |
| ... ... ... ... (+, -) ... ... ... ... (+, -) |
| ... ... қой ... ... жұмсалынған нақты
шығындардың жалпы сомасы жоспарланған шығын ... ... ... ... ... Егер «Дулат-Нұр» шаруа қожалығында барлық мал
басына жұмсалынған нақты ... ... ... ... 1443,7 ... ... жұмсалынған болса, «Еділ» шаруа ... оның ... мың ... ... ... ... жүргізіп отырған қой шаруашылығымен айналысатын ... бір бас ... ... ... мөлшерін салыстыратын
болсақ, онда «Дулат-Нұр» шаруа қожалығында 1 бас ... ... ... 1559 ... ... ... ал «Еділ» шаруа қожалығында 1 бас қойға
жоспарлы шығын сомасы 1523 ... ... ... ... «Дулат-Нұр»
шаруашылығында 1 бас қойға нақты шығын ... 1607 ... ... болса, ал
«Еділ» шаруа қожалығында 1 бас қойға нақты жұмсалынған шығын ... ... ... ... ... ... ... қорытынды «Еділ» шаруа қожалығында
1 басқа нақты жұмсалынған шығын ... ... ... ... әлде ... ... ... отыр. Демек, бұл шаруа қожалықтарында 1
бас қойды күтіп-ұстау шығындарының деңгейі әртүрлі ... ... ... қатар, талдау жұмысы жүргізіліп отырған шаруа қожалықтарында шығын
баптарының барлық түрлері бойынша нақты шығын сомасы жоспарлыға ... ... 16 ... ... ... отыр.
Жалпы қой шаруашылығы саласында нақты шығындардың нормадан артық
жұмсалуына, біріншіден мал басы ... ... әсер ... ... ... азық ... ... құралдарды күтіп-ұстау
шығындарының үнемді пайдаланбауы, олардың шамадан тыс ысыраптары әсер
етеді.
Қой шаруашылығы өндірісінің ... ... сол, ... ... ... құны көп ... жылдың соңында анықталынады, сондықтан
өндіріс барысында өзіндік құн құрамындағы шығындарды басқылау және ... бола ... ... ... ... ... ... барысында жедел бақылау жасап, оған талдау жүргізу ... ... өз ... жыл бойы ... ... ... жұмсалуына, олардың
үнемделуіне, қала берді қой шаруашылығынан алынантын өнімдердің өзіндік
құндарының төмендеуіне септігін тигізеді.Сонымен, зерттеу ... ... ... және ... шаруа қожалықтарындағы қой шаруашылығынан
алынған өнім түрлері бойынша олардың өзіндік құндарының ... ... ... ... төмендегі 17 - кесте арқылы талдау жүргізуге
болады.
17 кесте – Қой ... ... 1 ... ... ... ... және оның орындалуын талдау (2008 ж)
| |«Дулат-Нұр» ШҚ ... ШҚ ... | | ... | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| ... ... |Ауытқу|Жоспар ... ... ... | |(+, -)|бойынша | |(+, ... ... ... ... біз, ... ... ... айналысатын шаруа қожалықтарында 2008 жылы саладан алынған 1
центнер жүн және тірі ... ... ... ... құны ... өзіндік
құнға қарағанда жоғарылағанын анықтадық. Егер «Дулат-Нұр» ... ... 1 ц ... физикалық салмағына шаққанда нақты өзіндік құн 135,5
теңгеге, ал 1 ц тірі салмақ өсімінің нақты ... құны 466 ... ... болса, «Еділ» шаруа қожалығында 1 ц жүннің нақты өзіндік құны
жоспарлымен салыстырғанда 192 ... 1 ц тірі ... ... нақты
өзіндік құны 38,66 ... ... ... ... Бұл ... ... ... отырған шаруа қожалықтарында өндірістен алынған нақты
өнім көлемі жоспарлы өнім көлемінен айырмашылықтары бар. Демек, шығындардың
нормадан ... ... ... ... ... ... бұл - ... өзгерісі деп айтуға болады.
Қой шаруашылығында өзіндік құнның жоғарылауына алдыменен жыл бойы ... өсуі әсер ... ... ... ... жем-шөптің қымбаттауы, қой
шаруашылығы саласына көрсетілген қызметтер құнының жоғарылауы, ... ... ... ... ... ... жалпы өнім деңгейінің жалпы шығындардың сомасымен салыстырғанда
төмендеуі сияқты ... әсер ... ... қой ... өзіндік құнына бір бас қойға жұмсалынған шығын деңгейі мен қойдың
өнімділігі жоғары әсер ... Бір бас ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Неғұрлым өндірістің
интенсивтілігі жоғарылайтын болса, онда ... ... де ... оң нәтиже береді.
Зерттеу жүргізілген шаруашылықтардағы өнімнің өзіндік құнына талдауды
әріқарай жалғастыра отырып, алынған өнімнің ... ... әсер ... төмендегі 18 - кестенің негізінде талдау жүргізіп отырмыз.
18 кесте – «Дулат-Нұр» шаруа ... ... ... ... ... ... ... талдау (2008 ж)
| Өнім |1 басқа |1 бастың |1 ц ... ... ... ауытқу |
|түрлері |шығын, теңге |өнімділіг|теңге |(+, -) |
| | |і, ц | | |
| ... 2008 ... ... ... ... саны - 21435 бас. ... аяғында алынған төл санын қоспағанда, ересек қой мен өткен жылғы
төлдің және қошқарлардың жалпы саны 21690 ... ... ... ... зерттеу жүргізіліп отырған
«Дулат-Нұр» шаруа қожалығы қой шаруашылығында бір бас ... ... ... өнім ... ... жоспарлыдан артық жұмсалып отырғаны анықталып
отыр. Қойдан алынған жүн өнімі бойынша өнімділіктің жоғарылауы 1 ... ... ... құнын 667,05 теңгеге төмендеткенімен, 1 бас ... ... ... ... салыстырғанда жоғарылауы 1 центнер
жүннің нақты өзіндік құнын жоспарлымен салыстырғанда 812,57 ... ... Ал тірі ... ... ... болсақ, онда тірі салмақ
өсімі бойынша нақты өнімділік деңгейінің ... ... тірі ... ... өзіндік құнына әсер еткен жоқ, ал 1 бас ... ... ... мөлшерінің жоспарлы шығын деңгейіне қарағанда жоғарылауы 1
центнер тірі салмақ өсімінің нақты өзіндік құнын 466,0 ... ... ... ... ... ... бойынша қойдан алынған 1
центнер жүн және тірі салмақ өсімінің ... ... ... ... жоғары болып отырғанын анықтадық. Сол ... ... ... ... ... ... Жамбыл ауданына қарасты «Еділ» шаруа
қожалығы бойынша 2008 жылы қой шаруашылығы өндірісінен алынған жүн және ... ... ... шығын өзгерісі мен өнімділік өзгерісінің ... ... ... оған ... бір баға беру үшін ... берілген 19 –
кестенің мәліметтеріне назар аударайық.
19 кесте–«Еділ» шаруа қожалығы бойынша өнімнің ... ... ... ... ... (2008 ж)
|Өнім |1 басқа |1 бастың |1 ц ... ... ... ... ... ... ... |өнімділігі|құны, теңге |теңге (+, -) |
| | |, ц | | |
| ... - 2008 ... ... қойдың жалпы саны - 17650 бас, 2008
жылдың аяғында алынған төл санын қоспағанда, ересек қой мен ... ... және ... ... саны - 14900 ... берілген 19-кестеден көріп отырғанымыздай, ... ... ... қожалығында саладағы өнімділік деңгейінің жоғары болуы
алынған жүн және тірі салмақ өсімінің нақты өзіндік құнын ... ... ... ал бір бас ... ... ... ... мөлшерінің
жоспарлығы қарағанда өсуі, жүн және тірі салмақ ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы өндірісін, соның ішінде қой ... ... бір бас ... ... ... соның ішінде азық
шығыны, қойларды қора-жайларда ... ... ... өндірістік
үстеме шығындардың мөлшері жоғарылай түседі. Соған байланысты 1 бас ... ... ... ... ... ... қосылатын әртүрлі шығын
құрамы мен құрылымы да әсер ... Біз енді ... ... құн ... ... өзгерісіне әсер етуші факторларды анықтау үшін «Дулат-Нұр»
және «Еділ» шаруа ... есеп ... ... ... жөн ... ... ... салаларының ішінде мал шаруашылығы, соның ішінде қой
шаруашылығы саласында ... ... ... мал ... яғни ... ... үлес салмақты алады. Азық шығынын талдау кезінде қойдың ... ... азық ... ... ... ... ... өзгеруіне әсер ететін факторлар анықталады. Қой басына жұмсалынған
азық шығынының ... ... 1 ... ... азық ... ... және жем-шөп бағасының өзгерісі әсер етеді. Соған
байланысты зерттеу жүргізіп отырған ... және ... ... азық шығынының ... ... әсер ... ... төмендегі 20 - кесте арқылы көрсетеміз.
20 кесте – Азық ... әсер ... ... ... (2008 ... ... ШҚ ... ШҚ |
| ... ... ... (+, ... |Нақты |Ауытқу (+, |
| ... | ... |-) ... шығыны, |1816159|1869760|+536008 |1620320|1640580|+202600 |
|теңге |4 |2 | |0 |0 | ... |147,90 |156,04 |+8,14 |149,2 |145,6 |-3,6 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |122796,|119825,|-2970,74 |121368,|122978,|+1609,4 |
|бірлігінің |44 |7 | |9 |29 | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... шығының | | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | ... | | |-436928 ... ... |- |- ... |- ... | | |44) | | |9) ... 1 ц азық | | ... | | |+234328 ... |- |- ... |- ... құны | | |,04) | | |,6) ... | | | | | | ... ... ... ... ... ... өзі ... шығарды|
Кесте мәліметтері көрсетіп отырғандай, шаруашылықта жем-шөп шығынының
жоғарылауы ... азық ... ... ... ... Егер ... ... құны жалпы жем-шөп шығынын жоспарлымен салыстырғанда
463555,02 теңгеге үнемдесе де, ... ... ... азық ... ... жем-шөп шығынын жоспарлыға қарағанда 999563,02
теңгеге артық ... ... ... Ал, ... ... ... ... азықтандыруға жұмсалынған нақты азық шығыны жоспарлымен салыстырғанда
202600 теңге артық жұмсалынған болса, соның ішінде ... ... ... байланысты шаруашылықта барлық қой ... ... азық ... 436928 ... ... 1 центнер азық бірлігінің нақты өзіндік құны жоспарлыға
қарағанда жоғары болуы, ... мал ... 234328 ... ... ... азық шығының мөлшері жоспарлымен ... ... ... отырмыз. Материалдық шығындарды әрбір өнім түрлерінің
құрамында талдау үшін өндіріске жұмсалынған ... ... ... ... ... ... ... жұмсалатын жем-шөптің және
басқа да азық қоспаларының түрлері, калькуляциялық бірлікке жұмсалынған
азық шығының ... ... ... ... ... құны жөнінде
мәліметтер қажет болады. Егер осы мәліметтер болған ... азық ... және ... азықты дайындау бойынша өзіндік құнның өнімнің
калькуляциялық бірлігіне әсерін анықтауға ... ... азық ... нормасының өзгеруіне мал азығының құрамы,
оның сапасы, мал азығының басқаларымен ауыстырылуы, мал ... ... ... ... тасымалдау және сақтау кезінде жоғалуы әсер етеді.
Баға өзгерісіне экономикадағы инфляциялық жағдай, ... ... ... ... сондай-ақ меншікті өндірісте өндірілетін азық бағасына
олардың өзіндік құндарының жоғарылауы ... ... әсер ... ... ... азық ... нормаға сәйкес жұмсалуын қамтамасыз ету
үшін алдыменен азықты тасымалдау, сақтау шығындарын азайту, ұйымның өзінде
өндірілетін ... ... ... ... мен ... мөлшерін
төмендету, ең маңыздысы жайылым және егістік ... ... ... ... ... азық ... ... асыру, сондай-ақ белгіленген шығын
нормаларының сақталуына жүйелі ... ... ... ... әрі
үнемді пайдалануға болады.
Қой шаруашылығы саласында еңбекті тиімді ұйымдастыру және ... ... ... басқару процесі мен өнідірістік ... ... ... ... қой шаруашылығынан алынатын өнімнің бір өлшеміне келетін
еңбек ақы деңгейін, оның өзіндік құнының ... ... ... ... әсер ... факторларды талдау, сонымен бірге еңбек ақы
шығындарын үнемдеудің жолдарын ... ... ... ... бірі ... санаады. Ауылшаруашылығы ... ... ... ақы ... ... өнімділігі, өндірістің
технологиялық ерекшелігі, еңбек жағдайы, ең негізгісі ... ... ... ... бір ... ... ... ақы бағасының
өзгерісі әсер етеді.
Біз зерттеу жүргізген қой шаруашылығы кәсіпорында өндіріс шығындарының
ішінде еңбек ақы және ... ... ... үлес ... жалпы
шығындардың ішінде орта есеппен 26,94 % пайызды құрайды. Енді ... ... ... мен одан ... жоспарлы көрсеткішіне
әсер етуші факторларды анықтау үшін төмендегі 21 – кестенің мәліметтеріне
талдау жүргізу қажет.
21 ... - ... ақы ... әсер етуші факторларды талдау (2008 ж)
|Көрсеткіштер |«Дулат-Нұр» ШҚ ... ШҚ |
| ... ... ... (+, ... ... ... (+, |
| |бойынша| | ... |-) ... ақы ... ... |
|одан | |,4 | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... |275,32 |296,0 |+20,68 |269,0 |285,0 |+16 ... | | | | | | |
|1 адам – ... |31465,5|30385,6|-1079,89 |
|сағатқа еңбек |7 |9 | | |2 | ... ... | | | | | | ... еңбек | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... жұмсалынған|- |- ... |- |- ... ... ... | | ... | ... | | |87) | | | ... 1 |- |- ... |- |- ... ... | | ... | |(285,0*1079,|
|еңбек ақы | | |0) | | |8) ... | | | | | | ... ... ұйымның мәліметтері негізінде автордың өзі есептеп шығарды|
Жоғарыда берілген 21-кестенің мәліметтері бойынша біз зерттеп ... ... ... ақы ... ... ... жыл бойы
жұмсалынған еңбек шығыны мен 1 адам-сағатқа ... ... ... ... әсер еткенін анықтадық. Яғни, «Дулат-Нұр» шаруа
қожалығы бойынша жыл бойы ... ... ... ... ақы және
одан аударымдар сомасының ... ... ... ... ... болса, оған еңбек шығының нормасының ... ... 1 ... ... ... ақы ... өзгерісі әсер етті, ал
«Еділ» шаруа қожалығына келетін болсақ, мұнда 1 адам-сағатқа ... ... ақы ... ... ... ақы ... 307768 теңгеге
төмендеткенімен, артық орындалған адам сағат саны нақты есептелінген ... ... 503448 ... ... ... ... ... еңбек ақы сомасы жоспарлымен салыстырғанда 195680 ... ... ... ... ... ... ақы ... талдау
кезінде әрбір құрылымдық бөлімшедегі жұмысшылардың орташа саны және ... ... ... есепке алынады.
Еңбек ақы шығындарына өнімнің калькуляциялық бірлігі ... ... ... ... еңбек сыйымдылығы және өнімнің бір өлшеміне
белгіленген орташа ... ақы ... ... ... ... ... құн құрамындағы еңбек ақы шығындарының өзгеруіне еңбек өнімділігі
және өнімнің бір өлшеміне бекітілген еңбек ақы ... ... ... деген сөз.
Жалпы ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында еңбек ақы жүйесін ... ... мен ... ... сапасын жоғарылату,
өндірістегі ақаулардан болған ысыраптарды жою және жұмыстағы кідірістерді
төмендетудің нәтижесінде еңбек шығындарын үнемдеуге ... ... ... ... ақыны олардың нақты орындаған жұмыс көлімі немесе
өндіріген өнім ... және ... ... ... ... алғашқы
құжаттардың мәліметтерін қатаң тексере отырып есептеу қажет.
Қой шаруашылығы бойынша басқа да ... ... ... ... үстеме шығындардың жоспарлы көрсеткіштеріне әсер ... ... ... және ... ақы ... сияқты талданады.
Қой шаруашылығымен айналысатын ұйымдардарда өндіріс процесін тиімді
және ұтымды ұйымдастыру үшін ... ... және ... ... ... орны өте зор. ... бұл ... арқылы өндіріске
қызмет көрсетіледі және өндіріс процесі ұйымдастырылады. Бұл ... ... ... ... ... ... тұрады және
өндірілген өнімнің өзіндік құнына ұйымның есеп саясатында көрсетілген бөлу
базаларының негізінде қосылып отырылады. Сондықтан, жалпы ... ... ... шығындарды талдаудың негізгі міндеттері ... ... ... ... өндірістік және жалпы шаруашылық шығындардың
динамикасын анықтау;
- шығындардың нормаға сәйкес жұмсалуын ... және ... ... ... өнім ... және ... ... арасында кешенді
шығындардың дұрыс бөлінуін негіздеу;
- шығындарды ... ... ... ... құнын төмендету
резервтерін шығару.
Біз зерттеу жүргізіп отырған «Дулат-Нұр» және «Еділ» шаруа қожалықтары
бойынша ... ... әсер ... факторларға біз төменде берілген 22
кесте арқылы талдау жасап ... ...... ... әсер ... факторларды талдау (2008 ж)
|Көрсеткіштер |«Дулат-Нұр» ШҚ ... ШҚ |
| ... ... |Ауытқу (+, |Жоспар |Нақты |Ауытқу |
| ... |-) ... |(+, -) ... ... ... ... ... сомасы, теңге| | | | |0 | ... ... саны |21435 |21690 |+255 |17650 |14900 |-2750 |
|1 бас ... үстеме |318,81 |282,76 |-36,05 |227,32 |278,93|+51,6 ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... әсер ... | | | | | | ... | | | | | | ... қой ... |- |- |+81296 | | |-625130 ... | | ... | ... | | | | | |7,32) ... 1 бас ... |- |- |-781908 | | |+768840 ... ... | | ... | ... | | |0) | | |00) ... ... ... ... ... автордың өзі есептеп |
|шығарды ... ... ... біз «Дулат-Нұр» шаруа қожалығы
бойынша қой санының өзгерісі бұл шығынды 81296 теңгеге жоғарылатқан ... 1 бас ... ... ... ... ... ... цехтық үстеме
шығындарды 781908 теңгеге үнемдетіп отыр, нәтижесінде шаруашылық ... қой ... ... үстеме шығын сомасы 700612 ... ... Ал, ... ... ... ... болсақ, 1 бас қойға алдын ... ... ... ... ... ... мал ... келетін
үстеме шығындарды жоспарлымен салыстырғанда 768840 теңгеге көбейткен болса,
ал қой басының азаюы себебінен бұл шығындар 625130 ... ... де ... мал басына келетін нақты үстеме ... ... ... 143600 теңгеге ... ... ... де, біз ... ... және ... жұмысымыз қой
шаруашылығы кәсіпорынындағы жалпы шаруашылық және ... ... ... ... Бұл ... ... ... резервтерін
анықтау үшін әрбір құрылымдық бөлімшелердегі жалпы ... және ... ... түрлеріне бөлек талдау жүргізу қажет. Нарық
жағдайында қой ... ... ... ... ... әрбір құрылымдық бөлімшелер бойынша, ал, жалпы ... ... ... ... жасау қажет. Сондықтан, талдау
барысында жалпы өндірістік және ... ... ... ... ... ... жоспарлы мәліметтермен салыстырылып, ауытқулар
анықталады. Егер нақты шығындар жоспарлы шығындардан ... ... ... ... ... ... мен ... тұлғалары
анықталуы тиіс. Қой шаруашылығында өнімнің ... ... ... ... ... резервтерін анықтаумен аяқталады.
Қой шаруашылығында өнімнің өзіндік құнын төмендетудің негізгі бағыттары
– қойдың өнімділігін жоғарылату, өнімнің бір ... азық ... ... ... ... Қой ... азық шығыны барлық шығынның
ішінде 50-65%-ды алады. ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын соғұрлым төмендетеді. ... ... ... оның ... құнын төмендету үшін жайылымдық
жерлерді ... ... ... ... ... ... ... азықты дайындау және сақтауға байланысты алдыңғы
қатарлы технологияларды қолдану қажет. Сонымен қатар, қой ... ет және ... ... құнын төмендетудің тағы бір жолы – ... ... мен ... ... ... Қой саласын
шоғырландырудың нәтижесінде құрылыс-жайларды, азықтарды сақтау орындарын
салуға ... ... ... ... жоғарылатуға болады. Қой
шаруашылығы саласында ... ... ... ... ... ... – бұл ... шығынын үнемдеу болып саналады. Егер қой ... ... ... қиды тазалау жұмыстары өнімділігі жоғары
машиналар немесе техникамен орындалатын болса, ... ... ... ол өз ... ... ... ... әсер ете алады. Біз
зерттеу жүргізген қой шаруашылығы ұйымдарында өндіріс ... мен өнім ... ... ... ... ... арнайы бөлінген талдау бөлімінің жұмыс істемейтінін анықтадық.
Әрине, қазіргі ауыл шаруашылығы ұйымдарында арнайы жоспарлау және ... ашу ... ... ... ететін болса, екіншіден, осы бағытта
жұмыс жасайтын білікті мамандарды тарту мүмкін болмай отыр. Сондықтан, біз
жүргізілген ... ... және ... ауыл ... ... ... отырып, жалпы ауыл шаруашылығы
өндірісімен, соның ішінде мал ... ... ... ... ... ... жасақталған, жоспарлау және
талдау бөлімінің ашылғаны жалпы ... ... ... ... ... ... ... және оңтайлы ұсыныстар беруге
ықпалы өте жоғары ... ... ... ... ... нәтижесінде біз қой шаруашылығында өнімнің өзіндік құнын
төмендетудің ... ...... ... ... ... ... азық және еңбек шығынын азайта отырып, ... ... ... қажет деп санаймыз. Жалпы мал шаруашылығында азық
шығыны жалпы шығын құрамында орташа есеппен ... ... ... ... ... пайдалану - өндірістің көлемін арттыруда және өзіндік құнды
төмендетуде шешуші рөл атқарады. Қазіргі ... мал ... ... жоғарылату мен өнімнің өзіндік құнын төмендету үшін ... ... ... ... тиімді пайдалана отырып, шабындық
жерлерден алынатын азықтың өнімділігін және ... ... ... мен ... ... ... ... қолдану қажет деп
санаймыз. Демек, қой ... ... ... ... ... жоспарға сәйкес жұмсалуын анықтауға, оларға жедел бақылау
жүргізуге және ең маңыздысы өнімнің ... ... ... ... ... толық мүмкіндіктер береді деп есептейміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Басқарудың жаңа әдіс-тәсілдері мен мемлекеттік қолдаудың ... ауыл ... ... ... қой ... саласын болашақта
дамыту мен жандандыруға байланысты ... ... ... ... ... ... алғы шарттар қарастырылып отыр.
Қазіргі қой шаруашылығы экономикалық жағынан дамытуды ғана ... ... осы ... ... есебі мен олардың ... ... ... жоғарылатып, жетілдіруді қажет етіп отырған ... ... ... бірі болып саналады.
Жүргізілген ғылыми жұмыстың нәтижесі бойынша қой шаруашылығы саласында
шығындар есебі мен ... ... ... ... ... төмендегідей ұсыныстарымызды беріп отырмыз:
1.Шығындар деп – бұл өнім (жұмыстар мен қызметтер) өндірісі және ... ... ... ... және ... ... және
ұйымның балансында көрсетілетін, болашақта табыс әкелу ... ... ... ... шығатын қорытынды «шығындар» ұғымы «өндіріске
жұмсалынған шығындар» ұғымынан кең ... ... ... ... ... ... - өнімді (жұмыстар мен қызметтерді) өндіру
кезінде тұтынылатын ресурстардың ... Ал ... бұл - ... ... ... ... мен ... есептен шығаруға байланысты
табыстың кемуінің нәтижесінде капиталдың азаюына және міндеттемелердің
көбеюіне, ... зиян ... ... шығындар.
2.Жүргізілген зерттеу арқылы жалпы республиканың барлық аймақтарында
қой санының жоғарылағанын анықтадық. ... ... қой және ... 2008 жылдың соңындағы мәліметтер бойынша 2003 жылмен салыстырғанда
7785,1 мың басқа ... 63,56 ... ... оның ... ... отырған Алматы облысындағы қой және ешкі басының саны 1373,1 мың
басқа, ... 59,68 ... өсіп ... ... шығындар есебі мен өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... мен одан
аударымдар және үстеме шығындар баптары бойынша жүзеге асырылады. Бұл
шығындардың алғашқы ... ... ... ... ... және олар
өндірілген өнімнің өзіндік құнына тікелей ... ... ... біз қой шаруашылығы ... ... ... және ... ... ... бере ... осы
шығындарды өнім түрлері арасында (қой топтары) бөлуге байланысты өз
ұсынысымызды беріп ... ... ... ... ... ... ... сөндіру, өндірістегі ақау сомаларын (кінәлі тұлға ... ... ... жоғалуы, өліміне байланысты үстеме ... ... ... тиісті алғашқы есеп құжаттары мәліметтерінен тікелей алу
арқылы бөлімшедегі қой топтарына тікелей апаруға болады.
Үстеме ... ... ... ... басқарушылардың негізгі
еңбек ақыларын қой басының санына немесе азық-күнінің санына не ... ... ... ... ақы ... ... ... ақы
шығындарын өндіріс жұмысшыларының негізгі еңбек ақысына қарай; еңбек ақыдан
аударымдарды негізгі және ... ... ақы ... жиынтығына қарай;
өндірістік ғимараттар мен құрылыс жайлардың тозу сомаларын қой ... ... алаң ... машиналар мен беріліс құралдарының тозу ... ... ... ... ... ... ... мен беріліс
құралдарының жөндеу шығындарын олар ... ... ... ... ... ... ... ұстау шығындарын, жалдау ақыларын,
жылыту, жарықтандыру шығындарын қой топтары алып ... алаң ... ... ... ... мен ... ... машиналардың бір
сағатта пайдаланатын нормасына не болмаса машинаның жұмыс істеген уақытына
қарай бөлу ... ... ... қой ... ... есеп тәжірибесі
көрсетіп отырғандай, қазіргі уақытта қойларға жұмсалатын ... ... ... ... ... ішкі шаруашылық
жұкқұжаттарының негізінде жіберіледі. Бұл аталған алғашқы құжаттардың
өзіндік кемшіліктері де ... атап ... ... мал ... ... ... ... көрсету мүмкіндігінің
жоқтығы және дәрі-дәрмектер мен биопрепараттардың жұмсалуына ... ... біз ... ... қой ... үшін аталған
ресурстардың жедел ... ... ... ... ... шығын ведомосін» тәжірибеде қолдануды ұсындық.
Қазіргі уақытта ауыл шаруашылығы ұйымдарында ... ... ... ... қолданылып жүрген алғашқы құжаттар жалпы алғанда
тиісті талаптарға жауап ... ... ... ... ... отырып, біз жүнді қабылдау бойынша қазіргі қолданылып жүрген алғашқы
құжаттардың үлгісіне - «Жүнді қабылдау және ... ... ... қырқу
және қабылдау актісі», «Қойды (ешкіні) қырқудың нәтижесі туралы қорытынды
ведомостісі» ... және ... ... ... ... ... сәйкес сапалық көрсеткіштерін көрсететін арнайы бағамды бөліп
көрсетуді дұрыс деп санаймыз. Бұл ұсынылып отырған алғашқы ... ... ... диссертациялық жұмыстың негізгі мазмұнында толық
көрсетіледі.
4.Қазіргі уақытта қой шаруашылығы ұйымдарындағы ... ... ... жаңаша талаптарына толықтай жауап беру үшін, сонымен
бірге әрбір құрылымдық ... ... ... ашып ... ... ... және ... болу орындары бойынша жедел бақылау
үшін, сондай-ақ өзіндік құн туралы объективті және толыққанды мәліметтерді
дұрыс ... үшін ... ... нормативтік есеп әдісін қолданған
дұрыс. Сонымен, біз қой шаруашылығы кәсіпорындарында нормативтік ... ... ... ... зерттеудің нәтижесінде мынадай
қорытындыға ... ... қой ... нормативтік есеп әдісін
кеңінен қолдану үшін жақсы базаны (нормаларды) жасау қажет; нормативтік
есепті ... үшін қой ... ... ... нормалау
(мөлшерлеу) қызметі дұрыс ұйымдастырылуы қажет; нормативтік есеп пен ... ... ... ... ... қойылуы қажет; нормативтік ... ... ... ... еңбек және қаржылық
ресурстардың ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық және оның құрылымдық бөлімшелерін тиімді
басқаруға толық ... ... ... ... ... құнын калькуляциялау аралас әдісті
қолдану арқылы жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... және етті-жүнді қой шаруашылығында негізгі қой табыны шығынынан
– 10%, романов ... ... ... шығынынан – 12%, ... ... ... ... – 15% ... ... Қалған
шығын сомасы негізгі өнім түрлері арасында (жүн және тірі ... ... ... ... ... бөлу жолымен таратылады.
5.Қой шаруашылығы ұйымдарында өндіріс шығындары мен өнім шығымына
жүргізілетін ішкі ... мен ... ... оны тиімді және ұтымды
ұйымдастыруға байланысты ішкі бақылау мен аудиттің мақсаты мен міндеттерін
анықтап, аудитті ... ... ішкі ... ... ... Біздің ойымызша, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында
ұйымдастырылған ішкі ... мен ... ... ... және ... бөлімшелерінің іс-әрекетін неғұрлым тереңдеп зерттеуге және
сараптауға, өндіріс тиімділігін арттыру резервтерін анықтауға, ... ... ... ... фактілеріне, сондай-ақ шаруашылықты
басқаруда орын алған кемшіліктерді ашуға және ... жою ... ... ... ... ... Сонымен, біз зерттеу жүргізген ... ... ... ... мен ... өзіндік құнын
калькуляциялауды жетілдіруге ... ... ... ... тек қой шаруашылығы ұйымдарының өндірістік есебінде ғана,
емес, сонымен қатар мал шаруашылығының басқа да ... ... ... ... ... ... ... дағдарысқа қарсы саясаты //Егеменді
Қазақстан, 2 желтоқсан 2008 ж.
2. Радостовец В.К. ... ... ... в
сельскохозяйственных предприятиях: Учебное ... ... 166 ... ... К.К. ... учет ... и ... учет
в Казахстане.- 2006.- №3.- С.145-237.
4. Дюсембаев К.Ш., Сатенов Б.И. «Директ-костинг»: теория, методология и
практика. - ... ... 2002.- 298 ... Тайгашинова К.Т., Молдашбаева Л.П. Организация учета животноводческой
продукции в фермерских ... ... ... ... 2005.- 40 ... ... М.С. ... политика на ... ... ... 1997.- 118 ... ... М.Б. ... ... шығындар есебі мен өнімнің
өзіндік құнын калькуляциялау, 08.00.12 ... ... ... ... ... экономика ғылымдарының кандидаты
дәрежесін ізденуге дайындалған ... ... ... 2005.-
157 б.
8. Безруких П.С., Кашаев А.С., Комиссарова И.П. Учет ... ... в ... – М.: ... и ... – 1989.
– 223 с.
9. Ламыкин И.Г. Бухгалтерский учет в сельском хозяйстве: ... ... и ... – 1988. – 385 ... ... В.Ф. Основы калькулирования.- М.: Финансы и ... ... ... М.З., ... А.П., ... учет в сельском
хозяйстве: Учебник. – 2 - часть. – М.: Финансы, 1982. – 415 ... ... Г.М. ... учет в сельскохозяйственных предприятиях.-
М.: Финансы и статистика, 2004.- 456 с.
13. Друри К. Введение в управленческий ... Уч. Пос. Для ... ... Под ред. Я.В. Соколова. 2-е изд.- М.: Финансы и статистика,
1996.-446 ... ... М.А. ... ... ... Учебник. – М.:
Финстатинформ, 200.-512с.
15. Керимов В.Э. Учет затрат, калькулирование и ... в ... ... сферы: Учебник.- 2-е изд.- М.: Дашков и К,
2006.- 482 с.
16. Лисович Г.М., Ткаченко И.Ю. ... ... учет ... и перерабатывающих предприятиях АПК.- Ростов ... ИЦ ... ... ... Энтони Р., Рис Дж. ... ... и ... М.: Финансы и
статистика, 1993.- 260 с.
18. ... А.Н. ... ... ... в производственных
объединениях. – М.: Финансы и статистика,1986. – 192 с.
19. Андросов А.М. Бухгалтерский учет: ... ... / Под ред. ... Е.В. Викуловой.- М.: Финансы и статистика, 2000.- 415 с.
20. Николаева С.А. Принципы формирования и калькулирования себестоимости.
– М.: Аналитика-Пресс, 1997. – 144 ... ... В.Л., ... М.С. и др.- Басқару есебі: Оқулық.-
Алматы: Экономика, 2005.- 298 ... ... Т.П. ... ... – М.: ... ... 1998. – 350 ... Қаржылық есептің халықаралық стандарттары, Астана.- 2008.
24. Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет, анализ хозяйственной деятельности и
аудит.-М.: Перспектива, 1994. -340с.
25. ... М.З. ... учет в ... хозяйстве: Учебник.- 4-е
изд. перераб. и доп.- М.: Финансы и статистика, 2001.- 400 с.
26. Ламыкин И.А. Учет ... и ... ... ... М.: ... 1980.- 168 с.
27. Васин В.Ф. Управленческий учет.- М.: Финансы и статистика, 1997.- 96
с.
28. Аксененко А.Ф. ... в ... ... учет и ... ... 1984.- 167 ... ... К.Т. Управленческий учет логистических издержек.-Алматы.:
Экономика, 2006. - 205 с.
30. Карауш М.И. Калькуляция себестоимости в агропромышленных объединениях.-
М.: Финансы и статистика, 1981. - 128 ... ... Э.В. ... продукции: планирование, анализ, резервы
снижения / Научная разработка темы, коментарии и рекомендации.- 2006.-
№3.- 218 с.
32. ... Л.И. ... ... методологии, методики и организация
управленческого в сельском хозяйстве: Монография.- М.: ... ... 2004.- 495 ... ... В.Б. ... ... ... по центрам
ответственности и местам формирования затрат //Бухгалтерский учет.-
2000.- №5.- С.56-60.
34. Шеленкова В.Г. ... ... их ... учет ... ... 2000.-№19. С.18-26.
35. Керимов В.Э. Калькулирование себестоимости продукции на ... ... ... ... ... ... Ж.А. Управленческий учет: учебное пособие.- Улан Удэ: Изд.
ФГОУ.- 2004.- 157 ... ... Ч. ... учет ... и ... Пер.
с англ. / Под ред. Ю.О. Любовича.- М.: Техника управления, 1980.- 300
с.
38. Нидлз Б., Андерсон Х., Колдуэлл Д. ... ... ... / ... пер. С ... Под ред. Я.В. ... 2-е изд., стреотип.-
М.: Финансы и статистика, 2000.- 425с.
39. Энтони Р. Экономический анализ: ситуации, ... ... ... ... финансовое прогнозирование. Учебное пособие.- М.:
Финансы и статистика, 1993. – 156 с.
40. Смирнов В.Д., Козлов В.В. Бухгалтерский учет: следует ли его ... ... и ... ... ... и организация
промышленного приозводства.- 2007.- №3.- С.164-168.
41. Лисович Г.М. Бухгалтерский учет в сельскохозяйственных организациях.-
М.: Финансы и ... 2004.- 456 ... ... Ф.С ... учет в современных условиях.- Алматы:
Издательство «LEM», 2001.- 356 с.
43. ... В.Л. ... учет ... ... ... ред. ... ... Экономика, 2003.- 298 с.
44. Абсатов Ж. Мал өсірсең қой өсір ... ... 4 ... 2008 ж.
45. Төреханов А.А. Қазақстанның қой шаруашылығы: проблемалары мен болашағы
// Жаршы.- 2000.- №4.- 3-7 ... ... Қ.Ұ. ... ... қой шаруашылығын өркендетуге көңіл
бөлінсін // Жаршы.- 2004.- №1.- 7-11 бб.
47. Сабденов Қ.С., Абдуллаев М., ... Б.Т. Қой ... ... ... 2003.- 215 б.
48. Қазақстан Республикасы Статистика Агенттігінің мәліметтер ... ... ... К.К. и др. ... учет на ... ... / Под
ред. Р.М. Рахимбековой. - Алматы: Экономика, 2003. - 236 с.
50. Алексеенко А.А. Учет и ... ... ... ... ... ... 1986.- 121 с.
51. Аксененко А.Ф. и др. Методика учета и анализа себестоимости продукции
/Под ред. А.Д. Шеремета.- М.: ... и ... 1987.- 208 ... ... Н.Д. Управленческий учет издержек ... ... ... в ... ... Учебное пособие.- М.:
Финансы и статистика, 2004.- 349 с.
53. Гаррисон Р., Додонов А.А. ... учет и ... - М.: ... 1993.- 263 с.
54. Чумаченко Н.Г. Бухгалтерский учет в предприятиях АПК.- М.: Финансы ... 2004.- 207 ... ... И.А. О методах учета затрат на производство // Бухгалтерский
учет.- 1995.- №3.- С.28-30.
56. Поклад И.И. Учет ... на ... и ... ... ... услуг): Методика и практикум.- М.: Финансы и статистика, 1995.- ... ... П.С., ... Н.П., ... В.Д. Бухгатерский учет: Учебник /
Под ред. П.С. Безруких. – М.: Бухгалтерский учет 1994.- 528 с.
58. ... Н.А. Учет ... и ... при ... ... «директ-
костинга» //Современный бухгалтерский учет.- 2004.- №1.- ... ... Ю.Ю. ... ... ... ... №18. ... Сатубалдин С.С. Учет затрат на производство в ... США. ... ... 1980.- ... ... В.Э. ... себестоимости продукции на предпритиях
//Финансовая газет.- 1999.- №2.-С.13-14.
62. Кобищан И.В. Методы ... ... на ... и ... ... ... анализ: теория ... 2004.- №3.- ... ... Н.Ю. ... ... в ... учета затрат
//Финансовая газета.- 2005.- №41.- С. 10.
64. Төлегенов Е.Т., В.К. ... Л.Г. ... Қ.К. ... ... бухгалтерлік есеп.- Алматы; Қайнар,
1994.- 352 б.
65. Палий В.Ф. Основы калькулирования. – М.: Финансы и ...... 288 ... ... К.К., ... А.К. Вопросы совершенствования учета
затрат на производства // Бухгалтерский учет и ... 1999.- №6. – ... ... А.П. ... учет ... на ... – М.: ... статистика. – 1982 . – 64 с.
68. Соколовская Г.А. ... ... ... ... учет. – 1993. – №7. – С. 67-76.
69. Мацкевичюс И.С. Калькуляция себестоимости продукции в ... ... М.: ... и статистика, 1989.- 75 с.
70. Голованов А.А. Особенности организации бухгалтерского учета затрат на
производство АПК // Экономика ... и ... ... ... ... С.А. ... ... и калькулирования себестоимости.
– М.: Аналитика-Пресс, 1997. – 144 ... ... Ф.С. ... ... и ... в ... ... (теория и методология): Монография.- Алмаиы, 1997.-239 с.
73. Вахрушина М.А. ... ... ... ...... 200.- 512 с.
74. Кенинг К.Х. и др. ... ... и ... ... /Пер. с
нем., под ред. С.В. Буйлова.- М.: «Колос», 1974.- 415 с.
75. ... ... ... ... туралы Заңы (толықтырулар
мен қосымшаларды қосы), Алматы: Юрист, 2003. – 21 ... ... С.Д. ... ... ... ... ... и
аудита природоорхранной деятельности. Диссертация на соискание ученой
степени доктора экономических наук. – ... – 2000. – 320 ... ... С. ... и ... ... ... Автореф.
на соиск. д.э.н. – Алматы, 2005. – 42 с.
78. Дюсембаев К.Ш., Егембердиева С.К., Дюсембаева З.К. Аудит и ... ...... ... - ... 1998. – 512 ... Тайгашинова К.Т., Султанова Б.Б. Методические основы внутренного
контроля на железнодоржном транспорте, пути их ... ... ... ... 2000. – 38 ... Ержанов М.С., Даулетбеков Г.Б. и др. Аудит. – Алматы: Бастау, 2005. ... ... ... ... Л., ... Генри Р., О’Рейлли Винсент М.,
Хирш Марей Б. ... ... Пер. с ... / Под ред. ... ... – М.: ЮНИТИ, 1997. – 542 с.
82. ... А.Д. , Суйц В.П. ... – М.: ... 2000. – 352 ... ... Г.К. ... учет и ... в соответствии
с международными ... ... ... 1, 2 - ... ... ... 2005 ... Ораевская Г.А. Анализ хозяйственной деятельности сельско-хозяйственных
предприятий: Учебник.- 4-е изд., ... и доп. - М.: ... 279 ... ... А.В. и др. ... ... ... предприятий: Учебное пособие.- М.: Агропромиздат,
1991. – 256 с.
86. Медеубеков Қ.Ү., Сарбасов Т.И. Қой шаруашылығының өнімдерін өндіру.-
Алматы: ... 1980. – 324 ... ... П.В., ... Г.А. ... ... деятельности
сельско-хозяйственных предприятий: Учебник.- М.: Финансы и статистика,
1991.- 304 с.
88. ... ... ... есеп және есеп беру ... ... ... ... №1, 2 ... ... ... «Дулат-Нұр» шаруа қожалығының бухгалтерлік есеп мәліметтері.
91. «Еділ» шаруа қожалығының бухгалтерлік есеп мәліметтері.
ҚОСЫМШАЛАР
А қосымшасы
Ауылшарушылығы кәсіпоырндарында бухгалтерлік есеп үшін өндірістік
шығындардың жіктемесі
|Жіктеудің белгілері ... ... ... ... |- ... шығындар (қайтарылған қалдық құнын |
|бойынша (мақсатына ... ... ... |- ... ақы ... шығындары; ... |- ... ... ... ... |
| |- ... |
| |- ... да ... ... баптары|- өндірісте пайдаланылатын материалдық ресурстар: |
|баптары (шығынның |( тұқым және егістік материалдар; ... |( ... |
| |( ... мен ... ... ... |
| |( ... |
| |( ... ... |
| |( ... өнімдері; |
| |( ... ... отын және ... |
| |( ... ... ... мен ... |
| |- ... ақы: |
| |( ... |
| |( ... |
| |( ... да ... |
| |- ... ... ... аударымдар; |
| |- ... ... ... ... |
| |( ... ... |
| |( ... ... ... және ... ... ... |
| |- ... ... ... мен ... |
| |- ... ... және ... да төлемдер; |
| |- ... да ... |
| |- ... және мал ... ... |
| |- ... ... және жалпы шаруашылық шығыстар.|
|Өндіріс процесіне |- ... ... ... ... ... |- еңбек құралдарына шығындар; |
| |- тірі ... ... ... ... ... |- ... ... құнға тікелей апарылатын |
|бойынша ... |
| |- ... ... ... бөлу базалары арқылы |
| ... ... ... бойынша |- жәй (бір ... бір ... ... |
| |- ... (күрделі) бірнеше элементтен тұратын. |
|Технико-экономикалық |- негізгі; ... ... |- ... ... қызмет көрсету және басқару). |
|Өндіріс көлеміне |- ... ... |- ... ... ... ... |- материалдық-техникалық қамсыздандыру өрісіндегі |
|өрісі бойынша ... ... ... |
| |- ... ... ... ... |
| ... |
| |- сату ... ... болу ... |- бір ... ... |- ... |
| |- ... ... ... |- ... ... |- ... ... бойынша |- мөлшерленетін; |
| |- ... ... ... |- шектелетін (салық салу үшін); |
| |- ... ... ... |- ... ... |- сату ... |
| |- ... ... ... |
| |- ... ... ... ... |
| |- ... ... |
| |- ... қорлар (запастар) бюджеті; |
| |- ... ақы ... ... шығындар бюджеті; |
| |- ... ... ... ... |
| |- ... ... бюджеті. ... ... |- ... ... ... пен қызметтерге) шығындар; |
|деңгейі бойынша |- ... ... ... |
| |- ... ... ... ... ... |- ... болу ... бойынша шығындар; ... |- ... ... ... ... |
|Ұйымның қызметіне |- тәуелді шығындар; ... |- ... ... ... ... ... қайтарымсыз шығындар. |
Ә – ... ... ... ауыл ... ... өнім ... ... |облыстар |жылдар |
| |
| ... | ... - ... | |
| | ... ... ет ... ... | |
| ... ... (мың ... | ... |
Г - ... ... жүн өнімінің көлемі ... ... | ... ... қосымшасы
Республика бойынша жер пайдаланушылардың пайдалануындағы жерлері
(01.01.2008 ж)
мың гектар
|Облыстар ... жер ... |а.ш. жер ... ... ішінде |
| | | ... ... ... ... |14620,7 |13235,7 |4988,6 |258,2 |6885,3 ... |29137,1 |26223,7 |899,5 |304,0 |24660,6 ... |22394,7 |16419,5 |1060,6 |467,5 |14698,8 ... |11113,5 |9155,0 |2,0 |132,2 |9111,0 ... Қазақстан |13668,8 |12857,6 |694,1 |1011,8 |10192,1 ... |11937,1 |9350,5 |824,6 |230,8 |8286,0 ... |35649,9 |33038,3 |1124,0 |381,0 |31124,6 ... |19600,1 |18127,7 |5659,3 |351,6 |12045,8 ... |24035,9 |12165,1 |142,9 |115,6 |11834,6 ... |16562,1 |12695,8 |0,5 |0,3 |12694,0 ... ... |11725,8 |10301,5 |890,0 |141,4 |9107,2 ... |12470,5 |11168,6 |1439,2 |301,1 |8155,3 ... ... |9804,3 |8389,8 |4365,0 |41,6 |3563,0 ... ... |28346,8 |22661,6 |1150,2 |1056,8 |19949,4 ... қаласы |72,2 |27,1 |6,5 |1,4 |17,0 ... ... |31,9 |7,9 |2,3 |- |0,8 ... ... |261711,4 ... |23249,3 |4795,3 ... ... | | | | | ...... ... ҚР ... Агенттігінің жылнамалық жинағынан алынды |
Д ... ... - ... ... ... ... ... мал басының саны
(01.01.2007 ж.)
бас
|Аудандар |Ірі |с.і: |Қой ... ... ... |Түйе |
| ... ... | | | | | |
| |мал | | | | | | ... ... |722204 |347548 |2226896|447060 |129326 |191971 |5177 |
|барлығы | | | | | | | ... ... | | | | | | | ... |48589 |21535 |147700 |72446 |861 |14087 |84 ... |43370 |21061 |127850 |38514 |4280 |13577 |153 ... |45845 |21662 |51044 |58769 |2606 |9816 |34 ... |74197 |36228 |200991 |29886 |7438 |14464 |1071 ... |25411 |12041 |82298 |13206 |5591 |6094 |60 ... |66488 |26695 |324050 |33266 |827 |16380 |1860 ... |36262 |20250 |103486 |326 |39100 |4199 |918 ... |35546 |21651 |34318 |317 |14408 |4175 | ... |23799 |10631 |64701 |9850 |6739 |4788 |67 ... |39887 |19216 |128758 |35988 |3446 |10570 |114 ... |18981 |8829 |103859 |15080 |3510 |6481 |89 ... |54165 |28183 |230161 |25036 |460 |14008 |223 ... |77092 |35036 |269039 |36751 |- |43106 |- ... |29140 |14213 |68405 |16064 |7855 |9374 |181 ... |32682 |15679 |92973 |4334 |21119 |5560 |323 ... |55887 |26943 |158229 |49343 |768 |13348 |- ... |5100 |2950 |13950 |650 |5350 |830 |- ... | | | | | | | ... қ.ә. |6049 |3081 |22670 |6659 |3409 |921 |- ... қ.ә. |3714 |1664 |2414 |575 |1559 |193 |- ... – кесте ҚР Статистика Агенттігінің мәліметтері негізінде жасалынды |
Е қосымшасы
«Дәрі-дәрмектер мен биопрепараттардың шығын ведомостісін» (ұсынып
отырған үлгі)
Толтыру күні «5» «мамыр» 2008 ... ... ... ... ... ... ____________________
Бригада ___________________
Синтетикалық және аналитикалық есептің коды 8110/2
Малдың, құстың, қойдың түрі _____________________
Мал басына ... ... ... ... ... |Шығын ... ... ... |
| | ... | ... | |
| | | ... ... | | | |мен |
| ... |Аға ... |Жүн |Қалыптысы ... ... ... |Төменгі сорттағы жүн |
| | ... | | ... | |
| | | | | |ні | | |
| | | ... |
| | | ... |
| | | |ы | |
| ... |Аға ... |Жүн ... бойынша сорты |Сапасы бойынша сорты |Жағдайы бойынша сорты ... |
| | ... | | | | |
| | | |I ... ... ... ... ... |Ай сайын бөлімшелер|Б2 |Бақылау ... ... оның ... ... | ... |
|бөлімшелерінде азыққа |(талдамалы) тексеру| |(орташа тиімділіктен |
|деген ... ... ... | ... ... ... ... | | | ... ... | | | ... кейін | | | ... ... ... | | ... ме? | | | ... жүк қағаздары, |Құжаттар алдын-ала |Б1 ... ... ... алу ... ... және | |алу ... ... |
|наряд тар алдын-ала |оларды тіркеу тек | ... ... ... ме және ол ... ... | ... бар |
|жалған немесе жоқ ... ... | ... ... ... табу үшін ... | |деңгейі) ... ма? | | | ... ... ... |Б2 ... мен ... есебі және |тоқсанға бір рет | ... бар ... ... | | ... мүмкін. |
|мәліметтердің сәйкестігі| | ... ... ... ме? | | ... ... ... шығындар |Шығын нормалары |Б2 ... ... ме және ... ... және | ... ... қарау қаншалықты |олар жарты жылда | |(орташа ... ... ... | ... |
| ... | | ... ... және |Шығыстардың |Б2 |Бақылау ... ... ... ... | ... |
|сметасы жасала ма және |сайын бақыланады | ... ... ... қалай бақыланады? | | ... ... ... ... бойынша |Б1 |Мәліметтердің ... ... ... ... құжаттар | ... ... ... ма? ... ... ай | ... дұрыстығы |
| ... ... | ... ... ... ... | |(тиімділіктің төменгі|
| ... | ... ... ... ... тек ... ... өндіріс |
|түгендеу жүргізіле ме? |соңында, ұйым | ... ... |
| ... | ... ... |
| ... | ... ... ... | ... |
| |
| ... - ... жалғасы |
| ... ... ... ... ... |Е3 ... ... ... ... |жіктемесі өндіріс| |ұйымдастыру ... ... ... ... | ... |
|бе? ... ... | ... ... |
| | | ... |
|Таңдап ... ... ... ... |Е3 ... өзіндік құнын |
|есебінің әдісі өндіріс |нормативтік есеп | |анықтау ... ... ... | ... |
|келе ме және ол ... | ... ... ... сақтала ма? |қолдана отырып, | |деңгейі) |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | ... есеп әдісі |Қамтамасыз етеді,|Е2 |Талдамалық есепте қате|
|нормаланатын шығындардың|бірақ ... емес | ... ... ... ... | | ... ... ете ме? | | ... және |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... ... |Е1 ... құн ... ... ма? | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... және |Әдістер таңдалып |Е3 |Аталған шығыстарды |
|үстеме шығыстарды ... және | ... ... қате |
|таратудың әдістері |сақталады | ... ... ... ... бе және олар | | ... ... ... ма? | | ... ... жиынтық |Жұмыс шоттар |Е2 ... ... ... ... бар, | ... ... бар ма? ... есеп | ... ... ... |
| ... жасалмаған| ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... ... ... |Е1 ... тексеру |
|және жиынтық есеп | | ... ... ... ... | | ... ... |
|ме? | | | ... ... ... |Бұл ... |Е3 ... ... ... жауап |шығындар есебінде| |ықтималдылығы ... ... ме? ... | ... ... |
| | | ... ... ... бойынша |Тоқсан сайын |Е2 |Ай сайынғы ... және ... | | ... қателігі|
|есеп мәліметтері қандай | | ... ... ... ... ... | | ... |
|салыстырыла ды? | | ... ... |
| | | ... ... ... ... ... өзі жүргізген зерттеу нәтижесінде |
|алынды |
С ... ... ... ... мен ... өнімді ішкі
аудиттеудің бағдарламасы
|Тексерілетін |Тексеруге алынатын ... ... ... |құжаттар | | ... ... | | | ... | | | ... ... ... есеп ... |Тексерудің |Бөлімше ... ... ... және ... |нақты уақыты |бухгалтері |
|құнының құрамына |өндірістік есеп ... | ... ... | | ... және | | | ... ... | | | ... құжаттардың |«Азық шығынының |Тексерудің ... ... ... ... ... ... ... уақыты |тұлға, ферма |
|тексеру ... ... «Мал ... ... |
| ... ... есебі»;| ... |
| ... мен | ... |
| ... шығын | |бас ... |
| ... | | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... | | |
| ... ... ... | | |
| ... ведомосі», «Жүн| | |
| ... ... «Мал | | |
| ... | | |
| ... ... | | |
| ... ... ведомосі»;| | |
| ... ... ... | | |
| ... | | |
| ... жұмыс және | | |
| ... ... ... | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... ... | | ... ... ... шығынының |//-// ... ... ... ... ... ... | ... ... ... журналы»; | ... ... ... ... жиынтық | ... ... ... |есебі»; «Дәрі-дәрмектер | ... ... ... |мен ... | ... |
| ... ... | | |
| ... алу ... | | |
| ... талап | | |
| ... | | |
| ... ... | | |
| ... ... ... | | |
| |
| |
| ... ... ... ... ... есеп саясаты, |//-// |Бөлімшедегі |
|жұмсалынатын ... алу ... | ... ... ... ... | | ... есеп ... | | ... | | | ... бағалау | | | ... ... | | | ... ... | | | ... |Мал ... ... |//-// ... ... ... ... | ... ... | | | ... және | | | ... ... | | | ... ... | | | ... | | | ... ... ... журнал ордер және |//-// ... ... ... ... есеп | ... ... тексеру |регистрлері | |бас ... |
| ... ... ... | | |
| ... есеп | | ... ... |10 ... ... және |//-// |Бөлімшедегі ... ... ... ... есеп | ... ... дұрыс |регистрлері | ... ... ... ... немесе жылдық | ... ... есеп | |, |
| | | ... |Қой шаруашылығындағы |//-// ... ... ... ... алғашқы құжаттар | ... ... |мен есеп ... ... | |
| ... есеп | | ... ақау ... ... ... |//-// ... |
|есебі бойынша |«Мал басының жоғалуы | ... ... ... акті» | ... |
| | | ... | | | |
| | | |аға ... ... ... |Шаруашылықтағы барлық |//-// |Аға ... ... ... |алғашқы құжаттар мен | ... ... ... ... және | ... |
| ... есеп | | ... ... ... саясаты; ... ... ... ... ... ... ... уақыты |меңгерушісі, |
| ... ... мен ... ... |
| ... реистрлері және | ... |
| ... есеп | |аға ... |
|Ескерту* - кестені автордың өзі құрастырды |

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 147 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шаруашылық субъектілерін қаржыландыру110 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары21 бет
Сақтандыру шарты жайлы8 бет
Өсімдік шаруашылығындағы міндетті сақтандыру15 бет
"Өнімнің өзіндік құнын талдау."4 бет
TSQL мәліметтерімен жұмыс істеу негіздері4 бет
«Ақмола облысы Шортанды ауданының жер учаскесінің кадастрлық құнын анықтау»41 бет
«кәсіпорын өнімінің өзіндік құнын төмендетуді экономикалық ынталандыру»49 бет
Автокөлік құралдарының құнын бағалау31 бет
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь