Кейіпкер тілі

Жоспар.

1. Кіріспе

1.1.Кейіпкер тілінің зерттелу жағдайы
1.2.Кейіпкер тілінің драмалық туындыдағы алар орны

2. Негізгі бөлім
2.1. Кейіпкер тілінің берілу тәсілдері
а) Кейіпкер тілінің монолог арқылы берілуі
ә) Диалогтің кейіпкер бейнесін берудегі ролі
б) Полилог тәсілінің өзіндік ерекшеліктері
2.2. Кейіпкер тілінің лексикалық құрамының оның бейнесін сомдауға қатысуы.
а) Диалектизмдердің, кәсіби, термин сөздердің кейіпкер образын сомдаудағы ролі.
ә) Қарапайым сөздердің кейіпкер тіліндегі қоланысы
б) Кейіпкер тілінің көркемдік ерекшелігі
2.3. Кейіпкер тіліне (сөйлеу тіліне) тән синтаксистік ерекшеліктер
а)Қаратпа сөздердің образ айқындаудағы ролі
ә)Қайталамалардың қолданысы
б)Кейіпкер тілінің синтаксистік сипаты

ІІІ. Қорытынды.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы.

1. М. Әуезов — қазақ қара сөзінің майталман зергері. М. Әуезовтің әдеби мұраларының тілін зерттеуде, жазушының даралық стилін, тосын сөз қолданысын айқындауда Р. Сыздықова, Е. Жанпейісов, М. Серғалиев, М. Жұманазарова сынды ғалымдардың еңбектері ерекше бағалауға ие. Бірақ әлі де болса Әуезовтің драмалық туындыларының тілі (яғни др. т. кейіпкер тілі) жан-жақты қолға алынып зерттелмей келеді.
Қазақ әдебиетін жаңа биікке көтерген Мұхтар қазақ драматургиясының тұңғыш қарлығашын ұшыра, әдебиет әлеміне жаңаша леп әкелді. Сондықтан Әуезов драмаларының тілін талдаудың (қазақ әдеби тілінің қалыптасуына қосылған қомақты) маңызы байқалады. Ал драма тілі деп отырғанымыздың өзі—кейіпкер тілі. Себебі драмалық шығарма кез келген оқиға кейіпкерлер арасындағы тартыс есебінде өріс алады.

2. Зерттеу жұмысының өзектілігі.
— Драмалық шығарманың тілін жеке бөліп зерттеу бүгінгі таңда кең көлемде талқы көрмеген тың тақырып. Кейіпкер тілі жайлы, бейнені ашудағы кейіпкер сөзінің маңызы жайлы, кейіпкер тілінің стильдік қызметі Кәріпжанова, Жұманазарова, Еңсебаева сынды ғалымдардың еңбектерінде атап өтілгені болмаса, жеке автор драмаларындағы кейіпкер тіліне арналған еңбек жоқ.
—Кейіпкер тілін зерттеу ең күрделі әдеби тек түрі—драматургияның қыр-сырын түсінуге, автордың сөз қолданыс ерекшелігін айқындай түсуге мүмкіндік береді. Прозада автор кейіпкерін жан-жақты айшықтап айқындап бере алар болса, ал драмада оның мұндай мүмкіндіктері шектеулі. Драмадағы кейіпкер сомдаушы жалғыз құрал—кейіпкердің өзі.
—Драмалық шығармалар тек кейіпкер сөзінен құралғандықтан оның берілу тәсілдерін анықтап алу, шығарманың құрылымын дұрыс құру өте маңызды. Өйткені қандай құнды ой болмасын ұтымды тәсілмен берілмесе, қарабайыр әрі қонымсыз көрінеді. Сондықтан кейіпкер тілінің берілу тәсілдерін (монолог, диалог, полилогті) ерекше айқындап алған дұрыс.
—Кейіпкер тілі, кейіпкер сөзі арқылы автор өз идеясын, өз ойын жеткізеді. Себебі драмалық шығармадағы автор—кейіпкер. Автор тек кейіпкері арқылы ғана өзінің таңдаған тақырыбын, айтпақ ойын жеткізе алады. Ал бұл үшін кейіпкер тіліндегі лексикалық элементтердің орынды қолданылуы тиіс. Кейіпкер тілінің көркем сөз, көрікті ойға ие болуы кейіпкер бейнесін анық, ашық суреттеуге мүмкіндік береді. кез келген бейненің ойы, сөзі, қалпы оның мамандығы, мәдени дәрежесі, мінез-құлқына сай келгенде ғана шығарма шынайы әрі өміршең болмақ.
—Кейіпкер тілі—сөйлеу тілі. Сондықтан сөйлеу тіліне тән ерекшеліктер кейіпкер тілінің негізгі сипаты болып табылады. Сөйлеу тіліндегі синтаксистік ерекшеліктерге тоқталу олардың кейіпкер тіліндегі көрінісін айқындаудың маңызы өте жоғары.
3. Зерттеу нысаны. Кейіпкер тілінің зерттелу жағдайы Әуезов драмаларындағы жұмыста кейіпкер тілінің берілу тәсілдері, автор қолданысындағы лексикалық элементтердің өзіндік ерекшелігі, кейіпкер тілінің берілуінің синтаксистік өзгешеліктері қарастырылды.
4. Зерттеудің дерек көздері:М. Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағы, Байтұрсынов, Сыздықова, Серғалиев, Жанпейісов, Кәрімов, Томанов, Еңсебаева, Жұманазарова, Тасымова және орыс тіл білімінен Виноградов, Кромэр, Винокур, Шанский Н. сынды ғалымдардың теориялық тұжырымдары басшылыққа алынды. Сонымен қатар әдебиетші ғалымдар З. Қабдолов, Р. Нұрғалиев, М. Ахетов зерттеулері пайдаланылды.
5. Зерттеудің әдістері. Жұмыста талдау, жинақтау, қорыту, жүйелеу, топтау, салыстыру әдістері қолданылды.

Зерттеудің мақсаты мен міндеті:
1) Драмалық шығармадағы кейіпкер тілінің маңызын анықтау (прозалық шығармаларды салыстыра отыра)
2) М. Әуезов мұрасындағы кейіпкер тілінің берілу тәсілдерін даралай, олардың өз ара жігін ажырату, жымдасу тұсын айқындау.
3) Лексикалық элементтерге тоқталу барысында
—синоним, омоним, антоним сөздердің стильдік даралық өзгешелігін көрсету.
—автордың этнографизмдерді, қарапайым сөздерді қолданудағы мақсатын ашу, оның кейіпкер тіліндегі алар орнын, атқарар қызметін көрсете білу.
—жазушы драмаларындағы окказионал тіркестерге талдау жасау арқылы Әуезовтің тіл көркемдігін дәлелдеу.
—синтаксистік амалдардың кейіпкер тіліндегі берілуін образ сомдауға, оқиға дамытуға қосар үлесін анықтау.
6. Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
М. Әуезовтің драмалық шығармаларының тілі шағын болса да лингво стилистикалық тұрғыдан тілдік талдауға түсті
—кейіпкер тілінің драмалық шығармалардағы алар орны айқындалып, Әуезов қолданысындағы кейіпкер тілінің берілу тәсілдері дараланады.
—көне сөздер, диалектизм, авторлық фразеологизмдер, синоним,т.б. стильдік қызметі, пайдалану мақсаты анықталып, жазушының сөз қолданысындағы өзіне тән өзгешелігі нақтыланды.
—драматургия жанрының іргетасын қалап, қазақ драмасының қарлығашын ұшырған Мұхтар Әуезов ұлы драматург екендігі дәлелденді.
—кейіпкер тілінде кезігер синтаксистік ерекшеліктердің драмадағы оқиға қарқындылығын дамытушы ролін анықтау.
        
        Жоспар.
1. Кіріспе
1.1.Кейіпкер тілінің зерттелу жағдайы
1.2.Кейіпкер тілінің драмалық туындыдағы алар орны
2. Негізгі бөлім
2.1. Кейіпкер тілінің берілу тәсілдері
а) Кейіпкер тілінің монолог ... ... ... кейіпкер бейнесін берудегі ролі
б) Полилог тәсілінің өзіндік ерекшеліктері
2.2. Кейіпкер тілінің лексикалық құрамының оның бейнесін сомдауға қатысуы.
а) Диалектизмдердің, ... ... ... ... ... ролі.
ә) Қарапайым сөздердің кейіпкер тіліндегі қоланысы
б) Кейіпкер ... ... ... ... ... ... тіліне) тән синтаксистік ерекшеліктер
а)Қаратпа сөздердің образ айқындаудағы ролі
ә)Қайталамалардың қолданысы
б)Кейіпкер тілінің синтаксистік сипаты
ІІІ. Қорытынды.
Жұмыстың ... ... М. ...... қара сөзінің майталман зергері. М. Әуезовтің
әдеби ... ... ... ... даралық стилін, тосын
сөз қолданысын айқындауда Р. ... Е. ... ... М. ... ... ... ... ерекше
бағалауға ие. Бірақ әлі де болса Әуезовтің драмалық туындыларының
тілі (яғни др. т. кейіпкер тілі) жан-жақты ... ... ... ... жаңа ... ... Мұхтар қазақ драматургиясының
тұңғыш қарлығашын ұшыра, әдебиет әлеміне ... леп ... ... ... тілін талдаудың (қазақ әдеби тілінің қалыптасуына
қосылған қомақты) маңызы байқалады. Ал ... тілі деп ... ... ... ... ... кез ... оқиға кейіпкерлер
арасындағы тартыс есебінде өріс алады.
2. Зерттеу жұмысының өзектілігі.
— Драмалық ... ... жеке ... ... ... ... кең
көлемде талқы көрмеген тың тақырып. Кейіпкер тілі жайлы, бейнені ашудағы
кейіпкер ... ... ... кейіпкер тілінің стильдік ... ... ... ... ... ... атап
өтілгені болмаса, жеке автор драмаларындағы кейіпкер тіліне арналған еңбек
жоқ.
—Кейіпкер тілін зерттеу ең күрделі ... тек ... ... түсінуге, автордың сөз қолданыс ерекшелігін айқындай түсуге мүмкіндік
береді. Прозада автор кейіпкерін жан-жақты айшықтап ... бере ... ал ... оның мұндай мүмкіндіктері шектеулі. Драмадағы кейіпкер
сомдаушы жалғыз құрал—кейіпкердің өзі.
—Драмалық шығармалар тек кейіпкер сөзінен құралғандықтан оның ... ... алу, ... ... ... құру өте ... ... құнды ой болмасын ұтымды тәсілмен берілмесе, қарабайыр әрі
қонымсыз көрінеді. Сондықтан кейіпкер тілінің берілу тәсілдерін ... ... ... ... алған дұрыс.
—Кейіпкер тілі, кейіпкер сөзі арқылы автор өз идеясын, өз ... ... ... ... ... Автор тек кейіпкері
арқылы ғана өзінің таңдаған тақырыбын, айтпақ ойын ... ... Ал ... кейіпкер тіліндегі лексикалық элементтердің орынды қолданылуы тиіс.
Кейіпкер тілінің көркем сөз, көрікті ойға ие болуы кейіпкер ... ... ... ... ... кез келген бейненің ойы, сөзі, қалпы оның
мамандығы, мәдени дәрежесі, мінез-құлқына сай келгенде ғана ... ... ... ... ... тілі. Сондықтан сөйлеу тіліне тән ерекшеліктер
кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерге тоқталу олардың кейіпкер тіліндегі ... ... өте ... ... ... Кейіпкер тілінің зерттелу ... ... ... ... ... берілу тәсілдері, автор
қолданысындағы лексикалық элементтердің ... ... ... ... ... ... ... дерек көздері:М. Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағы,
Байтұрсынов, Сыздықова, Серғалиев, ... ... ... ... ... және орыс тіл ... Кромэр, Винокур, Шанский Н. сынды ғалымдардың теориялық
тұжырымдары басшылыққа алынды. ... ... ... ... З.
Қабдолов, Р. Нұрғалиев, М. Ахетов зерттеулері ... ... ... ... ... жинақтау, қорыту, жүйелеу,
топтау, салыстыру әдістері қолданылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті:
1) Драмалық шығармадағы кейіпкер тілінің ... ... ... салыстыра отыра)
2) М. Әуезов мұрасындағы кейіпкер тілінің берілу тәсілдерін даралай,
олардың өз ара жігін ажырату, жымдасу ... ... ... ... тоқталу барысында
—синоним, омоним, антоним сөздердің стильдік даралық өзгешелігін
көрсету.
—автордың ... ... ... ... ... оның ... ... алар орнын, атқарар қызметін көрсете білу.
—жазушы драмаларындағы окказионал тіркестерге ... ... ... тіл ... ... ... ... тіліндегі берілуін образ сомдауға,
оқиға дамытуға ... ... ... ... ... ... Әуезовтің драмалық шығармаларының тілі шағын болса да ... ... ... ... түсті
—кейіпкер тілінің драмалық шығармалардағы алар орны айқындалып, ... ... ... ... ... дараланады.
—көне сөздер, диалектизм, авторлық ... ... ... ... ... ... ... сөз қолданысындағы
өзіне тән өзгешелігі нақтыланды.
—драматургия жанрының іргетасын қалап, қазақ драмасының қарлығашын
ұшырған Мұхтар Әуезов ұлы драматург ... ... ... ... ... ерекшеліктердің драмадағы оқиға
қарқындылығын дамытушы ролін анықтау.
М.Әуезовтің тілін ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан мұхтартанудың маңызды мәселесі.Кез ... сөз ... сөз ... шығарма деңгейін тануға
болады. Ал көркем шығарма-жазушы жанының айнасы, ... ... ... ... орын алар ... туынды туған тілді терең меңгерген
жағдайда ғана дүниеге ... ... ... бірінші элементі.
«Халық тілінің байлығынан суарылған, оны бойына сіңіре алған жазушы ғана
нағыз ... ... ... шығарма жаза алады».(1. )
Қара түнек құшағындағы қазақ әдебиетіне ... ... ... ... ... ... кемеңгерді әлемге танытқан Мұхтар
ұлылығында шүбә жоқ.Бірақ ... сөз ... ... ... ... керек. Яғни «тіл байлығы деп ... ... ... ... ... ... ... етеді.(2.46)
М.Әуезовтің ұрпағына қалдырған ұлағатты мұрасы талай ғылыми зерттеуге
негіз болды.Әуезов ... тілі мен ... ... ... «М.Әуезов шығармасының тілі», Е.Жанпейісовтың «Әуезов - тің
*Абай жолы*эпопеясының тілі», М.Жұманазарованың «М.Әуезовтің әңгімелерінің
тілі», С.Ғасымованың ... ... ... тілі мен ... ... ... еңбектері-жазушы шеберлігін танытуға қосылған
қомақты үлес. М.Әуезовтің драмалық ... ... ... ... ... ... Р.Нұрғали, Ә.Тәжібаев, М.Дүйсеновтың есімдерін
атаған ... ... ... ... ... Бірақ
жазушының драмалық туындылары таза тілдік ... әлі ... ... В.В.Виноградовтың: «Стилистика филология ... ... ... және ... ... деп бөлінуі
тиіс»(3. ),-деген пікірін ұстану қажет. Себебі,көркем әдебиеттің зерттеу
объектісі - ... ал ... ... ... - ... сөз ... ... мұрасының тілін зерттегенде, кейіпкер тіліне
тоқталмай өту мүмкін емес. ... ... ... тек ... сөзінен ,
кейіпкерлердің пікір алмасуынан тұрады.
Көркем ... ... бір ... ... сезіміне әсерлі, бейнелі
етіп жеткізетіні белгілі. Сол әсерлілік пен бейнелілік ... ... ... асырылады. Сондай амал-тәсілдерінің бірі - көркем бейне
жасаудағы кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... көркем әрі эстетикалық қасиетін танып-білуге көмектеседі,
кейіпкер ... ... ... ... ... туғызады және
стилистиканың ... ... ... ... ... тілі - ... ... мейлінше бай, образ даралау
құралы. Кейіпкер тілінің көркем шығармадағы алар орны ... ... ... ... өзге ... ... кейіпкер сөзі де автордың
белгілі бір идеялық мақсатын, көзқарасын, ... ойын ... ... атап көрсетеді. «Тегінде кейіпкер сөзі ... ... ... үшін ғана ... сол ... ... ... қағаберіс мінез-қылығын аңдатарлық, сөйтіп геройдың толыққанды
бейнесін айқындап, толықтырарлық мақсатта болғаны жөн» (5;32).
Көркем шығармадағы кейіпкер тілінің ең ... ... ... - ... ... ... ... әдеби тілді зерттеуші ғалымдардың
(Р.Сыздықова, А.Қуантаев) еібектеріне сүйене отырсақ, осы дәуірдің өзіндік
ерекшелігі- әдебиеттегі екі тек, эпика мен драманың ... осы ... ... ж. ... ... ... ... түрлі, жан-жақты ізденушілік бағыттар белең алды.
Кейіпкер тілін образ сомдаушылық, оқиға ... ... ... да ... кезеңдегі оңды жетістіктердің бірі.
Кейіпкер тілінің экспрессивтілігі (оқырманға, тыңдаушыға әсері)
мағыналық ... ... ... тәуелді болады. Сонымен қатар,
шығарма жанрының да ... ... ... бар. ... ... ... оның құрылымы да өзгеше болмақ. Мәселен, шартты ... ... ... ... болсақ:
авторлық баяндау-монолог-авторлық баяндау-полилог-авторлық баяндау.
Ал драмалық шығарманың құрылысы өзгешелеу:
авторлық түсінік-монолог-диалог-диалог-полилог-монолог тағы ... ... бар ... ... өз ... әр ... ойында жатыр.
Прозалық шығарма мен драмалық шығарманың құрылымындағы өзгешелік
олардың әр түрлі ... ... ... ... ... ... Сондықтан
драманың тілдік қолданысындағы ... оның ... ... талдамас бұрын «Драма дегеніміз не?», «Драманың өзге әдеби
жанрдан өзгешелігі неде?», деген сұрақтарға жауап ... ... ... шығармаларға берілген анықтамаларға ... ... ... ... - ... және ... арасындағы
қайшылықтар суреттеледі. Бұл суреттеу сахналық түрде жүзеге асады.
Драмалық шығарма сахнаға қойылу үшін ... және ... үшін ... ... ... ... оның сахналық қойылымға арналғандығын,
пантомимикамен(актёр ойынымен), әуенмен көркемдік ... ... ... ... жанры мен стиліне тән нәрсе-сөйлеу тілінің
басымдылығы, өйткені драмадағы оқиға желісінің өзі ... ... ... Кез ... драматург әрекетті сахна талаптарына ... ... ... ... сәл өзгешелеу.«Эпикалық шығармада
жазушы оқиғаны сараптаушы, зерттеуші кейіпкерлердің іс-әрекетіне ... ... ... ... ... анықтамалардың өзінен-ақ драма ерекшелігін
ұғуға болады. Себебі, драмалық ... ... ... тек жазушыға ғана
емес, актёр ойынына да тәуелді.
Драмада тек ... ғана ... ... ... ... шығуына үлкен мән
берілуі тиіс. Себебі кейіпкердің әр сөзі оның қимылымен ... ... ... ... - ... ал тілсіз қатынастар
(мимика, ишара, дене қалыбы, қол ... ... - ... ... ... ойына жүгінер болсақ:
«Необходимай в общений информация может поступать не ... ... ... то есть ... средства, но и через невербальные,
к ... мы ... ... ... кинесические и
паралингвистические»(Смирнова 8;5)
Ал Т.М.Николаевна болса: «Любая речь не ... ... к ... без специфических невербальных средств ... ... ... ... деп ... )
Психолог мамандардың зерттеулері де адамның әр қимыл-қозғалыс, шарасы
оның айтпақ ойын білдіреді, ой ... мен сөзі ... адам ... ... Бұл ... өзі- ... табиғатына артылар жүктің
ауырлығына айқын дәлел.
Сахнадағы айтылмақ ... ... ... ... ... ... болуы - қиын процесс. Сондықтан драма құрылымының
өзіндік өзгешелігі болуы заңды. Драманың ... ... ... ... ... әрі ... тілі тыңдаушыға жетімді, жеңіл болуы
шарт. Енді екі жанр өзгешелігін мысал арқылы дәлелдер болсақ:
«Ісләм жазулы ... ... ... ... жасы ыршып, қолынан
құран түсіп қалып, Ғазизаның қабірін құшақтай жығылып, ... ... Ұзақ ... сол ... ... жатып, көңіліндегі талай шерінен азырақ
сейілгендей болып, қабірден басын көтеріп зорға дегенде мауқын басты».
(10;193)
«Сырым: ... ... Ай ... Қарагөзім. Не дейді, ойбай, мыналар(
Сәулем, сәулешім қарагөз( Лағынет, ... ... ... Өсер ... сұм ... ... ... Алдың ба тартып барымды( Аяулы сәулем,
күн ... ... ... бе ... екі ... ... тұстары. Ісләм де, Сырым да сүйгендерінен
айрылып қапа ... ... ... ... ... - ... ... тәсілдері.
Келесі бір түйіндер түйін - драмалық шығарма (оқиғаның) оқырманның
өзіне, жағымды, жағымсыз бейнелерді айыруға ... ... ол ... көбіне автор ойы әсер етеді.
Батырлар жыры лиро-эпостық ... ... ... ... ... ... ... маңызды орын бөленген болса, ал прозалық шығармада
кейіпкер тілі оның бейнесін толықтырар ... ... ... кіре
бастаған.
Драмалық шығармада бұл тәсілге жүктелген ... ... ...... ... ... ашар құралға айналады.
Драматургия жайлы айтқанда М.Әуезов есімі ескерусіз ... ... ... ... - тұңғыш қазақ театрының уығын алғаш қадаушы жандардың
бірі. Ал жазушының «Еңлік-Кебек» пьесасы - осы ... ... ... ... ... Әуезовтің ... ... ... ... ... ... ... Бірақ сол қуанышымызбен бірге бұл сияқты ірі өнердің келешегі
үшін жауапты екендігімізді де ұмытпауымыз ... ... бұл ... ... ... көп ... ептеп бастау керек»(12;36),- дейді.
Әуезов қазақ театрын құрып қана қоймады, өзінің шебер жазылған
туындылары арқылы бұл өнердің ... ... де өз ... қосты. «Суретті
әдебиет ішіндегі көпке жететіні, дегені дөп тиетіні, әсері мол болатын ... ... ... - ... ... ... ... жазушы
драмалық туындыға өзінің әділ бағасын бере білді.
Кез келген көркем туындының әділ бағасын берер таразысы - ... ... ... ... дені ... өтсе де ... ... сай келуі
- олардың өміршеңдігінің белгісі. Сол себепті Әуезов драмаларының тілін
зерттеуді нысаны ретінде алуымыздың өзі ... ... тілі ... - шығармадағы кейіпкер тілі.
Осы кейіпкер тілі ... ... ... ... ... «Драмалық
шығарма тұтасымен сөйлеушінің сөздерінен, яғни диалог, полилог, ... ... ... ... ... көрінеді»(10;12).
Жазушы кейіпкеріне ұтымды сөз салу арқылы кейіпкерінің бейнесін аша
түседі.
Енді кейіпкер тілінің берілу тәсілдеріне тоқталар ... ... ... ... яғни шығарманың «қаңқасын» дұрыс құру ... ... ... ... арттыра түседі.
Монолог (monos-бір,logos-сөз) - белсенді сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән
байымдау, синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар (автор сөзі, кейіпкер
тілі,ғылыми баяндама, үгіт-насихат)монологтің ... ... ... ... ... монолог тәсілінің өзгешеліктері, оның
стильдерге қатысы - қазақ лингвистикасында толық зерттелмеген тақырып. Сол
себепті жанр ... ... ... ... әлі нық ... Орыс ... ... монологтің төрт түрін көсетеді:
1. Насихаттаушы монолог (шешендік сөздің бір түрі)
2. Лирикалық монолог (эмоция мен көңіл-күйдің берілу түрі)
3. ... ... ... ... ... ... ... тілі, өзге психикалық әрекеттермен толығып
жұмсалатын монолог түрі)
Монологтің осы төрт түрін қазақ тілінде де ... ... ... ... ... - драмалық монолог.
Драмалық монолог өз табиғаты жағынан диалогке жақынырақ. Себебі
драмалық ... ... дене ... ... ... ... монологтағы мимикалық, пантомимикалық әрекеттер монологтің өзге
түрлеріне қарағанда басымырақ.
В.В.Виноградов: «Монолог драматический ... в ... ... ... с ... репликами, он строится по принципам
свернутой и сгущенной диалогической речи ... ... ... ... ... ... диалогтің күрделенген
түрі екендігін ұғуға болады. ... өз - ... ... ... сол ... жауап беруге тырысады. Яғни өз ісіне өзі ... ... ... ... ... ... монологті ұтымды қолдана білген. Мысалы:
«Жапал:Қап, қап, қапы болды-ау осы жол( Кезігіп қалды-ау кер азу ... енді ... Бұны аңды деп Есен ... ... дәл алты ... еді. ... бері ... Еңлік емес, сол Есеннің өзі боп ... ... ... ... ... ... ... келіп едім.
Мұрнын тескен (сырын) (алдырмай) тайлақтай қып Есенді былай келе ... ... ... ... қоя ... ем. Ылғи ... ... өзімде деп
қоңқиып сала беруші еді Есен ... ... ... боп( ... Кебек келеді
екен, ашулы ма немене, жалтара ... ... тағы бір ... ... ... ... ... білуші едім. Әзірше айтқан жерінен шығып келеді (күлімсіреп).
Шіркін, өзгені ... ... да, ... мал-жанын саған билетіп
отырғаным жоқ па( Алдынан шығатын тірі жан жоқ. Кешегі Бәтиманың заманында
мұндай ... па еді(( ... ... о да ... ... ... мен ... қоймаспын. Менің арманым - дүние емес, ... кегі ... есем ... Оған ... жетпесе, мен Есендікке қатын да болып
жүрмес едім. Рас, ... ... ... Ол неме ... ғой. ... ... бар( А-а-а қыз ... екен өзі( (шақырады) Дәмеш, ә Дәмеш(»(7;62).
Осы келтірілген екі мысалдың да шығарманы құруда өзіндік үлесі бар.
Осы монологтарды беру ... ... ... ... ... ... ... бірнеше қызметті бірақ атқарып тұр.
Біріншіден, Жапал мен Қайшаның мінез-құлықтары шынайы табиғаттары
анық ашылып беріліп тұр. ... ... ... өз, ... ... ... ... айғақ.
Екіншіден, кейіпкерлерге өз істеріне сараптау жасату арқылы автор
көрерменді оқиға желісімен таныстырып ... Яғни ... ... кез ... тосыннан жол табары анық. Егер бұл прозалық шығарма ... ... ... ... ... ... баяндау арқылы шығарманың
түсініксіз тұстарын анықтап ашып беруге мүмкіндігі болар еді. Ал драмада
автор ... ... ... автор - кейіпкер. Кейіпкерін сөйлету
арқылы автор өз ойын жеткізеді. Жалпы, ... ... ... ... ... ... деп ұсынған дұрыс.
Әр жазушының сөз қолданысына байланысты шығарма құру тәсілдері ... ... Ал ... ... ... ... ішіндегі ең
күрделі әрі ең қиын ... ... ... ... монологтің
қолданысына мысал келтірсек:
«Керім: Айдар емес…Тіпті Абай да ... ... ... ... бірге(
Бірді мыңға( Мыңға( Сатам ба( Кімді сатам( Қарызды ... қиям ... ... үшін қиям ба( Ойлан( Ертең билік(»(15;326).
«Би: Жағаласу жетпеді ме( Тәңірдің әлде ... ... бар ... Енді ... ... тартар екен. Найманды даңды судай тасқызып бұрқ -
сарқ еткізіп, мұнда әкеле ... ... соры ма( Әлде ... ... қойдың тері ме ( Найман бұл жолы ... ... ... ... ... тобықтыда жүрген есесі бар. Ол да найманды ... ... да ... тер, ... қан ... ба( Жоқ, ... ... талша
деп бас ием бе( Бірақ найман кегі оңай емес»(11;30).
Бұл монологтарда шешен(дік) сөйлеу сипаты, ... ... ішкі ... ... ... беру қасиеттері
жинақталған. Бұл сансыз сұраулы ... ... ... асып тұр. ... ... ... ... қабылдауға қиналған кейіпкердің кейпі. Бар
сұраққа жауап берер жан біреу ғана. Ол ... өзі. ... ... ... ... даралау қызметі айқын екені
сөзсіз. Сонымен, кейіпкер тілінің монолог арқылы берілуі кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... ең күрделі
эмоциялық жүгі ауыр тәсілі.Бірақ шығарманың әсерлі шығуы үшін бір ғана
монолог тәсілінің ... ... ... берілуінің келесі аса сенімді, ұтымды тәсіліне
тоқталар болсақ, ол - ... ... ... контраст - кейіпкер тілін
даралаудың бір тәсілі. Оның айқын ... жері ... ... ... ... негізгі компоненті болса, ол прозалық шығарманың құрамдас бөлігі
ғана», -дей ... ... ... ... ... ... анық
көрсетеді. Ал диалог-кейіпкерлер ... ... ... ... ... кейіпкер болмысын анық танытар тілдік тәсіл ... ... ... ... В.В.Виноградов еңбектерінде
кездеседі.
«Диалог(dialogos-сөйлесу,әңгімелесу) - екі адамның тіл ... ... мен оны ... ... ... жеке ... ... түрлі болып келеді. Диалог көркем әдебиетте де ауызекі ... ... ... ... диалог-тілдер қатынасының басты табиғи түрі.
Диалогтің түп төркіні - сөйлеу түрі. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар.
(Көркем диалог- тегі)Көркем шығармадағы диалог - ... ... ... ашу мақсатында өңделген арнайы жұмсалар амал.
Будагов көркем драма жайлы:
«Художественный диалог развивает действие, все его элементы тесно
связаны и ... что не ... ... в ... ... в ... ... подчинён правилам времени,
ритма и темпа, вне которых не ... ... ... - деген
пікір білдіреді.
Көркем шығармадағы диалогтің көтерер жүгі ... Ол ... ... ... ... ... Олай ... кейіпкер аузына
салынған әрбір сөз оның бейнесінің шынайылығына баға береді.
Диалог-төл сөздің бір ... ... да онда төл ... ... Олар:
-Кейіпкер тілінің айқын, бейнелі болуы.
-Баяндауды жандандырып, сөйлеу мәнерін келістіріп, персонаждың көңіл-
күй эмоциясын сезімін беруі (құрамындағы одағайлар, қаратпа, ... мол ... да ... ... ... әсер ... өз ісінің дұрыстығын қорыту, бекіту мақсатында
жұмсалуы (өз пікірін білдіруі).
«Диалогқа арнайы ... ... та бар. ... ... ... ... оның синтаксистік құрылымы мен ... көп әсер ... сөз ... ... ... ... ... Онда сөз
тіркесінің, сөйлемнің үнемі варианты ... ... ... ... өзара ұштасып, сабақтасып жатады. Сол сәтте диалог ... ... ... (17;23).
Кейіпкер тілінің мәселесін зерттей келе, Еңсебаева Қ.К. өзінің
кандидаттық диссертациясында диалогтің кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... сол сәттік бейнесі. М.Әуезов драмаларынан ... ... ... ... Абай аға, кеше сіз бәрімізге сол ... ... ... де ... ... еді. Біз де ... болмай ма( Айдарға ғана
тапсырғаныңыз қалай( Әділет таппадың-ау, Абай аға ... ... ... ... ... ... ... байқалады.
Осындай жеке-жеке репликалар жинақтала келе ... ... ... бейнесін жасауға мүмкіндік береді.
2. Кейіпкердің толық бейнесі .
«Керім: Мен ... ... ... Қолыңнан келсе тыйсаңшы
өзің(»(15;34).
«Керім: Уа, қойшы, шын айтамысыңдар ... ... ... ... ел жетпей мақтайды, желөкпелер шын (айтамысыңдар осыны) деп
ойлайды» деп еді Абай ... Мен ... ... ... ... ... ... Керімнің бейнесінен кейіпкердің түрлі қырларын байқауға
болады. Яғни, ... ... ... ... ... ... өсуін,
кейіпкердің өзіне сөз салу арқылы көрсетіп тұр.
Міне, осының барлығы - кейіпкер ... ... ... ... ... ... диалог тек образ даралау, образ ашу емес, жалпы ... аса ... ... ... ... әсерлі шығуы үшін оны құрушы әр элемент өз орнында
жұмсалуы шарт. ... әр ... ... ... ... ... ғана
біртұтас, жұмыр дүние жарық көреді. Драманың өзіне тән сипаты автордың бар
айтпақ идеясы кейіпкер сөзінде жасырулы.
Белгілі әдебиетші ... ... ... тек қана ... пен ... ... пен образ тек қана диалогқа, монологқа негізделеді. Сахнада
сөйлейтін тек персонаж ... ... ... ... ... ... Автор
үнсіз, тілсіз, қай сөзді қалай айту керектігін режиссер мен ... ... ... дәл ... ... автор дәрменсіз»
(1;329),-деп драмадағы кейіпкер тілінің маңызын нақ көрсетіп
береді.
Шығарманың ұлылығы - ... ... ... ... ... қаламының құдіретіне телулі. Мысалы, М.Әуезовтің «Абай»
трагедиясындағы ... пен ... ... алып ... Ассаламағалейкум (Көкбайды қойып қап күледі).
Көкбай: Өй, саған не бар( Түу, сарамас…
Қарлығаш: Үндеме билік қандай болады екен, көрейін деп келдім.
Көкбай: ... ... пәле ... ... ... ... ... жіберді, естіп кел деді.
Әй, сен маған бәрін айтып отыр, білдің бе(
…Қарлығаш: Кімге болысты, не дейді(
Көкбай: Екі жаққа бірдей сөз тастап ... О ... ... ... ... Сөйлейін дегені, тыныш отыр »(15;331).
Шығарманың көрерменге түсініксіз тұстары болатыны мәлім. Бұл, ... ... ... Драмада автор сахнада болып жатқан оқиғаға өзі
шығып түсініктеме бере алмайды. Сахна сыртында қалады. Ал ... ... ... - ... ... ... ... болар деп тапқан тұстарын автор кейіпкері арқылы
түсіндіріп және бірқатар этнографиялық мәлімет беріп тұр. ... ... ... іс барысының қалайша жүзеге асырылатындығы -
осы линия арқылы түсіндіріліп, ашылып тұр»(18;126). Бұл ... ... емес - ... сұрағына автордың берген жауабы.
Диалогтің оқиғаны беру қабілеті монологке қарағанда ... Бұл екі ... ... ... ... ... «диалог-
екі
адамның сөйлесуі, сондықтан әңгіменің өрбуі екі ... ... ... жоқ».(19;11)
«Терең психологиялық дәлдігі,сенімділігі үшін монолог
қандай қызмет атқарса, диалогтің да идеялық-көркемдік функциясы сондай
үлкен. ... ... ... ... бір сәттердегі сезім- күйлерін
тапқыр әрі ұтымды,қысқа да мағыналы ... ... ... ... ... ... мағынаны бере алады.
Осыған байланысты Ибатов ... ... ... ... түрде:
1.сұрақ -жауап диалогі
2.қарама -қарсы диалог
3.интонациялық диалог
4.жарыспалы диалог-
деп бөліп көрсетеді. Ғалым ұсынған сұрақ-жауап, қарама-қарсы диалогі -кез
келген шығарманың ... Ал ... және ... ... ... даулы
мәселелер бар. Себебі интонация кез келген диалогке тән, өйткені ... ... ... Ал ... ... ерекшелігі - дауыс ырғағының болуы.
Жарыспалы диалогқа келер болсақ,жарыспалы диалог деп отырғанымыз - ... ... яғни ... ... драмаларындағы диалогтің мағыналық түрлерінің қолданылуына
назар аударайық.
1.Сұрақ - жауап диалогі.
«Жүніс: Ей, сендер кімсіңдер.
Шал: Уһ, қарағым-ай, ел ... ... ... ... Не ... ... ... Кімсіңдер(
Кемпір: Қырды ғой, шырағым,қан жоса қылды ғой, ойбай.
Жүніс: Қай ауыл, қай ... не ... Уа, ... ... ... ... ғой әскері ... ... бір ... бес ... жігіті Жантас, Тәнеке еріп кетті деп
ойран салған жоқ па ... Не ... ... ... ... ... өртеді, малдың бәрін айдап
алды, басып қалды, бауырын көтеріп қыбырлаған жанның
бәрін ... - ... ... ... ... ... бе( Келдің бе мына туған-туыстарыңды
таныдың ба ... ... ... ... ... ба( (Мағышты көрсетеді). Әдейі алдыңнан
шықсын деп шақыртып алдық.Неге амандаспайсың( Мағышым ғой, ... ... ... қоя ... етті, қашан тілеп
едім(»(15;341).
Бұл ... ... ... ... ... ... жауап есебінде өрбісе, екінші мысалда сұраққа
сұрақ
қойылып қарсылық мағына туып тұр. Енді осы екі ... ... ... ... ... диалог-кейіпкерлердің ешбір қарсылықсыз, ... ... ... ... ... Түз-еңбегін жарасқан ұзақ өмір тілеймін, құтты болсын,
қарақтарым(
Айдар: Абай аға,алғыс ... ... ... Алда ... ... қой ... Әлі ақын дейді мұны.
Айдар: Бірақ оны айтпасам да, басқа бір айтар тәуір ... ... ... ендеше соныңды(…»(15;340)
Диалогтың мағыналық түрлерінің болуының өзі - оның күрделі құрылым
екендігінің дәлелі. Себебі диалог ... әрі ... ... ... - ... ... ... түрлерінің бірі. Онда кем
дегенде екі сөйлесуші бар. ... ... ... ... бірлігі
(лексикалық бірлік өзі өзара байланысты бөліктен тұрады) лексикалық бірлік
ішкі құрылымдық-ақпараттық тұтастықпен сипаттала келе ... және ... ... ... ... ... ... тәсілінің келесі түріне келсек-
полилог тәсілі.
Полилог-көп адамның сөйлесуі деген ... ... ... күннің
өзінде диалог пен полилогтің ара жігі анық ажыратылмаған.
Монолог, диалог, полилог - ... ... ... ... осы ... бір - бірінен ажыратылар тұстары болады. Полилогтың
басты өзгешелігі - полилог бір мезетте, бір сәтте бірнеше ... ... ... бір - ... ... бере пікір алмасады, ал полилогте
кейіпкерлердің ойы бір уақытта жарыса шығады.
Мысалы,
«Зейнеп:Қош,қош енді( Топырағың ... ... ... ... ... ең.Сен жоғыңда жоқшыңмын деп айтамын.Сен
сөзімнің басы едің,мен шебіңде ... ... ... ... ... ... ... алыбым(
-Талмай жанған шырағым(
-Қайран ағатайым(Абай аға(
-Қайран аға, қайда кеттің»(15;382)
Полилог шығарманың ... ... үшін ... айт (Біз ... ... не мынау мазақ
қыласыңдар((
Дауыстар:Алмаңдар(Алма ... ... ... ... ... шын масқара(
Дауыстар: Уа,жолдастар(Жиылыңдар(Жиылыңдар мұнда,жиналыс(Жиылыс, Алматыдан
келген жолдастар келді(Жиыл(..» (11;226)
Полилог тәсілі диалогке қарағанда ... өту ... ... Сол ... полилог көбіне қысқа, ұғымды
сөйлемдерден, ... сөз ... ... ... ... толымсыз
сөйлемдерден тұрады.
«Тыстағы дауыстар: Мырза ... ... ... ... кеп ... Шери ... Қасында төрелер, төре(»(22;25).
Жалпы кейіпкер тілінің берілу ... ... бір ... емес тыңдаушы сезіміне әсер етерліктей жалынды да
жанды болуына себепкер. «Көркем тілдік ... ... жеке ... ие ... ал ... ұйымдастыру тәсілдері бір-бірімен
байланыс-қатынасы мәнді. Сондықтан текстің құрылымдық композициялық ... оны ... ... зерттеу маңызды»(23;7)
Бірақ шығарманың табиғи тартымдылығы үшін жалаң ... ... ... сана-сезімін берер лексикалық
элементтердің болуы шарт.
Жазушы әр сөзді орынды қолданып, тілді ... ... ... ... және ... ... ... келе тілдің өзін
ілгері дамытады. Көркем шығармадағы кез келген бейнеге ... ... ... оның ... ... ... ... ортасына, оқиғаға
сай болуы.
Осы талаптар сақталғанда ғана кейіпкер тілінен оның болмыс-бітімін
тануға болады.
З.Қабдолов: ... ... ... ... тән ... ... ... адамның өз сөзін(монолог,диалог)келтіру-
осылардың барлығы адам мінезін,тұлғасын ... ... тілі де ... ... ... тиек бола ... ... шығарманың шындыққа жақындығын, кейіпкерлердің
табиғилығын арттыру үшін ... ... ... ... ... ... жаргон сөздер, варваризмдер.
-орыс тілінен және орыс тілі ... ... ... ... маңызды орынға ие. Сондықтан әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... Р.Сыздықова лексикалық нормаларды танып-білуде басты назар аударылуы
қажет объектілерге:
1.диалектизмдердің ... ... орыс тіл ... ... деп ... ... қазақ көркем әдебиеті тіліндегі
көрінісі, күй-қалпы, өріс алу ... ... тән ... ... ... ... сөйлеуі.
3.Қарапайым, көне, сирек сөздердің жұмсалуы.
4.Синонимдерді талдау, идеографиялық және стильдік
синонимдердің қолданысы.
5.Лексикалық жаңа ... орын ... ... мен ... қолдану, сөздердің тіркесу
аясын кеңіту арқылы сөз мағыналарын жаңғырту.
7.Лексикалық(жаңа қолданыстар орын ... ... ... ... ... тағы ... жарыспалы элементтердің
дұрыс-бұрыс жұмсалуы.
8.Белгілі бір сөз тудырушы элементтердің және синтаксистік
тәсілдердің көркем әдебиет тілінде активтенуі.
9.Көркем әдебиет тілі арқылы ... ... ... ... өзі-біздің тіліміздегі лексиканың зерттеп, зерделенер
арнасының кеңдігінің дәлелі. Ал ... ... ... ... ... ... - ... өзіндік жеке арнасы.
Драмалық шығарманың тілдік ерекшелігін қарастырғанда сөздің қандай
жағдайда, кімнің ... ... ... қажет. «Драматургиядағы негізгі
талап - тартыс ... ... ... ... ... ... әрекет үстінде ғана емес, оның сөйлеу мәнерінен тіл ... ... ... ... ... ... оңай ... Актёр ойыны мен режиссёр
қойылымы қаншалықты әсер еткенімен,ең ауыр салмақ кейіпкер сөзіне түседі.
Шығармадағы ... ... ... ... ... ... ... жөн.
Өз шеберлігіне байланысты драматург материал мен идеясына шақтап көркемдік
құрал таңдайды. Ол кейіпкер сөзін белгілі мақсатқа сай қолданғанда, ... ... ... бірінші кезекте тұрады. Кейіпкердің сөз саптауынан оның
ішкі сарайын көрсету ниетіне драматург әдеби тіл ... бұзу ... тек ... ... тілі ... жете алмайды. Оқырман ... ... ... ... тануға тырысады. Кейіпкердің сезім иірімдерін, ой
толқынысын ұғуға құштар болады. Драматург үшін қиын ... - ... ... арқылы ғана емес, тіл қатысы арқылы да көрінетін кейіпкерді ұсыну.
Дөрекі, даңғой, суайт т.с.с. ... ... ... түспесе керек. Ал
білікті немесе ... ... ... есеп ... ... кейіпкерлердің
бейнесін жасау оңай шаруа емес. Яғни автор әр кейіпкердің айтпағын күні
бұрын болжай, ойлай білуі ... ... ... ... ... ... ... толықтай атқара алған. Сөзіміз дәлелді болу үшін Әуезов
шығармаларынан мысалдар келтірейік.
1.Әуезов драмаларындағы ... ... ... ... ... алар орны ерекше. Себебі
белгілі бір дәуірде пайдаланылған сөзді қолдану сол дәуірдің ... ... ... ... ... ... ерекше орынға ие.
Кез келген жазушы әр сөзді кейіпкер аузына ... бір ... ... ескерсек, көнерген сөздердің шығармадағы алар орны айқындала
түспек. Архаизмдер мен историзмдер ... ... да ... тарихи
драмалардың құрамында көптеп кезігеді.Бәлкім, бұл жазушының сол ... ... ... үшін ... талпынысы болар. Әуезовтың
тарихи драмаларының қатарына (сол дәуір межесімен өлшенер ... ... ... ... Қобыланды», «Бәйбіше-тоқал», «Абай», ... ... Бұл ... ... ... көнерген сөздер
өте жиі ұшырасады.
Көнерген сөздер көнеру сипаты мен тілдегі қолдану ... және ... ... ... белгілі. Көнерген сөздер
туралы айтқанда архаизмдердің, тарихи ... ... ... мақсаты
барлығын ескерген жөн.
Архаиздерді ұтымды қолдану белгілі бір дәуірдегі халықтың күн
көріс тіршілігінен, ... ... ... ... ... ... сақта(Еркеш, бір
бәле болды, ұрысып жүр. Тоқалдың баласы да бар екен ғой. Алда-ай,
сақтай көр, ... ... ... ... өзің қорған бол, өзің сақта(
Кұләш:Сәулем-ай (Төлешті көздеп жүр, а құдай( ... ... ... » ... ... ... «Ақсарбас» Ә.Балғанбаевтың
«Лексикология»кітабында әр түрлі ... ... ... ... өз дәуірінде осындай(осы ... ... ... ... ... ... ... бермек болған.
Жоғарыда берілген сөздерге қазіргі дәуір ... ... бұл ... ... ... сөздік қолданысқа енуде. Балғынбаев
еңбегінде көнерген сөздер қатарындағы ... ... ... ... немесе жаңаша мағынада қолданылуы кездеседі. Себебі тіліміздегі
белгілі бір сөздердің семасының көнеріп, көмескіленіп ... ... ... ... ие ... - ... ... Бірақ, қалай болғанда да, негізгі
терең мағына сақталып қалады. Мысалы, жады, ... қар ... ... ... да ... Бірақ Әуезов драмаларындағы қолданылысы
қазіргі ... ... ... ... ... ... ма әлде қан жұтқан.
Жады кемпір Көклан(148;11)
Жады сөзі қазіргі тілімізде де кезігеді. Бере мағынасы ... ... - ... ... Ал жоғарыда көрсетілген жады
сөзінің мағынасы басқа екендігі мысалдан-ақ анық ... ... ... сөзі ... зат ... ... мағынасында жұмсалып
тұр.Сөздіктерге жүгінер ... ... ... ... күш ... ... бұл ... қатар, кірме сөздердің де қатарына жатады.
Қазіргі тілімізде жады сөзінің «сиқыршы»мағынасы ... ... ... ... осы ... тараған
жадыгөй,жадыгер,жадыгөйлену сөздері иеленген.
Жады сөзінің мағынасы жадыгөй ... ... ... ... ... осы екі ... қатар қолдану арқылы олардың бір-бірін
анықтауға мүмкіндік береді.
Мысалы: «Қу ... ... ... мен ... жайлаған жерде дос
шықпақ па,қас шықпай(»(154-11)Осы мысалдан-ақ көрерменге жады ... ... ... ... ... тек ... ... ғана
қолданбаған Тоқтарбайдың Құртқа мен Қобыландының неке қиярында:
«Жұп шырағым жалындап,
Жад еткенім ... ... ...
деген сөздеріндегі «жад» сөзі ... ... ... ... мағыналарды береді. Жады сөзі Әуезов драмаларында өте жиі
ұшырасады. Көнеленген сөздер қатарына кірер келесі бір сөз:
Қар. ... ... ... ... ... ... кет ... деп тұр, сірә,мына қар» (154;11)
«Көбікті: Көремісің мынаны(
Көреген көзім кім еді(
Сақ құлағым кім ... ме қар ... ... қар ... «қар» сөзінің мағынасы қазіргі қолданыста кездеспейді.Қар сөзі
«қазақ тілінің диалекталогиялық сөздігінің» ... ... ... ... қар - ... ... Орал өңірінде, қар -қаһар(бетті қару)(23;195).
Ал жоғарыдағы мысалдардағы «қар» сөзі ешбіріне сай ... ... ... о баста берген анық мағынасы белгісіз. Бұл ... ... ... ... ... өз драмасында қар сөзін жиі қолданған.
«Айшағыр: Сенен асар Қаңқайдың
Қай қызының тойы
Күң қатын қып қор қылып,
Бірсімбай алсын мынаны(
Қарлығаш: Тарт ... ... ... ... кет ... ... ... болмас, қар болар…
Қай мінезім жағып ед,
Жау бәріне жар болар (22; ... сөзі ... ... , ... секілді кемсіту,төмендету мағыналарын
бергенге ұқсайды. Қар сөзі ... келе ... ... ... ... құрамында да ұшырасып отырады. Мысалы, «Қу қар» ... қу ... ... ашып ... «қу-ақ,боз,боп-боз болып семіп
жүрген кісіні қазақ құп-қу боп жүдепті дейді»(24;13).Осы қу ... ... ... да ... алады деуге әбден
болады.Сонда қу қар ... ... ... ... сөз.Қар сөзінің
жағымсыз эмоцияны білдіретіні белгілі болды.Бұл сөз ... ... ... ... ... ... нардан туады»,
«жаман адам жақсы болмас қанша қыдыр ... ... адам ... ... ... да»тіркестерінде кезігеді (25;604).
Тіл-қоғамдық құбылыс.Қоғамның санасына,арнасына жаңару енген
сайын тілімізде түрлене түлей түседі.Соның нәтижесінде ескі ... ... ... ... мағыналық сипатқа ие болып жатады.Яғни
сөз мағынасының ... ... ... ... өтуі оның мағынасының
тарылуына тәуелді.Бірақ кейбір сөздер ... ... ... қазіргі тілімізде жаңа мағыналық сипатта кең ... ... ... сөздер қатарына «Аламан» ... ... сәні ... да күн қараң,
Ноғайлыны шауыпты.
Кесескені қыпшақ дейді
Жаланып кепті ит қазан,
Аттан, тұрма ,тез ... ... ... (22;181)
«Аламан(Аламан(
Жеңілді жау, Аламан » (22;195).
Бүгінгі күні бұл сөз ... ... ... жиын ... ... ... Ал «тарт ілгері, Аламан » дегендегі Аламан сөзі адамға қатысты
айтылған. Р.Сыздықова: ... ... ... ... ... көрсетеді.(26; )
Осы сөздің негізгі қолданылар мағынасы-жиын, ... ... ... ... О ... Аламан-әскерге қатысты, соғыс
кәсібіне байланысты сөз болғанында күмән жоқ. ... ... ... «Аламан» сөзі Доспамбет жырларында:
«Тебінгінің астынан
Ала балта суырысып
Тепсініп келгенде… »,-деп келетін өлең ... ала ... ... сөздердің көнеру дәрежесі үш түрлі болады:
«1.Әбден ұмытылып, қолданыстан мүлде, біржола шыққан сөздер.
2.Түбір қалпында жеке ... ... ... сөздің
құрамында сақтаулы сөздер.
3. Жеке сөз ретінде қолданыстан шығып ... әлі де ... ... ... құрамында қолданыла беретін
көнерген сөздер». (27; )
Әуезов драмаларындағы кейіпкер тіліндегі көнерген сөздер осы үш
бірдей топқа сай ... ... ... ... ... ... ... болады.
«Жүрісімді сұрама,
Қасасқан жау Қызылбас,
Қанқор қазан қол бастап
Шауып кетті қиятты!» ... ... он ... ғасырда қазақтар парсыларды қызылбастар деп
атаған. Бұл сөзді қолданудың өзі-тарихи ... ... ... ... ұмыт ... атауларды қолдану Әуезов драмаларында өте сирек. Ең жиі
ұшырасатын ... ... ... ... ... ... ... қолдану.
Сап. «Сап сөзі» Мұхтар Әуезов драмаларында ерекше көзге ... ... ... ... ... ... Сап ... қоя тұр
Пәле деген сыбысты
Естігенім осы ара(»
Осындағы «сап, сап»-сабыр қыл, ... ... ... ... ... ... сөзі жеке ... емес,қайталанып
қолданылғанда ғана сабыр мағынасын бере ... ... ... сап көңлім(
Саяламай, сай таппай
Не күн туды басыңа
Күні-түні жай таппай( (28;66)-деген өлеңіндегі
сап сөзі де осы ... ... Ал ... ... сап қыл, ... қыл ... ... қолданыста жоқ.Бұл сөз сабыр сөзінің құрамына еніп
кеткен.(Сап ... ... ... ғана ... ... бір ... «құй»сөзін
жатқыза аламыз.
Мысалы,
«Құдіретімде қан құның,
Құтырта соққан құйын мен.
Ұшырсам ба құм қылып,
Құй түбіне лақтырып
Құртсам қайттің қоңыз қып(»(22;148)
«Құмырсқадай таптаған,
Қырық жолбарыс үйірін.
Аяр Самбыл ол ... ... ... ... сыр ... құсым аңдушым.
Аңырап қалдым, ол кетті». (22;164)
Құй сөзі тіліміздегі кейбір говорларда сақталған. Мысалы, батыс ... құй ... ... Қазақстан,Зайсан өңірінде де
кездеседі.Құдық-құй-құйы сөздеріндегі д-й дыбыстарының алмасып ... ... бар ... ... ... есім ... ... сөзі тұлғалық өзгеріске
ұшыраса да, о бастағы негізгі мағынасын ... ... Бұл ... ... ... етістіктері тәрізді(бүл,түс) туынды
түбірлердің негізге ... ... ... ... ... кезігетін қасарман, түгеніп секілді сөздерді де осы қатарға
жатқызғанымыз абзал.
«Құрыған ... ... ... жас ... ... емендей
Қасарманы қалмаған
Қайту білмес Қобыланды» (22;164).Бұндағы қасарман
сөзі қазіргі қолданысымызда қарсылас сөзімен ... ... ... ... ... шығу,көнбеу)
етістіктерінің мағынасы мен сайма-сай.Ал «-ман» жұрнағы қызмет
атауын,әрекет субъектісін беретін ... ... ... ... ... ... ... ретінде айтылмағанымен ... ... әлі де ... ... ... ... тіркестері) « емешесі құрыды», «шырға түсті», «сазасын ... ... сөз ... кездеседі.Бұл сөз тіркестерінің бір сыңарлары
емеше,саза,шырға сөздері көнеленген, мағыналық тұрғысынан ... ... мәні ... бар ... ... бәріңе,
Маған сендер еріңдер!
Оңашаға бармаймыз
Емешесі құрысын,
Қолқа салса көнбейміз.
Қырық күн ойын,қырық күн ... ... (22; ... емеше сөзі фразалық тіркес құрамында ... ... ... осы ... ұқсас емсеу-аңсау сөзі Сыздықова еңбегінде ұшырасады.
Емсеген сөзінің түбірі еңсеу-аңсау «бір нәрсені қатты қалау, ... ... дей ... ... ... көріп емсеген,
Жайықты көріп жемсеген,
Таудағы тарлан шұбар біз едік,-деген өлең ... ... ... емешесі (емеше+сі тәу.3-жағы) сөзінің ... ... ... ... ... мүмкін.
Шырға салу. «Қараман: Оң шырайым болат дейді.Зынданна шығарам, бірақ
шырғамда қалады дейді.» (122;20)
Шырға сөзі- қол ... ... ... ... тілінде шырғалып қалу,шыр айналып қалу ... ... ... ... ... мағыналары кездеседі.Қазақта
шарық жіп - оралған жіп сөз тіресі де жиі ... ... ... мағынасы-шырмау, алдау, арбау, өзінің айтқанына көндіру.
«Қарлыға: Көргім дағы келеді,
…Көрмегенім жөн еді.
Әлдеқандай бір ... ма бір ... ... ойым ... бар, не бар осы,
Мені жеңген не дерт бар» (22;204)
«Болыс: Оны қой ... ... ... ... (15;255)
Сонымен шырға сөзінің берер мағынасы –«алдау,айла»сөздері.Осы
жоғарыдағы талдауларды жинақтай келе, ... ... ... ... кем ... архаизм деп есептеуге болмайды.Көнеленіп тілден шығып
қалған сөздер ғана ... ... ... ... ... ... ... берер сөздерді өз бойына қамти алатыны
белгілі,ал замана келбетін ... аса ... ... ... ... тарихи сөздерді мағыналық тұрғысынан үш үлкен топқа
бөлгені белгілі:
1.Әкімшілік басқарумен байланысты туған тарихи ... атақ пен қару - ... ... ... ... ... пайда болған тарихи сөздер
Бұл жіктеуге Әуезов жайлы ... ... ... ... ... кезде совет тұсындағы бірқатар сөздер тарихи сөздер қатарына
өтіп кетсе де,Әуезов заманында неологизмдер есебінде ... ... ... ... ... ... ... үстінде болар құбылыс
екендігіне дәлел. Тарихи сөздердің архаизмдерге қарағанда замана кебін
айқынырақ ... ... ... ... ... ханы ... кім бар нөкерден(
Нөкер: Бекзадасы Біркімбай
Ханзадасы Қарлыға
Қасына ерген ұл-қызы» ... ... ... ... ... ... ... көрініп тұр.Бұған айғақ
ретінде сұлтан,хан,ханзада,нөкер,бекзада сынды тарихи сөздерді келтіре
аламыз.
Ал, ... ... ... ... мен ... партияның
біріккен мәжілісі деп саналсын» (11;163)
«Бөлтірік:Қамбар,енді ... ... ... ... ... жарысына орай және барлық жаңа екпінділеріне
орай, біз нені уәде ... ... - ... ... ... ... ... совет тұсының тарихи
сөздеріне жатары сөзсіз.Осы архаизмдер мен тарихи сөздердің ... ... ... өте ... жағынан жаңа реңке ие
болып қайта актив қатарға ене алады.Ал ... ... ... ... ... өте ... ... сөздер қазіргі қолданыста біртіндеп еніп
келеді).
Көнерген сөздерді сөз еткенде оларды екі топқа ажыратып алған ... ... және ... ... ... ... кезігер архаизмдердің барлығы дерлік-тілімізде бір кезде
жаппай қолданылып,кейін саяси-әлеуметтік,кейбір әдет-ғұрып,мәдени-тұрмыстық
жағдайлардың өзгеруімен байланысты сирек аталатын сөздер ... ... ... атап ... ... ... ... лексикалық
элементтердің қатарына белгілі бір кәсіптің түріне адамның ... ... ... жатқызуға болады.Бұндай элементтер қатарына
термин сөздер және кәсіби ... ... ... ... терминдер белгілі бір ғылым,техника саласындағы маман ... ... ... говорда сөйлейтін адамдардың бәріне бірдей
түсініксіз болып келсе,кәсіби лексика ... ... ... ... сол ... тұрғындар үшін таныс сөздер болып
табылады.Олар белгілі бір ... ... ... ... ... үшін онша жат сөз ... табылмайды.Сайып келгенде,термин
сөздер болсын ,немесе белгілі бір өңірде ғана ... ... ... ... да ... ... жаппай түсінікті ... ... ... бір ... тұрғындары ғана айналысатын
кәсіпке байланысты ... ... ... ... ... диалектизмдерге ұқсас болып келеді.Мұндағы бір ерекшелік
диалектизмдер бір жерді мекендеген елдердің белгілі ... ... ... болса, кәсіби лексика сол өңірдің өзінде
бәріне бірдей ... ... бәрі ... ... ... мүмкін».(28;47)
Кәсіби сөздердің жалпыхалықтық қолданыста болмауы оларды диалектілік
сипаттағы сөздер деп тануға түрткі ... ... ... кәсіби
сөздерді прогрессивті диалектілік сипаттағы(әдеби тілді ... ... ... ... де ... әдеби тіліміздің актив
қатарына өте алмай жүрген, бірақ өтуге тиісті) және ... ... ... ... бар) ... сөздер деп жіктеу ұшырасады.
Кәсіби сөздерді,терминдерді,диалектизмдерді ... ... нені ... Осы ... жауап беріп көрсек. Бұл сөздер ... ... аша ... қару жиынтығы. Себебі Ұлы Абай айтқандай,
«сөзіне қарай кісіні ал» қағидасы -қазақтың қашаннан ... ... ... ... жазушы кейіпкерінің қандай маман иесі
екендігін анығырақ ... ... ал ... ... қай
өңірдің тұрғыны екендігін көрсету мақсатында қолданылады.
Бірақ бұл лексиканың топтары қолданыс барысында аса сақтықты ... ... ... ... сөз ... ... бейнесіне өз
көлеңкесін түсірмей қоймайды. Мысалы, кәсіби сөздер қарапайым шаруа адамына
сай болса, ал термин сөздер ... ... ... тән. Кәсіби сөздерді
прогрессивті,регрессивті деп саралау-оның әдеби тілге қатыстылығын анықтау
үшін қажет іс. Әуезов драмаларында ... ... жиі ... ... ... ... кәсіби сөздерге қарағанда термин сөздер
жиірек кездеседі.Бірақ бұдан ... ... ... ... ... тумауы қажет.Әуезовтің бір өзгешелігі әр дүниені(әр тілдік
элементті) өз қалыбына сай құя білгендігі.
Мысалы, «Есіркеп: Ақ ... ... аман ... ... ... өзге
елге алаңдауды қоялық.Қыс ортасы осы ғой,құмның от жерлерін қуалап көше
берейік.Қай шұқырда он күн,қайда он бес күн ... ... ... ... сүткен бар,ескі көң бар. Бәрін тегіс божап келдім. ... ... ... ... қарақшы да тігіп келдім. Енді ... ... ... ... ... па(» (22;275)
Осы мысалдағы «сүткен» және ... ... ... ... ... Бұл мысалдағы көң сөзі - малдың қиы ... да ... ... ... ... - мал қыстайтын тұрақты қоныс
орны,қыстау. Бұл көбінесе мал ... ... ... ... мал шаруашылығына қатыстылығына кейіпкер ... ... де ... ... бола ... ... ... екендігі ойды
айқындай түседі.
Әуезовтің кәсіби сөзді ... ... ... ... ... сипаттағы кәсіби сөздер басым.Кәсіби
сөздердің әдеби тілге қатыстылығы жағынан:
1.Жалпыхалықтық ... ... ... кәсіби сөздер
болып бөлінетіні белгілі (28;4)
Диалектизмдерді қолдану барысында да Әуезовтің өзіне тән ... ... ... ... ... халыққа түсінікті тілді пайдалануға
тырысқан.Бірақ кейіпкер бейнесіндегі қарапайымдылықты көрсету мақсатында
жалпыхалықтық тіл ... ... ... ... ... міндетті болады.
Мысалы:
«Жойқынбек.Сезіп тұрғын,Жуасбегім.(түрегеп) Ендігі қалғаны төбелес ... Осы ... кім, ... ғана ... (о да түрегеліп). Бай-еке,бері қара. Бермейтіндер міне, біз
боламыз.
Жойқынбек.(Ерболға) ... ... ... ... ... ... ... болсын.(Отырғандар түрегелді)Кәне, қаттаулы,үтіктеулі,иіс ... өр ... ... ... ... берілген мысалдағы Жойқынбек тіліндегі кездесетін сүймен, шот
сөздері диалектизмдер ... ... ... бұл ... ... ... анық байқалып тұр. ... ... ... ... ... жүгінер болсақ:
«Шот, сүймен (Ақтау,Ойыл) - кетпен».(29;13) деп көрсетілген. Яғни ... - егін ... ... ... ... кетер
маңызды мәселе,диалект сөздердің ерекшеліктері.Қазақ тілінде диалектілер
фонетикалық,грамматикалық және лексикалық ерекшеліктерге ие ... ... ... ... ... ... өзгешеліктері жиі кездеседі.Жоғарыдағы Жойқынбек сөзінің
өзінде ... ... ... ... ... қосымшасы
қолданылған. Бұл қосымшаның кезігуі оңтүстік Қазақстан тұрғындарына тән
құбылыс. Кейіпкер сөзіндегі әрбір ... ... ... ... аян. ... ... қай ... тұрғыны екендігін,
айқындап образын толықтыра түседі.Себебі адамның өскен ортасына,тұрғылықты
жеріне байланысты оның мінезінде өзіндік ... ... ... ... ... Немене,Әсия(
Бағила: Шықшы бірдеңеден қысылып жүр ме екен(
Есіркеп: Білші, дауылдан сескеніп жүр ме екен( Баршы.
Бағила: Уа, о не, Әсия ... ... ... ... кірші.
Әсия: Жаурағам жоқ.Бірақ дауыл қатайып, құм ... ... ... ... Ығып кете ме жаурап және қасқыр ұлып тұр»
Осы мысалдағы «жаурап» сөзі оңтүстік өңірлерде-тону ... ... ... ... орынды қолдану арқылы кейіпкерінің
бейнесін айқындай түскен.
Диалектизмдердің 20-30 ... ... ... кездегі
шығармалардағы қолданысын қатар қойып қарауға келмейді. Қазіргі кездегі
көркем шығармаға ... ... ... 20- ... ... дан
анық байқала бермейді. Қазақ әдеби тілі бір текті нормаланып, бір жүйеге
түсіп, қазақ прозасының ... ... ... ... басы ... ... ... сол тұстағы қолданылуын ол тұстағы
проза тілінің қалыптасуы, жетілуі жайлы мәселелерден бөліп алып ... ... ... қолданылу деңгейі әр авторда түрліше. Әр
автор өз ... ... ... ... ... ... ... кездесуіне
осы да әсер етері сөзсіз. Жалпы, драматург сөз қолданыста ұтымды тәсілді
қарастырған ... Бұл оның ... тіл ... әсіресе,
фонетикалық ерекшеліктерге маңызды үлес бергендігінен көрінеді. ... жиі ... ... бірі – ... ... ... ... қолданылуы.
Мысалы: « - Әкпел домбыраңды (259-11)
- Жеке босын, бірге босын, әйтеуір тегіс айтсын (260-11)
- Мақұл, ендеше ... ... (260-11 )
- Ой, бар ... ... ... «л» ... түсіріліп қолданылуына
себеп – кейіпкердің сөйлеу тілі. Ауызекі тіл ... ... ... ... ... белгілі бір жағдайда ... ... ... ... ... қолданылуын қазақ диалектолог
ғалымдары оңтүстік-шығыс өңірінің және монғол қазақтарының тіліне тән
құбылыс деп ... ... ... ... ашуда ең қомақты орын алар ... ... ... ... сөздердің диалектизмдер мен кәсіби
сөздерден өзіндік артықшылығы-әдеби тілге ... ... ... және диалект сөздерді пайдалануда жомарттық білдірмегенмен,
термин сөздерді өте ұтымды,әрі молынан пайдаланған.Ұтымды ... ... ... ... ... ... білім дәрежесі мен
мамандығына мән беру керек.Яғни, әр сөз өз орнында жұмсалуы ... ... бір ... ... ... ... ... толықтай енген».(33; ) Сондықтан термин сөздер образдың қандай
кәсіп иесі ғана ... ... оның ... ... ... ... ... сөздер шаруашылық, төңкеріс ... ... ... мол ... Бұл ... де. Себебі дәл осы
кезеңде (20-40 жж.) ... және орыс ... ... ... кең ... ие болды. Кейіпкердің ғылыми
терминді сала бойынша орынды қолдана білуі – оның бейнесін ... ... ... ... ... ... өнер екендігі мәлім. Сондықтан
кейіпкер айтқан әр сөз, кейіпкердің әр қимылы, ... ... ... ... ... аша ... тәсілдер.
Термин сөздердің қолданысына келгенде, Әуезов драмаларында ең мол
кезігетін терминдер қатарына:
1.Мал шаруашылық терминдері
2.Әскери терминдер
3.Биологиялық терминдер ... ... ... ... ... өмірінің көрінісі болғандықтан, оның
мазмұны әр ұлт ерекшелігіне, ел тарихына сайма-сай келуі шарт.
1. Әскери терминдер. ... ... ... ... ... ... ... блиндаждың іргесін ұстап көріп) Мына блиндаж жауынгерлерді
күннің көзінен болмаса ... ... ... ... ... А,Намыс(
Аманбысың( Сендер үшін үпті едім, қуанттың ғой( Сондай қиын құрсаудан
қалай құтылдың, айтшы ( ... ... осы ... ... ер кім
болды, ез кім болды( Соны тани білдіің бе (» (22;46)
Осы мысалдағы «блиндаж» сөзі кез келген қарапайым адамға ... ... ... ... ... ... қорғаныс құралы екені
түсінікті. Осы сөзге К. Аманжоловтың ... ... ... ... ... және ... техникасын оқтан, жарғышақтардан, минадан,
авиабомбадан және жаппай қырып-жоятын қарудан қорғау мақсатынмен ... ... - ... ... өзіне берілен
қаруын тазалап сүртуіне және дем ... ... ... туғызатын орын.
Блиндаждың үсті ағашпен, металмен және темір – ... ... ... топырақпен тегістеледі. Блиндаж 8 –14 ... ... ... ... ... ... бір ғана ... арқылы көптеген мәліметтер жайлы анықтама бере кетеді.
Әуезов туындыларында әскери ... ... ... Жоқ, мен ... айттым ғой. Резервтің кезін өзім айтамын,
мақұл, бар. Сол жерге ... ... ... ... Сіз ... резервті дер кезінде, дәл кезінде
беріп, батальонға абырой алып ... Аман алып ... ... ... ... ... сөздері де әскери терминдер.
«Резерв-белгілі бір уақытқа дейін сақталатын және ... ... ... ... іске ... ... қор» |(30;102).
« Артиллерия- 1.Құрлықтағы негізгі әскер түрінің бірі
2.Қару түрі немесе дәрімен атылатын ... ... ... ... қару ... ... ... тәсілдерін зерттейтін әскери
ғылымның бір
саласы».(30;101)
«Намыс гвардиясы» -Ұлы Отан соғысы тақырыбына арналған ... ... ... ... мысалдармен қатар батальон, дивизия, командир,
взвод, рота, штаб, санбат, генерал, лейтенант, полковник, гвардия, снаряд
т.б. әскери ... ... ... ... әр қайсысының өзіндік
ерекшелігі бар. Жазушы шалағайлығына жол берілмеуі үшін әр ... ... ... ... ... тиіс.
«Григорьев: Я, бір емес, екі сый берген. Біздің 316-дивизия ... ол ат ... ... зор ... ... Ең ... біздің
дивизияға Гвардия атағы берілген. Біз ... ... 8 – ... ... гвардия сөзінің мағынасына үңілсек, «гвардия» - (итальянша
күзетші, қарауыл, ... ... ... қарулы күштер
құрамы.(30;46).
Дивизия – полктерден, арнайы әскерлерден тұратын негізгі тактикалық құрама
(30;53).Сондықтан «8- ... ... ... өзі сол ... ерен ... ... ... тіркес болып табылады.
Әуезовтің драмалық туындыларында әскери терминдер өте ұтымды қолданыс
тапқан.
«Ербол: (команда) Төртінші батарея, ... ... ... он ... ... ... От ... жерді іздеп жүр… Тақап жүр. Біздің батареялардың
үстінен өтті, әлі тапқан жоқ!
Ербол: Төртінші ... ... ... ... ... ... барады… Дивизвонды таптым деді.
Маскировканы бомбалап барады»(22;123).
Осындағы огонь, маскировка, ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазіргі тілдік қолданыста да кездеседі.
Бірақ тілдің белгілі бір дәуірде дағдарып қалмайтынын білеміз. Бұл ... ... ... ... ... ... атауларына ие болған. Ал
Әуезов драмалары дүниеге келген дәуір, бұл атаулардың ... ... ене ... ... ... жылы ... көрген К.Аманжоловтың сөздігінде:
« Бомбардировочная авиация – бомбалаушы авиация,маскировка – бүркеме, огонь
– атыс( ... ... ... ...... ... ... Бұл - тілдегі ілгерілеушіліктің нышаны.
Тіліміздегі тезіне түскен (элементтерді) өзгерістерді біз шығармаға үңілу
арқылы танып- білеміз. ... өзі ... ... ... ... ... ... тереңдете түспек.
Ал енді Әуезов қолданған биология ғылымына қатысты терминдерге
тоқталсақ:
«Сәлім: Мәні ... мына ... ... ... ... шалдың бағын көріп ем.Мына бақтың болашағы содан
қара үзіп кетпей ме,қалай(
Катя: А,сіз Мичуриннің белплер-рекорд деген бірінші сорт
выставкелік алмасы ... ... ... бе( ... ... ... ... араластырудан тапқанын
айтпақ шығарсыз.
Әли:Ендеше,сол Невский осы Алматының Ворониндей-ақ шалы
болатын.(Жастар күледі)
Сәлім: Ол ... ... ... бермес,қайта маған дәлел
болар.Мәселен,Невскийдің ... ... ... ... ... ... (15;95)
Бұл мысалдағы анисовка,гибридилизация,Невский алмасы,Мичурин беплер -
рекорды биология ғылымының термин сөздер қатарына ...... ... ... с ... ... ... содержащие маслянистые вещества
2.Сорт яблок!!прилагательное анисовый;
Анисовое масло – ... из ...... ... ... ... гибридилизация.
Сәлім мен Әли арасындағы диалог олардың өсімдік жайын зерттейтін
институтта ... тағы да ... ... ... сөз ... кейіпкер мінезіне,мамандығына сайма-сай
болады .
Мысалы, «Асыл нәсілдердегі» :
«Балашов:..Саулық қойлар жүнінің әр талының жіңішкелілігі ... ... 64 ... 21.9 ... ... қойдікі- 60 салалы 24.4
микрон»(22;291).
«Бектенов: Жаңағы деректердің бәрі дұрыс,рас.Фенотиптік ... ... бәрі ... ... ... ... биологиялық, жүйелік
дәлелдер қажет.Оған химиялық ... ... жаңа ... ... өзгерістері бар екенін айта ... ... сөзі – ... ... бір ... ... да ... терминдік атаулар ... тағы ... ... ... (мал шаруашылығына қатысты) кезігеді.Бұл терминдердің
өзіндік қолданыс ... да ... ... ... ... кей терминдерге анықтама
береді.Бұл- жазушының тыңдарманына шығарманың ұғынықты,жетімді болуы үшін
жасалған әрекет.
«Балашев: Академик Иванов қазақ қойы ... ... ... ... үшін ... тұқымның қасиетін атай отыра барлық сыпаты табиғи
сұрыптаудан ғана пайда болған.Онда ... ... жоқ ... жаңа ... ... қой шаруасын жасай аламыз ба,жоқ па(
Жоқ,әрине.Сіз бен біз селекцияны ... ... қана ... боламыз.Одан бас тартсақ кімбіз( Жабайы мал мен ... ... ... ... кім ... ... не берді,не тапты(Тапқаныңызды кім
таныды( Тапқаныңызды кім таниды(»(22;246)
Осындағы селекция термині мал ... ... ... берер қатардағы көрерменге түсініксіз ... ... ... ... ... ... беруге мүмкіндік
береді.Жоғарыдағы мысалда ол ұзақ анықтама беру барысында , ... ... ... ... ... Қамбар: Ал, не жөнде істейсіңдер,мамандықтарың не(
Шәкен: Менікі тұқым асылдандыру – селекция.
Алатай: Менікі жайылыс мәселесі-нагул
Алтын: Менікі асырау мәселесі - кормление»(11;433)
деген ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Селекция сөзіне сөздікте берілген анықтамаға тоқталсақ:
«Селекция – улучшение сорта растений или породы животных и ... ... и ... ... ... ... скрещивания».
Қорыта келер болсақ,Әуезовтің советтік кезең өмірін бейнелеуге
арналған шығармаларында термин ... ... ... ... ... ... ... енген өндірістік,экономикалық, әлеуметтік
жаңашылдықтар болар.
Әуезов әр кейіпкерінің бейнесін ... ... ... ... ... асыл ... қой ... айналысып жүрген профессор Балашевтан
алпысты алқымдаған шабан Есіркептің мал жөнінде білері кем ... ... ... ... деректерге, тәжірибе қорытындысына, ғылыми
сараптамаға сүйенеді, ал ... ... ... ... ... ... алады.
Балашев тәжірибе барысында дүниеге келген қой тұқымының құндылықтарын
ғылыми дәлелдермен нақтылай түссе, ал ... ... ... күнделікті
бақылау-бағдарына сүйенеді:
«Құм бұл қойдың жүніне әсіресе ... ... ғой. ... ... ... екен құмда» (291)
«Айтсам, мен өзім қазақ қойын, соның ішінде Шу ... тағы ... бу ... ... көрген кәрі қазақпын. Анау Арыстанбап, Әзіреті
сұлтаннан мына шеті Алакөл, ... ... осы бір жағы құм, бір жағы ... ... ... ... ... Атам қазақ, киіз туырлықты қазақ боп ... осы ... ... қой салып көрген жоқ. Түкті қошқарым, құтты
қошқарым, батпан құйрық ... ... ... Қарабай,Шығайбадан бергі бар
қойлы байды тірілтіп әпкелші. Мына ... көре сала ... да ... қып, ... әке деп ... түсетініне қолыңды бері әпкел. Исеке
бар Қазақстанға тарат осы қойды»(292), -
деген ... ... ... ... келген қой тұқымының сапасының
жоғарылығы білінеді. Көрермен ол тұқым жайлы мәлімет алып, оның ... Ал егер ... ... ... ... ... келтірер болса ше( Онда кеіпкердің бейнесі соншалық анық, айқын
ашылар ма еді( ... жоқ. Әр ... ... лексикасының құрамы оның
әлеуметтік дәрежесіне сай болуы тиіс. Себебі, тіл, адамның сөйлеу мәдениеті-
оның жан болмысының айнасы. ... ... ашу үшін ... көрген көнекөз
қарияның тоқып түйгенін талқыға салу да ... ... ... қалт айтпастан, шындықты шығармастан дәл
беруінде. Дүниедегі ең ұлы мамандық-жазушылық. Себебі жазушы болу - ... ... ... іс. Жазушы кейіпкерінің өмірін сүре білуі тиіс. Олай
болса, қаламын тербеген әр жан әрі қойшы, әрі ... әрі ана, әрі ... ... әрі ұры ... өзі ... ... басындағы оқиғаны
өздігінен өткеруі шарт. Міне, осы сәтте ғана жинақы, ... ... ... ... Ал, жоғарыда келтірілген мысалдардан біз Әуезов өнерінің
өресі биікте екендігін анық ... ... ... ... ... ... ... сөздерді де жатқызамыз. Автордың кейіпкерін ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... барлық салаларында,
яғни функционалдық стильдердің барлығына бірдей қызмет етпегенімен, ауызекі
сөйлеу тілі стилінде жиі ... ... ... бар. ... ... сынды ғалымдар табу мен эвфемизмдерді жатқызса, ал Ефимов
дисфемизмдерді де қосады.
Қарапайым сөздерде мағыналық айырым бар:
«Табу- бірі – қарадүрсін, эвфемизм- екіншісі – ... ... ... ... ... болады». стильге қатысы жағынан (мәнері жағынан, қолданыс
мақсаты) бірдей сөздер болғандықтан «Қарапайым сөздер» деп ортақ ... ... ... ... ... ... ... оларды
еркін қолданады. М.Әуезов драмаларында да бұлар еркін қолданысқа ... ...... ... ... ) – ... ... сыпайылап жеткізу. Эвфемизм ... ... ... Ол ... ... мағынадағы сөздерді толықтырып
отыратын көркемдегіш ... ... ... ... ... негізінде пайда болған. Мысалы, аузынан ақ ит кіріп көк ит
шықты, сөзге келді, тіл тигізді, жүз ... т.б. ... ... өркенім-ай(
Қаза табар сен бе едің(
Артында қап адыра
Тірі жүрер мен бе едім(
Менен…Менен…Менен болды-ау бар қазаң? (22-195)
Бұндағы эвфемизм қаза табу – ... ... о ... аттану. Талдау бере
кетуге тиіс тағы бір түс – артыңды қап ... – не ... ... ... қалу деген мағынаны білдіреді (адырап тұрып қалу). Яғни қазақ ... ... қал» ... ... мағынасынан айрылып қарсы мәндегі
сөзге ауысқан.
Жазушы эвфемизм сөздерді кейіпкер аузына сала отырып, оның ... ... ... ... ... келіннің атасын, қайын жұртын
атымен атамай, әдеп сақтап ат қоюы, жағымсыз мәндегі сөздерді ... ... ... ... дәстүрінің дәрежесін көрсетеді. ... ... олар ... ... ... ... яғни ... сипатта болады. Бұның өзі кейіпкердің мәдени
дәрежесінің, түсінік ... ... ... ... болып
есептелінеді. Жалпы, эвфемизм мен дисфемизм сөздер (әсіресе, эвфемизм, ... ... ... тарихи драмаларында, яғни байырғы қазақ тұрмысын
бейнелейтін шығармаларда көптеп кездеседі.
Көркем шығарманың лексикалық жанры ... ... мән ... ... ... Осы ... ... варваризмдерді топқа бөле
қарастырғанда араб сөздері, орыс тілі сөздері ... жиі ... ... да, ... ... бар. Себебі, тілдің шұбарлануы
(басы артық элементтердің енуі) қоғам өміріндегі өзгерістермен де кезеңдес.
Бұл тұрғыда Әуезов драмаларындағы араб ... ... 1917 ... ... ... ... ал орыс тілі ... совет дәуірінің
тақырыбына арналған шығармаларында кезігеді.
Варваризмдер – тілге етене болып сіңбеген соншалықті зәрулігі жоқ,
бөтен ... ... ... ... әр түрлі жолдары бар:
1.Кейде бір халықтың шынайы өмірін, тұрмыс-салтын суреттеп ... сол ... ... ... ... ... варваризмдер
саналы түрде әдейі қолданылады. Мысалы: неміс халқының өмірін суреттегенде
фрау, кухен, крайзер.
«Татар жігіті:Иә…шол ... ... ... ... ... ... Біз хәмма-біз жауларымызды білдік енді. Оның бәрі бірінде
біріккен» (9т.226)
«Фюгель: Ендеше сол бас командование барды ... ... ... ... бұл ... қарекетіңіз майдан командованиесі түгіл,
фюрердің өз штабына ... ... ... етіп ... үшін халық ақындары да варваризмдерді
пайдаланған.
Қалқатай, карл глаз екі ... не ... ... сөзің.
«Жұпар: Тегінде соглашатель боп, гнилой либерал боп кетпе.
Көрпебай: Бостай погади, нетушка, нетука, нету ... ... мен ... ... ... ».
«Көрпебай (сауқ етіп, екі көзін қылиландырып, қадалып)
Трраллалай, трту, ... ... ... ... ... ... Обай, нақұрыс(
Дәукең: Е, ол айтам дегені ғой, ұқпайды екенсіңдер-ау(
Көрпебай:Тот дорога тода пайдот,тот дарога сода ... ... ... ... арба, жолсыз жерде шақыр-шұқыр кода пайдот((105-10т.)
».
3.Өзге тілдегі сөздерді сөзбе-сөз ... ... ... ... сол ... еш өзгерместен алынады (начальник, уезны, закон).
«Зайра:Физули, Науаилар зар еткен ... ... ... ... ... ... Халасы шарғи деп оған ұрынғаныңды мақұл дей алмаспыз.
Күфірлікке де санауға болар.
Нұржан:Е, сен ... ... ... ма ... Мен ... ... Нұржансың ғой.
Нұржан: А,солай ма, ендеше біз де ... ... ... ... ... ... Шала ... дін бұзады. Шариғат шарты ... ... ... Шектен асқанның бәрі ысыраф. Ислам жолы да, ата ... ... ... ... құрмет тұт дейді. Қобызын бірге
құшақтап, ел-жұрттан ... қу ... қу ... ... кер ... ... Қаңғып кеткен Қорқытты сүй демейді. Зайражан, нетеңде болсаң
төркінің танырсың»(11т.15б.).
«Ақан: Ол ... ... ... сене ме ... Жын, ... ... кім көріпті(
Зайра:Жоқ олай деме, олар бір адамға көрінеді. Мен өзім шайтанды
әлденеше көрдім. Ылғи ... ... оқып қана ... ... ... ... көп мырзадын салты бөлек. Жұртым болса соны да
мырза дей бер деуші еді. Шын ... шын асыл ... ... ... келсе мырза, ұлыққа барса пашоттай, патомствоның өз ұлық тәңірі
гасподин тең едім деп жаны ... қай ... ... ... ... жағымсыз типтердің халыққа мазақ етіп
келемеждеу үшін де қолданылады. Мысалы:
«Төре:Ну, Шаймардан, сен ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Ұялып ... ... ... ол ... Это по- ... ... қарап): Иә, «товар налицо», а товар жаман емес,
қалай ойлайсыз(
Төре: Сенің көзің өткір деп білем, губа не ... ... ... ... ... су ... алғандай(» (26б.-9т.)
5.Ана тілін білуге мән бермей, оған ...... ... ... келемеждеу үшін де жазушылар варваризмдерді ... ... Е, ... сен немене бағанадан малшайт ... ... ... ... : Бұнда не оқиға болып жатыр(
Төре: Міні, ваше ... ... аты ... ... Ә, оны
расхлебывать ететін кім( Ол (күліп) вопрос(
Ояз: Әй, Шери, мен сені мұндай лабелас деп ... жоқ. Ну, бай ... ... ағасы почетный, влиятельный адамдар. ... ... ... ... ... етем бе( » (34-11).
Табу (ағылшын.tuboo) - қасиетті тыйым ... ... ... сөздің
балама айтылуы. Тарихи тұрғыдан табудың алғашқы мәні көнеден алынады, көне
дәуірден ... Ол ... ... ... ... ... ... түрлі
нәрселерге табынуға, сыйынуға ... ... ... ... ... сияқты сөздер кейбір түркі халықтары кие
тұтқан қасқырдың атын ... ... ... ... ... жаңа ... ... туған-туыстырының атын атамай, өзінше ат
қойған.(энц.360-б.)
«Жүзтайлақ: Немене, ... ... Ағаң ... ел тауқыметі ауыр тиіп
отыр ма( Немене(
Нұрқан: Ауыр тиіп отырғаны рас. Ақыл ... ... ... бір жол
табушы едің ғой» (9т.279).
«Күләш: Еркем-ай, зәрем ұшып тұр ғой. ... ... ... Жеңешетай-ау, біз қайтеміз( (жылайды)
Күләш (қарап тұрып): Жасаған-ай, жаман атыңнан сақта( Еркем, бір ... ... жүр. ... ... да бар екен ғой. ... ... гөр,
жасаған-ай, сақтай гөр(» (9т.95)
«Ақбала (тоқтап тұрып): Жасыңнан сырың өзге ... ғой, ... ... ... ... ... сал келе ... Ортасында Сырым).
Көзжақсым-ау, мынау жуас қайнағаның баласы ғой. Молда жігіт келе жатыр,
ойбай( Бұлар ... ... бе( ... ... ... Әлде әлгі
келетіндерді аңдып жүр ме» (9т.104б.)
«Зайра: Жастық дәурені осы түнмен тарқамақ па( Алдым не, аң ноқта ... де дәме етті ме( ... суық лебі ... Қалай
басам( Айналам түн, саңылау жоқ. Аяқты қалай басам(» (24б.)
Табу сөздердің көбі ... ... де) ... драмаларда молынан
кезігеді. Ал совет тақырыбына арналған шығармаларда бұндай қарапайым сөздер
элементі кездесе бермейді. Табуды қолдануда жазушы ... ... ... ел ... ... ... ... Мысалы:
«Ақан:Олай болса біз бұндайда серек құлай дейтін бір ойынды ойнаушы
ек…(жұрт қостап шу ... мына ... ... басы аман, малы түгелінде ит
құстан аман ... ... тап, көш, ... ешкі-лағыңды айдап (жұрт
күледі)» (22-б.).
Осы мысалдан кейін жазушы ... ... ... ... ... ... керегі – жазушының кейіпкерлері арқылы ұлтқа тән этнографиялық
элементтерді бере ... ... ... ... ... ит құс ... барлығы қасқыр сөзіне байланысты туған тыйым, яғни табу сөздер
болып саналады. Бірақ. Ит құс сөзі бұл ... ... ... ... ... ... ... емес, жазушының қайталамаға ұшырамауы үшін
синоним ретінде ... ... ... Яғни, Әуезовтің ит
-құс, серек ... ... ... ... бір ... ... ... олардың мағынасын көрерменіне айқынырақ ашып кетуге тырысқаны
ақиқат.
Бұл мысалдағы серек ... ... ойын ... ... ойын ... ... ... этнографизмдер болып табылады.Н.М.Шанский: «Этнографизмы—такие
диалектные слова, которые обозначают предметы и ... быта и ... для ... ... и ... ... ... (43;315).
«Этноатаулар көркем шығармада тіл мен мәдениеттің ғана ... ... ... ... пен ұлттық белгіні де танытады. ... ... ... ... фон жасаудың негізгі құралы» (44;46).
Жазушы шығармаларындағы этнографизмдер ұлттық ерекшеліктерді танытады.
Дисфемизм, какофемизм - ... ... ... ... ... ... ... мағынасы жағынан эвфемизмге қарама- қарсы
құбылыс. Белгілі контексте жөнімен дұрыс жұмсалған сөзді мағынасы ... ... ...... ауыспалы мағынада қолданудың бір жолы.
Сол арқылы сан қырлы жағымсыз эмоциялы мән ... ... ... іске ... ... да қолданылады. Мысалы:боқ мұрын, боғы
ботқа. Дисфемизмдер әдеби тілдің үлгісіне жатпайды. Бұлар ... ... ... сөйлеу үлгісі ретінде кейіпкердің тілінде ұшырасады. Сол
арқылы әр жазушы өзінің қаһарманының мінез-құлқын ... ... ... ... ... ... (98 ).
«Жанұзақов: Е, айтыспай қайтушы ем, еш нәрсе айтпа, алдынан шықпай,
өздеріңе бай қот алғансыңдар ... Сен ... ... ... ... Мен де ... ... не деп қыртады. Шығар мынаны.
Шаймардан: Тоқтат былжыраған сөзіңді, қаңғырған неме.
Ыбырай: Шолақ шынды айтты, қаңғырғамыз жоқ, біз ел ... ... ... ... мына ...... Аш ... Болмаса көрерсің көресіні.
Шолақ: Қысқарт енді, жорға құл, мойныңды жұлып алармыз
Шери,Төре: Не дейді( Не былжырайды, жоғалт көздеріңді» ... ... ... ... ... ... бәрі ұмыт ... Әрбітке қолын жеткізген, Макарліге апарған, бакі ашып берген менің
ауылым емес пе еді( ... ... ... ... жеп ... кімнің
мүлкі(Ботпай мен Досмұхамбет келеді). Бар, ана атама менің сөзімді жеткіз.
Керекуден екі жүз жылқы, үш ақ үймен ... қай ... ... еді, ... қазағы менен бұрын, менің шаңырақ түйеме ... ... ... күң қызы ... ... ... па( Не қазір алдырмай қайтартсын немесе
төркініме бүгін хабар жібертем. Келіп бар ... ... мені алып ... ... ... Сен де маған дос-ақ екенсің. ... ... рас па, ... ... (күліп) Шын айтам жеңеше және ана ақындарды тұқыртып кетсін деп
бір ... ... қап ем. ... деген жоқ едім.
Ақлима: Ендеше сөзіңде тұр.(Есік алдынан бір топ қыз-қатын өтеді).Әй,
не, есік қақты немелер((Сырттағылар тұра ... Бұл не шу( Тарт ... ... ... ана ... сен де бар. ... ... Болмаса
төркініме кетемін. Осыны істемесем әкемнен тумай кетейін. ... ... бұл ... кет ... ... ... ... жүрегі батып келетін неме ғой. Шери аулы қалай қарсы алады
екен. Көрсетіңдер ... ... ... ... тірілер жерлерің осы.
Бүгінгі керегіме жарамасаң, атау кереңді ішкізермін түге.(31-11т.)
«Дәукең: Өй осы ... ... сау ... ... емес(»(105-10т.)
Әуезов тіліндегі лексикалық элементтер өте ауқымды тақырып. Лексика
тілдің сөз ... ... ... оның (лексикалық элементтерінің)
телегей-теңіз аумақты алары сөзсіз.
Біз жоғарыда кейіпкер бейнесін ашуға ... үлес ... ... ... тигізеді деген басты- басты элементтерге (көнерген сөз,
диалекті, термин, кәсіби, ... ... ... тоқталдық.Синоним,
антоним, тұрақты сөз тіркестері кез келген шығарманың ... ... ... ... ... бұл қабаттар кейіпкердің
бейнесін айқындауға ... ... ... ... стильдік
қолданысын танытар топтар.
Драмалық шығармадағы әдіс-тәсілдер (монолог, диалог, ... ... ... ... ... ... ретіне, әсеріне
жауап берсе, кейіпкер ... ... ... ... ... көпшілік
қалауынан шыға, шығарма идеясының ... ... ... ... Себебі лексикалық элементтер туындының тартымды, ... ... әсер ... ... ... бөгде тіл ... ... ... мінез құлқын, алған тәлім-тәрбиесін, білім-мәдениет
дәрежесін көрсету үшін ... оның ... ... ... ... ... дұрыс қолданылуы жазушының сөз құдіретін ... алып ... ... жазушының сөз қолданысы дегеніміз—оның
өзіндік қолтаңбасы, шеберлік мәнері.
Кейіпкер бейнесін, оның сөйлеу ерекшеліктерін дараландыра білу—тіл
көркемдігінің жетістігі (32). Яғни ... тіл ... ... ... кейіпкер тілінің лексикалық элементтері жайлы
айтқанда омоним, ... ... ... ... ... тұлғалардың әрқайсысын орынды қолану – айтылмақ ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Фразеологизмдердің стильдік бояуыжеке сөзбен салыстырғанда әлдеқайда
күшті, экспрессивтік мүмкіндіктері анағұрлым басым. ... ... ... ... ... ... тіркестерді
қалыптастырады. Ал әрбір жазушының көркем тәжірибеге ... ... ... ... ... орнын ақындайды. Жазушы өзіндік
жаңа ... ойын дәл, ... ... ... сөз ... ... ойды ... беру мақсатында қолданады. Жазушы
ұлылығы оның ... ... ... кез ... ... өз ... түсуінде. М.Әуезов окказионал фразеологизмдер құруға шебер. Жазушы
шығармаларының ... ... ... Әуезов қолданысындағы
окказионал фразеологизмдер қатарына: сұр өмір, өмірдің өрі, шын ... ішкі ... шер ... ... көз сынды тіркестерді жатқызады. Драмалық
шығармаларда жазушы тосын тіркестерді кейіпкердің ойы , ... ... ... ... ... ... қыс бойы жұт ... да, құс тұмсығын
да тигізбей, өкпемді аузыма ... аман ... кеп ем. ... сен ... бір шетіне»(22;285).
«Қарагөз: Мал бергеннің жетегінде кетіп, іші өртеніп, зармен өткен
қазақ қызы аз ... ... ... ... мені де ... көп қыздың
бірі етіп қор етер деп ойласамшы осы шаққа дейін сорлы басым( Маңдайыма ... ... енді ғана бар ... шер ... ... ғана ... ... асық жарым жаныңда осы дүние ... ... ... ... ... тұра айтарым: лағынет, лағынет болсын сол
қызықсымақ, ... бір ... ... ... ... ... сұмдығынан үрку
тіркестері - автордың тосыннан ... сөз ... ... іші ... ... өту, батамен матау, қор ету,
маңдайға тас тию, шер жарасы секілді тіркестер де ... ... мен ... ... ... тықпалаудан тіл
жұтаңдығы, бұдан түп негізі – ой жұтаңдығы анық ... ... ... ... – дара тіл ерекшелігі. Жазушы әр тілдік амалды
ұтымды да ұтқыр қолдану арқылы кейіпкердің бейнесіне жаңаша ... ... ... ... ... бере білген. Әуезов драмаларындағы көркемдік
құралдар (кейіпкер тілі арқылы берілген) өз алдына бір төбе. Ол кез ... ... бір ... ... ... ... анық. Мысалы автор
қолданысындағы синоним сөздердің де өзіндік стиль ... неше ... ... ... «Қарагөз» пьесасындағы «Осы елдің бақ- талайын таластырар
асылы кім( Соны айтшы ... - ... ... бақ ... гөрі
талай сөзінің стильдік реңкі жоғарылау.Немесе «Қарагөздей бәйтеректің басын
шалар қанат-қияқ жоқ. Мына ... ... ... ... ... ... шықса етті. Қара түндей қасірет ... ... ... ... Осы ... ... ... көрмесем деп ем(»
деген сөйлемдегі ... ... тас, ... ... ... тұлғалар қос сөздер ретінде беріліп, әрі мағыналық, әрі стильдік
белгілері ... ... ... ... Ол ... ... биязы, нәзік»(9 –103).
«Сырым: Тек Өсердің Жарылғаптай ... ... ... ... бар ғой сорлы әке( Соныңды істеп тұрсың ғой»(9-121).
«!!-әйел: Сырым тайсалар деймісің( Бұл күнге ... ... ... ... бір ... өзі. ... бар, жүзің бар демейді.»
- деген сөйлемдерде автор бірнеше ... ... ... ойды ... үшін ... қолданады.
Синоним сөздерді қолданудың стильдік мақсатын Болғанбаев жеті түрге
даралап көрсеткен. Әуезов тілі өз көркемдігімен, нақыштылығымен ерекше.
«Зайра: Сол ... ... ... жоқ ... Басқа сүйгенім бар. Ол құлагерім және тұйғыным – ақ нажағайым.
Не тұман бар(
Зайра:Құлагерің, ... ... ... жоқ. ... ... айт ... ғой. ... серпіген
қанаты, бірінің жүлде әперген тұяғы – менің қос ... ... ... ... қалған тірліктегі Күшім мен бағым да, нақсүйерім де солар ... ... ... олар ... ... Ақан – Зайра арасындағы сұрақ-жауап диалогі өзіндік көркемдігімен
құнды. Мысалы, аталмыш мысалда тұғыным – ақ ...... ... ... ... қанаты, бірінің жүлде әперген тұяғы ... қос ... ...... ... – сыр ... барлығы жазушы тіліндегі көркемдіктің дәлелі.Бұндай сөз
ауыстыруларды Ақан аузына салу арқылы ... ақын Ақан ... ... жете ... ... семантикалық құрылысы неғұрлым бай болса,
соғұрлым көп ... ... ... қызметінің де күшейері даусыз.Осы
орайда омонимдерге де бір мысал келтіре кетейік.
«Өсер аулы. Лағынет сұм ... ... ... ... ... не ... зұлымдық өсернөсер болып сенен( Сор өсер, ар өшер»(9 –138).
Мұндағы «Өсер» сөзінің алғашқы мағынасы – ру аты, ал ... ... өсер сөзі ... ... ... ... ... омоним болып тұр.
Сондай-ақ Әуезов антонимдерді пайдаланып, оқиғаларды бір-біріне
шендестіру арқылы күшті ... мән ... деп ... онымды… О-о-о( Жарам бар, ата-аналар. Жазылмас
жарам жатыр. Сірт жарасы емес, іш жарасы. Найза жарасы ... ... ... ... ... ... болып сөнгенің бе( Шынымен жарық күндей
болып басталған ... қара ... ... ... ... біткені ме(»(9-
146).
Мінекей, осы мысалдар автордың шендестіру шебері екендігін көрсетеді.
Бірақ туындының көрермен сезіміне әсер етуі ... ... ... ... болуы үшін) қажет ... бір шарт ... ... ... ... ... (байланыс)
элементтер—шығармадағы әр лексикалық единицаның орнын анықтай оның тыңдаушы
көңілінен көрнекті орын ала, ойына орнығуына жағдай туғызады. ... ... ... сөздер
—қыстырма сөздер
—инверсияның кездесуін жатқызуға болады.
Кейіпкер тілінің сөйлеу тілі ауызекі сөйлеу тілі екені мәлім. ... ... тән ... ... ерекшеліктері бар және әр ... ... ... (өз ... ... ... ... Ауызекі
сөйлеу тілі—ғылым тарапынан жан-жақты зерттеу көрген тақырып. Кромер Э.В.
сөйлеу тілінің стильдік қолданысы жайлы айта келе:
«У ... ... ... ... и приемов создания эффекта
разговорности индивидуален, что позволяет в ... ... ... ... ... в ... способе создания
разговорности»(35;11) дейді. Яғни кез келген жазушының пайдаланар ... сөз ... бір ... ... ... ... ... құру
ерекшелігі әр түрлі болмақ.
Грамматикалық құбылыстардың экспрессивтілігі ... ... ... ... ... Бірақ кітаби жазба стильдермен
салыстырғанда, сөйлеу тілінің грамматикалық, экспрессивтік ... ... ... ... ... ... ... лексикалық
элементтердің қатарында ... ... ... ... қарағанда синтаксистік элементтерге ... ... ... ... ... ... жүйесіне, қарым-қатынастың
қарқындылығына өзіндік әсері бар топтар.
Қаратпа ... ... ... ... ... қызметін, берілу тәсілдерін анығырақ аша кеткеніміз жөн.
«Экспрессивті ... ... ... ... ... ... ... негізінен сөйлеу тілі мен көркем әдебиетке тән»(33;178).
Қазақ тіл білімі негізін салушы А.Байтұрсынов қаратпа сөздерді: сөз бетін
біреуге қарата, ... ... ... сөз деп оның негізгі қасиетін
түсіндіреді. Қаратпа сөздер, әрине, ... ... ... ... ... ... өзінің қатысын өзгеге білдіру, жақсы ... ... ... бір мәселені айғақтау т.б. мақсатта келіп отырады.
Қаратпалардың ... ... ... ... елеулі(34;22).
Қаратпа сөздердің өзіндік берілу тәсілдері де бар:
—одағайлармен қатар ... (Ей, әй, ой, ... ... ... Біз енді тоса ... Ай,Қайша-ай, осы қадіріңді де
білмейміз-ау біз(»(9-86)
«Жарас: … Уай, жігітім, бері кел,
Бастайықшы бір ... ау ... ... ... Уай, ... ол қайтер дейсің, былшылдай береді де(»(11-460).
—ақа, еке қосымшалары арқылы ... ... ... Шәкенжан, не дедің»(11-460).
Бұл қаратпалардың морфологиялық құрылымы болса, синтаксистік құрылымы
жағынан:
— дара
«Төлеш: Шаптықпа енді, Қайша( ... ... ... сөзі ... ... ... басынасың( Күннің қызы ма еді ол( Өйтіп
қолжаулық қылмайсың( »(11-70).
«Сыбанбай: Ал, шырағым, айт, айта ... ... (сөз ... ... сөз тіркесі)
«Есімдік:Не ғылдың-ай, иттен туған(
Төлеш: Мен сенен ... кім ... екен ... ... ... болмай»(11-70).
«Қайша: Не оттайсың өңшең қуарған( Қайтіп тигізбейсің сен( Қыздың иесі ... ... ... ... ... әрі синтаксистік
құрылымының астаса келіп, күрделеніп берілуі де кездеседі.
Мысалы: «Шәкен: Әй, салусыз бала, ... ... жаңа ... ... ... «әй» ... «ай» демеулік шылауы, «салусыз бала» мен «Алатай»
деген дара және күрделі сөз тіркестері қатар орын ... ... ... ... ... адамдарға немесе затқа
қатысына қарай:
а) таныс-бейтаныс
«Торқа:Ойбай-ай, сұмдық-ай( Құдай-ай, қу құдай, тағы не ... ... ... ... деймін.
Сәт: Не боп қалды, шұнақ-ау(
Садық: Бауыздап жіберді өзін-өзі.
Сәт: Е, қайта басқан қарт бураның шөккен жері осы ... Е, ... ... несі мұның(»
«Абай (қиналып отырып): Ей, сорлы заман, менен аяған қай ... Мен ... у бар ма( ... ... ... ... сау жер қалды
ма( Мұнша ғазап шеккендей не ... ... бар( Көп ... ... әлсіреген тынысы ма( Қасретті түндер ме( ... ... ... ма ... Қалай( Қалай( Айтсаңдаршы, не боп кетті Мағашым
(қанды көріп) қан, қан ба( Әлі де ... ... ... қаны ма(» ... ... ... сені мен менің ғана басым болса сірә(жөргектегі баласын
көрсетіп), мына ... ... ... ... ел болып, Көбей болып енді мені саған жіберді, еркек тоқты
құрбандық деген еді»(9-47).
болып ... әр ... ... жазушы алдына белгілі бір мақсатты
қоятыны анық. ... ... ... ... ... ... ... дерексіз ұғымдарға қатысты қаратпалар,
полилогте, диалогте белгілі бір ... ... ... бір ... (деректі)
қатысты қаратпалар кең қолданылған.
Қаратпалар сөз арналған ... ... ... ... хабарға әрекетін байқау немесе сөз сөйлеп тұрған моменттегі
іс-әрекетке араласу мақсатын көздейді. Қаратпалардың синтаксистік ... сөз ... ... ... ... арасындағы байланысты
іске асыру болып табылады.
Жоғарыда көрсетілген әр қаратпаның жасалу тәсілінің даралық ... ... ... ... ... бар.
Қаратпалардың берілу тәсілдерінің өзара астаса қатар ... де ... ... ... кейіпкердің ойын жеткізуі, шығарманың сол
сәтінің берілуі арта түспесе кемімек емес.Қаратпалардың ... ... ... өзіндік эмоциялық реңкті үстейтіні белгілі. Жазушы
кейіпкер бейнесін әсерлі етіп беруі үшін қаратпаларға стильдік жүк ... ... ... ... ... ... ... Әміров
қаратпалардың мағыналық жағын ашып: «Қаратпа сөз сөйлемнің ... сай ... ... ... түр ... Ол ... қатал, суық, сұсты етіп көрсетуге қызмет етсе, ... ... ... үшін қызмет етеді. Мұндайда ол өзіне демеулік сөздерді
үстейді де әр ... ... ... аша түседі» десе, ал Еңсебаева К.К.
кейіпкер ... ... ... ... қарай қолданыс аясын
саралай келе:
- Туыстық қарым-қатынасқа
- Таныс-бейтанысқа
- Әлеуметтік жікке байланысты айтылатын ... ... ... ... ... әз аға( Асыл ... бол, ... жүрсің, жарқыным(
Кебек:Ойдағымның бірін ірікпей, барын айтсам болар ма екен, әз аға(
Абыз: ... ... Жат ... ... айтарсың.
Ажарыңнан аңғарам… Жауың бар ма, соны айтшы(»(9-12)
Осы мысалдардағы «Әз аға», «Асыл аға» қаратпаларына ... ... ... ... ... ... бағытталғанын айқындап
тұр)
2.Қаратпалардың қолданысынан бір адамның екіншіге деген құрмет нышаны,
ерекше ... ... ... ... ... ... таныс-бейтаныс қаратпасы арқылы кейіпкердің өзінен жасы үлкен
жанға ... тіл ... ... тұр. ... ... ... ... сақталған.Бірақ «жарқыным», «ұлым» деген сөздердің эмоциялық
күші бұл қаратпалардан да ... Оған ...... ... ... қасиеттердің барлығы бұларға да
толықтай тән. Бір ғана ... ... ... эмоциялық реңк сөз
тіркесі арқылы берілсе, абыз сөзіндегі ... ... ... ... Жасы ... ... жасы кіші жас баланы іш тарта сөйлеуі,
оның үлкендігінің белгісіболып оның ... ... ... түссе, ал
жас Кебектің абызға қарата айтқан сөздері - оның құрметінің ... ... әр ... оның бейнесіне сай келіп тұруы - оның ... тағы бір ... біз ... ... элементтерінің қатарына жатқызамыз.
Сөйлеу тілінде, өзімізге белгілі, эмоциялық-экспрессивтік қуат әрқашан
күшті ... ... ... ... ... ... ... мас
бұрын, жалпы эмоциялық пен экспрессивтіліктің ерекшелігіне мән бере ... Бұл ... ... ... ... шығарма ларындағы
эмоционалды-экспрессивті лексика»(1978) деген кандидаттық ... ... ... ... зерттеу еңбегінде: «В отличий от эмоциальности
экспрессивность (увеличитель ность) передается не только в словах, но и ... ... и ... ... ... отрезах. Экспрессивность
может проявлятся ... при ... ... и ... не вербальных
средств»(42;19).
Бұдан шығар қорытынды экспрессивтілік ұғымы эмоциялыққа қара ... ... ... ... тағы бір ... жағымды –жағымсыз ұғымдарды қарама-қарсы қоюдың жоқтығын келтіруге
болады. Экспрессивтілікті білдірудің синтаксистік ... ... ... ... қайталаулар ар қылы), етістік баяндауышты
қайталап айту ... ... ... ... сөз ... ... ... түрін міндес сөз, сөйлем түрімен ауыстырып айту жатады.
Осындағы Әуезов драмаларында кезігер ең ... ... бірі ... ... құбылту, етістік баяндауышты қайталап айту. Дауыс ырғағын
құбылтуға келгенде ерекше мән ...... ... ... ... дыбыстарды әдеби шығармадағы стильдік қызметіне қарай ... ... бөле ... ... ... ... суреттеуге қатысты авторлық
суреттеудегі қызметі.
2.Кейіпкерге тән сөйлеу ... ... ... ... поэтикалық қызметі.
Драмалық шығармаларға осылардың соңғы екеуі тән.
Лексикалық элементтерді қорытындылау.
Кейіпкер аузындағы ... ... ... ... өзара
қарым-қатынасқа түседі. Әрі жаңа реңк пен қасиетке ие болады. Тіпті сонау
грек ғалымдарының стиль туралы ... ... ... ... ... ... ... логикалық және көркемдік ... ашу ... ... ... тіліне тән және ол халық ауыз ... ... ... ... ... ... ... көркемдік қызметін де
ескеру қажет. Олардың күрделілігін анықтайтын белгілердің ... ... ... ... ішкі ... сәйкес:
1.дыбыстық
2.лексикалық
3.синтаксистік болып бөлінеді.
Дыбыстық қайталамалар кейіпкет тілінде өте жиі ... ... ... ... ме( ... ... Біз де бөтендерің
емеспіз. (9-170)
Қарабаев: Ә…ә…Шағбутдин( Әскери комиссар, неге келдіңдер(
Кейіпкер тілінде, әсіресе жиі кездесер қайталамалардың түрі—лексикалық
қайталамалар болып ... ... ... ... ... Ауылда даяр жігіт жоқ,
қайда, қайда ояз(
Жүзтайлақ: Ұш, ұш енді ... ... ... ғой, ... ... ... әкпетті ғой,
қайран ағатайым(
Жүзтайлақ: Қайда, әскер қайда( Шап, шап әскерге( (286)
Бір ... ... ... келген лексикалық қайталамаларды
кейіпкер тіліне салу арқылы ... ... өту ... ... тұр. ... тіліндегі қайталамалардың молдығы кейіпкер даралығы
үшін емес, көбіне уақиға, ... ... ... ... тағы бір ... ... сөйлемнің орнына оған
мәндес сөйлемнің қолданылуы. Мысалы:
«Жұмажан: Ассалаумалейкум( Амансыңдар ма( Аман ... ... ... ... Маржан, апатай, зар қылдың ғой бір көруге.
Шешең зарлап жатыр. Басыңды қатерге байладың ғой ... (9 ... ... ... ... ... ма( сөздері өзара мәндес сөйлемдер.
Белгілі бір сөйлемді ... ... ... ... ... көңіл-күйі, ықылас-ынтасы айқын білініп тұр.
Қайталамаларды кейіпкер тілінде қолданудың келесі бір түрі—поэтикалық
көркемдік мақсатында қолдану.
Жарас:
Е-ей, жалған-ай, жалған-ай,
Заманымның ... ... ... ... ... балуаны-ай…балуаны-ай. (380)
Осындағы «-ай» демеулік шылауының қайталануы арқылы Жарас ... ... ... оның ... білдірер анық сипат беріп тұр. «Ай» демеулік
шылауының (көмекші сөздердің) қайталануы—морфологиялық ... ... ... өте ... ... көркемдік,
оқиға (дамытушылық) қарқындылығын, өту сипатын дамыту қызметін атқарады.
Жапал: Шыңғыс( Қара қойтас қан Шыңғыс( Оңда ... сол ... ... ... қол ... Анда Шыңғыс( Анда Шың…Шың( ... ... ... ... тән негізгі бір ерекшелігі толымсыз сөйлемдердің
қолданысы. Жоғарыдағы мысалдардың көбі ... ... ... ... ... ... тіліне тән
сипаттар оның ойын тыңдаушыға ... ... ең ... ... ... ... ... эмоциялық, экспрессивтілігі,
қайталамалардың, толымсыз сөйлемдердің қолданылуы) образдың айқын ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау40 бет
Кейіпкер мінезін беруші тілдік тәсілдер және олардың зерттелу жайы48 бет
Көркем шығармалардағы кейіпкерлердің образдары4 бет
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер тұлғасы76 бет
Мектепке дейінгі балаларға ертегі кейіпкерлерімен таныстырудың маңызы20 бет
Мұқағали Мақатаев поэмаларындағы лирикалық кейіпкер және тарихи тұлға59 бет
Ш. Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романындағы басты кейіпкерлер бейнесінің сомдалуы және оны орта мектепте оқыту96 бет
Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі диалогтың кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь