Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымында жазылған ғылыми еңбектер мен мақалалардағы авторлардың ойларын, тұжырымдарын, қорытындыларын тарихнамалық тұрғыдан талдай отырып қола дәуірінің зерттелу деңгейін анықтау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІ
1.1. Мәселенің теориялық.методологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2. Қола дәуіріне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2 . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІНІҢ ТАРИХНАМАСЫ
2. 1. Қазақстан аумағындағы Андронов мәдениеті тарихының ғылыми зерттеулерден көрініс табуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
2. 2. Беғазы.Дәндібай мәдениеті тарихи еңбектерде ... ... ... ... ... ... ... ..65
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..83
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Жұмыстың өзектілігі. Бүгінде Қазақстан өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін басынан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егеменді мемлекетке айналды. Қазақ халқының , Қазақстан Республикасының тарихында жаңа дәуір басталды.
Республика бетбұрыс кезеңінде болып жатқан ғаламат өзгерістер тарих ғылымының алдына көптеген проблемалар қойды. Қазақ халқының төл тарихының қайта жандандырып, бай мәдени мұраларының жете бағалануы басты мәселелердің бірі болып табылды.
ХХ ғасырда Қазақстан тарихы жөнінде көптеген еңбектер жарық көрді. Бірақ тарих саласында негізгі нақты және теориялық қағидалары толығымен мойындала қойған жоқ . Дегенмен де, бұл еңбектер көне дәуірлерді зерттеу үшін және өткенге сыни көзбен қарау кезінде қажет болатын нақты тарихи ақпараттарды берді. Қазіргі таңда Қазақстан тарихының даму кезеңдері жөнінде жаңа материалдарды жинақтап, оларды Кеңес үкіметі тұсында жазылған еңбектермен салыстыра отырып, терең тарихнамалық талдаулар жасап, бірқатар қағидаларды нақтылау жолға қойылып отыр.
Белгілі бір әлеуметтік – экономикалық формацияның дамуына байланысты адамзат тарихи ұзақ – ұзақ кезеңдерге бөлінеді. Археологияда кезеңдендірудің өзіндік әдісі жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы тас, қола мен темір және ортағасырлар дәуірлеріне бөлінеді. Көне дәуір ескерткіштерінің ашылуы, Қазақстанның ежелгі тарихы мен археологиясын жаңа қырынан алып көрсетуге мүмкіндік береді.
Қазақстанның археологиялық ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер орта ғасырлардағы ғалымдар мен тарихшылар, географтар мен саяхатшылардың еңбектерінде кездеседі. Олар өз еңбектерінде өздері тікелей көзімен көрген немесе өздеріне айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, бейнелер, өз замандарынан көп бұрын болған қалалар мен қоныстардың жұрттарын, оқиғаларды айтып кеткен.
Қазақстанның өткендегісін ғылыми зерттеуде І Петрдің көне мұраларға ұқыпты қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір берген жарлықтары, сондай-ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге іргелес жатқан Қазақстан жерін зерттеу мақсатымен қолданылған шаралары маңызды рөл атқарды.
Қазан төңкерісіне дейін қазақ халқы тарихының көне дәуірлеріне айтарлықтай зерттеу жұмыстары жүргізіле қойған жоқ. Болған күннің өзінде ғылыми сапасы төмен, кездейсоқ табылған көне дәуірлердің құрал – саймандары жайлы хабарлар ғана.
1.Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. - Алма-Ата ,1992 . -247 С.
2.Маргулан А.Х.,Акишев К.А.,Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М.Древняя культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1966 . - 432 С .
3.Маргулан А.Х. Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1979 . -360 С .
4.Теплоухов С.А. Опыт классификации древних металлургических культур Минусинского края // Материалы по этнографии. - Л ,1926. Т.4. Вып.2 .- 156 С .
5.Рыков П.С.Нуринская экспедиция (1933 г) // Проблемы истории материальной культуры.1933. №9-10 . - 135 С .
6.Грязнов М.П.Погребения бронзовой эпохи в Западном Казахстане // Казахи: Антропологические очерки. - Л ,1927. Вып.2 . - 36 С .
7.Оразбаев А.М.Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. Т.7. Сер.археол. - 210 С .
8.Максимова А.Г.Эпоха бронзы Восточного Казахстана // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. Т.7. Сер.археол. - 203 С .
9.Черников С.С.Восточный Казахстан в эпоху бронзы // Материалы и исследования по археологии СССР. - Л ,1960. №88 . -196 С .
10.Оразбаев А.М.Северный Казахстан в эпоху бронзы // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1958. Т.5. Сер.археол. - 185 С .
11.Зданович Г.Б.Керамика эпохи бронзы Северо-Казахстанской области // ВАУ. - С ,1973.Вып.12 . - 187 С .
12.Сорокин В.С.Могильник бронзовой эпохи Тасты-Бутак 1 в Западном Казахстане // Материалы и исследования по археологии СССР. - М-Л ,1962. №120 . - 257 С .
13.Агеева Е.И., Максимова А.Г.Отчет Павлодарской археологической экспедиции 1955 г //Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР.1959 Т.7. Сер.археол. - 165 С .
14.Қазақ совет энциклопедиясы. - Алма-Ата ,1975.6 том.- 640 б
15.Қазақ Ұлттық энциклопедиясы. -Алматы ,2004.2 том
16.Қазақ совет энциклопедиясы. - Алма-Ата , 1975.1 том. – 648 б
17.Қазақ совет энциклопедиясы. - Алма-Ата , 1975. 2 том. - 635 б
18.Төлебаев Т.Ә.Қазақстанға капитализм енуінің тарихнамасы (ХІХ ғ.ІІ- жартысы-ХХ ғ.басы).Тарих ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы ,2002
19.Омарбеков Т., Омарбеков Ш. Қазақстан тарихына және тарихнамасына ұлттық көзқарас. - Алматы: Қазақ университеті , 2004
20.Грязнов М.П.Казахстанский очаг бронзовой культуры // Казаки: Материалы комиссии экспедиционных исследований.Сер.казахстанская. Ленинград,1930.Вып.15
21.Сорокин В.С.Жилища поселения Тасты-Бутак // Краткие сообщения Ин-та археологии АН СССР.1962. Вып.61. – 197 С .
22.Комарова М.Н.Относительная хронология памятников андроновской культуры // Археологический сборник. - Л ,1962. Вып.5 . – 250 С .
23.Стоколос В.С.Культура населения бронзового века Южного Зауралья. - М ,1972 . – 296 С .
24.Маргулан А.Х.Сочинения. В 14 томах. Том 1.Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана. - Алматы: Атамұра ,1998. - 400 С .
25.Қазақстан тарихы. 5 томдық. 1 том. – Алматы , 1996. – 397 С .
26.Мұхатова О.Х. Қазақстандағы аграрлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ ғ.соңы-ХХғ). Тарих ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы ,1999
27.Грязнов М.П. Этапы развития хозяйства скотоводческих племен Казахстана и Южной Сибири в эпоху бронзы // Краткие сообщения Ин-та археологии АН СССР. 1957. Вып.26 . – 196 С .
28. К.М.Байпақов, Ж.Қ.Таймағамбетов, Т.Жұмағанбетов. Қазақстан археологиясы. - Алматы: Қазақ университеті ,2006. - 294 б
29.Сальников К.В. Бронзовый век Южного Зауралья // Материалы и исследования по археологии СССР. 1951. № 21. -318 С.
30. Зданович Г.Б.Новое поселение эпохи бронзы в Северном Казахстане // По следам древних культур Казахстана. - Алма-Ата: Наука , 1970. - 302 С.
31. Зданович Г.Б., Зданович С.Я., Зайберт В.Ф. Исследования в Северном Казахстане // Археологические открытия 1972 года. - М: Наука ,1973. – 510 С.
32. Зайберт В.Ф.Ракопки поселний раннего металла на р.Чаглинка // Проблемы археологии Повольжя и Приуралья. - Куйбышев ,1976. – 280 С.
33. Оразбаев А.М. Поселение Чаглинка. Некоторые формы и типы жилищ // По следам древних культур Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1970. - 312 С.
34. Зданович Г.Б. Могильник Явленка 1- памятники эпохи бронзы Северного Казахстана // Из истории Сибири. - Т: Изд-во Томск.ун-та ,1973. Вып.7. - 427 С.
35. Зданович Г.Б. Стратиграфия поселения Новоникольское 1 // Археологические исследования в Казахстане. - Алма-Ата: Наука , 1973. - 294 С.
36. Федорова-Давыдова Э.А. К проблеме андроновской культуры // :Проблемы археологии Урала и Сибири. – М , 1973 .- 214 С .
37. Агапов П.В., Кадырбаев М. Сокровища древнего Казахстана. - Алма-Ата , 1979 . – 301 С .
38. Формозов А.А. К вопросу о происхождении андроновской культуры // Краткие сообщения Ин-та истории материальной культруы. 1951. Вып.39. -296 С .
39. Зданович Г.Б. Археологические исследования в Казахстане. - Алма-Ата: Наука ,1973. - 198 С .
40. Арсланова Ф.Х. Памятники андроновской культуры из Восточно-Казахстанской области // Советская археология , 1973. №4 . - 186 С .
41. Зданович Г.Б. Бронзовый век Урало-Казахстанских степей. - С , 1988 .- 345 С .
42. Маргулан А.Х. Третий сезон археологической работы в Центральном Казахстане // Изв. АН КазССР.Сер.археол. - Алма-Ата ,1951.№ 108 Вып.3. - 89 С .
43. Аванесова Н.А. Серьги и височные подвески андроновской культуры // Первобытная археология Сибири. - Л: Наука ,1975. - 98 С .
44. Акишев К.А. Атасуский этап андроновской культуры // Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1966. - 432 С .
45. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж.К.,Загородний А.С. и др.Центрально Казахстанская экспедиция // Археологические открытия 1978 года. - М: Наука ,1979. - 536 С .
46. Маргулан А.Х. Комплексы Былкылдак // По следам древних культур Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1970. - 289 С .
47. Максимова А.Г. Племена Восточного Казахстана // История Казахской ССР.В 5 т.Т.1. - Алма-Ата: Наука ,1977. - 356 С .
48. Маргулан А.х. Главнейшие памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Вестник АН КазССР. - Алма-Ата ,1956. № 3. - 190 С .
49. Сальников К.В. Андроновское поселения Зауралья // Советская археология. 1954. ХХ . - 264 С .
50. Агеева Е.И. Хроника археологических раскопок и находок в Казахстане в 1948-1949 гг. // Изв. АН КазССР. Сер.археол. - Алма-Ата , 1951. Вып.3 . - 184 С .
51.Кривцова-Гракова О.А.Алексеевское поселение и могильник // Тр.ГИА.1948.Вып.15 .- 206 С .
52.Граков Б.Н.Работы в районе проектируемых южно-уральских гидроэлектростанций // Археологические работы Академии на новостройках. - М ,1935.Т.2 . - 278 С .
53.Членова Н.Л.Карасукская культура // История Сибири. - У ,1964. Т.1 . - 323 С .
54.Стоколос В.С.Культура населения бронзового века Южного Зауралья. - М ,1972 .- 318 С .
55.Зданович Г.Б.Периодизация и хронология памятников эпохи бронзы петропавловского Приишимья: Автореф.дис....канд.ист.наук . - М ,1975 . -23 С .
56.Смирнов К.Ф.,Кузьмин Е.Е.Происхождение индоиранцев в свете новейших археологических открытий. - М ,1977. - 182 С .
57.Потемкина Т.М. Бронзовый век лесостепного Притоболья. - М ,1985. - 377 С .
58. Стоколос В.С.Существовал ли новокумакский горизонт // Советская археология.1983.№ . -165 С .
59.Аванесова Н.А.Проблемы истории андроновского культурного единства (по металлическим изделиям): Автореф. дис. на соиск.учен.степ.канд.ист.наук. - Л: ЛГУ,1979. - 25 С.
60.Евдокимов В.В.Новые раскопки Алексеевского поселения на р.Тобол // Советская археология.1975.№ 1. - 175 С .
61.Усманова Э.Р. Андроновский могильник Лисаковский // Маргулановское чтения: сб.материал.конф. – Алматы ,1989 . – 333 С .
62.Киселев С.В. Древняя история Южной Сибири // Материалы и исследования по археологии СССР.1949. № 9. - 364 С.
63.Черников С.С. Древняя металлургия и горное дело Западного Алтая. - Алма-Ата ,1949 . – 315 С .
64.Кызласов Л.Р., Маргулан А.Х. Плиточные ограды могильника Бегазы // Краткие сообщения Ин-та истории материальной культуры. 1950. Вып . ХХІІ . – 298 С .
65.Восточная Сарыарка. Каркаралинский регион в прощлом и настоящем. Под.редакцией К.С.Алдажуманова , А.З.Бейсенова . – Алматы ,2004 .- 598 С .
66.Грязнов М.П. Памятники карасукского этапа в Центральном Казахстане // Советская археология . 1952. Вып.16 . - 186 С.
67.Акишев К.А. Эпоха бронзы Центрального Казахстана: Автореф.дис. …канд. ист. наук . - Л, 1953.- 18 С.
68.Шнирельман В.А. Происхождение скотоводства . - М , 1980 .- 189 С .
69.Ахинжанов С.М.,Макарова Л.А.,Нурумов Т.Н. К истории скотоводства и охоты в Казахстане. - Алматы ,1992 . - 289 С .
70. Әбеуов Б. Беғазы кешені // Сарыарқа 1994. 12 қыркүйек
71. Маргулан А.Х. Отчет о работе Центрально-Казахстанской археологической экспедиции 1947 г. // Изв.АН КазССР.Сер.археол. 1950.№ 67. Вып.2 . - 178 С .
72.Максимова А.Г. Могильник эпохи бронзы в урочище Тау-Тары // Археологические исследования на северных склонах Каратау.Трды.Ин-т истории, археологии и этнографии АН КазССР, т.14.- Алма-Ата: Наука ,1962 . - 246 С .
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
......................................3
1 . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІ
1.1. Мәселенің ... ... Қола ... жалпы ... . ... ҚОЛА ... ... 1. ... ... Андронов мәдениеті тарихының ғылыми
зерттеулерден ... ... 2. ... ... тарихи еңбектерде
..............................65
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..........................83
ПАЙДАЛАНҒАН ... МЕН ... ... ... Бүгінде Қазақстан өз тарихында күрделі бетбұрыс
кезеңін басынан кешіріп ... ... ... ... ... таныған егеменді мемлекетке айналды. Қазақ халқының , ... ... жаңа ... ... ... ... ... жатқан ғаламат өзгерістер
тарих ғылымының ... ... ... ... ... ... ... қайта жандандырып, бай мәдени мұраларының жете бағалануы басты
мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... көптеген еңбектер жарық көрді.
Бірақ ... ... ... ... және ... ... ... қойған жоқ . Дегенмен де, бұл ... көне ... ... және өткенге сыни көзбен қарау кезінде қажет болатын нақты ... ... ... ... ... ... даму ... жаңа материалдарды жинақтап, оларды Кеңес үкіметі тұсында жазылған
еңбектермен салыстыра отырып, терең тарихнамалық талдаулар ... ... ... ... ... отыр.
Белгілі бір әлеуметтік – экономикалық формацияның дамуына байланысты
адамзат тарихи ұзақ – ұзақ ... ... ... ... ... жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы тас,
қола мен ... және ... ... ... Көне ... ... ... ежелгі тарихы мен археологиясын жаңа
қырынан алып ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер
орта ғасырлардағы ғалымдар мен тарихшылар, географтар мен саяхатшылардың
еңбектерінде кездеседі. Олар өз ... ... ... ... ... ... айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, бейнелер, өз
замандарынан көп бұрын болған қалалар мен ... ... ... ... ... ғылыми зерттеуде І Петрдің көне мұраларға
ұқыпты ... ... ... мен ... әмір берген жарлықтары, сондай-
ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге іргелес жатқан Қазақстан
жерін зерттеу ... ... ... ... рөл ... төңкерісіне дейін қазақ халқы тарихының көне ... ... ... ... ... жоқ. ... күннің өзінде
ғылыми сапасы төмен, кездейсоқ табылған көне ... ... ... ... ... ... қола дәуірінің зерттелуі – Кеңес үкіметінің кезінде
ғылыми жағынан жүйелі жолға қойылды. Арнайы ұйымдастырылған ... ... тән ... ... ... ... ... андронов
және беғазы – дәндібай мәдениеті деген атпен енген тайпалар мекендегенін
дәлелдеп берді. Қол ... ... ... зерттеуде бұл
ескерткіштердің маңызы зор. Қола дәуірінің ... ... ... да табылған. Мәселен Орталық Қазақстанды зерттеу ... ... ... ... мүшелері П.С.Рыков,
М.И.Артамонов, М.П.Грязнов, ... ... ... ... және ...... мәдениетінің қоныстары мен зираттарын
тауып, зерттеп, қазу жұмыстарын жүргізіп көне ... ... өз ... ... ... бөлігінде қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеген
О.А.Кривцова – ... ... ... ... ... С.С.Черников, кейіннен оған А.Г. ... ... ... мен Батыс Қазақстанды В.С. Сорокин, Жетісуды А.Н.
Бернштам, К.А.Акишев зерттеп, қола ... ... ... мәліметтер
тапқан.
Осы жоғарыда көрсетілген зерттеушілердің еңбектерінде андронов
мәдениеті жөнінде ... ... ... ... бұл ... әр
түрлі көзқарастар айтылады. Бүгінгі таңда, ... қола ... ... ... ғалымдардың еңбектерімен танысып,
тарихнамалық ... ... ... ... ұтымды тұстары мен
кемшіліктерін көрсетудің, ... ... ... ... ... ... ... еңбектерімен көпшілік ғалым жақсы ... ... ... ... ... бұл ... ... мен
студенттер кеңінен қолданады. Бірақ зертеушілердің ... ... ... Міне, осы күрделі де өзекті мәселенің
кейбір тұстарын магистрлік жұмысымызға арқау етіп алып отырмыз.
Жұмыстың ... ... ... қола ... ... ... ... дәрежесі жоғары көптеген еңбектер
жазып қалдырған.Әсіресе кеңес дәуірінде жазылып,жарық көрген еңбектер ... ... ... Бірақ қазақстандық тарих ғылымында қола
дәуірінің тарихнамасы арнайы зерттеліп,жан-жақты талданбады.Сондықтан ... ... ... іргелі тарихнамалық еңбектер жарияланбады. Тек
кейбір ғалымдар ғана мәселенің белгілі бір ... ... ... ... ... пен Ж. ... өздерінің «Культура древних
скотоводов и металлургов СарыАрки» атты еңбектерінің кіріспе бөлімінде
зерттеушілер ... әр ... ... тудырып отырған андронов
мәдениетін кезеңдеу мен хронологиясына байланысты көзқарастарға тоқталып
өтеді. ... пен ... М.П. ... М.Н. ... Е.А. Агееваның, А.Г. Максимованың,
С.С.Черниковтың, Н.А.Аванесованың, В.С.Стоколостың кезеңдеуі мен ... ... ... ... көрсетеді /1/ .
Сонымен қатар, А.Х.Марғұлан, К.А.Акишев, М.К.Қадырбаев, А.М.
Оразбаевтардың «Древняя ... ... ... атты ... кіріспе бөлімінде де андронов мәдениетін кезеңдеу мен
хронологиялау ... және ... ... бойынша
А.Н.Седельниковтың, А.Ф.Сорокиннің, О.А.Кривцова- Гракованың, В.В.Радловтың
пікірлеріне талдау жасалынады /2/ .
Ә.Х.Марғұланның «Бегазыдан-дыбаевская ... ... атты ... ... ... бөлімінде, П.И.Рычковтың,
Ф.Страленбергтің, И.П.Фальктың, Г.Ф.Миллердің, С.Б.Броневскийдің, А.И.
Шренктің, П.С. Рыковтың, М.П.Грязновтың ... және ... ... ... ... тоқталып өтеді /3/ .
Тақырыптың деректік негізі. Мәселенің объективті түрде зерттелуі
шынайылық ... ... ... ... дәуіріне байланысты деректер негізінен І Петрдің тұсынан
бастап күні бүгінге дейін жинақталып келеді. Олар қазба жұмыстары барысында
алынған ... ... жыл ... ... ... ... ... ретінде жинақталды. Осыған орай деректерді
мынандай үш топқа бөліп сараптауға болады:
1) І Петрдің тұсынан ... ... ... еңбектер. Бұл уақыт
аралығында І Петрдің көне мұраларға ұқыпты қарауға, ... ... ... әмір ... жарлықтары, сондайақ оның бастамасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... мақсатымен
қолданылған шаралар маңызды рөл атқарды. Осы әрекеттердің ... ... ... Осы уақытта географтар, геологтар, саяхатшылар көненің
көздеріне назар аударып, оларды сипаттап, ... ... ... ... ... ... ... қорын молайта берген. Бұл
уақыттағы деректердің тобын ... ... ... ... Қола ... ... іздеушілердің ұмтылыс жасағандығынан тоналып,құнды
жәдігерлердің көбі жоғалып кеткен. Бұл ... ... ... ... ... ... арқылы ғана белгілі болған. Дегенмен
араға уақыт салып заттай ... ... ... отырған.Қола дәуірі
мәдениетінің заттай деректерін ... ... көбі қола ... мен ... КСРО ... және ... ... сақтаулы /3.18/ . Қола дәуірінің
ескерткіштері жөнінде офицерсаяхатшылар Волошанин, ... ... ... жазылған. Заттай деректердің қатарын өлкетанушы-
ғалымдар да толтырған. ... ... ... ... ... ... ... олардың ішінде В.В.Радловтан
басқалары толыққанды археологиялық қазба жұмыстарын жасамаған /2.17/ . Қола
дәуірін алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... ... ... қыстауы маңынан Кіші Қойтас
обасына және ... ... 30 ... ... Қараөзек және
Қаражал шатқалдарындағы ... ... ... жұмыстарын
жүргізіп, нәтижесінде, қызыл сазды нағыз ... ... ... ... ... ... түріндегі бірнеше ыдыстар табылған.Сонымен
қатар қола сырғалар, жүзіктер, қола қанжарлар, алқаларды ... ... ... жұмыстары нәтижесінде алынған материалдарды
С.А.Теплоухов, М.П.Грязнов, С.С.Черников жариялаған /4.42/ . ... ... қола ... ... қоршауларын зерттеген.
Қазба жұмыстары өте айқын заттай деректерді ... 1917 ... 1991 ... ... ... ... ... 1917 жылғы
революциядан кейін археологиялық зерттеулер мемлекеттік негізде жүргізілді.
1919 жылы Материалдық ... ... ... ал 1920 жылы ... ... ... көне ескерткіштерді қорғау істері жөніндегі Түркістан
комитеті ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізіп, нәтижесінде құнды
деректер жинақталды. Қазақстан бойынша ұйымдастырылған ... жыл ... ... ... Академиясының Хабаршысында жарияланып,
ғалымдардың ғылыми еңбектерінде көрініс тапқан. Қола ... ... ... ... ... оъективті түрде көрсете алатындығы
дау тудыра қоймас. Себебі оларды ... ... ... ... өз көздерімен көріп, жүйелеп, ғылыми айналымға енгізген.
1933 жылы Орталық Қазақстанды зерттеу үшін ... ... ... ... П.С.Рыков/5/, М.П. Грязновтың /6/
еңбектерінде Орталық ... ... ... және ... ... орта ... ... кезеңінің ескерткіштері, сонымен қатар
Қарағандының оңтүстік – батысынан 60 шақырым ... ... ... ... ... ескерткіштері жөінде құнды мәліметтер
бер. А.М. Оразбаевтың /7/ еңбегінде Орталық Қазақстанның қола ... ірі ...... пен ... туралы деректер кездеседі. Сондай –
ақ Ә.Марғұлан, ... М.К. ... ... /2/ ... ... жүргізілген археологиялық зерттеулердің ... Бұл ... екі ... ... ... бөлім- қола дәуірінің
ескерткіштеріне арналған. ... ... ... мен ... обалары мен қоныстарына сипаттамалары беріліп, кезеңдеу
жасалынады. Сонымен қатар жергілікті тайпалардың ... ... ...... баяндалады. Қазақстанның қола ... ... ... пен Ж. ... /1/ ... Олар ... ... жұмыстары барысында алынған
материалдар бойынша тұрғын ... ... ... баса көңіл аударған. Орталық Қазақстандағы қола дәуіріне
байланысты құнды дерек - Ә.Х.Марғұланның /3/ монографиялық ... ... ... Қазақстанның Шығыс бөлігінен де орын
алған. Шығыс Қазақстанның қола ... ... /8/ , ... /9/ ... ... ... Олар ... жұмыстарында қолға
түсірілген материалдар негізінде қола дәуірінің ескерткіштерін кезеңдеді.
Ал Қазақстанның солтүстігі мен ... ... қола ... ... мәліметтерді М.А. Оразбаевтың /10/ , Б.Г.Здановичтың /11/
, В.С.Сорокиннің \12\ , ... /13/ ... ... ... бұл ... 1991 ... бері жинақталған зерттеулер
құрайды. Ж.Құрманқұлов , ... , ... , ... секілді археолог-зерттеушілердің жұмыстарының нәтижесінде
құнды деректердің үлкен ... ... ... еңбектерін жаңа тарихи
жағдайда пайда болғандықтан плюралистік теорияларға негізделген зерттеулер
деп ... ... Бұл ... ... идеологиядан бас тартып, ұлттық
тұрғыда жазылған еңбектер орын алып келеді. Отандық археология тарихнамасы
тың мағұлматтармен толығып ... ... ... мен ... ... қола ... жазылған ғылыми еңбектер мен мақалалардағы авторлардың ойларын,
тұжырымдарын, ... ... ... ... отырып қола
дәуірінің зерттелу деңгейін анықтау. Осы мақсаттан туындайтын ... ... ... ... ... Қола дәуіріне жалпы сипаттама бере отырып, дәуірдің ерекшелігін
көрсету;
- Қазақстан аумағын қола ... ... ... ... анықтау;
- Ғылыми зерттеулердегі андронов мәдениеті жөніндегі ой – пікірлер
мен тұжырымдарды анықтау;
- Беғазы-Дәндібай мәдениеті туралы зерттеулерді ... ... ... ... диссертацияның ғылыми жаңалығы. Диссертациядағы басты
жаңалықтар болып мыналар саналады:
- Қазақстандағы қола ... ... ... ... ... жасалынды;
- зерттеушілердің Қазақстан аумағын қола ғасырында мекендеген
тайпалар, олардың ... ... ... ... ... ... көрсетілді;
- қола дәуірін кезеңдеуге қатысты ой-пікірлер жүйеленді.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерді тарихилық, аймақтық, ғылыми принциптер
негізінде оқып – ... ... ... ... Тақырыпты жазу
барысында, осы мәселе төңірегінде ой қозғаған ... ... ой – ... мен ... ... ... Зерттеу
барысында – баяндау, жүйелеу, бағалау, қорытындылау, салыстырмалы тарихи,
хронологиялық ... ... ... ... ... әдіс бірнеше авторлардың тұжырымдарын, пікірлерін айқындауда аса
маңызды болып табылады. Сондықтан да бұл әдіс ... ... ... ... ... ... мен ... өзара байланыста,
сабақтастықта зерттеуге, бірін – бірі толықтыратын теориялық ... ... ... тиімді болып саналады.
Тарихнамада хронологиялық әдіске үлкен мән беріледі. Ол тарихнамалық
бұлтартпас ... бір ... ... ... мақсатында
өзара байланыста зерттеу ісіне мүмкіндік береді.
Зерттеудің мерзімдік шегі. Магистрлік жұмыстың хронологиялық шеңберін
ХІХ ғасырдан бастап осы ... ... ... ... ... ... І жартысының өзінде саяхатшылар қола дәуірі ... ... ... ХІХ ... ІІ ... ... ғалымдар, ХХ ғасырдың
басынан бастап көрнекті ... ... қол ... ... ... ... ... жоғары еңбектер дүниеге келді.
Бүгінгі таңда да мәселе ... ... ... ... көруде.
Диссертацияда көрсетілген уақыт ішіндегі еңбектер қарастырылады.
Магистрлік диссертацияның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, ... ... екі ... қорытынды бөлімнен, пайдаланған
деректер мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІ
1.1.Мәселенің теориялық-методологиялық ... ... ... ... ... бастан кешіруде. Маркстік, таптық концепциядан бас
тартып, жаңа тәуелсіз методологиялық принциптерді іздестіруге бас ... ... және ... ... және теориялық
мәселелері аз емес. Осы арада ... ... қола ... негіздерін де жеке бір мәселе ретінде ... ... ... ... бұл мәселеге тоқталып өтуді жөн санадық.
Қола - мыстың әр ... ... ... ... ... ... ... хром т.б) қосылған ... ... ... ... қола ... ... ... т.б
аталады. Қоланың түсі әр түрлі. Қышқыл әсерінен жасылдау түстен қою ... ... қара ... ... ... Қола көне заманнан бері әшекейлік
бұйымдар мен мүсіндер құюға ... ... ... ... ... ... әрі ... өте жақсы құймалық қасиеті бар.
Ерте заманда негізінен қалайылы қола пайдаланылса, орта ғасырларда
күміс қосылған қола кең тараған. ... ... әр ... ... ... ... әр қилы ... алынады. Мысалы, мырыш қоланың
технологиялық қасиеттерін жақсартады әрі оны ... ... ... ... ... төзімділігін, антифрикциялық қасиеттерін
арттырады, никель ... ... ... ... мен ... төзімділігін арттырады. Қорғасын мыспен қатты
ерітінді ... қола ... ... ... ... ... қосылған қоланың механикалық ... ... ... ... ... әрі кесіп өңдеу процестері оңайлайды және
антифрикциялық ... ... ... ... қалайы жоқ, бірақ әр түрлі сипаттамалары
қалайылы қоладан тиімді қолалар жасалған. Бұлардың ... ең көп ... пен ... ... ... ... ... темір т.б. элементтер
қосылған алюминий қолалар.
Қола сонымен қатар өнерде сән және қосалқы өнер ... мен ... көне ... бері ... келе ... ... Қоланың ұнтақтары
ағаштан, сүйектен, қара металдан, гипстен жасалған бұйымдарды ... ... ... мүсіндердің шағын бөліктеріне дейін нұсқаға дәл етіп құюға
болады /14.592/ .
Қола дәуірі - адамзат қоғамындағы ... ... Ол ... кең ... ... құралдары мен қаружарақ жасауға
арналған негізгі материалға ... ... Бұл ... ... ... дамып, металл игеріле бастады. Адам ... ... ... ... ... Оған қарағанда,қоланың қатты әрі берік
болуы құрал-саймандардың сапасын арттырып, ... ... ... Қола ... ... ... ... көп жерлерде дамыған.
Қола дәуірінің хронологиялық шегі б.з.б. 4-мыңжылдықтың аяғы мен б.з.б.1-
мыңжылдықтың басын қамтиды /15.30/ . ... қола ... ... ... мен Месопотамиядан табылды. Кейінірек олар ... ... ... (б.з.б.3-мыңжылдық соңы), Қытайға (б.з.б.2-
мыңжылдық ортасы) және Еуропаға, Қазақстанға (б.з.б.2-мыңжылдық) ... ... ... өз ... бар. ... металлургия орталығы Перу мен
Боливия жерінде болды. Африкадағы қола дәуірі туралы мәселе археологиялық
зерттеулердің жеткіліксіздігіне ... әлі ... ... ... ... Азияда бұрын қалыптасқан қала мәдениеті (Месопотамия,
Элам, Мысыр, Сирия) одан әрі дами түсті және жаңа ... ... ... ... ... ... Еуропада да байқалды. Қала
жұрттары, сарайлар, жергілікті жазу,т.б. деректер Еуропадағы өзіндік мәдени
орталық еді. Бұл дәуірде кен қорына бай ... ... зор ... Ол
Шығыс Еуропаның далалық аудандарын мыс ... ... ең ірі ... ... ... ... жерін сол тұста мекендеген тайпалардың осы кезеңдегі
мәдениеттері қола ... ... ... ... ... ... мәдениеті, Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп аталған. ... - ... ... ... ... ... мен ... тайпалардың мәдениеті. Оған жататын археологиялық мұралар ... жылы ... ... маңындағы Андронов деревнясының ... ... деп ... ... ... /16.502/ .
Ал Беғазы-дәндібай мәдениеті қола дәуірінің соңғы ... ... ғғ.) ... ... ... ... болып саналады. Көне заманның
жойқын белгілері әсіресе Беғазы тауының бір ... ... ... ,Беғазы-дәндібай мәдениеті деп аталған.Беғазы-
дәндібай ... ... ескі қола ... ... өзгеріп,
соның негізінде оған ұқсамайтын жаңа мәдениет түрлері қалыптасқан /17.226/.
Енді мәселенің методологиялық негіздеріне келейік. ... ... ... ... ... мен құбылыстарды объективті
түрде терең зерттеуге жол ашады. Маркстік-лениндік ... ... бұл ... ... бола ... ... тарихи зерттеулерде
идеялық-методологиялық бағытқа баса назар аударылды. Методология тарихнама
саласындағы кез келген ... ... және ... арқауы деп
саналды. Бірақ кеңістік кезеңде методология мен философия, методология мен
теория, методология мен методика ... және ... ... ... өзара байланысының дәрежесі туралы пікірталастар жүрді,
олардың мәні айқын,анықтамасы нақты ... ... ... ... ... тану теориясы мен методы» деп жарияланған тарихи материализм
«ғылым бола тұрып, ... ... ... табының мүдделерін тікелей
білдіреді. Бұл мағынасында олпартиялық ғылым» деп ... ... ... ... қағидаларының бірі қоғамдық-экономикалық
формация ұғымы негізінде, белгілі бір ... ... жеке ... ... ішкі ... тереңірек түсінуге мүмкіндік береді делінген /18.13/ .
Т.Омарбеков көрсеткендей кезінде «жоғарыдан» берілген идеологиялық
нұсқаумен жазылып келген, ... және ... ... ... ... шын ... халықтың тарихы болудан ғөрі партияның тарихы
болуға күш ... ал бұл ... ... ... ... жол ... үстіне біздің тарихымыз маркстік-лениндік бес қоғамдық-экономикалық
формация іліміне табан тіреп арқа сүйеген тарихқа айналды / 19.17/ ... енді ... ... ... ... ... ... қазақ халқы ұлттық жаңару, топтасу процесін бастан кешіп,ұлттық
мемлекетіне қол жеткізген тұста өз тарихымызды жазудың жаңа методологиялық
принциптерін қалыптастырудың ... арта ... ... мұндай
күрделі мәселесімен бас ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер қола дәуіріндегі
Қазақстан тарихына қатысты ғылыми дәрежесі жоғары көптеген еңбектер ... ... ... талдаулардың жасалмағандығы мәселенің
методологиясын ашуда қиындықтар туғызып отыр. Дегенмен зерттеушілер қола
дәуірін кезеңдеуге ... ... ... қалыптастыруда
біршама еңбектенген.
Жалпы Қазақстандағы қола дәуірін үш тарихи ... ... ... деп ... Олар:алдыңғы кезең (б.з.б XVIII-XVI ғғ.), ортаңғы
кезең (б.з.б XV-XII ғғ.), ... ... ... XII-VII ... басы).
Андронов мәдениеті қола дәуірінің алдыңғы және ортаңғы ... ал ... ... ... ... ... келеді.Андронов мәдениетінінің
ескеркіштерін кезеңдеуге бөліп ,топтастыруды ... ... ... Ол ... ... ... б.з.б. ІІ мыңжылдықтың 1-ші жартысы
және б.з.б. І мыңжылдықтың басы деп көрсеткен. 1930 жылы М.П.Грязнов қола
дәуірінің ... ... ... ... деп үш ... бөлген.
Автордың ойынша алдыңғы қола ... ... ... ... далалық аймақтарын, Батыс және Шығыс Сібірді қамтыған. Ал қола
құралдары ... ... ... ... ... ... ... пышақтар
және біздер пайда болған /20.158-162/ .
1948 жылы ... ... ... үш сатылы кезеңдеуін
ұсынды. Ол мынандай үш кезеңге бөлген:федоров ... ... жыл), ... 11-9 ғғ.), ... ... 8-7 ғғ.). Кейіннен жаңа мәліметтер
бойынша бұл хронологияға мынандай ... ... ... федоров -
б.э.д.18-16 ғғ.; 2 кезең, алакөл - б.э.д.15-12 ғғ; 3 кезең, замараев ... ғғ /1.10/ ... ... қола ... ескерткіштеріне К.В.Сальниковтың
үлгісі бойынша кезеңдеу жасалып, федоров, алакөл және дәндібай ... ... ... ... ... территорияға байланысты өзгеше болып
келеді.
Ескерткіштерді кезеңдеуде, хронологиясын анықтауда, ... ... ... ... ... ... облысындағы
Тасты-Бұтақ қонысының маңызы зор. В.С.Сорокин кешенді радиоуглеродты анализ
жасау негізінде ескерткіштерді алакөл кезеңіне ... ... мен ... шыға ... және баспана құрылысы жөнінде
В.С.Сорокин: «олардың болуы қола дәуірінің екінші ... ... ... ... бас ... қатысты»деген ой айтады /21.51-60/ .
Андронов мәдениетін кезеңдегендердің бірі М.Н.Комарова. Ол өзінің
жобасын басқа ... ... оба ... сүйеніп жасады .Оның
есептеуінше обалар хронологиялық ... да, ... ... да бір ... ... ... пайымдауынша андронов мәдениеті
ескерткіштерінің хронологиясы ... ... ... ... ... . М.Н.Комарова Алексеев қонысының керамикалық кешенімен Садчиков
қонысының керамикалық молаларын салыстыра ... ... ... ... ... ... ... қатар, ол ескерткіштерді хронологиялық
жағынан ... және ... деп екі ... ... ... жылы Е.А.Агеева және А.Г.Максимова Павлодар облысында қола
дәуірінің үш кезеңінің ... ... ... ... ... дәуірлеуді жасаған болатын. Неғұрлым кең ұсынылған ескерткіштер
қарасуық ... ... ... ... ... жылы С.С.Черников Шығыс Қазақстанда зерттеу жүргізу ... ... ... сүйене отырып жаңа кезеңдеу жасады.
Шығыс Қазақстан қола дәуірін ол төрт ... ... ... (б.э.д.18-16
ғ.ғ) , қанай (б.э.д.16-14 ғ.ғ) , ... ... ғ.ғ) ... ... ғ.ғ) ... ... жыл ... қола дәуірі ескерткіштерін кең масштабты зерттеу
ертедегі белгісіз ... ... ... ... жаңа ... дәуірлеу мәселесінен бастап андронов мәдениетінің шығуы және
оның жергілікті нұсқалары, трансформация мәселелерін шешуге жол ашты.
80 жылдардың ... ... ... мен ... ... ... ... деген хабарламасы К.В.Сальников ұсынған
кезеңдеуді қайта қарастыруға түрткі болды. В.С.Стоколос өзінің ... ... ... ешқандай байланысы жоқ мәдениет сияқты, оның өзіндік
мәдениеті, ... бір ... бар ... ой ... ... ... ... қосылмай, алакөл мәдениеті ... көп ... ... ... өз ... алдыға тартады /23.5/
.
Солтүстік Қазақстанның қола дәуірін кезеңдерге бөлген А.М.Оразбаев
болды. Оның ... ... ... ... ... - ол замараев кезеңін өзіндік мәдениет ретінде бөлді. Қола
дәуірінің ... екі ... және ... деп ... ... Бұл ... А.М.Оразбаевтың К.В.Сальниковтың пікірін біршама қолдағаны
байқалады. ... ... ... ... мұқият талдау
жасау Г.Б.Здановичтың жаңа кезеңдеуді ұсынуына ... ... Ол ... ... 2 кезеңге бөлген: дамыған және кейінгі, дамығанның өзін
петров, алакөл, амангелді-бескөл деп үш ... ... ... ... ... ... ... тайпалары алакөл қоныстанушыларына еніп,
белсенді ... ... ... ... ... 2 кезеңге
бөлген: замараев (б.э.д.11-10 ғ.ғ) және ильинский (б.э.д.9-7 ғ.ғ) /1.18/ .
Андронов қоғамының кезеңдеу мәселесін Н.А.Аванесова қайта ... ... ... ... ... кезеңдеуді ұсынды: алдыңғы
алакөлдік кезең, андронов мәдениеті, ... ... ... өзін үшке ... ... ... және федоров. Автордың
тұжырымдауынша біріншіден, алакөл ескерткіштері федоров ескерткіштерінен
бұрын болған; екіншіден, алакөл ... ... және ... ... ... ... сипатталатын хронологиялық
горизонт байқалады; үшіншіден, қожамберді типіндегі керамиканы алакөлден
федоров кезеңіне ... деп ... ... /1.19/ ... далалық бөліктеріне В.В.Евдокимова мынандай кезеңдеу
жасады:1)алакөл мәдениеті: а) петровск кезеңі ... ; б) ... ... ; 2) ... ... а) ... кезеңі (15-10 ғ.ғ) ;
б) загарин кезеңі (б.э.д.10-13 ғ.ғ). ... ... ... қола ... ... бір ... топ-алакөлге қатысты
болуы мүмкін /1.20/ .
Орталық Қазақстандағы алуан түрлі ескерткіштер қола ... ... ... ... ... ... Ортау 1,
Ақсу-Аюлы 2, Бесоба, Қарашоқы, Беласар 2 және т.б,керамикалық ... ... ... ... ... ... алакөл уақытына қатысы жоқ. Олар - кейінгі ... ... ... өту ... ... /24.114/ . ... оларды
сарыкөл қорғанының олжалары дәлелі ретінде алакөл кезеңіне жатқызды /9.98-
99/ .
Ә.Х.Марғұланның монографиялық ... ... ... көп күмән тудыратындығын баса көрсете отырып, қола ... ... ... ... ... ... кезеңдерге бөледі:
1) энеолит (3 мыңжылдықтың 2-ші жартысы) ;
2) ерте андрон ... ғ.ғ) ... ... нұра ... ;
3) ... ... ... ғ.ғ) Орталық Қазақстанда атасу кезеңі
;
4) андроннан ... ... өту ... ... ғ.ғ) ;
5) ... ... ... ғ.ғ) ;
Яғни, Орталық Қазақстандағы андронов мәдениеті тайпалары өз дамуында
бірінен соң бірі келетін Нұра және Атасу кезеңінен өткен.
Қола ... ... ... ... келе өз ... ... ... көрсетуді жөн санадық. Олар: 1 кезең - І Петрдің
тұсынан 1917 жыл ... 2 ... - 1917 ... 1946 ... ... ... кезең - 1946 жылдан еліміз тәуелсіздік алғанға ... ... 4 ... ... ... ... ... дейінгі аралықты қамтиды. 1кезеңді І Петрдің
тұсынан 1917 жыл ... деп ... ... ... ... ... зерттеуде І Петрдің көне мұраларға ... ... ... мен ... әмір ... ... сондай-ақ оның
бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге ... ... ... ... ... қолданылған шаралар маңызды рөл атқарды. ... ... жылы ... боярының ұлы С.Ремезов жазған «Сібірдің
сызба кітабы» жарық көрді. Онда географиялық деректермен ... ... ... ескерткіштері туралы мәліметтер келтірілген /25.16
/.
Сонымен қатар 1721-1725 жылдары ... ... ... пен Шығыс Сібірге саяхат жасап, Ертіс арқылы Железинскке, ал қайтар
жолда ... Орал мен ... ... ... болып, бір қатар
археологиялық қазба жұмыстарын ... ... ... ... ... ... мен ... суреттерін салып, сызбасын
жасаған.
Ф.Страленберг 1711-1721 ... ... ... ... ... Сібір
мен Солтүстік және Орталық Қазақстанның тарихы, географиясы, тарихи
топографиясы, ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер 1733 жылы Сібірге академик
Г.Ф.Миллердің басқаруымен ... ... ... ... ... Экспедиция құрамында белгілі ғалымдар ... ... ... ... ... ... суретшілер И.Беркан, И.Люрсениус жұмыс істеген еді.
1768-1774 жылдары Еділ бойының, Оралдың, ... мен ... ... және ... ... ... ... ұйымдастырылған екінші академиялық ... ... ... ісін жалғастырды. Экспедицияға сол кездегі аса
көрнекті ғалымдар П.С.Паллас, И.П.Фальк, И.Г.Георги, П.И.Рычков, Х.Барданес
қатысты /25.16/ ... ... ... ... ... ... және ... табиғи байлықтарына қызығушылық күшейе түсті. Геологтар, кен
инженерлері жол-жөнекей ... ... де ... ... ... ... отырған, сөйтіп бұл аудандардың ескерткіштері туралы
мәліметтер қорын молайта берді.
ХІХ ғасырдың орта ... ... ... ... және Шығыс
Қазақстан бойынша едәуір материалдар жинақталды / 25.17/ .
Әрине, сол ... ... ... ... ... ... ... жөнінде айтуға болмайды. Көбіне ... ... ... ... ... алынған мәліметтердің
бастапқы жинақталу фактісін ғана атап өтуге болады. Қазба жұмыстары ... ... сөз ... болмайды. Кейбір ғалымдар қорғанды қазып көруге
әрекет жасағанмен қазба жұмыстарының әдістемесі, алдарына ... ... ... ... олар ... жинаумен ғана айналысқан.
Алайда ескерткіштерді тіркеу, олардың картасын ... ... ... ... ... ... құндылығы да міне осында. Бұл салада
сол кезде атқарылған жұмыстың көбі бүгінгі таңда да өз ... ... ... ІІ жартысынан бастап қана ... ... ... ... бастағандығы және осы кезеңнен
бастап П.И.Лерх, В.В.Радлов, В.В.Бартольд, А.Харузин ... ... бір ... ... жұмыстарының нәтижелері көрініс тапқандығы
байқалады /2.31/ .
1862 жылы Қазақстанда В.В.Радлов археологиялық ... ... қола ... ... ... рет ... негізде қазу жұмыстарын
жүргізу ісі соның есімімен байланысты. В.В.Радлов солтүстікшығыс ... ... ... ... топтауды және кезең-кезеңге бөлуді
ұсынған. Бұл аудандар мәдениетінің тарихын ол мыс және қола ... ... ... ертедегі темір ғасыры, жаңа темір ғасыры ... орта ... ... ... Бұл ... ... Қазақстан
археологиясының ілгері басқан үлкен қадамы болып,оны дамыта түсті /25.18/ ... ... ... бөлген тарихнамалық кезеңіміздің екіншісін былай
түсіндіреміз: ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... Бұл ... Қазақстанда
археологиялық зерттеу жұмыстары география және геология мәселелерінен
бөлектенбей,аймақтың табиғи ... ... ... ... ... ... ... қола дәуірінің ескерткіштері
пішіндік ... ... әр ... ғылымда ұзақ уақыт бойы
белгісіз болған. Оларды кеңінен зерттеу және ... ... ... ... ... ғана ... болған.
1917 жылғы революциядан кейін археологиялық зерттеулер мемлекеттік
негізде жүргізілді. 1919 жылы Материалдық мәдениет ... ... ... жылы ... және ... ... қорғау ісітері
жөніндегі Түркістан ... ... ... ... ең ... ... ... карта жасау болды.
Сөйтіп ежелгі ескерткіштерді есепке алудың, зерттеудің, сақтаудың негізі
қаланды.
1926-1928 жылдардағы ... пен ... ... ... ... Орал ... жүргізген зерттеу жұмыстары Қазақстандағы қола
дәуірі мен далалық андронов мәдениетіне ... ... ... ... /1.8/ ... жұмысының нәтижесінде М.П.Грязнов, ... пен ІІ ... ... Орал сай және ... ... ... мәліметтер негізінде андронов ... ... ... бөле ... ... мәдениеті тек Батыс Сібірге тән
деп орныққан пікірді ... қола ... ... ... Л.Ф.Семенов өз
үлесін қосты. Ол 1927 жылдан бастап Орталық Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ол ... белгілі ескерткіштердің барлығын тіркеуден өткізіп, кейіннен
ертедегі қола дәуірін зерттеумен айналысты.
30-жылдары бірқатар ірі экспедициялардың зерттеулері ... ... ... Археологияны тарих ғылымының дербес ... ... ісі ... ... ... ... ... еткен экспедициялар бар.
1933 жылы Орталық Қазақстанға ірі археологиялық зерттеу ... ... ... ... Нұра экспедициясы жүргізді.
Экспедицияның құрамында белгілі археологтар, А.И.Артамонов, М.П.Грязнов,
Н.Арзютов, ... ... ... және ... ... болды.
1935 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің ... 1940 жылы ... ... өлкетану мұражайы
экспедициясының жұмыстары нәтижесінде қола дәуіріне тән құнды материалдар
алынған.
3-ші кезеңді - 1946 ... ... ... ... ... ... ... себебі мынада: 1946 жылы Қазақстанда Ғылым академиясының
құрылуына ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлиханов
атындағы Тарих, археология және этнография институтының археология ... Сол ... ... ... ... ауыртпалығының
орталығы Алматыға ауысады, Қазақ археология мектебі ... ... 1946 жыл ... ... дамуындағы жаңа кезеңнің басы
болып саналады.
Құрылған бөлімнің алғаш ұйымдастырылған ... ... ... ... болды, оны сол кезде академик Ә.Х.Марғұлан
басқарды. Бұл экспедиция осы ... ... ... ... ... ... ... келеді.
1947 жылдан С.С.Черниковтың басшылығымен ... ... ... ... ... бастады.
Жалпы алғанда, 40-жылдардың аяғы мен 50-жылдар ... кең ... есте ... Олар ... негізгі
аймақтарының бәрін дерлік қамтып, жұмыс аясына ... әр ... ... ... ... жылы Қазақстан археологиялық картасының ... ... ... 1946 жылы басталған маңызды кезеңнің өзінше ... ... ол көп ... ... кең ... археологиялық
жұмысты қорытып, оның ең перспективалы бағыттарын белгілеуге ... ... ... ... археологиясы кең өрістей түсті. Осы
тұста зерттеушілер жаңа ... ... ... суреттеуге
байланысты зерттеулер қатарын кеңейтіп қана қоймай, көп жылдар бойы ... ... ... ... зерттей бастады. ... ... ... ... ... сияқты көрнекті ғалымдар қола дәуірінің ескерткіштерін
зерттеудің қорытындылары ретінде құнды еңбектерді дүниеге алып ... ... -1991 ... ... ... дейінгі аралық деп
көрсетуіміздің себебі мынандай: еліміз тәуелсіздік алған жылдардан бастап
Қазақстан ... жаңа ... ... Қазақстанның археолог-
зерттеушілері көне дәуірлердің ескерткіштеріне ... ... ... бастады. Қазіргі таңда ... ... ... ... А.Н. Марьяшев, сондай-ақ, әл-Фараби атындағы
ҚазҰУ-нің маманы А.З.Бейсенов, Қарағанды қаласындағы Е.А.Бокетов атындағы
КарМУ-дің бір топ ... ... ... ... ... ... ізденістер жүргізуде. Олардың жұмыстарының нәтижесінде
құнды деректердің үлкен шоғыры жинақталуда. Бұл ... қола ... үшін және ... сыни ... қарау кезінде қажет болатын нақты
ақпараттарды алуға, теориялық-методологиялық қағидаларды нақтылауға ... ... ... ... жазуда екі түрлі бағыт қалыптасқан.
Алғашқы бағыт формациялық бағыт, яғни әлі де бес ... ... бас ... ... Екінші, жаңа бағыт өркениеттілік
көзқарасты ұстанған /19.18/ .Тарих ғылымдарының профессоры ... ... жазу ... қоғам дамуына өркениетті көзқарасты
басшылыққа алуымыз қажет дей келе С.Е.Десницкий тәрізді ғұламалар ... ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан: «Орыстың XVIII ғасырдың екінші жартысындағы
үлкен ағартушыларының бірі С.Е.Десницкий бүкіл адамзат тарихын мынадай төрт
кезеңге ... ... ... ... ... бүгінгі сауда-саттық, яғни нарық кезеңін ең жоғарғы саты
ретінде қарастырып отырған Қазақстан ... ... және ... ... С.Е.Десницкийдің тарихи даму сатыларымен үндесіп жатыр деген /19.19/ .
Ғалым тарихымызды жазуда таптық және бес ... ... ... ... ... ... қандай методологиялық
негізгі ... ... алу ... ... ... ... ... Мәселен, олар тарихты жаңаша жазуда
«Тарих-адам қызметі» деген методологиялық принципті ... ... ... орай ... ... ... сонымен қатар
саяси, географиялық, ұлттық этностық, жалпыадамзаттық көзқарастың ... ... ... түсінік және бұл принцип бізді маркстіклениндік
«аурулардан» айықтыруы мүмкін деп баяндайды. ... бұл ... ... ... ... ... ... тікелей қызмет ете
алады ма ... ... ... ... ... жөн ... Осы
арада ғалым бүгінгі Қазақстанда қалыптасқан көпұлтты ахуал бұл ... етіп ... ... ... ... деп ... ... бере қоймайтындығын айтқан. Сондықтан республика тарихын шынайы
жазуда республикадағы өзімізден басқа этностар тарихын да ... ... ... ... /19.20/ ... ... кешегісі мен бүгінгісі жөніндегі өзекті
мәселелер тарих ғылымдарының профессоры О.Х.Мұхатованың диссертациясында да
орын ... ... ... ... ... ... ... сүйенуді жөн деп тапқан. Оның ... ... ... ... ... ... ... көзқарастар білдіргендігімен түсіндіреді. Мәселен,
В.В.Журавлевтың мынандай ... ... ... ... тарихи білімді дүниеге келтіру және олардың принциптерін
реттеу. Методология бұл тұста ғалымның қарамағындағы малай немесе ... ... ... ... ... Яғни методологияны «не істесем де өзім
білемін» деген принципті ... оны ... ... ... ... ... Нағыз тарихшы ең алдымен өмір бойы ... ... Ол ... ... ... ... ... ал соңғысы ғалымның күш-қайратының ... ... ... ... Л.М.Спириннің: «Методология белгілі бір мәселені зерттеудің
ғылыми әдістемелері. Тарих ғылымындағы зерттеу тәсілдері мен ... ... ... ... математикадағыдай дайын формула емес, ол өзін
теориялық жетілдіруді және үздіксіз ізденістер арқылы қалыптастыруды талап
етеді. ... ... ... ... ... ... деректерге сүйеніп, салыстырмалы ... ... ... ой-пікір түйіндеуі нәтижесінде қалыптасады. ... - ... ... ... ұғымдары. Олар тарихтың объективті
заңдарын оқып-үйренуден туындайды, соның нәтижесі ретінде ... және ... ... ... болады» деген ... ... өз ... ... пен ... айырмасын
көрсетеді. Оның көрсетуінше заңдылықтар объективті түрде ... ... ... ал принциптер-логикалық категория болып саналған /26.18/ .
Кеңес дәуіріндегі тарих ғылымындағы маркстік-лениндік тарихилық,
партиялық, объективтілік принциптері ... ... ... кеңес одағының күйреуі және оның әкімшіл-
әміршіл жүйесінің ыдырауына орай ондаған ... бойы ... ... ... ... үстемдік еткен маркстік-лениндік методология дағдарысқа
ұшыраған. Автор жоғарыда біз көрсетіп кеткен методологиялық принциптердің
жаңа ... ... ... ... ... ... қолданыла
бермейтіндігін айтқан. Мәселен, партиялық принциптін тарихи оқиғалар мен
құбылыстарды зерделеуде жарамсыз деп ... ... ... кез келген
тарихи процесті әлеуметтік, таптық ... ... ... беру ... ... ... ... негіз қалайтындығымен
түсіндіреді /26.20/ . Бұл пікір қолдауға тұрарлық. ... ... бір ... ... ... ... ... қорғай отырып жазу
үлкен қателікке ұрындырады. Бүгінгі ... бұл ... біз ... көз
жеткізіп отырмыз. Сондықтан тарихилық және объективтік принциптердің тарихи
оқиғалар мен құбылыстардың шынайылығын көрсетуде маңызы артып ... ... ... талабына сай ұлттық принциптер мен құндылықтар басшылыққа
алынуы ... Біз қола ... ... ... тарихнамасын
талдауда тарихилық және объективтік принциптерге сүйендік.
1.2. Қола дәуіріне жалпы сипаттама. Неолит дәуірінде – ақ ... ... ... б.з.б ІІ ... ...... мен ... дамыған металлургияның қалыптасуына жеткізді.
Өндіруші тұрпаттағы ... көшу ... ... ... ... ... ... жиі өзгертетін, жігерлі пысық малшы тайпалар
ұлан – байтақ және қуатты бірлестіктер құрды; ... ... ... ... рөл ... Қару енді жаб,айы хайуандарды аулау үшін
ғана емес, ... ... ... ... ... да жиі
пайдаланылатын болды. Қару ... ...... металл өңдеудің дербес
саласына айналды.
Археологиялық материалдар бойынша, ... ... ... ... малшы – егінші тайпалардың мәдени ортақтығы жақсы мәлім.
Барлық жергілікті өзгешеліктеріне ... ұлан – ... ... ... ... неолит дәуіріндегі тайпалық ала – құлалықты айқын мәдени
біркелкілік ауыстырғанын көрсетті .
Қола ... ... ... ... екі ... байланысты.
Олардың бірі – жаңа дәуірді белгілеген фактор палеометалдардың өндірістік
жолмен игерілуі болды .
Б.з.б. ІІ жыңжылдықтың ортасында ... ... қола ... ісін ... ... өзі ... неге ... қарай, әр түрлі
пропорда мыс пен қалайының, кейде сүрменің, ... ... ... табылады. Мыспен салыстарғанда қоланың бірсыпыра
артықшылықтары бар: оның өзгешелігі - өзі ... ... ... ... алтын сияқты әдемі. Қола еңбек құралдары мен қару ... ... ... ... бола ... ... жер қойнауында
полиметалдардың, ең алдымен қалайы – мыс рудаларының барынша молдығы бұл
аумақта ... ... ... шығуының бір себебі болды.
Қола дәуіріндегі экономиканың басты – ... екі ... ... мал ... мен ... тез ... ... күштердің
өсуіне, қоғамдық еңбек мамандануының күшеюіне, қоғамдық өмірдегі ірі
өзгерістерге жеткізді. Жеке ... ... ... ... кеңейді,
рулықұ қауым ішінде мүлік теңсіздігі өсті.
Неолиттен кейінгі қола дәуірінде қолға үйретілген ... ... ... түр ... да ... Қола ... шаруашылық ныманы
ретіндегі мал шаруашылғының үздіксіз дамыған ... ... ... алдыңғы кезеңіндегі қоныстарда ... ... бұл ... ... ... ... ... кәсібіүй
маңында мал өсіру болды деуге мүмкіндік береді. Малдың көбі ірі ... оны жаю ... ... ... ... Қой мен жылқы аз
болды. Кәрі малдар мен әр ... төл ... ет ... арналды, ал төлдің
бір бөлегі табында қалдырылды.
Ботай ... ... ... көрсеткеніндей, жылқыны
қолға үйрету мен салт мініп жүруге пайдалану энеолит дәуірінде орын ... қола ... ... ... кең ... күш көлігі
ретінде және салт ... ... үшін ... Мұны ... Тастыбұлақтағы қоныстардан табылған, сүйектен жасалған жумсақ
ауыздықтардың ... ... ... ... ... пйдалану
даладағы және биік таудағы жайылымдарды игеру мүмкіншілігін молайтты.
Орталық Қазақстанның далаларында жабайы түйе ... ... ... ... ... ... ... шықты. Алексеевка қонысында
түйенің кейбір сүйектері табылды.
Ежелгі ... ... ... ... ... ... көлемін кеңейту, төзімді, тебінге жарайтын (қыста қар
астынан аяғымен шөп аршып алуға қабілетті) ... қой ... мал ... ... ... көбеюіне жеткізді. Қола дәуірінің соңғы ... ... ... мал ... ... негізгі саласына
айналды және көшпелі мал шаруашылығына жақын түрге ие болды /27/ .
Өнімді мал шаруашылығына көшу ... ... ... ... Жаңа ... ... құрал – жабдығы ретінде бақташы тайпаларға мал
материалдық ... ... көп ... берді. Ет-сүт өнімдерінің
қоры молайды, олардың жаңа түрлері ... ... ... болды, үй кәсібі
(теріден, жүннен бұйым жасау) ұлғайды.
Қола дәуіріндегі ... ... мал ... ... бірін – бірі толықтырып, өзара байланыста болды. Мәселен, Усть –
Нарым қонысында (Шығыс Қазақстан) табылған ... ... ... ... Ол ... адам кездейсоқ, ұсақ егістен өзендердің
жайылмаларындағы шағын алқаптарға тұрақты егін ... ... ... ... қола ... қоныстарында тастан және бұғы мүйізінен
жасалған теселер табылды. Жер қопсытатын таяқтармен және мүйіз ... тас ... ... ... ... жерді жақсырақ
қопсытуға болатын еді. Тастан астық үгетін құралдар да: астық түйгіштер,
тоқпашалар, түйгіштер, ... ... ... ... ... ... қола ... бітімі әр түрлі қола және мыс орақтар, қола ... ... ... бәріне қола дәуірі мәдениетінің даму
сатыларын сипаттайтын материал шаруашылық тұрпатының ... ... ... тайпалар үй маңында мал өсіруден жайлауда мал бағуға,
одан кейін ... мал ... ... Нақ осы ... материалдық
мәдениеттегі өзгерістерді туғызды, дегенмен бұл өзгерістер барлық жерде
бірдей болған жоқ. ... және ... ... ... ... ... жабайы хайуандарды қолға үйрету басталды, ал екінші
аудандарда әуелі қарапайым ... ... ... ... ... (1976-1994жж) мыс балқыту өндірісі мен қыш құмыра
жасаудың, кен кәсібінің және металл ... ... – ақ мал ... аң аулаудың, егіншілік пен үй кәсібінің ежелгі ... ... ... ... ... және ... қола ... кезеңдерге бөлінуі мен хронологиясын нақтылай түсуге
мүмкіндік ... жаңа ... ... ... ... адам ... өндіргіш күштерінің дамуында мал
шаруашылығымен және егіншілікпен қатар әр түрлі рудаларды өндіру, тас ... ... аса ... рөл ... бетінде кен орнынан сыртқары жерде, әдетте көктемде су ағатын
жырада немесе су жинау үшін арнайы қазылған орда руда тас ... ... ... уатылып, кейін жуылатын болған. Су руданы «сулап» байыту
үшін - оны алғашқы рет кен – ... ... алу ... ... ... уатылған
руда ағаш күрекпен немесе ірі ... ... ... ... ... салынып, қоныстағы қорытатын жерге тасылды. Күрек ... ... ... ... ... ... ... ежелгі кен орындарынан кездесті; олар әбден мүжіліп, бетін
мыстың ... тоты ... ... ... ... ... ... жасалған көптеген кен құралдары – төрт қырлы қола ... тас ... – ауыр ... ... ... сыналар, руданы
үгетін келсаптар, келілер, сондай – ақ ... , ағаш ...... ... ... киік ... жасалған сыналар, руданы қапқа
салатын жануар жауырындары, ағаш күректер табылды. Руда тікелей қоныста
немесе қонысқа ... ... ... ... үшін ... тәрізді қорыту
пештері салынды; бұлардың іздері Милықұдықта, Жезқазғанда, Шүлбі өзенінің
Ертіске құяр ... ... ... ... ... ... ... жанында, сайдың жарында, көмір араласқан көп мыс күлі ... ... үшін ағаш ... флюс ретінде кварц, жоса пайдаланылды.
Мыс рудасының күлі ... , ... ... , кесек- кесек рудалар
, шлактар, мыс құймалары Былқылдақ - 1, ... ... ... -1,
Алексеевка, Трушникова, Қанай, Петровка – 2 қоныстарында табылды.
Құйма шеберханаларының ... Мало – ... ... – 1, ... – 2 ... ... ... бітімі әр
түрлі тас және балышық құйма қалыптарда шаруашылық және тұрмысқа қажетті
құралдардың көпшілігі- ... мен дүмі ... ... ... ... найзалар мен жебелердің ұштары құйылды. Сәндік заттар көбінесе
соғу,Қақтау, ойып өрнектеу арқылы ... ... ... ... руда өндіру ісінің кеңінен жүргізілуі ... ... ... ... ғана ... ... ... металдың бірсыпырасын құйма
күйінде және бұйым түрінде тайпалар арасындағы айырбас үшін ... ... ... /28.83/ ... ... қола ... қоныстарының көп екені мәлім, олардың
алпысында қазба жұмыстары жүргізілген. Әдетте қоныстар өзендердің ... кең ... ... ... көл ... орналасты; Бірақ мұнда
да олар ойпаң ... ... ... дала өзендерінің құяр жерінде
жайғасты, өйткені мұндай жерлерде шөп көп, ал ... ... ... болды. Қоныстырда әдетте 6-10 үйден, үлкендері 20 ... ... ... аумағы 100 шаршы метрден 300-400 шаршы метрге дейін жетеді.
Орталық және Батыс Қазақстан аумағында ағаштың ... ... ... ... ... тас көп ... ... ішкі жағынан тас
қаланды, тастан қалап бөлме – бөлме етіп бөлінді. (Атасу, Бұғылы – 1, ... ... Ал жер ... ... ... ... ... қима үйлер болды
Андронов тайпалары тұрқы әр түрлі тас қоршаулар түрінде ... олар тік ... ... ... қоршалатын болды.
Кейде әсіресе, Орал өңірінде бұлардың орнына обалар ... ... ... не ... не ... ... ... жатқызылып, қол – аяғы
бүктеліп, тас ... ... ... ... ... төрт бұрышты
шұңқырға салынып жерленді /29.139/ .
Ыдыстар қолдан жапсырылып жасалды.Мұның алдындағы уақытта ыдыстардың
түбі шығыңқы домаланып келетін болса, ол енді ... ... ... ... ... ... ... қалыппен түсірілген күрделі геометриялық
өрнектермен сәнделді.
Сәндік заттардың андроновтық тайпалар ... ... ... ерекше түрлері алтын жапырақшадан бір ... ... ... ... бас ... және ... да ... тағылатын «көзілдірік
тәрізді» және «табан із тәрізді» ... ... ... ... шеттері иректеліп түйілген білезіктер болды.
Өндіріс техникасының дамығандығы және қола ... мен ... ... ... ... ... жоғары болғанын көрсетеді.
Орталық Қазақстан ежелгі замандағы мал шаруашылығы, кен кәсібі мен
металлургия дамыған ірі ... ... ... негізгі
орталықтырының біріне айналды. Мал ... мен ... ... ... ... егіншілігі арқасында орталық Қазақстанды мекендеуші
ежелгі ... ... және ... мәдениеті жоғары деңгейде
болды.
Қазақтың ұсақ шоқылығының байтақ ... ... ... ... мен қора ... қалдықтары бар қоныстар, бейіт құрылыстары мен
көне рудниктер, жартастағы суреттер мен ... шалу ... ... ... ... ... андроновтық қорымдардың көпшілігі басқа
аудандардағы ескерткіштермен салыстырғанда құрылымының ... ... ... ... ... ... шеберлер мөлшері жағынан орасан зор тас ... ... ... ... діни ... ... да құрылыс ісінен
тәжірбие жинақтап, ... ие ... ... Орталық Қазақстанда қола дәуірінің 50-ге жуық қонысы
мен 150 ірі қорымы табылды. ... ісі 40 ... мен 10 ... ... ... мәдениеті тайпалары өз дамуында
бірінен соң бірі келетін екі кезеңнен ... оның ... – Нұра ...... кезеңі. Соңғы қола дәуірінде (б.з.б Х – УІІІ ғасырлар)
андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары, ... ... ... ... ... ... тайпаларына өлікті өртеп жерлеу ғұрпы тән. Өлік
қазылып қойған молаға жақын жерде өртеліп, одан соң күлі ... ... ... ... ... ... жерлеуде өртеу негізгі ғұрып болғанымен , бірден – бір ... жоқ. ... ... салу ... да ... ол әсіресе Қазақстан
қаласының Атасу кезеңінде ерекше кеңінен тарады.
Нұра кезеңіндегі қорымдардың аумағы онша үлкен ... ... ол ... ... оны ... ... орнатылған немесе жалпағынан салынған
тақта ... ... ... тік ... етіп ... ... ... ішінен қазылды. Өлік қабырғалары жалпағынан салынған тақта
тастармен шегенделген лақытқа, тас ... ... тік ... ... ... ... ... ғұрпы жасалғаннан кейін лақыттар тас
тақталармен ... ... ... ... қыш ... ... айқын
сипаттайды. Ыдыстардың дені ернеуінің жиегі сыртқа қарай иілі, мойны ... ... ... жалғасатын құмыралар болып келеді. Түбі жайпақ, кейде
жайпақ сүйір болады. Бұл ыдыстар вазаға ... ... ... көлемі
мен сыйымдылығы бірдей. Олар үш бұрыштардың , меандрлардың, ... ... ... ... орта ... дейін салынады, кейде
ыдыстың түп жағы да ... ... ... ... және ... қалыппен
түсірілген. Нұра заманындағы бейіттерде қола ... ... ... ... дені Бұғылы – І , Ақсу – Аюлы – І ... ... ... Оның ... ... ... ... Шерубай – Нұра өзені
алқабының батыс жағында, Бұғылы тауының етегінде орналасқан. Бұғылы – ... ... ... ... және тік ... ... тік бұрышты
қабірлер болды; кейде олар жалпағынан салынған тақта тастармен шегенделген.
Бейіттегілердің көпшілігі өлікті өртеу ғұрпы ... ... ... ... бір – екі қыш ыдыс ... Олардың кейбіреуінің түбі
вазаның түбіндей әсем, бұлармен ... ... ... ... қола ... ... мен ... шыққан. Молалардан және олардың жанынан үй
жануарларының – батаға сойылған малдың ... ...... І ... өзі ... өзеннің оң жақтағы биік жағалауына
орналасқан. Қорымның орта ... ... ... ... ... оба тобы
ерекше көзге түседі. Үйілген топырақ астынан жалпағынан салынған ... ... ... қоршаулар шыққан. қоршаулардың ішіндегі
шұңқырларға тік бұрышты цисталар қаланған, олардың бұрышында әдетте ... ... мен екі – үш қыш ыдыс ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпы оны өртеу ғұрпын
бірте – бірте ығыстыра бастайды. Бұл ... ... ... ... ...... ... ескерткіштерден
көрінеді; бұларды жерлеу ғұрпы аралас: өлік өртеу де, ... ... ... оның ... өлікті көміп жерлеу басымырақ.Тік бұрышты
шұңқырлардан нұралық тұрпатты қыш ыдыстар табылған. ... жаңа ... ... және ... ... көрші тайпалардың ыдыстарына ұқсас иіні
ойық ... ... ... мұндай үлгідегі ыдыстар Орталық Қазақстанда да
басым болған.
Атасу кезеңіндегі андронов тұрғындарының мәдениеті ... ... ... мен ... ... ... бірге бұл – қоғамның, оның
экономикасы мен мәдениетінің дамуындағы жаңа , ... ... ... ... қола ... дамыған ортаңғы кезеңіне жатады.
Шаруашылық жағынан алғанда бұл кезең мал өсірудің бұрынғыдан гөрі
кеңірек таралуымен және ... ... ... көлемінің өсуімен
сипатталады. Қорымдар мен қоныстардағы мал сүйектерінің ... ... ... ... мал ... ... ... береді. Мұнда
сиыр мен қой – ешкі, жылқы үлкен роль атқарған.
Малдың көбеюі және халықтың өсуі шөлейт жерлерді ... ... ... ... бір ... өзен ... тастап, шөлдер
мен шөлейттердің оазистеріне ауысқан; онда сумен жабдықтаудың ...... ... ... ... көлемі өсті, мыс пен қалайы табу, демек өндіру
арта ... Мыс пен ... ... ... тұрмыстық және сәндік заттар
жасау едәуір ұлғайды.
Мыс пен қола металлургиясының, бақташылық мал шаруашылығының дамуы
шаруашылықтың мамандануына және ... ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпы тұрақты сипат алды.
Өлгендер жерленгенде ... ... сол ... ... ... басы ... қаратылып, кейде аздап солтүстікке ... ... ... Оның ... Нұра ... мұрасы
ретінде әлі қолданылып келе жатқан қазулы шұңқырмен және ... тік ... ... тас ... тараған; ол жәшіктер шомбал, жалпақ
төрт тақта тастан құралып, қабір шұңқырының төрт жағынан қойылады.
Атасу кезеңінде иіні ... ... ... сақталды, бірақ мойыны
мен бүйірінің арасы ойық құмыралар, қарапайым құты сияқты ыдыстар, аралық
түрлер басым болған.
Иіні ... ... ... ... әсем көрнекілігінен
айырылады, олардың биікше, жіңішке түбі ... ... үш ...
ыдыстың мойнына, бүйірінің жоғарғы бөлігіне және түбіне салынады. Әрбір
қатарда өрнекті орналастыру дәстүрі қалыптасады. ... ... ... тік ... немесе тең қабырғалы үш бұрыштардан ұшы жоғары қаратылып
тізілген ... ... ... ... үш бұрыштардың орнына ромбылар,
сынық ... және ... ... Өрнектердің екінші қатары үш
бұрышты фестондардан, меандрлардан, ... ... ... Бұл
өрнектер қиюласып, кілемнің ою - өрнегіндей болып шығады. Түпкі қатар ... ... үш ... ... белдеулей сызылған қатар сызықтармен
әсемделеді. Иіні дөңестеліп немесе ойықталыпжасалатын ... ... көп ... ... құты тәрізді ыдыста күрделі меандрлы немесе
фестонды сурет болмайды және онда ... ... ... ... Ондай ыдыстың ернеуі мен мойны ғана ірі үш ... ... ... ... өрнекпен сәнделген. Солтүстік және Батыс
Қазақстаннан – Орталық ... ... ... меандрлы
фигуралардан жасалған өздерінің дәстүрлі айырмашылығы өрнегі болады.
Атасу заманында қола құю өнері жоғары ... ... ... ... бәрі ... құю, ою және қақтау арқылы жасалған. Көне
замандағы шеберлер қалақ түріндегі қанжарларды, жебелердің қос ... ... екі ұшы ... ... ... және тік ... ... Соғу, қысып өрнектеумен ... төрт ... ... білезіктерді, алуан түрлі алқаларды, мүсінді тоғаларды ... ... ... ... ... көбі ... өзенінің алқабындағы қорымдар
тобына ұқсас. Бұлардың ең ірілері – Дарат, ... ... ... ... және ... ... ... алуан түрлі бейіт құрылыстары жер бетінен 20 – 50см ... ... ... ... ... белгіленген. Оларды қосарлы және екі
қабатты жәшіктерге қойылған көп ... ...... үлкен
қабірлердің саны көбейген. Қоршаулардың бәрінде дерлік лақыт жәшіктері ... төрт ... ... ... ... ... - ... өртемей жерлеу.
Дегенмен, Атасу заманындағы басқа ескерткіштердегі ... ... да ... ... ... қыш ... бұранды бұрамалары түйісіп келетін
қола білезіктер, самайға тағылатын ... ... ... ... алқалар және палеометелдан жасалған басқа да бұйымдар, ... ... ... ... ... бар алқалар, тесіп
ілінетін жыртқыш азулар мен қабыршықтар жиналған.
Орталық Қазақстанда Атасу кезеңінің ескерткіштері көп, олар: ... ... ... ... ... ... ...
Нұра алқабындағы Басбалдақ, Ақсу – Аюлы – І қорымдары, Бетпақдаланың
солтүстік шетіндегі ... ... ... және ... шалынатын орындар да Орталық Қазақстандағы дамыған қаланың
өзінше бір үлгідегі ескерткіштері болып ... Олар әр ... ... ... ... дөңестеу, қоныстар мен қорымдардан оңашалау жерде
орналасады. Көбінесе бұл құрылыстар сопақ немесе онша дөңгелек емес түрдегі
жалпағынан салынған ...... ... ... ... шалу ... ... заттар құрбан шалудың тек діни
ұғыммен ғана емес, сонымен қатар ... ... де ... ... көрсетеді. Оларды қазғанда еңбек құралдары – тас кетпендер, қол
диірмендер, астық түйгіштер ... ... ... ... ... мен күлдің қалың қабаты, сондай – ақ қалыңдығы 40 сантиметрдей
органикалық қалдықтар табылған.
Нұра ... ... шалу ... ... құм ... алебастрдан
жасалған екі мүсін табылған; бірі - добал орақ ... ... ... үш ... тәрізді. Бұлардың екеуі де, тегінде, еңбек құралдарын
бейнелесе керек. Мұнда сонымен қатар ... тас ... түбі ... ... ... болды.
Дамыған қола дәуіріндегі Орталық Қазақстан тұрғындарының шаруашылығы
мен тұрмысын қоныстардан табылған археологиялық заттарға қарап топшылауға
әбден ... ... ... ... тау ... ... даладағы
өзендер мен көлдердің үскірік пен аңызақ соқпайтын жағаларында орналасқан.
Тұрғын үйлер мен қора – қопсылар тобы (10 және одан да көп, ... ... ... ... ... ашық ішкі алаң қалдырылып айнала салынған; ол алаң
мал қамауға арналған. Кейініректегі үй – жайлар ішкі алаңды айнала салынған
орталық ... ... ... орналасқан.
Әдетте, құрылыстың негізі қазылған шұңқыр ... Оның ... ... ... ... немесе қырынан қойылған тақта тастармен
қапталған.
Қоныстардың ... ... ... ... ... ... тау ... Мыңбасайдың алқабындағы қоныстың қазылған орнына
қарап білуге болады.Атасу қонысы дөңес алаңға ... және ол шет ... ... ... ... ... ... тайыз апандар болып
табылады. Ауданы 15 мың шаршы метрге жететін бұл жерге 35 ... ... ... ... ... Жеке ... ... ұзын жолдар арқылы жалғасқан,
әрқайсысында үлкен күлшұңқыр болған, онда күл мен қой – ешкі ... ... ... бір ... үй, мыс ... ... ... екі күл шұңқыр шыққан. Адам ... ... ... ... ... 13х12 м. Онда екі ... қабат олардың ортасындағы өрт ізі
бар қабат сақталыпты. Үйдің солтүстік бұрышымен іргелес кішкене үш ... олар ... ... ... Жаппаның тіркеуші ретінде ағаш бағандар
пайдаланылған; бұлар әрі үйді екі бөлмеге ... ... ... ... адамдар тұрған, екіншісінде мал ... ... ... жер ... ... ... – балшықпен тапталған және беті
балшықпен сыланған. Қора – жайдың жер ... ... ... онда шіріген көң
қалдықтарының қабаты сақталған /28.85-86/ .
Тұрғын ... ...... ... ... тақталардан қаланған
ұзындығы 4м, көлденеңі 1 м ошақ ... оның ... ... үш ... ... бір ... ең үлкені, үйді жылытқан, екіншісінде ... ... ... ... ... атқарған. Ошақта 5 килограмдай
мыс құймасы, мыс шылагы, тас және қыш ожаулар мен ... ... ... ... ... руда ... тас ... балғалар, келсаптар,
тоқпақшалар, дән үккіштер, керамикалақ бұйымдарды тегістейтін қалақтар, тас
кетпендер табылған.
Атасу қонысының тұрғындары ыдыстың түрлі ...... ... ... ... және ... ішетін, геометриялық өрнектермен
сәнделген ыдыстарды жасай білген. Өрнектер ... ... ... бірақ тарақ тәрізді қалыппен түсірілген өрнектер де аз емес.
Шаруашылық пен тұрмыстар қола құралдармен қатар ... ... ... ... өңдеу үшін жылқының жағынан жасалған лөкет пышақ ... ... Ірі ... ... ... шүйке орағыштың
табылуы жүнді ұқсатып, дөрекі мата тоқи білгендікті көрсетеді. Жүгеннің
мүйіз сулықтары жылқының көлік ... ... ...... ... – І, ІІ және ... қоныстар андронов
мәдениетінің атасулық дәуіріндегі соңғы кезеңге жатады.
Бұғылы тұрғын үйлері мен қора – ... ... ... ... – ақ ... мәдениеттің бүкіл бейнесі Атасу
қоныстарындағыға ұқсас. Тұрғын ... тік ... ... Атасу
қоныстарындағыдан ерекшелігі олардан көлемі анағұрлым кіші. Үйлер жердің
бетіне салынған, қабырғалары – ... ... тас ... бұлардың
сыртқы жағынан да, ішкі жағынан да тігінен ... ... ... ... ішкі ... ағаш ... ... бөренелерден
құрастырылған күрке тәрізді шатыр осыған тіреледі. Шатырдың биік қыры ... ... ... бағандармен тірелген. Бүкіл құрылыс буылған
қамыспен және ... ... ... ... ... ... аласа
қабырғалары қатты желден, жаңбырдан, қардан пана болған. Тұрғын үйлердің
сыртқы түрі көбіне көшпелі малшылардың жылы киіз ... ... ... ... ... және ... ... тайпалардың тарихи
тағдырлары бір – бірімен тығыз байланысты дамыған. Б.з.б ІІ мың ... ... ... ... мекендеген олардың шаруашылығының негізі
мал ... ... ... ... ... Сол дәуірдегі
шаруашылықтың талаптарына сай келетін қолайлы жер көлемінің шектеулі болуы
құнарлы шүйгін жерлердегі тұрғын алаңдардың бос ... ... ... Бір тайпалардың орнына екінші тайпалар келген; олар дәстүрлі жерлерге
қоныстанған, ... ... ... ... салу үшін бір кезде
біреулерден қалған ескі құрылыстарды пайдаланған. Сөйтіп, Солтүстік ... ... ... ... – мекендері көп қабатты ескерткіштерге
айналған.
Қорымдар қоныстарға жақын, айналаның бәрі ... ... ... ... ... көбі өзен жағасын бойлай ... ... ... ... құрылыстардан тұрды. Батыс Сібірмен іргелес Солтүстік
Қазақстанның орманды – далалы ... ... ... ... көп
кездеседі. Сондай -ақ тігінен қойылған тақта ... ... ... ... ... ... тас ... және қоршаған жер обалар көп
тараған. Ақтөбе далаларында және іргелес аудандарда ... ... түрі – ... ... тас ... мен обалар табылған. Батыс
Сібір ойпатының Есіл ... орта ... ... ... жер ... ... бейіттер бар. Қабірлердің орналасуына қарағанда ... ... ... бірақ олардың ешқандай қалдығы сақталмаған
/28.85-86/ .
Солтүстік және Батыс Қазақстанда қола ғасырларындағы 150 – ден ... пен 200 – ге жуық ... ... ... ... жүргізу арқылы
жалпы саны ... ... ... ... алдыңғы қола
дәуірінің ескерткіштері онша көп шықпаған: көбі әбден ... жеті ... ... ... ... ... бойынша жасалған екі көмбе бейіт шыққан.
Неғұрлым көбірек зерттелгені ... – 1 ... ... ... ... конструкциялар алдыңғы қола дәуіріндегі тұрғын үй туралы ... Бұл – жер ... ... үй, ... ... жердің топырағы. Ол тік
бұрыш сияқты созыла орналасқан, аумағы 125 шаршы метр. ... ... ... ... ... ... және үйдің ұзыны
бойындағы ... ... Бұл ... ... қола ... ... ... туралы мәліметтер Қарға аралы қонысындағы
зерттеулермен шектеулі; оны тігінен қазған кезде екі ыдыс ... ... ... ... ... ... ... селосының жанында
табылған ыдыстар да осы ғұрыппен байланысты болса керек /30.147-153/ .
Алдыңғы қола ... ... ... дәуірімен
салыстырғанда халықтың көбірек отырықшы болғанын көрсетеді. Балық аулау мен
аң аулау бірте – бірте екінші орынға ығысқан. Бұл кез – ... ... ... ... ... және ... игерілген кез.
Алдыңғы қола ескерткіштеріндегі ыдыстар құты сияқты, түбі ... ... ... және ... ... ара ... ... ыдыстары да әр келкі. Сол заманға жататын ыдыстардың бірінші ... – 1,- 5, ... – 2, ... ... және көмбе бейітерден
табылған ыдыстарға тоқыма – шұңқырша керамика тән. Оның ең көп ...... ... сопақша келген алуан түрлі шұңқырша
ойықтар. ... ... ... мен ... ... ... түсіру үшін
әдетте бір элемент пайдаланылды. ... ... ... ... ізі бар. ... ... ... – Вишневка – 1, Петровка – 1,
Алтын күз, ... – 1 ... ... ... ... ... қалыппен
және таяқшамен түсірілген суреттер басым. Өрнектер тік, көлденің, ... ... ... ... ... ... үшбұрыштардың
қиюласуынан құралған. Ыдыстардың бүйірі ғана өрнекпен ... ал ... ... ... ... екі ... ... бұл айтылған
өзгешеліктер олардың әр заманға жататындығынан туындайды.
Б.з.б. ІІ мың жылдықтың екінші ширегінде өндіруші үлгідегі шаруашылық
біржола ... ал қола ... ... ... ... ... Ортаңғы қола дәуірінде бірінен кейін бірі ... үш ... Оның бірі – ... ... осы мәдениеттің қалыптасуы тарихына
жатады; бұл кезде алдыңғы қоланың жергілікті тұрғындары арасына басқа бір
мәдениеттің – Арал маңы ... ... ... орталықтармен байланысты
мәдениеттің белсенді түрде енеді. Бұл заманның ең айқын ескерткіштері
Петровка – 2 және ... – 1 ... ... ... ... ... қорым мен ғұрып орны /25.113/ . Тобыл өзенінің
аңғарында бір қабатты Жетікөл қонысы зерттелген, Батыс ... ... ... ... маңында кейбір заттар табылған.
Соңғы кезең андроновтық – қималық ортақ ... ... ... ... ... Қазақстанның мәдениетіне Еділ бойының қима
мәдениеті, ал ... ... ... ... және ... ... ... күшті ықпал жасайды.
Осындай өзара ықпалдың іздері Бурабай, Бүйреккөл, Борлық, Петропавл
қорымдпрында жақсы ... Бір ... ... – 4 ... ... соңғы
кезеңдегі өзінше бір үлгідегі керамикалық кешендер табылған. Орталық және
Шығыс Қазақстан ... ... - ... шалғай батыстан да – Қыркелді
мен Тереклі өзендері ... ... ... ... да ... ... ... – 2, Новоникольское – 1 /35.113-127/ , Семиозерное
қоныстарындағы ... ... ... ... ... үлкенемес; едендері 15
– 20см ғана қазылып жасалған, сондықтан оларды жер ... ... ... ... ... ... тік ... ; төбесін ұстап ... ... ... ... ... долбарлай қиылған
бөренелерден салынған. ... ... ... ... ... ... дайындау үшін және үйді жылыту үшін жер ошақ қазылған; олар
әдетте айналасына тастар қаланған кішкене сопақ ... ... ... ... ... ... ... қорғаныс құрылыстарымен қоршалған.
Алакөл заманындағы тұрғын үй құрылысы алдыңғы ... ... Бұл – ... – 1 ... , ... – 2 және ... сияқты жартылай жертөле тұрпатындағы бірқатар тұрғын үйлер.
Олар тік бұрышты ұзыншы сипатта болып келеді. Үйлердің ... 140 ... 200 ... метрге дейін барады. Әдетте шығатын жері ... ... ... екі ... ... ... 1 – ден 8 – ге ... ошақ бар.
Қазақстанның орманды – далалы аймағындағы қоныстарда ... ... ... ... салынады. Үйдің негізінен қайың бөренелерден
салынады. Үйдің негізгі салмақ ... ... ... ... бойлай
қатарластыра көміп орнатылған тіреуіштер және үйді ... үш ... ұзын ... ... екі ... етіп орнатылған ортаңғы
тіреуіштер болған. Үйлердің едендерінде 200 – дей тіреуіштің ... ... ... ... ... ... ... балшықпен сыланған қамыс,
қабырғаларды шым қабаттармен қаптау, күл себу – осының бәрі ... ... ... ... жылыту үшін істелді. Үйдің төбесі,
сірә, судың ағып ... үшін ... ... салынған жайпақ болған. ... ... ... болмауы себепті Тастыбұтақ қонысындағы тұрғын
үйлердің ... ... бар. ... ... өте ... оның есесіне тас кеңінен қолданылды. Тастан ішкі ... ... ... ... ... шаруашылық қажеттеріне тас
қоршамалар жасалды. Тұрғын үйлерде қабырғалары сексеулмен шегенделген
құдықтар ... ... ... үйдің немесе оның әрбір бөлігінің неге ... ... ... ... ... саны мен орны дәлме – ... ... ... құрал жасау ісі арнаулы орындарды жүргізілген.
Кейбір үйлер қоғамдық жиындар өткізуге, табыну ғұрыптарын ... ... ... ... ... ... ... тек отырықшылық тұсында және
адамдар ұжымының тұрмысы барлық жағынан тұрықты ... ғана ... ... қола ... ... – мекендерінің өзгешелігі – олар өте
жинақы. Бұл әсіресе алдыңғы алакөлдік заманға тән; ол ... ... ... ескерткіштердің бәрінде байқалды, ал мұның себебі бұл тайпалар
арасындағы қақтығыстар заманы еді. ... ... ... ... ... – айнала топырақ үйіліп, басқа жақтардан табиғи қорғаныштар ... ... ... бекіністер кездеседі.
Петровка – 2 қонысының жанындағы бейіттік құрылыстар ... ... ... ... табылады. Олар сопақ және тік ... ... ... ... ... бұларда бейіт үстіндегі құрылыстардың
ізі жоқ. Екі ... ғана ... ... ... ... ... өртелмей, екіншісінде өртеліп жерленген. ... ... үшке ... ыдыс жатқан. Сірә, бұл ескерткіш әрі бейіт, әрі табыну
орны болса керек ... ... – 1 ... ... ... дөңгелек, сопақ
қисық қаланған тас қоршаулар болып келеді. Бұл ... ... ... ... кейде ешқандай байланыстыратын материалдарсыз жай
қаланған тастардан жасалған. ... ... әр ...... ... не тас ... жалғыз және қосарлап қойылған мүрделер табылған. ... қос ... ... ... пен әйел, балалар қаңқалары басым,
әйелдің баламен ... ... де ... ... ... ... жатқызылып жерленген, бірақ өлікті өртегендері де бар. ... сол жақ ... оң жақ ... ... ... бүгулі, қолдары
бетінің алдына қойылып жатқызылған.
Қабірлердегі ... саны ... ... ... , ... ... екеу
болып келеді. Дәстүр бойынша ыдыс жерленген адамның бас жағына қойылатын
болған. ... – ақ қола ... ... ... ... ... ... заттар, топайлар табылған. Бес бейіттен малдың
сүйектері шыққан.
Солтүстік ... екі ... ... Тобыл өзеніндегі
Алексеевкое және Есіл өзеніндегі Семипалатное қорымы қазылды.
Семипалатное селосы жанындағы қорым ... ... ... ... тұрады. Қорым алаңының орталық бөлігінде – ірі
шұңқырлар жатыр, оларға балалардың молалары ... ... ... қыш ... екі қола пышақ , алты жебенің сүйек ұшы, айылбас, моншақтар,
қоладан бұранда тәріздендіріліп жасалған сәндік заттар шыққан.
Сүйек қалдықтарына ... ... ... ... түрде үй
жануарлары, әдетте қой ... ... ... кісіге қойдың
омыртқалары мен сирақтары қалдырылыпты. Мұнда, оба түбіндегі алаңда, ... ... ыдыс ... ... ... ... ... көмуге байланысты табыну
ғұрыптарының болғандығына Алексеевка селосының маңынан табылған заттар
айқын дәлел бола ... ... ... және ... шалу ... бірге Тобыл өзенінің сол
жақ жағасында Қостанай қаласына жақын жерде орналасқан. ... ... ... ... ұзын жағы ... ... бағдарланған,өліктердің
басы шығысқа қаратылып жатқызылған. Қаңқалар лақыттарда ... ... Қол – ... ... ... ... ... тым көп иіліпті –
осыны бәрі өліктердің көбі ... ... ... ... ... мен ... лақыттарынан, әдетте лақыттың шығыс шетіне,
өліктің бас жағына қойылған екі – екіден ... ... ... ... ... ... қола және ұнтақтан қатырып жасалған моншақтар, самайға
тағатын бұранда ілмешікте, білезіктер, ромб тәрізді қаптырмалар бар.
Қабірлердің ... ... ... бір ... ... ... заттар қалпына келтірілген. Бүкіл киіміне қола немесе
ұнтақтан қатырып ... ... ... шар ... қола ... ... Аяғының үстінде жіліншік ... ... ... ... ... жарты шар мен ромб тәрізді қаптырмалармен
сәнделіпті. Мойнында шетінде тесіктері бар, дөңгелете иілген қола ... ... ... ... ... ... ... сырғалар бар. Шетінде
тесіктері бар сегіз дөңгелек сопақша қаптырма иығы мен ... ... ... Осы ... ... тағатын жалпақ таспаға қола қаптырмалар
қапталған өзгеше бір сәндік заттың қалдықтары мен ... ... ... ... Білектеріне және қарына шеті бұранда ... екі қола ... ... ... ... қола ... ... Арқасынан бұрымдарына ілінген төрт қола жапырақша шолпы
табылған.
Алексеевскоедегі табыну кешенінің құрбан шалу орны төбенің басында
болған. Оның ... ... ... ... ал оңтүстік – шығыс жағынан
қоныстың тұрғын үйлері басталады. Төбенің ең биік ... ... ... бұларға керамиканың ірі фрагменттерінен жасалған қақпақ жабылған
бір немесе екі ыдыс қойылыпты. ... шалу ... ... ата ... ... ұштасатын, малшылық пен егіншілікке тән табынушылық
байқалады.
Зерттелген аймақтың қола дәуіріндегі ... ... ... ... бұл жерге андроновтық тұрғындарының келуіне байланысты. Егері
Батыс ... ... ... ... керамиканы өрнектеудегі
кейбір жаңа ... ... ғана ... ... болса, Солтүстік
Қазақстанда нағыз ... ... ... ... ... ... ең ... – Бурабай селосы жанындағы қорым /31.447-
449/ .
Қорым жерге тігінен көміп орнатылған гранит ... ... ... жер ... ... тұрған қоршаулардан тұрады. Көбі тік бұрышты
қоршаулар, оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... дуалдармен бөлінген. Дөңгелек немесе ... ... ... ... ... ... ... тұрақты бағдарланған тік
бұрышты шұңқырлар бар. Кейбір шұңқырларда тас жәшіктер түріндегі, ортасынан
жарылған ағаштардан ... ... ... жасалынған лақыттардың
қалдықтары сақталыпты. Қабірдің үсті тақта ... ... ... ... жабылған. Өліктер көбіне өртеу және өртемей салу
ғұрпымен ... ... ... ... ... ... тамақ
құйылған бірден беске дейін ыдыс қойылған; етті ... ... ... ... жасалған еңбек құралдары мен ... ... ... ... сырғалар, әр түрлі қаптырмалар мен ілмешектер
табылған.
Батыс ... ... ... ... үстіндегі
құрылыстары тігінен көміліп орнатылған немесе жалпағынан қаланған ... осы ... ... ... биік ... ... бұлардың
ішіне топырақ толтырылған /41.15-26/ .
Тереклі мен Қыркелді өзендерінің бойындағы қорымдарда қоршаулардан
басқа жер ... да ... ... үсті ... аумақты тас қаланып
жабылған. Батыс Сібір ойпатында және онымен іргелес өңірлерде жер ... ... ... ... ... шөккен. Солтүстік Қазақстанның
оңтүстігінде және одан ... ... ... және ... тас қоршаулар
кездеседі, көбінесе олармен бірге кішкене ... ... ... ... ... ... байланысты тік бұрышты қоршаулар
Ор өзенінің оң жақ ... ... ... ... ... де ... болады.
Ортаңғы қола дәуіріндегі Батыс және Солтүстік Қазақстанда өлген
кісіні жерлеудің екі әдісі - ... ... мен ... ... болды.
Өлгендер басы батысқа қаратылып жерленді, бірақ ара – тұра бұдан басқаша
жерлеу де ... ... ... бұл ... ... анық көрінеді.
Өлік өртеу ғұрпы бойынша жерлегенде ... ... ... ... арнайы бөлінген жерде өткізілген. Киімді сәндейтін заттар мен
бұйымдар, киімінің өзі де, ... ... ... ... ... болса керек. Олармен қатар сүттен немесе өсімдіктен, кейде еттен
жасалған тамағы бар бір – екі ыдыс ... ... ... Батыс және Солтүстік ... ... ... ... Қазақстанның және көршілес
елдердің дамыған қола дәуіріндегі тайпаларының мәдениетімен ортақ, ... ... және ... ... ... қола ... тайпаларының
мәдениетінде екі кезең болды. Бірінші кезеңде, б.з.б. І мыңжылдықтың
басында, ... ... Еділ ... солтүстіктегі тайпалар – Жайық
өңірінің соңғы қима мәдениетінің ықпалына ... ... ... ... ... ... ойық ... бар, Жайық өңіріне тән
ыдыс Есіл бойындағы Явленко- 1, ... ... – 5 ... және
басқа бірқатар қоныстарда пайда болады. Бұл ықпал тұрғын үйлердің өзінше
бір үлгісінен және еңбек құралдарының ... ... ... ... ... ... едәуір ықпал жасай отырып, Жайық өңірінің
тайпалары бірте – ... ... ... ... ... қола тайпаларының дамуындағы екінші кезең мәдениеттердің күрт
ауысуымен байланысты. Бір ... ... ... – қима ... ... – Еділ бойының, Жайық өңірінің, Қазақстанның және Батыс
Сібірдің оңтүстік өңірінің ұлан – ... ... ... ... ... ... Олар ... жайылма
алаңқайларындағы қола дәуірі үшін дәстүрлі жерлерді ... ... ... б.з.б УІІІ – УІІ ... ... ... ... Тобылдағы
және Есілдің Қызылжар өңіріндегі қоныстардың жоғарғы ... ... ... ... ... ескерткіштердің үлкен тобы
анықталған /32.24/ . Сірә, ... ... да сол ... қатысты болса керек.
Степняк қаласы жанында зерттелген руда қазушылардың қоныс – ... ... да ... қоламен байланысты.
Батыс және Солтүстік Қазақстанның әр түрлі қоныстарында сол уақытқа
жататын барлығы 60 – тан аса ... үй ... олар ... ... жер ... құрылыстар болып бөлінеді. Жартылай жертөлелер
қоныстарындағы негізгі тұрғын ... ... ... ... ... ... ... сопақша, сегіздік тәрізді жертөлелерді бөліп көрсетуге
болады.
Жартылай ... ... ... ... ... көбірек тараған.
олар аумағы үлкен, орларының тереңдігі 0,8 -1,5 ... ... ... ... ... едені біршама тегіс, бірақ әдетте ... ... ... ... тереңірек. Сірә, мұнда мал ұсталса керек; мұны
жер ошақтардың орналасуы да ... олар ... ... ... ... ... Жер ... қасында тас төселген
сопақша алаңдар мен еденде қазылған жыралар кездеседі; олар үйдің ... ... ... және ... жер ошақ ... ... жатады.
Әдетте еденде тіреуіштердің шұңқырлары көп, бір үйде 200 – ден 600 – ... ... ... ... ... ... төбесі
солармен тірелген; нарлар, төселген тақтайлар осы тіреуіштерге бекітілген
жертөленің іші де осы тіреулердің ... ... ... ... ... жертөлелер мен сегіздік тәрізді жартылай жертөлелер
Шағалалы – 1 қонысынан табылған. Сопақша үйдің ... 20х12м . ... ... , ортасы дөңестеу. Еденде үш шұңқыры бары байқалған. Бірі жер ошақ,
екіншісі, сірә, астық сақтайтын ұра ... ... ... ...... ... шұңқыр тереңдігі 1,8 метрдей құдық болып шыққан. Үйге
іргелес мал қора немесе мал қамайтын қаша ... ... жай ... – бірі ... екі ... ... бірі ... екіншісі батыс жақта. Үйлердің бітімі сопақша, ... 10 ... және бір ... ... 2 м, ені 1- 1,2 м ... ... ... есік ... ... шығыс жақтағы жартысында болған. Ол
ұзын, жіңішке дәліз тәріді, дәліз үйге суық ауа ... ауыз ... ... ... .
Жартылай жертөленің батыс жақ бөлігі тұрғын үй болған. ... ... ошақ ... ал ... ... ... диаметрі 1,4 м
тереңдігі 2,7 м ... ... ... ... шығыс жақтағы жартысы
тек шаруашылық қажетке ғана арналыпты; онда астық сақтайтын ұралар мен ... ... қола ... ... ... ... ... түрлі болуын
шаруашылық кәсіптің күрделене түсуімен түсіндіруге болады. Жартылай көшпелі
мал шаруашылығына ... ... ... ... – қонымы
көбейгендіктен, жеңіл сопақша үйлер жердің үстіне салынатын болған. Сонымен
қатар аумағы 300 -400 ... ... асты ... ... ... ... жертөлелер де тарала бастаған; бұларда қыстыгүні мал
ұсталған. Мал санының көбеюі тұрғындардың жейтін ... көбі ет ... ... ... ... /28.85-86/ .
Қоныстардың тұрғындары қола шот, лөкет, пышақ, ... бар ... шеге ... біз ... бар ... балдақ сапты пышақ,
саңырауқұлақ тәрізді немесе дөңгелек тиекті сабы бар ... ... ... қолданды. Ұңғымасы бар үш қырлы жебе ұштары да, сірә ... ... ... шықса керек.
Бұл аймақтағы соңғы қола дәуіріне қатысты табылған заттардың ... ... ... ... ... ... ... да, мал
шаруашылығы кәсібінде – тері мен ... ... ... ... ... сондай – ақ қанжарлар, жебелер мен найзалардың қола ұштары да
көбейеді. Керамика өндірісі одан әрі ... ... ... ... ... І ... басында білемді керамика жасаушы тайпалар
андроновтық – қима ... ... ... ... жер ... ... ... сонымен қатар онымен іргелес өңірлерге де қоныстанған. Б.з.б
УІІ ғасыр қарсаңында көшпелі мал ... көшу ... ... бұған климаттың біраз ылғандану кезеңі себепболған. Негізгі су
арналарының – Есіл мен ... ... ... ... ... ... және мал өсіру егіншілік ... ... ... Шөбі ... ... дала мал шаруашылығының шапшаң
дамуын жеделдете түседі. Қола ... аяқ ... ... ... ... тайпалары ертедегі темір дәуірінің сақ – ... ... ... ... ... мен ... ... және биік таулы
аудандары, солтүстігіндегі далалар, оңтүстігіндегі шөл және шөлейт жерлер –
Шығыс Қазақстанның алуан түрлі жер ... міне ... ... су ... Ертіс пен оның көптеген салалары – Бұқтырма, ... Оба, ... ... және ... Топырағы құнарлы жазық алқаптар, жайылымдар,
таулардағы мыстың, ... ... ... кеніштері, барлығы мол
өзендері, аңға толы ормандары қола ... ... ... ... ... ... шығыс Қазақстан тайпаларының мәдениеті үш кезеңнің:
алдыңғы, ортаңғы және соңғы кезеңдердің ескерткіштермен ... ... ... ... ... жататын ортаңғы қола ескерткіштер неғұрлым
жақсы зерттелмеген.
Тайпалардың бұл ... ... ... ... ... ... сияқты бақташылық мал шаруашылығы мен кетпенмен
өңдейтін егіншілік болды /47.161-171/ . Кен ... ісі мен ... ... ... Шығыс Қазақстан мыс ,қалайы рудаларын және алтын
өндіретін орталықтардың бірі болды. Үй кәсіптері, оның ... қыш ... ... ... ... екі ... ... мен қыш құмыралар
қолданылған, әдетте ыдыстың бүкіл сырты тарақ тәрізді қалыппен түсірілген
күрделі ... ... ... ... ... ою - өрнек
шырша түрінде, ал кейде шырша ойықтарымен, тырнақ ізді ... ... ... ізі ою - ... бұл кезең үшін Шығыс Қазастан
керамикасына ғана ... ... ... ... ... мойнын бүйірінен анық
бөліп тұратын ... бар ... ... қыш ыдыстар тән болып келеді.
Олардағы ою - өрнек үш ... ... ... және ... ... ... ... салынған ромбылар, тең бүйірлі үш бұрыштар, сынық
сызықтар, меандрлар басым болып келеді., сонымен ... ұсақ ... ... қалыпта ұшырасады. Көзе түріндегі ыдыстардың біразына ою - ... ... ... ... да кездеседі.
Өлген адамдарды жерден қазылған шұңқырларға, тас ... ... ... ал ... ... ... оба немесе тас қоршау
тұрғызылатын болған.
Жерлеу құрылыстарының құрылымында, өлікті жерлеу ғұрпында, ою - ... ... ... ... сабақтастық байланыс сақталған. Жерлеу
құрылыстары қырынан қойылған және жерді қазып орнатылған ... ... тік ... ... ... ... ... келеді.Көбінде өлікті
көмумен бірге өлікті өртеу де кездеседі, ... өзі ... ... ... ... түседі.Ішінде бірнеше мола бар ... да ... ... ... ... ... болса керек.
Сондай-ақ соңғы қола дәуірі ескерткіштерінің ... қола ...... ... сабақтастық байланысы да
аңғарылады.Бұл қабір ... ... ... ... (жерден қазылған қабір шұңқырлары, тас жәшіктер, цисталар),
жерленгендердің жатқызылуынан(өлікті оң немесе сол ... ... ... ... ... бір ... қаратып жерлеуден (басын оңтүстікке ... ... ... ... жерлеу мүліктерінен (бітімі жатық құмыра
түріндегі қыш ... ... ыдыс ... ... көрінеді.Сонымен бірге Шығыс Қазақстанның соңғы ... ... ... ... қоршаулар құрылысынан, бір
қабірге бірнеше ересек адамды , ... ... ... ... ... ... мен Алтайдың карасум тайпалары мәдениетінің ... Бұл ... қыш ... да, ... ... да ізі бар.
Бұл аймақтың соңғы қола заманына қыры сәл ... ... ... тұтқыры бар қола пышақтар, қоладан істелген құсырғы және ... ... шеге ... ... қайлалар, дөңгелек қалпақша тәрізді
бәйегі бар қанжарлар, шот – ... ... дүмі ... ... ... шапа ... тән болып келеді. Шығыс Қазақстан тайпаларының соңғы қола
мәдениеті Сібірдің карасук ... Орал ... ... және Орталық
Қазақстанның дәндібай – беғазы мәденитіне тұстас келеді.
Тарауды ... ... ... тайпалары б.з.б. 2 мыңжылдықтың
ортасында қола ... ... ... көз ... отырмыз.
Сондай-ақ, Қазақстан аумағында қола дәуір қоныстарының көп екні ... ... ... қазба жұмыстары жүргізілген. Қола ... ... ... көп ... дамыған. Қазақ жерін қола дәуірі
тұсында мекендеген тайпалардың мәдениеттері – ... және ... ... ... ... Қола ... адам ... өндіргіш
күштерінің дамуында мал шаруашылығы және егіншілікпен қатар әр түрлі
рудаларды өндіру, тас пен ... ... аса ... рөл ... ... ҚОЛА ... ТАРИХНАМАСЫ
2.2. Қазақстан аумағындағы Андронов мәдениеті тарихының ... ... ... Қола ... ... ... ... және орта Азияның ұлан – ғайыр далаларын тегі жағынан және
тарихи тағдырларының ортақтығы ... туыс ... ... ... өзінше бір үлгідегі жарқын мәдениет қалдырды. Бірінші ескерткіштің
табылған жері Ачинск маңындағы Андронова селосының ... ... бұл ... ... ... » деп ... ... тарихи қауымның негізгі орталықтарының бірі Қазақстан
аумағында болды. ... ... ... ... ... ... тайпаларының ықпалына үнемі түсіп және өз тарапынан
оларға тікелей ықпал жасап ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Қоныс – мекендер кең ... ... ... ... ... ... отбасылардың үйлері үлкен
жертөлелер болды; ... ... әр ... шаруашылық жайлар мен мал
қамайтын қашалар салынды. Бұл қоныс – мекендерге мал бағу ... ... ...... шаруашылығының кешенді сипаты тән болды.
Андронов мәдениетінің алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы А.Я. ... ... бері ... ... ішінде орасан зор көп археологиялық материал
жасалды.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... төңкерісінен кейін басталды. Қазақстандағы ... ... ... материалдық мәдениет ... ... және ... ... ... ... бірнеше ірі-
ірі экспедициялар ұйымдастырылды.
Қола дәуірін зерттеу ... ... ... ... ... М.Қадырбаев сияқты көрнекті ғалымдар зор еңбек
сіңірді. Бұл ғалымдардың көп жылғы ... ... ... ... ... ... Алайда олардың еңбектеріндегі қола дәуірі
жөніндегі ... мен ... ... ... ... өз ... алған жоқ. Міне сондықтан зерттеу жұмысымызды ... ... ... ... еңбектеріне тарихнамалық тұрғыдан
тереңірек тоқталамыз.
Алдымен, Ә.Марғұлан, К.Ақышев, М.Қадырбаев, А.Оразбаевтардың бірлесе
отырып ... ... ... Центрального Казахстана» атты монографиялық
еңбектеріне тоқталсақ. Бұл еңбек 1966 жылы жарық көрген. Монография ... ... ... ... ... екі бөлімге бөлінген.
Бірінші ... қола ... ... Қазақстанның малшы тайпалары
тарихының теориялық жобасына арналған. Бұл ... ... ... ... мал ... пайда болуы, мал шаруашылығының яйлажды типі
және оның біртіндеп ... өту ... ... ... ерте темір дәуіріндегі Орталық Қазақстанның көшпенді тайпаларының
даму тарихы баяндалады.
Қарастырылып отырған еңбектің екінші бөлімінің тақырыпқа қатысы ... ... ... ғана ... ... ... ... айтқанда алғы сөзін, кіріспесін
және II, III тарауларын - Ә.Х Марғұлан, IV тарауды - Ә.Х ... мен ... I, II,V ... - К.А ... II тарауды - А.М Оразбаев,
екінші бөлімді - М.К Қадырбаев жазған.
Ғылыми еңбектің кіріспе ... ... ... ... тарихына арналған. Автор алдымен аймақтың географиялық жағдайына
тоқтала отырып, ежелгі адамдардың осы ... ... ... ... ... природные условия Сары-Арки-обширные
пастбища, прохладный климат горных ... ... ... воды и ... ... ... ... здесь древнего человека» ... ... ... маңызды металлургия орталығы ретінде ерекше
атап өтеді.
Ә.Х.Марғұлан Орталық Қазақстанның бай әрі алуан түрлі ескерткіштері
жөнінде ... Х-XVI ... ... иран және ... ... ... ... Мұхаммед-Хайдар) еңбектерінде орын
алғандығын айта келе, белгілі ортаазия ғалымы әл- ... ... ... ... ... «что в стране кимаков есть чудесный источник
пресной воды; там-следы ноги, рук с ... и ... ... ... и ... ... /2.9/ . Қазақстанның тарихи топографиясын зерттеуде
әл-Идрисидің,Махмуд Қашқаридің, сондай-ақ итальян карталарына, ... 1367 жылы ... ... мен ... Пициганидің Үлкен
карталары,1375 жылғы әлемнің Каталон картасы және 1459 ... ... ... /2.10/ ... ... ... мен ... Қазақстанның топогафиясы
және археологиясы бойынша маңызды материалдардың XVI-XVII ... ... ... ... ... о ... ... стране» (XVI ғасырдың I-ші жартысы) , «Сказание о чудах», «Новом
летопице»(XVII ғасыр) секілді жылнамалар мен Ф.И.Байковтың ... ... ... ... ... ... еңбегіне ерекше көңіл бөледі.
Солтүстік-Шығыс Қазақстан археологиясы бойынша ... ... ... ... ... береді /2.13/ .
Бұл бөлімде сонымен қатар Петр І-дің тұсынан бастап кеңес дәуіріндегі
зерттеушілердің жұмыстары мен еңбектеріне шолу ... ... ... ... қай ... қай ... ... және
сол зерттеу жұмыстарының нәтижесінде қандай еңбектердің ... ... ... ... көз жеткіземіз.
Кесте-1
|Уақыты |Зерттеушілер ... ... ... ... ... ... |«Исторические |
|жартысы ... ... және ... ... |
| ... |Сібір,Тобылдың жоғарғы |«Описание |
| ... ... ... |
| ... |Оңтүстік Орал,Сібір және |путешествия», |
| | ... ... ... для |
| | | ... ... ... ... |Топография |
|жартысы |И.П.Фальк, ... және ... ... |
| ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... |және Алтай,Аягөзден | |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... | ... ғ. ... ... ... |
|Аяғы |Ф.Назаров, |ауданы,Семей,Жетісу,Петропа| |
| ... ... ... ... | |
| | ... ... арқылы | |
| | ... ... | |
| | ... ... арқылы | |
| | ... ... ... | ... ғ. ... ... ... | ... ... ... |
| | ... | |
| | ... | ... ғ. ... ... ... |
|20-40 |П.С.Савельев, |Қазақстан,Орталық ... «О ... ... ... |
| ... ... дала ... в |
| |М.Красовский. |лары,Ақмола,Көкшетау,Батыс ... «О |
| | ... ... | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... о |
| | | ... |
| | | ... Орды», |
| | | ... | | ... ... | | ... ... ғ. ... |Орталық Қазақстан,Жетісу, |«Географический ... ... ... |Орталық және Солтүстік- ... |
| | ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... на |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... ... ғ.аяғы |М.Копалов, |Орталық және Солтүстік | |
| ... ... | |
| ... | | ... ... |А.В.Мухли, | ... |
| ... ... Қазақстан, |Казахстан в |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... Қазақстан, ... |
| ... ... Қазақстан, |бронзовой эпохи |
| ... | |в ... |
| ... ... Қазақстан. |Казахстане», |
| ... | ... |
| | | ... |
| | | ... в |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
|XX ғ.40 |С.В.Киселев, |Қарағанды және ... | ... ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | ... ғ.ІІ ... ... ... | ... ... | | |
| ... | | ... ... отырғанымыздай еліміздегі ескерткіштерді зерттеу
үздіксіз жүргізіліп отырған. ... ... ... ... ... ... деп айту ... Өйткені сол уақытта зерттеу жұмыстары
өте төмен деңгейде ... ХІХ ... ІІ ... ... нағыз
археолог-зерттеушілердің болмауы салдарынан, аймақтың тарихи ескерткіштерін
зерттеумен археологиялық барлау жұмыстарының ... ... ... Дәл сол ... ... өзінде қазу әдісі,
фиксациясы, ескерткіштерді ... және ... ... ... ... ... ... салыстырмалы талдау әдісі
сияқты маңызды мәселелер өз шешімін ... еді. ... ... ... ХІХ ғасырдың ортасына дейін ескерткіштерді
есепке алу, ... ... ғана ... ... сол уақыттың зерттеушілері ... ... ... ... етіп ... Олар ... ... маңызды
тұжырымдар жасауға талпыныс та жасамаған . Тек ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан
бастап қана ... ... ... ... ... және осы ... ... ... орыс ... бір
қатар зерттеу жұмыстарының нәтижелері көрініс тапқандығы байқалады /2.31/ .
XX ғасырдың басында жергілікті археолог-әуесқойлар ... ... ... ... Бұл ... ... ... зерттеу
жұмыстары география және геология мәселелерінен бөлектенбей, ... ... ... ... ... байланыста жүрді. Алайда
Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... болған. Оларды кеңінен зерттеу
және ғылыми топтау жасау кеңес үкіметі тұсында ғана мүмкін болған.
Монографияны талдау барысында, ... ... ... ауқымды, әрі жоспарлы түрде зерттеу Ұлы Қазан төңкерісінен кейін ғана
мүмкін бола ... тағы да бір рет көз ... ... ... идеялардың жоғары бағаланғандығын байқаймыз. Мәселен, еңбектің
кіріспе бөлімінде: ... ... ... ... ... ... ... дамыды. Археология Отанымыздың ежелгі
тарихын тануға көмегін ... ... ... қолжазбасыз кезеңді
зерттеуде, адамзат қоғамының даму тарихында үлкен теориялық мағынаға ие
болды» деп ... ... ... бөліміне тоқтала отырып мынандай
мәселелерге көз ... ... ... жұмыстардың Сібір археологиялық
жұмыстарымен қатар жүрген.
- ... мың ... ... ... қоныс қалдықтары,қабір
ескерткіштері түрінде сақталған мәдениет пайда болып,дамыған.
- Орталық Қазақстанда ежелгі ... кең етек жаюы ... ... ... ... І-ші ... Ә.Х.Марғұлан мен К.Ақышев бірлесе
отырып жазған. Бұл тарау қола дәуірі ... ... ... ... қола ... алғашқы ескерткішті ашқан
А.Тугариновтен ... Қос ... өз ... дейінгі жарты ғасыр
ішінде қола дәуіріндегі ... ... ... ... ... Тарауды қарастыра отырып, археолог-зерттеушілердің
жоспарлы әрі жүйелі түрде жұмыс жүргізуі нәтижесінде қола дәуірінің ғылымға
белгісіз ... ... ... ... ... ... руда өңдеу орындары бар.
Қола дәуіріндегі тайпалардың материалдық мәдениетінің тарихы
үлкен ғылыми мәнге ие ... бұл ... ... ... саны әр уақытта артып отырған /45.535-536/ .
Сол ... ... ... бұл ... ... бірнеше ондаған қоныстары, металл балқыту мен кен өндіру ... ... ... ... жұмыстары нәтижесінде алынған
мәліметтердің ... ... ... ... айта отырып, С.С.Черниковтың еңбегіне сілтеме жасайды.
Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде жазылған ... ... ... ... ... ғана ... қоймайды, сондай-ақ
зерттелген ескерткіштерді топтау, мерзімдеу мәселелері де қамтылған.
Біз ... алып ... ... де осы мәселелер
қарастырылған. Монография авторларының бұл мәселеге жеке ... ... ... ... ... ... даму ... бойынша
нақты хронологиялық жағынан топтастырылғанда ғана тарихи дерек ... ... ... ғана ... мәдениет-мәдениетті жасаушы
тайпалардың тарихи дамуы кезеңі ... ... « қола ... ... ... ... ... -
оның андрон және қарасуық болып бөлінуі болды» дейді.
Қола ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан Ә.Х.Марғұлан мен К.Ақышев қола
дәуірінің мәдениетін ... ... ... ... С.А.Теплоухов 1923 жылы Минусинск шұңқырынан ерекше ... ... ... ... ... ... ... мен
К.Ақышев С.А.Теплоуховтың бұл мәдениетіне сипаттама бере отырып, афанасьев
және қарасуық мәдениеті арасындағы орынды анықтағандығын баяндайды /2.59/ .
Зерттеушілер екі ... бойы қола ... ... ... ... ... келген. Кейіннен жаңа материалдар негізінде жаңа
кезеңдеулер ұсыныла бастады.
Қос автор С.А.Теплоуховтың кезеңдеуінен ... ... ... М.П.Грязновтың, М.Н.Комарованың,
В.С.Сорокиннің, С.С.Черниковтың, А.Г.Максимованың кезеңдеулерін көрсеткен.
Қола дәуірінің ескерткіштерін топтау мен кезеңдеу ... ... дау ... отырғандықтан бұл мәселеге кейінірек кеңірек тоқталамыз.
К.Ақышев Орталық Қазақстанның андрон мәдениетін нұра және ... ал ... қола ... ... деп ... ... мәліметтердің жиналуы негізінде андрон мәдениетінің атасудан
кейінгі қолаға өту ... ... ... ... ... де ... Қазақстанның андрон мәдениетінің нұра және атасу кезеңі жалпы
белгілері және ... ... ... арғы ... федоров және алакөл
кезеңіне сәйкес келген. Осы арада, автор нұра уақытын федоров ... ... ... ... ... айта ... Оны мына бір жерден байқаймыз: «...что в погребениях нуринского
времени, в ... от ... ... ... с ... обломками калцинированных костей в них встречаются
фрагменты или целые кости, не ... ... ... это ... ... один из трупов сжигали, а другой ... ... /2.63/ ... ... ... ... басым бөлігін атасулық
болып табылатын андрон мәдениетінің ... ... ... ... осы кезеңге толық сипаттама бере ... ... ... ... ... кезеңіндегі тайпалардың мәдениеті генетикалық жағынан
нұра мәдениетімен байланысты және оның ... ... ... ... ... ... әлеуметтік өзгерістер әкелген қоғамдағы өндіргіш ... ... мен ... ... енгізген кезең болды»
/44.91-159/ .
Біз қарастырып отырған ... ... қола ... мен ... жөнінде де мәлімет бар. Беғазы-Дәндібай
ескерткішін ... ... ... ... ... бұл ... ... тоқталуды жөн санамадық. Дегенмен де,
бөлім авторларының Беғазы-Дәндібай мәдениетін «этнографиялық жаңа мәдениет»
деп жоғары бағалағандығын ерекше көрсетуімізге ... ... алып ... ... ... ... ... келе мынандай байламдар жасаймыз: қола дәуіріндегі
ескерткіштерді кезеңдеуге байланысты Ә.Х.Марғұлан мен ... ... ... ... ескерткіштерді топтастыруда еш өзгеріс жасай
алмаған. Олар тек қана жаңа материалдарды енгізіп, оларды нақтылай ... ... ... авторлар 1953 жылдан бастап ... ... ... ... өздерінің жасаған кезеңдеулерін алдыға
тартады. ... ... ... ... ... ... ... дамуының әлеуметтік-экономикалық және тарихи-мәдени
мәселелерін анықтауға ғана емес, сондай-ақ ескерткіштердің ерекшеліктерін
айқындауға ... ... ... ... ... отырып
автор зерттеліп отырған аймақтың андрон мәдениетін екі кезеңге бөледі. Оны
мына арадан ... «Мы ... ... с ... специфики
памятников разделить андроновскую культуру изучаемого региона на два ... и ... /2.61/ ... ... ... І бөлімінің ІІ тарауы «Орталық
Қазақстанның андрон ескерткіштері» деп аталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... андрон мәдениетінің
ескерткіштері төмендегі ... ... ... екі ... ... ... ... ... ... І, ... І, ... ... ІІ, Былқылдақ І, ІІ, |
|Қосағыл, Қанаттас, Ботақара. |Шерубай-Нұра, ... ... |
| ... ... ... |
| ... |
Қос автор кестеде көрсетілген кешендер мен ескерткіштер тобының
ашылған жылына, құрылысына, ... ... ... ... сипаттама
береді /46.164-199/ .
Сондай-ақ Орталық Қазақстанның қола дәуірінің алуан ... ... ... ... діни ... ... құрылыстарына Ә.Х.Марғұлан ерекше тоқталып өткен. Автор бірнеше қабір
қоршауларына сипаттама берген. ... ... ... ... ... ... секілді қабір қоршаулары. Бұл арадан біз қабір қоршауларының
Нұра, Қарасу, Жарлы, Боқсай сияқты өзендердің аңғарларынан табылғандығына
көз ... ... ... ... ... ... ... айтылмағандығын байқадық. Қос автор тек
ескерткіштерге сипаттама берумен ғана шектелген.
Монографияның ІІІ ... ... ... ... баяндайды. Автор Орталық Қазақстанның ерте беғазы
уақытының ескерткіштеріне тоқталып ... ... ... ... бұл ... кеңірек тоқталамыз.
Ғылыми еңбектің IV тарауын Ә.Х.Марғұлан мен ... ... қола ... ... мен баспаналары туралы баяндалады.
Ұзақ жылдар бойы Орталық Қазақстан территориясында қола ... жоқ деп ... ... ... 1955-56 жылдары
Ә.Х.Марғұланның басшылығымен ... ... ... ... жүргізген зерттеулері бұл мәселе бойынша қалыптасқан
пікірді өзгертті. Орталық Қазақстанның әр түрлі аудандарынан 30 шақты қоныс
тіркелген /71.6/ ... ... ... мен Нұра ... және тау ... ... анағұрлым кең әрі қызықты
баспаналарды атап көрсетеді. Бұл ... ... мен ... ... ... ... арқылы көрсетуді жөн ... жері ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Жамбай-Қарасу ... тауы ... ... І, ІІ ... ... ... Шортандыбұлақ, Байбала |
|Шерубай-Нұра өзені ... ... ... ... өзені ... ... ... Нұра өзенінің жоғарғы ағысы |Жамантас, Қарашоқы ... тауы ... ... тарауда қоныстарға жүргізілген зерттеу ... ... ... 30-шы ... ... алғаш рет қазылған Алексеев
қонысын ерекше көрсетілген. Бұл ... ... ... ... ... ... қорытындылары
монографиялық еңбегінде жарияланған /51/. Бұл ... ... қола ... ... ... аудандарда қоныстарда
бар деген байламға келтірді. Мұның дәлелі ретінде 1948 жылы ... ... ... қонысын көрсетеді /2.203/ . Бұл екі қоныс Қостанай
қаласынан оңтүстік-батысқа қарай Тобылдың ... ... ... ... 1947-1956 жылдары С.С.Черников пен А.Г.Максимованың ... ... ... ... ... ... ... 1961 жылы А.М.Оразбаевтың Көкшетау облысындағы Шағалалы қонысына,
И.В.Синицынның Батыс Қазақстанның қола ... ... ... ... ... сөз ... ... көріп отырғанымыздай 1955-56
жылдары Ә.Х.Марғұлан Атасу, Бұғылы І және ІІ қоныстарына зерттеу жұмыстарын
жүргізген. Ал 1961-62 ... ... ... ... отырып
Ұлытау,Суық-Бұлақ және Қарқаралы ІІ қоныстарын зерттеген болатын. 1963 ... ... ІІ ... ... әрі ... ... /2.204/ ... арадан қола дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Біз
қарастырып отырған тараудың авторлары осы фактіге сүйене отырып ... ... ... факт ... о ... ... ... в
своей основе-культура северных степей;она зародилась именно в этом районе ... на ... ... ... и разработки медный руды. На
этой ... ... ... ... ... ... ... и культурных привычек,быта и религиозного
обряда». Авторлар жасаған тұжырыммен келісуге болады. Себебі, О.А.Кривцова-
Гракованың ,И.В.Синицынның зерттеген қабір орындары ... ... ... /2.205/ ... ... баспана құрылысы мен қоныстардың сипатына жеке
тақырыпша арналған. ... ... мен ... ... тоқталып, Атасу, Бұғылы ІІ, Ұлытау, Суық-Бұлақ қоныстарына
сипаттама ... ... ... ... андрон тайпаларының жоғарғы
құрылыс мәдениетімен ерекшеленетіндігін көрсетеді. ... ... ... ... андрон тайпаларының өз ... ... ... күрделі ескерткіштерін қалдырғандығын көреміз.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... қарастырылады.Жекелеген параграфтар балқыту және
құйма әдістері арқылы руда өндіру, тас және ... ... ... ... бұйымдарға арналған. Әсіресе саз балшықтан жасалған ыдыстардың
пішіндерінің өзгеруіне, ою-өрнектердің эволюциясына, керамикалық бұйымдарды
күйдіру мен даярлау ... баса ... ... ... ... қола ... ерте кезеңінде
тайпалардың шаруашылығы екі бағытта дамыған, үй маңайындағы мал ... ... ... жабайы егін шаруашылығы. Кейінгі кезеңнің 1-ші
жартысы (б.э.д X-VIII ғғ.) отырықшылықты ... ... ... ... ал ... мал ... ... сипатталады.
Бұл кезеңде қоғамда патриархальды-рулық қарым-қатынас үстемдік етіп
отырған болатын, бірақ үлкен патриархальды отбасы ... ... ... руға ... ... ... ... бола бастады. Отбасы-неке
қарым-қатынасында қос неке ... ... ... бір уақытта дербес
меншіктің пайда болуына, кейіннен жеке ... ... ... мен дамуына әкеп тіреген бір некелік тез дамыған.
Қоныстар мен обаларды зерттеу андрон (б.э.д 2 ... және ... ... ... ... деген екі тарихи-мәдени ... ... ... ... ... ғылыми
талдаулар олардың мәдениеті және уақыты жағынан Обь ... ... және ... арғы жағындағы андрон мәдениетінің федоров және
алакөл кезеңдеріне жақын ... ... ... ... ... қола дәуірінің ескерткіштерін
салыстырмалы зерттеу-беғазы-дәндібай мәдениетін ... арғы ... ... Алтай және Минусинск далаларындағы белгілі қарасуық және замараев
мәдениетіне сәйкес деген қорытындыға әкелді.
Орталық Қазақстанның қола дәуірінің ... ... ... территориялардағы мәдениеттерден өзіндік ерекшелігімен сипатталады.
Ескерткіштердің сыртқы түрі,ыдыстардың пішіндері мен өрнектері, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан андрон тайпаларының қалыптасуы мен
дамуының ... ... ... ... ... Осы ... көптеген
әр түрлі ескерткіштердің тобы, жергілікті территориялармен салыстырмалы
түрде олардың сыртқы пішіні, ... ... ... ... ... деңгейіне қарап, андрон классикалық мәдениеті деп ... ... ... жөнінде айтылғандығын байқаймыз.
Орталық Қазақстан тайпаларының жоғары ... ... ... ... мәдениеттердің дамуына өз әсерін тигізді. Сондықтан
орталыққазақстандық мәдениеттердің ұқсастығы, бірегейлігі Солтүстік, Батыс
және ... ... қола ... ... ... /40/ ... мәдениетіне қатысты С.С.Черниковтың «Восточный
Казахстан в эпоху ... атты ... ... орны ... Бұл ... 1959 жылы ... 1960 жылы М.П.Грязновтың редакторлығымен
жарияланған. ... ... 6 ... ... ... және ... ... кестелерден тұрады. Оқырманға
ұсынылып отырған бұл еңбекте Шығыс ... қола ... ... мен ... ... ... аймақтың географиялық жағдайына көңіл бөледі.
Шығыс Қазақстан территориясы ... ... ... ... ... түрлі жайылымдар, мыс, қалайы, алтын секілді көптеген кен
орындары, алуан ... ... ... ... ... еріксіз өзіне
аударатындығын ерекше таңқалыспен жазады /9.4/. Сонымен қатар, ... ... ... ... бірнеше зерттеушілерге қысқаша
тоқталып өткен. Сөзіміз дәлелді болу үшін ... ... ... ... арқылы екі топқа бөліп көрсетеміз.
Кесте-4
|Қазан төңкерісіне дейін ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан археологиялық |
| ... ... ... ... ... ... ... рет
қазба жұмысын 1734 жылы Г.Ф.Миллер жүргізген екен. Ал кеңес археологтарының
ішінен Шығыс Қазақстанды алғашқы болып зерттеген С.И.Руденко. Ол 1927 ... ... екі ... ... ... ... болатын. Бірақ ол
Тан династиясының екі ... ... ... ... таппаған. Осыдан
кейін бір қатар зерттеушілер атүсті зерттеу жұмыстарын жүргізді. Тек 1935
жылы ғана ... ... ... ... автордың басшылығымен Шығыс Қазақстан
археологиялық экспедициясы жүргізді /50.130/ . ... ... тек ... ... ... зерттеумен ғана айналысып қойған жоқ. Сондай-
ақ палеолит, неолит, ерте көшпенділер мен түркі дәуірінің бай археологиялық
материалдарын ... Осы ... ... қола ... тоқталуының себебін
былай түсіндіреді: «Мы остановились на ... ... ... ... ... ... одним из наиболее ... в ... ... ... сюда ... оказались наиболее
разработанными» /9.9/ .
Бұл еңбектің негізгі бөлімінде Шығыс Қазақстандағы андронов
мәдениеті ... ... ... ... уақыт
межесі, әр түрлі мерзімдік кезеңдердегі андрон тайпаларының тарихи дамуы
секілді маңызды ... ... ... мен ... тау кен ... тарау арналған. Автор бұл мәселеге жеке тарау арнауын бұл арадан жаңа
әрі қызықты материалдардың көптеп жинақталғанына қарамастан андроновтық ... ерте ... ... ... ... ... ... тура келуімен түсіндіреді. Автордың пайымдауынша ... ... ... ... ... Бұл тарау ежелгі техника тарихына
байланысты өзіндік ... ие /9.9/ ... ... алғы ... әдіс ... ... ауыз сөз айтылады.
Археологиялық зерттеу жұмыстарының негізгілерінің бірі салыстырмалы әдіс.
С.С.Черников заттардың пішініне, ... ... ... ... ... ... деп ... Мұндай үйлесімділік андронов
мәдениеті мәселелерін анықтауға көмегін тигізе қоймайтындығын ескертеді.
Сондықтан территориялық жағынан жақын, сол ... ... ... ... сонда ғана олардың арасында бір тарихи байланыстың бар
екендігін ... ... /9.10/ ... андронов мәдениетінің негізгі белгілері ретінде мынандай
мәселелерді атап көрсетеді:
- бай геометриялық өрнектермен жабылған ... ... қола ... ойық пышақтар, шот балға;
- әшекей бұйымдар-алқалар, сырғалар, қола ... ... ... оба ... ... ... тікбұрышты тас қоршаулар,
әшекей бұйымдар, ыдыстар қоса жерленген өлік оң және сол жақ ... ... ... ... ... ... қоныстар мен бірнеше
жертөлелерден тұратын әр түрлі шаруашылық құрылыстар;
Андронов мәдениетінің талассыз белгілері осындай. ... ... ... ... ... ... біркелкі деуге болмайды,олардың аймақтарға байланысты
ерекшеліктері бар.
Соңғы ... ... ... бірнеше жергілікті өзгешеліктерді
байқауға мүмкіндік берген. ... иіні ... ... ... ... ... тән, ... ою-өрнектердің
элементтеріне байланысты /37/ . Бұл бір ... ... ... тегі ... ... ... шешуді одан әрі қиындата түседі. Сондай-
ақ оның жоғалып кету мәселесі ... де ... ... ... ... І тарауы андронов мәдениетінің ескерткіштеріне
арналған. Бұл арада автор мұражай материалдары ... ... ... ... экспедициясының жұмысы нәтижесінде белгілі болған
бірқатар ... ... ... ... ... үш топқа
бөліп қарастырған. Олар:обалар, қоныстар, кездейсоқ табылған заттар. Автор
тоқталған обалар мен ... ... ... ... төмендегі кесте
арқылы ... ... ... ... ... ... Қараөзек, Қараджал, |Мешіт, Курорт, Ауыл, Григорьевка, |
|Жаңажұрт, ... І, ІІ, ... ... ... |
|Усть-Бөкен,Шаған,Мало-Красноярка, |Қанай, Усть-Нарым, Трушников, ... ... ... ... біз ... ... көрсетіп отырған обалар
мен қоныстарға, сондай-ақ әр ... ... ... ... андронов
мәдениетінің кездейсоқ табылған заттарына қысқаша сипаттама берумен ... ... ... ... ... ІІ ... қоныстар тобы
жөнінде баяндалады.Бұл тараудан Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы
Қанай, Усть Нарым, Мало-Красноярка, ... ... ... төрт ... қоныстарын толығымен қазып зерттегендігін
байқаймыз. С.С.Черниковтың көрсетуінше олар ... ... ... ... межесін анықтауда құнды материалдар
берген. Бұл төрт қоныс Ертістің жағасында ... ... ... ... ... ... ... қоныстарын Қанай,
Усть-Нарым, Мало-Красноярка, Трушников деп бөліп, ондағы малдың сүйегінен,
тастан, сазбалшықтан жасалған бұйымдарға тоқталғандығына көз ... ... ІІІ ... «Шығыс Қазақстандағы андронов мәдениетінің
ерекшеліктері»деп аталады. Автор андронов мәдениетіне тән ... ... ... ... келе тек қана ... ... тән ... бөлуге тырысады. Алдымен ол осы аймақта тау-кен ісі ... ... ... ... ... ... тайпалар шикізат өнімдерімен толық қамтылғандығын,
алайда олардың шаруашылығының біржақты болмағандығын ескертеді /9.67/ .
Еңбектен байқап ... ... ... ... ... мен егін шаруашылығының дамуына қолайлы жағдай туғызған. Қола
дәуірінде мысты өндіру Қазақстанның, Оралдың, Сібірдің және Орта ... ... ... ... ... өндіру Қалбы мен Нарым жоталарында
ғана белгілі болған.
С.С.Черников үлкен тәжірибе мен арнайы білімнің ... ... ... ... ... ... пункттары, тау-кен ісі мен
металлургияның ... ... міне ... ... Шығыс Қазақстанға
қоныстанған тайпалардың қоғамдық дамуы мен өмір сүру ... ... деп ... ... /9.70/ ... ... ... Шығыс Қазақстандағы қола
дәуірінің кез келген ... ... қола ... ... ... ... табылған қола қару-жарақтарының типін
қарастыра отырып ежелгі ірі металлургия ... ... ... ... ... ерекшеліктерге де көңіл бөлген.
Андронов тайпаларының этнографиялық өзіндік үлгісін керамика, қола ... ... ... ... мен ... ... қарастырады.
Ол керамиканың өзін үш топқа бөледі.
1-ші топ-барлық төрт қоныста да кездеседі. Бұл ... ... ... ұқсас. Бұл топқа мойыны шығыңқы құмыралар және оңқа
тәріздес пішінді ыдыстар тән.
Геометриялық ... ... ... андронов обалары мен
қоныстарында кездеседі. К.В.Сальников Оралдың арғы ... ... оны екі ... ... бөледі: федоров және алакөл.
Оралдың арғы жағындағы алакөл кезеңіндегі ыдыстарға тән белгі ретінде мойын
жағындағы ... ... пен иіні ... көрсетеді. Ал
С.С.Черников Шығыс Қазақстанда кездесетін ыдыстарда мұндай ... ... ... Ол ... Қазақстан ыдыстарына тән мынандай ... ... ... өрнегі;
2) пирамида түріндегі өрнек;
3) қарапайым оңқа ыдыстарындағы тік иректер;
4) қиғаш үшбұрышқа ... ... ... шығыңқы
ыдыстар; /9.70/.
Ал андронов мәдениетінің батыс аудандарына мынандай белгілер
тән:
1) ыдыстардың мойнындағы өрнектелмеген ... ... ... Бұл ... типінің белгісі. Осы арада ... мен ... ... қосылады.
2) ыдыстардың бүйіріндегі меандро түріндегі фигуралар;
3) зигзаг;
Осы айтылғандарға қоса автор ... ... ... Шығыс пен Солтүстік Қазақстандағы ыдыстардың басты үлгісі
ретінде ... ... ... ... ... ... ... тоқтала келе
Шығыс Қазақстандағы геометриялық өрнекті ... ... көз ... ... « ... және ... өрнектелмеген сызықтар толығымен
жоқ;
- өрнектеріне тән элементтері: ... ... ... ... пирамидалар;
Алайда мұндай композициялар басқа аудандарда жиі болмаса да ... ... ... мен мойын тұсына білік жабыстырылған құмыра тәріздес
ыдыстар. Білік қысқа оттискпен безендірілген. ... бұл ... ... ... андронов қоныстарының барлығында бірінші
топтағы керамикамен бірге кездеседі.
3-ші ... бұл ... ... ... екі топтағы ыдыстардан
пішіні, өрнегі, жасалу техникасы жағынан өзгешеленеді деп ... ... ... бұл топтағы ыдыстардың ерекшеліктері мынандай
болып келеді:тік мойынды, бүйірі ... ... ... ыдыстар.
Автор Шығыс Қазақстандағы андронов мәдениетінің тағы бір ... ... ... ... жерлеріне байланысты қару-
жарақтарды үш топқа бөледі.
1) жалпы андроновтық пішіндегі қару-жарақтар;
2) шығысқазақстандық пішіндегі ... бір ... ... ... қарасуық пішіндегі қару-жарақтар,олар тек қана шығыста кездеседі;
Автор қола қару-жарақтарының санын, таралған аймағын, шығу ... үшін ... ... ... ... қана ... ... ірі географиялық аудандары бойынша кестеге енгізген /9.77/ .
Сондай-ақ қару-жарақтардың үш ... ... ... ... /9.78-87/ .
Зерттеушінің еңбегінде андронов мәдениетінің ерекшеліктері тек
керамика және қола ... ... ғана ... ... ... және тұрмыс өзгешеліктері арқылы да көрініс табады /9.89/ .
Осыған байланысты егін шаруашылығында тас ... ... мал ... бір ... сиыр, дала типіндегі
ат,сондай-ақ ашық баспана кешендері, төбесі жабық үйлер, алғаш рет ... ... ... ... ... ... андронов
мәдениетінің ерекшеліктерін аймақтың экономика мен этнографиялық жағдайының
өзіндік үлгісі ретінде айта отырып жеткізеді /9.90/ .
Қарастырылып отырған еңбектің ІV ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің уақыт
межесін анықтау зерттеушілер арасында үлкен дау ... бұл ... ... ... Ал ... біз бұл тарауды қысқаша қарастырып
өтеміз.
Зерттеушілердің көпшілігі андронов мәдениетінің ... ... ... ... ... ... деп ... осы пікірді С.С.Черниковта қолдайды /9.93/ .
Алайда бұл түпкілікті шешім болып саналмайды. ... ... ... ... ... ... ... материалдардың үлгілеріне байланысты есептейді. С.С.Черников
бұл мәселелер қосымша қиындықтар тудыратындығын да ... ... ... ... ... ... ... бұл арада автордың
берген уақыт межесін біршама дұрыс деп ... ... ... ... ұсынады:
1) Усть- Бөкен (б.э.д.XVIII-XVI ғғ)
2) Қанай (б.э.д.XVI-XII ғғ)
3) Мало-Красноярск (б.э.д.XII-VIII ғғ)
4) Трушников (б.э.д.IX-VIII ғғ)
С.С.Черников еңбегінің V ... ... ... ... Бұл-
андронов мәдениеті тайпаларының даму тарихы мен шығу тегі жөнінде. Автор
археологияық материалдар көп ... ... ... ... мен оның тарихи процестегі рөлі түсініректірек болады дейді. Бұл
тарауда автор М.П.Грязновтың, ... ... ... ... ... ... бейнесі
жөнінде атқарған жұмыстарына тоқталады /9.105/ .
Сонымен қатар андронов мәдениетінің шығу тегі мәселесіне ... ... ... В.Н.Чернецовтың,
К.В.Сальниковтардың жасаған пайымдауларын келтіріп, оларға өзінің тарапынан
қарама-қайшы ... ... ... ... ... деп ... ... материала выяснено,что афанасьевская культура
послужила ... для ... ... не ... на ... Енисее, но
и на Алтае, в Западной Сибири и Южном Приуралье».Ал С.С.Черников болса бұл
гипотезаны негізсіз деп тауып ... ... ... ... ... памятники известны только в минусинском крае и в ... ... ... нет ... и «послужить основой»андроновской культуры
в Казахстане,а тем более в ... они ... не ... ... ... этнические группы» не прослеживаются ни на ... и ... об их ... ... «от ... до Урала», да еще
с юга, у нас нет ... ... ... Жетісу мен Орта Азиядағы
материалдардың барлығы біріншіден, тек 3-ші кезеңге қатысты, ... ... тән ... ... ... ... ... деп қарастыруға болмайтындығын айтады /9.106/ .
Сонымен қатар С.С.Черников А.А.Формозовтың: «Андронов ... ... ... ... ... ... де қолдамайды.
Автордың көрсетуінше А.А.Формозов ешқандай негізсіз С.В.Киселевтің сөзіне
сенген. А.А.Формозовтың бұл пікіріне ... ... ... /9.107/ ... ... ... шығу тегі ... ... ... ... отырып,бұл мәдениет қазақстан даласының
солтүстігіндегі энеолиттік тайпалардың табиғи дамуы ... ... ... ... жағынан ұқсастық болған деген байлам
жасайды /9.110/ .
С.С.Черниковтың ғылыми ... VI ... ... ... ... олардың уақыты, қалайы, мыс ... ... ... ... ұйымы, қола өндірісінің масштабы
жөнінде баяндалады /9.118-136/ .
С.С.Черниковтың ... ... в ... ... ... ... келе өз тарапымыздан мынандай қорытынды жасаймыз: Шығыс
Қазақстан археологиялық экспедициясының жүргізген ... ... ... ... ... ... даму ... бөлуге,
оларды басқа аудандардың материалдарымен салыстыра отырып ... ... ... ... ... мүмкіндік
берген.
Андронов мәдениетіне қатысты қарастыратын келесі бір еңбегіміз
В.С.Сорокиннің «Могильник ... ... ...... атты ... Монографияның авторы Тасты-Бұтақ 1 обасына
толыққанды қазба жұмысын жүргізуді өзінің міндеті санап, 3 жыл ... жж) осы ... ... ... /12.7/ ... ... қазба жұмысы барысында ... ... ... берген. Алайда бұл тек материалдардың жарияланып
қоюы ғана емес, сондай-ақ оның ... ... ... ... ... ... мен талдау арасына ешқандай шек қоймайды. Талдау қажет
болған ... ... ... ... ... бойын аулақ ұстайды
/12.8/ .
Монография 4 ... ... ... қазба материалдарына арналған.
В.С.Сорокин бұл тарауда ... ... біз ... ... ... аймақтың географиялық жағдайына тоқталған.
Автордың көрсетуінше Тасты-Бұтақ 1 обасы Ақтөбе облысында орналасқан.
Бұл жерде Тасты-Бұтақ өзенінің сол ... ... ... да ... Ал қола ... Тасты-Бұтақ 1, Тасты-Бұтақ 2
обасымен дәл ... ... ... ... оң ... ... екен.
Тарауда В.С.Сорокин қазба жұмыстары барысында зерттелген қоршауларға
және сол қоршаулардағы обалар мен қоныстарға ... ... ... .
Кесте-6
|Қоршау түрі |Саны ... саны |
| ... | 34 (59,6%) | ... |9 (15,8%) |57 ... |14 (24,6%) | ... ... ... ... ... 1 ... қарай 3-ке бөлген. Ал обаларды құрылысына қарай өте терең емес
жер асты шұңқырлар және тас жәшіктер деп ... /12.28/ ... бір және екі ... кей ... үш ... қоса ... ... обаға оң немесе сол жақ қырынан, аяғын бүгіңкіреп қойған
/12.35/ .
Сазбалшық ыдыстар ... ... ... Тасты-Бұтақ обаларының
барлығында кездеседі. Ыдыстар обаның жоғарғы бөлігіне екіден қойылған.
Обадан табылған ыдыстардың саны-142. ... ... 26-шы ... алтын
фальгалардың ұсақ бөлшектері табылған. 5-ші обадан жан-жануарлардың:
қойдың, сиырдың, ... ... ... ... ... 1 ... жүргізген қазба жұмыстарының
материалдарына берген сипаттамасында осындай мәселелерге көз ... ІІ ... оба ... мен ... ... ... Өз ... В.С.Сорокин андронов мәдениеті ескерткіштерінің
оба құрылысының арнайы ... ... ... ... ... Оның
көрсетуінше бірде бір зерттеуші оба құрылысының реті мен әдістерін анықтау
үшін реконструкция жасап, обалардың ерекшеліктерін анықтамаған /12.36/ ... ... ... ... ... 1 оба құрылысының
конструктивті ерекшеліктеріне байланысты екі нәрсені байқаған: біріншіден,
ірілі-ұсақты ... ... ... ... ... құрылысын /12.37/ .
Бұл тарауда Тасты-Бұтақ 1 обасының құрылысы ғана қарастырылып
қоймайды, ... ... ... ... ... ... батыс
бөліктеріне тән обалардың құрылысы да қамтылған. ... ... ... мен сыртқы келбетін анықтау мақсатында, андронов мәдениеті
таралған ... ... ... шолу ... ... ... бастайды. Бұл аймақта андронов ... ... ... және ... ... бірде бір оба
құрылысы қолға түсірілмеген. Құйбышев ауданынан солтүстікке ... ... ... ... ... ... ... андронов обасы болмаған.
Сондықтан авторға андронов мәдениетінің батыс ауданы ешқандай мәлімет бере
алмаған.
Қостанай облысынан Алексеев обасына ... ... бұл ... да ... ... болмаған. О.А.Кривцова-Гракованың
пайымдауынша бұл жерде жаңа үлгідегі қазақы зираттар салу үшін ... тас ... ... ... ... ... бұл пайымдаумен
келіскен /12.44/.
Солтүстік Қазақстан облысынан белгілі болған Петропавл қорған обасын,
сол уақыттағы Қаратал 1 және 2 обасы дөңгелек тас ... ... ... Тараудан байқап отырғанымыздай Павлодар облысынан бір оба
белгілі. Оба 9 дөңгелек және сопақ тас ... ... ... ... ... ... әр түрлі пішіндегі
қоршаулар, ал алакөл кезеңінің обаларына қоршаулармен қатар тас ... ... ... ... ... көпшілігі зерттелген.
Ертеректегі обаларға дөңгелек және төртбұрышты тас ... мен ... ... ... жоқ, оларға тікбұрышты қоршаулар тән /12.45/.
Шығыс Қазақстанда андронов обаларының әр түрлі құрылыстары ... ... ... 8 тікбұрышты тас қоршаудан, Қараөзек 2 ... ... ... және ... 2 ... ... /12.46/ .
Оңтүстік Қазақстаннан зерттеушіге бір ғана андронов обасы Тау-Тары
белгілі болған. Оба құрылысы тікбұрышты, ... және ... ... ... .
Тарауда қарастырылған маңызды мәселелердің бірі - жерлеу дәстүрі.
Автор жерлеу дәстүріне мынандай мәселелерді ... ... жер ... ... қою ... ... бірге обаға қойылатын жабдықтар. Бірақ бұл
тарауда көретіліп отырған мәселелерге байланыстының бәрі қарастырылмайды.
Мәселен, зерттеуші өлікпен бірге ... ... ... айта ... оның ... ... ғана ... Ал заттардың өзін зерттеуді
обаның мәдени - хронологиялық сипаттамасына ... ІІІ ... Осы ... ... ... ... ... отырып та, өлікті оң
немесе сол қырынан жатқызу мәселелерін қарастырмайды. Бұл ... ... ... бірге IV ... ... /12.53/ ... ... басқа да обалары секілді Тасты-Бұтақ 1 обасында да
өлікті өртеу рәсімі ... ... ... ... ... күйінде,
әшекей бұйымдарысыз өртеген. Әшекей бұйымдар сазбалшық ыдыстарына ... ... ... ... ... ... ... ретінде 2-ші обаның 3-
ші қоршауындағы жас баланы жерлеу рәсімін ... Онда екі ... ... ... ... ұсақ ... ... екі
қола жүзік, білезік және оттың белгісі жоқ қойдың немесе ешкінің жауырыны
мен қабырғасының сынықтары табылған /39.113-127/.
Өз уақытында ... бір ... екі ... ... бар ... мүмкіндіктерінің жоқ екендігін ескерткен ... ... ... егін ... мен мал ... қатар
жүруімен байланысты деп есептеген. Автор осы ... ... ... аң ... тайпаларының арасында ата-бабаға
табыну етек жайған және ... ... ... ... өлікті қою
дәстүрінде көрініс табады деп көрсеткен. Ал егін шаруашылғы отқа табынуға
байланысты өлікті өртеуге алып ... ... егін ... мен ... бір ... ... екі рәсімнің қатар жүруіне әсер еткен.
Автордың көрсетуінше өлікті қою рәсімі өлікті айқын ... ... ... ... ... 1-ші ... әйел ... көкірек
тұсындағы көптеген қола салпыншақтардың болуы әйелдің ... ... ... ... /12.54/.
Обаға сонымен қатар ыдыстарға салынған азықтарды қоса қойған. Азық
көп жағдайда ... және сүт ... ... жабдықтары шындықпен сәйкес келетін табыт өмірінің ... ... ... ... ... ... ... еңбектің ІІІ тарауы жерлеу инвентарь мен ... ... ... 1 оба ... ... ... Оба сазбалшық ыдыстан өзге шағын әшекей ... ... ... В.С.Сорокиннің көрсетуінше әшекей бұйымдар 45 обадан
табылған. Олар - моншақтар, білезіктер, салпыншақтар, сырғалар, жүзіктер.
700-дей моншақ ... Олар екі ... ... дөңгелек немесе сопақ
шыбықты иілген мыстан жасалған моншақ және бөшке тәріздес қола ... осы ... ... сипаттама береді. Өкінішке орай бұл тарауда
андронов обаларынан табылған ... ... ... ... зерттеушіні әр түрлі моншақтар түрінің таралған аймағы мен ... ... ... ... Ол жоғарыда көрсетілген моншақтардың
түрі тек Тасты-Бұтақ 1 ... ... деп ... ... ... Тасты-Бұтақ 1-де 15 обадан табылған, сондықтан автор
мұндай әшекей бұйымдарды тағу ... кең етек ... деп ... ... ... ... екі түрі көрсетілген: ... және ... ... ... ... Соңғысы үш обадан ғана
табылған, ал алғашқысы жиі ... ... екі ... ... ... тән. Алайда спиральды
білезіктер андронов мәдениетіне қарағанда қима мәдениетінде жиі кездескен.
Бас киім әшекейлердің қатарына қола сырғалары мен ... ... үшін ... ... ... айқындау қиынға соққан.
Себебі екеуінің ... ... ... ... ... ... ... қалыңдығы мен көлемінен байқалған. Автордың ойынша олар бір үлгіде
қолданылған болуы керек /12.57/.
Сонымен қатар бұл ... ... ... ... бұйымдары
ретінде қола алқалары мен салпыншақтарына да тоқталған. Алқалар 24-шы және
44-ші ... ... Екі ... да қос ... табылған. Тоналған
обаның 26-шы қоршауында размерлері екі түрлі алқалар ... ... тас ... ... бір ... ... күйінде кездескен.
Салпыншақтар 44-ші, 38-ші қоршауларда кездескен. 38-ші қоршаудан табылған
салпыншақ бүлінген /43.67-73/.
Андронов мәдениетінің ... ... ... ... 1-ден ... құралы мен қару-жарақ табылмаған.
Автор Тасты-Бұтақ 1 керамикасын да назарынан тыс қалдырмаған. Тасты-
Бұтақ 1 керамикасының басқалардан айырмашылығы - ою ... ... ... деп ... Тасты-Бұтақ 1 керамикасындағы өрнектің қызықты ... ... ... ... болған .
Бұл тарауда көрініс табатын тағы бір маңызды мәселе-оба уақытына
байланысты. Автор Тасты-Бұтақ 1 алакөл ... ... ... ... дейді. Мұны обаның керамика кешенінде федоровтық сипаттағы ыдыстардың
жоқтығымен түсіндіреді. Сондықтан Тасты-Бұтақ 1 обасының уақытын б.э.д.XIII-
XII ғғ.деп ... /12.89/ ... ... алып ... еңбектің IV тарауында андронов уақытының
отбасы және қоғамдық мәселелері қарастырылады.
Автор андронов мәдениетін ... ... ... ... ... аса ден қоймағандығын айта отырып,
андронов ... ... ... және тұрмысы жөнінде
материалдық мәдениетті зерттеудің ... ... ... ... ... бұл ... ... тайпалары қоғамдық ру-тайпалық
ұйымның соңғы сатысында, ... ... ... құрылыста
тұрды деп көрсеткен болатын. Тараудан байқап отырғанымыздай автордың ... бір ... ... мен ... ... ... ... тарихи ғылымның қалыптасуына, ал екінші жағынан
археология ... ... ... дәуіріне тән андронов мәдениетінің қалай шыққаны – пікір сайыс
туғызып келе ... ... Бұл ... ... ... ... ... және энеолит дәуіріндегі ескерткіштердің жеткіліксіз зерттелуі болып
отыр.
Зеттеушілердің ... ... ... ... пен ... ... даласының солтүстік аймағының және Орал сырты мен
Батыс Сібірдің іргелес аудандарының ... ... әрі ... ... туыс тайпалардың табиғи дамуы ... ... деп ... ... алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы ... ... ... ... ... ... ... көп археологиялық
материал жиналды.
Қазақстандағы қола дәуірімен андронов мәдениеті мәселесі ... /6/ және Б.Н. ... /52/ ... ... ... 1928 ... ... Қазақстан мен Орал өңіріне зерттеу ... М.П. ... ... 1, 2, Оралсай, Құнанбайсай ... ... ... ... ... екі ... ... мәдениетін зерттеудегі ең күрделі мәселелердің бірі
храналогиямен уақыт ... ... ... ... Бұл ... ... әр түрлі болжамдар бар.
Андронов ескерткішетрін кезеңдерге бөліп, топтастыруды бастаған С.А.
Теплоухов ... ... ... М.П. ... сіңірген еңбегі зор. Ол
1930 жылдары андронов мәдениетінің тарихи құбылысы ... ... және қола ... мәдениетін үш кезеңге бөлді: алдыңғы, ортаңғы,
соңғы. Автордың ойынша алдыңғы қола ... ... ... ... далалық аймақтарынан, Батыс және Шығыс Сібірді қоса қамтыған.
Ал қола құралдары екінші кезеңде пайда ... Олар ... және ... ... ... ... ... пышақтар және біздер пайда болған
/6.158-162/.
1931 – 1939 ... ... ... қазу ... ... далалық андронов мәдениетінің екі даму кезеңін белгілеуге
мүмкіндік береді. О.А.Кривцова – ... ... ... ... және қыш ... ... кезеңде бүйірі шығыңқы ыдыстармен
жапсырмалы белдіктер кең тараған /51.160-161/. Қола дәуіріндегі ... және ... ... ... ... ... ... зерттеудің маңызы зор.
1948 жылы К.В. Сальников андронов мәдениетінің үш ... ... Ол ... үш кезеңге бөлген: федоров (б.э.д ІІ мыңыншы ... ... ХІ ІХ ғ), ... (б.э.д ҮІІІ-ҮІІ ғғ). Кейіннен жаңа
мәліметтер ... бұл ... ... түзетулер енгізген: 1-ші
кезең, федоров – б.э.д ХҮІІІ – ХҮІ ғғ; 2-ші кезең, алакөл – б.э.д ... 3-ші ... ... б.э.д ХІІ-ҮІІІ ғғ .
Ұлы Отан соғысынан кейін ... ССР ... ... тарих, археология және этнография институты ... ... ... ... ... ... көртеген
аудандарында жүргізіліп, жоспарлы әрі жүйелі сипатқа ие ... ... ССР ... ... Орталық Қазақстан экспедициясы құрылды, ал
қазірге дейін археологиялық ескерткіштерін зерттеуін жалғастырып ... ... ... ... ... даланың солтүтік және солтүстік –
батысынан бірнеше ірі обалар: Айшрақ, Дарат, ... ... ... ... Атасу І, ІІ, Бұғылы І, ІІ, ІІІ қоныстары ашылып, ... ... бір топ ... Нұра ... ... ... ... археологиялық зерттеулер Б.Н. Граков және М.П.Грязновтың, қазақ
даласы «ежелгі мәдениеттің бай және ... ... ... ал ... ... және ... қазу әр ... мәліметтері
Қазақстанның өткенін қалпына келтіруге ғана мүмкіндік бермей, сонымен қатар
басқа облыстардың ежелгі мәдениеттеріне ... ... ... ... ... болжамдарын растап берді /9.215/ .
Орталық Қазақстандағы қола ... ... ... ... ... ... ... Алакөл және Дәндібай кезеңі деп
бөлінді /49/ . ... ... ... ... ... ... ... Алдыңғы Федоров ескерткіштерінің тобына төрт обаны жатқызамыз
(Бұғылы І, Дәндібай – алдыңғы топ, Ақсу – Аюлы ІІ және ... ... ... ... - 14 оба (32 ... негізінен Атасу
өзенінің жоғарғы жағына орналасқан (Айшырақ І, ІІ, ... ... ... ... ... уақытта барлау жұмыстары республикамыздың басқа ... Олар 15 ... 10 ... ... Он ... және
отрядтар жүздеген жаңа ескерткіштерді ашып, 600-ден ... ... ... ... Ескрткіштерді кезеңдеуде, ... ... ... ... ... мәселелерінің анықтауда Ақтөбе
облысындағы Тасты – Бұтақ қонысының маңызы зор. ... ... ... ... ... ... Алакөл кезеңіне
жатқызды. Қоныстар мен оба топографиясынан шыға ... ... ... құрылысы жөнінде В.С. Сорокин: «олардың ... қола ... ... ... ... ... терминнің кезеңінің бас
кезіне қатысты» деген ой айтады ... . ... бұл ... ... көтерілген.
Солтүстік Қазақстанның кезеңдеп, хронологиясын ұсынған А.М.Оразбаев
болды. Оның ... ... ... ... ... ол Замараеев кезеңін өзіндік мәдениеті ретінде бөледі. Қола
дәуірінің ... екі ... ... және ... деп ... ... . Бұл жерде А.М.Оразбаев К.Б. Сальниковтың пікіріне толықтай болмаса
да қосылады.
Андронов ... ... ... ... ... Ол ... ... басқа зерттеушілер секілді, оба
материалдарына сүйеніп жасады. Оның ... ... ... да ... жағынан да бір қоныс тобына жатады. М.Н.Камарованың
пайымдауынша, андронов мәдениеті ескерткіштерінің хронологиясы молаларды
зерттеу ... ... ... ... ... қонысының
керамикалық кешенімен Садчиков қонысының керамикалық молаларын салыстыра
отырып, олардың қоныстануын екі жақты қалпына келтірді. ... ... ... ... ... ... және қарасуық деп екі
топқа бөлді /1.13/ .
1955 ж ... және ... ... облысында қола
дәуірінің үш кезеңінің ескерткіштерін ашып зерттеді /13/ ... ... ... ... ... Неғұрлым кең ұсынылған
ескерткіштер, қарасуық уақытына сәйкес болды /8.91-11/.
70 жылдардың басына ... ... ... ... ... жасалған болатын. Жалпы үш кезеңді кезеңдеу ... ... жылы ... ... ... зерттеу жүргізу негізінде
және А.Г.Максимованың мәліметтеріне ... ... жаңа ... ... Қазақстанның қола дәуірін ол төрт кезеңге бөлді: усть – ... ... -ХҮІ ғғ.), ... ғғ.), ... ... ІХ-ҮІІ ғғ)
/9.94-103/ .
1957 жылы А.М. Оразбаев Орталық Қазқстандағы қола дәуірінің ... ... пен ... ... Екі ... сыртқы белгілеріне қарай,
Атасу мен Беғазы – Дәндібай уақытына ... ... деп ... бұл ... материалдарына анализ жасай отырып оларды
алакөл және қола ... ... ... алып ... /7.59-74/ .
20 жыл ішінде қола дәуірі ... кең ... ... ... ... ... ... мәселелерді жаңа қырынан
қарастыруға, хронология мәселесінен бастап андронов мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... жол ашты.
80 жылдардың басындағы Б.С.Стоколостың алакөл мен ... ... ... ... ... ... ... ұсынған
кезеңдеуді қайта қарастыруға түрткі болды /54.98-105/ . ... ... әр ... бір – ... ... байланысы жоқ мәдениет сияқты
оның өзіндік мәдениеті, белгілі бір ... бар ... ... ... ... зерттеушілердің пікірлеріне қосылмай, Алакөл
мәдениеті қазақстан мәдениеті териториясының көп бөлігіне тараған деген өз
пікірін ... ... ... ... ... ... ... жасау
Г.Б.Здановичтің жаңа кезеңдеу мен хронологияны ... ... ... ... екі ... ... Дамыған және кейінгі, дамығанның өзін үш
кезеңге бөліп көрсетеді: 1) петров (16-15 ғғ.), 2) алакөл ... ... 3) ...... ... ... ойынша соңғы кезеңде
Федоров тайпалары Алакөл қоныстанушыларына еніп, белсенді қарым – қатынас
жасаған. Кейінгі ... ... екі ... ... ... ... ... және ильинский (б.з.д ІХ-ҮІІғғ) /55.21-24/ .
К.Ф.Смирнов және Е.Е.Кузмин Новокумак обасының қорған ... ... ... комплексін бөліп көрсетіп, оның қатарына
Петровка және Новоникольск қоныстарын қосты /56.19-25/ . ... ... ... ... ... ... ... горизонт» терминдерінің ғылыми айналыста жоқтығы талас
тудырған /57.12-13;58/ . ... ... ... ... ... және ... ... шығу тегі мәселелерін оқып
үйренуде ... ... деп ... М.К. ... және ... еңбектерінің кіріспе бөлімінде көрсетеді /1.19/ .
Андронов қоғамының ... ... Н.А. ... ... металл өнімдерін зерттеу негізінде мынандай кезеңдеуді ұсынады:
1)алдыңғы алакөлдік кезең – б.э.д ХҮІІ – ХҮІ ... ... ... - б.э.д ... ғғ; ... өзін үшке ... – б.з.д ... ғғ, қожамберді – б.з.д ХІҮ ғ және федоров – ХІҮ ғ
аяғы – ХІІІ ғ.
3) Замараеев ... ...... ХІІ-ІХ ғғ.
Автордың тұжырымдауынша, біріншіден, ... ... ... ... ... екіншіден, алакөл ескерткіштерінде палтавкин
және абашев тайпаларының керамикалық дәстүр элементерімен сипаталатын
хронологияық гаризонт ... ... ... ... ... федоров кезеңіне өткен деп есептеу керек /59.21-24/ ... ... ... В.В.Евдокимова мынандай дәуірлеу жасады:
1) алакөл мәдениеті а) петровск кезеңі (б.з.д ХҮІ ХҮ ғғ) в) ... (ХҮ – ХІІІ ... ... ... а) ... ... (ХҮ-Х ғғ) б) ... кезеңі
б.з.д (Х-ХІІІ ғғ). Автордың ойынша, дамыған қола дәуірінің ескерткіштерінің
барлығы бір мәдени хронологиялық топ – алакөлге қатысты ... ... /60/ ... ... ... ... ... зерттеушілердің
пікірлерінің әр түрлілігіне көз жеткіздік. Солай десек те ең көп тараған
көз қарас мынандай: бұл ... ... соң бірі ... ... соның
өзінде неғұрлым ертеректегі кезең ретіндегі федоров кезеңінен ... ... ... ал ... ... ... тайпалардың экономикасымен
мәдениетінің дамыған шағы болып табылады. Екінші көзқарас бойынша, ... ... ... ... бір ... ескерткіштері, бірақ өлке
тұғындарының әр түрлі топтарынан қалған. алакөлдік тайпалар Жайық өңірін,
Батыс және ... ... ... және Еділ ... ... ... Орта Азияның далалық тұрғындарымен тығыз байланыс
жасаған, ал федоровтық тайпалар Шығыс ... ... ... мекендеген және этникалық, мәдени -шаруашылық жағынан ... ...... ... ... тобына жақын болған.
Зертеушілердің арасында пікір – сайыс тудырып ... ... ... ... ... Ә.Х.Марғұлан «Бетпақ даламен
шекралас аудандардағы орта қола ескерткіштерінің ... ... ... қола ... ... ең жоғарғы кезеңі аймақтың оңтүстік
аудандарын қамтығанын дәлелдейді /24.24/. Осы ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік бөлігінде орналасқан андронов ескеркіштері
атасулық деген атау ... ... ... дәлелдеп отырғандай, соңғы
қола дәуірі ерте скифтік мәдениеттің басталуымен тығыз байланысты»- деп
көрсетеді.
Ә.Х.Марғұлан, ... ... ... Гафуровтың және А.А.Формозовтың «Қазақстандағы қоланың шығу ... ... ... және ... бері ... пен солтүстік, батыс пен
шығыс арасында тайпа аралық ... ... ... ... әділ бағалайды
/38.11/ .Ол ... қола ... ... ... ... ... ... солтүстік далаларынан бастау ... ... ... қосылады деген ойларына толық қосылады.
Ә.Х.Марғұлан, Орталық Қазақстанның кейінгі қола дәуірінің көкейкесті
мәселелері М.П. Грязновтың жұмысында дұрыс ... ... ... ... ... кейінгі қола ескерткіштерін андронов
мәдениетіне жатқызады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... ешқандай аралық кезеңсіз, көшпенді мал
шаруашылығы жағдайына ауғандығын ... ... Ол: ... когда-то яркая, самобытная и сильная, изживает ... ... ... ... ... деп ... /9.117/ .
Орталық Қазақстандағы алуан түрлі ескерткіштер қола ... ... ... ... Ә.Х. ... ... ... Бесоба, Қаратоқы, Беласар, және т.б керамикалық сипаты жағынан,
қола бұйымдары, әсіресе қабір ... ... ... қоршаулы
қорғандардың алакөл уақытына қатысы жоқ. Олар - кейінгі андроновтан Беғазы-
Дәндібай уақытына өту кезеңінің ... /24.114/ . С.С. ... ... қорғанының олжалары дәлелі ретінде, алакөл кезеңіне жатқызады /9.98-
99/ . А.Х.Марғұлан бұған қарсы мынандай пікір айтады: ол бұл ... ... ... ... ... дейді. Бұл бірен-саран ... ... ... ... ... ... жағынан
топтастырудың шешуші дәлелі емес. Қорғаннан табылған ыдыстар, оның ... ... ол ... ерте ... ... Ол ... жәшіктерінен
алынған болуы мүмкін, ыдыстар үйде ... сол ... ... ... ... андронов ескерткіштері көп, әрі алуан түрлі. олар ... ... ... ... қоршаулармен біріктіріліп және жиі ... ... ... ... ... Ә.Х. Марғұлан мұндай
қоршауларды Орталық Қазақстанның андронов тайпаларының ... ... ... ... деп ... өзінің еңбегінде, кейінгі андронов кезеңіне тән, күйеуі
мен әйелі жерленген екі бөлмелі тас қоршау жөнінде ... ... ... . Әйелі мен күйеуі, біреуі оң жақ қырынан, екіншісі, сол жақ
қырынан бір – ... ... ... ... берген мәліметіне
сүйене отырып, бұл дәстүрді, андронның ... ... тән ... ... деп ... болады. Ә.Х.Марғұланның пайымдауынша, бұл
патриархальды – отбасы қоғамының көрнекті ... ... ... ... /24.115/ ... кезеңінің»
хронологиясы көп күмән тудыратындығын баса көрсете ... қола ... ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлді:
1) Энеолит (ІІІ мыңжылдықтың 2-ші жартысы);
2) ерте андрон (б.д.д. ХҮІ - ХҮғғ) Орталық Қазақстанда нұра кезеңі;
3) кейінгі ... ... ХІҮ - ... ... ... ... андроннан кейінгі қолаға өту кезеңі (б.д.д ХІІ-ХІғғ)
5) беғазы – дәндібай кезеңі (б.д.д Х-ҮІІІғғ)
Яғни, Орталық ... ... ... ... өз ... соң бірі ... Нұра мен Атасу кезеңінен өткен.
Қола дәуірінде Қазақстанның ... де б.з.д ІІ ... ... ... ... Қазақстанның орманды – далалы
аудандарында обалар көптеп ... ... бірі ... облысындағы
андроновтық Лисаковск обасы. Оба қорғанның ортаңғы ... екі ... ... және ... ... горизонтальды тегістікпен
орналасқан. Керамикалық құралдар, ... ... ... ... ... ... ... бұйымдары: жүзік, білезік, алқалар, қапсырмалар
табылған. Э.Р.Усманова, обаға жүргізілген үш ... ... ... тайпаларының жерлеу рәсімдеріне қатысты бірнеше теориялық
шешімдерге келгенін айтады. Мәселен ол ... ... ... ... өлікке қатысты жүйелі әрекет белгісі ретінде қарастырамыз, ... және ... деп ... ... ... ...... жағдайының индикаторы ретінде есептейміз /61.116-117/.
Э.Р.Усманова байламдарынан шыға отырып, ішкі ... ... ... ... заттар өлік жөнінде әр түрлі ақпараттар береді
деген қорытындыға келеміз.
Археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ... ... ... андронов мәдениетінің теориялық және ... ... көп ... тигізген. Қоныстар мен обалардан қолға түсірілген
материалдардың жүйелілігі қола ... ... ... ... ... ... ... берген.
Мәселені қарастыру барысында қола дәуірін кезеңдеудің ауқымды ... ... ... көз жеткізіп отырмыз. Зерттеушілердің өзі қола
дәуірін кезеңдеуде ортақ пікірге келе алмаған,сондықтан бұл ... ... айту ... ... ... ... де қола ... жалпы кезеңге бөлуде
М.П.Грязновтың, Орталық Қазақстанның андронов мәдениетін кезеңдеуде
Ә.Х.Марғұланның ... ... ... ... келе ... қорытынды жасаймыз: Қазақстанның
археологиялық ескерткіштері жөнінде мәліметтер орта ... ... ... географтар мен саяхатшылардың еңбектерінде кездеседі.
Сонымен қатар І Петрдің тұсында да құнды ... ... ... қола ... туралы іргелі еңбектер кеңестік кезеңде ... ... ... ... К.Ақышев, М.Қадырбаев,
С.С.Черников, В.С.Сорокин сияқты көрнекті ғалымдардың ... ... ... ... ... Қазақстандағы археологиялық
ескерткіштерді жоспарлы ... ... ... ... кейін
басталғандығын байқадық. Жоғарыда аталған зерттеушілердің еңбектерінде
Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелу ... қола ... ... қола дәуірі мәдениетін кезеңдеу, ... қола ... ... мен ... ... ... алдық. Сондай-ақ , андронов мәдениетін ... ... ... ... ... мәселесі жөніндегі зерттеушілердің ой-
пікіріне баса назар аударылды.
2.2. Беғазы-Дәндібай мәдениеті ... ... ... ... ... деген атпен танылған қола дәуірі ... ... ... ... ... ... Қола дәуірінің соңғы да ең жоғары
даму сатысына жататын Беғазы кешені Ақтоғай ауданындағы ... ... 10 ... жуық ... алып ... Көне ... жойқын белгілері
Беғазы тауының бір тармағында сақталғандықтан Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп
аталған. Бұл мәдениетке тән бір ... ол, ... ... ... ... ... жағынан, онда жаңа элементтер: мазарлардың
айрықша типі, өзіндік өзгешелігі бар ... ... қыш ... жаңа
түрлері пайда болады. Мәйіттерді бүктеле жатқызып қоюмен ... ... ... қою да ... Бұл мәдениетті ашып, кең тұрғыдан
насихаттауға ең алдымен ... ... зор ... ... ... қатысты Ә.Х.Марғұланның «Бегазы-
дандыбаевская культура Центального Казахстана» атты еңбегінің алатын ... Бұл ... 1979 жылы ... ... ... ... ... кіріспе
бөлімнен, 6 тараудан тұрады. Кіріспе бөлімде ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми еңбектің І тарауы орта кезеңнен кейінгі қола дәуіріне
өту кезеңіне ... Бұл ... ... ... Қазақстандағы қола
мәдениетінің кейінгі кезеңін ... ... ... ... ... ... ... жинақталған жаңа материалдар Орталық
Қазақстан территориясында орта қола мәдениетінің жоғарғы даму сатысында
өтпелі ... жаңа ... ... бола бастағандығын көрсетеді. Олар
андронов мәдениетінің дәстүрлі ескерткіштерінен ... және ... ... ... ... ... ... жақсы сақталған.
Олар қорған-қоршаулар түріндегі қабір құрылыстары мен гранит плиталардан
тұрғызылған ... ... ... ... ... ... ірі
плита қоршаулары кейінгі беғазы құрылысының прототипі болып табылған. Олар
андронов қоршауларынан үш ... екі ... ... ... ... өтпелі кезеңге түбі терең шар тәріздес
ыдыстар тән /3.25/ .
Қола дәуірінің өтпелі кезең мәдениетіне Орталық ... ... ... тобы ... ең ... әрі бай дегендері
Айшырақ Б, Ақсу-Аюлы ІІ, Балақұлболды ІІ, ІІІ, ІV, Беласар ІІ, Байбала ІІ,
Ортау ІІІ, ІV, ... І, ІІ және т.б ... . ... ... қорған-
қоршаулары Орталық Қазақстан территориясының барлығына тараған. Тарауда
Ә.Х.Марғұлан аталған ескерткіштерге қысқаша ... ... ... ... ... ... ... кешеніне кеңірек тоқталамыз.
Беғазы кешеніне қола дәуірінің барлық кезеңдерінің (атасу, өтпелі, беғазы-
дәндібай) ескерткіштері ... ... ... А ... ... ... кезеңге тән екі нәрсені байқауымызға ... ... ... ... дәстүрдің сақталуы, екіншіден,
беғазы-дәндібай керамикасында жетекші рөл ... ... ... бар шар ... ... ... болуы.
Қола мәдениеті дамуының жоғарғы сатысында ... ... ... ... ... жөнінде С.В.Киселев мынандай пікірде
болған: «Они ... ... ... ... ... племенной знати конца срубной культуры, ... ... ... ... в ... «Три брата» близ г.Степного.
Они предвосхищают пышные погребения ... ... ... ... ... ... тараудан Ә.Х.Марғұланның С.В.Киселевтің осы
пікірімен келіскендігіне көз жеткіземіз. Ол қола мәдениеті ... ... ... болған қорған-қоршаулардың әлеуметтік мағынасы ... дәл ... деп ... болатын .
Автор салыстырмалы талдау ... ... ... ... ... айтқан. Оның көрсетуінше бұл Орталық
Қазақстанға ғана тән кейінгі андроннан беғазы - ... ... ... ... ... Олардың «алакөл кезеңіне» қатысы жоқ. Сондай-
ақ зерттеуші ... ... ... ... көп ... тудыратындығын да
ескертеді. К.В.Сальников алакөл кезеңін б.э.д ... ғғ, ал ... ... ... деп ... Ал ... жағдайда қарасуық пен
беғазы-дәндібай мәдениетіне уақыт шкаласынан орын қалмайды. Сондықтан автор
мұндай кезеңдеудің ... ... қола ... ... ... сәйкес келмейді деп есептеген /3.57/ .
Орталық Қазақстанда әр тарихи кезең артында сан ... ... ... із қалдырған. Ә.Х.Марғұлан олардың бір-бірінен ... ... алу ... емес дей ... өз ... ... ... энеолит (б.э.д ІV-ІІІ мыңжылдық);
- ерте қола (б.э.д ІІІ ... ... ... басы)
- орта қола (б.э.д XVIII-XIV ғғ)
- орта қоладан кейінгі ... өту ... ... XIII-XI ... кейінгі қола,беғазы-дәндібай кезеңі (б.э.д X-VIII ғғ)
Осы жоғарыдағы кезеңдер бойынша ескерткіштерді төмендегі кесте арқылы
топтап ... қола ... қола ... ... ... қола ... ... кезеңі | ... ... ... ... | | ... ... ... |Айбас дарасы, Беғазы ІІ, ... |лды, ... ... ... Кент, |
|Байбала ... |ІІ, ... ІІ, ІІІ, ... ... ... ... І ... Саңғыру І, ІІІ, |
|І,Ақмола. |І,ІІ,ІІІ,Қарасай|Ортау ІІІ, IV|Құрылыс. |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... ... | | |
| ... | | ... қарастырып отырған Беғазы - Дәндібай ... ... алып ... ... ІІ ... көрініс тапқан. Бұл тарауда
Орталық Қазақстанның әр уақыттағы ескерткіштерінің ішінен қола мәдениеті
дамуының шарықтау ... тән ... ... ... айқындалады.
Автор өз уақытында ұзақ жылдар бойы бұл ескерткіштер белгісіз ... тек ... 30 ... ғана Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы
ашып, зерттегендігін айтқан. Ғылымға бұл Беғазы - ... ... ... енген болатын.
Автордың көрсетуінше Орталық Қазақстандағы қола мәдениетінің соңғы
кезеңіндегі ескерткіштердің бұл тобы Оңтүстік Сібірдің ... ... ... ... ... ... ... Зерттеуші Беғазы -
Дәндібай мәдениетін Орталық Қазақстандағы қола мәдениетінің ... ... түрі ... ескерткен /3.61/ .
Алайда мәдениеттің шығу тегі жөнінде біржақты пікір болмаған. Бұл
мәселе деректік қордың ... ... қола ... жөнінде
фундаментальды материалдардың жоқтығымен түсіндірілген. ... ... ... ... ... ... қарасуық типі ... ал ... ... андронов мәдениеті ерте сақ кезеңіне өткен ... ... ... сол уақытта Орталық Қазақстанға тән емес
бірегей ескерткіш болған. Ол ескерткіштен тек қана қарасуық ... ... және ... ... ... .
Қазақстан территориясында андронов мәдениеті мен ерте ... ... ... ... ... ... ... қолдаған
С.С.Черников болған. Тараудан байқап отырғанымыздай автор андронмен
ешқандай сәйкестігі жоқ ... қола ... ... ... ол ... ... ... кезеңіне жатқызған деп көрсетеді.
С.С.Черниковтың пікірі ... ... ... ... ... и сильная, изживает себя, переходя в культуру ... /63.69/ ... бұл ... ... ... өз ... ... дифференциалданбаған тұрғыдан қарау даму
заңдылықтарын дұрыс түсінуге және б.э.д ІІ-І мыңжылдықтардағы ... ... ... ... кедергі жасайды
деген тұжырым жасаған .
Орталық Қазақстанның қола дәуіріндегі бай материалдарды зерттеу, ... ... ... ... ... отырып, жаңа
мәдениет түрін жасағандығын көрсетеді. Бұны ... ... ... ... және ... ... әр ... ерекше
типологиялық топты құрайтын қола ... ... ... тарихи дамудағы әр түрлі сатылардың ерекшеліктерін біртұтасқа
біріктіру дұрыс емес деп тапқан. Сонымен қатар С.С.Черниковтың кейінгі қола
дәуірін ... мен ... ... ... ... әділетті деп
санамаған. Автор бұл зерттеуші ... ... ... ерте ... ... ... болған дейді /3.62/ .
Жапсырмалы білікті керамиканың кейінгі қола ... тән ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы қола дәуірінің қоныстарындағы (Суық-Бұлақ, Шортанды-
Бұлақ) ... ... ... ... керамиканың алдыңғы
қатарларда тұруы дәлелдейді деп көрсеткен. Сондай-ақ керамиканың бұл типі
нұра кезеңінің кешендерінен кездеспеген.
Тарауды қарастыра ... ... ... өрнегінің Шығыс
Қазақстан мен Енисей керамикасына ғана тән деген шешімінің қате ... ... ... ... ... керамика Шортанды-Бұлақ, Тағыбай-
Бұлақ, Қарқаралы ІІ қоныстары мен Айбас-Дарасы, Беғазы, ... ... ... .
Ә.Х.Марғұлан біз басшылыққа алып отырған ғылыми еңбегінде беғазы -
дәндібай уақытындағы бір топ ... ... ... ... ... ... Сібірдегі қарасуық мәдениетінің арасындағы
қарым-қатынас жөнінде мәселені алға қоятындығын баяндай келе ... ... ... бір қатар шетелдік зерттеушілердің ... Өз ... ... ... ... ... ... төрт
қарама-қайшы көзқарастың қалыптасқандығын айтқан. Автордың көрсетуінше
ғалымдардың бір тобы ... ... инь ... ... пайда
болған деп есептеген. Зерттеуші бұл гипотезаның швед ғалымы Б.Карлгренаның
еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... теориясына тағы бір швед ғалымы ... ... Ол көп ... бойы ... ... Хэнань провинцияларында,
Хуанхэ өзенінің жоғарғы аңғарында археологиялық ... ... ... ... ... негізінде Андерсон ордос қоласы Оңтүстік Сібірден
шыққан деген нақты шешімге келген. ... ... ... ... ... ... «Он имел в виду историческую географию,по
которой провинция Ганьсу с Ордосом не входила в ... ... ... ... ... ... населенный северо-западными скотоводческими
племенами, больше связанными с Южной Сибирью. В ... ... ... ... как территория,населенная скотоводами-жунами»
/3.62-63/ .
Б.Карлгренаның гипотезасына қарсылық танытқандардың бірі американдық
ғалым М.Лоер болған. Ол ... ... инь ... ... ... екендігін айтқан. М.Лоердің пайымдауынша Ордос және оңтүстік Сібір
қаласы, ежелгі шань-инь болуы мүмкін /3.63/ ... ... ... ... мәдениетінен автохтонды дамуды
көруге тырысқан. Ол қарасуық мәдениетінің негізінде Оңтүстік Сібір өнері
жатыр ... ... ... ... бір тобы шындықтан алыс көзқараста болған.
Олар ... ... ... ... ... байланыстырған.
Н.Л.Членовтың ойынша қарасуық мәдениеті Батыс Ираннан шығысқа қарай ... ... ... ... ... одан ... ... Монғолияға, Ордосқа, Байкал мен Минусинск шұңқырына енген.
Н.Л.Членов Пауэлла мен басқа да ... ... ... отырып луристандық мәдениетті Орталық Европаға дейін әкеліп,
оның гальштат мәдениетіне тигізген ... ... ... /53.7/ .
Біз басшылыққа алып отырған еңбекте бұл қате көзқарас критика
барысында әділ ... деп ... /3.63/ ... ... ... ... миграциясы мен оның ежелгі
Қытай мәдениетіне әсері жөніндегі идеяны дамытқан Л.С.Васильев ... ... ... ... ... ... ... қола Оңтүстік Сібірдегі қарасуық
мәдениетінен біршама ... ... ... ... қоласын үш
кезеңге бөледі: ерте (б.э.д XII-XI ғғ), орта ... X-IX ғғ), ... VIII-VII ғғ). Ал ... ... қоласын б.э.д X-IX ғғ, ... ... ... б.э.д IX-VIII ғғ, ... б.э.д VIII-VII ғғ.
деп көрсеткен. Р.Гиршман Иранда көпжылдық археологиялық ... ... ... ... ... шығуын Азиямен байланыстырады. Оның
пікірінше Гиссара қонысындағы ІІІ ... ... ... ауып ... ... негізінде жаңа мәдениеттің пайда
болуы нәтижесінде сазбалшықпен араласқан .
Ғалымдардың үлкен бір тобы ... ... ... ... ... ... ... принципті ұстанған. Ә.Х.Марғұлан бұл
принцип нақты тарихи фактілерге негізделгендіктен қарасуық мәселесін шешуде
көп көмегін ... деп ... ... Г.П.Сосновскийде қарасуық
мәдениеті Минусинск котловинасы мен Забайкальда жергілікті негізде дамыған
деген ... ... ... ... ... шығуы шаруашылықтағы
ұқсастықтарға байланысты деген. Оның ... ... ... ... Байкал мен Монғолия алқаптарындағы тайпалардың өзара мәдени
үрдісінде пайда болған.
Автор С.В.Киселевтің қарасуық ... ... ... ... ... ... сілтеушілік жасағандығын алдыға тартады. С.В.Киселевтің
ойынша қарасуық ыдыстарындағы геометриялық ... ... ... ... болып табылады. Қарасуықтық қола құрал-саймандар
мен қару-жарақтарда батыстық байланыс байқалмаған /3.64/ .
Ғылыми еңбектің біз қарастырып отырған ... ... ... ... ... ескерткіштер мен қарасуық мәдениетінің
кешендеріндегі ... ... ... зерттеушілердің тұжырымдарына
тоқтала отырып көрсеткен. Мәселен, осы ... ... ... ... ... ... көрсетеді: «М.П.Грязнов подчеркивает,
что казахстанские ... и ... с ... ... ... от ... и ... карасукского этапа минусинской бронзы». Ножи
«казахстанского» типа с ... ... ... ... с ... ... а ... орудия и оружия не обнаруживают западных связей»,-
утверждает С.В.Киселев». Автор осыдан шыға отырып ... - ... ... өзгешелігін, беғазы - дәндібай ... ... ... ... ... бар, ... ... сақтаған материалық мәдениеттің жаңа түрінің пайда
болуы деп көрсеткен /3.64-65/ .
Ғылыми жұмысымызға арқау болып ... ... ... өте
жоғары деңгейде дамыған тас архитектура Беғазы - Дәндібай ескерткішінің
өзіндік ерекшелігі болып ... ... ... ... ... ... ... отырып қарастырған. Оның
баяндауынша Беғазы - Дәндібай мәдениетінің ... ... ... және бай ... ерекшеленген. Баспаналар мен қабір
құрылыстары дәстүрлі композициялармен, қос ... ... ... ... беғазыдәндібайлықтардың құрылыс ... ... ... ... ... Бұғылы І,ІІ типіндегі кең
металлургиялық қоныстар мен баспана ... ... ... көрсетуінше Атасу, Бұғылы І,ІІ, Тағыбай-Бұлақ қоныстарының
тас қабырғалары бірнеше ондаған жылдарға ... ... етіп ... ... ... ... плиталармен қаланған ұзын үй сақталған.
Сонымен қатар тарауда Беғазы - Дәндібай керамикасына да ерекше көңіл
аударылған. Еңбектен көрініс ... ... - ... ... ... ... жағынан әр түрлілігімен, бұйымдар қатарының
кеңдігімен, сапасының жоғарылығымен ерекшеленген.
Қарасуық мәдениетіне белгісіз болған тұрмыстық ... ... ... кең ... Мысалы, сүйектен ... көбі ... ... ... қоныстарынан табылған.
Орталық Қазақстанның қоныстары мен обаларынан қару-жарақтар да ... ... ... қатысты қоладан жасалған садақ ұштарының бірнеше типі
қалпына келтірілген. ... ... ... ... ... ... ... дамуымен байланыстырады. Автор садақ ұшының
ертеректегісін б.э.д 2 ... ... ... атасу уақытына
жатқызған. Садақ ұштары Айшырақ, Ортау ІІ, ... ... ... ... ... /3.65/ .
Сондай-ақ бұл еңбекте беғазы мәдениетінің қарасуық мәдениетінен
айырмашылығы ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді: Жезқазған, Саяқ, Алабұғы, Үрпек,
Имантау, ... ... ... мыс ... ... ... Сорқұдық, Айнакөл), Саяқ ІІІ, ІV, ... ... ... І, ІІ, ірі ... І, ІІ, Атасу І,
Шортанды-Бұлақ, Ақкезен, ... І және ... ... ірі
гидротехникалық ғимараттардың қалдықтары, құрбандық шалатын ... ... бұл ... ... ... ... ... Қазақстанның алдыңғы скиф мәдениеті тек Енисейдегі қарасуық
мәдениетінің ықпал етуінен туындаған деп орныққан пікірлерінің жалғандығын
әшкерелеп ... нық ... ... /3.66/ ... ... мәдениеті ерекше этникалық мәдениеттің дамуы болып
табылмайтындығын айтқан. Оның көрсетуінше бұл мәдениет ұзақ ... ... ... ... орта қола ... бөлініп шыққан. Сол ұзақ
уақыт ... ... ... ... ... ... өзеніне дейінгі
аралықта кең ... ... ... ... ... кезең болып
табылған. Зерттеуде көрсетіліп отырғандай Орталық Қазақстан ... ... еш ... ... ... ... басу байқалған. Олар архитектура - құрылыс өнерінде, керамика және
металл өңдеуде ... ... жаңа ... ... өсуімен байланысты
болған .
Ә.Х.Марғұлан бұл еңбегінде Беғазы ескерткішінің уақыт межесі жөнінде
бірер ауыз сөз еткен. Зерттеуші ... ... ... байланысты әр
түрлі пікірлердің бар екендігін айтқан. Зерттеуден байқап отырғанымыздай
Беғазы ... ... ... ... ... ... пен
Ә.Х.Марғұланның алғаш жарияланған материалдарында кеткен. Онда Беғазының
уақыты б.э.д VII-VI ғғ. деп ... /64/ ... оның ... Беғазының үлкен тасты мавзолейлерін Забайкальдың
плита қоршауларымен қате салыстыруда деп ... ... ... ... ... 2 мавзолейіндегі садақ ұштары да дәлел
болған, олар скиф садақтарының түп ... ... ... ... ... ... дұрыс анықтаған С.В.Киселев. Ол
кешеннің уақыт межесін б.э.д ... ғғ. деп ... /62.158/ ... ... қола ... ұшы алдыңғы скиф
уақытында пайда болған пішіндерге тән болған. Ол кешеннің нақты әрі ғылыми
дәлелденген ... ... ... өз ... ... ... ... ескерткішін 200-
300 жылға жасартып ... емес ... ... ... ... ... ... Автордың көрсетуінше М.П.Грязнов Беғазы кешенін
даталауға забайкаль мен монғолдық плита ... ... ... ... ... ... Забайкаль мен Монголияның
обаларымен салыстыру еш ... ... ... ... ... ... Беғазы тас мавзолейі өзінің масштабымен ғана емес, ... ... ... ... әсіресе андронов дәстүріне апаратын
көптеген архаикалық ... бар ... ... /3.67/ ... қатар ғылыми еңбекте Беғазы мавзолейі Сырдариядағы Түгіскен
ескерткішімен салыстыра отырып қарастырылады. Коридор мен ... ... ... жол болған. Балшықтан құйылған қабырғалары арасында біраз
айырмашылық болған. Беғазы мавзолейінің ... ... ... ... ... аз ... Екі обаның бағаналар жүйесі бір - біріне
толық сәйкес келген. Беғазыда биік тас ... ал ... ... Екі ... де ... ... ... келген, қалыңдығы
Беғазыда - 2, 5,Түгіскенде 3 метр болған.
Беғазы ... ... ... ... ... ... ертеректегі мавзолейі сәйкес келген. Олардың сыртқы
қабырғалары мен ішкі бөлмелері арасында өтпелі коридор болған. ... ... мен ... 6 ... төменгі бөлігі кең шұңқыр түріндегі
тік сызықтан құралған.
Сондай-ақ түгіскендіктердің ... ... мен ... ... ... ... столдарының құрылысы мен моладағы
құрбандық ... ... ... Беғазы І тас мавзолейінің
құрбандық орыны қабірдің батыс жақ қабырғасына ... ... ... ... тас қабірінің көшірмесі болып табылған .
Ғылыми еңбекте көрініс тауып отырғандай Беғазы ... жер ... ... 1,2 метр ... ірі ... плиталармен қапталған. Ал
Түгіскен мавзолейінде гранит ... ... ... ... ... ... шаршауланған. Сондай-ақ қабырғаларды
шаршалаудың іздері ... 1 және 2 ... ... Ерте ... табылған олжалар беғазыға ұқсас болған. Мәселен, мискалар, қыш
құмыралар, түбі шар ... ... және ... ... сүйекті
пластиктер толығымен беғазы типтес. Түгіскенде металдан жасалған заттар
мүлде кездеспеген. Тек ... 9 ... бір ғана қола ... ... ... және көлемі жағынан Беғазы 5 мавзолейінен және Бұғылы ... ... қола ... ... ... Осыған байланысты автор бұл
бұйымды Орталық Қазақстанның бір қонысында дайындалып, сауда алмасу немесе
тайпалардың белгілі бір бөлігінің ... ... ... жағасына
көшіп барулары нәтижесінде Түгіскен мавзолейіне түскен деген байламға
келген /3.68/ ... ... ... біз қарастырып отырған тарауынан
беғазы-дәндібай мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... Бұл тарауда Орталық Қазақстанның кейінгі қола
дәуірінің ескерткіштерінің ішінен Беғазы тас ... ... ... ... ... Беғазы мавзолейі Жезқазған облысындағы
Ақтоғай ауданының ... ... мен ... ... Бұл алып ... ірі ... ... салынған.Құрылыстың
циклдік қабырғалары және үлкен ... ... ... ... мұндай
құрылыстарды «алыптың орны» немесе «мықтын үй» деп атауларына себеп болған.
Автор еш күмәнсіз Беғазы типіндегі ... қола ... ... ... болған деп көрсеткен /3.69/ .
Зерттеушінің баяндауынша беғазы монументін алғашында «плита қоршауы»
деп ... ... ... ... ... ... ала ... тас
мавзолейі деген дұрыс атау берген. Ә.Х.Марғұланның ... ... ... оның ... ІІ, ... ІІ, Ортау ІІ және т.б ... ... ... бар ... ... ... ... ұқсастығы қабырғалар құрылысынан, плиталардың
тік және көлденеңінен қалануынан көрініс ... ... ... ... (1,2)
мавзолейінің ішкі кейпінің мүлде басқа екендігін былайша сипаттайды: «Они
поражают внушительностью ... ... из ... возведены их гигантские
стены.В этих исполинах можно ... ... ... ... в ... ... в самомо начале первого
тысячелетия д.н.э» /3.69/ .
Сонымен қатар ... ... ... ... ... жағдайына да тоқталып өткен. Зерттеуші Бегазы ... ... ... ... ... ... болғандығын
нық сеніммен айтқан. Алайда кешеннің маңайы тегіс жыртылғандықтан бұл
қоныстардың іздерін табу ... ... ... маңайында естеқаларлықтай граниттік төбелер
және таңқаларлық жартас пішіндері болған. Ә.Х.Марғұланның пайымдауынша бұл
жерлерден мазар құрылыстарына ... ... ... әсерінен қабаттарға
бөлінген граниттер тез уатылатын ... ... ... ... ... ... беғазы
кешенінде көлемінің үлкендігі жағынан 1 және 2 тас мавзолейі ... ... 6 ... құрылыс болған.Зерттеуші мавзолейлерге
сипаттама бере ... ... тас ... ... ... ... сирек кездесетін ескерткіші ... ... ... бұл ... ... тобы Орталық Қазақстандағы ерте
андрондық ... ... ... пайда болған. Олардың Ақсу-Аюлы,
Беласар, Ортау ІІІ ... ... ... ... ... ... де ... /3.100/ .Еңбектен көрініс тауып отырғандай бұл
сәйкестіктер көбіне негізгі ... ... ... ... ... ... ... ІІІ, Саңғыру ... ... ... де өте ... ... ... ... қола дәуірінің алдыңғы кезеңіндегі құрылыстарымен генетикалық
байланысы бола тұрып, бір уақытта олардан орасан күрделі ... ... ... ... қамалдарымен, өзіндік архитектуралық -
конструктивті белгілерімен ерекшеленген .
Автор құрылыстық ... ... ... ... әсіресе ірі гранит плиталармен қапталған ... ... ... бөлігінің шой таспен толтырылуын, шатырды
жабу идеясындағы шешімдерін, ... ... ... үшін ... ... тағы ... беғазы құрылысының барлығына тән белгілер деп берген.
Зерттеуші беғазы құрылысының тағы бір ... ... тік ... атап ... Оның ... бұл тас ... ... құрылысы
және белгілері жағынан қола дәуіріндегі каркастан салынған тұрғын үйлердегі
ағаш бөренелерді есек түсірген. Тас бөренелер ішкі және ... ... ... ... ... ... ... қабырғаларын
құрайтын плиталар біртіндеп шығыс жақ бағытқа қарай төмендеп отырған ... ... тас ... тән ... бірі ... ... ... ғылыми еңбегінің біз қарастырып ... ... ... ... Бұғылы ІІІ, Саңғыру І, Айбас-дарасы, Дәндібай
ескерткіштеріне де ... ... ... ІІІ ... 1955-56
жылдары М.Қ.Қадырбаевтың ат салысуымен зерттелген. Ғылыми еңбекте сөз болып
отырғандай Бұғылы ІІІ ескерткіші Бұғылы І ... ... ... ... ... орналасқан тас қабір болып табылған. Автордың көрсетуінше екі
жылдық қазба жұмысының нәтижесінде қорған ... ... ... ... ... ... ірі әрі монументальды ескерткіш болып
табылған алып тас ... ... ... ... анықтылығы
және оның көлемінің үлкендігі зерттеушіні онда қарапайым қатардағы адам
емес, әскери ерлігімен,қоғамдағы ... ... ... ... ... ... алып ... Зерттеуші бұғылы тас ... ... ... толығымен беғазы мавзолейіне
ұқсайды деген /3.102/ .
Орталық ... ... қола ... ... ... І тобы да ... ... тудырады. Бұл ескерткіш 1955 ... ... ... ... ... ағысында орналасқан.Саңғыру І
ескерткішіне Ә.Х.Марғұланның біз басшылыққа алып ... ... ... бөлінген. Оның айтуынша Саңғыру І қабірі ... бір ... адам қолы ... ... ... ... ... құнды
материалдар аман қалған.
Автор қоршауларға, табылған ыдыстарға жеке - жеке сипаттама берген.
Сондай-ақ адамдардың бас ... ... ... ... ... Бас ... пішіні жағынан Саңғыру тобындағы барлық керамика
сияқты деп көрсетеді. Жерлеу рәсімі жағынан алып ... бұл ... ... ... ... ... ... Ә.Х.Марғұланның ойынша бұл
хронологиялық жағынан ерте сақ мәдениетінің басына сәйкес келген .
Қола дәуіріне қатысты ұлытаулық ... ... ... ... ... Бұл ... 1946 жылы Орталық Қазақстан
археологиялық экспедициясы ашқан. Айбас-Дарасыдан ... үш ... ... ... ... зерттелген. Автордың сөзіне қарағанда олардың барлығы
тоналып,көбісі қираған. Зерттеуші үш қоршауға және ... ... ... ... тобына жүргізілген қазба жұмысы бірінші
топтағы керамика мен алтын заттарын ... ... өз ... ... ... ... ... шекарасы деп көрсеткен /24.216/ .
«Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана» ... ... ... ... ауқымды орынды Дәндібай ескерткіші ... ... 1933 жылы ... ... ... ... ... 60 шақырымда Шерубай-Нұра өзенінің оң жағалауында орналасқан.
Дәндібай обасы Орталық Қазақстандағы қола дәуірі ескерткіштерінің маңызды
бөлігін ... ... ... ... қазу барысында 11-ші қоршау
қызықты нәтижелер берді деген /24.216/ .Зерттеушінің көрсетуінше ... ... ... ... Қазақстандағы кейінгі қола дәуірінің
қабір құрылыстарының конструкцияларымен сәйкес келген. Олардың ... ... ІІІ, ... І, ІІІ, ... ІІ ... ... ... дәл ортасында жерлеу бөлмесі орналасқан. Қоршау
қабырғасының ішінен тереңдігі 1,2 метр ... ор ... екі ... ... ... екен. Ішкі қабырғаның размері 5,2х5,2 ... ... ... Сыртқы қабырғасы сопақша таспен қаланған. Размері
9,8 метр, қалыңдығы-0,5 метр, биіктігі-0,7 метр. Сыртқы қабырға мен ... ... ... 3 метр ... ... коридор жүргізілген.
Коридор ішкі қабырғадан жоғары орналасқан /42.3-52/ .Зерттеуші коридорды
алтарь мағынасында болған деп көрсеткен. Мұнда отқа ... және ... ... шалу рәсімдері жүргізілген. Зерттеуден көрініс тауып
отырғандай ішкі төртбұрышта ... ... ... ... Оның ... ғана ... ... Ол М.П.Грязновтың мұқият жүргізген зерттеу
жұмыстарының нәтижесінде қалпына келтірілген. ... оба ... ... ... ... ... бөлігін бұзып
кірген. Онда бас сүйегі жоқ адам ... ... ... ... аса ... ... қыш ыдыстар және металл заттары жерлеу
бөлмесінің әр бұрышында орналасқан. Бөлмеде ... ... ... ... ... болған. Бөлмелер мен тас
қирандылардан 12 ... қола ... ... ... ... ... ... тас құрал қолға түсірілген. Бұл құралды автор
М.П.Грязновтың анықтауынша тері өңдеуге пайдаланған деп болжайды /24.218/ .
Тараудан ... ... екі тобы ... көз ... тобы негізгі белгілері құмыралардағы жапсырмалы ... ... ... ... өндірістік дәстүрді сақтаған. Ал ... ... мен ... ... түрлілігімен ерекшеленген /24.218/
.Ә.Х.Марғұлан иінді ыдыстар Орталық Қазақстанда орта қола дәуірінің ... ... ... ... ... болып, беғазы-дәндібай уақытында
дамудың өз ... ... деп ... ... бұл ... ... ... І, Қарасай, Темір-Астау обаларынан табылған керамика
береді деп ескерткен /24.219/ .
Дәндібай кеселері пішінінің ... ... ... ... ... қыш ... жоғарғы деңгейде дамығандығының
дәлелі болып табылған. ... Нұра ... ... керамика бұйымдарының
дара белгілеріне қарамастан, пішінінің, ... ... ... ... ... ... ыдыстарындағы өрнек салу техникасының Орталық
Қазақстанның кейінгі қола дәуіріндегі басқа ескерткіштердің ... ... ... сөзсіз беғазы-дәндібай ... ... ... ... деп көрсеткен /24.222/ .
Ә.Х.Марғұлан еңбегінің ІІ тарауында кейінгі қоладан ерте темірге ... ... ... ... де ... ... /24.153-
156/.
Монографияның ІІІ тарауы «Орталық Қазақстандағы қола ... деп ... Бұл ... ... І, ... І,ІІ, ... Шортанды-
Бұлақ, Байбала, Тағыбай-Бұлақ, Қарқаралы тобы, Жезқазған тобы қамтылған .
IV тарауға шаруашылық пен ирригация жөнінде мәлімет ... ... қола ... ... ... ... ... болған.
Жартылай жертөлелер мен жер бетіндегі тұрғын үйлерде тұрған. Малшылық,
теселі егіншілік, металлургия және ұсақ үй ... ... ... ... Мал шаруашылығының қарқынды дамуы біртіндеп көшпелі
малшылыққа өтуге қолайлы алғышарт жасаған.
Қола дәуірі қоныстары Тоқырауын, Нұра, ... ... ... ... мен олардың салаларының бойына жиі салынған.Кейде өзендерден
алыс, суы аз Солтүстік Балқашта, Бетпақдаланың ... ... де ... Бұл ... суды құдықтардан, қолдан жасаған ... ... үй ... рулық ұйым принципі мен ұжымдық шаруашылық
негізіне сәйкес салынған. Патриархалдық бірнеше отбасы ошағы ортақ бір ... ... ... ... да тұрғын жаймен бірге тұрғызылды.
Үй жанынан салынған тамбурларда немесе үй ішінде ... ... ... және керамика жасау шеберханалары да болған /24.387/ .
Мал өсіру, кен өндіру мен ... ... ... ... ... ... ... ерлерді жетекші орынға шығарған. Материалдық байлық
өндірісі мен қоғамдық саладағы ... ... ... ... патриархалдық-
үлкендерге құрмет көрсету, тайпа көсемдерін пір тұту ... ... ... ... ... ... ... көсемдеріне
арнап ғажайып бейіт құрылыстары салынып, биік обалар ... ... ... діни ... ... V ... баяндалады. Тараудан көрініс тауып отырғандай
діни нанымның алғашқы түрі күн мен ... ... ... ... ... қола ... ... отқа сиыну белгілері сақталған.
Күн мен ай, жұлдыз бейнелері Желтау, Батпақсу ... ... ... от ... ... қояр алдындағы көр ішін отпен аластау
белгілері Беғазы І, Бұғылы ІІІ, Саңғыру І, ... ... ... ... ... ... мегалиттік ескерткіштердің
біріне менгирлер жатқан. Ерте ... ... ... діни салт-
жоралғылар өткізілген, ас беріліп, құрбандық шалынған және тәңірге табыну
орны белгіленген. ... ... ... ... көктемгі мал
төлдетуге, күйек алуға т.б. арналған салттарын, егіншілер егін егу, ... ... ... ... /24.389/ ... VI тарауында қола дәуіріндегі Орталық ... ... ... ... ... ... байқауымызша
Орталық Қазақстан тайпаларының басты кәсібінің бірі металл өңдеу болғанын
мұнан табылған қола заттар ... ... ... ... ... ... ... Қола қайла, сүймен, шот, балта сияқты
құралсаймандар, көне ... ... ... ... ... ... т.б.) қазғанда табылды. Қоладан жасалған
жебе ұштары мен сүңгі де ... ... Бұл ... ... ... өнер ... ретінде де құнды. Оларды жасаушы ұсталар
заттың әсем болуына да назар аударған.
Әшекей бұйымдарын жасауда металл өңдеу ... ... ... ... ... сыртқы пішінінің әдемілігі мен өңдеуінің ... ... ... Әдеттегі пуансон, бұдырлау,
гофрировка т.б.тәсілдерімен көптеген әшекей бұйымдар ... ... ... қола моншақтар мен екі басын құрама бұршақпен ... ... ... ... ... мәдениеті кезінде
төрт жапырақты розетка түріндегі жапсырма әшекейлер пайда ... ... ... әр қилы ... ... ... өрнектері
мен металл бұйымдарын әшекейлеу ісінде кең тараған. Кейіннен төрт ... ... онан соң ... мен ... ... ... ... айналған.
Автордың баяндауынша зергерлік өнердің қайталанбас туындыларының бірі
алтыннан жасалған әшекей бұйымдар-білезік (Айбас дарасы қонысы), сырға және
иіп ... алқа ... ... ... мен ... ... ... көп табылуы Қазақстанның ... ... ... ... мыс пен ... өндірудің қарқынды түрде
дамығандығын көрсетеді дейді. Осының ... қола ... ... өнер ... ... ... қатар Орталық Қазақстанның қола
дәуірінің жарқын ескерткіштерінің бірі керамика. Ә.Х.Марғұланның айтуынша
жазба ... ... ... қола ... ... ... дерек көзі болып саналған. Сәулет құрылыстары сияқты қола дәуірі
әр кезеңнің керамикасы ... ... ... және ... ... ... еңбекте сөз болып отырғандай ... - ... ... мен ... керамиканың түрі мен өрнектері
негізінен бірдей болған. Құмыралар тік мойынды,шар тәрізді сәл ... ... және ... ... ... келген. Бұл белгілер
Орталық Қазақстан қола дәуірінің ортаңғы және ... ... ... ... Олар ... ... ... үздік өнер
туындылары саналған /24.389/ ... ... ... ... ... ... ... шыққан «Восточная Сарыарка. Каркаралинский
регион в прощлом и ... ... де ... ... /65/ . ... 3 бөлімі толығымен беғазы - дәндібай кезеңіне ... ... ... ... - Дәндібай мәдениетінің ескерткіштері мен зерттелу тарихы
қарастырылған. Тарауда б.э.д.13-12 ғасырларда Орталық Қазақстанның андрон
тайпаларының материалдық мәдениетінде, ... ... ... қола ... Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ескерткіштері арқылы
көрініс ... жаңа ... ... деп баяндалады /65.148/ .Сонымен қатар
М.П.Грязновтың Дәндібай обасына жүргізген зерттеу жұмысына қысқаша ... ... ... сипаттамасы көрсетіледі. Мәселен,
белгілі қабір былай сипатталған: «В яме глубиной 1,2 м ... ... ... массивное сооружение площадью свыше 27 кв.м (5,2х5,2 м). ... ... до 60 см и ... ... 70 см ... из бутового камня. Основа
крыши представляла собой пирамидальный бревенчатый сруб в 4 звена, накрытый
сверху ... же ... из 12-14 ... ... ... сруба
достигалась тем, что бревна каждого нового звена укладывались на 15-20 ... к ... ... как в ... соединения бревен друг с другом
пазов не вырубалось, наклонные стены сруба имели просветы шириной в толщину
бревна. ... ... ... из ... бутового камня.Толщина их
была,вероятно,40-50см,высота неопределима...» /66.131/.
Еңбектен ... ... ұзақ ... бойы ... ... болып саналған. Бірақ ҚазССР ҒА-ның Орталық Қазақстан археологиялық
экспедициясы 1940 жылдың аяғында ... ... жаңа ... 1947 жылы ... ... қазба жұмысы басталған. Беғазы обасынан
ауданы 10 га ... ... ... ... мазарларына дейінгі уақыт
аралығына тән обалардың құрылысы табылған.
Сарыарқаның қола ... ... ... ... талдап
қорытындылаған К.А.Ақышев болды. Ол ... ... ... ... және ... кезеңіне бөліп,кейінгі қола ... деп ... /67.9/ .Бұл ... ... жөнінде қарастырылып
отырған еңбектен К.А.Ақышевтің мынандай тұжырымдарына көз жеткіземіз: «бұл
кезеңнің мәдениеті қарасуық мәдениетінің әсер ету ... ... ол ... мәдениеттің даму нәтижесі». К.А.Ақышев беғазы-дәндібай
мәдениетін автохтонды негізде пайда болған дей ... ... ... ... Оңтүстік Сібірдің қарасуық ... ... ... ... танытқан /65.149/ . ... ... ... мен ... ескерткіштерін Оңтүстік Сібірден қоныс
аударушылар қалдырған деп есептеген /62.143-178/ .
Басшылыққа алынып отырған еңбекте ... ... ... ... ... нәтижесінде Сарыарқа территориясынан қола
дәуірінің ондаған қоныстары мен ... ... да ... қола ... ескерткіштердің көпшілігі Қарқаралы мен
Баянауыл тауларына шоғырланған деген пікірі де ... /65.149/ ... пен руда ... таулы аудандар Орталық Қазақстанда қола мәдениеті
дамуының ... ... ... табылған. Осы жылдары Суықбұлақ, Қарқаралы І,
Қарқаралы ІІ, ... І,ІІ, ... ... ... жұмыстары
жүргізіліп, Еңбексүйгіш, Нарбас, Бұғылы ІІІ, ... және ... ... ... ... ... ... тиек етілген.
Еңбектен көрініс тауып отырғандай 1970-1980 жылдары Е.А.Букетов
атындағы Қарағанды Мемлекеттік университетінің экспедициясы ... жаңа ... ... ... ... Қарағаш,
Еңбексүйгіш, Доңғал, Диірмен обалары мен Нүркен селосынан Қопа І, ... ... ... ... Кент ... қазба жұмыстары
жүргізілген екен /65.149/.
Қарастырылып еңбектің ... ... ... кезеңінің
шаруашылығы және материалдық мәдениеті жөнінде құнды мәліметтер енген.
Беғазы-Дәндібай ... ... ... ... ... Андрондықтардың кешенді малегін шаруашылығының орнын отарлы мал
шаруашылық алмастырған. ... бұл ... ... ... ... ... бөлінген /68.237/ .
Беғазы-дәндібай уақытында Шығыс Сарыарқаның тұрғындары сиыр,
жылқы, ұсақ малдар ... ... ... ... ... ... қабан,
марал, қасқыр т.б. болған. Қоныстардағы остеологиялық ... ұсақ және ірі қара ... ... ... ... ... малшылық экономика қамтамасыз
еткен екен.
Тарауда үй малдарының ара-қатынасына да ерекше көңіл ... мал ... ... ... ... ... пайыздық
мөлшері бойынша төмендегі кесте арқылы беруді жөн санадық.
Кесте-8
|Қоныстар |Ірі қара мал ... мал ... ... саны ... | 34,4 | 38,6 | 27 |100 ... | 32,7 | 53,3 | 14 |100 ... -1 | 37,1 | 22,2 | 40,7 |100 ... | 34,9 | 31,4 | 33,7 |100 ... | 19,3 | 71,7 | 9 |100 ... | 36,4 | 35,1 | 28,5 |100 ... | 21,4 | 52,9 | 25,7 |100 ... | 39,3 | 44,8 | 15,9 |100 ... ... ... жылқы мен қойдың басымдылығы тебіндікке
икемді малдарды көп ұстағандықтарының дәлелі болып табылады. Сонымен қатар
сиырда айтарлықтай көп ... ... ... ... роль атқарған.
Бірақ зерттеушілердің көрсетуінше беғазыдәндібай қоныстарынан ... ... ... І мен ... Бетпақдаладағы Мыржика
қонысынан өзгеше бір түйенің қалдықтары табылған ... ... ... көп қабатты болған, онда андрондық және беғазыдәндібайлық уақыттың
материалдары да болған. ... ... І мен ... ... ... ... анықтау мүмкін болмағандығын айтып өткен.
Дегенмен олар дәндібайлықтар түйені білгендігіне нық ... Оның ... ... ... ... және ... кесенелерінен қолға түсірілген
сүйектерді көрсеткен /65.151/ .Әйтседе бұл кезеңде кейінгі ... ... ролі аса ... болмаған.
Еңбектен байқап отырғанымыздай беғазыдәндібайлықтар қуаңқылықпен аса
көзге түсе қоймаған. Олар өзендердің ... ... ... тұрған. Әдетте поселктарда 4-5-тен 20-ға дейін баспана болған.
Оларды тұрғызу үшін тереңдігі 0,5 м ... ... ... Қабырғасы
тігінен тас плиталармен бекітілген. Тұрғын үйлердің ауданы 36-дан 250 кв.м
дейін жеткен. ... шыға ... ... ... ... бағытталған.
Түтін шығатын кернейімен пештер және терезелер ... ... ... ... даярлауға бірнеше ошақтар салған. Мұндай баспаналар ... ... ... ... ... кейін тұрғындар малдарымен жазғы жайылымға көшкен.
Көшудің ... ұзын ... ... мал ... ... типі
туралы мәлімет Кент археологиялық шағын ауданының материалдары ... ... ... шатқалынан беғазыдәндібай уақытының 12 қонысы
тіркелген. Олардың ... орта кент ... 11 ... ... 10
оба сәйкес келген. Кент ең үлкен қоныстанушы пункт болған. Оның ... ... оң ... 150 000 ... бір уақытта 1200
адам мекен еткен. Ең төменгі мөлшерде бір жанға 2 ... 2 ... 4 ... ... /65.152/ . Кент ... өмір ... 2400 бас жылқы мен
сиыр және 4800 қой керек ... Ал ... ... ... 3000 сиыр және ... табыны 3000 бас жылқы, отары 4800
бастан тұратын қой қажет етілген.Шөбі мен суы мол ... ... 12 760 ... ұстау жайылымдардың құлдырауына әкелген болар еді. ... ... ... ... ... жүз жыл бойы мекен етілген.Шатқалды
мекендеушілер қысқы жайылымдарды сақтау үшін жазғы кезеңде Талды ... ... ... ... отарлы мал шаруашылығы Беғазы-Дәндібай кезеңіндегі кент
тұрғындары ... ... ... ... ... ... ... ет, маймен ғана емес сондайақ сүт өнімдерімен де
қамтамасыз еткен. Сол ... ... ... ... ал қой мен ... әр түрлі сүт өнімдерін даярлаған. Қойдың жүнінен киім тоқыған. Саз
балшық құмыралардағы тоқыма матаның іздері ... ... ... қонысынан тас батырғы табылған. Ертеде батырғыны балық аулайтын ауды
құруда пайдаланған екен.
Беғазы-дәндібайлықтардың шаруашылығы ... ... ... Қолөнер
кәсібінде тұрғындарды қола бұйымдарымен, яғни ... ... ... ... еткен тау кен ісі мен металлургия ерекше
айқындалған /65.152/ .
Бұл ... ... ... ... деңгейі де
қамтылған. Беғазы-Дәндібай қоғамы басында күшті көсемдері бар ірі біріккен
тайпалық-көсемдіктерден құрылып, мемлекеттік құру ... ... ... ... ... ... саяси және идеологиялық
орталықтары - ... ... ІІ, ... ... ... болған
/65.156/ .
Беғазы обасына қатысты Б.Әбеуовтың «Беғазы кешені» атты мақаласының
да өзіндік орны бар. ... қола ... ... да ең жоғарғы даму
сатысына жататын ... ... ... ... ... 10 гектарға
жуық жерді алып жатқан Беғазы кешені туралы ... ... ... басшылығымен жүргізілген зерттеу жұмыстарына тоқталған. Ол
сол уақыттағы ұлы жаңалық - Беғазы-Дәндібай дәуірінің ... ... ... ... ... бұл ... қола ... дамудың ең жоғарғы
сатысы екенін дәлелдей отырып көшпелі халықтарда ешқандай өркениетті өрлеу-
жазу, сызу, ... өнер ... ... ... ... шығарды деп
көрсеткен /70/.
Беғазы кешенінде барлығы алты кесене болған. Б.Әбеуов Ә.Х.Марғұланның
«Орталық Қазақстандағы Беғазы-Дәндібай ... атты ... ... ... бұл кешен қола дәуірі дамуының ең жоғарғы
сатысына көтерілген тұста, ... ... ... ... ... ... ... қолбасшылар мен атақты адамдарға
салынған деп баяндалады. Оның ... аса ... ... және екінші
кесенелерге сипаттама берген. Мақала авторы бірінші ... ... ... ... ... қола дәуірі мәдениетінің теңдесі жоқ аса ... ... ... ... Оның ... ... өзі көне қазақ
жерінде өркениетті дамудың болғандығының дәлелі саналған. Бұған қоса Беғазы
кешеніне жүргізілген археологиялық зерттеулер кезінде ... ... ... тұрмыстық заттардың: қару-жарақтың, қыш ыдысаяқтардың, кен алып мыс,
қалайы балқытатын ... ... да бұл ... ... ... ... ... Мақалада автор кесенелердің өте ертедеақ тонауға
түскенін, сөйтіп алтын, күмістен жасалған аса ... ... ... айта ... жөн санаған /70/ .
Бұл мақалада Дәндібай ескерткіші жөнінде де сөз болады. ... ... ... ... ... қола ... ... құрамдас бөлігі болып табылған. Онда жүргізілген
археологиялық қазба жұмыстары қола ... тым көне ... тән ... бетін ашқан екен. Автор Беғазы-Дәндібай мәдениет дәуірінің
біртұтас кешенінің сілемдерін бізге жеткізгендігін тілге тиек ете ... ... және ... жазба деректермен қоса ... ... ... санай отырып мақаласын аяқтайды /70/ .
Тараудың соңында айтарымыз: қола дәуірінің соңғы да ең жоғарғы
даму ... ... ... жаңа ... - ... ... белгілі. Орталық Қазақстандағы көне ... ... 1946 ... ... қана ... қолға алына бастаған.
Сөйтіп ұлы ғалым Ә.Х.Марғұланның басшылығымен ... ... ... ... ... бір ... ... ұлы жаңалықтар жасалды.
Соның бірі осы Беғазы Дәндібай мәдениеті болып табылды. Тарауда ... ... ... ... ... культура
Центрального Казахстана» атты монографиялық еңбегіне тарихнамалық талдау
жасау барысында ... ... қола ... ... ... ... мәдениетінің ескерткіші, қола дәуірінің қоныстары,
шаруашылық пен ирригация, тайпалардың діни ... ... ... ... ... ... оған кереғар пікірлер
көрсетілді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көпжылдық археологиялық зерттеулер Қазақстан аумағындағы адамзат
қоғамының тарихи ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Оның өз кезеңдерін палеолит пен ... ... ... Ежелгі тайпалардың тарихи дамуындағы келесі кезең республиканың
барлық аудандарынан ашылған қола дәуірінің жойқын мәдениеттерінен ... ... ... ... және аз ... өзіндік мәдениеттің жетекші
орталықтары айқындалып, бақташылық мал шаруашылығы дами түсті, Жезқазған,
Қалба мен Нарым, Степняктағы көптеген мыс, ... ... кен ... бастайды. Дәуірдің соңында мүлік теңсіздігінің алғашқы белгілері
пайда болды, ... ... ... ... жеке ... ... отбасы бөлініп шығады.
Қола дәуіріндегі тайпалар мәдениеті ... мал ... ... ... ... алғы ... қалыптастырды.
Зерттеу жұмысымызда қола дәуіріне қатысты ... ... ... ... ... негізі қарастырылып,
дәуірге жалпы сипаттама берілді. Қазіргі ... ... ... ... бірі теориялық мәселелер мәнінің көтерілуі
болып табылғандықтан қола және қола дәуірінің теориясына ... ... ақ, ... мен ... ... ... терең зерттеуге жол
ашатын методолгогия мәселесі қамтылды. Методологиялық мәселелердің кешегісі
мен бүгінгісі жөніндегі өзекті мәселелерді көрсетуде бірқатар ... ... ... ... ... ... ... қола дәуіріне қатысты ... ... ... еңбектер жазып қалдырғанмен, оларға тарихнамалық
талдаулардың жасалмағандығы мәселенің методологиясын ... ... ... ... қола ... ... байланысты
методологиялық принциптерді қалыптастыруда біршама еңбектенген.
Қола дәуіріне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті, қола бұйымдары, шаруашылығы
секілді маңызды мәселелер қамтылды.
Археологиялық зерттеу жұмыстарының ... ... ... ... қола ... ... және практикалық маңызын анықтауға
көп көмегін ... ... мен ... ... ... ... қола дәуірінің ескерткіштерінің кезеңі мен
хронологиясын жаңаша ... ... ... ... ... ... оның ... да
қайшылықты мәселе екендігін көрсетіп отыр. Осы уақытқа дейін пікір – сайыс
туғызып келе ... ... бірі - ... ... ... ... Бұл ... шешудің қиындығы бұдан бұрынғы неолит ... ... ... ... ... болып отыр.
Зерттеушілердің көпшілігі андронов мәдениеті неолит мен ... ... ... солтүстік аймағының және Орал сырты мен
Батыс Сібірдің ... ... ... ... әрі, шыққан тегі
жағынан туыс тайпаларының ... ... ... ... деп ... ... ... талас тудыратын мәселелердің бірі-
мерзімдік шегі мен кезеңін ... ... ... ... ... ең
көп тараған көзқарас мынандайғ кезеңдер бірінен соң бірі ... , ... ... ... ... ... ретінде федоров кезеңінен кейін
алакөл кезеңі ... ал ... ... ... тайпалардың
экономикасы мен мәдениетініңең дамыған шағы ... ... ... ... федоров пен алакөл уақытындағы ескерткіштері, бірақ
өлке ... әр ... ... қалған.
Беғазы-Дәндібай мәдениетінің Оңтүстік Сібірдегі Карасук мәдениетінен
бөлек, өзінше ... ... атап ... ... ... ... ... аса бай ғылыми мәліметтер жиынтығы бұл
мәдениеттің бастауын ... ... ... ... ... көне
металлургия орталығынан іздеу керек екенін және дәлірек ... ... ... ... зор ... айқын аңғартады.
Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымындағы зерттеулердің көпшілігі
кеңес дәуірінде жарық ... Олар ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулерде қола дәуірі әр қырынан ... ... ой – ... мен тұжырымдар айтылды. Бірақ бұл еңбектер тарихнамалық
тұрғыдан ... ... ... ... ... өз ... қола ... мен кезеңдеуіне, сол тұста қазақ жерін мекендеген тайпалардың
шаруашылығы, қоғамдық қатынастарына ... ... ... де бұл ... ... мән – ... толығымен аша алмайды.
Мәселе бойынша жазылып, жарияланған зерттеулер өте көп. ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
талдау жасалмаған. Сондықтан тақырыптың қарама – қайшылықтарын ашатын
арнайы зерттеулер жазылып, жариялануы керек.
Қорыта ... қола ... ... ... ... ... ... алдына жаңа ғылыми – зерттеу міндеттерін қояды.
Мәселеге байланысты ғылыми құндылығы жоғары ... ... ... ... ... ... тарихымызды тың зерттеулермен толықтыру, жаңа ой
– пікір таныту тарихшы – ... ... ... ... ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., ... ... ... и
металлургов Сары-Арки. - Алма-Ата ,1992 . -247 ... ... ... М.К., ... ... Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1966 . - 432 С ... А.Х. ... ... ... - ... ... ,1979 . -360 С ... С.А. Опыт классификации древних металлургических культур
Минусинского края // ... по ... - Л ,1926. Т.4. Вып.2 .- ... ... ... экспедиция (1933 г) // Проблемы ... ... №9-10 . - 135 С ... ... бронзовой эпохи в Западном Казахстане ... ... ... - Л ,1927. Вып.2 . - 36 С .
7.Оразбаев А.М.Памятники эпохи бронзы Центрального ... ... ... ... ... и ... АН ... - Алма-Ата ,1959.
Т.7. Сер.археол. - 210 С .
8.Максимова А.Г.Эпоха бронзы Восточного ... // ... ... ... и этнографии АН КазССР. - ... ,1959. ... - 203 С ... ... ... в эпоху бронзы // Материалы и
исследования по ... ... - Л ,1960. №88 . -196 С ... ... ... в ... бронзы // Труды ... ... и ... АН ... - ... ,1958. ... - 185 С ... Г.Б.Керамика эпохи бронзы Северо-Казахстанской области //
ВАУ. - С ,1973.Вып.12 . - 187 С .
12.Сорокин В.С.Могильник ... ... ... 1 в ... // ... и ... по ... СССР. - М-Л ,1962.
№120 . - 257 С ... Е.И., ... ... ... ... 1955 г ... ... истории, археологии и ... ... Т.7. ... - 165 С .
14.Қазақ совет энциклопедиясы. - ... ,1975.6 том.- 640 ... ... ... -Алматы ,2004.2 том
16.Қазақ совет энциклопедиясы. - Алма-Ата , 1975.1 том. – 648 б
17.Қазақ совет энциклопедиясы. - Алма-Ата , 1975. 2 том. - 635 ... ... ... ... ... (ХІХ ... ғ.басы).Тарих ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу ... ...... ... Т., ... Ш. ... тарихына және тарихнамасына
ұлттық көзқарас. - ... ... ... , ... ... очаг ... культуры // Казаки:
Материалы комиссии ... ... ... поселения Тасты-Бутак // Краткие сообщения Ин-
та археологии АН СССР.1962. Вып.61. – 197 С ... ... ... ... ... // Археологический сборник. - Л ,1962. Вып.5 . – 250 С .
23.Стоколос В.С.Культура населения бронзового века Южного Зауралья. -
М ,1972 . – 296 С ... ... В 14 ... Том ... ... ... - ... Атамұра ,1998. - 400 С .
25.Қазақстан тарихы. 5 томдық. 1 том. – ... , 1996. – 397 С ... О.Х. ... аграрлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ
ғ.соңы-ХХғ). Тарих ғылымдарының докторы ... ... алу ... ...... ... М.П. ... развития хозяйства скотоводческих племен
Казахстана и ... ... в ... ... // ... сообщения Ин-та
археологии АН СССР. 1957. Вып.26 . – 196 С ... ... ... ... Қазақстан
археологиясы. - Алматы: Қазақ университеті ,2006. - 294 б
29.Сальников К.В. ... век ... ... // ... ... по ... СССР. 1951. № 21. -318 С.
30. Зданович Г.Б.Новое поселение эпохи ... в ... ... По ... ... культур Казахстана. - Алма-Ата: Наука , 1970. - 302 ... ... Г.Б., ... С.Я., ... В.Ф. ... в
Северном Казахстане // Археологические открытия 1972 года. - М: ... – 510 ... ... ... ... ... ... на р.Чаглинка //
Проблемы археологии Повольжя и Приуралья. - ... ,1976. – 280 ... ... А.М. ... ... Некоторые формы и типы жилищ //
По следам древних культур Казахстана. - Алма-Ата: ... ,1970. - 312 ... ... Г.Б. ... ... 1- ... эпохи бронзы
Северного Казахстана // Из истории Сибири. - Т: Изд-во Томск.ун-та ... - 427 ... ... Г.Б. ... поселения Новоникольское 1 //
Археологические исследования в Казахстане. - Алма-Ата: Наука , 1973. - ... ... Э.А. К ... ... ... ... ... Урала и Сибири. – М , 1973 .- 214 С .
37. Агапов П.В., Кадырбаев М. Сокровища древнего Казахстана. - ... , 1979 . – 301 С ... ... А.А. К ... о происхождении андроновской культуры //
Краткие сообщения Ин-та истории материальной культруы. 1951. Вып.39. -296 ... ... Г.Б. ... исследования в Казахстане. - Алма-
Ата: Наука ,1973. - 198 С .
40. Арсланова Ф.Х. ... ... ... из ... ... // Советская археология , 1973. №4 . - 186 С .
41. ... Г.Б. ... век ... ... - С ... .- 345 С .
42. Маргулан А.Х. Третий сезон археологической работы в Центральном
Казахстане // Изв. АН КазССР.Сер.археол. - ... ... 108 ... - ... ... ... Н.А. Серьги и височные подвески андроновской культуры
// Первобытная археология Сибири. - Л: Наука ,1975. - 98 С ... ... К.А. ... этап ... ... // Маргулан
А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., ... А.М. ... ... ... - ... ... ,1966. - 432 С .
45. Кадырбаев М.К., Курманкулов ... А.С. и ... ... // Археологические открытия 1978 года. - М: Наука
,1979. - 536 С ... ... А.Х. ... Былкылдак // По следам древних культур
Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1970. - 289 С ... ... А.Г. ... ... ... // История Казахской
ССР.В 5 т.Т.1. - Алма-Ата: Наука ,1977. - 356 С .
48. ... А.х. ... ... ... ... ... // ... АН КазССР. - Алма-Ата ,1956. № 3. - 190 С .
49. Сальников К.В. Андроновское поселения ... // ... 1954. ХХ . - 264 С ... ... Е.И. Хроника археологических раскопок и ... ... в ... гг. // Изв. АН КазССР. Сер.археол. - ... ... Вып.3 . - 184 С ... ... поселение и могильник ... .- 206 С ... ... в ... проектируемых южно-уральских
гидроэлектростанций // Археологические ... ... на ... - М
,1935.Т.2 . - 278 С .
53.Членова Н.Л.Карасукская культура // ... ... - У ,1964. ... - 323 С ... ... ... ... века Южного Зауралья. -
М ,1972 .- 318 С .
55.Зданович Г.Б.Периодизация и ... ... ... ... ... ... . - М ,1975 . ... .
56.Смирнов К.Ф.,Кузьмин Е.Е.Происхождение индоиранцев в свете
новейших археологических ... - М ,1977. - 182 С ... Т.М. ... век лесостепного Притоболья. - М ,1985. -
377 С .
58. Стоколос В.С.Существовал ли новокумакский горизонт // ... . -165 С ... ... ... ... культурного единства
(по металлическим ... ... дис. ... - Л: ... - 25 ... В.В.Новые раскопки Алексеевского поселения на р.Тобол //
Советская археология.1975.№ 1. - 175 С ... Э.Р. ... ... Лисаковский // Маргулановское
чтения: сб.материал.конф. – Алматы ,1989 . – 333 С ... С.В. ... ... ... ... // ... ... по археологии СССР.1949. № 9. - 364 С.
63.Черников С.С. ... ... и ... дело ... ... ... ,1949 . – 315 С ... Л.Р., Маргулан А.Х. Плиточные ограды могильника Бегазы ... ... ... ... ... ... 1950. Вып . ХХІІ . ... С .
65.Восточная Сарыарка. Каркаралинский регион в прощлом и настоящем.
Под.редакцией К.С.Алдажуманова , А.З.Бейсенова . – ... ,2004 .- 598 С ... М.П. ... ... этапа в Центральном Казахстане
// Советская археология . 1952. Вып.16 . - 186 ... К.А. ... ... Центрального Казахстана: Автореф.дис.
…канд. ист. наук . - Л, 1953.- 18 С.
68.Шнирельман В.А. Происхождение скотоводства . - М , 1980 .- 189 С ... ... ... Т.Н. К ... ... и
охоты в Казахстане. - Алматы ,1992 . - 289 С ... ... Б. ... кешені // Сарыарқа 1994. 12 қыркүйек
71. Маргулан А.Х. Отчет о ... ... ... 1947 г. // ... ... 1950.№ ... . - 178 С ... А.Г. Могильник эпохи бронзы в ... ... ... ... на ... ... Каратау.Трды.Ин-т истории,
археологии и этнографии АН КазССР, т.14.- Алма-Ата: Наука ,1962 . - 246 С .

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғылыми таным3 бет
Ғылым тілі18 бет
Авторлық құқық субъектілері, түрлері46 бет
Партиялар типологиясы9 бет
ҚР-дағы саяси партиялардың қазіргі жағдайы10 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
"Қола дәуірі."23 бет
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет
«Ойын–технологиясы негізінде қолайлы орта туғызу – баланы субъект ретінде дамыту шарты»5 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь