Қазақ тіліндегі шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың функционалдық-семантикалық табиғаты

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

1 ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ КАТЕГОРИЯСЫН ФУНКЦИОНАЛДЫ.СЕМАНТИКАЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ТАНУДЫҢ КЕЙБІР ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Құрмалас сөйлем категориясының пайда болуы мен қалыптасуының тілдік.философиялық табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Құрмалас сөйлемнің компоненттері туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
1.2.1 Басыңқы сыңардың компоненттік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
1.2.2 Бағыныңқы сыңардың компоненттік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
1.3 Синтаксистік қатынасты айқындаудың қиын мәселелері ... ... ... ... ... ... ...30
1.4 Шарт қатынасының туындатушылық (каузальдық) сипатын тану ... ... ... .34

2 ШАРТ ҚАТЫНАСЫНДАҒЫ ҚҰРМАЛАСТАРДЫҢ ТІЛДІК.ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ ҚАЗІРГІ ТІЛ БІЛІМІНДЕ ҚАРАСТЫРЫЛУ ЖАЙЫ
2.1 Шарт қатынасының тілде көрінуінің логика.философиялық негіздері және тілдік бейнелену ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
2.2 Шарт қатынасының қазіргі тіл білімінде қарастырылу жайы ... ... ... ... ... 42
2.2.1 Шартты рай тұлғасының тарихи.этимологиялық негіздері ... ... ... ... ... 48
2.2.2Шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдар жасаудағы өзге грамматикалық тұлғалардың қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53
2.3 Шарт қатынасын өзге синтаксистік қатынас түрлерінен даралау ... ... ... ..60
2.3.1 Шарт және мезгіл қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..67
2.3.2 Шарт және себеп қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72
2.3.3 Шарт және мақсат қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75
2.3.4 Шарт және түсіндірмелі қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76
2.3.5 Шарт және салыстырма қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...77
2.3.6 Шарт және қарсылықты қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..78

3 ШАРТ ҚАТЫНАСЫНДАҒЫ ҚҰРМАЛАСТАРДЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ.СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Жаратылыстық.болмыстық және менталь шарт түрлері ... ... ... ... ... ... ... 80
3.1.1Жаратылыстық.болмыстық құбылыстардың шарт құрылымдары арқылы берілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
3.1.2 Менталь шарт қатынасындағы құрылымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 85
3.1.3Менталь шарт құрмаластардың ішкі құрылымдық.мағыналық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 87
3.1.3.1 Менталь шарт құрмаластардың ішкі құрылымдық ерекшеліктері ... ..88
3.1.3.2 Менталь шарт құрмаластардың мағыналық ерекшеліктері ... ... ... ... .89
3.2 Шарт қатынасының тілдік берілуі және модальдылық мәселесі ... ... ... ... 92
3.3 Шарт қатынасындағы модальдылықтың құрылымдық элементтер арқылы берілу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..98
3.4 Шарт қатынасындағы құрмаластарда реалдылық/ирреалдылық сипаттардың көріну ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 104
3.5 Шарт қатынасындағы салаластар және олардың функционалды.семантикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..110

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..120

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .124
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл білімі дамуының қазіргі кезеңіндегі дүниетанымдық (когнитивтік) бағыты мәселеге антропоцентристік принцип негізінде келе отырып, тілдік материалды адамзаттың не белгілі бір этностың ойлау, дүниені тану, оны тіл арқылы бейнелеу ерекшеліктері тұрғысынан қарастыруды мақсат етеді. Бұл бағыт өзінің жаңашылдығымен, ғылыми тереңдігімен сипатталады. Дүниені танушы, оны тіл арқылы бейнелеуші белсенді субъектінің – адамның – орталық фигура ретінде көрінуімен ерекшеленетін бұл бағыттағы зерттеулерде тілдік құбылыс өзінің о баста пайда болуындағы негізгі танымдық және коммуникативтік мақсаттары, яки дүниені ойлау арқылы тану және осы танымдық түсініктерді тіл арқылы бейнелеу принциптері тұрғысынан, сондай-ақ қатысымдық тіл білімінің принциптері тұрғысынан зерттеледі.
Тіл білімінде соңғы кездерде үстем болып келе жатқан функционалдық-семантикалық бағыт бойынша синтаксистік қатынастар мәселесін мағынадан формаға қарай зерттеу, тілдік деректерді тек қана грамматикалық материал деп емес, оны ең әуелі танымдық материал ретінде қарастырып, олардан болмыстық құбылыстарды тану мен тілде бейнелеудің әдіс-тәсілдерін көру бағытында ізденістер жасау талабы аңғарылып келе жатыр.
Біз жұмыста құрмалас сөйлем категориясының тілде пайда болуының, қызмет етуінің арғы танымдық-қатысымдық негіздері жаратылыстық-болмыстық құбылыстар арасындағы байланыстарды, олардың заңдылықтарын бейнелеу мақсатынан туындайтындығын арнайы сөз еттік. Өйткені құрмалас сөйлемнің жалпы теориясына қатысты мәселелер оның жекелеген объектісі болып табылатын шарт қатынасындағы құрылымдарға да ортақ болады. Шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың тілдік табиғатын тану еңбекте тілдік және теориялық материалдарды молынан пайдалана отырып, жан-жақты қарастырылды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тіл білімінде жалпы құрмалас сөйлем категориясының тілдік табиғаты әлі де болса тереңдей тануды қажет етеді. Құрылымдық тіл білімі тұрғысынан біршама зерттелгенмен, шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың синтаксистік табиғатын айқындауда да шешімін таппай келе жатқан мәселелер жетерлік. Құрмалас сөйлем синтаксисінің соңғы жетістіктері негізінде аталмыш тілдік категорияны функционалдық-семантикалық тұрғыдан тереңдей қарастыру қажеттілігі айқын аңғарылып отыр. Шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың тілдік табиғатын тануға жалпы құрмалас сөйлем теориясының маңызды мәселелеріне қатысты жаңаша көзқарастар аясында функционалдық-семантикалық аспектіде, жаратылыстық және ментальдық болмысты диктум-модустық жүйедегі дүниетанымдық негізде бейнелеу өзекті болып табылады.
1 Бондарко А.В. Функциональная грамматика. – Ленинград: Наука, 1984. – 136 с.
2 Сарбалаев Ж.А. А. Байтұрсынұлы еңбектеріндегі қазақ тілі синтаксисінің мәселелері // Мемлекеттік тіл: бүгіні мен болашағы: - халықаралық конференция материалдары: – Астана, 1998. – 31-38 бб.
3 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
4 Шалабай Б. Қолданымдағы грамматиканың тіл ғылымы жүйесіндегі орны, қызметі, ерекшелігі // Қ. Жұбанов тағылымы. Респ. ғыл. теор. конф. материалдары. – Ақтөбе, 2002. – 28-31 бб.
5 Шувалова С.А. Смысловые отношения в сложном предложении и способы их выражения. – М.: Прогресс, 1990. – 159 с.
6 Ермекова Т.Н. Компоненттер құрылысының құрмалас сөйлемнің грамматикалық-семантикалық сипатына қатысы: филол. ғыл. д-ры. дис. автореф. – Алматы, 2007. – 43 б.
7 Шептулин А.П. Диалектический метод познания. – М., 1983. – 316 с.
8 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы: Ана тілі, 1983. – 410 б.
9 Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Рауан, 1991. – 249 б.
10 Сағындықұлы Б. Тең дәрежелі қатынастағы тілдік бірліктер.: филол.ғыл. д-ры. дис. автореф. – Алматы, 2004. – 48 б.
11 Академик Н. Сауранбаевтың еңбектері // Шығармалары Т. 3. – Алматы, 2000. – 2-т. – 393 б.
12 Әмір Р, Әмірова Ж. Құрмалас сөйлемдерді жаңаша тануда көрінетін кейбір аспектілері // ҚРҰҒА Хабарлары, филология сериясы. – 2008. – N 4 – 24-29 бб.
13 Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі. – Алматы: Білім, 1995. – 133 б.
14 Ермекова Т.Н. Құрмалас сөйлемдердің қалыптасуы мен даму тарихы туралы // Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары. Хал. ғыл.теор. конф. материалдары. – Алматы, 2006. – 705 б.
15 Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксической структуры тюркских языков. – М.: Наука, 1973. – 403 с.
16 Ермекова Н.Т. Құрмалас сөйлемдер жүйесі. – Алматы, 2008. – 330 б.
17 Есенов Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі шартты және қарсылықты бағыныңқы сөйлемдер. – Алматы, 1969. – 191 б.
18 Әмір Р, Әмірова Ж. Құрмалас сөйлемдер жүйесіндегі көрінетін коммуникативтік көріністер және олардың орындалуы // Тілтаным, – Алматы. – 2009. – N 1. – 3-12 бб
19 Есперсен О. Философия грамматики. – М ., 1958. – 404 с.
20 Салиева У. Ашық құрылым // Тұйық құрылым «Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемнің құрылымдық түрлері» (Методикалық талдау) – Алматы, 1986. – 56 б.
21 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 384 б.
22 Андрамонова Н.А. Сложные предложения выражающие обстоятельственные отношения в современном русском языке. – Казань: изд-во Каз. Унив., 1977. – 175 с.
23 Шубина Т.П. Семантика обусловленности в сложноподчиненном предложении // Синтаксическая и лексическая семантика. – Новосибирск: Наука, 1986. – 265 с.
24 Әмір Р. Әмірова Ж. Құрмалас сөйлемдер қазақ тілінің грамматикалық, функционалдық жүйесінде. – Алматы, 2009. – 116 б.
25 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы, 1994. – 318 б.
26 Бекмағамбетов Ш. Қазақ тіліндегі түсіндірмелі конструкцияның негізгі түрлерінің құрылымдық-мағыналық сипаттамасы: филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1993. – 197 б.
27 Алтаева А.К. Салыстырма мәнді сөйлемдегі құрмаластырушы тәсіл // Жаңа ғасырдағы Қазақстанның тілдік кеңістігі және әлемдік лингвистиканың өзекті мәселелері: конф. материалдары. – Алматы, 2008. 645-652 бб.
28 Тәжібаева С.Ж. Каузальные полипредикативные конструкции казахского языка «сопоставительный аспект». – Новосибирск, 2001. – 312 с.
29 Белошапкова В.А. Сложное предложение в современном русском языке. –М.: Просвещение, 1967. – 160 с.
30 Крючков С.Е.., Максимов Л.Ю. Современный русский язык. Синтаксис сложного предложения. – М, 1977. – 190 с.
31 Сауранбаев Н. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1954. – 544 б.
32 Беднарская Л.Д. Изменения в системе сложноподчиненных предложений условного типа в языке художественной прозы от А.С. Пушкина до наших дней // Сложное предложения. Межвузовский тематический сборник. – Калинин, 1979. – 1 60 с.
33 Жакупов Ж.А. Қазақ тілінің функциональдық синтаксисі (контекс проблемасы): филол. ғыл. д-ры. дис. – Алматы, 1999. – 42 б.
34 Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі. – Алматы: Санат, 1995. – 176 б.
35 Тәжібаева С.Ж. Основные этапы изучения сложного предложения в казахском языкознании // Этносоциальные и культурологические проблемы центральной Азии и Сибири (сборник науч. стат. посвящен. 170-летию Чокана Валихановна).
36 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1966. – 341 б.
37 Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. Құрмалас сөйлемнің таптастырылуы туралы. – Алматы: Қазмембас., 1941. – 44 б.
38 Будагов Р.А. Человек и его язык. – М.: изд. Московского унив., 1976. – 421 с.
39 Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении ХХҮІ. Сочинение и подчинение предложений. – М., 1956. – 511 с.
40 Чупашева О.М. Соотносительность бессоюзных и союзных предложений в современном русском литературном языке: автореф. канд. дисс. – Саратов, 1979. – 18 с.
41 Алтаева А.К. Мақсат және шарт мәнді сөйлемдердің грамматика-семантикалық сипаты // ҚРҰҒА Хабарлары, филология сериясы. – 2007. – N 6. 12-17 бб.
42 Әбділдин Ж.М. Диалектическая логика. Категории сферы сущности и целостности. – Алматы, 1987. – 498 с.
43 Алтаева А.К. Шарттылықтың лингво-диалектикалық сипаты. //«Ұлағат» журналы. – 2007. – N 4. – 8-13 бб.
44 Кабыкенова Б.С. Историко-философский анализ категории «условие». – Алматы, 1995. – 254 с.
45 Тәжибаева С.Ж. Причинно-следственные конструкции – ядро каузального комплекса (на материале казахского, алтайского и туванского языков) //Қазіргі заманғы түркология: теориясы, практикасы және алдағы міндеттері: конференция материалдары. – Түркістан, 2006. – 23-27 бб.
46 Бабалова Л.Л. Условные отношения и условные союзы // Спорные вопросы синтаксиса (сборник статей). – М.: изд. Московского унив., 1974. – 166-183 с.
47 Кубик М. Сложные конструкции с союзом «если» в современном русском языке и их соответствия в чешском: автореф.канд. дис. – Л., 1960. – 20 с.
48 Ильенко С.Г. Сложное предложение в современном русском языке, Типология сложноподчинненного предложения. (лекция) – Л., 1976. – 31 б.
49 Қияқова Р.Ж. Шартты рай формасындағы синкретизм // Қарағанды университетінің Хабаршысы. филология сериясы 2008. N 2. – 446- 456 бб.
50 Ермекова Т.Н. Себеп-салдар мәнді құрмалас сөйлемдер // Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары: конференция материалдары. – Алматы, 2006. – 25-29 бб.
51 Сманова Б.Л. Шарттылық мағына мен шақтық мағынаның байланысы /Оңтүстік Қазақстан Ғылымы мен білімі гуман. ғыл. серия. 2005 N 2 (42). – 38-43 бб.
52 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 263 б.
53 Абдурахманов Г.А. Основы синтаксиса сложного предложения современного узбекского литературного языка. – Ташкент, 1960. – 122 с.
54 Алтаева А.К. Құрмалас сөйлемдегі шартты рай функциясының көпқырлылығы // Қазақ ұлттық педагог. унив. Хабаршысы, филология ғылымдары сериясы. – Алматы. – 2008. – N 4. – 36-39 бб.
55 Баскаков Н.А. К вопросу о происхождении условной формы на -са/-се в тюркских языках. Сб: Академику У.А.Гордлевскому к его семидесятилетию. – М., 1953. – 200 с
56 Серебренников Б.А. Принципы составления описательных грамматик. Сб: Вопросы писательных грамматик языков Северного Кавказа и Дагестана, Нальчик, 1963., Н.З.Гаджиева Типология придаточных предложений в современном азербайджансом языке. Сб: Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков, ІІІ, Синтаксис; М., 1961.
57 Құрышжанұлы Ә. Тіл тарихы жайында ойлар. – Алматы, 2006. – 185 б.
58 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы, 1994. – 166 б.
59 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, 1993. – 488 б.
60 Бекмағанбетов Ш. Тілдік таным негіздері және тілдік символдар. – Алматы: Ғылым, 1999. – 218 б.
61 Кішібеков Д. Философия. – Алматы, 1991. – 310 б.
62 Храковский В.С. Анкета для описания условных конструкций // Вопросы языкознания. – М., 1996. N 6. – 56 с.
63 Қазақ тілінің грамматикасы. ІІ Синтаксис. – Алматы, 1967. – 520 б
64 Балақаев М. Сабақтас сөйлемдердің кейбір ерекшеліктері // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1959. – N 2. – 40-45 бб.
65 Нартыев Н. Строй сложного предложения в современном туркменском языке. – Ашхабад, 1988. – 202 с.
66 Мейірманова Г.С. ІІІ жақ есімдіктерінің құрмалас сөйлем синтаксисіндегі қолданыстары // Мемлекеттік тіл саясаты: терминология, аударма тану, ресми құжат тілі. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2007. – 267-272 бб.
67 Әміров Р. Қазақ тіліндегі жалғаулықтар. – Алматы, 1959. – 69 б.
68 Елшібаева Ә. Шарт мәнін беруші тәсілдердің қолданыс ерекшелігі. // Қазақ тілі мен әдебиеті, N 4. – Алматы, 2005. 57 - 63 бб.
69 Демесинова Н.Х. Развитие синтаксиса современного казахского языка. – Алматы: Наука, 1974. – 171 б.
70 Храковский В.С. Условные конструкции: взаимодействие кондициональных и темпоральных значений // Вопросы языкознания. – М., 1994. N 6. – 129-137 с.
71 Сағындықұлы Б. Құрмалас сөйлемнің теориялық негіздері. Павлодар-2002. – 158 б.
72 Қордабаев Т. Шартты райдың жай сөйлемдерді құрмаластыру функциясы туралы // Қазақ тілі мен әдебиеті. – Алматы, 1959. N 12. – 23-29 бб.
73 Апресян Ю.Д. Избранные труды // соч.: В 2 т. – М., 1995. –Т І. – 472 с.
74 Федоров А.К. Трудные вопросы синтаксиса. – Москва: Наука, 1972. – 130 с.
75 Ляпон Н.В. Смысловая структура сложного предложения и текст. (К типологий внутритекстовых отношении) - М., 1986. – 380 с.
76 Сложные предложение (под редакции С.А. Шуваловой). – М.,1983. 200 с.
77 Сартбаев К. Основные вопросы синтаксиса сложного предложения в современном киргизском языке. автореф. докт. дисс. М., 1953. – 41 с.
78 Глущенко Т.А. Стилевая дифференциация сложноподчиненных предложении условного типа в современном русском языке. – Орел, 1986. – 235 с.
79 Штыкало Н.И. Формы выражения категории причины и принципы их выбора в русском литературном языке (премущественно на материале современной художественной прозы), канд, дисс., Симферополь, 1970;
Медынская В.Н., Синтаксическая категория причины и ее взаимодействие с другими синтаксическими значениями (по данным русского языка І половины ХІХв) АКД, Днепропетровск, 1973. Л.В.Кочерга-Бортэ, Структурные модели синтаксической категории условия и их частотность в русском языке первой половины ХІХ в, канд, дисс, Симферополь, 1970.
80 Тажибаева С.Ж. Временные отношения – база формирования каузальной семантики. // – Тілтаным, 2003. N 1. – 50-57 с.
81 Елшібаева Ә.Қ. Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық-функционалдық арақатынасы, филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2006. – 31 б.
82 Серғалиев М.С. Шарт мәнді сөйлемдер // Синтаксистік зерттеулер. – Алматы, 2004. 155-163 бб.
83 Невская А.В. Категория условия в функциональном аспекте. – М., 1988. – 150 с.
84 Шубина Т.П. Основные виды условных конструкций современного алтайского языка с формой на -за/-са в зависимой части. / Тюркские языки Сибири. Сб. Научных трудов. АН СССР. Сибирское отделение. Институт историй, филологии и философии. – Новосибирск, 1983. – 99-107с.
85 Рогожникова Р.П. Условные придаточные предложения в современном русском языке, автореф. канд. дисс. – М., 1952. – 29 с.
86 Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық түрлері: филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2000. – 149 б.
87 Богомолова А.В. К изучению специфики уступительных конструкций в современном русском литературном языке, «Уч. зап.», т.202, Ленинградский гос. Пед. Ин-т им Герцена. – Л., 1959.
88 Алтаева А.К. Салыстырма мәнді сөйлемдегі құрмаластырушы тәсіл // Жаңа ғасырдағы Қазақстанның тілдік кеңістігі және әлемдік лингвистиканың өзекті мәселелері: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ҚазМемҚызПи - І т. – Алматы, 2008. – 756-762 бб.
89 Арутюнова Н.Д; Ширяев Н.Д. Русское предложение. Бытийный тип. М., 1983. – 197 с.
90 Русская грамматика. Синтаксис. – М., 1970. – 709 с. ІІ т. – 102-109с; 562-576с.
91 Бабалова Л.Л. Семантические разновидности причинных и условных предложений в современном русском языке. Автореф. канд. дис. – М., 1974. – 26 с.
92 Разлогова Е.Э. О некоторых типах семантических отношений. – М ., 1981. – 235 с.
93 Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы французского языка. – М., 1955. – 44 с.
94 Черемисина М.И., Колосова Т.А. Очерки по теории сложного предложения. – Новосибирск: Наука, 1987. – 410 с.
95 Ширяев Е.Н. Русская разговорная речь: Общие вопросы. Словообразование. Синтаксис. – М., 1981. – 350 с.
96 Колосова Т.А. К вопросу о семантике сложных предложений // Сложные предложение в языках разных систем. – Новосибирск: Наука. Сиб. отд-ние. 1978. – 29-35 с.
97 Виноградов В.В. Избранные труды. Исследования по русской грамматике. М.: Наука, 1975. – 555 с.
98 Бирюлин Л.А. О семантике алетических модальных конструкций // Типология конструкций с предикатными актантами. – Л., 1985. – 460 с.
99 Агазаде Н.Г. К вопросу о категорий наклонения и модальности в современном азербайджанском языке. – Баку, 1965. – 110 с.
100 Сайрамбаев Т. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. – Алматы: «Қазақ университеті», 1991. – 168 б.
101 Бандарко А.В. Принципы функциональной грамматики и вопросы аспектологии – Л.: Наука, 1976. – 207 с.
102 Золотова Г.А. Очерк функционального синтаксиса русского языка. – М.: Наука, 1973. – 352 с.
103 Құлманов С. Міндеттілік (болымсыздық міндеттілік) модальдылығын білдіру жолдары // Акад. А.Т. Қайдар және тіл білімінің мәселелері. Конференция материалдары. – Алматы, 2004. – 12-20 бб.
104 Құлманов С. Қазақ тіліндегі мүмкіндік өрісінің семанитикалық құрылымы // С. Аманжолов және қазіргі қазақ филологиясының өзекті мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2004. – 65-71 бб.
105 «Теория функциональной грамматики. Темпоральность. Модальность». – Л., 1991. – 255с.
106 Мещанинов И.И. Члены предложения и части речи. – Л ., 1978. – 238 с.
107 Умаров А. «Структура и средства частей сложных предложений в русском и каракалпакском языках». – Ташкент, 1985. – 98 с.
108 Шәукенұлы Қ. Грамматикалық толғаныстар. – Алматы, 2007. – 247 б.
        
        Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті
ӘОЖ 81`37:811.512.122
Қолжазба ... ... шарт ... ... функционалдық-семантикалық табиғаты
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертация
Ғылыми жетекшісі
филология ғылымдарының докторы,
профессор
Б. Шалабай
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2010
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
...................................4
1 ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ ... ... ... ... ... ... Құрмалас сөйлем категориясының пайда болуы мен қалыптасуының тілдік-
философиялық ... ... ... ... ... ... компоненттік
сипаты.................................................22
1.2.2 ... ... ... Синтаксистік ... ... ... Шарт ... ... (каузальдық) сипатын
тану.............34
2 ШАРТ ҚАТЫНАСЫНДАҒЫ ҚҰРМАЛАСТАРДЫҢ ТІЛДІК-ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ТАБИҒАТЫ ... ТІЛ ... ... ЖАЙЫ
2.1 Шарт қатынасының тілде көрінуінің логика-философиялық негіздері ... ... Шарт ... ... тіл ... ... ... рай тұлғасының ... ... ... ... ... өзге ... Шарт ... өзге ... ... ... Шарт және ... Шарт және ... Шарт және ... Шарт және ... Шарт және ... Шарт және ... ШАРТ ҚАТЫНАСЫНДАҒЫ ... ... ... және ... ... құбылыстардың шарт құрылымдары арқылы берілуі
............................................................................
........................................83
3.1.2 ... шарт ... ... шарт ... ішкі құрылымдық-мағыналық ерекшеліктері
............................................................................
.......................... 87
3.1.3.1 Менталь шарт құрмаластардың ішкі құрылымдық ерекшеліктері ......88
3.1.3.2 ... шарт ... ... ерекшеліктері
.................89
3.2 Шарт ... ... ... және ... Шарт ... ... құрылымдық элементтер арқылы берілу
жолдары.....................................................................
.................................98
3.4 Шарт ... ... ... ... Шарт қатынасындағы салаластар және олардың функционалды-семантикалық
ерекшеліктері...............................................................
...............110
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...............................120
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.............................................124
.
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Тіл ... ... ... ... ... ... ... антропоцентристік принцип
негізінде келе отырып, тілдік материалды адамзаттың не белгілі бір этностың
ойлау, дүниені тану, оны тіл ... ... ... тұрғысынан
қарастыруды мақсат етеді. Бұл бағыт ... ... ... ... Дүниені танушы, оны тіл ... ... ......... ... ... көрінуімен
ерекшеленетін бұл бағыттағы зерттеулерде тілдік ... ... о ... болуындағы негізгі танымдық және ... ... ... ... ... тану және осы танымдық түсініктерді тіл арқылы
бейнелеу ... ... ... ... тіл ... ... зерттеледі.
Тіл білімінде соңғы кездерде үстем болып келе ... ... ... бойынша синтаксистік қатынастар мәселесін мағынадан
формаға қарай зерттеу, тілдік деректерді тек қана ... ... ... оны ең әуелі танымдық материал ... ... ... ... тану мен ... бейнелеудің әдіс-тәсілдерін көру
бағытында ізденістер жасау талабы аңғарылып келе жатыр.
Біз ... ... ... ... тілде пайда болуының, қызмет
етуінің арғы танымдық-қатысымдық негіздері жаратылыстық-болмыстық
құбылыстар ... ... ... ... ... ... арнайы сөз еттік. Өйткені құрмалас сөйлемнің
жалпы теориясына қатысты мәселелер оның жекелеген объектісі болып ... ... ... да ... болады. Шарт қатынасындағы
құрмаластық құрылымдардың ... ... тану ... ... ... ... ... пайдалана отырып, жан-жақты қарастырылды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Тіл ... ... ... ... ... ... әлі де ... тереңдей тануды қажет етеді.
Құрылымдық тіл білімі тұрғысынан біршама зерттелгенмен, шарт ... ... ... ... айқындауда да шешімін
таппай келе жатқан мәселелер жетерлік. Құрмалас сөйлем синтаксисінің соңғы
жетістіктері ... ... ... ... ... ... тереңдей қарастыру қажеттілігі айқын аңғарылып отыр.
Шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың тілдік табиғатын ... ... ... теориясының маңызды мәселелеріне қатысты жаңаша көзқарастар
аясында функционалдық-семантикалық аспектіде, жаратылыстық және ментальдық
болмысты ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеудің нысаны. Шарт қатынасындағы құрмаластардың қызметтік және
мағыналық табиғаты, ... ... ... ... пәні. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты ... тіл ... ... ... ... ... шарт
қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың ... ... ... ... ... айқындау. Осы мақсатқа жету үшін
алдымызға төмендегідей міндеттер қойдық:
- жалпы құрмалас ... ... ... ... ... ... ... қызметімен байланысты қарастыра отырып, ... ... ... тұрғысынан келу;
- шарт қатынасындағы құрмаластардың тілдік табиғатын ... ... және ... ... ... ... ... қарастыру және жеке сыңарлардың тұтас құрылымдағы қызметін жан-
жақты ... шарт ... ... ... ішкі ... және қызметтік ерекшеліктерін айқындау;
- шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдарды өзге ... ... ... ... белгілеу;
- шарт қатынасындағы құрмаластарды диктум-модустық тұрғыдан қарастырып,
оның сыңарлары арасындағы болмыстық және ... ... ... шарт ... ... ... әр алуан ерекшеліктерін ескере
отырып, ... ... ... ...... ... жұмысының ғылыми жаңалығы:
- құрмалас сөйлем категориясы танымдық-философиялық тұрғыдан
қарастырылып, оның ... ... мен ... ... туралы жаңаша ғылыми
көзқарас ұсынылды;
- құрылымдық тіл білімі тұрғысынан ... ... ... ... ... ... мен оның ... тұлғасы сабақтас
құрмалас сөйлемдерді функционалдық-семантикалық ... ... ... бола алмайтыны дәлелделденді. Шарт қатынасындағы ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізде тұжырымдалып, ... ... ... шарт қатынасындағы сабақтас ... ... ... ... ... ... ... сөздер ретінде танылып жүрген кейбір шартты
рай тұлғалы тілдік бірліктерді (оқшау сөз тіркестері мен сөйлемшелер) шарт
қатынасындағы ... ... ... ретінде тану идеясы
ұсынылып, оның ... ... ... шарт ... оның ... ... (мағыналық типтері) ретінде
танылып жүрген қосымша мағыналық ... ... ... т.б.) ... ... ... ... құрылымдық-мағыналық межелер ұсынылды;
- тілдік құбылыс дүниетанымдық қызметі ... ... ... ... ... шарт және ... шарт
түрлеріне ажыратыла қарастырылды;
- шарт қатынасындағы құрмаластардың алуан түрлі басқа синтаксистік
қатынас түрлерімен (мезгіл, себеп, т.б.) ... ... ... ... келуі
шартты рай тұлғасының (-са, -се) ежелде әр ... ... ... ... ес-ой) білдірген жеке сөздер болғандығымен түсіндірілді;
- шарт қатынасындағы құрмаластардың ... ... ... ... ... ... ... олардың жаратылыстық-
болмыстық шартта объективті ... ... ал ... ... ... түрінде көрінетіндігі айқындалды.
Зерттеу жұмысының негізгі әдіс-тәсілдері. Зерттеу барысында ... ... ... ... ... әдісі
пайдаланылды. Тілдік деректерді функционалды – семантикалық тұрғыдан талдау
(анализ), талдау нәтижелерін құрмалас ... ... ... қағидалары
бойынша жүйелеу (синтез) және оларды болмысты бейнелеу сипаттары тұрғысынан
ажырата ... ... ... ... ... ... ... Жұмыстың практикалық материалы ретінде қазіргі
қазақ әдеби тілінің әртүрлі жанрларындағы тілдік деректер молынан қамтылды.
Ал ... ... ... ... ... орыс тіл ... құрмалас
сөйлем мәселесі мен шарт қатынасындағы құрмаластарға қатысты бұрын-соңды
айтылған ғылыми пікірлер пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... ... жалпы құрмалас сөйлем синтаксисінің өзекті мәселелерін теориялық-
әдістемелік ... ... ... ... үлгі болды.
Жұмыстың ғылыми негізі ретінде ... тіл ... ... ... ... Қ. ... С. ... Н. Сауранбаев, А. Аманжолов,
Қ. Есенов, Т. Қордабаев, Р. Әмір, М. ... ... Б. ... ... С. Тажибаева, Т. Ермекова, А. ... т.б. ... ... синтаксисі ілімінде теориялық мәні зор тың ... ... ... және орыс тіл ... Г.А. ... ... В.В. Виноградов, Г.А. Золотова, А.В. Бондарко, М.В. ... т.б. ... ... ... ... ... ... мәні. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... сөйлем категориясының, оның ішінде шарт
қатынасындағы ... ... ... және ... ... ... ... қарастыруда
өзіндік жаңашылдығымен ерекшеленеді.
Зерттеу материалдары мен нәтижелерін құрмалас сөйлем синтаксисі бойынша
жүргізілетін лекциялар мен ... ... ... тілінің
функционалды грамматикасы мен стилистикасы мәселелері, тіл ... ... ... жүргізілетін теориялық және практикалық
жұмыстарда, арнайы курстарды ... ... ... ... ... тұжырымдар:
- құрмалас сөйлем категориясы тілде жаратылыстық-болмыстық құбылыстар
арасындағы ... ... кең ... ... сипаттағы
заңдылықтарын (мезгіл, себеп, шарт, т.б.) жай сөйлемдерден ерекше түрдегі
құрылымдық-мағыналық жүйе ... ... ... ... ... болған;
- синтаксистік қатынас түрлері, құрылымдық тіл білімі ... ... ... баяндауыш тұлғасы бойынша ажыратылды.
Мәселеге ... ... ... шарт ... ... сыңардың қызметі ерекше екендігі көрінеді. Сондықтанда, шартты
бағыныңқы терминінің ... ... ... ... / ... ... қолдану орынды;
- тіл білімінде оқшау сөздер ретінде танылып келген кейбір шартты рай
тұлғасындағы тілдік бірліктерді ... сөз ... мен ... ... ... ... менталь шарт
құрмаластардың компоненттері ретінде қарау қажет;
- шарт ... ... ... оның ... мағыналық реңдері
ретінде қарастырылып жүрген өзге синтаксистік қатынас түрлерінен (мезгіл,
себеп, т.б.) ажырата қарастырып, олардың ... ... ... ... ... шарт ... құрмаластарды болмысты бейнелеуі тұрғысынан
жаратылыстық-болмыстық шарт және менталь шарт ... ... ... ... ... құрылымдардың синтаксистік табиғатын
тереңдей тануда тиімді ... ... шарт түрі ... ... айқын шарт-нәтижелік қатынасқа құрылады да, менталь шартта
сыңарлардың бірі не екеуі де ... ... ... ... шарт ... ... ... түрлі басқа синтаксистік
қатынас түрлерімен (мезгіл, себеп, т.б.) формалық жақтан ұқсас ... ... рай ... (-са, -се) ... әр басқа мағыналарды (уақыт, іс-
әрекет, ес-ой) білдірген жеке сөздер болғандығымен байланысты;
- шарт қатынасындағы құрмаластарда ... ... түрі ... ... ... ... ... түрлері, ал
менталь шарт құрылымдарда субъективті модальдылық түрлері айқын ... ... ... мен ... ... ... ... қаласында өткен «Тілтанудағы тұлға» атты проф. Т.Р.
Қордабаевтың 90 ... ... ... ... ... ... ... «Ахмет Байтұрсынұлы оқулары» атты республикалық
ғылыми-теориялық конференцияда (2006), ... Қ. ... ... арналған «Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері» атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференцияда, Ә. Тәжібаевтың туғанына 100 жыл ... ... ... ... – поэзия алыбы» атты ІІІ республикалық
ғылыми-практикалық конференцияда (2009), ҚазҰУ ... ... ... тілі мен ... ... ... ... жұмыстың түйінді пікірлері 11 мақала түрінде жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш ... ... ... ... ... мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
тұрады.
1 ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМ ... ... ... ... ... ... Құрмалас сөйлем категориясының пайда болуы мен қалыптасуының тілдік-
философиялық табиғаты
Құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... кейінгі
кезеңде пайда болып, дами бастаған функционалдық-семантикалық тіл білімінің
табыстарымен байланысты қарастырылып жүр [1]. ... тіл ... ... форманы қойып, мағына мен қызмет мәселесін кейінгі қатарға
ығыстыруы тілді формальдық ... ... ... ... ... тану арқылы және тікелей қарым-қатынас құралы ретінде ... ... ішкі ... ... ... бара алмайтыны байқалады.
Дегенмен, құрмалас сөйлем мәселесін мағыналық ... ... ... ... ... ... тіл білімі қалыптасуындағы Кеңес дәуірінің алғашқы кезеңінде-ақ
А. Байтұрсынұлы тек қана білім ... ... ... ... ... ... айналысқан жоқ, ана тіліміздің төл
табиғатын ... ... да ... зерделеді. Ғалым Ж. Сарбалаев
А. Байтұрсынұлының 1925 ж. Қызылорда қаласында жарық ... «Тіл ... ... ... ... ... тіліндегі құрмалас сөйлем мәселесінің
кең көлемде сөз болып, ғылыми тұрғыдан алғаш қарастырылуы да нақ ... ... [2, 31-38 ... А. ... ... ... қолданбаса да, әуел бастан-ақ құрмалас ... ... ... ... мәселелерін айқындау бағытында ізашар
пікірлер айтқанын көреміз және сол ... ... ... күні ... ... ... табиғатын тануда мінсіз қызмет етіп келеді.
Ол сөйлем ... кең ... ... ... ... екі ... ... Бірі – ішкі, бірі – тысқы» [3, 300 б.], - дей ... ...... ... ... ... көрсетіп, сондай ішкі жақындық
негізінде ғана байланысатын сөйлемдерді іргелес деп атайтынын көреміз. ... ... ... ... жақындығы бар сөйлемдер құрмалас делінеді.
Ғалымның тек қана мағына жақындығы арқылы ... ... ... - ... ... ... белгісімен (.) ажыратылатын
жеке жай сөйлемдер. Бұл ... «Ат ... ел ... немесе «Екі
сартқа бір татар, аққуды батырекең атар» деген тәрізді құрмаласа тіркескен
сөйлемдер де бар. Бұл тұрғыдан біз А. ... ... жеке ... ... ғана ... ... мәтіндік тұрғыдан келгенін аңғарамыз.
Біртұтас мағыналық ... ... бір ... ... немесе
синтаксистік тұтастықтарға тән белгі. Ол жай сөйлемнің де, құрмаластың да
көлеміне сыймауы түсінікті: ... ой ... ... ... тілі туралы зерттеулерде кейіннен ғана қолға алынып ... ... осы ... сол ... өзінде ... ... тыс ... ... де ... аударған жөн тәрізді: ғалым бастауыш бағыныңқы,
анықтауыш бағыныңқы, толықтауыш бағыныңқы деп, жұп қатыстық сөздер арқылы
жасалған құрмаластарды атайды. ... ... не ... ... сол ... жерін жерлесең, соның жырын жырларсың. Ұяда не көрсең, ұшқанда соны
аларсың. Ғалым пысықтауыш ... ... де ... ... ... Олар: мекен, мақсат, мезгіл, амал, себеп т.б. [3, 306 ... ... ... мағыналық топтардың өзара бірыңғай емес екені
айқын көрінеді: алғашқылары (бастауыш ... ... ... ... тек екі мүше ... сөйлемдегі екі сөз) арасындағы
синтаксистік қатынасты ғана білдіреді, бұл – жай ... тән ... ал ...... ... – жаратылыс-болмыстағы
негізгі заңдылықтарды бейнелеуге қатысты синтаксистік қатынастарды (мезгіл,
мекен, себеп т.б.) білдіреді. Бұл соңғылары – кеңістік пен ... ... ... т.б. ... ... ... Жұп қатыстық сөздер ... ... ... ... ... ... – тіл ... әлі күнге дейін қиындық
туғызып келе ... ... ... А. ... сол ... өзінде
осы мәселені шешудің бір жолын қарастырған тәрізді. Дегенмен, құрмалас
сыңарлары арасындағы ... ... жай ... ... ... атымен атау орынды көрінбейді. Өйткені бұлай еткенде
жоғарыда біз ... ... тек ... ... ғана тән ... ... ... қатынастар ерекшелігі көрінбей
қалатын тәрізді. Ішкі ... ... ... сәл ... шарттылық қатынасты да біз осы негізгі заңдылықтар қатынасына
жатқызар едік. Әрине, Ахмет Байтұрсынұлы өмір ... кез – ... ... ... ... ... бастаған алғашқы кезеңі. Дегенмен, соның
өзінде ғұлама ғалымның құрмалас сыңарлары ... ... ... ... ... білгені көрінеді.
Тілдік бірліктердің пайда болуы мен қызметінің негізгі ... ... күші де ... ... ... және ... арасындағы қарым-
қатынасқа белгілі бір мақсатта қызмет етуі болғандықтан, ... ... тану ... ... осы ... яки танымдық,
функционалдық бағыттағы мәселелермен тікелей байланысты болуы да түсінікті
болмақ. Сондықтан да бірыңғай құрылымдық ... ... тіл ... алғашқы кезеңдеріндегі және тілдік материалды тереңірек тану
мақсатына байланысты әр ... ... ... ... болған деп
танимыз.
Тіл білімі ғылымының қазіргі кезеңдегі дамуы ... ... ... ... сипатталады. Демек, бұл – ... ... ... ... яғни ... адам арқылы, ал адамды
тіл арқылы ... ... жаңа ... ... ... ... басты назар тілдік тұлғаға аударылады. Атап ... ... ... ... ... ... ... шығарады
да, ал тіл адам танымын бейнелеуші сипатта ... ... ... өзі де ... ... ... жайы бар.
Ғалым Б. Шалабай қазақ тіліндегі дәстүрлі және ... ... ... ... ... ... ... көпжүйелілік
талдауға негізделетінін, негізінен, мағыналық жаққа баса назар аударатынын
атап ... [4, 28-31 ... ойы ... бір тілдік формада жарыққа шығады. Құрмалас
сөйлемдердің тілде бейнеленуі туралы С.А. ... ... из ... ... хорошо известно лингвистам, имеет свои ... ... с ... ... ... ... как сложное предложение»
[5, 30 б.],-дейді. Құрмалас сөйлемдердің пайда ... мен ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер мен жай
сөйлемдердің ара жігін ажырата қарау жайы сөз болады.
Ғалым Т.Н. Ермекова: ... ... ... ... ... ... мағына сөйлемнің мағынасын тұтастай білдіреді,
бірақ ол сөйлемнің ... ... ... ... ... ... сол ... өзара байланысының нәтижесінде пайда
болатын сапалық ... ... жаңа ... [6, 20 б.] ... ... ... ... тұрғысынан келгенде, жай құрылымнан күрделі
құрылымға, жай мағынадан ... ... ... ... болатын жаңа
құрылымның, оны құраушы жеке құрылымдық элементтердің ... ... ... ... сипатта көрінетін құрылым пайда болатыны, яғни
жаңа пайда болған құрылымның тек қана жай ... ... ... ... құр қосындысы ғана емес екендігі басты назарда болады
[7, 155 б.].
Ғылыми әдебиеттерде құрмалас сөйлемге беріліп ... ... ... ойды ... ... айтылады. Мысалы, ... ... ... ... деп ... жағынан бір-біріне
байланысты екі немесе одан да көп жай сөйлемдерден құралып, күрделі ... ... ... [8, 194 б.], - ... ... бұл ... ... қазірде күмәнды пікірлер де жоқ емес. Мәселе жоғарыда
айтылған анықтамадағы ... ой» ... ... ... Ең ... ... ой» ... өзінің айқын түсінігі жоқ. Аталмыш автор: «...жай
сөйлем қаншама жайылма болғанымен, ол жалаң бір ғана ойды ... ... ... ... ... екі немесе одан да көп жай сөйлемдерден
құралған күрделі ойды білдіреді»,-деп нақтылай түседі. Бірақ, қазірде ... ... ... де (күрделенген жай сөйлемдер) ... ... ... ... белгілі. Сөйлемнің күрделілігін ... ... ... айқындаудың өзі тек жай сан-мөлшерлік негізге
ғана сүйенген, тілдік-теориялық негізі жоқ ... ... де ... ... «Ой дамып жетілмеген, күрделенбеген замандарда ... ... ... ... ... яғни құрмалас сөйлемдердің
болуы да мүмкін емес. Құрмалас сөйлем адамның ой-өрісінің, дүние тануының
кеңейіп, күрделі ойлардың туып ... ... сол ... ... ... ... [9, 196 б.] - деген де пікір айтады. Осы пікір
қазіргі ... ... ... де ... ... ... ... сөйлем – жай сөйлемдердің өзара байланысуынан дамыған
келесі сатыдағы әрекет. Адам миының жетілуіне сәйкес сөйлемнің жай ... ... оны ... – эволюциялық даму нәтижесінің еншісінде» [10,
31 б.], - дейді.
Проф. Т. Қордабаев ... ... ... ... ... 1. Қатты жел тұрды. Теңіз толқыны күшейді. 2. Қатты жел ... ... ... ... 3. ... жел ... теңіз толқыны күшейді.
Автордың түсіндіруінше, бұлардың үшеуінде де беріліп тұрған бір хабар.
Айырмашылық тек ... жай ... ... ... ғана ... ... ... автор мәселеге тек құрылымдық тұрғыдан ғана мән
беріп, ... ... жағы ... тыс ... отырған тәрізді. Ол –
құрмаласты құраушы сыңарлар арасындағы синтаксистік қатынас ... жай ... ... олар ... ... ... көрініп тұрған ешқандай синтаксистік қатынас жоқ. Тек қана болған
жайлар туралы жеке-жеке ... ғана бар. ... ... ... арасындағы синтаксистік қатынас – ... ал ... ... бұл – ... ... Бұлардың
арасындағы осы ерекшелікті грамматикада да, жалпы тілдік қолданыста да
назардан тыс қалдыруға болмайды. ... ... ... астарында жататын
осындай грамматикалық мағыналар сыры, жалпы алғанда, тілдік ... аса ... ... ... ... Яғни ... ... түрлерінің әрқайсысы өзіне тән коммуникативтік қызмет
атқарып тұр. ... ... ... ... тұрған негізгі
коммуникативтік қызметі, біздіңше, ... кең ... ... категориялдық сипаттағы заңдылықтарды (келтірілген мысалдарда бұл
– себептестік заңдылығы) ... ... ... ... ... ... ... қозғаушы күші де осы – аса маңызды категориялдық
сипаттағы ... ... ... ... болған. Олай болса,
жоғарыдағы келтірілген үш ... ... ... деп ... ... ... ... арасындағы грамматикалық мағыналарының сипаттары, көріп
отырғанымыздай, біріне бірі ұқсамайтын, мүлде басқа-басқа мағыналар.
Н.Т. ... «Жай ... ... тең ... ... ... бір-біріне бағынып сабақтасып құрмаласуының ең негізгі себебі –
адамның айналадағы ... ... ... ... ... байланысты аңдауы (восприятие)» [11, 43 б.], - дейді. Мұнда
акад. Н. Сауранбаев ... ... ... болуының ең басты
себебін негізінен ... ... ... ... Аталған пікірде
«айналадағы табиғи, қоғамдық өмірдегі оқиғалардың, құбылыстардың арасындағы
байланысты аңғару» дегенде, ... ... ... ... ... нақты көрсетіп отыр. Біздіңше де, құрмаластық құрылымның пайда
болуының негізінде жаратылыстық-болмыстық сипаттағы категориялдық мәні ... ... аса ... ... ... мекен, себеп-салдар, шарт
т.б.) тілдік ... ... ... деп ... ... мен құрмалас сөйлем өздерінің коммуникативтік ... да ... ... ... себебі де осында. Айталық жай
сөйлемдерді олардың коммуникативтік мақсаты тұрғысынан үш түрге (хабарлы,
сұраулы, бұйрықты) ... ... ... үш ... ... ... сөйлемдерде де бар. Бірақ құрмаластардың жай сөйлемдерден басты
ерекшелігіне орай, ... ... ... ерекше түрі –
жоғарыда айтып өткеніміздей, тек құрмалас сөйлемдерге ғана тән ... ... ... ... қатынастарды
білдіру мақсаты болып табылады.
Проф. Р.С. Әмір құрмаластық құрылымның пайда болуындағы коммуникативтік
мақсаттар мен сөйлеушінің ... ... ... ... баса
назар аударады. Ғалымның пікірінше: «Сабақтас ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер сегменттік талабын
өтейді. Қазақша сөзде, лебізде тізбекті етіп ... ... Осы ... құрмалас сөйлемдер басым жұмсалады. Ол, ... ... ... ... ... ... о бастағы ... ... ... ... ... айту ... байланысты,
соны үлгі ету дәстүріне байланысты орныққанын ... Адам ... ... ... ... соң ... ... келу ретін қуып
көрген, айтқан, таныған. Осы дәстүр, тәртіп ... ... ... болуына негіз болды» [12, 24-29 бб.],- дейді.
Ғалым бұл жерде сабақтастық құрылымның о ... ... ... ... ... ... өте ... көрсетіп отыр. Біздіңше, тек сабақтас
құрылымдар ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... құбылыстардың жалпы заңдылықтарын, біз
жоғарыда атап ... ... ... ... ... себеп-салдарлық, шарттық т.б. қатынастардың заңдылықтарын тілдік
бейнелеу мақсатында пайда ... ... ... ... проф. Р.С. Әмір атап
көрсеткендей, тізбектілік сипаттағы құрылым мен ... ... яғни ... және ... ... ... бары да ... Ол шынында да, тек қана грамматикалық
формалар түріндегі ерекшеліктер ... ... бір ... ... ... арналған құрылымдық ерекшеліктер болып
табылады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... қатынастағы сөйлемдердің сегментті ... ... ... ... ... әлдеқайда мол кездеседі. Ал ... ... ... сирек те болса, ерекше модальдық,
стильдік реңдерді бейнелеу мақсатында қолданылатын тәрізді.
Тіл білімінің синтаксис саласын ... ... ... ... ... ... жүйе ретінде пайда болу жолдары туралы
теорияның негізін А. Рифтин салғанын және оның А.А. ... ... ... айтады [13; 14]. Осы теорияға сәйкес,
бағыныңқылы құрмалас сөйлемдердің дамуындағы екі жол ... мына ... ... ... екі жай сөйлем бірігіп, нәтижесінде бағыныңқы
құрмалас сөйлем ... жай ... ... ... ... ... ... айналып,
сабақтас құрмалас сөйлем құрауы;
Ғалымдардың айтуынша, алдымен салалас құрмалас пайда болған да, ... ... әр ... дәнекерлер арқылы байланысатын түрлері, соның
ішінде сабақтаса байланысатын түрлері тіл ... ... ... ... паратаксистен шыққандығы бүгінгі таңда дәлелденген»
деген ғалым Г.С. ... ... ... түркітанушы Н.З. Гаджиеваның
пікірі үндес: «Объединение простых предложении в одно ... ... ... ... ... ... предложений. Сочиненные
предложения в тюркских языках развивалось единственным путем из ... ... с ... их ... ... что их структурный тип соотносится с довольно ранним периодом
пратюркской общности» [15, 403 ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан пікір ғалымдар тарапынан мойындалған. Тарихи тұрғыдан
паратаксистің ... ... ... ... ... ... ... «Поэтому мы разделяем общепринятое в истории лингвистической
литературы ... о том, что ... ... ... на ... ... (паратаксис) предложений» [15, 221 б.],-
деген пікірі әлі де толықтыра түсуді қажет ... ... Т.Н. ... А. ... теориясында да кемшіліктер жоқ емес
екенін ескерте ... оның ... бірі ... ... құрмаластардың
тікелей жай сөйлемдерден құралу мүмкіндігін жоққа шығаратынын айтады. [16,
30 б.]. Ал А.З. ... Н.З. ... жай ... ... ... ... ... жолының ежелгі тәсілдердің бірі екендігін айтқан
болатын. Т.Н. ... ... ... ... құрмаластардың да
бәрі бірдей сабақтас сөйлем бола алмайтынын атап өтеді. Осылайша ол ... ... ... пайда болуының үш түрлі мүмкіндігін көрсетеді:
1) бағына байланысу негізінде жай сөйлемдердің тікелей бірігуі;
2) жай ... ... ... тіркестердің бағыныңқы құрмалас
сөйлемге ауысуы (синтаксистік деривация).
3) кейбір салалас құрмалас сөйлемдердің бағыныңқы құрмалас сөйлемдерге
ауысуы;
Біз гипотаксистің паратаксис арқылы пайда болу ... ... ... ... салаласа байланысу мен сабақтаса байланысу ... ... ... ... ... ... ... басқа-басқа формалары ретінде де танылғаны жөн деп білеміз. Бұлай
деуіміздің бірқатар себептері бар. Біріншіден, ... ... ... ... (шартты рай, көсемше, есімше т.б.) салалас
баяндауышының тиянақты ... (-ды, -ді, -еді) ... ... ... ... ... өзі ... паратаксистен тікелей
пайда болғандығы ... ... ... ... ... ... гипотаксистік құрылымға тән синтаксистік қатынастар
паратаксистік ... тән ... ... ... ... ... арқылы берілуі мүмкін бірқатар синтаксистік қатынас түрлері
салаласу тәсілі ... ... ... ... мақсат қатынастары), ал
салаластық түрде де берілетін жағдайлары кездеседі ... ... ... ... ... себеп,т.б.) сабақтасу түріндегідей
толық, жан-жақты емес, тек кейбір өзіндік ерекшеліктері тұрғысынан ... ... ... ... ... кейбір қатынас түрлері
(талғаулы, кезектес қатынастар) сабақтасу тәсілі арқылы беріле алмайды.
Мұның өзі ... мен ... ... ... ... бейнелеудің,
қарым-қатынас жасаудың (коммуникацияның) тиісті ... ... ... ... ... ... ... керек.
Шарттылық қатынастың да көптеген ішкі мағыналық түрлері салаласу тәсілімен
беріле алмайды.
Кейбір деректерге қарағанда, ... ... да ... екі жай ... ... ... емес, тікелей бір ғана жай
сөйлемдік құрылымның тарихи дамуынан пайда болған тәрізді көрінеді. Мысалы:
мезгілдік қатынасты ... ... ... ... пайда болу негізін
біз «уақыт» мағынасындағы сөз (уақ // уағында) деп білеміз. Сондықтан, ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлем деп танылып жүрген Жаңбыр
жауғанда, жер көгереді ... ... ... ... жауған уағында
(уақытта) жер көгереді – деген жай сөйлем ... ... ... Кейін
келе, мезгіл мағынасындағы сөздің (уағында) формалық ... ... ... ... ... кірігіп кетуінің нәтижесінде
құрмалас сөйлем ... ... ... ... ... пайда болу жолы да осыған ұқсас. Тарихи тұрғыдан
«көптеген семантикалық ... ... ... -са ... ... ... құрамындағы жеке түбір сөз ретінде қолданылған. Ғылыми әдебиеттерде
осы -са тұлғасының ойлау, санау, сөйлеу, жасау, ... (күн) т.б. ... ... келгенде, сабақтас құрмаластардың тікелей жеке жай сөйлемнен
пайда болу мүмкіндігі туралы ... да ... жоқ емес ... ... айтылып жүрген пікірлерге назар ... ... екі ... тек қана қатар тұруы арқылы байланысуы
емес екенін көреміз. Мұнда көптеген ішкі ... ...... ... ... т.б. аса маңызды қызмет ... ... ... ескі түр ... ... ... шығып қалуға
тиіс еді. Бірақ тілдік құрылымнан мұндай құбылыс байқалмайды. Сондықтан ... ... бұл екі ... тіл үшін ... өз ... ... бар
тілдік құрылымның дербес пайда болған түрлері деп түсінуге негіз жоқ емес
деп білеміз.
Ғалым Т.Н. ... ... ең ... түрі болып табылатын
паратаксис пен оның негізінде туған гипотаксистің бір-бірінен өзгешелігі
тек ... ... ғана ... сонымен бірге олардың әрбір жеке
компоненттерінің ішкі құрылысындағы жаңалықтарында» [14, 560 б.] - ... ... ... да, ... және ... ... ... да, ішкі құрылымдық жағында да ... бар. ... ... ... деп ... ... түрінің»
пайда болуында тек қана тұлғалық өзгерістерінің, яки баяндауыш ... ... ... ... ... ... Бұл ... ғалымның:
«Тіл дамуында алдымен сөздерді, жеке ... ... ... пайда болмайды, ... ... ... ... ... ... пайда болып, соның қажет етуінен барып
әртүрлі жалғаушы дәнекерлер пайда болатындығы айтылып жүр» [14, 559 б.] ... ... ... ... Жалпы, құрмалас сөйлемнің, тұтастай алғанда,
тілдің, оның барша бірліктерінің белгілі бір коммуникативтік ... ... ... ... құрмаластар да белгілі бір синтаксистік
қатынастарды білдіру мақсатынан туған.
Біздіңше, жоғарыда айтып өткеніміздей, ... ... ... ... қана құрмаласу» мақсатында жасалмайды. Яғни, мұндағы мәселе ... ... ... ... ғана емес, ең бастысы олардың
арасындағы ... бір ... ... қатынасты бейнелеу
талабынан туады және сабақтас құрмаластар салаластардың құрылымдық жағынан
дамып жетілуі нәтижесінде ғана ... ... ... өз ... дербес жолмен
тікелей жай сөйлемдердің құрылымдық дамуы ... де ... ... ... пайда болуының бір жолы ретінде сөйлеуші субъектінің
стильдік мақсатта ... ... жай ... ... ... ... жолы да ... жөн деп білеміз.
Мысалы: Ендігі ұрпақ ұлт беделіне жарайтын перзентін қадірлей ... ... ... ... ... деп ... ... Мұндағы баяндауыштың деп көмекші
етістігімен тіркесін құрмалас компонентіне айналдырсақ, ... мына ... еді: ... ... ұлт ... жарайтын перзентін қадірлей білсе,
аяғынан шалмаса, өзегіне қорғасын құймаса – ... ... осы. Біз ... ... еш өзгеріс енгізбей-ақ, оның құрылымын құрмаластық
сипатта түрлендіруге болатынын көреміз. Бұл түрлендіру ... ... ... ... орныққан сөйлеу жүйесінің қалыпты үрдісі.
Келтірілген екі сөйлемнің құрылымдық ерекшеліктері жай сөйлем / ... ... ... ... ... ... осы ... стильдік ерекшелігімен айқындалады. ... ... ... ... ... ... ... бірі –
коммуниканттың стильдік мақсатынан, нақты сөйлемнің құрылымына ... ... ... ерекшелігінен туындайтын форма деп түсінуге де болады.
Құрмалас сөйлем ... ... ... айта ... ... Әмір оның ... жолдарын көрсетеді [18, 3-12 бб.]. Олар – әр ... ... ... ... ... ... ... бірінші
компонент ретінде болымсыз тұлғалы шартты рай етістікті ... ... ... ... компонент ретінде риторикалық сұрақты білдіретін
құрылым қатыстырылып, экспрессивті ... ... ... дей ... мысалдар келтіреді: Осындайда қол ұшын бермесе, қашан көреміз
туыстығын (Ә. Ақпамбет). Оспан айтпаса, кім ... бұл ... (Ә. ... ... ... ... сөйлем құрамындағы синтагмалық
бөліктердің стильдік мақсатта орын ауыстыруы, яки автор сөзімен ... ... ... ... ... ... бұл: ... Оспан айтпаса кім айтады? – түріндегі жай сөйлем болар ... мына ... ... құрмалас жасалуының тағы бір ерекшелігі
айқын көрінеді. Автор құрмаластық құрылымдардың тілдік бейнеленуіне қатысты
мынадай мысалдар ... 1. Жер ... ел ... – Жер, ел ... Оты ... суы ... – Оты, суы ... (Ә. ... ... ... ... ... ... айтылмақ
объектілерді компоненттер ретінде даралап айту арқылы актуальдандырып,
оларға ерекше ... мән ... ... ... мақсатынан туындап отыр
деп білеміз. Мұнда да жай сөйлем мен құрмаластың арасындағы коммуникативтік
мақсаттың екі басқа ерекшелігі байқалады: ол жай ... ... ... ... ... ... келіп, болмыстық
заңдылықтар түрінде көрінеді.
Акад. Н.Т. Сауранбаев: ... ... жай ... ішкі ...... оқиғалардың арасындағы байланысты
айқын, дәл ажырату емес, ассоциация, аналогия, апперцепция принциптерімен
жинақталып, ұласуға негізделген. ... ... ... ... ... ... олар сабақтаса құрмаласар еді» ... ... ... ... психологиялық негізі – талдау
(анализ), ал ... ... ... ... негізі –
жинақтау (синтез) [11, 44 ... ... ... ... ... ... табиғатын, оның ішінде шарт қатынасындағы
құрылымдардың синтаксистік табиғатын тереңдей ... да ең ... ... ... алынуы маңызды болмақ. Өйткені, қазақ тіл білімінде
тұтастай алғандағы құрмалас сөйлем ... да, ... ... ... ... де ... ... туралы мәселе
әлі де болса толық нақтылана қойған жоқ. ... ... тілі ... ... ... құраушы компоненттердің бірде «жай сөйлемдер»
деп, енді бірде «сыңарлар» (компоненттер) деп ... өзі ... ... ... жай ... ... ... сәйкеспейтіндігінен деп білеміз. Сөйлем деп ... ... мен ... ... ... ... ... жай
сөйлем өз ішінде парадигмалық, синтагмалық қатынастағы кіші құрылымдарға
негізделген өзара иерархиялық ... ... ... ... ... ... ... ұйымдасуының негізгі принциптері ретінде
үйлесімділік, ортақтастық, ... ... ... көрсетіледі
[6, 12 б.]. Компоненттері сөйлемдік ... ... ... ... тұрғысынан келсек, тіліміздегі бүгінде синтаксистік табиғатын
айқындау қиындық келтіріп ... ... ... басы ... түрінде сақталып қала беретіні аңғарылады.
Жалпы алғанда, құрмаластық құрылымды тануда ғана емес, ... ... ... да ... ... ... ... т.б. компоненттік элементтері аса маңызды қызмет атқарады. О.
Есперсен өз ... ... ... және ішкі ... ... ... (мағынадан) тұлғаға қарай, екіншіден,
тұлғадан қызметке (мағынаға) қарай талдаймыз дей ... «... в ... ... не ... «явные» грамматические категории, во многих
отношениях достаточно изученные, сколько взаимодействие ... ... и ... ... ... ... ... для передачи смысла. Эти средства образуют особую ... ... ... ... [19, 39-40 бб.],-дейді.
Яғни, ғалым бұл жерде ... ... ішкі ... ... отыр. Біздіңше де құрмалас сөйлемдерді, олардың
синтаксистік табиғатын зерттеу ... екі ... де ... ... ... ... қатынасты айқындаудағы
қызметтерін дұрыс анықтап алу маңызды болмақ. Осы ... ... ... ... туралы мәселеге де баса назар аудару
қажет ... ... ... тіл ... ... тек ... ... тұлғасының ерекшеліктеріне ғана қарау жеткіліксіз екені, ... ... ... да ... ... ... лексикалық бірліктерге,
контекске, басыңқының тұтастай сөйлем құрамындағы синтаксистік қызметіне
ерекше көңіл бөлінуі ... ... ... ... ... ... дәстүр бойынша, құрмаластың бағыныңқы
сыңарына, оның баяндауыш формасына ғана баса ... ... ... ... ... мен басқа да құрылымдық элементтер күні бүгінге дейін
назардан тыс ... ... ... ... өзі ... ... сөйлемдер
табиғатын дұрыс тануға қиындық келтірді. Өйткені құрмаластың ... ... оның ... ... ... ... сыңардың да
орны ерекше. Бұл, әсіресе, шарт қатынасындағы құрмаластарға қатысты молынан
көрінеді.
Шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың ... ... ... ең ... ... – бұлардың ашық құрылымды болып келетіндігі.
Шартты рай тұлғасындағы құрмаластық құрылымдардың ашық құрылымдық сипаты
туралы ... оның ... ... ... рай тұлғасының тек қана
шарт қатынасындағы құрмаластарды жасап қоймай, онан да өзге ... ... ... ... ... ... болатындығы негізге
алынады. Қазақ тіл білімінде «ашық ... ... ... да қолданылған.
Мысалы, Ұ. ... ... ... ... ... жай-күйлер
санамалап баяндалса, тұйық құрылымды сөйлемдерде бір ... ... ... ... ... мағынада құрмаласады, түсіндірме, себеп –
нәтиже, нәтиже – ... ... ... әрекеттің бірі болса, бірі
болмайтынын көрсетіп те жай сөйлемдер құрмаласып келгенде, ... ... ... ... буын сияқты сөйлем тұйықталып бітеді. Егер
ашық құрылымды сөйлемдер біртектес, бірыңғай сөйлемдер ... ... ... ... ... әр ... ... Мысалы: Ала қашады –
бітті сосын (М. Жұмағұлов) [20, 16 б.],- дейді.
Әрине, біздің қолданысымызда бұл «ашық құрылым» термині ... ... ... Кезінде проф. Т. Қордабаев: «...шартты рай арқылы жасалатын
шартты бағыныңқылы сөйлем ... ... ... ... де ... ... ... бекінген тәуекелің рас болса, барды сарапқа салар
күнім туды (М. ... ... ... ... ... ... жетегінде тұр деуге болмайды»,-деп дәлелдейді. «Бұл ... ... рай ... құрмаласатын сабақтас сөйлемдер мағына жағынан
да сараланып қалыптасқан сөйлем деу орынды ... ... [8, 554 б.], ... Біздіңше, шартты рай тұлғалы бағыныңқылы сөйлемдердің мағына жағынан
сараланып қалыптасқандығына не ... ... ... ... ... ... бір сөзге мағыналық жақтан байланысты
(тәуелді) болуы не болмауы дәлел бола ... Яғни ... ... ... ... не бағынышты болмай келіп тұрғандығы тұрғысынан
емес, керісінше басыңқы сыңардың өзінің ... ... ... бағыныңқы
сыңар мағынасы мен оның баяндауыш тұлғасына (шартты рай тұлғасына) ... ... ... мағыналық ыңғайда келе ... ... ... мәселе -са тұлғасының ашық құрылым жасауға қабілеттілігінде,
басыңқы сыңардың мағыналық сипатының алуан ... бола алу ... ашық ... ... оның басыңқы сыңары бағыныңқыдан мағыналық
жақтан да, ... ... да ... ... ... алуан түрлі мағыналық
сипатта келуге мүмкіндік алады.
Шарттылық қатынастағы сөйлемдердің өзіндік ерекшелігі сол – бұларда
шарттылық ... ... ... ... ... т.б.
ерекшеліктеріне байланысты көрінеді. Бағыныңқыдағы шартты рай тұлғасы
шарттылық мағына жасауға ... ... ... ... ... ... ... те, бірақ ол мәселені толық шеше де ... ... ... ... ... сыңар, негізінен, басыңқының
мағыналық жақтан белгілі бір ... ... ... ала ... ... ... ... себеп бағыныңқылының – ғандықтан тұлғасы тәрізді),
мұндай жағдай шарттылық қатынастағы сөйлемдерден ... ... соң ... ой желісі еркін, ашық ... ... да, ... ... ... мол ... Айталық, осы
бағыныңқы сыңардың құрылымдық, әсіресе, мағыналық ыңғайына қарай, құрмалас
шарт мәнінде ... ... ... ... да ... мезгілдік,
түсіндірмелі, т.б.) көрінуі мүмкін. Қалайда, осындай құрылымның еркін
құрылым екендігі шарт ... ... ... бір ... ... лайық. Сондықтан да болса керек, А. ... ... ... рай ... ... Ал ... ... қимыл-әрекет субъектінің
еркінен тыс іске асатындығы немесе іске аспайтындығы да мәлім [21, 88 б.] -
дейді.
Бұл мәселе орыс тіл ... де ... ... Мысалы,
Н.А. Андрамонова пысықтауыштық қатынастағы сөйлемдердің
(место, время, причина, условие, и др.) құрылымдық-мағыналық ... айта ... ... для ... ... показательно
то, что она не является постоянной, регулярной, а носит ... ... С ... ... структуры она не задается, не
сигнализируется конструктивной основой, в сложноподчиненном ... ... ... или его ... Об этом ... ... ... что конструктивно ведущий компонент ... ... ... ... часть) как ... ... ... ... ... Так при ... ... В
доме было тихо возможны придаточные с ... ... ... что, ... ... так ... [22, 7 б.],-дейді. Қазақ тіліндегі ашық
құрылымды деп отырған сөйлемдеріміз де осы тәрізді, тек ... ... ... орыс ... жүйеге қарама-қарсы, яки мұнда басыңқы
сыңардың табиғатын бағыныңқы анықтай алмайтыны туралы айтуымыз керек. ... ... ... әрі былайша жалғастырады: «В ... в ... ... ... обстоятельственные ... ... ... ... ... а диктуются
коммуникативными установками и в той или иной мере ... ... [22, 7 б.], - ... ашық ... ... тек ... рай ... ғана емес. Әуеде
жыршы құстар өлең айтып, Қиқу салар көлдегі қаз бен аққу - деген құрылымды
Қ. ... ... ... деп атағанды жөн көреді [17, 39 б.]. ... ... бір ... сол – ... ... басыңқының
алуан түрлі сипатта келу мүмкіндігі тұрғысынан бұлар да ... ... ... ... тым ... көрінеді. Ол – алғашқы сыңардың
мағыналық ... ... ... тәуелді болмай, өз алдына еркін тұруы дер
едік, яғни екінші сыңардың ыңғайлас, не қарсылықты, т.б. қатынаста ... бар. ... осы ... ... тілімізде амал бағыныңқы, себеп
бағыныңқы, ыңғайлас (мезгілдес) бағыныңқы ... ... ... ... ... мағынасы да шартты рай тұлғасынікіндей, яғни нақты ... ... шарт ... ... тек ... ... ... ғана білдіреді. Бірақ -са тұлғалы құрылымдардағы шартты рай
тұлғасы, келтірілген көсемше ... (-ып) ... ... ... белгілі дәрежеде жақын мағыналық байланыста болады және ол
байланыс осы -са ... ... ... ... ... ... ... компоненттері туралы мәселені жалпы алмай, тек шарт
қатынасындағы құрылымдардың компоненттері туралы ... ... ... ... Бұған басты себеп – осы шарт
қатысындағы ... ... ... ... ... ... ... бар екендігі. Ашық құрылым ретінде сан ... ... ... келу ... мол ... ... сыңарлары да тілде әр қилы сипатта көрінеді.
Кейбір еңбектерде басыңқы сыңардың табиғаты оның шарттылық ... ... ... ... ... Қ. ... ... бағыныңқы сөйлемнің басыңқысының баяндауышы да, алғашқы
компоненттегідей, көбінесе етістіктің болымсыз түрінде келеді. Осыған ... ... ... ... ... тек ... ... жеткіліксіз, басқа бағыныңқы ... да ... баса ... аудару қажет. Өйткені мұнда да
басыңқы сөйлемнің құрылымдық-мағыналық жақтан ... ... ... ... ... өзгеруіне әсерін тигізеді» [17, 85 б.], ... ... ... ... Жан ... ... бітпес (мақал).
Келтірілген сөйлемде бағыныңқының да, басыңқының да ... ... ... ... ... ... сөйлемдердегі осы
ерекшелікке байланысты мұндағы синтаксистік компоненттердің арасындағы
шарттылық байланыс өте ... ... ... ... пікір айтады.
Т.П. Шубина: Егер жаңа жылға дейін жақсы жұмыс ... ... ... ... береді. Егер жақсы бала ... мен ... ... - деген тәрізді мысалдар келтіре отырып: «Таким образом, условные
конструкции в целом ... не ... ... ... но
сказуемым главного предложения» [23, 106 б.],-дейді. Автор басыңқы сыңарға
орынды назар ... ... ... да тек баяндауыш тұлғасы туралы
ғана айтады.
Төменде біз сабақтас құрмаластардың ... ... ... құрамындағы бағыныңқы және басыңқы ... ... ... осы екі ... да ... ... белгілі. Сондықтан оларды жеке-жеке бөліп алып ... ... Бұл ... сөйлем табиғатына оның сыңарларының ерекшеліктері
тұрғысынан анализ жасау мақсатымыздан туған бір тәсіл ғана. Әуелі ... ... сөз ету ... - әдетте осы мәселеге аса назар
аударыла қоймай келе ... ... ... сыңардың компоненттік сипаты
Әдетте, шарт қатынасындағы құрмаластардың алуан түрлі мағыналық,
модальдық сипаттарда келуі, жоғарыда ... ... ... ... ... ... көрінеді. Осы ерекшеліктеріне орай,
басыңқы сыңарларды, негізінен, ... ... ... ... Басыңқы сыңардың қатыстық сөздермен келуі
Тілімізде шарт қатынасында келетін бірқатар құрмалас сөйлем түрлерінің
сыңарлары жұп ... ... ... ... ... құрылымдағы
сөйлемдердің басыңқы сыңары арқылы ... ... ... байланысты оларды ажырата қарау да жөн болмақ. Қазіргі тіл
білімінде алуан түрлі ... ... ... ... шарт ... келетін түрлері туралы алда айтатын ... ... ... сөйлемдердің қатыстық сөздер арқылы жасалып
тұрған сыңарлары ... ... ... ... ... ... аударалық: Қай жерде жақсы қойылым болса, сол ... ... ... ... ... қиындығы да сонша. Газетке кім
төлесе – соның сөзі сөйленеді. Бұлардағы құраушы сыңарлар табиғаты ... ... ... ... ... ... ... құрылымдағы сөйлемдердің алуан түрлі ыңғайда қарастырылып жүргені
де белгілі. Проф.Т. Қордабаев: ... ... ... ... арқылы
құрмаласатын компоненттердің мағыналық құбылыстары бір ғана шартты райға
байланысты деп қарау ... ... Ол ... ... ... болып тұрған шартты райдың қандай ортада, қандай
сөздермен ... ... ... да ... [8; 216], - дей
келіп, қатыстық сөздер ... ... ... ... мысалдар
келтіреді. Бірақ, ғалымның жоғарыдағы пікірлерінен байқалып ... тек қана ... ... ... ... ... ғана айтады да,
ал басыңқы сыңар, оның құрылымдық-мағыналық сипаты ... тыс ... ... ... ... көзқарас сол кездегі бірқатар
еңбектерге ортақ болып ... Жұп ... ... басыңқы сыңары да
өзіндік ерекшелігімен ... Бұл ... ... ... қатыстық сөзбен іліктесе байланысып, шарт ... ... ... ... ... ... сыңар құрамындағы анафоралық амал ретінде Р. Әмір ... ... ... сөздерді байланыстырушылық қызметіне назар аударады
[24, 13 ... ... ... ... мәнде келуі
Басыңқы сыңар бұйрық мәнде келген жағдайларда да ... ... ... қызметі ерекшелене көрінетіні аңғарылады. Тіпті,
тілімізде кездесетін басыңқы сыңары бұйрық ... ... ... ішкі табиғаты бірдей бола бермейді. Айталық, Осы кетіп бара жатқан
жақтан қалың қопа кездессе, ... ...... ... ... ... ... рай тұлғасында тұрғанымен, мұндағы ... ... ... ... яғни ... ой ... ... емес. Бағыныңқыдағы ой: «алдарыңнан қалың қопа кездеседі»
деген мағынада айтылып тұрғаны контекстен ... ... ... ... ... ... альтернативтік ойдың айтылуы да
мүмкін емес. Алғашқы сыңардың ... ... шарт ... ... шарт ... ... яки басыңқы сыңардың бұйрық райдағы болымсыздық
мағынасында тұруымен байланысты. Сондай-ақ, мұның басқа себептері де ... мұны ... ... мақсаты, сыңарлар ... ... ... ... ... ... ... мағыналық ерекшеліктері, оның бағыныңқы мағынасымен үйлесу
жағдаяты ескеріледі. Егер.... кездессе, ... ... ... шарты –
қопаның кездесуі болар еді. ... ... ... ... ... де ... келу ... аңғарылады. Синтаксистік қатынастың
берілуінде бұлардың өзара әсері де маңызды болмақ.
Басыңқысы бұйрық мәнде ... де шарт ... ... ... ... Күн ... болғың келмесе, киімді қалың ки (С. Мұқ., ТШ
5т).
3. Басыңқы сыңардың сұрау мәнде келуі.
Басыңқы сыңары ... ... ... құрмаластық құрылымдардағы сұрау
мәнді сыңары бағыныңқының шартты рай тұлғасы арқылы ... ... ... ... шарт ... ... ... стильдік сипатта
өзгертіп тұрады. Мысалы, мына төмендегі ... ... ... ... ... айқын шарт дей қою күманды көрінуі де ... ... ... қып қағып жіберсем, сенің құныңды сұрайтын ... ... ... ... рас ... ... бұл ... не жорық?! (Ж.
Қайранбаев «Әке»). Күйеуім қазақ болса, балаларым қазақ болса, мен ... әд.) ... ... ... ерекшеліктеріне
байланысты осындай құрылымдағы сөйлемдерді де шарт ... ... тану ... ... алда ... ... ... болымсыз мағынада келуі.
Тілімізде басыңқы сыңары болымсыз тұлғада келіп те ... ... ... ... өз ... үшін күресетінін білсе, оған
ешбір жау төтеп бере алмайды (Х. Есенжанов) [8, 8 б.]. Кезінде бұл ... ... та ... ... ... Ол: «Шартты райлы бағыныңқының
артынан болымсыз басыңқы келсе де, ... мән ... ... Біреу
барып қараса, өгіз тұрғай дәнеңе жоқ ... [25, 202 б.], - ... ... ... бұл сөйлеуші субъектінің ... ... ... ... шығармау керек. Бұл келтірілген мысалдағы
шарт мағынасының болмауы тек болымсыз тұлғадан деуге де негіз жоқ. Мысалы:
«Егер ол сабағын ... ... ... ... қалмайды» дегенде, басыңқысы
болымсыз болса да, шарт мағынасы ... Яғни ... ... ... бәрі ... шарт ... айырылады деу де жөн болмас еді. Мына
мысалдардан да осыны айқын көре аламыз: Сен ... үйге ... ... еді. ... ... ... ... енді жаман болмайды.
Жүзігін алсаң, сен түгіл, сенің кейінгі тұқымыңа да шайтан жоламайды ... ... ... С. ... ... келтірілген сөйлемнің шарт
мағынасында тұрмауы басыңқының болымсыздық мәнде келмеуінен емес, бағыныңқы
сыңар баяндауышының ... ... ... ал ... оның ... ... тұрғандығынан. Бұндай құрылымдардың қазірде түсіндірмелі
қатынастағы құрмаластар ретінде танылып жүргені белгілі [26, 52 б.].
5. Басыңқы сыңардың модаль сөздермен ... ... ... нәрсе болды: біреуді жәбірлесе, жылатса, ойран
салса, сусыны қанып, құмары тарқайтын сияқтанды (Б. Майлин). – ... ... ... басыңқысы айқын модальдық сипатта келген.
Басыңқы сыңардың бұлардан да басқа алуан түрлі ыңғайда келетіні тілдік
деректерде ... ... Бұл ... ... ... ... сөз болады.
1.2.2 Бағыныңқы сыңардың компоненттік сипаты
Бағыныңқы сыңар мәселесі ... ... ... ... ... Сондықтан да ол зерттеулерде сабақтас ... ... ... ... қарай топтастырылды.
Дегенмен, мәселеге тек қана ... ... ... ... ... ... ... формалардың мағыналары мен олардың
қызметтері деп қарағандықтан, ол зерттеулерде құрмалас сөйлемнің басыңқы
сыңары мен ... ... және ... жағы ... тыс ... отырғаны
белгілі. Кезінде құрмалас сөйлемдердің бағыныңқы компоненті туралы пікірлер
де осы формалық деңгейде ғана қарастырылды.
Тілдік құрылымды дүниені тану мен оны тіл ... ... ... жүйесінің материалдық көрінісі ретінде қарағанда ғана
тілдік элементтердің қызметі мен ... ... ... баға ... ... құрмаластарды алғаш рет жан-жақты зерттеген ... Қ. ... ... рай ... ... сөйлем ішіндегі кейбір
қолданылу ерекшеліктері» деген тарау арнап, осындай ... ... ... ... ... ... ... болатын: «Шартты рай
тұлғалы бағыныңқы сөйлемдер кейде құрылысы ... ... да ... ... ... жатады. Былайша, сырт қарағанда, ... ... ... компоненттері бар сияқты көрініп, олар
сабақтас құрмаластың қатарынан «танылып» тұрғандай болады. ... ... ... сөйлем емес, жай сөйлем», - деп, осындай құрылымдағы
сөйлемдердің бірқатарын қыстырма ... ... ... ... ... ... Ол вагондарда, майданның атылған құрал даусы ғана жоқ
демесең, өзгесінің бәрі бар (С. Мұқанов). Кей ... ... ... ... үстінен тап-тарғыл боп жатқан шағаланың кішкене, ... ... (Б. ... ... ... ... ... компонентті қыстырма сыңар, ал ... ... ... түсіндіреді [17, 41 б.]. Мұнда ғалым аталған шартты рай тұлғалы
конструкцияларды негізгі сөйлеммен ... ... ... ... ... деп таниды. Дегенмен, келтірілген алғашқы сөйлемдегі шартты
рай ... ... ... жағдайда толыққанды сыңар бола
алатындығын жоққа шығаруға болмас еді: Майданның атылған ... ... ... ... ол ... өзгесінің бәрі бар (С. Мұқанов) [17, 52 б.]. Ал
екінші мысалдағы шартты рай ... ... ... ... айқындауыштық сипатын жоғалтып, сөйлеушінің модустық сипаттағы
логикалық ой-орамын білдіретін ... ... ... ... тұрғыдан келгенде, осы тәрізді шартты райлы құрылымдардың
компонент ретіндегі ... ... жөн ... ... ... сөздердің қатарында қаралатын қыстырма сөздер, сөз
тіркестері мен сөйлемдер, әдетте, жай ... ... ... ... ... көңіл-күйін, сезімін білдіретін, әр түрлі
сенімділік, ... ... ... ... ... амал-тәсілін
білдіретін, айтылған ойға алуан түрлі көзқарастарды білдіретін т.б.
қыстырмалар ... ... ... ... ... ... меніңше,
байқаймын, кім біледі, мүмкін, шынында, қысқасы, ... ... ... ... ... рай ... ... сөздер де қазірде
қыстырмалар ... ... жүр. ... автор: Жаңылмасам, сіз осы
заводтың директоры боларсыз деген мысалды келтіре ... ... ... ... ... байланыспай, олардан оқшау тұратындығын айтады
[8, 181 б.]. Бірақ та келтірілген тәрізді шартты рай ... ... ... ... ... өзге ... сөздермен бірдей, қатар
қоюдың реті жоқ тәрізді. Бұлардың ... ... ... байланыспай
тұратындығы туралы пікір де сенімді емес. Сондықтан осындай құрылымдарды
ментальдық сипаттағы сабақтас құрмаластың бір ... ... ... ... жоғарыдағы тәрізді құрылымдық элементтерді құрмалас сөйлем
сыңары ретінде танып жүрген пікірлер жоқ ... ... А.К. ... ... ... ... ... сөйлемдер ретінде қарастырады
да, бұлардағы шартты ... ... ... ... ... Машанов
болса, шеттен келген жігіт, Таубай болса, ауылдың өз адамы (Қ. Жұмаділов).
2. Әдетте, қыз бала анасына ... ... ғой, ал ... ... әкесімен
етене сырлас (Б. Иманғазина). Автор ... ... ... ... ... ... «Сен жаңа көктеген шыбық болсаң, ол – тамыры
тереңде жатқан бәйтерек» (Қ. ...... ... ... қарастырады [27, 756 б.].
Ал С.Ж. Тәжібаева пікірі бұған кереғар болып келеді. Ол: Күн ... ... ... ... сабаққа барған жоқ. Балалар болса, ойнап жүр.
Мен болсам, қартайдым деген мысалдардағы ... ... ... ... ... ғана ... қыстырма түріндегі сыңар
деп таниды. Тұтастай алғанда, осындай құрылымдар туралы: «В казахском языке
есть такие синтаксические построения которые в ... ... ... ... ... а в ... ... членения идентичны простым, монопредикативным структурам»
[28, 216 ... ... ... ... ... ... ... түрде ғана предикативтік бірлік болып табылады. Мұндағы шарт
қатынасы да ... ... ... ... ... ... табиғаты туралы пікірлер орыс тіл білімінде де бірыңғай емес.
Кейбір ғалымдар оларды құрмалас сөйлемнің құрамындағы предикативтік бірлік
ретінде ... [23], енді ... ... ... ... ретінде
қарастырады [29].
Қазақ тіліндегі осындай құрылымдардың формальды түрде құрмалас сыңары
ретінде көрініп, ал синтаксистік ... ... ... ... ... ерекшелеп, актуальдандырып айту қызметінде қолданылатын көмекші
тілдік ... ... ... да бар. Бұл ... ... ... қыз ... жасау келіп жатқанда шақыртылған жоқ (З. ... ... ... сөйлемге назар аударалық. ... ... ... осы ... ... құрмаластық құрылымдар қатарында ... ... ... ... ... ... тіліміздегі: «Күн
болса, суытып кетті» тәрізді сөйлемдерді де бірдей ... ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық жақтан толымды
сыңар ретінде көрінеді. Мұның өзі осы ... ... бір ... ... ... ... тануға жағдай жасайтын секілді. Яки
мұндағы «болса» шылауының факультативтік қолданысы тек қана ой ... ... тек қана ... бір ... ... ... ... сонымен қатар құрмаластық құрылымды жасаушы ретінде де
қызмет етіп тұр. ... да осы ... ... жақтан толымды
сыңарларды компонент ретінде танудың мүмкіндігі мол болады.
Ал ... ... ... ... (Күн ... ... толымдылығы
жағынан басқаша. Дегенмен, осы «Күн болса, ... ... ... да олардың ментальдық сипаттағы ерекшеліктерін ескере отырып,
құрмалас ... ... түрі ... тану жөн ... ... осындай қызметте келетін -ғанда,-генде тұлғалы
сыңардың ... де ... ... ... ... Туыс ... Бөжей мен Сүйіндіктен гөрі Құнанбайға Байсал жақын (М.Ә.). ... ... ... оның ... ... режімнің ішкі
және сыртқы саясатын көрсетті (Л.Ж). Автор осындай құрылымдардағы мағыналық
план мен құрылымдық ... ... ... көрінетінін айтады.
Жалпы алғанда, тілдік факт ретінде жиі кездесетін, тілде ... ... ... ... ... ... ... атқаратын және кейбір
ғалымдардың пікірінше [30], тілде сан жағынан да, сапа жағынан да ... ... ... ... ... келе жатқан осындай ... ... ... тек ... ... ... ... бұлардың тілдік табиғатын толық аша алмайды. Осындай тілдік
элементтердің компоненттік сипаты ... ... ... ... Сауранбаев шартты рай тұлғалы кейбір құрмалас типтес құрылымдардың
синтаксистік қатынас табиғатын ... ... ... ... ... ... ... форма жағынан әрқашан анық, айқын
шарт болып келмейтін сияқты» [31, 544 б.], - деп ... ... - ... Хасенді алсаң, оның он екі пұт салмағы бар (Ғ.Мұст) -
деген мысалындағы алғашқы компонент ... ... ... ... ... бірінші сыңар шартты рай тұлғасында тұрғанымен, оны толық мәндегі
бағыныңқы сыңар деуге болмайды, - деген ... бар. ... бұл ... шарт ... ... отырған бағыныңқы компонент ... ... ... ... ... ... Осы тәріздес, «ойлап қарасақ», «былай
қарасақ», «атап өтетін болсақ», т.б. ... ... ... ... ... жиі кездесетін жағдай. Осындай құрылымдар туралы
жоғарыдағыдай қалыптасқан пікірлер бар болғанымен, біздіңше, бұлардың да да
белгілі бір ... ... ... ... бар ... ... ... мына мәселені айтар едік. ... ... ... түсініліп жүрген шарттылық қатынастағы сөйлемдердегі негізгі
мәселе, біздіңше, бұрынғы ... ... ... ... ойды ... мақсаты емес, белгілі бір сипаттағы ... ... ... Олай болса, бір сыңары толық мағыналы болмаса да,
жоғарыда келтірілген тәрізді құрылымдардағы ... ... ... көрінетін синтаксистік қатынас жоқ емес. Шарт ... ... ... ... да ... ... тіліміздегі осындай, әдетте қыстырмалық құрылым тәрізді
көрінетін құрылымдарды да шарт ... ... ... бір ... ретінде қарастыру қажет. Айталық, біз жоғарыда келтіріп отырған
сөйлемде шарт ... ... ... ... бар деп ... ... да шарт қатысты сөйлемдерге байланысты тілдік құбылыс деп
тануымыз керек.
Орыс тіл ... ... ... де ... ... ... (условно-вводные) сөйлемдер ретінде танылып,
олардың құрмаластық құрылыммен жақындығы туралы ... ... ... Л.Д. ... ... ... сыңар препозицияда келген
жағдайда ... мән ... ... ... шарт ... ... ал интерпозицияда ол ... ... ... ... сипатта келетінін айтады [32, 146-152
бб.]. Л.Ю. Максимовтың пікірінше, қыстырмалық сипат интерпозицияда келген
барлық бағыныңқы сыңарға да тән ... ... де, ... ... ... ... мужчина) не способен здраво рассчитывать в любви деген ... ... ... ... ... [30, 11 б.]. Мына
сөйлемге назар аударайық: Кейбіреулерді (жиын-тойда көтеріліп, ... ... екен ... ... ... ... ... осындай
сөйлемдер қазақ тіл білімінде де ... ... жай ... ... жүр. Ал ... ... шыққанда, құрмалас
болатыны айқын. Сондықтан да ... ... ... ретінде танылып
жүрген -са/-се тұлғалы сыңарларды менталь шарт құрмаластың бір түрі ... ... ... ... ... ... айту үшін ... ғылымындағы ортақ бастауышты құрмалас сөйлем туралы мәселеге
тоқталып өтуге тура ... ... ... бар, ... ... ... бар сөйлемді орыс грамматикасында құрмалас сөйлемге жатқызады.
Бұл көзқарас кез-келген сөйлемнің конструкциялық және семантикалық ... ... ... [33, 181 ... Н. ... Қ. ... т.б еңбектерінде және қазіргі бірқатар
зерттеушілерде құрмалас компоненттерінің дербес ... ... ... ... ... ... ... Т. Қордабаев проф. ... ... ... ... дербес бастауышы болуы керек
деген пікірді ешбір еңбегінде мақұлдамағанын, құрмалас сөйлем ... ... шарт – ... ... ... ... ... керек
екендігін айта келіп: «... бұл мәселе, шынында да, аяқ ... ... ... ... отыратын қиын мәселе. Ол қиындық ең алдымен
құрмалас сөйлем компоненттерінің салаласа және ... ... күні ... ... бір-бірінен ара жігін ашып кете ... - деп, ... ... рай, ... ... ... сабақтас, ал мағыналық қатынасы жағынан ... ... ... тиек ... [34, 17 б.]. Біздіңше, ортақ бастауышты
құрылымдардың болуының ... ... ... ... Белгілі ғалым Р.С. Әмірдің құрмалас сөйлемдер жүйесінде көрінетін
сөйлеушінің компоненттерді ... ... не ... ... етіп құру ... яки ... ортақтастырылатыны, ал мұның
екі түрі: лексикалық ортақтастыру және грамматикалық ортақтастыру түрлері –
бар ... ... ... осы ортақ бастауышты құрмаластарға да қатысы
жоқ емес деп білеміз [18, 4 б.].
С.Ж. Тәжібаева шарт ... ... ... ... ... бір ... ... (моносубъектное) және әр басқа (дара)
бастауышты (разносубъектное) деп ... ... ... ... ... көп ... ... қатынасындағы
сөйлемдер көбінесе ортақ бастауышты болып келеді. Сондай-ақ дара бастауышты
шарт-мезгіл мағыналы сөйлемдер де бар [35, 179 ... ... ... ... оны ... ... жеке бастауыштардың болу-болмауымен емес, сол компоненттер
арасында құрмаласқа тән синтаксистік қатынастардың ... ... Дара ... ... ... ... ... қатынастарды бейнелеуде, ал ортақ бастауыштық
құрылым ментальдық сипаттағы, яки ... ... мен ... ... ... ... қолданылатыны аңғарылады.
Қорыта келгенде, құрмалас сөйлем компоненттерінің өзіндік дәрежесін
айқындау жайы – қазіргі тіл білімінде жалпы ... ... ... аса ... бар ... ... болып табылатыны ақиқат
деп білеміз. Біз жоғарыда ... ... тыс ... ... ... ... қатынасындағы құрмаластардың синтаксистік қатынас сипатын айқындауда
маңызды қызмет атқаратынын ескере ... осы ... ... ... ... сыңарлардың мағыналық жақтан алуан түрлі болып (сұраулы,
бұйрықты, болымсыз ... т.б.) ... ... ... тіл ... ... ... бағыныңқы сыңар мен оның баяндауыш
тұлғасына аударылып, ... ... ... осы бағыныңқы сыңарларының
мағыналық ыңғайына ... ... ... ... ... ... жайы ... предикативтілік белгісімен ғана анықталмайды.
Құрмаластық құрылымның басты функциясы – ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде осындай
қызметті білдіру мүмкіндігі бар тілдік құрылымдарды (шартты рай ... мен ... ... сабақтас құрмаластың бағыныңқы компоненті
ретінде қарастыру қажеттігіне назар аудардық. Мұнда менталь шарт құрылымның
ерекшелігі де ескерілді. ... ... ... жалпы құрмалас
сөйлемдердің, соның ішінде шарт қатынасындағы құрмаластардың синтаксистік
табиғатын тереңдей тануға көмектеседі деп білеміз.
1.3. Синтаксистік қатынасты ... қиын ... Т. ... Қ. ... «Сабақтас құрмаластың құрылысы» атты
кітабына байланысты пікірін білдіре келіп: «Кітапшаның ... ... ... деп ... ... ... бағыныңқы
компонент емес, сабақтас құрмалас сөйлем ғой. ... ... ... ... ... ... айтылғанда, сөйтіп бір
бүтін болып тұрғанда ғана айқындалмай ма?» - дейді [34, 194 б.]. ... ... ... ... біз де ... ... ... құрылымды тұтастай қарастыру қажеттігіне назар аударамыз. Ал
құрмаластарды бағыныңқының тұлғасына ... ... ... ... болар деп білеміз. Т. Қордабаев қазақ тіл білімі ғылымы ... ... ... ... топтастырудың, яки автордың
өз сөзімен айтсақ, «функциясына қарай топтастырудың», сондай-ақ шартты және
қарсылықты бағыныңқылы сабақтас түрлерінің де алғаш атап ... ... ... ... алғашқы оқу құралдарынан басталғанын айтады.
Әрине, мұнан біз ғалымның сол ... ... ... А. ... ... ... атап ... отырғанын көреміз. Қ. Жұбанов өз
еңбегінде жалпы шартты рай тұлғалы қатыстық сөзді ... ... деп ... да, оларды дәнекер есімдіктің сипатына қарай септес,
іліктес, шақтас, жанас деп, байланысу тәсіліне қарай топтайды [36, 360 ... ... ... С. ... «Бағыныңқы сөйлемді
таптастырғанда, әуелі олардың формаларын өз алдына бір ... ... ... сол ... ... мағыналарын мазмұндап шығайық. Солай еткенде
ғана сөйлем категорияларының формалық белгілері, олардың қасиеттері (қандай
мағына беретіндігі) ... ... [37, 17 б.]– деп, ... ... ... ... келеді. Осы тұрғыдан келгенде,
Р. Әмірдің мына пікірі тек қана ... ... ... сонымен қатар
басыңқы сыңар баяндауышының да тұлғалық сипатын ескеруімен ... ... ... ... ... арасындағы мағыналық қатынас
олардың баяндауыштарының шақтық формасының үйлесуіне ... ... ... ... ... құрмаластық конструкцияның шарттық немесе
мезгілдік қатынасты білдіруі басыңқы компоненттің баяндауышының шақтық
(өткен шақ, ... шақ) ... ... [12, 26 б.] - дейді. Автор мұнда
екі компоненттегі баяндауыш тұлғаларын ... ... ... алып ... ... Бұл тек қана ... ... сипатын негізге алу бағытынан өзгеше жаңа көзқарас. Дегенмен,
құрмалас сыңарлары арасындағы синтаксистік ... ... ... келу ... ... ... компоненттер арасындағы
синтаксистік қатынас табиғатының ... ... ... басқа да
көптеген тілдік элементтер – интонациядан бастап, ... ... ... ... ... ... ... да сөздер, сөйлеушінің жалпы ішкі коммуникативтік
мақсаттарына қатысты факторлардың баршасы да әсер ете ... ... ... Т. ... Қ. ... ... сынының
сыңаржақ тұстары да бар. Т. Қордабаев: «Автор қазақ тіліндегі сабақтас
құрмалас сөйлемдерді жіктеуде ... ... ... ... ... олар ... ... топтастырылды деп, бұл екі жіктеу
арасынан елеулі айырмашылықтар іздейді. Меніңше, бұл екеуінің арасына қытай
қорғанын ... ... ... ... функциясы мен мағынасын
бір-бірінен бөліп алуға болмайды» [9, 195 б.] - ... Бұл – ... ... ... аса бір ... ... ... бұл тұста Қ. Есенов
пікірі жөн көрінеді. Өйткені «сабақтас құрмалас ... ... ... компоненттің функциясы ескерілуі» дегеніміз, сол кездегі
зерттеу үрдісіне назар аударсақ, – бағыныңқы ... ... ... ... ретінде ғана қарау болатын. Бұлай еткендіктен, ... ... бар ... сөйлеммүшелік тұрғыдағы ғана мәні бар сыңар болып шыққан
еді. Яғни, тұтастай сөйлемнің бойындағы синтаксистік ... ... ... сыңарлар арасындағы мағыналық байланыстан (мағыналық қатынастың
синтезінен) туындайтын грамматикалық қатынас емес, бағыныңқының ... ... ... грамматикалық қызметі тұрғысынан ғана айқындалар
еді. Біріншіден , бұл жүйе тілдік деректерді толық қамти ... ... ... ... ... ... С. ... та атап
көрсеткен [37, 21 б.]. Бұл жолдың қате екені тіл білімі ... ... ... Яки сөйлеммүшелік қатынас дегеніміз, біздіңше, ... ... ... ... мен жай ... ... ... ғана
көрінетін тар ауқымдағы синтаксистік қатынас түрі ... ... ... ... отырған «бағыныңқының мағынасы» дегенді де
оның функциясы дегенмен бір деп қарауға болмайтын тәрізді. ... ... өзі екі ... ... ... 1) ... ... информативтік
мағынасы, яки оның лексикалық бірліктерінің өзара байланысты ... ... 2) ... ... ... ... туындайтын
грамматикалық мағынасы;
Қазіргі тіл ғылымында функционалдық грамматика тілдік бірліктердің
функционалдық сипаттарын ... ... ... синтаксистік
құрылымды, оның құрамындағы ... ... ... қоса, солардың ... ... ... ... Бұл ... келгенде, жоғарыда сөз болып отырған бағыныңқы
сыңардың ... мен ... ... ... ... ... айқындаудың негізгі критерийлері болудан әлдеқайда ... ... ... ... ... ... тек ... қызметі
тұрғысынан ғана, яғни басыңқының бір мүшесі қызметін атқаруы тұрғысынан
ғана түсініледі. Бұл шын ... ... ... яки бағыныңқы сыңардың
құрмалас компоненті ретіндегі функциясынан мүлде бөлек, басқа қызмет.
Осындай ... ... ... ... да ... ... маңызы зор.
Құрмалас сыңарлары арасындағы синтаксистік қатынасты ... ... ... ... ... ... жүр. Мысалы, проф. Т.
Қордабаев: «Күні бүгінге дейін өзіндік сыры ... ... ... ... ... сөйлем түрі тілімізде аз емес. Тіпті, танылған, құрмалас
сөйлемнің белгілі бір ... ... ... ... ... де
ашылмаған сыр көп» [34, 174 б.],- дей ... ... ... ... ... рай тұлғаларының қатар қолданылуы арқылы жасалған бірқатар
тілдік деректерді талдайды да: ... ... ... ... жақын болса,
Көтібақ, Байсалдар да сондай жақын (М. Әуез.)- деген тәрізді сөйлемдерді
теңдеспелі бағыныңқылар, Еңбекті ... ... ... аласың – тәрізді
сөйлемдерді «бағыныңқы компоненттерінде айтарлықтай ... ... оның ... ... ... және ... ... әрдайым сұрау есімдіктері айтылатыны ескеріліп, сұрау мағыналы
сабақтас сөйлем деген ... ... ... өз ... жеке бір топ ... жөн» [34, 177 б.], - ... тәрізді пікірлер айтады. Көріп
отырғанымыздай, ғалым мәселеге орынды көңіл аударып отырғанымен, құрмалас
сөйлемдердің ... ... ... ... ... критерийлері белгіленбегендіктен және тек кейбір сыртқы формальдық
белгілер ғана ... ... ... ұсынып отырған жіктеуі, яки
синтаксистік қатынасты ... ... сын ... ... ... ... зерттеулерде синтаксистік қатынасты ... ... ... ... мен ... ... ... яки
эксперимент ретінде құрмаластың құрылымдық, құрамдық элементтерін, олардың
сөйлемде берілген жүйесін ... ... ... жиі байқалады.
Кезінде осындай өзгертулердің, яки сөйлемді қайта ... еш ... ... ... ... әр сөздің, өзіндік қызметі болатындығы
туралы А.М. Пешковский пікірін Р.А. Будагов орынды келтірген болатын. Ол:
«Выдающиеся ... ... ... ... подчеркивали, что развитые
языки нашей эпохи ... не ... ... ... ... ... и чувств людей, живущих в обществе, но и средством выражения
тончайщих оттенков ... ... ... и ... ... ... ... «Все дело в этих «почти» и «как бы», на ... вся ... [38, 23 б.],- ... Олай болса, сөйлемді қайта
құру, оны лексикалық немесе грамматикалық жағынан ... ... ... айқындаудың тиімді тәсілі бола алмайды.
Мысалы, акад. Н. Сауранбаев «Бұл айтылғанға біреу нанды, біреу ... ... ... ... ... ... ... бұл –
қарсылықты қатынастағы құрылым. Мезгіл десек, ... ... ... ... ... ... жай сөйлемдердің тобы
бірнеше оқиғаның я құбылыстың бір мезгілде ... ... ... ... ... құбылыстың қазіргі уақытпен байланысын білдіреді» [11, 49
б.],-дейді. Ал келтірілген мысалдан мұны ... ... ... ... те, қарсылықты да т.б. қатынастарда да мезгілдердің қатар болуы
әбден мүмкін. Демек, бұл да ... ... бір ... әрі ... «Сөз ... ... де, Алшынбай біраз отырып үйіне
қайтты – дегенді мезгілдес деген. Біздіңше, мұны ... ... ... ... да ... ... жоқ емес. Мұндағы алғашқы ... ... ... ... Егер Сөз ... біткен соң, Алшынбай
үйіне қайтты, – деген мағынада түсінсек, мезгілдік қатынас көрінеді. Ал
екінші бір ... ... мұны ... қатынаста да түсінуге негіз жоқ
емес. Бұлардың бәрінде де ... ... ... ... ... ... әр ... болу мүмкіндігі бар. Яғни ... ... ... ... ... ... болатыны көрінеді.
Осындай қиындықтар орыс тіл білімінде де үнемі ғалымдар назарында болып
келді. А.М. Пешковский мына төмендегі мысалдарды келтіреді.
1. Он не пошел в ... и у него ... ... – Он не пошел в школу,
потому что у него болит голова.
2. У него болит голова и он не ... в ... – У него ... ... что он не ... в ... ... алғашқы сөйлемдердегі сыңарлар орнын ауыстыру
тұтастай сөйлемнің мағыналық сипатын өзгертпеген тәрізді. Бұл туралы ол: ... ... ... ... ... ... ... Оно
сводится попрежнему к простому обьединению в мысли двух фактов» - ... ... ... ... осы сөйлемдегі синтаксистік қатынас
сипатын да өзгерткен деп білеміз: ... ... ... мағына
соңғы нұсқада себептік мағынаға ауысқан деп ... ... жоқ ... ғалым бұл туралы: «Отношение причины и следствия в сочетании У ... ... и он не ... в ... для нас есть ... л о г и ч е с
к о е, формально н и ч е м н е в ы р а ж е н н о е» [39, 463 б.], ... ... А.М. ... ... мағынаны айқындауға формальдық
тұрғыдан, яки құрылымдық тіл білімі талаптары тұрғысынан келгені көрінеді.
Ал функционалды-семантикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... басты мәселе – сөйлемнің ішкі коммуникативтік
сипатын нақты айқындауда болмақ. Мысалы, О.М. ... ... ... ... явления предпологает первичность смысловых отношений»
[40, 12 б.],- ... ... біз ... ... ... ... ... тіл атаулыға ортақ екендігін көреміз. Н.А. Андрамонова
синтаксистік қатынас ұғымы мен мағына (синтаксистік ... және ... ... ... ... синтаксистегі өзіндік
орыны туралы мәселенің анық емес екендігін айта келіп, әдетте ... және ... ... түсініктері синонимдес тәрізді
көрінгенімен, құрмалас сөйлемдерге ... ... ... ... ... ... да, формалық жағында қоса қамтитын кең мағынада
түсінілуі керек екендігіне назар ... «Не ясно как ... ... с терминами «значение» и «связь». Существует мнение, что
отношения и ...... ... ... Нам
представляется возможным придерживаться (применительно к сложному
предложению) более ... ... ... ... ... содержательную, так и формальную его интерпретацию, т.е. опирающегося
на понятия ... и ... [22, 6 ... ... қатынас ұғымын іштей саралап, оларды функционалдық
қатынастар және семантика-грамматикалық ... деп ... атау ... ... ... ... нәтижесінде пайда болған құрмаластар:
айқындауыштық қатынастағы құрмаластар ... ... ... ... құрмаластар, объектілік қатынастағы
құрмаластар); адвербиалдық қатынастағы ... ... ... ... ... [6, 25 б.]. ... бұл – жалпы құрмалас
сөйлем табиғатын ауқымды түрде қарастыру ... ... ... болса
керек.
1.4 Шарт қатынасының туындатушылық (каузальдық) сипатын тану.
Қазіргі ғылымда ... ... ... ... да ... ... ... ішінде батыстық тіл
білімінде каузальдық қатынастағы ... ... ... ... жатқызады. С.Ж. Тәжібаева да себеп, шарт, мақсат мәнді
құрмаластарды каузальды ... ... ... ... ... ... логика-математикалық модельдері
мәселенің байыбына ... ... ... ... ... ... олардың тілдегі ... ... ... көрсете
алмайтындығын, сондықтан да мұнда ... ... атап ... ... ... қатынастағы құрмаластардың
ішінде негізгі орталық планда көрінетіні – себеп-салдарлық қатынас деп
біледі. Автордың ... ... ... лингвистикасында мәселеге өзгеше
көзқарас қалыптасқан. Яғни, оларда негізгі ... ... ... ... ... себебін автор былайша түсіндіреді: «Повышенное
внимание американских ученных к условным конструкциям связано с ... ... ... непосредственно отражает типично человеческую
способность размышлять об ... ... ... ... на ... ... предпологать возможные корреляции между
ситуациями и понимать, как мир менялся бы, если бы ... ... бы ... [28, 53 ... өзіндік менталитетіне, этникалық дүниетанымы мен өзіндік ойлау
ерекшеліктеріне байланысты олардың тілдік құбылыстарға деген көзқарас
ерекшеліктері де ... ... ... ... ... ... келгенде,
себеп-салдарлық қатынас пен шарт қатынасының ... ... Ал ... таным тұрғысынан олардың қайсысына басымдық ... ... ... ... ... ... этникалық
ерекшеліктерімен байланысты көрінеді. Біздіңше, ... т.б. ... ... ... ... мүмкіндігі бар шарт құрылымды
сөйлемдердің орны ... ... ... ... кең ... яки дүниетанымдық сипаттағы абстрактылық ұғым-түсініктермен –
мезгіл (уақыт), мекен (кеңістік ), себеп-салдар, т.б. тәрізді ... ... ... ... келетін тілдік қарым-қатынастық құбылыстың
аясында шарт қатынасының өзіндік орны бар. Өйткені ... ... ... ... ... және өзгеруі (дамуы) арасындағы негізгі заңдылықтар
осы шарттылық заңдылығымен де тығыз байланысты. Тіл білімінде ... ... жүйе ... ғана қарастырылған тілдік заңдылықтар
туралы ғылым (құрылымдық тіл білімі) кейіннен ... ... ... ... де ... ... да, ... бірліктердің пайда болуы мен қызметінің негізгі
мақсаты да, тудырушы күші де ... ... ... ... бір
мақсатта қызмет ету болғандықтан, тілдің ішкі табиғатын тану мақсатындағы
ізденістердің осы мәселемен, яки ... ... ... ... ... да ... ... Бұл тұрғыдан да шарт
қатынасының алуан түрлі ... ... ... көп ... ... ... ... көрінеді.
С.Ж. Тәжібаева қазақ тіліндегі каузальды қатынастағы құрылымдар ... ... ... ... является мнение, что каузальные отношения
в языке могут достаточно ... и ... ... ... ... ... ... которого ... ... а ... ... эксплицирует отношения между ними»
[28, 53 б.], - дейді. ... ... ... ... де ... бар ... болады. Біз бұл жерде каузальдық қатынас дегенде, орыс
тіл ... ... ... (порождающий, генеративный)
сөйлемдер делінетін – ... ... шарт ... айтып отырмыз. Ал
мезгіл, қарсылықты, түсіндірмелі, т.б. қатынастар туындатушылыққа жатпайды,
оларда тек болған оқиғаны ... қана бар. Ал осы ... ... әсіресе шарт қатынасы барынша актив ... ... ... туындатушылық – аяқталған ... ...... әлі әрекетке көшпеген оқиғаға қатысты болады, ал
шарт қатынасының ... ... оның ... ... Американ тілшілерінің бұл мәселеге баса ... ... сыры да ... ... керек.
А.К. Алтаева себеп, шарт, мақсат қатынастарының өзара байланысын ашу
мақсатында, мақсат пен шарт ... ... ... үшін
себептілік категориясына жүгінеді. Автор: «Себепті қатынасты ... ... ... ... ақиқат өмірге қатысты қабылданбайды, адамның
қылықтарын түсіндіруге қатысты қабылданады... Тілдегі кез келген себепті
байланыстарды білдіру ең ... адам ... ... ... ... ... ... өз әрекеті не қылықтарын түсіндіру
қажеттілігінен туындайды. Келе-келе адам ... ... ... бір
себептермен түсіндіре бастайды және оны қандай бір мақсатпен түсіндіреді»
[41, 21 б.] – дегенде, ... ... ... жаратылыс-болмысты танудан
негіз алатынын, яки жалпыдан жалқыға қарай дамитынын ... Бұл ... ... Ж.М. ... «Понятие причинности
абстрагируется из ... ... ... связи,
присущей самим явлениям, выражает ее вполне определенную часть» [42, 377
б.] - деп, ... ... ... ... ... ... бастау
алатынын өте орынды көрсетеді. Аталмыш қатынастар әдетте ... екі ... ... ... ... ... орын ... ішінде себеп қатынасы әуелден-ақ таза жаратылыстық-болмыстық
оқиғалардың ... ... ... өмірге қатысты заңдылық түрінде
танылғанын түсінуге ... ... ... ... мен ... ... себептілік қатынас тілде «-ғандықтан» тұлғасы арқылы көрінеді.
Себеп оқиғасы өткен шақта айтылып, оның ... ... ... сипатта
бейнеленеді.
Аталған үш түрлі қатынастың алдыңғы екеуі (себеп және мезгіл) өмірде,
болмыста болған, осылайша адамзат санасында ... ... ... Ал шарт қатынасы ... ... ... қатынастарды танып-түсінудің нәтижесінде, яки адамзат ... ... ... ... танылады. Себеп және мезгіл
қатынастары ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттердің
нәтижесін сол күйінде тілде бейнелеу, коммуникацияға ендіру әрекеті ... ал шарт ... ... ... ... яки ... ... өмірде қайталану мүмкіндігі түрінде көрінеді. Шарт
қатынасының альтернативтік сипаты да оның осы ... ... ... ... ... қатынасы өзінің кейбір ерекшеліктеріне орай шарт
қатынасымен белгілі бір жақындықта көрінеді. Бұлай дегенде біз ... ... ... ... ... ал шарт ... ... әдетте ментальдық құбылыстардың ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері бар. Олардың болмыста жүзеге асуының өзара байланысын
түсіндіру осындай ... ... ... де өзара байланысы
түрінде таныла алмайды.
Грамматикада мақсат – ... бір ... ... ... ретінде көрінеді де, ал орындалған іс-әрекет ... ... ... ... ... келеді. Жеңіске жету үшін көп жаттығу ... те – ... күш. Оның да ... ... ... ... көрінеді.
Бірақ олардың тілдегі бейнеленуінің табиғаты бірдей ... екі ... ... ... ... ... ... ментальдық болмысты да
қамтыған. Ал мақсат әуелден-ақ ментальдық болмысқа тән қатынас түрі. Сондай-
ақ, мақсат ... ... ... ... негізінен болған оқиғаға
қатысты көрінеді. Ал шарт қатынасы өзінің тілдік ... ... ... ... ... көрінетін тәрізді. Өйткені мұнда жаратылыстық-
болмыстық сипаттар да, ментальдық болмыс сипаты да көрінеді.
Грамматикада (тілде) ... ... ... – мақсаттың орындалуы
үшін жасалған іс-әрекет. Себеп қатынасындағы нәтиже – себепті байланыстың
болуға тиісті ... ... Шарт ... ... – сол шарт
орындалған жағдайда жүзеге асатын ... не ... ... ... ... Бұл ... ... де шарт қатынасының тілдік көрінуі көпқырлы
болып келетінін көреміз.
Жаратылыс-болмыста да, ментальдық ... да ... ... ... ... ... ... өзара байланыстары арқылы түсіндіріліп
жүргенімен, тілде олар ... ... ... ... ... ... ... түрлері ретінде танылады.
Алуан түрлі синтаксистік қатынастардан ... ... ... ... тек ... ... ғана емес,
синтаксистік қатынастарды айқындау тұрғысынан да ... ... ... ... ... шарт қатынасындағы құрмаластарда алғашқы
сыңардың туындатушылық қасиеті соңғы сыңардың нәтижелік сипатын ... ... ... шарт ... ... ... Яғни,
алғашқы сыңар іс-әрекет түрінде, ал соңғысы соның нәтижесі түрінде келіп,
осындай құрылымдар ... ... ... ... ... ... бейнелейтін құрылымдардан (мезгілдік қатынас)
ерекшеленіп тұрады.
Бірінші бөлім бойынша тұжырым
- құрмалас сөйлемдердің ... ... ... ... ... жаратылыстық-болмыстық құбылыстардың арасындағы
байланыстарды, ол байланыстардың заңдылықтарын ... ... ал ... ... ... жүйе ретінде қалыптасуы
паратаксистік және гипотаксистік құрылымдардың пайда болуымен байланысты
түсіндірілді.
- ... ... тек қана ... ... арқылы ғана
емес, басқа да ... ... ... ... жай ... ... де көрсетілді. Олар – жай сөйлем құрамындағы мезгіл мәнді сөздің
(уағында, -са,-се т.б.) грамматикалық тұлғаға ... ... ... ... құрамындағы кейбір мүшелердің актуальдануы арқылы құрмалас сыңарына
айналуы т.б.
- жай ... мен ... ... ... ең ... – олардың құраушы сыңарларының арасындағы синтаксистік
қатынастарының сипаты ... да ... жай ... ... ерекшеліктеріне қарай, олардың құраушы сыңарларының арасындағы
синтаксистік қатынас сөйлеммүшелік деңгейде ғана болып, ... ... ... шарт т.б. кең ... жаратылыстық – болмыстық заңдылықтарды
бейнелеу, әдетте, лексикалық тәсіл ... ғана ... ... ... ... тән синтаксистік қатынас болу үшін ... ... ... ... ... ... болмыстық
құбылыстар арасындағы өзара байланыстарды, олардың кең ... ... ... ... ... шарт, т.б.) ерекше
құрылымдық жүйе (құрмаластық құрылым) арқылы бейнелейтін болуы керек. Ал ол
жоқ жерде ... ... де ... ... ... ... ... айқындауда басыңқы сыңардың
құрылымдық-мағыналық сипатының маңыздылығы ерекше. Бұл ... ... ... ... көрінеді. Басыңқы сыңардың құрылымдық-
мағыналық және қызметтік жақтан ... ... ... ... ... ... ... де әр алуан сипатта көрінетіндігі байқалады.
- құрылымдық тіл білімінде бағыныңқы сыңар мен оның ... баса ... ... ... ... тұрғыдан
келгенде, бұл біржақтылық болып табылатыны көрсетілді. ... ... ... орнына шарт қатынасындағы сабақтас құрмалас ... ... ... құрылымның компоненті болу/болмау мәселесі ... ... ғана ... Құрмаластық құрылымның басты
функциясы – синтаксистік (грамматикалық) мағынаны (қатынасты) білдіру
қызметі ... ... ... ... ... ... ... өзге де тілдік құрылымдарды (шартты рай тұлғалы қыстырмалар мен оқшау
сөздер) ... ... ... ... ретінде қарастыру
қажеттігі көрінеді; Мұнда менталь шарт құрылымның ерекшелігі де ... ... ... оның ... синтаксистік қатынасы тұрғысынан
айқындауда сөйлемнің берілген құрылымдық жүйесін өзгертіп, эксперимент
жасау тәсілі ... ... да, ... ... да дұрыс болмайды.
- шарт қатынасындағы құрмалас ... ... ... ... ... ... синтаксистік табиғатын тереңдей
тануға мол мүмкіндіктер туғызады.
2 ШАРТ ҚАТЫНАСЫНДАҒЫ ҚҰРМАЛАСТАРДЫҢ ... ... ... ТІЛ БІЛІМІНДЕ ҚАРАСТЫРЫЛУ ЖАЙЫ
2.1 Шарт қатынасының логика-философиялық ... және ... ... ... ... ... ... тану үшін әуелі оның
логика-философиялық табиғатына назар аударған дұрыс ... ... ... ... ... сәйкес келе бермейтіні түсінікті болса
да, тілдің ойлауды бейнелеу принциптерін түсіну тұрғысынан бұл ... ... ... тек қана ... ...... дыбыстық материалынан
мағынаға қарай қарастырмай, тілде ақиқат болмыстың ... ... яки ... болмыстың мәні мен ... тіл ... ... ... ... ... оның қатысымдық-
прагматикалық қызмет ерекшеліктері тұрғысынан қарайтын болсақ қана ... ... бара ... ... Қ. ... өз ... ұғым адамның түрлі сипаттағы ойынан туып отырады» [17, 74 б.] -
деген ... ... ... осы жағын да ескерген тәрізді.
Философиядағы шарттылық ұғымы мен тіл біліміндегі шарт ... бір емес ... де ... ... бұл ... ... ... ашып алған жөн болмақ: философияда бұл ... ... ... тіл ... шарт ... ... Сондықтан да біз шарттылық ұғымы деген жалпы атауды емес,
олардың ара жігін аша, айқындай ... ... ... ... ғылыми терминдерін – философиялық тұрғыдан, шарттылық категориясы
терминін, ал ... ... шарт ... ... қолданған жөн
деп білеміз.
Бір ерекшелік, біздіңше, мынада: шарттылықты философияның ... ... ... тану ... қоғамдық
құбылыстардың философиялық табиғатын түсінуді, олардың жалпы заңдылықтарын
ашуды көздесе, оны тілдік тұрғыдан тану ... ... мен ... заңдылықтары туралы адамзаттың дүниетанымдық-
пәлсапалық түсініктерін ... ... ... ... ... ... ... қабылдай отырып, ... ... ... ... ... ... Яғни, бұл соңғы жағдайда
жаратылыстық-болмыстық құбылыстардың тілде бейнеленуі ментальдық ... ... ... ... ... ... ... санасы арқылы
өткізіліп барып жүзеге асады. Міне, біз айтып отырған мәселенің негізгі ... ... екі ... ... деп ... ... ғылымының кейінгі кезеңінде ... ... ... ... ... ... бітім-болмысынан «ғалам бейнесін»
тануды мақсат етеді. Жаратылыс болмыстың ... мен ... ... ... арқылы бейнелеу адамзаттың дүниетанымдық ойлауының
нәтижесі болғандықтан, ... ... ... болмыстың бейнесін
көру талабы да орынды. Ғалым А.К. ... ... ... ... ... «Шартты бағыныңқылы сөйлемдердің мәнін түсіну
үшін алдымен «шарттылық» ұғымын тұтастай пайымдап алған жөн. Ондағы мақсат
тіл мен ... ... ... ... ... ... ... [43, 18 б.],-дейді. Жаратылыс-болмыстағы және ... ... оның ... ... және ... ... мәселелерін танып-түсіну дегеніміз, шынында да, тілдік
құбылысты ... ... ... ... ... табылады. Басқа да алуан
түрлі жаратылыстық құбылыстар мен олардың ... ... ... мен ... ... да табиғат пен болмыста алуан түрлі
сипатта ... ал осы ... ... ... онан да ... ... ... соншалық – оны тереңдей түсіну,
оның тілдік заңдылықтарын айқындау мәселесі ерекше назар аударуды ... Ал шарт ... ... ... ... ... ... дүниені тілдік тұрғыдан танудың кейбір ерекшеліктерін көрсете
алуы мүмкін деп білеміз.
Шарттылық ұғымын философиялық тұрғыдан айқындауға ... ... Г. ... Г.А. ... т.б. ... ... келтіре
отырып, Б.С. Кабыкенова оларды, негізінен, үш топқа жіктейді. Бірінші топ:
мұнда шарт қатынасы себептік қатынас арқылы ... да, сол ... ... ... материалы ретінде ғана танылады. Бұл туралы
автор: «Условие определяется через причины, выступает как бы материалом ... ... ... её ... дей келіп, бұл
пікірді жақтаушылар негізінен табиғаттанушылар екендігін айтады. Екінші
топтағылар ... ... ... да ... ... байланыста
қарастыруды қолдайды. Үшінші топтағы пікірлердің басты ерекшелігі ... ... өзге ... ... детерминанттық байланыста
болатындығы екендігін ... ... ... ... группа
представляет собой определения, ... ... ... условной
детерминации, её взаимосвязь с другими видами детерминации» [44, 112 б.].
Автор жақтаған үшінші топтағы ... ... шарт ... ... ... бір құбылыстың (нәтиженің) пайда ... үшін ... ... ... түсінеді. Мысалы: Г.А. Свечников: «Условия
представляют собой совокупность связи, ... и ... для ... ... ... [44, 117 б.], - ... М.А. Парнюк: «Условием
является совокупность многообразных непосредственных факторов, от наличия
которых зависят возникновение, ... и ... ... ... свойств и изменений» [44, 118 б.], - дейді.
Автор өзінің көзқарасын шарт категориясының ... бір ... ... ... ал ... құбылыстың жүзеге асу қажеттілігі
ретінде осы шартты керек ... ... Яғни ол шарт ... ... ... ... өз ойын былайша қорытады: «Таким
образом, явление выступающее в роли ... ... по ... Противоречивость его состоит в том отношении, что своим бытием,
существованием оно не обязано ... в ... с ... ... ... условие. Но в то же время как условие оно обязано обусловленному. Ведь
только во ... с ним ... ... ... ... ... ... некоторые существование, хотя явлению выступившему
в роли условия, присущи эти свойства и не ... от ... ... б.], - ... ... ... тұрғыдан қарау мен тілдік тұрғыдан қараудың
арасында ерекшеліктер болуы заңды. Өйткені ... шарт ... ... түрлі
сипатта және өзге де синтаксистік қатынас түрлерімен белгілі бір дәрежеде
ішкі байланыста көрінеді. Шарт ... өзге ... ... да ... мен тіл ... екі ... ... қарастырылады.
Тіл білімінде әр құбылыс, оқиғаға қатысты нақты жағдайдағы шарт қатынасы
нақты сол өз ... ... ... ... ол ... алынып, абстрактылы түрде қарастырылады. ... ... шарт ... ... ... бір ... (нысан) жүзеге асуы
үшін қажетті барша алғышарттардың жиынтығы түрінде емес, тек нақты бір ғана
алғышарттың нәтижемен (ол кейде ... ... да ... ... ... ... да ... синтаксистік қатынас түрі ретіндегі
«шарт қатынасы» ұғымын белгілі бір ... ... ... ... ... түсінуге болмайды. Тілдік құралдардың алуан түрлілігі,
сөйлеуші субъектінің мәселеге ... ... ... ... да ... ... түрі ретіндегі шарт ұғымын айқындауды барынша
қиындатады. Сондай-ақ, тілде шарттылық қатынастың ... ... да ... ... ... орайласа келетін жағдайлары да
мәселені күрделендіре түседі.
Шарт қатынасының тіл білімі мен логикада қарастырылу жайын ... С.Ж. ... ... ... Т.А. Колосова,
В.С. Храковскийлердің пікірлеріне сүйене отырып, ... ... ... мен тіл ... ... сәйкес келе бермейтіндігін
айтады. Ол: «Таким образом, логика анализирует импликативные суждения, ... ... ... как с их помощью на базе ... ... ... Лингвистику условные конструкции интересуют как собственно
языковой объект, имеющий свою ... и ... ... - ... тоқтайды [45, 176 б.]. Дегенмен, лингвистика ғылымы да жаратылыстық-
болмыстық құбылыстарды, соның ішінде шарт қатынасындағы ... ... қана ... ... тұрғыдан емес, логика-философиялық тұрғыдан да
қарастырып, жалпы ... ... ... ... мәселесін кеңінен
қамтуға бағыт алып келе жатқаны байқалады.
Философияда негізгі ... ... ... ... ... ... т.б.) ... бірінің өзара тығыз байланыста
болатындығы айтылады. ... ... де ... ... ... бірі астасып жатқан тығыз байланысты көреміз. Бірақ
бұл дегеніміз олардың бірімен бірінің араласып ... ... ... ... ... ... сол ... әмбебаптығының, олардың
ішкі дыбыстық-семантикалық ерекшеліктерінің (-са, -се) нәтижесі деп
түсінеміз. ... да ... ... ... ... ... ... себеп, шарт т.б.) тілдік амалдар арқылы бейнелену
ерекшеліктерін танудың, олардың нақты ара ... ... ... ... да ... Бірақ тілдік жүйеде олардың әрқайсысының
өзінің көріну ... мен ... ... ... бар. ... бірінен бірін толық бөліп ... ... ... ... ... ... мүмкін межелерін
белгілеуде болып отыр. Сондықтанда шарттылық ... ... ... ... ... оның ... да ... байланысын қамти қарастыруды қажет етеді.
Қорыта келгенде, шарт қатынасының жаратылыстық болмыста (табиғатта)
көрінуімен оның тілде бейнеленуінің арасында ерекшеліктер ... ... ... шарт ... ... категориясы ретінде қарастырылса, оның тілде ... ... шарт ... ... ... ... дегеніміз (шарт категориясы) – белгілі бір іс-әрекеттің ... ... ... жиынтығы ретінде танылса, ал ... ... ... ... ... белгілі бір нәтиженің
жүзеге асуы үшін қажетті бір ғана мүмкіндікті (шартты) бейнелейді. (Жаңбыр
жауса, жер көгереді).
Кейбір құбылыстардың ... ... ... іс-әрекеттер де тілдік танымда заңды байланыстар түрінде
көріне алады. Бұл сөйлеуші ... ... ... ... (Күн батса, түн келеді).
2.2 Шарт қатынасының тіл білімінде қарастырылу жайы
Түркі тілдеріне, оның ... ... ... де ... ... ... сөйлемдердің зерттеле бастауы төңкеріске дейінгі кезеңдердегі
орыс миссионерлерінің – Н.И. Ильминскийдің, ... т.б. ... ... ... шарт ... ... тіл ... алғаш арнайы, жан-жақты зерттеген профессор
Қ. Есенов еңбегінде атап айтылған. Ол шартты рай ... ... ... ... ... ... ... мағына берілетіндігі
туралы айта отырып: «Шартты рай тұлғалы баяндауышқа -шы / -ші ... ... ... бұл ... жолы ... ... сөз болған, - деп, проф. Н.И. ... ... ... ... ... ... «Материалы к изучению киргизского наречия»
атты еңбегіне сілтеме жасайды. Онда орыс ... «Для ... ... - шы: ... жазайыншы и пр. Это же – ... ... ... ... [17, 47 б.], - ... ... ол ... рай тұлғасында келген сөйлемдерді ... ... ... сөйлемдер деп көрсетеді [17, 73 б.]. Проф.
Қ. ... ... ... енді бір тұсында П.М. Мелиоранскийдің ... 1897 ж. ... ... ... ... ... Синтаксис» (ч.ІІ) атты еңбегінде: «Форма «болса» с предшествующим
именительным падежом значит иногда « а что касается ... «а в ... деп, ... ... ... ... болса есітпеді деген тәрізді мысалды
келтіретінін айтып өтеді [17, 65 б.]. Бұл ... ... біз ... рай
формасына, оның мағыналық, модальдық қырларына қатысты алғашқы пікірлердің
сол кездің өзінде-ақ ... ... ... ... Қ. ... ... тұлғаларының түркі тілдерінде қалай берілетіні туралы Н.Ф. Катановтың
1903 ж. Қазан қаласынан шыққан «Опыт исследования ... ... ... толық айтылғанын да атап өтеді.
Аталмыш мәселе Кеңес дәуірінде Н.П. Дыренкова, Н.К. Дмитриев, ... Н.А. ... т.б. ... ... ... ... Кеңес дәуірінің алғашқы кезеңдерінде бұл мәселеге ... ... аса ... ... А. ... Қ. ... кейінірек С.
Жиенбаев, С. Аманжолов, Н. ... т.б. ... ... таза ... енді ... ... ... пікірлерін айтып отырғанын көреміз.
Сондай-ақ, түркі ... ... ... ... ... А.Г. ... ... А.З. Абдуллаев, Н.З. ... және ... ... Ғ. ... Х. Арғынов, Г. ... ... Қ.М. ... Т. ... т.б. ... ... ... ішінде шартты рай тұлғалы ... ... ... проф. Қ. Есенов еңбегінде жан-жақты ... ... орыс тіл ... де ... ... ... ... зерттелген кезеңі болды. А.М. Пешковский, В.В. Виноградов, В.А.
Белошапкова, Е.Н. Ширяев, Н.И. ... Г.А. ... М. ... ... ғалымдар синтаксистің келелі мәселелерін теориялық тұрғыдан
негіздеді. Ал ХХ ... ... ... тіл білімінде алуан түрлі ... ... ... Осы ... орыс тіл ... Л.Л. ... ... Т.А. Глущенко, С.А. ... Р.М. ... ... Л.Д. ... В.С. ... А.Н. ... ... т.б. ғалымдар соны сипаттағы ғылыми зерттеулерімен көрінді. Бұл
қазақ тілінің синтаксис саласына да игі ... ... ... кезеңдегі
еңбектерде ғалымдар бұрыннан белгілі теориялық пікірлерге, сондай-ақ тіл
білімі ғылымының ... ... ... ... ... ... ... соны ғылыми пікірлер айтуға талап ... Р. ... ... Т. Сайрамбаев, Б. Шалабай т.б. ... ... ... ілімінде теориялық мәні зор тың тұжырымдар айтты. Ж.А. Жақыпов,
С.Ж. Тажибаева, Т.Н. Ермекова, Ә.Қ. ... М.М. ... ... т.б. ... ... ... жалпы құрмалас
сөйлем мәселелері, сонымен бірге шарттылық қатынастағы сөйлемдердің
синтаксистік табиғаты ... ... да ... ... ... ... ... ғасырдың 20-30 жылдарындағы, яки алғашқы кезеңдегі
зерттеулерінде-ақ шарт қатынасындағы сөйлемдердің өзіндік табиғатына нақты
назар ... ... өзге ... ... ... ... ... қатынасындағы құрмаластар туралы сөз болғанда, әуелден-ақ шартты
рай тұлғалы (-са,-се) бағыныңқы баяндауышы арқылы жасалған құрылымдар назар
аударады. А. ... ... ... ... табиғаты
сабақтастың өзге түрлерінен бөлекше екендігін айта келіп, шартты ... ... ... ... қою арқылы емес, шартын табу арқылы
анықтаймыз, - деп, мынадай мысалдар келтірген: 1) ... ұзын ... ... 2) ... зор ... киіз қазық жерге кірер. 3) Берсең, аларсың
т.б. Ол: ... ... ... бағыныңқы сөйлемдер шартты бағыныңқы
деп аталады» деген анықтама бере отырып, ... ... ... ... ... шарт ... [3, 307 б.], -деп ... ... ... ... ... ... ... сұрау
қойылатыны бар. Бірақ, біздіңше, ғалым бұл жерде осы сұрауға шартты ... ... бәрі де ... ... ал ... ... ... шарт қатынасында бола бермейтіндігін ескеріп отыр деп ... ... ... бағыттағы тіл білімі ретінде
танылатын бұл кезең ... ... ... ... ... басыңқы сыңардың белгілі бір мүшесі түрінде ғана ... да ... жүр. Қ. ... ... тілі жөніндегі зерттеулер» атты
еңбегінде құрмалас сөйлем ... ... ... ... ... ... да, оның бір ... жетек айқындауыш есебінде бағыныңқы
сөйлем болады. Бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы шартты түрде (са) болады ... бір ... сөз ... ... ... сол ... ... баяндауышына, я басқа бір ... ... ... ... бір ... түскен «сол» болады...» [36, 360 б.], - дейді. Кейінірек
осы мәселеге байланысты пікір білдірген Т. ... ... ... ... ... ... ... сөзге тәуелді болмайды» [8,
269 б.],-деген ой айтады. Біздіңше, бұл пікірдің негізі жоқ емес.
Шарт қатынасындағы құрмаластарды ... ... де ... ... оның ... болуы мен қалыптасуына деген тіл білімінде орныққан
ғылыми көзқарастардың деңгейі арқылы анықталады. ... тіл ... ... ... ... ... формальды грамматиканың
қалыптасқан зерттеу үрдістері мен қазіргі қазақ тіл ... ... ... танымдық-когнитивтік, қызметтік (функционалдық) бағыттағы тіл
білімінің жалпы құрмалас сөйлемге, оның пайда ... мен ... ... ... деп ... болмайды. Сондықтанда біз жалпы құрмалас
сөйлем табиғатына қатысты пікірлерімізді жұмыстың алғашқы ... ... рай ... ... ... ... ерекше назар
аударған академик Қ. Жұбанов 30-жылдардың өзінде оларды ... ... ... ... ... ... айтқанбыз. Қ.
Жұбановта са/се тұлғасын шарт-көсемше [36, 350 б.] деп ... ... жай – ... ... бәрі де ... рай ... ... сөздер арқылы келген. Мысалы, Кімді айтсаң, сол ... ... мен де ... Ол ... ... мен де ... т.б. ... ғалым
сабақтас құрмаластар ретінде тек қана шартты рай ... ... ... ... ... рай ... ... бұлардың бәрінің
бірдей шарт қатынасында тұрғаны немесе олардың кейбір түрлерін өзге бір
синтаксистік ... ... ... ... ... тіл ... әлі
де болса толық айқын емес, яғни қазіргі ... тілі ... ... ... әр ... ... ... жүр. Қазақ тіл білімінде
әуелден-ақ шарт қатынасы деген түсінік сабақтас құрмалас ... ... ... да, осы ... ... ... рай тұлғалы, яки
шартты бағыныңқы деген түсінік ... ... ол ... ... ... тіл білімінде шарт қатынасындағы құрмаластар ұғымы ретінде
тануға алып келгені аңғарылады.
Шарт бағыныңқы сабақтас ... ... ... ... ... бірі – Н.Т. Сауранбаев. Ол да шарт бағыныңқылардың ... ... ... ... ... оны формалық ерекшелік деп
танитын тәрізді: «Шарт ... ... ... ... ... ... шарт
болып келмейтін сияқты» [31, 544 б.], - дей ... ... ... - ... ... алсаң, оның он екі пұт салмағы бар ...... әлгі ... ... ас кеп ... бір сылтау болса,
одан әрі сөйлейтін сөздің реті де жоқ (Қ.Ә). ... «Бұл ... ... ... ... ... бағыныңқылардың шарттық
мәндері біркелкі және айқын емес, күңгірт, ауыспалы сияқты. ... ... ... шарт ... ... анықталады, - дейді. Бұл «анықтап
қарау» тәсілі ... ... ... «егер» (егер де) үстеуін қолдану
керек. Әрине, ғалымның мәселеге орынды ... ... ... ... ... ... оның кейбір тұстарына назар аударуымыз керек: 1) алғашқы
сөйлемдегі бірінші сыңар ... рай ... ... сол ... ... ... ... бағыныңқы сыңар болатын, болмайтындығы
туралы мәселе айқындай түсіндіруді қажет ететін. Яғни, мұның екінші сыңарға
шарт ... ... ... ... компонент деп қарастыруға болатынын
немесе қыстырма ... ғана деп ... ... ... түсу ... Осы ... ... қарасақ», «былай қарасақ», «атап өтетін
болсақ», т.б. ... ... ... келуі - тілімізде ... ... ... бұл да шарт мағыналы сөйлемдерге байланысты елеп-
ескеруге тұратын бір тілдік құбылыс деп білуіміз керек.
Келтірілген екінші сөйлемге келсек, ... ... ... ... ... дау ... ... Мұнда да шартты райдың –са ... ... ... ... болғанымен, тұтастай алғанда, сыңарлар
арасындағы синтаксистік қатынас шарт ... ... ... ... Ал шарт ... ... ... «егер» (егерде) сөзін дәлел етуі
айқын меже бола алмайтыны ... ... жай. ... ... шарт ... ... шарт мәні ... біркелкі
болмайтындығы туралы пікірінің негізі жоқ емес. Біздіңше, бұл ...... ... сыңар табиғатынан емес, соңғы басыңқы сыңардың мағыналық
сипатынан, соның алғашқы сыңар мен ... ... ... ... жағдай.
Шартты бағыныңқылы сабақтасқа берілген ережеде Т. Қордабаев: «Бағыныңқы
жай сөйлем басыңқы жай сөйлемдегі ... ... болу я ... білдірсе, ондай сабақтас құрмалас сөйлем шартты бағыныңқылы сабақтас
сөйлем деп аталады» [8, 268 б.],- дейді. Көріп ... ... ... тек ... ... ... ... тұр және мәселе ... ... ... ... не ... ... төңірегінде
ғана қарастырылады да, тілдік деректерде жан-жақты, алуан түрлі ... ... ... ... ... ... тыс ... мұнда тұтастай сөйлемнің синтаксистік табиғатының тек ... ... ... ғана ... ... ... да ... қызметі болатындығы, бұл тұрғыдан келгенде, шарт ... өзге ... ... сөйлемдерге қарағанда бірқатар
ерекшеліктері бар екендігі ескерілмеген.
Шарт қатынасындағы ... ... ... «шарт қатынасы»
ұғымдарын түсінуде тек қазақ тіл білімінде ғана емес, жалпы тіл ... ... жоқ ... айта ... Л.Л. Бабалова: «Прежде всего следует
определить, какой смысл вкладывается в понятие «условие» или «условные
отношения» [46, 166 б.] - ... ... ... ... ... әрі белгілі
анықтамаларды өзара салыстыра отырып, өз тұжырымын жасаған. Мысалы, М.
Кубик анықтамасында шарт ... ... ... ... ... туралы айтылады: «Условными ... ... ... ... ... ... выражают какое-
либо условие, а главные – ... из ... ... следствие» [47, 15
б.]. С.Г. Ильенко ... ... ... ... ... предложением с придаточным условным
называется ... ... ... ... ... модальности - Л.Б.) в котором придаточное, присоединяясь к
главному подчинительным союзом указывает на ... при ... ... или ... ... ... в ... предложении» [48, 18-
19 бб.]. Л.Л. Бабалова жоғарыда келтірілген екі ... да ... ... мәселесін айқын көрсете алмайды деп біліп, үшінші
анықтамаға тоқталады. Ол: ... ... ... ... ... ... условных предложений называет явление, при
наличии которого делается возможным или необходимым то, о чем говориться в
главной ... [47, 167 б.]. ... ... ... ... ... ретінде олардың сыңарлары арасындағы тікелей ... ... ... мәнді ескереді.
Дегенмен, біз бұл келтірілген соңғы анықтамада да негізгі мәселе ... дей ... ... берілген анықтамалардың қай-қайсысында да
негізгі назар тек ... ... ғана ... да ... сыңардың
шарт мағынасын жасаудағы ... ... ... ... көрінуі тек бағыныңқы сыңардың шартты рай тұлғасында тұруы
арқылы ғана емес, ... ... ... ... ... қатынас
жасайтындай құрылымдық-семантикалық сипатта келуі ... ғана ... ... ... ... тек ... болуы, не болмауы, не
мүмкіндігі ... ғана ... онан өзге де ... ... ... ... келтірілген М. Кубик анықтамасының бір ерекшелігі мынада: онда
басыңқы сыңар мағынасының бағыныңқы ... ... ... ... ... атап ... ... бұл жерде ғалым шарт
қатынасындағы құрмаластар сыңарларының арасындағы мағыналық ... бір ... ... көрсетіп отыр. Ол – басыңқы сыңар мағынасының
бағыныңқы сыңар мағынасынан туындайтыны, соған тікелей байланысты ... ... ... жер ... ... шарттылық құрылымдағы сөйлемдер
ретінде келтіріліп жүрген көптеген тілдік деректерде ... ... ... екі ... сипаты айқын аңғарылады: бірінде басыңқы
сыңардағы айтылған ой (нәтиже) тікелей бағыныңқы сыңардағы ... ... ... не қалыптасқан дүниетанымдық сипаттағы
нәтижесі болып ... де, ... бір ... басыңқы сыңардағы ой
(нәтиже) бағыныңқы сыңардағы ойға тікелей ... ... тек оны әр ... түсіндіру қызметінде келеді. Алдыңғы жағдайға: Жаңбыр жауса, жер
көгереді деген ... ... ... Бұларда бағыныңқыдағы шарт (іс-
әрекет, ой) басыңқыдағы іс-әрекеттің орындалу шарты ретінде келген. Ал ... таза ... ... емес, адам ойымен байланысты
мәселе баяндалады: ... ... қалп ... ... ... келсе, ата-
анасын сағынған болар.
Осындай сипаттағы сөйлемдердің ... ... шарт ... ... арасындағы семантикалық қатынас белсенді түрдегі шарт-
нәтиже сипатындағы қатынас емес, тек ... ... ... ... ғана қатынас ретінде көрінеді.
Сондай-ақ, әдетте қолданылып жүрген «шартты бағыныңқы» (кейде «шартты
бағыныңқылы») деген термин шарт ... ... ... ... аша ... аңғарылады. Өйткені, мұнда құрылымның тек бір
ғана сыңарының, яки бағыныңқы сыңардың баяндауыш тұлғасының ... ғана ... Ал ... ... өзіндік ішкі құрылымдық-
семантикалық ерекшеліктері, оның бағыныңқы сыңармен арадағы ... ... ... ... ... өзге де ... ... ... шартты райлы құрылымдардың баршасы бірдей
шарттылық қатынасты білдірмейтіні, демек шартты рай тұлғалы, яки шартты
бағыныңқылы ... бәрі ... ... қатынаста болмайтындығы
айқындала түседі.
Соңғы кездерде шартты рай тұлғалы бағыныңқылы құрылымдардың баршасы
бірдей шарт ... келе ... ... біршама пікірлер айтылып
жүргені орынды екеніне ... ... ... шарт ... құрмаластық
құрылымдардың «шартты бағыныңқы сабақтас құрмалас» деген терминдік ... де ... ... ... жөн емес деп ... да біз ... бағыныңқы (лы) сабақтастар деген ... шарт ... ... ... құрмаластар деп атағанды жөн
көреміз. Жалпы алғандағы шартты рай тұлғасымен келген құрмаластарды шартты
рай тұлғалы құрмаластық құрылымдар ... ... жөн. Ал ... ... термині осы «шартты рай тұлғалы құрмаластық құрылымдар» ұғымының
ішіне еніп ... ... ... рай ... ... ... бірдей шарт қатынасындағы құрылымдар болмайтыны ескерілуі, ... ... ... да ... ... ... ... рай тұлғасының тарихи-этимологиялық негіздері
Шарт қатынасының тілдік бейнеленуінің негізгі тілдік ... ... ... рай ... ... ... мен оның ... қызмет ету
аясы туралы мәселе аса маңызды болмақ. Қазіргі ғылымда ... ... ... ... ... қалыптасқан бірқатар пікірлер бар.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, шартты рай тұлғалы етістік арқылы жасалған
құрмалас сөйлемнің барлығы бірдей шарт қатынасындағы сөйлем бола ... ... ... ... ... бірдей -са, -се
тұлғасы арқылы жасалса да, оның басыңқы сыңарымен ... ... ... ... ... сай ... сөйлем бірде салыстырма мәнді
сабақтас сөйлем, бірде қарсылық мәнді сабақтас, бірде ... ... ... ... ... Олай болса, грамматикалық тұлға - ... ... ... - ... ... пікір айтылады [49, 36 б.]. Бірақ шынымен
де осы ... ... рай ... деп ... тек бір ғана ... Ғалым Т.Н. Ермекова: «Біздің ойымызша, қосымшалардың бір мезгілде
бірнеше мән ... ... ... ... қолданыста болуы, бір
жағынан, осы тұлға арқылы жасалған құрмаластардың бір негізден ... ... ... сөйлемді контекстен бөліп қараудың ... 234 ... рай ... ... ... шартты рай формасының
семантикалық даму жолын анықтаудың шешілмеген жайттары жоқ емес. Бұл тарихи
тілдік фактілердің тапшылығынан ... ... -са, -се, -сар, ... ... ... да, ... мағынасы да Орхон дәуірінде
қалыптасқан деген пікір бар [51, 42 б.]. ... бұл да ... ... ... ... ... дейін мұндай мағыналардың ... ... ... тіл ... әлі де ... ... ... даму заңдылықтары ... ... ... грамматикалық категориялардың жеке формалары жеке дара ... ... бірі ... ... өмір ... ... олардың
қалыптасу жолдарын, даму заңдылықтарын, өз арасындағы ... ... ... өлшемді белгілеу керек. Қ. Есенов шартты бағыныңқының
-са/се тұлғалы түрі тілімізден ерте ... ... орын ... алға ... «Ол ... бұл тұлғалы баяндауыш мағыналық жақтан сараланбай,
шарт, мезгіл ... ... ... де, ... тілі ... К.
Сартбаев еңбегіне сілтеме ... Одан әрі: «Осы ... ... ... ... ... ... қазіргі кезеңде де кездесіп
қалып отырады. Бұл заңдылықты тіліміздің көне заманынан ... ... ... ... [17, 72 б.] - деген жорамал айтады.
Шартты рай тұлғасының ... ... ... М.Т. ... былай
дейді: «Шартты рай түркі тілдерінде үш түрлі тұлға арқылы жасалады: -сар,
-са, -сан. Бұлардың ... ең ... ... -сар ... - дей
келіп, Орхон-Енесей жазбалары тілінде осы тұлғаның қолданылғанына мысалдар
келтіреді. Ғалым көне түркі жазбаларындағы шартты ... ... ... ... ... ... аударады. Мыс: Ол йергеру барсар
түрк бодун өлтечісен – Ол жерге барсаң – түрік жұрты, өлесің. ... ... ... ... деп қарайды: -са және -р; -са бөлігін «санау,
есептеу, солай болса деп ойлау» ... ... деп ... да, ... тұлғасы, яғни алғашқы етістіктен есімше жасаған тұлға деп қарайды.
Шындығында да -сар сол ... ... ... ... ... Қашқари эчсе, урса, алса, қачырса, сатса, ... ... ... етістіктердің құрамындағы –са қосымшасын са етістігімен ... ... ... М. ... осы ... айта келіп: «Аталған қосымша мен
көне түркілік са (қазіргі тілде «сана») етістігі бір ... яғни ... ... ... ... ... ... - деген пікір
түйеді [52, 158 б.]. Г.А. ... ... ... ... рай ... ... ... жеке
сөйлемнің баяндауыш тұлғасы қызметінде келген. Бірақ, олар әлі жіктелмеген.
Ал олардың жіктік жалғауларын қабылдауы, автордың айтуынша, ХҮІІ ... Ол ... ... ... рай ... жасалуы туралы: «Форма
-са//-сар образовалась от основы глагола сади – желает» [53, 33 б.], ... ... ... тілдері аумағында қарастырсақ, шартты рай тұлғасының
варианттары, негізінен, бірыңғай болып ... ... Кей ... ... ... шарт формасы және шартты-қалау формасы ... ал ... ... ... ... ... болып келетінін айтады [54, 37 б.]. Осы тұлғаның якут тіліндегі
нұсқалары ... ... Якут ... ... рай екі ... ... ... – жалпытүркілік тар формасы болса, екіншісі – жеке бір
тілге, якут тіліне ғана тән тах формасы. Екі ... да ... ... үш жақта жіктеліп жұмсалады. Біздіңше, аталған тар / ... ... т > с ... ... көруге болады және бұл
екеуі де іс-әрекеттің орындалуы ... бере ... ... ... ... Н.А. ... -са/-се қосымшаларының шығу
тарихына байланысты былай дейді: ... ... ... ... ... беретін «тілек-қалау» деген дербес сөздің мағынасын береді.
Ол тұлға әуелі зат есіммен, ... ... ... ... ... ... ... кейін тіркес бірте-бірте қалау тұлғасына, тіпті ... ... ... ... [55, 62 б.]. ... бұл ... де аталмыш тұлғаның (са/се тұлғасы) ... ... шарт ... ... ... себептері
көрсетілмей, болжалды түрде жалпылама ғана айтылады.
Белгілі түркологтар А. ... пен Н.З. ... ... ... «Бұл ... көне қалау рай немесе оптатив ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде, түркі
тілдерінде -са тұлғасының оптативтік, яғни қалау ... ... жиі ... шартты райдың –са көрсеткіші ... көне ... ... ... ... ... ... беру үшін қолданыла бастаған»
[56], - дейді. Бұл автор да шартты рай тұлғасының қалау ... ... ... оның шарт ... ... ... ... грамматикалық тұлға алғашында толық мағыналы сөз болғаны
қазірде күман тудырмайды. Дегенмен, бүгінгі күн тұрғысынан, ... ... ... мағыналарын түсіндіру үнемі мүмкін бола бермейтіні, дәлірек
айтсақ, аса ... ... ... ... ... ... ... болғандығы және сол кездің өзінде оның бірнеше мағынасы бар болғаны,
жоғарыда айтып өткеніміздей, ғылыми зерттеулерде ... жүр. Біз ... ... ... ... отырып, ежелгі тілдегі са сөзінің тек
бір ғана мағынада – санау мағынасында ғана ... ... ... ... ...... есім сөз мағыналарында қолданылғанына ... ... Бұл ... ... ... мына тәрізді мағыналары
болған деген пікірлер бар: 1) шақ, уақыт, күн, мезгіл мағынасы; 2) ... ... 3) ... ... ... ... ғалым Ә. Құрышжанұлы тіліміздегі қашан ... ... айта ... «1245 жылы ... көне ... тілінің
материалы «Түрікше – арабша сөздікте» шан – уақыт, шақ деген ... Бу шан ... араб ... аудармасы – бу шақ. Шан сөзінің
осы ... ... ... ... кейбір говорларында да сақталып қалған»
- дей келіп, «уақыт» мағынасындағы шан ... «с» ... ... ... ... т.б.) бар ... ... аударады [57, 170 б.].
Сондай-ақ, ғалым Б. ... «Шан ... ... ... ... ... тілдері фактілері қуаттайды» - деп, араб
тіліндегі шансун (күн), парсы ... ... ... ... ... (күн ... сөздерін келтіреді [58, 116 б.]. ... ... ... күн ... мағынасының бар екенін К. Аханов та айтқан [59].
Біздіңше, күн (уақыт, мезгіл) мағынасы осы ... ша // са// жи ... ... ... Бұл ... тіліндегі сәуле сөзінің құрамында да
көрінеді. Сонымен, біз ... тіл ... ... рай ... ... ... са ... ең ежелгі тілдік толық ... ... ... және оның ... ... бірі күн ұғымын
білдіргендігін ... СА (УС) ... ... «ес-ой», «іс-әрекет»,
«уақыт» мағыналарын білдіретіндігі Ш. Бекмағамбетовтің еңбегінде ... [60, 177 ... ... осы мағыналары бүгінгі тіліміздегі -са//-се грамматикалық
тұлғасының қызметінде де сақталған, бірақ әбден ... ... ... ... бұл омонимдік сипаттағы мағыналар
бүгінде ұмытылып, бұлар шарттылықты, т.б. ... ... ... ... ... ... Сағат бес болса (болған шақта), біз
жүреміз,- дегендегі –са морфемасы шақ, уақыт ... ... «Ол ... біз де ... ... –се ... іс-әрекет ұғымын білдіреді.
Ал астамсы, (үстеммін деп ойлау), кісімсі (кісімін деп ойлау) ... ... ... ойлау ұғымын білдіріп тұр.
Мысалы, Асқар мал бақса, Асан егінмен айналысады деген сөйлемдегі
сыңарлар ... ... ... ... жоқ. Біздіңше, осы
сөйлемдегі -са тұлғасы мен шарт мағынасын ... ... ... ... тұрғыдан бір ғана қосымша деп қарауға ... ... бұл ... -са ... мезгіл мәні де, ойлау мәні
де көрінбейді. ... ... ... жақтан бұл екеуі бірдей болып
тұрғанымен, мағыналық жақтан олардың түп негізі ... ... ... ... ... тіл ... жат емес. Біз бұл ... ... іс, ... ... ... сөз ... деп ... Ол
сөйлемдегі оқиғаның, іс-әрекеттің жүзеге асқанын, орындалғанын білдірген
тәрізді. Осы сөйлемдегі -са тұлғасының тек формалық ... ғана ... ... бағыныңқылық сипаты да көрінбейді. Сондықтан мұны Асқар
мал бағады, Асан егінмен айналысады - деп ... де ... ... келгенде, бүгінде шартты рай тұлғасы ретінде танылып жүрген
-са, -се ... ... ... ... ... жеке ... болған.
Біздіңше, ол мағыналар мыналар:
1) шақ, уақыт, күн, мезгіл мағынасы;
2) ойлау, ... ... іс, ... мағынасы ;
Қазіргі шарт қатынасындағы сөйлемдердің пайда болуында «са» тұлғасының
аталған ежелгі ... ... ... ... деген мәселені де
ойластыруымыз керек екені көрінеді. Мұның екі ... жолы ... ...... ... са сөзі ... шарт ... берілуі.
Мәселеге осылайша келгенде, біздіңше, мезгіл (уақыт) ұғымының шарт ... ... ... ... еді: шарт ұғымы әуелде мезгіл ұғымына
қарағанда жеке сөз арқылы берілуге икемсіз ұғым болды. Мұның ... ...... ... өзінің адамзат өміріндегі қызметі жағынан ... ... ұғым ... ... ал шарт ... ... баласының дүние-
ғаламдағы құбылыстардың бірімен бірінің шарттастық ... ... ғана ... ... да, оның ... ... үшін тілде бұрыннан бар
мезгіл ұғымы ... Яғни шарт ... – екі ... ... алғашқысының, белгілі бір сипатта орындалуына (немесе орындалмауына)
орай, уақыт есебімен алғанда, сонан кейін, ал екі ... ... ... сол ... оқиғаның нәтижесі түрінде келетін екінші
оқиғаның жүзеге асуы (не жүзеге ... ... ... шарт ... ... емес, уақыт ұғымы арқылы (жаңбыр жауса (жауған шақта), жер ... ... ... шарт ... ... қалыптасқан, - деуге негіз
бар.
Жаратылыстық-болмыстық ақиқатқа келсек, «бірінен соң екіншісі ... ... ... шарт ... ... байланыстар деуге
болмайды. Күн артынан түн келеді. Бірақ күн түннің себебі емес. ... ... ... ... өз кіндігінен, сондай-ақ күнді айналуынан»
[61, 234 б.]. Бірақ та тілде осы табиғи-жаратылыстық ... ... мен ... ... әр ... ... ... болады.
Мысалы: 1) Күн батты, түн келді. Тілде ыңғайлас ... деп ... ... ... ... құбылыстардың болмысы сол күйінде беріліп
тұр. Әдетте мұны ыңғайлас (мезгілдес) салалас деп атайтыны белгілі. ... ... ішкі ... ... ыңғайластық емес, себептік
мағына да жатуы әбден мүмкін жағдай. Өйткені сөйлеуші үшін ... ... ... себептік байланыста көрінуі де әбден мүмкін. Мұның өзі
болмыстық құбылыстың ... ... ... ... ... адам ... көрінісі ретінде танылуы тиіс деп білеміз. Ал
сабақтастық құрылымында бұл мағына Күн батып, түн ...... ... ... ... да тек қана ... мағына деу орынды
болмас еді. ... ... ... ... Д. ... айтып
отырғандай, түн мен күн алмасуында ... ішкі ... ... ... жоқ ... да, яки ол екеуінің алмасып келуі олардың
біріне бірінің әсерінен емес, басқа ... ...... ... болса да, адам көзімен қараған кезде, олардың
қимылдарының арасында ... бір ... бар ... ... Бұл
адамзат танымының әлсіздігінен, оның жаратылыс-болмыстық заңдылықтарды
танып-түсіне алмағандығынан емес, оның күнделікті ... ... ... ... өздерінің мақсаттарына ыңғайлап
пайдалану талабынан, осыған байланысты қалыптасқан машығынан ... ... адам үшін күн мен түн ... ... ... емес, аталмыш объектілердің қатысым қызметіндегі танымдық
мағынасы, мысал ретіндегі қолданысы маңызды болмақ. Міне, тіл осы ... мен ... ... өткен адамның практикалық ... ... ... ... ... да біз Күн
батса, түн келеді – деген ... ... бір ... ... осылайша онан белгілі бір синтаксистік мағына іздеуіміз де заңды.
Ал ол нақты қандай мағына екендігі ... ... ... ... ... да, солар арқылы айқындалады. Мұны шарт мағынасы
ретінде де, ... ... ... де, т.б. ... ... ішкі ... ... байланысты.
Мысалы, келтірілген Күн батса, түн келеді деген сөйлемді тек қана
мезгілдік ... ... деп ... ... еді, өйткені мұның
астарында Күн батпаса, түн келмейді деген ... ой ... ... да ... ... ... ол шарт ... болар
еді. Жоғарыдағы сөйлемнің ... ... шарт және ... ... ... қайтсе?- деген сұрақтардың қайсысын да қоюға
негіз жоқ емес, бірақ ... ... ... ... контекстке, сөйлеушінің
коммуникативтік мақсатына байланысты айқындалады. ... ... ... ... тілдік бейнелеудің өзіндік
заңдылықтары бар екен, сондықтан да тіл табиғатын тануда осы заңдылықтарды
ескерген жөн болмақ.
Екіншіден, «іс, ... ... ... «са» түбірі арқылы да шарт
мағынасы беріле алар еді. Мұнда іс-әрекеттің орындалуы мен оның ... ... ... ... біз Күн ... түн ... – деген
сөйлемді Күннің батуы (осы істің орындалуы) нәтижесінде түн келеді деп те
түсіне алар ... ... ... шарт ... берілуінің негізгі грамматикалық формасы
болып табылатын -са,-се тұлғасы қазіргі түсініктегідей тек бір ғана ... Ол ... ... ... негізі жағынан әр басқа ұғымдарды
білдіретін ... жеке ... (1. шақ, ... 2. ... 3. ойлау;)
бүгінгі тілімізде грамматикалық тұлғаға айналған көрінісі болып табылады.
2. Тілде шарт қатынасы берілуінің тарихи қалыптасуының ... ... а) шарт ... бағыныңқы сыңардағы мезгіл мағынасын білдіретін -са,-
се тұлғасының негізінде ... ... ... са ... ... ... мағынасы (шақ, уақыт) уақыт өте келе ... ... ... ә) шарт ... бағыныңқы сыңардағы іс-әрекетті
білдіретін -са,-се тұлғасының мағынасы арқылы жасалған; б) шарт ... ... ... ... ... сөздері арқылы да жасалуы мүмкін.
2.2.2 Шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдар жасаудағы ... ... ... ... ... ... ... немесе болымсыздық
тұлғаларына тіркесіп келуінің (-маса,-месе) шарттылық қатынасты өзгертуге
ықпалы бар екені байқалады. С.Ж ... шарт ... ... ... ... ... өзгеруінің, көбіне, сөйлемнің
синтаксистік табиғатын да өзгертетіндігі туралы: «Вхождение отрицательного
аффикса в структуру ... ... ... ... ... ... на причинно – следственную. В таких предложениях преобладает
причинный ... ... ... ... ... В ... в ... случаях удобно использовать союз раз.»
[27, 62 б.],- дейді. Яғни, - са ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы шарттылық қатынастың
синтаксистік ... ... емес ... ... ... ... -й тұлғалы көсемшенің
болымсыз түрімен (-май,-мей) мағыналық жақтан синонимдес болып келетіні
белгілі. ... ... ... ... ... ғана ... -майынша түрінде келетіні де ... ... ... азаматтық
құқығының мүлтіксіз сақталуын қамтамасыз етпеген ше (шақта), заң ... ... ... ... ел ... ... ... болмайды.
Бірақ бұл шарт қатынасындағы сөйлем болу үшін екі ... ... да не ... не ... ... тұруы міндетті деген сөз
болмаса керек. Себебі, тілімізде басыңқы сыңары болымсыз, бағыныңқы сыңары
болымды ... ... те ... сөйлемдер кездеседі. Мысалы: Халық өз
бақыты үшін ... ... оған ... жау төтеп бере алмайды.
(Х.Есенжанов) [8, 8 б.]. ... ... ... ... ... тұлғада
басыңқысы болымды тұлғада келетін де шарт қатынасындағы құрмаластар болады.
Мысалы: Күн ... ... ... киімді қалың ки. (С.Мұқ. ТШ 5т). Демек,
мәселе тек тұлғалық ... ғана ... ... ... ... жақтан
сәйкесімділігінде деп білеміз. Мұның өзі, ... ... ... не ... ... құбылыстарының арасындағы
байланыстардың табиғи заңдылықтарымен, ... ... ... ... ... ... ... арқылы
жасалғанда болымды түрде де, болымсыз ... де ... ... өткен шақ мағынасында қолданылуы өзге тілдерге қатысты ғылыми
әдебиеттерде де ... жүр. ... В.С. ... ... ... ... шақта келетіндігіне мынадай мысалдар келтіреді: 1. Если
Петров получит ... ... он ... жене подарок; Если бы Петров получил
(вчера/завтра) деньги, он бы купил жене подарок. Бұл тұлғадағы ... да ... ... ... (болымсыз) түрі делінеді [62,
50 б.].
Шартты райдың ... ... ... түрі -маса, -месе арқылы да
-май,-мей арқылы да жасалатынын айттық, ал -ғанда тұлғасының болымсыз түрі
-май, -мей және ... ... ... ... ... ... ... демеулік шылауымен тіркесіп келген жағдайда шарт мағынасы
күшейе түседі.
Қазақ (түркі) тіл білімінде -ғанша тұлғалы ... ... ... ... қатынас сипатын айқындаудың қиындықтары
бізге дейінгі ғалымдардың еңбектерінде де біраз сөз болған. ... ... ... ... сыңарлар арасындағы синтаксистік қатынасты
ажыратудың негізгі межесі ретінде басыңқы сыңар ... шақ және ... ... ... ... Яғни ... ... басыңқы
сыңардың баяндауышы өткен не осы шақ тұлғасында тұрса, онда тұтастай сөйлем
мезгілдік қатынаста тұрған болады да, шарттылық қатынас ... үшін ... ... ... ... ... екен. Бағыныңқының -ғанша тұлғалы
баяндауышының, ... ... ... ... бір ... – оның жеке
дара, яки басыңқысыз ... ... ... ... ... ашық құрылым жасаушы қызметі тәрізді. Шарт қатынасындағы сөйлемдерді
айқындаудың өзіндік белгілерін ... ... ... Онда ... бағыныңқы баяндауышы арқылы берілуі және оның екі ... ... ... арқылы көрінуі міндетті деп таныған жөн дер
едік. Егер ... ... ... ... онда біз ... ... ... шарттылық қатынастағы құрылымдар тобынан ... ... ... ... ... де ... кейбір еңбектерде -ғанша
тұлғалы құрмаластар қарсылықты қатынастағы сөйлемдер ... ... ... ... тілі грамматикасының академиялық басылымында
-ғанша тұлғасын шартты бағыныңқылы сабақтастың ... ... ... ол ... бағыныңқы сабақтас жасаудың бір жолы ретінде
беріледі [62, 198 б.].
Т. Қордабаев осындай тұлғадағы сөйлемдердің кейде ... ... ... ... ... ... ... баяндауышы
-ша, -ше жұрнақты өткен шақты есімшеден болады да, екі компоненттегі ... ... ... ... ... Мысалы: Жақсы аттың
жалын сақтағанша, жақсы жігіттің арын ... ... ... жол ... ... ... ... түсін білгенше, бірдің атын біл. Ал -ғанша,-генше
тұлғасы арқылы құрмаласқан мына сөйлемдердің компоненттері ... ... тұр: ... ... топ қашан үйге кіріп болғанша, қызығына, ойын-
күлкісіне ... ... да ... ... ... судьямен келіскенше,
бұлар бой таса қып сонда жата тұрмақ» [34, 274 б.].
Ғылыми әдебиетте -са+да тұлғасының да ... шарт ... ... ... ... М. Балақаев шарттылық мағынаны
екіге бөліп қарайды: 1) жеткілікті шарт; 2) жеткіліксіз ... ... ... ... ... Егер ... ... ителгіні алып шығып,
қазір жүр десе, Сәтжан тамақ ішпей-ақ жүріп кетер еді ... ... ... мына ... ... ... ... озбас,
шабылса да, Оған да үкі, тұмар тағылса да. Арсыз адам арсаңдап, арсылдайды,
әр жерде-ақ керегеге таңылса да ... ... ... ... ... онда да ... шартты білдіреді: бірінші мысалда ... ... ... ол озу үшін оның шабылуы, оған үкі, тұмар тағылуы
жеткіліксіз деген ұғым бар» [64, 39 б.],- ... ... бұл ... ... ... ... – орыс ... уступительное дегенге
келетін тәрізді..
Тілдік деректерден -са+да тұлғалы құрылымның синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... Жылап өлмеймін,
өлтірсең де, жағаңа ... ... ... ... ... -да, ... да қолдануға болар еді: Өлтірсең, жағаңа жармасып өлемін. Осы
қатарға мына сөйлемді де қосуға болады. ... осы тірі ... ... ... де, ... ... ... шұқып жоқ еткелі отырған түрі ғой
мынау!(М.Әуез). Жау ... ... қол ... да, сені ... ... ... сөйлемдерді айқын қарсылықты мағыналы деудің ... Біз ... ... ... -да ... стильдік ыңғайда
түсіріліп айту мүмкіндіктері бар екендігін көрсеттік. ... ... шарт ... ... ретінде қарауға болады деп білеміз.
Доцент С. Жиенбаев: «Қоймады дертің күйдірмей, Не ... да, ... ... -да ... тұрғанмен, сөйлем қарсылықты емес,
толықтауыш бағыныңқы, үйткені не? деген сұрауға ... ... тұр» [37, ... ... ... ... сөйлем табиғатын дұрыс танығанын аңғарамыз.
Түркологиялық әдебиеттерде де ... рай ... да ... ... ... ... Н. Нартыев олардың әуелде шарттылық
құрылымдармен бір негізден шыққандығын айтады. Ол: «В самом ... ... ... ... ... не ... друг от друга
коренным образом, оба они ... для ... ... ... в них только одно различие – условное придаточное предложение
выражает прямые условные ... а ...... [65, ... дейді.
Проф. Р. Әмір құрмалас сөйлем компоненттері арасындағы синтаксистік
байланыс ... ... тың ... ... ... компоненттерді
байланыстырудағы басқа да әр ... ... ... қатарында
байланыстырушы қайталамалар жөніндегі мәселеге арнайы тоқталған. Ол
компоненттердің жігінде орналасқан ... ... ... ... семантикалық жағынан қалыптастыруда нақты үлесі бар
деп біледі. Автор ... ... ... Ол кісі ... ... ... шалғайдағы осы ауылға келді. Келгенмен алғашқы жылдары
алыс Талдықорғандағы үйі жиі-жиі есіне түсіп жүрді ... ... ... ... «Сөйлеушінің сөйлеу талғамына сай бірінші компонент
баяндауышы финиттік формада қатыстырылады да, екі ... ... ... ... үшін ол баяндауыш келгенмен түрінде
қайталанып, байланыстырушы амал ретінде қатыстырылады» [18, 62 б.],- ... ... ... амалдардың тек қана баяндауыш
тұлғалары емес екендігі бұрыннан да айтылып жүр. Р. ... ... ... ... ... айқындауы және олардың
синтаксистік қызметін сөйлеушінің сөйлеу талғамымен, ... ... ... өте ... деп ... Осы ... ... қатынасын білдіруде де кездесетіні ... ... ... ... ... ... ... қорадағы қойларының топалаң тигендей теңкиіп-
теңкиіп жатқанын өз ... ... ... - ... ... ... бар. Бірақ ол стильдік мақсатта байланыстырушы қайталама арқылы
ерекше түрлендіре берілген.
Шылау ... шарт ... ... ... ... ... пікірлер де бірыңғай емес. Егер сөзінің
шартты бағыныңқы сөйлемнің құрамында ... және ... ... ... шарт ... ... ... түркітанушы ғалымдар айтқан. Шарт
мәнін беретін «онда» жалғаулығының басқа түркі тілдерінде, мысалы, қазіргі
азербайжан әдеби ... ... ... байқалады [56]. Ал бұл тәрізді
шылаулардың қазақ тіліндегі қызметі ... ... ... ... ... «Ол» есімдігінің негізінде жасалған жалғаулықтардың ішіндегі
«онда» жалғаулығы ... ... көп ... Ол салалас сөйлемді де,
сабақтас сөйлемді де жасауға атсалысады. ... Біз ... ... беріп
қойдық па, онда келесі жолы да тура солай ... ... Бұл ... сөзі ... ... ... құрмалас сөйлемдерді
байланыстыруға ... тұр. ... ... ... ... ... ... алғашқы компонентте «егер» шылауының келуін қажет етеді. ... ... сөзі ... ... жұмсалады. Мысалы: Егер инженердің
айтқанын орындамайды екенсің, онда өз жөніңді ... [66, 269 б.] - ... ... мен ... ... ... болып жұмсалатын
«онда» жалғаулығы туралы Р. Әмір: «Бұл жалғаулық та ... ... ... ... ... ... «Егер» мен «онда» ... ... ... бір ... ... ... ... 24 б.],- дейді.
Проф. Т. Қордабаев пікірі бұған кереғар көрінеді. Ол: ... ... ... ... шартты райдың кейде шылау сөздерге тіркесіп
тұратыны да болады, бірақ шылаулар екі жай ... ... ... жай ... ... ... ... үшін
қолданылады» [34, 41 б.],-дейді.
Әрине, шартты райдың дәнекерлігі арқылы құрмаласатын компоненттердің
мағыналық құбылыстары бір ғана ... ... ... деп ... ... Шынында да жалғаулық шылаулардың салалас құрмаластардағы қызметі,
біздіңше, ... ... ... ... ... қатынасты
айқындау қызметі. Ал әдетте шарт қатынасындағы құрмаластарда қолданылатын
егер шылауының байланыстыру қызметі ... да, ... ... қызметі туралы да айтудың реті жоқ тәрізді. Бұлар факультативті
түрде ғана ... ... ... ... ... демеулік, болмаса кейбір көмекші етістіктер
келсе, етістік шартты райлы қасиетін жойып алады деген де ... ... ... қайынағаң енді бір аузына алса-ақ, Мүсіреп ағаның құлағынан
басып көндірер [68, 41 ... ... -ған соң ... шарт ... ... ... бір ... қызмет ететіндігіне тоқталады [17, 79 б.]: ... ... соң, ... ... ... Бұл -ған соң ... тұлғасының
да әрі мезгілдік, әрі шарт, ... ... ... ... ... ... ... -ған тұлғасының уақ // уақыт мағынасындағы ежелгі
сөз болуымен байланысты болса, ал оның шартты ... осы ... ... ... ... байланысты деп түсінеміз. ... ... ... ... ... тіліміздегі -қын, -кін, -
ғын,-гін (барғын, келгін, айтқын, көргін) тұлғаларынан айқын көрінеді.
С. Аманжолов: ... ... ... ... соң, ... шылауы тіркесіп
келіп, шарт мәнін айқын білдіреді. Мысалы: Омар айтқан соң, іс орындалады»
[25, 202 б.],- ... ... ... ... іс ... - деуге де болар
еді. Сонда сын тұлғасы соң шылауынан шыққан тәрізді көрінеді.
Н.Х. Демесинова пікірінше, ендеше, олай болғанда, ... ... ... ... да шарт ... ... қатынасатын тәрізді [69, 148
б.]. Жақыптың колхозды ... ... ... сол ... ... бойынша
ілгері болғаны айтылады, ендеше өрге басып келе жатқан озық ... ... ... ... реті жоқ. Өз ... ... жоқ деу –
асқақтық, олай болғанда өзіңді-өзің алдап, беделіңе нұқсан келтіресің
(«Соц.Қаз»), ... ... де ... ... ... ... ... керек, сонда ғана біз алға қойылып отырған
зор міндет үдесінен шыға ... ... ... ... бұл ... ішкі құрылымдық-мағыналық табиғатында бірқатар ерекшеліктер
байқалады. Бұлардағы ... ... ... ... ... екі ... арасындағы синтаксистік қатынастарды шарт қатынасы
ретінде тану да күманды тәрізді. Тек «сонда ғана» арқылы ... ... шарт ... ... сыңардан көрінетін тәрізді. Бірақ бұл
әдеттегіден өзгеше, салаластық құрылымның бір түрі.
Сондай-ақ аталмыш автор бірқатар сабақтас ... ... ... ... ... ... ... да қолданылатындығын айтып
мынадай мысал келтіреді: Сен қазір жұмысқа ... ... мен сені ... ... ... Бұл сөйлемнің де сабақтастық емес, ... ... ... ... ... ... шарт ... жасап
тұрған тәрізді.
В.С. Храковский әр түрлі тілдердегі шарттылық қатынастағы сөйлемдердің
сыңарларын байланыстырушы амал ретінде шылаулардың ... ... «При ... ... ... ... условного
предложения, т.е. когда главная часть следует за придаточной, главная часть
может начинаться ... ... ... ... ... ... в ... части» [70, 54],-дейді де, бұндай
коррелятивтік шылаулардың ... ... ... ... ... ... ... видимо, заключается в том, чтобы дополнительно
маркировать синтаксическую зависимость предшествующей придаточной части ... за ней ... ... - ... ... ... Ал, біздіңше,
қазақ тіліндегі шарттылық қатынастағы сөйлемдердің басыңқы сыңарымен
байланысты ... ... ... ... деген тәрізді шылау мен шылау
мәнді сөздер де бағыныңқы сыңардағы «егер» шылауы тәрізді ... ғана ... ... ... ... ... ... да ерекше назар аудару қажет екендігіне тоқталған. ... ... ... ... ... өзге ... ... «agar»
шылауы хинди тілінде де кездеседі екен және ол парсы тілінен ауысқан сөз
көрінеді. Бұл ... ол: ... ... могут заимствоваться. Так,
например, в языке хинди и в ряде ... ... ... условный
союз «agar», (в различных фонетических модификациях), который заимствован
из ... ... [70, 130-132 ... ... тіл-тілдегі сөз
ауысуы заңдылық, бірақ аталмыш шылаудың қай тілдің сөзі екендігі туралы
нақты ... ... айту ... ... тіл ... ... негіздер
туралы пікірге ден қойсақ, бұл сөз «ойла», «ескер» деген мағынадағы «ұқ» +
«ур» түріндегі сөздерден ... ... ... де ... ... [57]. Біз жоғарыдағы автор еңбегінде келтірілген шарт мәнді
шылаулардың бірқатар тілдердегі варианттарына ... ... ... осы -са/-се тұлғасының тіл-тілдегі эквиваленттері мен
олармен байланысты көрінетін шылаулардың ... ... ... ... ... де белгілі бір ... бар ... ... ... Орыс және чех тілдеріндегі «если»
шылауы және оның ... ... (чех ... ... байланысқан сөйлемдер
табиғатын зерттей келіп, М. Кубик бұл ... ... ... ... Лаврова мен Э.И. Коротаеваның пікірлеріне негіздей отырып: «Союз если
и его ... ... в ... ...... ... jtstli
образовались путем слияния глагольной формы есть ( jest ) с частицей ли ... [47, 35 б.] - ... ... ... Біз бұл ... аталмыш етістік пен
(есть) оған тіркесіп келіп тұр делінген бөлшектің (ли) автор ... ... ... нәтижесінде шарттылық қатынасты білдіретін шылау пайда
болғаны туралы пікірдің негізі жоқ деп білеміз. Өйткені, аталмыш ... ... шарт ... ... еш ... ... проф. Қ. Есенов бірқатар тілші ғалымдардың (С. Аманжолов, Н.
Сауранбаев т.б.) шарт ... ... ... етіп ... ... ... мұның үнемі дұрыс бола бермейтінін орынды атап өткен
болатын. Ол: «...Шартты бағыныңқы ... ... рай ... ... мәндегі бағыныңқылардан ажыратуда егер жалғаулығы критерий бола
алмайды, бағыныңқы ... ... ... өз ... ... өзара тығыз байланыс, сол тығыз
байланыстылықтан тұратын мағыналық жағы ... бола ... [17, 76 ... еді. ... қарамастан, бірқатар қазіргі зерттеулердің өзінде «егер»
сөзін критерий етіп алу ... ... ... ... аталмыш автордың:
«Айналайын, өзің айтшы, осындай бір қорықтар болмаса, бұл дүниенің ауасы
таза ... ... ... (Ж. ... - ... ... ... «Бұл сөйлем сыңарларының шарттастық мәнде тұруын ... үшін ... ... ... ... ... тиянақты тұлғалы сыңарын шартты
райлы етістікпен алмастырсақ жетіп жатыр» [71, 158 б.] – деуін ... жоқ деп ... ... ... ... ... ... шарттылық қатынасты айқындаудың критерийі бола алмайтындығы арнаулы
ғылыми еңбектерде анықталған. Қ. Есенов осындай мәселеге ... ... уәж ... болатын: біріншіден, сыңарлар арасындағы синтаксистік
қатынас түрін ... ... ... ... ... ... басты
қызмет атқаруы керек болса, екінші дәлел – егер жалғаулығының басқа да
мәндегі бағыныңқы сыңарларға ... ... ... ... ... ... пікіріндегі «тиянақты тұлғаны
шартты раймен ауыстыру» дегені де берілген сөйлемнің грамматикалық ... ... ... өз ... ... ... ... Бұл – тілдік
деректі бұрмалау болып табылар еді. ... ... ... ... оның
жалғаулары мен шылауларының да, интонациясының да өзіндік қызметі мен соған
сай орыны болады. Ол қолдан ... ... ... ... бұл жерде
біздің басты айтпағымыз – шарт қатынасындағы ... ... ... ... ... ... сипатта келетіндігі.
Соңғы жағдайда мәселе бірыңғай құрылымдық грамматика ... ... да ... түскені аңғарылады. Әрине, қажетті жерінде
формалық-құрылымдық элементтердің қызметін пайдалану да аса маңызды болмақ.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі соны бағыттар
болып табылатындығы да, тілдік құбылысты жан-жақты және тереңдей ... ... ... де ... ... келгенде, біз кейбір жалғаулық шылаулар (әйтпесе, сонда ... шарт ... әрі ... әрі шарт ... білдіру
қызметінде көрінетіндігін байқаймыз. Басқа бірқатар ... мен ... ... ... ... тек ... ... стильдік мақсатында
(ғылыми анықтама, ережелерде т.б.) қолданылады.
2.3 Шарт қатынасын өзге синтаксистік қатынас түрлерінен даралау
Ғалым Қ. ... шарт ... ... әлі де болса ... келе ... ... бар ... ... «Алайда бұл
бағыныңқылардың көптеген заңдылықтары мен құбылыстары күні бүгінге дейін өз
алдына қазақ тіл ... ... сөз ... ... ... ... бұл
мәселелердің зерттелуі жалпы құрмалас сөйлем синтаксисінің аясында ... ... [17, 70 б.], – дей ... осы ... ... ... ... болған және күні бүгінге дейін осы бағыттағы зерттеулерге қозғау
салып келе жатқан келелі пікірлерін айтады. Бірақ ... ... сол ... ... яки формальдық тіл білімі тұрғысынан келеді де, ... ғана ... ... «Шарт мағынасы бүтіндей сөйлем бойынан
көрінеді...», - дей отырып: «Ол әсіресе бағыныңқы компонентте болады ... ... ... ... ретінде қолданылады» [17, 72 б.], -
деп, тек бағыныңқы сыңарды ... ... ... жөн ... ... ... ... жайына тоқтала келіп: «Қазақ тіл білімінде
шартты ... ... ... ... ... саралау соңғы кездерге
дейін орын алмай келді. Оқулықтар мен ғылыми еңбектерде және ... ... ... ... ... әңгіме болғанда, басыңқыдағы істің
орындалуы үшін ... шарт ... ... ... ... ... ... Тіпті бағыныңқы мен басыңқы сөйлемдердің арасындағы шарттық
қатынас қандай дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... келеді, т.б. толып жатқан мәселелер назардан тыс
қалып ... [17, 95 ... ... ... ... ғалымның
осы назар аударарлық пікірлерінің өзінде де ... ... ... ... ... бөлу жайы ... ... Әңгіме сол
бағыныңқының баяндауышы, оның шаққа ... ... ... жалпы
синтаксистік қатынас төңірегінде ғана өрбиді. Дегенмен, бұл мәселе сол
кеңестік ... ... ... те ... қарастырыла бастағаны да ... ... ... шарт ... ... құрылымның шарт қатынасында
болу-болмауы бағыныңқы сыңарға ғана байланысты ... ... ... тұлға арқылы қарсылықты мағыналы құрылымдардың да жасалатыны туралы М.
Балақаев мысалдарын келтіреді [72, 2 б.]. ... ... көбі ... ... тіпті жақсы көреді. Қасқа құнанды үйдің қасынан ... ... ... ол көп ... есік ... ... келеді. Мұнда, негізінен,
басыңқы сыңардың мағынасы, нақтырақ айтсақ, ... ... ... негізгі қызмет атқаратыны көрінеді. Келтірілген
сөйлемдердің қарсылықты ... ... өзі ... ... ... -да
демеулігінің қолданылатынына қарамастан) соңғы ... ... ... орай оның ... лексикалық толықтырылу жайымен
тікелей байланысты: алғашқы сыңардағы жақсы көру ұғымы мен соңғыдағы ... ... ... бірі ... ... өрістер арқылы
жүйеленген. Шынында да, сөйлеуші, оның коммуникативтік мақсаты синтаксистік
қатынасты айқындауда алдыңғы орында тұруы ... ...... ... ... ғана. Синтаксистік мағына мәселесіне коммуникативтік
қатынас, яғни сөйлеушінің мақсаты тұрғысынан қарау, алғашқы ... ... қою – ... ... ... ... жаңа ... да осылар.
Т. Қордабаев: «Бұрын-соңды шыққан лингвистикалық әдебиеттерде шартты
рай арқылы жасалатын сабақтас құрмалас ... ... ... сөйлемге немесе мезгіл бағыныңқылы сөйлемге ғана жатқызылады.
Бірақ ... ... ... ... рай ... ... ... компоненттерінің мағыналық қатынастары ... ... ... ... пен ... ... олардың ұшан теңіз мағыналарының
бір түрі ғана екендігін» [72, 39 б.] айтады. Сонымен, Т. ... ... ... байланысатын құрмалас сөйлемдер компоненттерінің бір-бірімен
мағыналық қатынастарына қарай, шарттылық, мезгілдік, қарсылықты, іліктес,
салыстырмалы, кезектес ... ... ... отырып, сабақтас сөйлемнің
шартты рай формалары арқылы құрмаласатын түрі мағыналық ... ... ... ... ... ... тіл ... әралуан көзқарастармен
байланыстырыла отырып, кеңірек ауқымда қарастырыла бастағаны көрінеді. С.Ж.
Тәжібаева түсіндіруінде шарттылық қатынастағы құрылымдар орыс тіл білімінің
ізімен (Т.А. ... ... және ... құрылымдар болып
бөлінеді де, асимметриялық құрылымдарда модустық мәндегі вербалданбаған
имплицитті құрылымдық ... ... ... ... б.]. Яғни,
бұларда симметриялы құрылымдағы сөйлемдердей емес, айтылым (план ... ... ... ... ... ... жағынан сәйкес келмейді,
яғни берілімде бір құрылымдық элемент, яғни ... ... ...... ... жасырын тұрады, бірақ ол тыңдаушыға оңай
түсінікті болады. Автор осы мәселеге байланысты мынадай мысалдар келтіреді:
1. Егер таудың төбесінде тұрып ... ... ... ... ... ... уақыт бар. 2. ... ... ... олар ... 3. ... ... ... ол сыртқа шығып ... 4. ... ... ... ... ... ... беріп тұр [28, 212 б.].
Автордың түсіндіруінше, келтірілген құрылымдарда ... ... ... ... ... ол ойша түсінілетін, яғни
имплицитті компонент болып тұр. Біздіңше, келтірілген тілдік деректерге
орынды көңіл ... ... ... бұл сияқты сөйлемдердің шарт мағынасы
туралы мәселеге ... ... жөн ... ... ... ... алғашқы сөйлемді автор: Егер таудың төбесінде тұрып қараса, күннің
ұясына қонуына әлі төрт-бес ... ... бар ... ... болады, -
деген түрде толымды құрылым етіп қайта ... ... ... ... бойынша: Соның (есіктердің) біреуін ашсаң, қаракөз келіншектің сабақ
беріп тұрғанын көресің – ... ... ... ... ... ... «көру»
етістігі арқылы жүзеге асырылып отыр.
Жоғарыда келтірілген мысалдардағы 2, 3 сөйлемдер табиғаты бұлардан сәл
өзгешелеу екені ... ... көру ... ... айту мағынасы жасырын
тұр. Сондықтан да автор оларды: Ермек кітаптарын ... олар ... деп ... ... телефон соқса, ол сыртқа шығып кетті деп
айтыңдар – түрінде толықтырған. Қалыптасқан ... ... ... ... мағына айқын көрінбейді. Бұлардағы басыңқы сыңардағы ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері тәрізді болып көрінгенімен, негізгі нұсқаларында
мұндай шарт-нәтижелік сипат көрінеді дей алмаймыз. Ал ... ... ... отырған да сол – алғашқы нұсқалары. Осындай ... ... ... тілі ... де ... ... Если ... пообедать, то столовая
находится налево.
Біз осындай сипаттағы сөйлемдердің ... ... ... түсіндірмелі құрылымды сөйлемдерге бейім ... ... ... жөн ... Автор шарт-түсіндірмеліге:
«Тілімізде қарау, ойлау, сөйлеу іс-әрекеттеріне байланысты ... ... да ... құрмалас сөйлемдер жасауға бейім
тұрады» - деп, ... ... ... 1. Жалт қарасам – қатын екен. 2.
Абайлап қараса – түбі аламайынан аударылып қалған қара ... ... ... 3. Жалма-жан жағалауға көзін тіксе – қарайып біреу тұр (С. Байх.).
Автордың түсіндіруінше, келтірілген мысалдардағы соңғы сыңарлардың ... ... ... ... мағынасынан туындап тұр. Яғни
алғашқыда «қарау» әрекеті ... да, ... не ... баяндалады,
түсіндіріледі. Ғалым осындай сипаттағы ... тағы да ... ... Біз оларды да келтіре кеткенді жөн көрдік: 1. ...... ол да жоқ. 2. ... ... ... ашып ... – хат
(Л. Толстой. ) [26, 93 б.].
Тіл білімі ... ... ... ... ... оның
синтаксистік сипатын айқындау мақсатында қолдан өзгеріс енгізу практикасы,
ол орынсыз ... да, әлде де ... ... ... туралы да айтып
өткенбіз. Бұл, негізінен, ... ... ... ... ... ... ... ыңғайда ғана келетіндей варианттар
жасауды шарт етеді. Дегенмен, синоним дегеннің өзінде де көптеген мағыналық
реңдер ... ... ... біз ... ... ... алмаймыз.
Белгілі ғалым Ю.Д. Апресян: «Принцип перестановки является частным случаем
более общего принципа конструирования фраз, не ... в ... ... для обьяснения всей совокупности языковых фактов» [73, 83 б.] -
деп, кейбір бүгінгі тілдік ... ... ... ... ... мысалға келтіреді. Аталған жайлардан біз шарт ... ... ... ... әлі де болса күрделі
күйінде қалып отырғанын көреміз.
А.К. ... ... ... ... ... ... сипаттары жағынан әр алуан типтегі құрмаластар сыңарлары
арасында бола ... ... ... ... бірдей шарттылық қатынастағы
құрылымдар деп танудың негізі жоқ екендігін айта ... ... ... 1. Кто ищет, тот всегда найдет (В. Лебедев-Кумач). 2. Там, ... ... ... ... ... но радостный и
торжествующий вид из окна (М. Пришвин). 3. ... ... в ... ... ... он уже, пусть и не ясно, видит нечто в ... ... т.б. ... әрі автор осылар туралы: «Являются ли придаточные в
этих предложениях условными? Несмотря на возможность их ... ... ... придаточные предложения условными признать нельзя,
потому что условный ... ... этих ... не ... ... ... его» [74; 207] – ... Әрине, орынды
пікір. Бірақ автордың онан арғы ... ... ... ... ... ... етілген жағдайда ... ... ... ... аса ... ... жөн деп ... А.К.
Федоров, әсіресе, орыс тілінде әрі сыңарлар ... ... ... ... айқындаушы қызметін атқаратын ... ... ... нақты тоқталған. Ол мынадай мысалдар келтіреді:
1. Он говорил быстро, потому что собеседник торопил его. 2. Он ... как ... ... ... его. 3. Он ... быстро, когда
собеседник торопил его. 4. Он говорил быстро, если собеседник торопил его.
Келтірілген ... ... ... ... арасындағы
синтаксистік қатынас түрлерін мүлде, тіпте ... ... ... ... ... ... алғанда, шылауларды ауыстырып қолдану
мүмкіндігі болғанымен, мұндай ауыстырулар сөйлемдердің синонимдігін көрсете
алмайтындығын айтады.
Қорыта келгенде, біз ... ... ... ... ... ... ... синтаксистік критерийлері әлі де толық
айқындалмағанын, шарттылық қатынастың өзге синтаксистік ... ... ... сипатының да әлі теориялық тұрғыдан толық ажыратылмағанын
аңғарамыз.
Н.В. Ляпон еңбегінде шарт қатынасы жасалуының қосалқы ... ... ... ... сөз ... ... шарттылық
құрылымның жасалуына өзі нақты ... да, ... шарт ... контексті арқылы көрінетін, осылайша шарттылық мәнді айқындаудың
жасырын бір жүйесі ретінде қызмет ететін «көлеңкелі» логикалық ... ... Біз мұны ... ... деп ... ... ... жер көгереді - тәрізді ... ... ... ... жер ... ... «көлеңкелі» контекст тұрады. Негізгі
ойға альтернативтік сипатта көрінетін осындай көлеңкелі құрылымдар, автор
пікірінше, шарттылық қатынасты ажыратудың межесі ... ... шарт ... ... жарыспалы нұсқаларын
(альтернативный вариант) екі ... ... ... 1) ... ... альтернатива), 2) әлсіз ... ... [75, 23 б.]. ... ... шарттылық қатынасты
айқындаудың орыс тіліндегі «классикалық» ... ... ... если шылауы арқылы жасалған шарттылық құрылымдағы сөйлемдерде
айқын альтернативтік құрылымдар вербальданған түрде көрінеді, сондықтан ... ... ... ... ... Ол ... ... мысал
келтіреді: Считаю музыку искусством лиричиским по существу, и если ... ... то буду ... а если назовут драмматическим
композитром – несколько обижусь (Н. ... ... ... ... ... ... «бар/жоқ», «жоқ/бар» принципі
бойынша жасалған. Бірақ вербальданған жағдайдағы ... ... ... ал вербальданбаған, ойша құрастырылған альтернатива
орыны «бос» ... да, ... ... ... ыңғайына қарай
жобамен, ойша жасалады. Мысалы, ол жоғарыда келтірілген сөйлемге қатысты
алғанда, ... ... ... меня назовут лириком, то буду гордиться,
если меня не назовут лириком, то не буду гордиться».
«Әлсіз ... ... ... ... ... ... келеді. Осыған қатысты Н.В. Ляпон мысалдарын қазақ тілі ... ... ... ... еді: ... егер қожайын бұл үйді сатып
жіберсе, сен қайда барасың? Жағдайдың ... ... ... ... мұндағы негізгі ой позитивті информация түрінде берілген. Яғни,
оны: Асан, егер қожайын үйді сатып жіберсе, сен бір ... ... ... ... ... мағынада да түсінуге болады. Бұл астарлы мағынаны контекстен тануға
болады. Егер осылайша, берілген ... ... ойын ... ... онда оның ... да дұрыс тануға мүмкіндік ашылады.
Орыс тіл ... ... ... ... ... ... қатынасы ретінде біріктіріліп қарастырылатынын айтқанбыз.
Мұның негізгі ...... ... ... (порождающее
отношение) келетіндігінде, яғни бағыныңқыдағы іс-әрекеттің орындалуынан
басыңқыда да жаңа бір ... ... ... С.А. ... мұны тіл ... ертерек кездерінде (өткен ғасырдың 20-30ж.ж.-да) құрмалас
сөйлемнің пысықтауыштық ... ... ... ... ... де ... [76, 32 б.], бірақ пысықтауыштық қатынас
құрамында шарт қатынасы айтылмайды.
Қалайда ... ... ... ... ... белгілі бір
байланыс бар, ол жалпы жаратылыстық-болмыстық және ментальдық құбылыстардың
өзара байланысынан, олардың ... ... яки ... ... керек: «себеп» дегеніміз «салдар», яки «нәтиже»
ұғымымен, «шарт» ұғымы да «нәтиже», «нысан» ... ал ... ... ... - ... ... жалғасты болады.
Біздіңше, шарт, себеп және мақсат қатынастарының арасындағы байланыстың
бір қыры олардың жаратылыс-болмысқа қатысы тұрғысынан айқындалатын тәрізді:
мақсат-таза субъективті, яки адам ... ... ғана ... ... ... ... мақсат қояды; себеп – ең әуелі объективтік құбылыс, өйткені,
субъективті, яки адам ... ... ... ... ... баршасы
кейінгі деп танылады және ... ... ... ... ... ол модальдық сипаттарға бай емес; Ал
шарт қатынасы – о баста себеп ... ... ... болғаны айқын, бірақ кейіннен шарт қатынасы, негізінен, адам арқылы
айқындалатын болды да, обьективтілік және ... ... ... ... осы ... өзге екі топтан бөлекше көрінеді. Кей
авторлар шарттың себептік, қарсылықты, мақсат т.б. қатынастармен байланысын
шарт ... ... деп ... [41, 26 ... ... ... таза шарт ... үнемі айқын
көрінбей, көптеген жағдайларда оның қосымша мағыналық реңдермен (мезгілдік,
себептік, қарсылықты, т.б.) астасып ... ... ... осы ... ... ... Ғалым Қ. Есенов бұл туралы өзінің
аталмыш еңбегінде Р.П. ... М.А. ... Қ. ... ... ... ... ... азербайжан тілдеріндегі осындай
құбылыстар туралы пікірлерін ... ... ... ... ... ... Қ. Сартбаев былай дейді: ... ... ... без ... ... - условно временное, условно –
причинное и другие» [77, 136 б.]. Шарт қатынасындағы құрылымдарды ... ... ... ... ... орыс тіл ... де ... Глущенко да шарттылық қатынастағы құрмаластарды ... ... ... ... ... 8 ... бөледі: 1. собственно
условное; 2. условно – временные; 3. ...... 4. ... ... 5. ...... 6. условно – выделительные; 7.
условно – ... 8. ...... ... ... ... орыс ... позициялық жағдайына қарай, яки бағыныңқы
сыңардың препозициялық жағдайына қарай, ... ... ... ... ... да ... ... [78, 42
б.].
Шартты рай тұлғалы құрмаластардың компоненттері арасындағы ... ... осы ... қиындықтарына орай, проф. Қ. Есенов
олардың бір тобын «Ауыспалы шарт бағыныңқылар» ... ... ... ... ... ... әрдайым таза, айқын шарт мәнінде
жұмсала бермей, кейде ... да ... ... ... ... ... да мұндай мағыналық қатынастарда жұмсалатын сөйлемдерді
тек бір жақты қарауға болмайтынын айта отырып, мынадай ... ... ... ... ... ... ауыл ... екі жақ болады да,
салғыласады да отырады (Б. Майлин. ... осы ... ... шарт ... түрінде тануға да
болатындығын, бірақ «осы ... ... ... ғана атап ... компоненттері арасындағы мағыналық байланыс бойынша нақтылы
түрде тани білуіміз қажет екендігіне» тоқтала келіп, аталмыш сөйлемнің ... шарт ... ... ... ... ... сол ... болмыстың
мезгілін де білдіріп тұрғанын айтады. Әрине, біз ғалымның тілдік құрылымды
нақты түрде тану ... ... ... ... ... екінші жағы да бар екендігін ескергіміз келеді.
Біріншіден, жоғарыда ... ... ... ... ... ... өзгертіп (Жиылыс болған кезде, бірер әңгіме көтерілгенде,
ауыл ... екі жақ ... да, ... да ... ... мезгілдік мағына көруі әдістемелік тұрғыдан дұрыс болмас еді.
Біздіңше, бұл сөйлем таза шарт қатынасында тұр. ... ... ... болуы алғашқыдағы уақытқа емес (бұл ... ... ... ... жоқ) ... қатысты болып тұр: ауыл адамдарының екі жақ болып
салғыласуы ... ... онда ... ... көтерілуімен
байланысты болып отыр.
Автордың мезгіл-шарт қатынасындағы құрылым деп ... ... ... ашуға мінгенде де, Раушан күлімсіреп ... ... ... сала
беретін (Б. Майл) деген сөйлемін де біз таза шарттық қатынастағы құрылым
деп түсінеміз. Осы ... бір ... ... ... ... ... ... тұратыны да бекер емес. Тек ... ... ғана ... ... ... ... шарт мағынасын айқындай
түседі.
Жоғарыдағы сөйлемдегі шарттылық қатынасты айқындағанда, біз ... ... ... жоқпыз, мұнда оның реті де жоқ тәрізді. Біз
сөйлемнің мағыналық ... ... ... ... қызметіне
талдау жасадық деп ойлаймыз. Біз тілге тиек етіп отырған ... ... ... ... бағыныңқыдағы мезгілдік ұғымнан емес, ондағы
іс-әрекеттен туындап отырғандығы. Яғни мұнда Раушанның Бәкеннің ... ... ... ... оның ... ... ... Нәтиже де осы
әрекеттен туындап отыр. Болмыста шарт ... ... оның ... ... айқындауда да іс-әрекетке сүйену
принципі дұрыс болмақ.
Сондықтанда, біздіңше, грамматика ғылымының мақсаты – осы ... ... ... ... ... айқындауда нақты өлшемдер табу,
олардың грамматикалық, ... т.б. ... ... ... толық орындалуы қиын болғанымен, осы деңгейге белгілі дәрежеде өте
жақын бару ... ... ... ... ... тіл білімі өкілдері бұл
бағытта көптеген ... ... ... ... ендігі міндет осы
мәселеге мағыналық, қызметтік (функционалдық) тіл ... ... бару деп ... тіл ... де кейінгі бірқатар еңбектерде шарт қатынасын өзге
синтаксистік қатынас түрлерінен ажырата қарастырып, оларды даралай ... ... ... ... Л.Б. ... Штыкало, В.Н. Медынская еңбектерінде шарт және себеп қатынастарын
ажырата қараудың кейбір тәсілдері ... ... Шарт және ... ... ... құрмаластардың бірқатары мезгіл мағынасымен қоса-
қабат келіп, осылайша шарт-мезгіл қатынасы сипатында көрінеді ... ... ... орыс ... ... ... күні бүгінгі
зерттеулердің бәріне ортақ десе де болады. Шартты рай тұлғасы бірі мен бірі
табиғи жаратылыстық заңдылықтар ... ... ... келіп, бірі
екіншісіне уақыт жағынан тәуелді байланыста орындалатын екі оқиғаның ... ... енді бір ... ... ыңғайда көрінуіне жағдай
жасай алады екен. Ал олардың ара ... ... ...... ... ... ... қажет ететіні түсінікті.
Түркологиялық әдебиеттерде ... ... ... ... де осы ... ... жіктеліп ажыратылмаған
шарт-мезгіл мағынасын білдіретіндігін айтады. Бұл туралы С.Ж. ... ... ... как ... ... поэтому
формально одна и та же конструкция может оцениваться то как временная, то
как условная – в ... от ... ... того или ... ... 177 б.], - ... ... ұстанады. Аталмыш автор осындай грамматикалық
мағыналардың, яки мезгілдік және ... ... егіз ... ... ... ... де тән ... туралы да айтады. Ол: «Тесное
сплетение темпорального и условного значений в ППК ... ... и ... ... во всех ... ... [80, 179 б.], -
дейді. Автор қазақ тіліндегі шарт қатынасындағы ... –са ... ... осы ... ... ... емес деп ... Ғалымның
талдаулары -са тұлғалы шарт қатынасты сөйлемдер осы ... ... да ... мағыналарының төрттен біріндей дәрежеде ... ... ... ол -са ... ... ... нақты
шарт қатынасындағы сөйлемдер емес, шарт-мезгіл қатынасындағы сөйлемдер (70
пайыз) жасалатындығын айтады. Бірақ, ғалым нақты шарт ... мен ... ... ... ... ... ... көрсетпейді.
Ал бұл мәселені арнайы зерттеген Ә.Қ. Елшібаеваның пікірі басқаша болып
келеді. Ол: «Зерттеу жұмысының мақсатына орай, шарттық қатынасты білдіретін
грамматикалық ... ... ... ... ... ... көп жұмсалатындығы анықталды. Мысалы: М. Әуезовтің «Абай ... 100 ... 117 ... қатынасты білдіретін салалас, сабақтас
құрмалас сөйлемдердің 101-і -са,-се тұлғалы шартты ... ... [81, 20 б.],- ... ... мұны ... ... ... құрмалас
сөйлем жасау болып табылатын шартты рай тұлғасының барлық стильде мол
қолданылатындығымен түсіндіреді.
Жалпы, бір ... бір ғана ... ... ... келсек, шарт-мезгіл қатынасындағы құрылымдар ретінде танылып
жүрген құрмаластардың да шарт және ... ... бірі мен ... ... ... межелерін (критерий) жасау қажеттілігі
айқындала түседі. Әдетте ... ... ... контекст ыңғайында
айқындау принципі ұсынылады. Дегенмен, оның ... да ... табу ... ... ... нысаны болмақ. Өйткені мұндайда контекстің
де алуан түрлі түсіндірілуі әбден мүмкін. Біз ... шарт ... ... ... ... ескеріп, мұнда, статиканың
емес, динамиканың іс-әрекеттің ... роль ... сол ... ... пайда болатынын назарда ұстаймыз.
Қ. Есенов мезгіл-шарт қатынасындағы сөйлемдерге кейбір мақал-мәтелдерді
де жатқызуға болатынын айтып, мынадай ... ... ... ... ... шығады. Екі ақылды кеңессе, данышпан ой туады. Екі
құзғын таласса, бір ... жем ... ... ... ... басыңқы
сыңарларындағы нәтижелердің жүзеге асуының ... ... ... ... қатынасқа құрылғандығымен емес, олардың бағыныңқы
сыңарларындағы ... ... ... ... ... көрінеді.
Келтірілген сөйлемдерді мезгіл-шарт түрінде қарастырғанда, оларда айтылып
отырған ойлардың іс-әрекетке қатысты екендігі назардан тыс ... ... Егер ... ... ... шарт ... туралы екендігін
аңғармау мүмкін емес. Яғни бұл мысалдарда да олардың шарт қатынасындағы
құрылымдар екендігі алғашқы ... ... ... байланысты
көрінеді.
Шарт және мезгіл қатынастарын өзара ажырату тәсілі ретінде кей авторлар
бағыныңқының баяндауыш тұлғаларын ... ... ... ... ... ... күле қалса, баладай мәз болып, сықылықтап, ... ... ... ... ... ... «Егер бірінші сыңардағы
шартты рай ... ... ... ... ... ... мезгіл мән одан әрі анықталына түсер еді» [54, 38 б.],- ... ... ... ... ... жөн ... белгілі.
Мұнда біз шарт мағынасының туындатушылық ... ... ... ... ... де, аталған сөйлемнің статикалық ... мұны ... ... құрылым ретінде тануымыз жөн деп
білеміз. Бұл, сондай-ақ, басыңқы баяндауышының өткен шақ ... ... ... ... ... де ... ... М.С. Серғалиев осы мәселеге байланысты: «...ескеретін бір жай
бар. Ол – шартты бағыныңқылы сабақтастың ... ... ... ... ... ... оларды бір-бірінен ажырату қиындығы. Шырағым,
бұл ауылға келген адамның не ... ... ... өзі ... ... айтасың (Ғ.М.) секілді сөйлемнің мезгіл бағыныңқы екенін немесе
шартты бағыныңқы ... ... тану ... ... ... ... сөйлемнің шартты бағыныңқылы сабақтас екеніне көз жетеді. ...... ... ... ... ешқандай мезгілге байланысты емес.
Атекеңнің сұрауына байланысты – ол кісі сұрағанда ғана айтады; ал ... онда ... айту ... ... болып қалады. Мұндайда жатыс
септігінің жалғауын шартты райдың жұрнағымен ауыстыруға мүмкіндік туады.
(Өзі ... ... ... ... да ... анық ... [82, 23 ... Шарт мағынасы мен мезгіл мағынасының ... ... ... осы мысалдан да көрінеді. Әрине, автор мұны
айқындауда контекстке, «іс-әрекет» факторына ... Бұл ... ... ... ... ... да –са ... құрылымдардың шарт қатынасын білдіруіне
қандай факторлардың әсер ететіндігін көрсетуді мақсат етеді. Ол мезгілдік
мағынаны ... –са ... ... ... келуі жағдай
жасайтынын, ал баяндауышы есім баяндауыш болса, ондай құрылымдарда ... ... ... көрінбейтіндігін айтады [27, 183 б.]. Яғни, бұл
соңғы жағдайда шарт ... ... ... ... ... ... болса,
аттарын жазып алып қалыңыз. Дәрігерлер болса, көмекке шақырайық. Бұл
мәселе, ... да, ... ... ... ... ... да ... аудару керек.
Сондай-ақ осы автор -са ға біткен бір ... ... ... ... ... ... көрінуі
байқалады дейді. Мысалы, ол мынадай сөйлемді келтірген: - Сізбен сөйлессем,
ұдайы бір ... ... да ... Сені ... ... ... [27, ... Расында да, келтірілген сөйлемдердің мағынасынан қайталамалық сипат
көрінеді, бірақ мұнда ... ... шарт ... ... Бұларда мезгілдік
мағына емес, іс-әрекет (сөйлесу, көру) маңызды. Сондықтанда біз ... ... ... ... ... Ал ... ... –са тұлғасының қызметі қаншалықты екендігін әлде де ... ... ... Сондай-ақ, қайталамалық мағына бағыныңқы сыңарда бола ... ... бола ма – ол да ... ... ... ... Өйткені осы
қайталамалық мағынаны ... ... ... да ... ... ... мақтағым келеді. Сізбен сөйлескенде, қуанып қаламын, ... ... ... ... ... ... ... да болуы
керек, бұл соңғы сөйлемдер мезгіл бағыныңқы тобына жатқызылып жүрген жайы
бар.
Сізбен ... ... ... Сізбен сөйлессем, қуанамын да
қаламын. Сізбен сөйлескенде, қуанып қаламын. Ал бірақ ... ... ... деп ... Сені ... ... ... Сені көргенде,
мақтағым келеді, т.б. Ал Сені көрсем, ұдайы бір бәлеге ұрынамын да ... ... ... ... тұлғасымен ауыстыру ретсіз. ... ... ... уақытты білдіріп, ал ... ... ... да бұл ... ... ... сәйкеспейді. Демек, созылмалылық тек
қана «са» тұлғасына байланысты емес, ... қоса екі ... ... байланысының логикалық сәйкестігіне де қатысты болады екен.
Осындай құрылымдардың шарт мәнінде келуі контекстік ... ғана ... ... Арада көп уақыттар өтті ғой. Ол оқиғалар ... ... Тек сені ... ... ... ... еске ... дегенде шарт мағынасы айқындала түсетіндей. Демек, уақыттың
нақты болмай, созылмалы, қайталамалы болуы мезгіл мағынасының әлсіреп, ... ... ... ... ... деп білеміз.
А.В. Невская да, басыңқыдағы ... ... ... ... ... да ... мағынасының тұрақталуына
әсер етеді деп біледі, сондай-ақ, мезгілдік ... ... ... ... іс-әрекеттің орындалу мүмкіндігінің деңгейімен
байланысты болады деп ... Ол: «Чем выше ... ... ... ... ... фразы как временной, тем ... ... ... ... [83, 179 б.] - ... Бұл ... жағдай
жоғарыдағы С.Ж. Тәжібаева пікірімен үндесіп жататыны көрінеді.
С.А. Шувалова мезгіл мағынасының іс-әрекетпен байланысты үнемі көрініп
отыратынын, ал сөйлемдегі қай ... ... үшін ... ... ... ... ... айқындалатынын айтады. Ол: «Так или
иначе ... ... ... находятся в каких либо временных
отношениях. Однако изображая действительность ... ... ... считать
нерелевантным временное соположение отраженных ситуаций, и имея в качестве
коммуникативного намерения обозначить ... ... ... ... 28 б.], - дейді. Біз ... ... ... ... ... ... келісе отырып, сөйлеуші субъект сөйлеу ... ... ... ... да бір септігі бар тілдік амалдарды
да, мүмкіндігіне орай, қолданып қалуды ... ... ... ... тәрізді шарт қатынасын айқындауда –ғана шылауының
–ғанда тұлғасына үстемеленіп қолданылуы – осының бір ғана ... ... ... ... шарт ... айқындауда, мұнан бұрын да айтып
өткеніміздей, ... ... ... ... ... ... ... өзара ішкі байланысына негізделетінін басшылыққа
алған жөн деп білеміз. Мезгілдік мағынаның кез-келген іс-әрекетке ... ... ... шарт ... сыңарлар арасында іс-әрекеттің
басты назарда тұратыны әрқашанда есте болғаны жөн. Ал ... ... ... тән. ... Ол ... күн көтеріліп қалыпты. Көзімді
ашып алсам, басымда төніп ... ... ... деген сөйлемдердің
сыңарларындағы іс-әрекеттердің арасындағы өзара ішкі ... ... ... ... көрініп тұр. Синтаксистік ... ... ... тек ... белгілерге ғана емес, мағыналық,
қызметтік факторларға да аса мән берудің қажеттілігі осы ... да ... ... мезгіл және шарт қатынастарының астасып, біртұтас ... ... ... бір ғана сөйлемнің бойынан көрінетініне ... ... ... -са,-се тұлғасының тарихи генеологиялық
сипатымен байланысты деп ... ... Ол ... біз ... – деген
сөйлемге назар аударайық. Бұл сөйлемді тарихи қалыптасуы тұрғысынан бірнеше
нұсқада түсіндіруге болады: 1. Ол кел + се (се – ... ... шақ ... мағынасындағы сөз), біз барамыз. 2. Ол кел + се (се - ісі, яки ... келу ... ... білдірген деген мағынада), біз барамыз. Екінші
жағдайда, яки ... ... ... шарт ... ... өйткені шарт іс-әрекетке қойылады да, сол іс-әрекеттен нәтиже
пайда ... Ал тек ... ... ... мысалдарда (Ол оянса, күн
көтеріліп қалыпты. ... ашып ... ... ... отырған Кабираны
көремін) мезгіл мағынасы айқын.
Қорыта келгенде, шарт және мезгіл ... ... ... бір ... ... ... ғылымда қаншалықты орнығып қалған
болса да, біз бұлар әуел ... ... ... болған деп білеміз. Ал
олардың туыс, бір негізді тәрізді болып көрінуі шартты рай тұлғасының (-са,-
се) ежелгі тілде әр ... ... ... ... ... ... сөздер болуынан. Сондықтан да оларды бір-бірінен ажырата ... ... ... ... ... жөн ... Біз осындай
айырым межесі ретінде мына белгілерді атағымыз келеді:
1. Сыңарлар арасындағы синтаксистік ... шарт ... ... ... сипатта, яки «іс-әрекет – нәтиже»
сипатында көрінеді. Ал мезгіл қатынасына статикалық сипат тән.
2. Есім ... ... шарт ... ... баяндауышты
құрылымдардың мезгілдік қатынаста келетіндігі;
3. Оқиғалардың созылыңқылық сипаты мен қайталамалығы және сөйлеушінің
іс нәтижесіне ... ... ... тән белгілер болып есептеледі
де, керісінше ... шарт ... ... ... ... ... факторлар.
2.3.2 Шарт және себеп қатынастары
Себептілік қатынас жаратылыс-болмыстағы аса ... ... ... ... Ал оның ... бейнеленуі ғылымда әр түрлі ... Шарт ... ... ... де өте жақын семантикалық
байланыста ... ... ... әуелден-ақ аударған болатын. С.Ж.
Тәжібаева бұл мәселені –ғанда тұлғасының қызметімен байланысты сөз етеді.
Ол: «Условное ... ... этой ... в ... казахском
языке, оккозиональны. В ППК с этой формой ЗС выражается ирреальное условие.
Происходит семантический сдвиг в ... ... ... 197 б.] - дей ... ... ... келтірген: Гүлнар тұрып
медициналық қызмет көрсетпегенде, олар өлетін еді. ... ... ... ... ... ... ... отношения, но на глубинном уровне,
с содержательной стороны – причинно-следственные» [28, 197 б.]. ... яки бір ғана ... ... екі ... ... мағынаны
көру – біз жоғарыда айтып ... ... ... ... Біз ... құрылымдық-семантикалық бірліктің (тұтастықтың)
нақты синтаксистік табиғатын мүмкіндігінше даралай айқындау ... ... ... ... ... ... конечного глагола-
сказуемого. И в главной и в зависимой части нет выбора из двух ... [28, 198 б.],- дей ... ... ... ... ... ... деп атайды. Мұнда себеп қатынасының ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Бағыныңқыдағы болымсыздық себеп мәнін жасаудың бір тәсілі тәрізді. Әрине,
мұнда басыңқы сыңар да мағыналық ... ... сай ... ... ... қарайып қаласың деген сөйлемде себеп емес, шарт ... ... ... ... ... себеп қатынасын жасауға бейімділігі,
біздіңше, әдетте шарттың болатын іске қойылатындығымен ... ... ... ... ... ирреалды шарт бар да,
екіншісінде негатив шарт көрінеді. Егер оқиғалар келер ... ... ... ... ... ... ... Шубина ирреалды шарт сөйлемдер шарттан гөрі себеп мағынасына жақын
болатындығын айта келіп, мына тәрізді мысалдар келтіреді: Сенбей ... ... ... ... ағашқа жасырына қалмасам, қабан жарып тастайтын
еді (Т.Д.) [84, 100 б.].
Біздіңше, себептік қатынас шарттылық ... ... ... ... ... –са ... ... өзінде де айқын аңғарылып
тұрады. Мысалы, Жаңбыр жауса, жер ...... ... ... шарттылық
қатынастағы сөйлемдердің өзінде ... ... ... ... ... ғана ... себебі тәрізді де көрінетіні байқалып тұр.
Бірақ бұған қарап, мұны себеп мағыналы сөйлем дей ... Егер ... ... тұлғасы өткен шақта келсе ғана себептік мағына
танылар еді: Жаңбыр ... ... жер ... берілген сөйлемнің шарт мағынасы бағыныңқының туындатушылық сипатымен
айқындала түседі. Олай болса, біз шарт қатынасындағы құрылымдардың себептік
мағынаны да ... ... ... болып көрінуі тек қана –ғанда тұлғасына
немесе тек қана ирреалды шартқа қатысты ... бұл ... ... ... ... сөйлемдер табиғатына да тән деп ... Біз ...... себеп мағыналарының - пайда болу ... ... ... ... ... бар ... ... ойға да
орын бергіміз келеді. Өйткені, жалпы жаратылыстық ... ... ... ... уақыт, кеңістік және қозғалыс ұғымдары
танылатыны ... Шарт пен ... ... ... ... ... ... байланыста, солардың шеңберінде, іс-әрекеттердің
белгілі бір уақытқа қатысты алғандағы орындалу ... ... ... айқындала түсетіндей. Яғни, аталмыш синтаксистік мағына түрлері
(шарт, себеп) тікелей уақытпен (мезгіл) ... ... Ал, ... ... ... оларда үнемі бұлай бола бермейді. Мысалы,
қарсылықты қатынастағы: ... ... ... Асан ... ... ... ... сөйлемдегі іс - әрекеттер уақытқа қатысты емес, біріне-бірі қатысты
ғана айқындалады.
Сондықтан да Сен барсаң, ... ... – Сен ... ... ренжиді.
– дегендер себепке барынша ұқсас болғанымен, мұны ... ... ... шарт ... сөйлем деп танимыз. Мәселе тек жалаң ... ... ... ... ... ... ерекшелігімен де
байланысты. Егер осы құрылымнан «бізге» деген сөзді алып тастасақ, шарт
қатынасы айқындала түсер еді. Ал ... ... сөзі ... үшінші
субъектіні білдіріп, шарттастықтың екі субьектілі жүйесін өзгертіп ... ... тағы бір ... бар: ... сыңар «келеді» болып: «Сен барсаң,
ол келеді» - түрінде болса, синтаксистік қатынас айқын шарт түрінде көрінер
еді. Мұнда себептің еш ізі жоқ. ... ... мен ... ... ... дегенмен мағыналық қатынасы қалайша ерекшеленіп тұр? ... және ... ... синтаксистік
қатынастың көрінуінің ерекшелігінде болса керек. Соңғы жағдайда (ол келеді)
іс-әрекет түріндегі құбылыс айтылып тұр.
Проф. Қ. ... ... ... ... ... ... 1. Бір тер шықса, қалың тер шықса, айығар еді (М. ... 2. ... ... жер ... сенің қабағың жабылса, мен қысыламын (Ғ.
Мұст) [17, 135 б.]. ... ... ... ... құрылымы оның себеп
емес, шарт қатынасында екенін айқын көрсетіп тұр. Ал ... ... ... шарт ... ... ... байланыстырудың еш реті жоқ.
Себептік қатынас өткен шақта болуы керек, егер ол ... ... ... ... шарт ... болады. Бұл жерде біз Р.П. Рогожникова ... ... ... ... и ... ... ... в том, что если
определенные условия выполнены, осуществлены и их выполнение вызывает
другое ... то они ... ... для ... ... [85, 2
б.] - дейді ол. Ал келтірілген ... ... ... шақтық белгі жоқ.
Б.С. Қапалбеков: «А. Байтұрсынұлының сөйлемдегі шарттылық қатынастар
жөніндегі енді бір анықтамасы шартты ... ... пен ... ... мағыналық жақындықтары бар екендігін ... ... ... ... ... ... я шарт болып, тақырыпшы
мүшесінде болжал, салдар ... ... ... деп ... [86, 37 б.], ... А. ... ... сол кездің өзінде-ақ тема-ремалық
тұрғыдан келіп отырғанын көреміз. Саусақ ... ... ... ... келмей (келмесе), жаз болмайды т.б. тәрізді көсемшемен
келетін құрылымдарды шарт мағыналы сөйлемдер ретінде тани ... ... ... ... ... рең ... деп біледі
[86, 51 б.]. Бірақ мұнда да ... ... ... сипаты шарт мағынасын
айқындай түседі. Бұлардағы -май, -мей ... ... ... ретінде танылады.
Шарт пен себеп мәнінің арасындағы байланыстылықты А.В. Богомолова
былайша түсіндіреді: ... ... и ... ... общего, если
рассматривать эти ... ... ... с точки зрения
диалектической логики. Причинно – следственные отношения включают в ...... ... и ...... т.к., во ... ... вызывает следствие, обосновывает ... ... ... ... лишь при ... условиях, во-вторых, одно из
условий или некоторые из них, если они выполнены, ... и ... ... ... ... становятся причиной для другого
явления» [87, 8 б.], - ... ... ... А.В. ... осы аталмыш
синтаксистік қатынастар арасындағы байланысты айқындап ашып бере алды дей
қою ... ... ... белгілі бір нәтиже туғызатындығы
белгілі болғанымен, бірақ осы ... ... ... сыңар арқылы
көрсетілген себебінің тікелей, сол сөйлемдік ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қатынастағы Жаңбыр
жауғандықтан, жер балшық болды. – деген сөйлемнің ... ... жер ...... шарт қатынасындағы сөйлемге, синтаксистік тұрғыдан алғанда,
қатысы жоқ: екі басқа ой, екі ... ... ... ... құбылыс
ретінде шарттың себептен бұрын болатыны айқын болса да, тілдік факт ретінде
ол екеуі бірі мен бірі тікелей байланыссыз ... ... ... ... ... де ... мүмкін: Жаңбыр жауса (ғанда), жер балшық болатын
еді. Бұл шарт ирреалды нәтижеден кейін айтылып тұр. Яғни ... ... ... ... ой: Егер ... ... деп шарт қоя ... тұр.
Себеп пен шарт мәнді сөйлемдердің айырмашылығы туралы басқа да ғалымдар
пікіріне қосыла отырып, Т.П. Шубина: ... ... ... и ... заключается в том, что условное ... ... ... из двух ... а причинные такой альтернативы не
предполагают» [84, 129 б.] - ... мұны ... ... да ... ... мен шарт ... ... салыстырып талдағанда, олардың
арасындағы айырмашылық шартты сөйлем екі ... ... ... ал ... сөйлемде ондай таңдау мүмкіндігі жоқ болатынына
келіп ... Егер ол ... ... ... ... ... шығады. Ол
хабарды ертең алатындықтан, күндізгі пойызбен ... ... ... ... екі мүмкін жағдай бар: ол хабарды алады не алмайды, ол
күндіз шығады не ... Ал ... ... ... себептік
сөйлемде нақты шындық аталған: Ол хабар алады. Ол шығады [35, 96 ... ... шарт және ... ... ... ... ... ретінде мынадай белгілерді танимыз:
1. Шарт қатынасындағы сөйлемдерде альтернативті ойдың ... ... ... ... құрмаластарда альтернативтік мағына көрінбеуі де
мүмкін.
2. Шарт қатынасындағы құрылымдардың баяндауыш тұлғалары ... ... ... ... ... баяндауышы -ғанда тұлғасымен келгенде,
басыңқының баяндауышы ауыспалы келер шақта тұрады. ... ... ... Жаңбыр жауғанда, жер балшық болар еді.).
3. Басыңқы болымды тұлғада тұрғанда бағыныңқы сыңардың болымсыз тұлғада
келуі себеп ... ... ... ... Біз мұны ... шарт деп
атадық. Мысалы: Гүлнәр медициналық қызмет көрсетпесе, олар өлетін ... Шарт және ... ... және ... ... ... айқындауда да кейбір мәселелер
бар тәрізді. Проф. Қ. Есенов бағыныңқының баяндауышы қалау рай ... ... ... ... ... реалды шарт сабақтастардың
күшті түріне (басыңқыдағы баяндауыштың бұйрық райда ... ... да, мына ... ... келтіреді: Қашанда бір істі істегің
келсе, ол іске әуелі ... онан соң ... ... (Ы. ... жұмысына араласқың келсе, басыңа жаулық сал (Б. Майл.) Автор:
«келсе» көмекші етістігі қ а л а у р а й л ы ... ... ... бөгде субъект тарапынан біреуге бір нәрсе жайында шарт ... ... да, ... сол ... ... ... үшін не
істеуі, қалай болуы керек ... ... - деп, [17, 42 б.]. – ... ... ... ... шарт тобына қоспаған. Сірә, бұл осындай
құрылымдардағы шарт ... ... ... шарт ... тануымен
байланысты болса керек.
Дегенмен, біздіңше, осындай құрылымдық-мағыналық бірліктерде, шынында
да, шарт мағынасы емес, айқын мақсат ... ... ... ... баяндауышы қызметінде келіп отырған қалау рай ... ... ... тұрады. Ол арқылы қалау, мақсат мағынасы беріледі. Ал ... ... ... сол ... ... ... амалы айтылады. Осындай
құрылымдардың мақсат ... ... ... ментальдық сипатымен де
байланысты. Мұндай сөйлемдер әдетте адамның ішкі ойымен – ... ... ... ... ... ... шарт мағынасынан ажырата
қараған жөн деп білеміз.
2.3.4 Шарт және түсіндірмелі қатынастар
Тілімізде ... рай ... ... ... ... ... ... қарастырылып жүргені белгілі. Жалпы,
бұл – тек қазақ тіл білімінде ғана емес, өзге түркі ... ... ... жағдай. Мысалы, Г.А. Абдурахманов шартты райлы конструкцияның
білдіретін мезгіл, қалау, болжау, салыстыру, т.б. ... ... айта ... ... ... ... қатынас мәселесіне
де тоқталады. Ол: «Особо выделяются конструкции условных ... ... ... пояснительные отношения. Главное предложение таких
конструкций заключает в себе ... ... или ... ... ... [53, 107 б.] – деп, ... сөйлемдердің жасалу
жолдарын көрсетеді.
Қазақ тіл білімінде шартты рай ... ... ... білдіруі Ш. Бекмағамбетов еңбегінде жан-жақты талданған. ... ... ... ... кейбір синтетикалық тәсілдердің де
белгілі дәрежеде қатысы ... ... ... ... рай тұлғасының
қызметі ерекше көрінеді. Алғашқы компоненттің баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... байланыс жасауға
қызмет етіп тұрады» [26, 42 б.], - дей ... ... ... ... тыс ... ... космос ғасырында да табылып жатса, бұл –
негізсіз емес. Қажетті ... ... ... ... ... – сол
/Газеттен/. Автор келтірілген сөйлемдердің шартты бағыныңқылы құрмаластар
емес екенін, мұндағы негізгі синтаксистік ... ... ... ... ... құрылымдық-мағыналық қатыстылықтан
көрінетінін, яғни, сөйлемдердегі ... ... ... алғанда, алғашқы компонентке қатысты болып, бұл қатыстылық екінші
компонент құрамындағы сілтеу есімдіктері /бұл, ол/ арқылы көрінетінін, ... ... ... ... компоненттегі ойды өз бойына жинақтап,
сол арқылы ... ... ой ... түсініктеме ретінде берілетінін
тілге тиек етеді. Біз ... бұл ... ... келісу жөн деп
білеміз. Кейде осындай сөйлемдердегі ... яки ... ... ... ... ... ... де көрінетін тәрізді.
Игілік енді ойланса, осы отырған үшеуінің де енші сұрар орыны бар ... ... - ... ... ... ... тану қиын болмаса
керек. Мұның түсіндірмелік сипатын автор бағыныңқы сыңар ... ... ... байланыстырады. Сондай-ақ, екі сыңар арасында
«мұның жайы былай екен» тәрізді сыңар айтылмай тұрғаны аңғарылады.
Автор шартты рай ... жұп ... ... ... ... ... ... де қатысатынына мынадай мысалдар
келтіреді: Киіз ... ... ... ... Ұяда не ...... ... Неғұрлым тез қайтса, соғұрлым дұрыс болар еді. ... ... ... ... ... ... ... синтаксистік қатынас түрін
айқындауда бірізділік жоқ. Біз ... ... ... ... көрсеткен осы соңғы типтегі сөйлем түрлерін шарт ... ... ... ... ... ... ... құрмаластық
құрылымдар ретінде танылып жүрген сөйлемдерді де саралай қараған жөн болар
деп білеміз.
2.3.5 Шарт және салыстырма ... рай ... ... ... құрылымдар салыстырма мәнді
тәрізді болып келетін жағдайлар да тілімізде аз да болса кездесіп ... ... ... ... 1. Сен ... ... мен самолетпен
ұшамын. 2. Сен қалаға ... мен ... ... ... сыңарлар
арасындағы салыстырмалық мән айқын көрінеді. Дегенмен контекстік ыңғайда
үнемі бұлай бола бермейтіні де байқалады. Егер ... ... ... ... та бәрі бір емес пе? Сен ... ... мен ... түрінде қарастырсақ, бұл құрылымнан салыстырмалық мағына көрінсе,
ал мұны Мен ... ... ... ... ... Сен поезбен барсаң,
мен самолетпен ұшамын деген контексте ... онда шарт ... ... ... ... екінші мысалды да осы контекстік тұрғыдан
қайта қарастыруға болады: Егер сен мені ... боп ... ... мен
қайтадан ауылға кетіп қаламын. Олар он сұраса, біз жүз берейік. – ... ... де ... ... сөйлемдер тобына емес, шарт мәнді
сөйлемдер қатарына қосу ... ... ... да ... ... ойдың айтылуының шарты ретінде көрінеді. Қорыта келгенде, шарт
қатынасын ... ... ... ... де ... ... көреміз.
2.3.6 Шарт және қарсылықты қатынастар
С. Аманжолов: «Шартты райлы етістіктің артынан -да, -де ... ... ... ... ... Мысалы: Дәркембай екі мықты ... ... да, ... ... ... ... ... айтып салды
(М.Ә). Бұл сөйлем шартты сабақтас болмай қарсылықты сабақтас болып кетеді»
[25, 202 б.],-дейді. ... ... Қ. ... ... шарт деп ... қатарында осы тәрізді құрмаластарды қарсылық-шарт түрінде
түсіндіреді. Автор бұған мынадай мысалдар келтірген: Қандай ... ... де, бұл ... ат ... қалмақ (М. Әуез). Қандай жүйрік болса да,
қос өкпеден сығармын (Н. ... т.б. [17, 131 б.]. ... осы ... таза ... қатынастағы сөйлемдер ретінде таныған жөн.
Өйткені жоғарыда С. ... атап ... ... ... ... ... ... мәселе үнемі бұлай бола ... де ... Яғни ... ... құрылымдағы бағыныңқылардың шартты рай тұлғасындағы
баяндауышына -да ... ... ... жағдайлары шарт қатынасын да
білдіретіні ... ... шарт мәні сәл ... ... ... ... Бірақ оларды таза қарсылық мәнді ... ... ... жоқ. Мысалы, Кейде сыртта бөтен біреудің жылқысы кісінесе
де, Күреңтөбел келіп тұр деп, сыртқа жүгіріп ... ... ... жоқ, шарт ... бар. ... сыңардың баяндауыш тұлғасындағы
-де демеулік шылауы тек факультативті түрде қолданылған. Біз ... ... шарт ... ... ... танимыз.
Біздің бұл пікірімізді көрнекті ғалым С. Жиенбаевтың мына сөздері де
толықтыра ... Ол: ... ... да, теріс болмас еді» ... ... екі ... мағына береді. Біріншіден, да ... ... ол ... ... жату керек. Бірақ, тексере бастасақ, бұл арада
қарсылықты мағына жоқ, тек шартты байланыс бар. Сондықтан мұндайларды ... ... ... ... [37, 15 б.], - дейді.
Қорыта келгенде, тілімізде са+да тұлғалы баяндауышпен ... ... ... ... тұлғалы қарсылық мәнді сөйлемдерден
ажырата қарау керек. Осындай шарт қатынастағы сөйлемдердегі -да, -де ... ... ... ... бойынша тұжырым
- шарт қатынасының жаратылыстық болмыстағы көрінісінің ... ... ... ... ... ... ... асады да, ал оның
тілде көрінуінің өзіндік ерекшеліктері алуан түрлі болады. Дегенмен, тілдік
құралдар ... ... ... ... ... ... тану ... бұл екі түрлі ғылым саласы бірге қызмет
етуге тиіс. Мұның өзі жалпы алғанда, тілдің болмысты бейнелеуі атты ... ... ... ... ... рай тұлғасының арғы негіздерінде кезінде әр басқа мағынаны
білдірген, бірақ дыбыстық жағынан бірдей болып келетін (-са) ... ... -са ... ежелгі тілде мезгіл (шақ, уақыт), іс (іс-әрекет), ес (ой,
ойлау) ... ... әр ... ... ... деген тұжырым жасалды.
Бұл кейіннен ... ... –са ... ... да полисемиялы
тәрізді болып көрінуіне әкеледі. Бірақ біз оларды ажырата ... ... ... ... тілде шарт қатынасын бейнелеудің негізгі екі ... ... ... ... ... айтылған ой тікелей бағыныңқы
сыңардағы айтылған ойдың табиғи ... не ... ... нәтижесі болып келеді де, екінші бір жағдайларда
басыңқы сыңардағы ой бағыныңқы сыңардағы ойға ... ... ... ... әр ... сипатта түсіндіру, оған қатысты сөйлеуші пікірі ... ... ... орай ... бейнеленуінің тілдік амал-тәсілдері
де өзіндік ерекшеліктерімен көрінеді.
- шарт қатынасының туындатушылық қатынастар ... ... ... қажеттілігі көрсетілді.
- тілдік құбылыстың адам факторының қатысымы арқылы, яки диктум-
модустық ... ... ... ... ... логикалық тұрғыдан, бір құрылымдық семантикалық бірлікте тек бір ғана
синтаксистік мағына ... ... ... туралы принцип негізінде шарт
қатынасын өзге синтаксистік қатынас түрлерінен ажырата қараудың межелерін
белгілеу ... ... шарт ... ... тұлға болып табылатын ... ... ... ... ... ... құрылымдық-семантикалық
ерекшеліктерін басты назарға алу қажеттігі көрсетілді.
- болмыста шарт қатынасы іс-әрекетке негізделетіндіктен, оның тілдік
берілуін ... да ... ішкі ... ... ... ... сүйену ұсынылды.
3 ШАРТ ... ... ... ... және ... шарт түрлері
Тілдік деректерді жан-жақты қарастыра келіп, біз құрмаластық құрылымдар
табиғатын тереңдей тануда тек құрылымдық белгілер ғана емес, алуан ... ... ... ... ... көз ... ... тіл және болмыс, тілдің болмысты бейнелеуі тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар
екенін аңғарамыз. Бұл бұрынғы құрылымдық тіл білімінде аса ... ... ... тіл ... басты
назарда болуға тиіс. Орыс тіл білімінде бұл ... ... ... ... ... негізінен, осы бағыттың дұрыс екендігін
көрсетуде. Алдыңғы тараулардағы біздің талдауларымызда таза ... ... ... мен ... ... ... ... арасында айырмашылықтар бар екені айқын көрінеді. Бұл мәселеге ... ... орыс тіл ... де ... ... ... ... С.А.
Шувалова екі немесе онан да көп ... ... ... ... ... (І класс) құрылымдардың, өз ішінде екі түрге
бөлінетіндігін, солардың екінші тобында ... ... ... қатысатындығын айтады. Ол құрмалас сөйлем құрылымына «диктум -
модус» тұрғысынан келе отырып: ... в ... ... ... ... ... в СП предлагаем разделить смыслы І класа на: а) ... ... ... ... б) ... в себя ... ... и ее квалификацию (оценку в широком смысле слова)»
[5, 25 б.], - дей келіп, М.И. ... Т.А. ... ... де: «И сам по себе ... ... есть ... ... (или
ситуация в нашей терминологии)» [5, 25 б.],- ... ... біз ... ... ... сыңарлардың да денотаттық сипатта көрінетінін
аңғарамыз. С.А. Шувалова бұған мынадай мысалдар ... Петя ... ... ... Маше хочеться, чтобы поскорее наступило лето. Тане
показалось, что в ... ... ... ... ... ... пікірлердегі ментальдық ой сөйлеуші субъектінің таза ... ... онда ... ... ... ... ... отырғандықтан, мұндай құрылымдар бірінші топтағы құрылымдарға, яки
денотативті негіздегі, жаратылыстық-болмыстық сипаттағы құрылымдарға ... ... бір ... ... ... да, осы ... қатарында
өзінше бір бөлек түр ретінде танылады.
Енді ІІ ... ... ... ... ... на ... ... то ли куст растет, то ли камень лежит, то ли ... ... Не ... он ... нас ... но был ... не ... любезен. Он с
нетерпением ждал встречи с морем, как дети ждут ... Бұл ... (ІІ ... мысалдар туралы автор: «Денотатом СП является одна
ситуация реальной ... ... ... ... ... описание
одной ситуации реальной действительности, но в процессе его изображения он
использует описание двух или более ситуации» [5, 16 б.], – ... ... бұл ... жағдайда, ментальдық сипаттағы құбылыстардың
бейнеленгені байқалады. Бұл соңғы топтың тек ... ... ... что-
то чернеет» деген денотат қана реалды болмыстық оқиғаға қатысты. Бұл
жағдай, яки орыс тіл ... де ... ... ... арқылы
берілетін оқиға-құбылыстардың денотат-модустық ыңғайда кластар бойынша
бөлініп қарастырылуы, аталмыш ... ... ... тіл табиғатына
тән ортақ ерекшеліктер екендігін көрсетсе керек.
С.А. Шувалова синтаксисті зерттеуші ... ... осы екі ... ... деп ... үшінші топ туралы: ... ... ... СП как ... основания логического
вывода» [5, 25 б.],-дейді. Бұл топтағы қатынастар да ... ... ... тіл ... тұрмыстық мазмұндағы сөйлемдерді ажырата қарап,
олардың өзіндік ерекшеліктерін сипаттау бағытындағы еңбектер де кездеседі.
Мысалы, Н.Д. ... ... ... ... ... ... жайын қарастыра отырып, әсіресе, практикалық тұрғыдан, өзге
тілдік адресатпен қарым-қатынаста бұл бағыттың ... ... ... автор мұнда тек жай сөйлемдерге қатысты мәселелерді ғана қозғайды.
Ол: ... ... ... и ... выбирать ту форму
высказывания, которая ... ... ... ... сообщения,
логической структуре выражаемой в нем мысли и тому ... ... ... в виду ... В ... ... ... факторы: категорий мысли, психологические
механизмы...», - ... ... ... ... қатысымдық қызметтің
алуан түрлілігі мәселесін айтып отыр [89, 5 б.]. Біздің бұл мәселені қозғап
отырған себебіміз - ... ... ... ... ... де тән деп тануға болады. Соның ішінде ... ... ... сипаттарда келу мүмкіндігі бар шарт ... ... ... ... ... ... ... құбылыстар) қатынастарға
таза қатарласу (собственно ... ... ... отношения), туындатушылық қатынастар (себеп, шарт, мақсат) ... ... ... ... әрқайсысының өзінше бірыңғай
топқа біріктірілуінің басты себебі – ... ... жеке ... ... таза ... құбылыстар арасындағы
қатынастар ғана көрінеді деп біледі. Сондықтан да оны ... ... ... Бұл ... ... «К базовым смыслам относятся такие, в которых
заключены ... ... ... ... ... ... какими-либо субъективными квалификациями (субъективными
«добавками»)» [5, 31 ... ... ... ... ... автор бұрынғы орыс грамматикаларындағы ізбен
негізгі үш базалық мағынаны – ... ... ... ... де, бұл ... топтарды зерттеушілер бұрыннан-ақ бірыңғай
қарастырып келгенін, оның басты себебі - ... бір ... ... ... ... ... бірге қарастырылғандығында екенін
айтады. Дегенмен, біздіңше, басты мәселе мұнда емес, бұлардың, негізінен,
жаратылыстық-болмыстық сипаттағы, кең ... ... ... ... деңгейдегі заңдылықтарды бейнелейтіндігінде
болса керек. «Орыс грамматикасы–70»-те бұлардың арасындағы жақындық олардың
сыңарларының ... ... ... ... «В ... ... ... связь (зависимость) между двумя
явлениями» [90, 710 б.],-дейді. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... табылады. «Ішкі
байланыс» дегенде, сыңарлардағы оқиғалардың ... ... ... ... ... туындап отыруы ескеріліп отыр деп білеміз.
А.С. ... ... об ... ... ... ... ... носят обобщенный характер, есть по ... ... из ... бытия, связанных с миром природы
или жизнью социума» [5, 65 б.] – ... ... да ... ... қатынастар мен субъективтік сипаттағы ... ара ... ... ... Мәселеге осы тұрғыдан келгенде, тіліміздегі
шарт қатынасындағы құрмаластардың болмысты тілдік бейнелеуінің ... өзге ... ... кең ауқымды, әр алуан сипатты
болып келетінін байқаймыз.
Тіл білімінде құрмалас ... ... ... ... ... ретінде ажырата қарау идеясы басқа ... ... ... ... Мысалы, Л.Л. Бабалова: «В
предложениях ... ... ... ... ... ... ... обеих частей. В предложениях же причинного
обоснавания отношения причинной обусловленности ... ... ...... ... ... в ... части» [91, 85
б.],- дейді. Мұның өзі тілдік ... ... пен ... ... өзіндік ерекшеліктерінен туындап отырғаны түсінікті
болса керек.
Әдетте тіліміздегі ... ... ... деп ... сөйлемдердің
алғашқы сыңары шарт мағыналы, ал басыңқы сыңары нәтиже мағыналы сыңар
ретінде ... Ал ... ... ... ... «шарт – нәтиже»
қатынасы байқала бермейтінін көреміз. Мысалы, мына төмендегі ... ... 1. ... ... жер ... 2. Оның ... мылтық
екенін білем: бір атқаннан кейін тілін жібермей тартып тұрсаң, кезекпен
барлық оғын бірінің артынан бірін ... 3. ... бала ... десең,
оқыт, мал аяма (Абай). 4. Шынайы суреткер бір тұста тым-тырыс қалса, оған
таң қалмаған жөн (Ә. ... ... ... екі ... ... қатысы
айқын болғанымен, соңғы екі сөйлемдегі басыңқы сыңарлар ... ... ... ... деп ... ... Алғашқы екі
сөйлемдегі нәтиже шарттың тікелей, табиғи (заңды) салдары ретінде көрінеді
де, ал соңғы ... ... ... ... ... пікірі
айтылған. Біріншідегі нәтиже ондағы шарттың болуының бірден-бір мүмкін
нәтижесі болса, ал соңғы сөйлемдердегі ой - ... ... ... нақты нәтиже болмай, мағыналық жақтан алуан түрлі ... ... бар. Ол ... ... ... мақсатына, интеллектісіне, т.б. байланысты болуы ... да ... ... ... ... ... қатысты шарт-нәтиже қатынасындағы шарт мағыналы сөйлемдер
десек, соңғы жағдайлардағы шарттылықтың сипатын алғашқы топтағыдан ... ... ... ... ... ... нұсқау, т.б.)»
қатысындағы сөйлемдер ретінде қараған жөн деп білеміз. Соның өзінде алғашқы
топтағы, яки жаратылыстық-болмыстық деп аталған топтағы ... ... өз ... ... және ... ... екі ... салаға ажыратылатыны
көрінеді. Біз мұның бірін табиғи болмыстық ... ... ... ал екіншісін қоғамдық-әлеуметтік болмысқа қатысты сөйлемдер деп
ажыраттық.
3.1.1 ... ... шарт ... ... ... ... қатысты сөйлемдердің өзіндік қолданыс аймағы бар.
Олар, негізінен, ғылыми стиль саласындағы нақты ... ... ... жиі ... Мысалы: Екіге екі қоссақ, төрт
болады. Қайнау температурасы жүз градусқа жетсе, су буға ... ... өзге ... болмыс
құбылыстарына қатысты бірқатар шарт қатынасындағы құрылымдар да айқын шарт
түрінде көрінетіні аңғарылады. Бұл қатардағы құрылымдық-семантикалық ... ... ... ... ... ... ... сыңарлар арасындағы мағыналық байланыс шарт-нәтиже қатынасында
көрінеді. ... ... таза ... ... ... да, ... бір сыңары модустық сипатта көрінетін құрылымдар
да бола алады. 1. Тас ... ... ... ... қазған шахта да терең
болады (С. Сейф.). т.б. 2. Егер мал ... ... ... жұмыс әдістерін механикаландырумен бірге автоматты жүйеге көшіру ісі
жеделдер еді. Келтірілген мысалдардың ... таза ... ... ... екінші мысалдың басыңқы сыңарында сөйлеуші
субъектінің модустық сипаттағы ойы болжалды келер шақ түрі ... ... ... ... екі ... де адам ... ... оның әр түрлі пікірлеріне, ойларына қатысты субъективті
модальдылық белгілері көрінбейді, тек алғашқы ... ... ... шарт ... ... ... сипаттағы (гипотетичность)
объективті модальдылық түрінде көрінеді де, ... ... ... ... жалпы сипаттағы болжал, мақсат, т.б. мағына
түрінде көрінеді.
Табиғи болмыстық шарттағы адам (сөйлеуші субъект) ... ... еш ... тек ... ретінде ғана көрінсе, қоғамдық-
әлеуметтік болмыстағы сөйлеуші факторы ... ... ... Мына сөйлемдерге назар аударайық: 1. Тек су ғана ... ... ... ... ... ... ... күріштер, басқа егістер
қаулап өскелі тұр! 2. Жерге алғашқы қырбық қар түсіп, күн суытса, ... 3. Суық ... ... да ... ... ... ... табиғи құбылысқа қатысты болып
келсе, соңғысы ... ... ... Біз бұл ... ... ... де ... жүйеде қарап, жаратылыстық-болмыстық шарт
құрмаластар деп атадық.
Табиғи болмыстық шарттағы адам (сөйлеуші ... ... ... еш қатыссыз, тек баяндаушы ретінде ғана көрінсе, қоғамдық-
әлеуметтік ... ... ... ментальдық ыңғайда айқынырақ
байқалады.
Сонымен, жаратылыстық-болмыстық шарттың мынадай ерекшеліктері көрінеді:
біріншіден, тек ... ... ғана ... ... нақты іс-әрекетті диктум-диктум қатынасында бейнелейтін шарт
қатынасындағы құрмаластарды да ... ... ... ... қарастырамыз.
екіншіден, жаратылыстық-болмыстық шарт айқын шарт түрінде ... ... ... ... жаратылыстық-болмыстық сипаттағы құрмаластарда субъективті
модальдық реңдер барынша аз көрінеді де, ... өзі ... шарт ... ... ... ... ... жаратылыстық-болмыстық не қоғамдық болмыстық құбылыстарға
қатысты шарттылық құрылымдар, негізінен, дара ... ... ... ... ... бастауыштары ортақ емес, жеке-жеке болып келеді.
Орыс тілі деректері бойынша айқын шарт қатынасының үлгі моделі ... ... ... ... есть и у ... ... ... сөйлемдерді келтіреді: Если Петя получит двойку на вступительном
экзамене, он не поступит в университет. Если абитуриент получает ... ... ... он не ... в ... ... заведение» [92, 57
б.]. Мұнда автордың қоғамдық болмыс оқиғасын ... шарт ... ... ... ... ... деректерді тереңдей зерттеу барысында біз
шарт қатынасының «шарт-нәтиже» түріндегі эталондық ... ... ... ... ... алу ... ... мәселені басты
назарда ұстандық. Біздіңше, осындай ... ... ... ... екі ... төрт ... үлгісіндегі модель орынды келмек.
Ал қоғамдық-әлеуметтік болмыс құбылыстарын бейнелейтін құрылымдық-мағыналық
бірліктерде кейде субъективті пікірдің көрінісі ретіндегі қосымша реңдердің
көрінетіні ... ... ... өзге ... ... ... шарт негізіндегі құрылымдық-семантикалық үлгінің айналасына, ... және алыс ... ... ... деп ... ... осындай сөйлемдерде (Жаңбыр жауса, жер көгереді. Екіге екі
қосса, төрт ... ... ... мұндай сөйлемдердің жаратылыстық-
болмыстық сипатымен байланысты.
3.1.2 Менталь шарт қатынасындағы құрылымдар
Менталь шарт ... ... ... ... ... ... пікірлерімен астаса, алуан түрлі ... ... ... ... Егер ... ... ... де. Әке-шешең тергесе, сиқыршы жібермей қойды де (М. Исаұлы).
Егер де мұндай адамға мені малға ... ... мен ... ... көз
жасымды кешпеймін! (Б. Майл.).
Біз бұларды жаратылыстық-болмыстық шарт тобынан бөлектеп, өз алдына бір
топ ретінде ... ... ... ... ... ... ... шарт қатынасындағы сөйлемдердің
тілімізде қолданылу аумағы өте кең. Менталь шартта а д а м – ... ... ... ойға қатысты белсенді тұлға. Ол басыңқы сыңар
арқылы пікір ... ... ... ... т.б. ... ... мұндай сөйлемнің сыңарлары айқын «шарт-нәтиже» қатысында емес,
«шарт-пікір (тұжырым, нұсқау, т.б.)» қатысында көрінеді. Балаң бала ... ... мал аяма ... ... суреткер бір тұста тым-тырыс ... таң ... жөн (Ә. ... ... ... өткеніміздей, басқа да алуан түрлі нұсқалары
болуы ... ... Ал ... ... ... ... жол жоқ. Осылайша басыңқы ... ой ... ... ... ... бір субъективтік сипаттағы шешімі түрінде, не
оған қатысты ой, көзқарас, пікір, т.б. ... ... шарт ... ... түр ... ... ... Мұның басты себебі –
осындай құрылымдық-семантикалық типтегі сөйлемдердің өздерінің жасалу ... ... ... ... ... ... ... сипаттарда
көріну мүмкіндіктерінің болуында деп білеміз.
Демек, шарттың нақты іс-әрекетке қойылуы – бір бөлек те, ... ... ... ... басқа. Сондай-ақ, нәтиже де, қарап тұрсақ, менталь
... ... ... ... нақты, объективті болады.
Ал менталь шартта басыңқы сыңар мағынасын ... ... ... ... т.б. ... ... ... бұл ментальды шарт сөйлемдерде айқын шарт көрінбейді дегендік
емес, әрине. Егер активке сүйене ... ... ... ... ... орындалмайтын іс жоқ (С. Мұқ.). Әгәр ... ... ... елді біз ... сіздер ұсынған кедей дауысты көп алуында күман
жоқ (Ғ. Мұст). Келтірілген сөйлемдердегі сыңарлар арасындағы шарт ... ... ... ... ... ментальдық шарт
мағынасы шарт ... ... ... оның ... ... ... шарт түріндегі құрылымдық-семантикалық бірліктер
орталыққа, яки ... ... ең ... орналасқан бірліктер
ретінде танылғаны жөн деп ... ... шарт ... ... шарт мағынасын білдіруі тұрғысынан орналасу ретін
«орталық-шет ... ... ... ... келтірдік:
Сызба-1. Шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың
шарт мағынасын білдіру дәрежесіне қарай
«орталық-шет аймақ» жүйесінде орналасу реті
Шарт ... ... ... ... ... «диктум
– модус» жүйесінде де қарастыру ... ... ... ... ... біз ... ... өткен ерекшеліктері, яғни ... ... мен ... ... ... ... бейнелеудің
ерекшеліктері, шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдарда ... ... ... ... ... де, оларды айқындай ажыратуда диктум-
модустық ыңғайда қарастыру ... ... ... ... және ... ... ... - Ш. Балли. Ол
диктум деп, ... ... өмір ... болмысты, яки болмыстағы іс-
әрекетті білдіріп ... ...... ... ... ... Ал ... деп сөйлеуші субъектінің болмыстағы ... ... ... ойын ... сыңар танылады [93, 44 б.]. ... мен Т.А. ... ... ... ... «Это ... референтом которого является некоторое отражение дел той
реальности, которое отображается в ... [94, 65 ... Е.Н. ... ... ұғымымен байланыстыра қарайды [95, 75 б.].
С.Ж. Тәжібаева ... ... ... бір ... мен ... тұрғыдан түсіндірілуі. Ол: «Модус (модусный компонент) – это
психические операции, производимые мыслящим субъектом над ... ... [28, 47 ... Модус термині өзінің
пайда болу негізі жағынан модальдылық терминімен бірдей. Ал ... ... ... ... жаны (душа предложения)»[93, 44 б.]. ... ... ... ... ... шарт
мағынасының алуан түрлі сипатта құбылып көрінуі ... ол ... ... таза шарт ... ал енді бір ... ... ... диктум-модустық сипатта келуімен тікелей байланысты екендігі
тілдік деректерден ... ... шарт ... ... бір ... не екі ... ... субъектінің модустық сипаттағы субъективті пікірімен, ойымен,
алуан ... ... да ... байланысты болып келеді. Мысалы: Сен
ұялтар іс қылсаң, мен ... аман ... ... итім сенер ме? (М. Әуез.)
дегенде, алғашқы сыңар диктумдық сипатта ... ... ... ... оқиғаға қатысты болып тұрса, соңғысы ... ... ... ... білдіріп, ментальдық мәнде келіп отыр.
Мына төменде келтірілген сөйлемді де біз осындай сөйлем деп білеміз: Ел
мекендеген Сырдың бір шығанағына ... ... сол ... ... ... атаса, бұдан қолайлы ат бола ма?(С. Мұқ.)
Қорыта ... біз шарт ... ... ... әр ... ... құбылыстарды тілде бейнелеуінің ыңғайына қарай,
негізгі екі топқа ажырата қарастырдық:
1. Жаратылыстық-болмыстық шарт.
2. Менталь шарт.
Мұндағы жаратылыстық-болмыстық шарт өз ... :
1. ... ... ... ... ... шарт түрінде ажыратылады.
3.1.3 Менталь шарт ... ішкі ... ... болмыс тұрғысынан айқын шарт болып келетін
құрылымдар тобына ... келе ... ... ... ... ... өздеріндегі шарт дәрежесінің деңгейімен
де, модальдық тұрғыдағы ... де ... ... келеді.
Сондықтанда осындай тілдік деректердің айқын шарт түріне қосылу мүмкіндігі
шектеулі көрінетін біралуан түрлерін ажырата қарастырамыз. ... ... ... кей ... тоқталамыз.
3.1.3.1 Менталь шарт құрмаластардың ішкі құрылымдық ерекшеліктері
1. Қайталама баяндауышты құрмаластар. ... ... ... сипаттары жағынан ерекшеленіп келетін кейбір шартты рай тұлғалы
құрмалас сөйлемдер кездеседі. Мысалы: Егер сен ... ... ... үшін ... ... ... (Қ. ... Олар мені бүгін аяп
отырған болса, екі ел арасындағы жанжалдың ушығып кетпеуі үшін аяп отыр ... ... ... ... бағыныңқы сыңарларында белгілі
бір ой айтылады да, ал басыңқысы сол ойды ... ... ... ... ... түрінде тұжырым жасайды. ... тағы бір ... ... ... баяндауышының басыңқы сыңарда да ... ... ... ... Орыс тіл білімінде осындай
сөйлемдерді шарт-айырым (условно-выделительные) түріндегі сөйлемдер ретінде
ажырата қарастырады.
Кейбір ... (М. ... ... құрылымдағы сөйлемдерді құрмаластар
қатарында қараудың реті жоқ деп есептейді. Біздіңше, бұл көзқарас шарт
қатысындағы ... ... ... ... ... оның ... ... ерекшеліктерін ескермей, назардан тыс
қалдырудан деп білеміз. Т.А. ... ... ... құрмаластық сипатын, ал мағыналық жақтан дара ... ... ... келіп, құрмаластық құрылымдар қатарында
қарау жөн деп таниды [96, 54 б.]. Мағыналық жақтан дара оқиғалық сипат ... да сол ... ... ... ғана ... Егер ... менталь шарт тұрғысынан келер болсақ, мұндағы алғашқы
сыңарды сөйлеуші субъектінің логикалық ... ... ... ... ... тән ... ой ... деп бағалауға мүмкіндік бар.
Шынында да, ментальдық сипатта келетін осындай ... ... шарт ... ... ... ... субъектінің ішкі ойлау
жүйесінің ерекшелігі ретінде ... ... Біз мұны ... шарт ... ... тән ... ... деп танимыз.
2.Модустық бағыныңқылы менталь шарт құрмаластар
Мына төмендегі құрылымдардан әдетте қыстырмалы ... яки ... деп ... ... ... бірліктердің, ментальдық тұрғыдан
қарағанда, өзіндік ерекшелігімен көрінетін сыңар (компонент) ... ... бар ... аңғарар едік.
Әттең, жағдай келсе, оқуымды одан әрі жалғастырып, Алматыға аттанар
едім. Шынымды айтсам, кітап ... ... ... ... Білгіңіз келсе,
публицистика деген бөлім жоқ (А. Машани). Алтай ағамызға салсақ, арақты ішу
түгіл оны үйде ... өзі күнә еді (А. ... ... ... ... ... үйін ... алсақ, одан қуаныш не бар! ... ... ... ... деп ... жоқ. - ... ... емессіңдер ғой, керек
болса, сатып алыңдар.
Келтірілген мысалдардағы бағыныңқы сыңарларды ғалым Қ. ... ... ... ... ... жай ... ... оқшау
сөздер, яки қыстырмалар мен ... ... ... [17]. Бірақ, байқап қарасақ, осы сөйлемдердің аталмыш автордың
шарт қатынасындағы құрмалас сөйлем ретінде келтірген Ақылымды алар ... бұл ... ... ... ... ... ... айырмасы жоқ.
Мұндағы «Ақылымды алса» (алар болса) деген бағыныңқы сыңарды да ... ... ... еді. ... ... ... құбылыстар табиғатының тілде бейнеленуінің өзіндік ерекшелігі
ретінде біз осы тәрізді құрылымдарды құрмаластық құрылымдар ретінде ... ... ... ... мәніндегі компонент ретінде мойындауды
жөн деп білеміз. Мұнда біз сонымен қатар, ... ... ... бір ... ой ... ... ... осындай құрылымдар
құрылымдық табиғаты жағынан да кәдуілгі ... ... ... ... ... ... бірліктердің тілімізде аса мол
кездесетінін және олардың алуан түрлі мағыналық сипатта келе алатындығын да
ескереміз. ... өзі, ... ... тілімізде молынан қолданылатын
осындай тілдік бірліктердің синтаксистік ... ... ... ... ... ... жаңаша бағалау болып табылар еді. Біз ... ... ... шарт құрылымдар деп атадық.
3.1.3.2 Менталь шарт құрмаластардың мағыналық ерекшеліктері
Біз құрмаластық құрылымдарды денотат-модус ... ... ... ішкі ... ... ... ... етеміз. Тілдік
құбылыстың ішкі мағыналық ... көз ... ... ... ... ... бейнеленіп, келе-келе осы
үлгімен ментальдық ... ... да ... ... асқан деп
ойлаймыз. Әдетте, тілде диктум-диктум сипатында келетін ... ... ... ... ... ... айқындық сипатымен
ерекшеленеді. Ал, ... ... ... сипатында келетін
ментальдық сипаттағы құрмалас сөйлемдерде адамның ... ... ... ... пікірлері, модальдық ... ... ... осындай құрмаластардың сыңарлары арасындағы
синтаксистік қатынасты айқындау бірқатар қиыншылықтар келтіреді.
Біз ... ... ... ... ... тек ... мән беріп қана қоймай, сонымен бірге оның синтаксистік қатынас
сипатына да өзгеріс әкелетінін, яки диктумдық ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен емес, тұтастай құрмаластың ... ... ... көреміз.
Менталь шарт құрмаластардағы құраушы сыңарлардың құрылымдық-мағыналық
сипаттары әралуан болып келеді. Мұнда, әсіресе, басыңқы ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Осы ерекшелігіне
қарап, біз бұлардың сыңарларын жеке-жеке алып ажырата ... ... ... ... ... ... ... мақсат етеміз.
Менталь шарт қатынасындағы құрылымдарда бағыныңқы сыңардағы шартты рай
тұлғасының беретін шарт мағынасы кейде басыңқы ... ... ... орай, айқын шарт түрінде емес, солғынданып,
көлегейленіп келуі мүмкін. Мұндай жағдайда шарт қатынасы айқын ... ... ... ... Мұны біз менталь шарт жағдайында шарт
мағынасының көлегейленуі деп атадық.
Менталь шарт ... ... ... ... ... ... келеді. Мұнда, әсіресе, басыңқы сыңардың мағыналық
сипаты алуан түрлі көрінетінін ескере отырып, біз бұлардың сыңарларын ... алып ... ... ... тұтастай құрмаластың құрылымдық-
семантикалық сипатына жасайтын әсер-ықпалын көрсетуді мақсат етеміз.
1.Шарт-нұсқау. Тентек болса, ұрып-ұрып қой. Ұрып-ұрып қоюдың ... ... ... ... ... ... шарт болса: Тентек болса, өзі қорлық
көреді,-деген ... ... ... еді. ... басыңқы сыңар хабарлы
сөйлеммен келеді. Ал алдыңғы сөйлемдегі басыңқы сыңар бұйрықты ... ... ... менталь шартқа тән. Басыңқыдағы бұйрық мағынасы сөйлемнің
синтаксистік табиғатына ... әсер етіп тұр. ... ... шарт ... ... туғызып тұр. Сондай-ақ, мұнда оқиғаға төрелік айтушы қосалқы
субъектінің қатысуы да ... ... ... ... табылады.
Жоғарыда келтірілген сөйлемдерде алғашқы жағдайда басыңқы сыңар сөйлеушінің
модустық сипаттағы ойы болып тұр да, ... ... ... сыңар тікелей
бағыныңқының мағынасынан туындайтын нәтиже түрінде көрінеді. Демек бұл екі
түрлі жағдайдағы шарт мағыналарын ... ... реті жоқ. ... біз ... ... ... сипатындағы, ал екіншіні диктум-диктум
сипатындағы құрылымдар деп ажырата қарайтын боламыз. ... ... ... ... да, ал ... ... ментальдық
болмыс тобына жатқызылады.
Жемісті болғың келсе, кішік бол. Мұның басыңқысы да ... ... ... ... тәрізді. Ішің ауырса, аузыңды тый - деген де осы
тәрізді. Бұлардағы шарт та ... ... яғни ... ... ... сипатта келіп, бағыныңқының тікелей нәтижесі емес, ондағы ойға
қатысты сөйлеушінің пікірі (модус) түрінде ... Егер Ішің ... ... ... ... ... шарт ... еді. Яғни бұл соңғы жағдайдағы
сөйлем – таза жаратылыстық-болмыстық шарт ... ... ... ... синтаксистік сипатындағы өзгеріс ... ... ... ... ... ... оның ... ара қатынасына байланысты болып отыр.
2. Шарт-тұжырым. Кейбір менталь шарт ... ... ... субъектінің бағыныңқыдағы ойға қатысты ... бір ... ... ... 1. Бір ... ... жаным шығарда «Шұғам!» деп
бетіме бетін тигізсе, бар арманым бітіп, дүниеден ... өтер ... 2. Сол ... ... ... көшкен ел керуенінің көш басшысы бола
алсам, ... ... ... жоқ (М.Әуез).
3. Шарт-ойтолғам. Бұл топтағы құрылымдардың бағыныңқысының ... ... ... ... ойтолғамдық сипатымен көлегейленіп,
менталь шарттың ерекше түрі ретінде көрінеді. Мысалы: Санамен салмақтайтын
ер ... ... неге ... менің атым (Ақан сері). Заманның оңбай
бара жатқаны рас. Бірақ онда не тұр? Егер оны ... ... ... ... (Т. ... ... жүз ауыл» деп аталатын жетісулықтар бастамасы
республиканың барлық түкпірінен қолдау ... ол ... ... ... еніп жатса, жетістік емей немене? Егер жасаған
жақсылығыңның шуағы, жамандығыңның ... ... онда өмір деп ... ... ... мән қалады? Мұндай сөйлемдердің басыңқы сыңарлары
сұраулы, лепті сөйлемдермен келетіні аңғарылады.
4. Шарт-баян. Мына сөйлемдерде бағыныңқы ... ... рай ... ... мағыналық қатысы ыңғайында ол (бағыныңқы) айқын шарт
мағынасынан ығысып, шарт-жағдай (ситуация) мағынасында ... Ет ... шәй ... май берсе, соған қанағат ... Яғни «Ет ... шәй ... май ... жағдайда соған қанағат қылады - ... ... Осы ... ... ... біз ... деп ... қарастырамыз. Шарт-жағдай құрылымындағы шарт мағынасы
айқын шарт емес, көлегейлі шарт ... ... ... Мына ... сөйлемде шарт мағынасы
біршама көлегейленгенін көреміз: Өзі кесімді уақытта келмей қалса, менің не
істеуім керек екенін айтып ... ... ... сыңардағы іс-әрекет
бағыныңқыдағы оқиғаның тікелей жалғасты нәтижесі емес, сөйлеушінің қосалқы
информациясы ... ... де, ... ... шарт ... ... байқалады. Мына сөйлемнен де осы құбылысты аңғаруға болады:
Егер қайтуға үлгермесе, осында қонып ... үйі де бар. ... да ... ... ... ... түрде көрінеді. Бұл жағдай да
басыңқы сыңардың бағыныңқыдан туындайтын тікелей заңды нәтиже ... ... ... ... ... ... информация болып тұруымен байланысты.
Яки сөйлем Егер қайтуға үлгермесе, осында қонып қалады.- түрінде ... бұл тура ... ... ... шарт болар еді, ал алдыңғы
берілген жағдайда оның «үйі бар» ... ... ... ... ... ... ... бірқатар ерекшелік ендіріп отыр.
6. Бейвербальды басыңқылы шарт
Шарт ... ... ... да ... байқалады:
Түсіндірсе, үгіттесе, ел елпеңдеп дайын тұр. - ... ... ... ... нәтижесі түрінде келіп тұрған жоқ. Мұнда екі ... ... ... бір ... ... де ... ... деген
мағына) бар тәрізді. Осыдан келіп, шарт мағынасы көлегейленіп тұр. ... ... ... ... ... құрылымдағы сөйлемдерді де
шарт қатынасындағы құрылым ретінде тануға толық ... бар деп ... өзге ... ... ... ... құрылымда келуі.
Шарт қатынасындағы сөйлемдер үнемі тек екі сыңар болып, бірімен бірі ғана
байланысып келе ... ... ол ... ... құрамында өзге де
синтаксистік қатынас түрлерімен қатарласа келетін жағдайлары да ... мына ... шарт ... ... ... ... ыңғайластық қатынастағы құрылымдармен, ал ... ... ... ... ... ... де осы ... өз ауылы
сыйлайтын: сүттің уызы, қымыздың тұнығы ... ... ... ... ... қаза ... ... де «молданы шақыр» деп отыратын.
Мына жағдайда шарт қатынасындағы құрылым төлеу сөздік ыңғайда күрделене
келгенін көреміз: «Жер басқанға мәз ... ... ізің ... - ... халқымыз.
Препозицияда себеп қатысты сыңар келеді: Екеуің бала күнде дос болып
едіңдер ғой, есендесе кетпесек, өкпелер.
Интерпозицияда ... ... ... ... ... ... ... көзінің жасын көреді де, бірге жылайды.
Тілдік деректерде шарт қатынасының күрделеніп келуінің әр алуан түрлері
кездеседі.
3.2 Шарт қатынасының тілдік берілуі және модальдылық ... адам ... ... ескермеу – тілдің өзіндік ... ... ... еді, ... тіл ... ... (тек ... телеграфтық (немесе машиналық) жолмен берілуі ғана емес,
ол – сонымен ... ... - ... субъектінің - сезім ... мен ... ... ... мен ... өзге ... қарым-
қатынасының алуан түрлі байланыс формасының т.б. ерекше түрдегі ... да ... ... адам ... ... ... ... бағытындағы ізденістер әуел бастан-ақ ғалымдар назарын
аударған.
Модальдылық тілдің барлық ... ... ... көрінеді:
фонетикалық тұрғыдан оған жеке тіл ... ... ... ... жеке сөздердің мағыналық реңдері, морфологияда алуан
қосымшалардың модальдық қызметтері, ал ... сөз ... ... ... ... арасындағы тіркесімдердің сан қырлы
ерекшеліктері жатады.
Сөйлемдік деңгейдегі құрылымдардың синтаксистік табиғатындағы ... тек жеке ... ... ... ғана ... ... ыңғайда да көрінеді. Жеке сөйлемдердің өзіндік ... ... ... құбылыстың модальдық сипатын танытады.
Өйткені сөйлем – ... ... ең ... және ... элементі.
Мәтіндік деңгейдегі кең ... ... ... осы ... ... сипаты арқылы ғана түсінуге болады. Яки, ... ... ... ... ... бірліктердің синтезделген, қатысым
процесінде жинақталған жүйесі. Ол сөйлеуге ... ... мен ... ... ... – танымдық
болмыстары негізінде жасалады.
Қазақ тілі синтаксисінің ... ... А. ... ... С. ... Н. Сауранбаев, С. Жиенбаев, т.б. тілші
ғалымдар ... ... ең ... ... процесс, адамдар арасындағы қарым-
қатынастың аса маңызды құралы, адамның ойы мен сезімін білдірудің ... ... ... ... Қ. Жұбанов көмекші және күрделі
етістіктер (отыр, тұр, жатыр, жүр) ... ... ... ... ... ... ... қолданысындағы сан қырлы модальдық ... де ... ... ... ... сазы мен кейбір көңіл күйін
білдіретін сөздердің тілдегі ... ... ... тоқталады. Ол:
«...Сөйлеуші бірдеменің жайын хабарлай тұрып, сонымен бірге, сол хабары өз
басына қалай әсер ... де - ... ... ... көбінесе қоса білдіреді. Өйткені сөйлеуші тас емес, тірі адам; сезімі
бар, ... бар ... ... оған ... ... ... әр түрлі
құбылыстар әр түрлі әсер етпей қоймайды...»-деп, ... ... ... аса зор мән ... [35, 200 ... тіл ... В.В. ... еңбектерінде модальдылық мәселесі
жан-жақты қарастырылған [97, 96 б.] Модальдылық туралы ... ... ... ғылым тарихынан белгілі. Лингвистикадағы модальдылық
ұғымы ... ... мен ... әр ... және бұл ... шекарасы
әлі де толық, нақты айқындалып болды деу қиын. Бұл туралы Л.А. Бирюлин: ... ... ... ... ... ... утратили свою определенность. Трактовка ... ... ... необычайно широка, к тому же ... ... ... ... ... бы ... одинаково» [98, 67 б.], - дейді.
Тіл білімі мен логикадағы модальдылық мәселесінің қарастырылуы туралы
Н.Г. ... ... ... в ... многими своими особенностями
отличается от модальности в логике. Если модальность в ... ... ... ... ... и ... то в языке модальность
выступает как оценка соотнесенности всего высказывания (а не ... ... ... ... с точки зрения говорящего лица» [99,
96 б.],-дейді. Логикалық пайымдаулардың ... ... ... және ... ... көрініп: 1) ақиқат (действительность),
2) мүмкіндік (возможность), 3) қажеттілік (необходимость) ... Ал ... ... ... ... ... алуан
түрлілігімен ерекшеленеді: тілде ол кең ауқымды объективтік сипаттағы
модальдылық ... қоса әр ... ... ... ... ... де ... Тілдің өзіне ғана тән алуан түрлі
лексика-грамматикалық тәсілдер арқылы, оның ... ғана ... ... адам түсінік-танымы мен ақиқат болмыс арасындағы
сан түрлі мағыналық реңдерді бейнелеу қызметі тілдің негізгі қызметінің яки
коммуникативтік ... ... ... ... ... ... - тілдегі әр сөйлемге тән сипат.
Тіл білімі тарихында модальдылықты жеке ... ... ... байланысты қарастыру бағыты да бар екендігіне байланысты
В.В. Виноградов: «Категория ... ... ... в чисто
психологическом, сугубо субъективном семантическом плане, призванные якобы
выражать самые мельчайшие ... ... ... [97, ... - деп, ... ... қуаныш, қайғы, т.б. тәрізді жандүниелік
құбылыстардың тілдік бейнеленуімен ... ... ... ... К. ... Г. ... т.б. көзқарастарын сынайды.
Сөйлемнің модальдылық сипатын айқындауда кейбір эмоционалдық сипаттағы
белгілердің де ескерілу ... ... тіл ... де ... кездесетіні бекер емес. Айталық, мұндай фактілер алғашқы
тәжірибелік кезеңдерде орын ... ... Бұл ... ... жай ... ... ... түрлі ерекшеліктерін қамту талабын қолдай
отырып, біз белгілі бір ... ... ... ... ... ... реті жоқ деп ... мұнда, біздіңше, мәселенің екі жағы бар тәрізді: біріншіден,
сөйлемнің ең нәзік иірімдерінің өзін ... ол ... ... мазмұны
мен мағынасына әсер-ықпалын түсіну талабын теріс деуге болмас еді. Қазіргі
функционалды-семантикалық бағыттағы зерттеулер талабы ... ... ... құбылыстың ең нәзік элементтеріне дейін ... ... ... ... ... ... Р.А. ... «Оттенки мешают
формализации языка, поэтому они объявляются нежелательными... Но ... не ... ... ... для ее ... - ... болатын [38,
25 б.]. Жоғарғы мәселенің екінші жағы да бар, ол – ... ... ... ... ... ... оның құрамындағы жекелеген
лексикалық бірліктердің, яки қуану, өкіну, ренжу, т.б. мағыналы сөздердің
білдіретін мағыналары ... ... ... ... мұны қолдау орынды
болмас еді.
Модальдылықтың ... ... ... ... рай категориясының
қызметіне ғалымдар ерекше ... ... ... да болар, модальдылық
ұғымына жоғарыдағы тәрізді көзқарастардың әсерінен кейбір ... ... ... де ... ... ... Мысалы, акад. Шахматов орыс
тілінде, ал М. Дойчбейн ... ... ... он алты ... ... ... бәрі ... белгілі бір нақты тілдік-грамматикалық формаға
негізделген категориялдық сипаттағы рай түрлері емес, ... ... ... әсеріне байланысты көрінетін экспрессивті-эмоционалдық
сипаттар болатын. Тіпті француз тілі ... ... ... Ш. Баллидің
өзі осындай пікірге барады. Дегенмен, тілдің ... ... ... ... ... ... ... өзінің
ішкі мағыналық – қызметтік белгілері тұрғысынан барынша ... ... ... белгілерінің бірі ретінде модальдылық туралы ... ... ... ең ... қаңқасынан кейінгі мәселе – сол ... ... ... ... ... ... ашу, ыза, ... әсерлеу, құптау, құптамау, жақтырмау, сену, мүмкіндік, қажеттілік,
болжалдық т.б. ... яки ... ... ... айқындау
маңызды мәселе. Сөйлемнің бойындағы мұндай қасиеттердің ... ... ... ... ... де ... негізгі көрсеткіштері рай
категориясы, модаль сөздер мен ... және ... ... тиіс [100, 7
б.],-дейді.
А.В. Бондарко сөйлемнің категориялдық сипаттарын бейнелейтін ұғымдардың
ішінде актуальдану категориясына ... ... ... ... [101, 50-64 бб.]. ... ... актуальдану категориясы да,
предикативтілік те сөйлеушінің іс-әрекетке қатысын білдіруі жағынын өзара
сәйкес, ... ... ... ... тек ... (грамматикалық
т.б) категория деңгейінде ғана көрінсе, актуальдылық ... ... ... ... келеді [101, 6 б.] дегенде де мұның
модальдылықпен де ... бар ... ... ... ... әдетте объективті және субъективті модальдылық
болып бөлінеді де, объективті модальдылық ... ... ... ... ... кең ... көрінеді, ал субъективті
модальдылық сөйлеушінің сөйлемдегі іс-әрекетке қатысты өзіндік ... ... ... ... ... ... сөздің ақиқатқа
қатысын білдірсе, субъективті модальдық мағына ... ... ... ... ... ... де бар [16, 127 ... модальдылық айтылған ойдың ақиқатқа сәйкестігі немесе сәйкес
еместігі, яғни мазмұнның болмысқа қатысы тұрғысынан қарастырылады. ... ... ... ... ... ... ... болжалдық т.б. тұрғыдан қарастырылады. Бұлар алуан түрлі ішкі
субъективтік реңдер болса, бұлардан ... ... ... ... да бар. Яки ... ету және ... мағыналық реңдері де осы
модальдылықтың бір ... ... ... жүр [102, 128 ... Р. Әмір ... ... ... көрінетін коммуникативтік
көріністер жайында айта келіп, лебізді айту әрқашан да коммуникативтік
талаптармен байланысты болатынын ... де, ... ... ... ... ... ... түрлерін көрсетсе, тілдесудің
мақсаты мазмұны күрделенген сайын қойылатын коммуникативтік талаптардың да
күрделене түсетінін ... ... ... ықпал ету, сөзін өткізу, имидж
тудыру мақсатында көрінетін коммуникатив талаптарды да ... ... ... ... үнемді етіп құру, түрлендіріп, ажарлап ... етіп ... ... актуальды құрамын ерекшелеп айту,
адресатпен үндесіп отыру т.т. ... ... ... ... ... деп ... [18, 5 ... мәселесі шарт қатынасындағы сөйлемдерге байланысты проф.
Қ. Есенов еңбектерінде арнайы қарастырылғанын көреміз. Ғалым өз ... ... ... ... сыңарының баяндауышы қызметінде
келетін болжалды келер шақ есімше мен са/се тіркесі ... ... ... ... сөйлемдердің стильдік ыңғайдағы ерекшеліктері
болатынына назар аударады. Ол: «Бір ақылымды алар ... ... ... ... ... күтпесін» (М. Әуезов) деген сөйлемді талдай келіп:
«Бұл сөйлемді ... ... ... де айтуға болады: Бір ақылымды
алса, Базекең бұл өлкенің елінен ... ... ... бұлай айтудан
сөйлемдер арасында стильдік айырмашылық байқалады. ... ... ... ақыл алу ... ... ... аударылып, соған көңіл қойылса,
соңғыда бұл жағдай жай ғана ешбір мәнерсіз, қоспасыз баяндалған» - ... ... б.]. ... «Түркологиялық әдебиеттерде шартты рай
(алсаң) мен ... ... ... ... ... сапалық
айырмашылықтары бар екендігі айтылады. Бірақ бұл айырмашылықты әрқайсысы әр
түрлі ... [13, 98 б.], -дей ... А.Н. ... П.И. ... Азизова пікірлеріне талдау жасайды. ... ... ... ... ... жолмен» жасалған «модальды шартты» ажырата қарау
бағытын ... ... бұл өте ... ... деп ... ... ... әлі де болса, тек бағыныңқы сыңардан, соның
баяндауыш тұлғасынан ғана көру ... ... шеше ... ... ... ... бағыныңқы сөйлемдердің ішкі мағыналық ерекшеліктеріне орай әр
түрлі айтылуы оның ... ... ... айта келіп, мұны шарт
мағынасының әлі де болса іштей ... ... оның ... ... да ... белгілердің болып отыруынан деп біледі [17, 74 б.].
Мұнда ол ... ... ... сөйлемдердің ішінара болжау, тілек,
қалау, т.б. мәндерде қолданылатынын ескереді.
С.Ж. ... шарт ... ... ... ... және эксплицитті түрде берілу тәсілдеріне ... ... ... ... ... ... ... модусные значения» - деп [28, 206 б.], оның мынадай түрлерін
көрсетеді:
Сөйлеу: Егер күте алмасаң, оңашада айтайын, ... ... ... дейінгіні сыйламасаң, біліп отыр, өзіңнен кейінгі ... Егер ... ... ... ... ... ... Егер көбік алынбаса, тосап ұзаққа шыдамай ашып ... ... ... бір ... сені көрмесем, өліп кете жаздайтын сияқтымын.
Автордың пікірінше, келтірілген мысалдарда модальдық мән вербальданған
эксплицитті ... ... ... ... ... ... құрылымдық
жағынан да, мағыналық жағынан да үш компоненттен тұрып, мағыналық ... ... ... да теңдес келетін осындай ... тең ... ... (симметричные условные) сөйлемдер деп атайды. Ол ... ... ... мәнінің имплицитті түрде берілу тәсілін
басыңқы сыңар құрамындағы талап ету, өтініш, уәде, кеңес беру сипатындағы
лексикалық ... ... ... ... ... ... кейін диссертация қорғаймын дейтін талапкерлерің болса,
ғылымға ақ, әділ жолмен барсын. Автордың пікірінше, ... ... ... ... лексикалық мағынасы мен грамматикалық тұлғасы
ақыл – кеңес сипатындағы модальдық мәнді ... тұр. ... ... ... тәсілін имплицитті тәсіл деп атайды және бұл дұрыс ... ... ... ... көптеген өзіндік ерекшеліктері де алуан
түрде ... ... ... Ермекова құрмалас сөйлем жүйесіндегі модальдылықтың берілуінің
екі ... ... ... ... деп ... Біріншісі – ақпараттық
лексемадағы модальдылық, яки сөз модальдылығы және екіншісі - грамматикалық
формалар (рай ... мен ... ... ... берілетін
модальдылық [6, 18 б.]. Компоненттер құрамында бұйыру, ... ... ... ... ... бұйыру модальдылығының элементтері де, ал қалау,
тілеу, ұмтылу деген сөздер болса, тілек модальдылығының элементтері, қажет,
керек, тиіс ... ... ... ... ... Сондай-ақ, компоненттер құрамындағы модаль сөздер мен ... ... ... ... ... ... тіл білімінде модальдылық мәселесі кейбір жекелеген модальдылық
түрлерін қарастыру тұрғысынан ғана ... жүр. ... С. ... рай категориясымен сәйкес деп санайтын тілшілер ... ... ... ... ... тәрізді. Бірақ рай –
модальдылықты берудің бір жолы ғана. Ал модальдылық бір ғана ... ... ... ... ... қатарына жатады деп,-
«ұғымдық категориялар» туралы И.И. Мещанинов пікіріне табан тірейді. Автор:
«Міндеттілік модальдылығы ашық рай ... ... ... жалпы
жақта, кейде бірінші жақта қолданылады) арқылы да білдіріледі» - ... ... ... Тағы бір ...... ... Гайд-
паркінде шаршап келіп орындыққа қанша рет отырсаң, ... рет ... ... ... досың сұраса, қимасыңды бересің (мақал) [103, 43
б.]. Мұнда басыңқы ... ... ... ... ... Біз мұны шарт ... ... қатысты алғанда,
ментальдық шарт көрінуінің бір формасы ретінде танитын боламыз. С. Құлманов
қазақ ... ... ... ... құрылымын бірнеше түрге
ажырата қарастырады. Мұнда ... ... ... және ... ... ... ... тұлғалар арқылы берілетін
модальдылықтың бірқатар түрлеріне тоқталған [104, 173 б.].
Біздіңше, шарттылық қатынастағы ... ... ... модальдылық бағыныңқы сыңардың шартты рай тұлғасы арқылы
бейнеленіп, ал ... ... ... ... ... түрлі
мағыналық-тұлғалық ерекшеліктері арқылы, яғни сөйлем құрамындағы жекелеген
тілдік элементтердің алуан ... ... ... ... ... т.б.) арқылы көрінеді.
Шарт қатынасындағы сөйлемдердің алғашқы, яки шартты рай ... ... ... сипатта, яки жалпы шарт қатынасындағы
сөйлемдерге ортақ тән болатын болжалдық мағынада ... де, ал ... ... ... ... яки ... ирреалдық, потенциалдық,
т.б. алуан түрлі көңіл-күйлік сипаттарда көрінеді. Яғни, ... біз ... ... ... ... ... ... деп, ал субъективтік модальдылықты ментальдық деп бөлсек, онда
алдыңғысы шарттылық қатынастағы сөйлемнің ... ... ал ... ... ... деуге де негіз жоқ емес тәрізді.
3.3 Шарт қатынасындағы модальдылықтың ... ... ... жолдары
Әдетте шарт қатынасындағы құрмаластардың бағыныңқы сыңары арқылы шарт,
қалау, ... ... ... ... ... ... субъективті модальдылық модустық ... ... ... ... модальдылық мағына шарт қатынасындағы құрмаластардың,
әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... осы сыңарлардың болымды-болымсыздық, сұрау, бұйрық, т.б.
мағынада ... ... Біз ... ... ерекшеліктеріне қарай да
бірнеше топқа ажырата қараған жөн деп білеміз.
1.Болымсыз-болымсыз сыңарлы менталь шарт ... ... ... ... ... компоненттердің негізгі бір
сипаты – олардың болымсыздық ыңғайда келу ерекшеліктері. ... ... ... мағыналық түрлеріне қарағанда компоненттердің
болымсыздық мәнде қолданылу ... ... ... ... ... ерекше деп айта ... Қ. ... ... ... ... ... тұлғада келуін реалды шарт
түрімен байланысты қарастырады. Ғалымның пікірінше, реалды шарт ... шарт пен ... ... ... байланысты
бағыныңқы мен басыңқының баяндауышы өзара құбылып отырады: ... ... ... ... берілсе, бірде басыңқының баяндауышы
болымсыз түрде келеді. Енді бірінде екеуінің де ... ... ... Екі жақ ... ... ... ... түрде
қолданылуы шартты бағыныңқылы сөйлемнің реалдылығын жоққа шығара алмайды.
Қайта бұлардағы болымсыз түрдегі айтылған баяндауыштар сыңарлар ... ... ... итермелеп, соған себепші болып тұрады [17, 117
б.]. Ғылыми әдебиетте осындай ... шарт ... ... шарт ... да ... жоқ ... бұлардағы сыңарлар арасындағы
синтаксистік қатынас табиғаты әдетте себеп мағынасына ұқсас болып ... ... ... ... ... емес, шарт мағынасындағы
құрылым ретінде танимыз.
Болымсыздық сипаттағы әрекет, оқиға әдетте ойлауға қатысты болады ... ... ... Ал шарт ... ... ... да, болымсыздықтың да көріну формалары мен сипаттары ... Т.Н. ... ... қарсы, себеп, мезгіл, түсіндірмелі, шарт
мәнді құрмаластарда екі компоненттің бірі ... бірі ... ... жиі ... салыстырма, ыңғайлас, талғау, кейде ... ... екі ... де не ... ... не ... ... қолданылуы жиі кездеседі. Сондай-ақ, хабарлы сөйлемдердің болымды-
болымсыз мәні ... ... да, ... ... ... ... ... ерекшелігіне қарай, бірде айқын, бірде күңгірт келеді. Ал бұйрықты
сөйлем арнаулы бір субъективтік ... ... ... ... ... ... субъектіні іске қосу, қоспау ... ... ... ... ... ... [6, 15 ... пікірдің дұрыстығы шарт қатынасындағы сабақтастардың сыңарлары
арасынан да ... Егер ... хан ... ... ... ... ... еді. 2. Күнгей
бетте отырғанымыз болмаса, тоңази бастадық – деген «болмаса» сөзі ... екі ... ... бірдей емес: біріншісі айқын шарт болса,
екіншісі туралы бұлай айтуға келе қоймайды. Біріншісі – ... ... ... ал ... ... ... ыңғайдағы ойлары
бейнеленіп, ментальдық сипатта келген. Оның ... ... ... ... баяндауышының құрылымдық-мағыналық табиғатына инерттілік
тән, яғни мұнда туындатушылық ... жоқ. ... ... ... болмаса, т.б. тәрізді құрылымдардың шартты рай тұлғасында тұрып
баяндауыштық ... ... ... ... ... де, ... ... әдетте орыс тіл білімінде уступительное предложение деп
аталатын сөйлемдердің бір тобын жасайды. Мұны біз қарсылық ... ... ... ... Осы ... ... ... тіліміздегі
әралуан қолданысын ажырата қараған жөн дер ... ... ... ... екі ... да ... ... келсе, мына төмендегі сөйлем
де басыңқы сыңар болымды түрде келген: ... ми ... екі ... ... Қ. ... ... мысал келтіреді: Жаңа жұмысшыларды баулымаса,
азғантай ескі жұмысшы қаншаға апарады (Ғ.Мұст). Мұны да біз ... ... ... бір түрі ретінде тануымызға болады. Яғни
бұл: Жаңа жұмысшыларды баулымаса, азғантай ескі ... ... ... ... ... ... Келтірілген мысалды шартты бағыныңқы
деп тануға болғанымен, мұндағы ... ... шарт ... ... дей ... едік. Басыңқы сыңардың ментальдық сипаттағы
ерекшеліктерімен байланысты ... шарт ... ... ... ... ... бір дәрежеде басыңқының сұрау ... де ... жоқ ... ... ... ... ... шарт қатынасының алуан түрлі ерекшеліктері көрінеді және оларды
бейнелеуде тек екі сыңардың баяндауыш ... ғана ... әр ... ... ... ... элементтер және екі сыңардың
мағыналық тұрғыдан өзара байланысу ерекшеліктері ықпал ... ... ... ... біз ... түріндегі менталь шарт
тобына жатқызған ... ... ... құрылымды тереңдей талдау,
оны функционалдық-семантикалық тұрғыдан зерттеу ... ... да осы ... құрылымның ішкі ресурстарын жан-жақты ... ... ... осы ... келгенде, сыңарлары болымсыз тұлғада
келген шарт қатынасындағы құрмаластардың баршасы бірдей тек қана ... ... деу ... ... ... ... құрылымдағы сөйлемдерде шарт қатынасының жоғарыдағы
тәрізді көлегейленіп тұратыны аңғарылады. Ал ... бұл өзге ... ... ... де ... көрінетіні болады. Қ. Есенов
осындай болымсыз түрде ... ... ... ... ... ... не ... іске қойылған шарттың себебін білдіріп
тұрады деп мынадай мысал келтіреді: Махаббат ... лебі ... ... ... де келермісің? Мұнда да бағыныңқыдағы шарт мағынасының
басыңқы ... ... ... ... түсуі байқалады. Автордың
себеп мағынасы туралы айтып отырғаны да сондықтан болса керек. Біз мұны да
шарт-ойтолғау тобында ... осы ... ... ... С. ... та ... ... Ол: «Атып алған қоянымды сояйын десем, қолымда пышағым жоқ» -
деген сөйлемді ... ... ... шарт та жоқ, ... де жоқ, ... ... бар» [37, 18 б.] - ... Ал синтаксистік байланыстың
іргелесе байланысу деген ұғымы бар ... ... ... ұғым жоқ ... ... ... қалай да біз бұл жерде ғалым С.
Жиенбаевтың келтірілген ... ... ... ... ... ... ... қойып отырғанын аңғарамыз. Шынында
да, осындай ... ... ... шарт ... Біз мұны ... түріндегі құрылымдық-мағыналық бірлік деп
анықтауға болар деп ойлаймыз. Бірақ берілген ... ... ... болмыстық іс-әрекетке қатысты. Бұл да – ойлануға тұрарлық мәселе
деп білеміз.
Мына тәрізді құрылымдардың да өзіндік ерекшелігі аңғарылады: Дәу ... де ... әл ... емес, егер итім келіп шаптан алмаса. Сөйлемнің
инверсиялық құрылымын қалпына келтірсек, Егер итім ... ... ... ... қолымен де маған әл беретін емес - түрінде болар еді. ... да ... ... ... ... ... шарт ... басыңқы сыңар
мағынасы арқылы көлегейленген. Өйткені, мұнда, біріншіден, бағыныңқыда
баяндалып отырған иттің ... ... ... яки ... оқиғаға
қатысты болатын осы екі объекті ғана. Ал басыңқыдағы ой ол екі объектіден
бөлек, ... ... яки ... ... ... екі ... ғана көрінетін шарт қатынасы үшінші объект арқылы көлегейленіп
отыр деп білеміз. Дегенмен, біз осындай ... ... де ... бір түрі ретінде, яки бір мағыналық ерекшелігі ретінде
түсінеміз. ... ... ... біз қоғамдық-әлеуметтік болмысты
бейнелейтін шарт-баян тобына қосқанбыз.
Болымсыз-болымсыздық қатынастағы сыңарларда кейде шарт ... ... мына ... да ... ... оқу ... ... дұрыс оқи алмайсың ... ... ... қатынас өзінің болмыстық сипаты жағынан таза шарт мағынасында
көрінбейді. Яғни ... ... ... ... шарт ... ... бағыныңқы сыңар басыңқының шарты емес, себебі ... ... ... ... шақтық мағынасы мен бағыныңқының шартты рай
тұлғасы ескеріліп, осындай құрылымдық-семантикалық құрылымдарды да біз шарт-
баян қатынасындағы құрылым деп ... жөн ... біз ... ... алғашқы сыңардағы шарт мағынасын
жоғарыда ситуациялық, яки жағдай сипатты сыңар деп ... ... алда ... қалыптасатын белгілі бір жағдай туралы сөз болады.
Ал олардың басыңқылары нәтиже сипатында емес, жалпы информативтік ... ... не ... жайдан хабар беріп тұрады. Әрине, ... тек ... ... ... ... бұл – оның ... жолы ғана.
Болымсыз-болымсыздық қатынаста келген шарт қатынасындағы құрылымдардың
шарт мағыналық сипаты тікелей емес, олардың альтернативті түрде ... ... ... көрінетін тәрізді. Мысалы, Тескентау өтіп
кетпесем, тыныш қоятын емессіңдер!.. дегендегі ... мен шарт ... шарт – ... ... ... ... ... көрінеді.
Егер: Тескентау өтіп кетсем (ғана,) тыныш қоясыңдар ... ... ... шарт ... еді. ... ... шарты – Тескентау өтіп кету
(ғана). Яғни ... ... шарт ... ... ... тұтастай сөйлем мағынасы болымды мағынада түсінілуі керек
болады: Тағы да өзім ... ... ... // Өзім ... ғана,
бірдеңе бітіресіңдер. Айтпаса, білмейсіңдер. Айтса (ғана), білесіңдер. т.б.
Бірақ осы соңғы жағдайда: болымсыз шарт тура сол ... ... ... ... шарт бола ... ... шарты – айтпау. Ал
бірақ «тыныш қоймаудың» шарты – «Тескентау өтіп ... емес – ... ... шарты – «өзі бармауы» емес - ... ... өзі ... ... екі ... ... ... байланысты.
Шарт қатынасындағы сабақтас құрмалас сөйлемдерде көпшілік жағдайда
бағыныңқының баяндауышы бір ... ... ... ... ... біреуі болымды тұлғада тұрса, екіншісі де болымды түрде
жиі ... ... ... жоғарыдағы мысалдардан ... ... ... ... бір сабақтаспен синоним болғанда,
сөйлемнің құрамындағы екі баяндауыштың ... де, ... екі ... де ... ... ... түседі. Бірақ үнемі осылай болады
деуге де негіз жоқ. Бұл ... ... Р. ... ... ... бір ... ... тұлғадағы баяндауыштарды болымды түрде
беру арқылы синонимдес сөйлем жасау тәсілін бірден-бір әрі барлық жағдайда
жүре беретін ... деп ... ... ... Оның ... ... ... сөйлемнің сипатына, мазмұнына байланысты» [24, 92 б.] ... ... ... ... нақты жағдайда нақты түрде
қарастыру ... ... мән ... ... Біз ... ... ... болмыстық ақиқат деп ... ... мына ... Жер ... ... ... сөндіруден қиын нәрсе жоқ: жел
тұрса, шалқиды, су құйса, өршиді ... ... ... ... ... мән енгізудің реті жоқ. Жер ... ... ... қиын нәрсе жоқ: жел тұрмаса, шалқымайды, су ... ... ... [24 , 92 б.]. ... ... ... нұсқа мағыналық
жақтан дұрыс болмайтыны аңғарылып тұр.
Мына төмендегі мысалдар да болымсыз-болымсыз типіндегі қатынаста келген
сөйлемдер: Әдебиет ұлы болмаса, ұлт та ұлы ... (Ана ... ... ... ... және поэтикалық сиынары һәм сүйінері болмаса, поэтикалық
тірліктің, көне дәстүрлердің тартылыс күшінен шығып кете ... да ... ... ... ... кешінде жинап
келмесең, бұзауы жоқ бойдақтары өздігінен үйге ... Жеке үйім ... ... ... ... кедей емессің. Бірақ соңғы мысалды
болымды түрде қолданудың реті жоқ. Бұл да ... ... ... ... ... ... Жеке үйім жоқ демесең,
осында қал,-деген сөйлемді Жеке үйім жоқ десең, қалма деуге болады.
2. ... ... ... шарт ... Қайталай берсең,
ұмытып қалмайсың. Қайталай берсең, ұмытып қаласың. немесе: ... ... ... ... ... ...... екі жұп сөйлемнің екеуі де
реалды және екеуі де ... бола ... Бұл ... адам жадының
ерекшеліктеріне байланысты екі нұсқа да ... бола ... ... көп ... ... де жаңылысып қалуың мүмкін. Ал «Ұмытып қалғың
келсе, жазып ал» - деген де сөз бар. Көп ... көп ... көп ... ұмытасың. Демек, көп оқысаң, аз білесің, - деген сөз қумақ ойындарында
да осы құбылыс ... ... ... шарт ... ерекшеліктері нақты болмыстағы құбылыстардың ақиқаттығымен
тексеріледі. Мына мысалға ... ... ... тез ... оның ... бола қоймаған шығар. Мұнда да ментальдық сипаттағы ... ... мен шарт ... ... ... арасындағы синтаксистік
қатынас таза шарт қатынасы емес, ситуативтік шарт ... ... ... тез ... оның ... ойы ... ... деп айтсақ та шарт
қатынасы сақталады. Демек бұлардағы шарт қатынасының ... да ... ... яки ол ... ... ... ... оқиғаның ақиқат болмысымен байланысты айқындалады. Осындай
құрылымдық-семантикалық сипаттағы құрмаластарды ... ... ... ... де жоқ емес ... Болымсыз-болымды сыңарлы менталь шарт құрылымдар.
Мұнда да ментальдық сипаттағы басыңқы сыңар ... ... ... ... шарт-жағдай түріндегі қатынасқа айналдырып тұрады:
Басында малы болмаса, ол жайлау бола ма?. ... өз ... ... кісі ... өз ... барғаның жөн болмас. Шарт-тұжырым түрінде
келген бұл мысалдарда да ... ... ... берілген. Таза шарт
қатынасынан сәл өзгешелеу көрінгенімен, бұларды да біз осы шарт ... ... бір ... ретінде бағалаймыз. Бұл типтес
сөйлемдердің синтаксистік табиғатында бірқатар ... бар. Біз ... ... ... ... ... ... болсақ, мына типтес
құрылымдарда, керісінше, басыңқы сыңар шарт мағынасын жасауға қызмет ... ... ... ... ... де, ... мұндағы
шарт мағынасы тек бағыныңқының бойынан ғана ... ... ой ... да, ол ... аңғарылып тұрады. Мысалы,
жоғарыдағы сөйлемдерге қатысты алсақ, біз оларды ... ... ... малы ... (ғана), ол жайлау болады. Шақырса, бар. ... ... ... жөн. ... ... ... ... бәрі бірдей қарама-қарсы тұлғалық өзгерістерге
түсе ... яки ... ойға йе бола ... ... ... ... құрылымдардың астарынан альтернативті ой іздеудің реті
жоқ: ... ... ... ... ба? Арғы ... ... кер ат үрке ... тұра беретін сияқты. Өзі өліп қалмаса, қасқыр
жеп қоймаса, ұры – қарының ... ... ... малыңа өзге жақтан қауіп
жоқ деп есепте. Біздіңше, мұның өзі шарт ... ... ... ... сәйкесімдіктің айқындаушысы болмыстық ақиқат
екендігін көрсетеді.
4. Сұрау басыңқылы менталь шарт құрмаластар.
Менталь шарт қатынасындағы ... ... ... сұраулы
сөйлем түрінде көрінуі тілде молынан ұшырасады және бұл әсіресе шарт-
ойтолғау түріндегі менталь шарт ... ... ... ... ... ... ... қарамасақ,
ертеңгілерді қайдан қарық қыламыз?(Ә.Кек). Баласы түсінбейтін ... ... ... ... көрсетпесек, қазақ боламыз ба? - деген
тәрізді ... ... ... мәнді сыңар айқын шарт мағынасын жасауға
қызмет етіп тұр деп ... ... ... ... ... шарт ... енді бір тобы жоғарыда
келтірілген сөйлемдерден ... ... ... ... ... ... сипатында емес, нақты сұрақ сипатында келеді. Бұл
ерекшелік мына мысалдардан ... Ол кісі үйде ... ... ... неге ... Орыс тіл ... ... сөйлемдер туралы
Л.Л. Бабалова: «Предложения с вопросительным ... ... ... ... ... к ... ... предложениям, выражая поиск
информации, а с другой ... – к ... ... ... ... ... - деп: «Раз ты знал, почему не сказал?» ... 12 б.] ... ... ... ... да – ... шарт ... сұрақ түрінде көрінуі тілде белгілі бір қолданылу ... ... ... Келтірілген мысалдардан біз шарт
қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың ... ... ... ... ... ... ... келу мүмкіндіктері аса мол екендігін
көреміз.
5. ... ... ... ... Бұйрық басыңқылы менталь шарт
сөйлемдерде шарт ... ... ... Ақын ... тұрсын тек жүрек
сөйлеп. Медеубай шауып алады деп қорқасың ба? Артық кеткені сол ... ... ... Осындай құрылымдарды Қ. Есенов қарсы шарт деп
танып, бұларда шарт мағынасы күшті түрде ... деп ... ... ... ... шарт мәні жоқ. ... ... «Жүректің сөйлеп тұруы
керек» - ... ... ... ... ... ... ... формасы таза
бұйрық емес, стильдік қолданыс қана. Осы стильдік ... ... ... ... ... ... ... отыр. Бұған
алғашқы сыңардың да модальдық ерекшелігі әсер етіп тұрғаны көрінеді. ... ... өзі тек қана шарт ... ... шарт ... Шарт ... ... реалдылық/ирреалдылық сипаттардың
көріну ерекшеліктері
Әдетте шарт қатынасындағы құрмаластарда ... / ... ... сөз ... ... Шарт ... ... тілде көріну сипаттары бірыңғай болып келе бермейтіні ғалымдар
назарын ертеден-ақ аударып келе ... ... ... ... Қ. Есенов өз
еңбегінде біраз тоқталған. Ғалым мұндай синтаксистік қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... шарт, ауыспалы шарт
және болжалды шарт. ... ... ... ... әлі де ... түсуді
қажет ететіндей.
Жалпы алғанда, шарт мағынасындағы құрмаластағы іс-әрекеттің орындалу,
орындалмау не болжалды түрде келу ерекшеліктері басыңқы ... ... ... Қ. Есенов шартты бағыныңқы сөйлемдегі синтаксистік
компоненттер ... ... ... ... ... орындалу,
орындалмау нәтижесі әр сапада болып отыратынын - бірде шартқа ... іс ... ... ... ... енді ... ... қатынас
керісінше келіп, бағыныңқы сөйлемде қойылған шарттық ... ... ... қарама-қарсы тұратынын, осыдан барып ... ... ... іс ... ... аспайтындығын, ал енді бір
шартты бағыныңқы ... ... - ... ... айтушы адамға
дүдамал, екіталай, ықтимал ретінде көрінетіндігін айта келіп: «...қысқасы,
шартты бағыныңқы сөйлемдерде болатын мұндай мағыналық көрініс ... пен ... ... ... ... байланыстағы қарым-
қатынасынан туып отырады» [17, 126 б.], - ... ... ... екі ... арасындағы мағыналық ... ... ... яки ... ... білдірсе
керек. Ал реалдылық / ирреалдылық сипаттар екі сыңар ... ... ... ... ... ... Есенов реалды шарт сөйлемдердің басыңқы сыңарының ІІ жақ ... ... ІІІ ... келген түрлерінде шарт мағынасы күшті ... ... ... бұл ... ... ... ... қоймайды. Басыңқы
сыңардың осындай тұлғалармен келген кездерінде екі жақтық шарттастық болады
деген пікір де ... ... ... шарт ... ... ... ... да, ал басыңқының мағынасы ... ... ... ол ... қарсы шарт емес, модальдық ... ... деп ... жөн ... яғни біз ... ... ... туралы емес, шарт қатынасы туралы айтуымыз керек
деп білеміз.
Автор реалды шарт ... ... да ... ... ... ... ... орындалуына байланысты екіншісінің де іс ... ... ... ... [13, 56 б.], - ... ... ... жағдайында болмаса, ментальдық шартта басыңқы сыңар бағыныңқыдағы іс -
әрекеттің ... ...... ... емес, көбінесе сол
бағыныңқыдағы айтылған оқиғаға қатысты сөйлеуші ... ... ... ... т.б. ... ... шарт-тұжырым, шарт-нұсқау, шарт-
бұйрық, шарт-нысан түрінде келетіні аңғарылады. Айталық, мына ... ... ... ... ... ... реалды,
ирреалды не болжалды мағыналардың біріне жатқызудың еш реті жоқ: ... ... ... ... ... еш, ... сор деген сол болар еді. ... ... ... мен ... ... жүрейін. Ол кетсе, мына қыстың
ішінде мұншалық малды қайтем?
Г.А. ... ... ... ... Н.К. ... ... ... сілтеме жасай отырып, шарт қатысындағы
құрмаластардың реалды / ирреалды сипаттарын белгілеудің үнемі ... ... ... «Содержание придаточного условного может быть
реальным, ... или ... ... Но ... ... между этими типами в большинстве случаев невозможно» [50, 105
б.]. Біздіңше, бұл ... ... ... ... атап ... да, ... мағынасындағы құрмаластардың жаратылыстық-болмыстық шарт және ... ... екі ... сипаттағы бейнелену ерекшеліктерінен туындайтын
жағдайларды меңзеп отырғандай.
Басыңқы сыңары модустық ыңғайда келген жоғарыда келтірілген сөйлемдер
айқын ... ... ... ... мағынасы
арқылы ерекшеленіп тұрады. Сондықтанда тіліміздегі осы тәрізді ... ... ... ... ерекшелігі ескеріліп отыруы
керек деп білеміз. Ал айқын жаратылыстық-болмыстық шарт ... / ... ... де анық көрінеді.
Әрине, бұл ментальды шарттың барлығы бірдей ... ... ... ... сөз ... ... айқын менталь шарт
құрмаластарда аталмыш сипат та айқын аңғарылып ... Мұны ... ... ... ... екі ... бұдан әрі сөйлессе, ұрыса
кететін түрі бар. Егер осы ... іске ... ... ... ... ... өсіп кетуге тиісті.
Егер алғашқы сыңардағы ... ... (не ... соңғыдағы іс-әрекет те орындалса, біз мұны оң ... не ... шарт деп ... Ал, егер ... ... ... ... соған орай екіншідегі оқиға орындалмаған жағдайда, ол ... ... ... ... шарт болады. Яғни, шарттылықтың сипаты
нәтиже арқылы өлшенеді. Жаратылыс ... ... ... әдетте, оң
нәтижеге, яки нәтиженің орындалуына бағытталып құрылады. ... ... ... ...... ... алғанда, кейінгі құбылыс
болуы тиіс.
Проф. Қ. Есеновтің ... жұп ... шарт ... ... ... қарастырылған. Шынында да, реалдылық мағына мұнда айқын. Осындай
жұп қатыстық ... ... ... ... ... ... олардың
өзіндік құрылымдық-семантикалық ерешеліктерімен байланысты деп ... ... ... ... ... ... не ... негіздерге құрылады да, олардың басыңқы сыңарлары міндетті
түрде белгілі бір тұжырым жасауға әкеледі. Мысалы, Ұяда не ... ... ... ... ... ... өнбегі солай. Кімнің жерін жерлесең, соның
жырын жырларсың, т.б. [17, 105 б.].
Реалдылық, ирреалдылық және потенциалдылық мәселесін тек қана ... ... ... ... ... ... құбылыстардың тілде
бейнеленуі тұрғысынан қарастырғанда, ... іс ... ... ... ... оның ... мүмкіндіктерінің дәреже-деңгейімен
айқындалатыны көрінеді. Ал ... ... ... ... бұл ... ... іс ... орындалуының жағдайларымен
байланысты болады. Қазіргі ғылыми әдебиеттерде тек шарт ... ... ... ... (жай ... де) ... ала отырып,
реалды іс-әрекеттің тар және кең мағынада қарастырылу мүмкіндіктері туралы
мәселелер де ... жүр. Тар ... оның ... ... ... көрсетіледі. Автор «В значении актуальности
(фактичности) как центре реальности в свою очередь может быть ... в ... ... реальности находит максимально четкое и
непосредственное выражение. Таким ядром ... ... ... с ... ... (перцептивности) и конкретной
референции всех участников ситуации» [105, 225 б.] - деп, мынадай мысалдар
келтіреді: Что ты там ... Пишу ... т.б. Нақ осы ... ... ... ... сипатта көрінетіні ашық рай қызметімен де
(изьявительное наклонение) ... ... А.М. ... ... Ол: ... например, крестьянин пашет, я убежден, что связь
между крестьянином и пахотой существует не ... в моей ... в ... но и в ... что я высказал только то, что фактически
мной наблюдалось» [105, 73 б.], - ... ... ... ... ашық ... ... емес, кең мағынадағы реалды құбылысты білдіретіндігі туралы
пікірде екенін ... «Что же ... ... ... то оно на наш ... ... ... не в узком, а ... ... [105, 73 б.], – ... ... кең ... ... шарт ... шақта көрінеді
екен. Келер шақ мағынасында істің әлі де ... ... ... оның ... қалуының да мүмкіндіктері туралы болжам, күдік
элементтерінің көрінуі заңды екендігін ... ... ... ... ... мәнінің болмай қоймайтынын айтады. Кең
мағынасындағы реалдылық ... ... яки ... қатар шеткері
аймақтарды да қамтып, яки ... ... ... ... ... бір ... белгілі бір мөлшерде ирреалдылықпен де байланысты
көрініп жататынын, осылайша ... ... ... спектрін кең ауқымда
қамтитын грамматикалық мағыналар жүйесі болып, іс-әрекетке, оқиғаға баға
беруші субъект ретінде сөйлеушінің өзі ... ... ... ... сатысында иерархиялық тұрғыдан өткен
шақтағы нақты болған іс-әрекет тұрады. Мысалы: ... не ... ... ... императивті ситуациямен қатар ... тар ... ... «мен - ... - осы жер» жүйесімен бірге «мен - сен» жүйесі
де қамтылатынын, ... ... ... ... ... ... «адам және ақиқат болмыс» (человек и действительность)
қатынасында «негізгі мағыналық ұяны» ... ... ... ... ... ең әуелі жаратылыс-болмыстағы, сонан соң
ментальдық болмыстағы негізгі категориялдық ... ... ... ... т.б.) ... ... оны осы ... жаратылыстық-болмыстық табиғатымен байланысты
қарастырған жөн. Біздің осындай құрылымдағы сөйлемдерді жаратылыс-болмыстық
және ментальдық сипаттағы сөйлемдер деп бөлуіміздің бір себебі де ... ... ... біз ... ... да, ... ... да күшті
түрі ретінде таза жаратылыстық-болмыстық заңдылықтарды бейнелейтін
шарттылық ... ... жөн деп ... ... ... ... жер ... 2. Ұшпыр соққанда, қашап, үңгілеп,
тесікке су ... ... көк тас ... ... болады (С. Сейф).
3. Бүлдіресің, піспеген бидайды сындырсаң, көк болады (М. Әуезов). т.б. ... ... т.б. ... ... ... ... заңдылықтар мен
заңдылық сипатындағы ереже, анықтамалардың тілдік бейнеленуін де осы айқын
реалды шарттылық құрылымдарға жатқызамыз. ... ... ... ... құбылыстарға қатысты іс-әрекеттер, солардың
заңдылықтары ... шарт пен ... ... ... таза
түрінде айқын көрінеді де, осыдан келіп, шарттың ... ... не ... ... болады. Жалпы алғанда, шарттылық қатынас дегеннің өзі ең әуелі
осы ... ... ... ... ... ... ... болғандығын жоққа шығарудың жөні жоқ.
Сондықтан осы жаратылыстық-болмыстық табиғи құбылыстар арасындағы ... ... ... ... стихиясын, екінші жағынан, тілдің
ғаламды бейнелеуі тұрғысынан қарастыруға да ... ... ... яки ... шарт тобындағы
құрылымдарға қарама-қарсы ... ... топ ... ... ... ... ... Мұндай сөйлемдердегі
оқиға жаратылыстық-болмыстық құбылыстардың табиғи заңдылықтарын бейнелеуге
емес, адам ойлауының, нақты алғанда, сөйлеуші субъект ойлауы мен ... ... ... ... ... ... Нартыев реалды, ирреалды және мүмкіндік шарттарына тоқтала келіп,
шартты бағыныңқылардың мағыналары осылармен шектелмейтіндігін ... ... және ... ... ... ... ... қатысты мәселелердің басқа да түрлі ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір іс-әрекетті айқындай көрсету байқалады. Бұл туралы
ғалым: ... ... ... В ... ... ... из ... однородных предметов
один, почеркивается, усиливается его ... - деп, ... ... адам ... ол – сен ... ... келтіреді. [64, 114 б.]. Шынында
да бұл ... ... ... ... ... ... шарттарының
ешқайсысына жатқызуға болмас еді. Н. Нартыев басыңқы сыңардың ... ойды ... ... шол (сол) ... ... ... ... басыңқысы бағыныңқыдағы іс-әрекетке баға беру сипатында
келетін шарттылық құрылымдарды шарт қатынасындағы ... ... ... 114 б.]. Егер ... көп ... ... сол оның ... парызын
өтегені де. Осындай құрылымдағы сөйлемдерді біз ... ... ... ... болатынбыз.
Шарт қатынасындағы құрмаластарды қазіргі үрдіс бойынша реалды, ирреалды
және болжалды деп бөлуде нақты айқындық жоқ ... ... ... ... шарт бағыныңқыда нәтиженің орындалуы жүзеге асатын болып
көрінеді... Ол қазір не ... ... ... [17, 97 б.],- ... ... ... реалды нәтижелі шарт / ирреалды нәтижелі шарт және
болжалды нәтижелі шарт болып, нәтиже арқылы белгіленуі ... ... ... ... не ... болуында шартты рай тұлғалы бағыныңқы
сыңардың еш қатысы жоқ, ол ашық құрылым ретінде ... ... ... да, ал ... ... ... реалды не ирреалды, әйтпесе болжалды
сипатта болуы сөйлеушінің коммуникативтік мақсаты мен нақты ... ... ... ... ... көрінеді.
Екіншіден, бұл аталған негізгі топтардан өзгеше көрінетін бірқатар
құрылымдар аңғарылады. ... ... ... шарт ... ... ... басыңқысындағы іс-әрекет нұсқау, тапсырма, бұйрық, т.б.
түрінде де ... ... Әлің ... тек болыс бол деген сөйлемде
тек нұсқау ғана бар. ... ... ... не ... ... ... ... дерлік басыңқы сыңардағы тек сөйлеуші
субъектінің пікірі ... ... ... де, ... ... ... айқын көрінбейді. Мұндайда басыңқыдағы мағына нұсқау, бұйрық,
тілек, т.б. сипатта келеді. Сонда, бағыныңқыдағы ... ... ... түрде (факультативті) ғана болады да, ал шын ... ... ... ... ... ... табиғатын әлдеқайда толық ... ... ... бұл ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі де болар. Көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... сипатына қарай реалды, ирреалды,
болжалды, мүмкіндікті (потенциалды) болып қана қоймайды екен. Менталь ... ... ... ... ... өзге де бірқатар
ерекшеліктер бар ... ... ... ... деген терминнің өзіне де ойлана қарау керек
тәрізді. Олай ... ... ... ... өзі, ... ... қатынас. Сондай-ақ, болжал ... өзі ... ... Бұл екеуі де жалпы шарттылық қатынастың құрамдас
бөліктері. Қ. Есенов болжалды шарт ... ... ... ... 1. ... 2. қалау-тілек 3. шамалау-топшылау ... 5. ... ... ... [17, 125 б.]. ... ... көңіл-күйі
модальдылығына келтірген мысалдары былайша болып келеді: 1. Қос қанат ... ... ... ... ем ... ... ... сыңардағы
лексикалық бірліктің (барар ем) мағынасына қарап, ... ... деу ... ... Шарт қатынасы мен модальдылықты шатыстырмау керек, бұлар екі
басқа қарастырылады. Бұл соңғы топқа ... ... ... ... ... ... ... шығарда «Шұғам» деп бетіме бетін тигізсе, дүниеден
армансыз өтер едім (Б. ... Біз ... шарт ... құрылымдардағы
реалдылық / ирреалдылықты ажыратудың да қиындықтары бар екендігін көреміз.
Ирреалды шарт құрмаластардың осындай ерекшеліктерін орыс тілі ... ... ... Т.А. ... «Предложения с ирреальным характером
условия далеко не всеми лингвистами относяться к условным. Так, ... ... ... их к ... с причинно – следственной связью»
[78, 503 б.], ... из ... ... их и Л.Л ... которая в
основу отграничения СПП условных от сходных с ними ... ... то есть ... в них ... из двух ... [106,
182-184 бб.],-дейді.
Аралас құрмаластардың синтаксистік ... ... ... ... ... ... шарттылық қатынастағы
құрмаластарға қарағанда үшсыңарлы құрылымдағы шарттылық ... ... және ... ... табу ... ... айта келіп, «Тегі құрам қанат жайған сайын шарттастық мән де
солғындайтын болса керек» [55, 158 б.], - ... ой ... Шарт ... ... және ... функционалдық-
семантикалық ерекшеліктері
Синтаксисті алғаш зерттеушілердің еңбектерінде салалас ... ... ... деп ... ... Ал оның ішкі
мағыналық ... ... ... ... бұл - түсінікті жағдай.
Бірақ сол кездің өзінде проф. Қ. ... ... ... он ... ... айта келіп, мағыналық белгісі жағынан оны бес ... ... ... ... ... ... салалас [36, 359 б.].
Көріп отырғанымыздай, ғалым шарт қатынасындағы салалас құрмаластарды ... ... деп ... ... ... ... ... Назар
аударатыны – ғалымның осындай сөйлемдерді шарт-нәтиже демей, шарт-жағдай
деп атауы. Осылайша атағанда, автордың нені меңзегені бізге ... ... ... ... шарт ... ... үнемі шарт-
нәтиже түрінде емес, көптеген жағдайларда шарт-жағдай түрінде келетіндігі
біздің жоғарыдағы ... ... ... ... да проф. Қ.
Жұбановтың шарт қатынасындағы құрмаластарды шарт-жағдай салалас деп ... бір ... ... ... ... ... айқын тап басып
тануының нәтижесі деп білеміз.
Тіл білімінде шарт қатынасындағы құрмаластардың сыңарлары ... ... ... ... ... ... Ал мұның
үнемі тілдік деректерге сәйкес ... ... ... бұл шарт-
жағдай түрінде көрінетіні туралы сабақтас құрмаластар мәселесіне байланысты
айтылып өтті. Онда біз ... ... ... ал ... ... менталь шартқа байланысты көрінетіндігін
айтқан болатынбыз. Шарт қатынасындағы салаластар негізінен, менталь ... ... ... ... ... ... ... Жұбанов айтқандай, шарт-жағдай салалас деп белгілеу орынды деп
білеміз. Мына төмендегі сөйлемдерде бұл айқын ... ... ... ... жүрсінші, біз білмеген-ақ болайық. Тағы да екі-үш күн ... ... ... ... ... ... берейін (Х.Е.). Өкімет бер дейді
екен, бересің (Б. Майлин). Есеней жарықтық келіп жатпаса ғой – ... да ... ... ... көр - ... ... ... шарт мағынасы шартты рай арқылы беріліп, ... да ... ... ... шарт ... ... ... салаластардың алғашқы сыңары арқылы берілетін шарт мағынасы, бір
қарағанда, айқын байқалмай, өтініш, ... ... ... ... ... да,
тек екінші сыңармен тіркесте ғана шарт мағынасы ... ... ... ... жасалу тәсілінің өзі сөйлеуші субъектінің ерекше
шеберлігінің ... ... ... ... ... ... ... тұтастықты жасау үстінде ерекше модельді таңдап алуға
қызығушылық танытады да, ... ... ... ... әсерлі
пайдалану амалдарын ойша қарастырады. Бұл тұрғыдан келгенде, шарт ... -се ... ... ... тиянақсыз тұлғалар сирек ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
сыңардың баяндауыш тұлғасын таңдау ... мол ... ... ... ... ... ... тұрады деуге болады. Ал
қайсысын таңдау – сөйлеушінің ішкі коммуникативтік ойларына, өзіндік сөйлеу
шеберлігіне, т.б. ... ... Осы ... ... ... тілдік
қолданыста аса маңызды. Мұны біз сөйлеушінің ... ... ... ... ... ... кеңістігі деп те атауымызға болар еді. Осы ... ... мен ... ... немесе стильдік
ерекшеліктердің кеңістік өрісі деуге де болатындай. Бұл – ... ... ... беру ... ... өз ... ... коммуникативтік қатынас сипатының ыңғайына қарай берілген
парадигмалардың бірін (бір ... ... ала ... Бұл да – тіл
байлығының бір көзі ... ... ... орналасу мүмкіндігін де
осыған жатқызуға болады. Сөйлем мүшелерінің сыйысу ... де ... тіл ... ... тек қана сөз, сөз мағынасының байлығы ғана
емес, сөйлемдер икемділігінің де молдығымен көрінеді.
Іргелесе ... ... ... осы ... кейбір ғалымдар айтып жүргендей, ... ... ... ... ... ... қайта осы байланыстың
алуан түрлілігін көрсетсе керек. Проф. Т. Қордабаевтың: «Компоненттердің
бір-бірімен мағыналық қатынастары ... ... ... ... мен ... ... сөйлем арасында айтарлықтай онша алшақтық
жоқ. Өйткені жай сөйлемдердің жалғаулық арқылы құрмаласуы мен ... ... ... ... ... сөйлемнің бір түрін (салалас
түрін) жасаудың екі ... ... ... ... да ... ... ... түрін жалғаулық арқылы құрмаластырып ... ... алып ... ... етіп ... да болады» [8, 249 б.], –
деген пікірі орынды бола қоймайтын тәрізді. Сыңарлары ... ... ... ... кейде келетін «егер», «онда» ... ... ... ... ... шарт ... ... ерекше көрінеді. Біз бұларды жалғаулықсыз құрмаластар ... ... ... қатарында қарастырған жөн деп білеміз.
Осы мәселеге Н. Сауранбаев өзіндік пікірін былайша білдіреді: «Іргелес
құрмалас сөйлемдердің құрамындағы жай ... ... ... ... жағынан байланыстылығынан, шарттастығынан, интонация тұтастығынан
және компоненттер құрылысындағы кейбір ортақ сипаттардан ... ... ... іргелес құрмалас сөйлемнің құрамына енген жай
сөйлемдер бір-біріне жақын, өзара ... ... ... ... ... [31, 35 б.]. Аталмыш пікір біздің шарт қатынасындағы салалас
құрмаластарды іргелес салаластар деп тануымыздың жөн ... ... ... деп танылып жүрген сөйлемдердің салаластық/сабақтастық
табиғаты туралы да түрлі пікірлер бар. ... Қ. ... ... ... тарихын айта келіп, Хажым Басымовтың «Құрмалас
сөйлемдерге қойылатын үтір белгілері» атты мақаласына тоқталады: «Бір ... жай – осы ... ... ... ... ... рай
тұлғасымен аяқталып, одан кейін болды сөзінің қосарлануы арқылы айтылған ... ... оғы ... ... Ол ... ... ... тыңдаушы ұйып
тыңдайды. – тәрізді сөйлемдердің ... ... ... ... ... өз ... тең дәрежеде айтылған тәрізді, алайда бұл
тиянақтылық сырттай көрініс қана, негізінде, бұл ... ... ... бірі ... ... айтылып, мағыналық жағынан бірі
біріне тәуелді болып тұр. Сондықтан да ... ... ... ... ... дағдылана айтылған. Осы себептен де
автордың бұл секілді сөйлемдерді сабақтас ... ... ... ... [13, 16 б.], - ... ... қазіргі тіл білімінде
сыңарлардың осы типтес байланысу тәсілі салаласа байланысу тәсілі екені ... ... Қыс ... болды, бір беймаза тұмау адамның зықысын
шығарады. Енді үш бөрене қосылса болды, ... жаба ... ... ... ... болды, жетімсіреп, жалғызсырап, жабырқап
қаламын. Алтынайға ... тоқ, ... ... ... ... онан ... ... ілінсе болды, жау қаптап кетіп, ... ... «Бір ... қан, үш сом ... ... ... ... болды, неке суын
ішкізіп, молдаға үш сом қыстырып» деп әндететін. Ханша айтса ... ... ... (Ғ.М.) ... болды көмекші етістігі факультативті түрде
қолданылып келіп, сөйлемді салаласқа айналдырып тұр.
Сондай-ақ, жоғарыда келтірілген пікірде синтаксистік қатынасты айқындау
қиындығының да қарапайым ... ... тұр: ... ... ... мағынасы бар деуінде, бір қарағанда, негіз жоқ емес сияқты, бірақ
айтылған оқиғаның ... ... яки ... ... ... сөйлемдердің мұндай мағыналық түрін шарт ... ... ... ... ... Әмір ... ... туралы пікір Т. Қордабаев ... ... айта ... осындай құрылымдағы сөйлемдердің жасалуының бірнеше
жолдарын көрсетеді [24, 28 б.]. Біз ... ... ... ... ... ... мына тәрізді түрлерін ажыраттық:
1. Құрмаластың екінші сыңары экспрессивтік-эмоционалдық рең беру
мақсатында тұжырымдалып, барынша ықшамдалып ... Бұл ... ... ... ... ... ... бір ғана баяндауыш арқылы көрінеді.
Жазу үстінде басқа нәрсеге бас ауырттың – құрыдың.
2. Алғашқы сыңардың баяндауышы кеңес, ... ... ... ... ... ... ... тұжырым түрінде айтылады. Сіз сүңгіп
көріңіз, одан да асыл ... ... ... ... ... ... зиян таппайсың. Менімен бірге жүр, бәрін де ... ... ол ... ... сыңар сұраулы сөйлем болып, екінші сыңардың мағыналық
ыңғайына қарай шарт мағынасына ауысады. Ақша ... ... бе, ... алып
берейін.
4. Алғашқы сыңар қалау, тілек мағынасында келіп, ... ... ... ... Тек жолда тосқауылға кездеспейік, ертең-
ақ жетіп барамыз (Х.М.).
Алғашқы ... ІІІ ... ... ... тезірек қымыз әкеле қойса
жарар еді, ең болмаса қымызды қанып ішер едік. (Х.Е)
5. Алғашқы ... ... не ... ... сондай-ақ тұжырым, шешім,
кесім түрінде келіп, соңғы сыңар ... ... ... келетін қорытынды
тұжырым түрінде көрінеді. Айтқанды істесін, әйтпесе ісін сотқа өткіземіз.
6. ... ... ... ... ... т.б. түрдегі өтіну
мағынасындағы тұлғада ... ... ... сөйлеушінің экспрессивті-
эмоционалдық сипаттағы тұжырымы түрінде келеді. Ертең жеңсінші, не көрсетер
екен саған ... Төрт ... ... малшы бақпасыншы, шөбін малай
шаппасыншы, отын жақпасыншы, құдығын аршымасыншы – ... ... ... ... ... баяндауышы екінші жақ тұлғасында келеді. Егер
шайлығыңнан айрылып от пен суға қарап қалшы – бәрі бір сол, ит те ... ... Егер осы ... ... ғұмыр бойы арылмайтын күнәға
батарсың.
7. Алғашқы сыңар шартты ... ... пен ... болғаны көмекші
етістіктерінің тіркесуі ... ... де, ... сыңары сөйлеуші
субъектінің пікірі түрінде келеді. ... ... ... ... ... ... ... қаламын. Тұла бойыңды тақтайдай
жазып, өзіңді горизанталь ұстай білсең болғаны, ... өзі сені ... ... ... ... ... арақтан адам азбақ түгілі арам
қатып жатса да бәрібір.
8. Алғашқы сыңар ... бар ғой ... ... де ... ... нәтижесін білдіреді. Атқанға жығылмай, тек жараланды бар ... ... ... (С.Мұқанов).
9. Алғашқы сыңар баяндауышы екен көмекші етістігі арқылы жасалып,
екінші сыңар орындалар іс-әрекетті ... ... ... қондырмай
жібермейміз (С.Мұратбеков). Өкімет бер дейді екен – бересің ... ... не ... ... екен – мәлім дәрежеде сен оларға (директор
мен мұғалімдерге) кіріптарсың (Қ.Жұмаділов).
10. Алғашқы сыңар баяндауышы ... ... ... сұраулық
шылаулары арқылы келіп, болашақта жүзеге асуға тиіс іс-әрекетті білдіретін
екінші сыңармен тіркескенде шарт мағынасын білдіреді. Біз ... жол ... па, онда ... (Жас ... ... ... ... сөздер арқылы байланысып, екі
сыңардағы іс-әрекеттер шарт мағынасында көрінеді. Аққа қалай ауыз ... ... құрт ... деп ... ... сыңар баяндауышы керек сөзі арқылы жасалып, ... ... де, ... ... ... нәтижесі түрінде көрінеді. Өз
көзімізбен көруіміз керек, сонда ғана сенеміз.
13. Алғашқы ... ... ... пен ғой ... ... арқылы
жасалады да, орындалар іс-әрекетті білдіреді. Ал екінші сыңар соның мүмкін
нәтижесі түрінде келеді. Атқанға жығылмай, тек ... бар ғой, ... ... ... ... сыңар баяндауышы да демеулігімен тіркескен бұйрық райлы
болсын, көрсін, берсін т.б. түріндегі етістіктер ... ... де, ... сөйлеушінің бұйрық райда келетін экспрессивті-эмоционалдық сипаттағы
пікірі болып келеді. Ұлық болсын да, айтқанын істемесін.
15. ... ... ... бер, көр т.б. ... ... рай
етістігі арқылы жасалады да, екінші ... ... ... Осы ... жүре бер, ... ... ... Ұрыны тауып бер
– түйе беремін («Қазақ ертегілері»).
Жалғасты шарт құрылым: Тоңсаң, мына балтамен отын шап – ... ... ... ... ... соңғы сыңар алғашқымен айқын шарт
қатынасында тұрған жоқ, яки ... ... ... ... «Мына балтамен отын шап - жылынасың» түрінде алсақ, бұл да ... ... ... еді. Шарт ... бұлайша бірімен бірінің жалғасты
болып келуі -сирек те болса, тілімізде кездесетін құбылыс: ... ... отын шап; Мына ... отын шап – ... ... ... ... стильдік қолданыстары,
соған орай өзгеретін баяндауыш тұлғалары мен ... ... ... ... ... өзі шарт ... ... құрылымдық-мағыналық жағынан алуан түрлілігін дәлелдесе
керек.
Шарт қатынасындағы ... ... ... ... ... да жиі кездеседі. Мұндайда кейде шарт қатынасы сақталып,
тұтастай алғанда мағыналық өзгеріс болмағанымен, кей ... ... де ... ... ... ... ... тынығып
қаласың. – деген сөйлемде алғашқы компонент бұйрық мәнде көрінеді, ... ... ... яғни екінші компонентпен тіркескен жағдайда,
алғашқы сыңардағы бұйрық мағынасы ... ... ... ауысып өзгереді де
ол екінші сыңардағы іс-әрекеттің жүзеге асуының шартына айналады. Ал екінші
сыңар тұжырым түрінде көрінеді. Егер орын ... ... ... ... ... да, ... ... да еш
өзгеріс байқалмайды, тек шарт мағынасы соңғы орынға көшеді: Тынығып қаласың
– біраз ... ... ... ... жағынан бұлардан
өзгеше болып келетін мына сөйлемдерде ... ... ... ... ... ... стильдік-мағыналық өзгерістер
болатыны байқалады. Мысалы: Бермесің бар, ол кедейді неге әуре қыласың?,
(Ол кедейді неге әуре ... - ... бар) ... бар, ... неге
отырады? (Қосқа неге отырады - қорқатыны бар). Бұл ... де ... ... ... ... ... ... коммуникативтік
мақсатына орай, тұтастай құрмаластық құрылымның экспрессивті-эмоционалдық
реңі де өзгерген.
Әдетте, синтаксистік қатынас грамматикалық ... ... ... ... құрмаластарға қарағанда, салалас құрмаластардың сыңарлары
арасындағы мағыналық ерекшеліктер айқын ... ... ... өзара мағыналық байланысына логикалық талдау жасау арқылы ғана
танып білуге болады. Ал ... ... ... ... ... алғашқы нұсқадағы шарт мағынасы көмескілене түскені
көрінеді. Бірақ мұны да ... ... ... ... неге ... ... бар (қорықса) байқаймыз.
Мына төмендегі сөйлемдерде қосымша себеп мағынасы бар ... ... біз ... да ... ... ... Өйткені,
бұлардағы іс-әрекет келер шаққа қатысты айтылған. Сыңарлар арасына «сонда»,
«сонда ғана» тәрізді «шарт-жағдай» ... ... ... реті ... ... ... ... бол, Иман өзі адамға ашады жол. (Абай). Сен тек
ертерек кел, қалаға ... ... ... ... пен көрікті
жерлерді аралатайын, көңілің басқа нәрселерге ауса сағынышың басылар(Қ.Ә).
Жалпы алғанда, шарт салаластарда алғашқы сыңардағы шарт ... ... ... да тілдік-грамматикалық берілу жолдары алуан түрлі болып,
мағыналық реңдері мен формалық ... да ... ... ... ... ... шарт ... осы шарт қатынасының берілуінің
сан ... ... ... ... Бұл ... ... модальдық табиғатын өзгертіп, жалпы тілдік ... ... ... ... жөн дер едік. Мұның негізінде коммуникативтік
мақсаттың белгілі бір әсер-ықпалы да тұрғаны ... ... ... ... ... ... тек жоғарыда
келтірілгендермен шектеледі деуге ... еді. ... ... сан алуан түрде келе алатыны тілдік деректерден молынан
көрінеді. Бір байқалатын жай, шарт ... ... ... шарт ... ... ... сыңарлары арасындағы шарт
қатынасы көбінесе ешбір қоспасыз, ... ... ... ... ... ... біз шарт қатынасының мезгіл, себеп, т.б. қатынастармен ... ... шарт ... ... ... ... ... өзінде
салаластағы шарттың көрінуінің өзіндік ерекшеліктері де жоқ емес.
Проф. Р. Әмір құрмалас сөйлемнің, яки оның ... ... ... ... ... ... ... амалдарды қолдануға
бейім болатындығын былайша түсіндіреді: «Құрмалас сөйлемдердің лебіздің
геторегендігіне қосатын үлесі көп, оның ... ... бұл үшін ... ... Бұл ... ... үлкен – құрмалас сөйлемге қатысатын
лексикалық тұлғалар. ... ... ... ... лебізге
түрлілік, ажарлылық беретін қызметі орасан» [24, 56 б.]. ... ... ... ... мынадай сөйлем келтіреді: Олар бір
мұжықтың ... келе ме, ... ... әкімі шыға келеді. Оны жазушының
Олар бір мұжықтың қаласына келсе, алдынан қаланың ... шыға ... ... тың көріп жұмсағанын айтады. Әрине, келтірілген мысалдағы
алғашқы құрылымның ауызекі сөйлеуде ... бір ... ... ... орынды, бірақ осындағы синтаксистік мағынаны айқындау
жайы ойлана түсуді қажет ететін ... ... ... ... логикалық талдау жасау арқылы мұның шарт қатынасына жататындығын
тани аламыз.
Орыс тілі мен ... ... ... ... ... ... ... А. Умаров шартты бағыныңқы сөйлемдердің жасалу
жолдарын қарастыра отырып, кейде қарақалпақ тіліндегі ... ... -ма, -ме ... ... да ... ал ... орыс тілінде раз жалғаулығы мен басыңқы сыңары етістіктің өткен
шағымен келетінін айтады [107, 58 б.]. Мысалы: Сөз ... пе, ... Раз дали ... ... ... ... бе, кейін қайту жоқ. Бұл
келтірілген мысалдарды екен көмекші етістігімен де ... ... ... пе... – сөз ... ... ... ... отыр, айт - не ... емес ... ... Ал енді ... ... ... ғой. Өзің
білдің бе, жолдасыңды үйрет. Сындырдың ба, түзет. Уәде бердің бе, орында.
Жарыс сөзге ... ба, ... айт., т.б. ... ... ... алғашқы сыңар баяндауышы -ма/-ме, -ба/-бе, -па/- пе
сұраулық шылаулары арқылы жасалатын құрылымдар да ... ... ... ... Р. Әмір ... сөйлемдерді орынды түрде
салаластық құрылымдар қатарына қосқан [24, 54 ... шарт ... ... ... салалас құрмаластар
ретінде танылатындығын айтқан болатынбыз. Іргелес салаластар туралы айта
келіп, акад. Н.Т. ... ... жай ... ... ... ... олардың арасындағы қатынастың мәні
айқын ажыратылмайды, ал жалғаулық, демеулік арқылы, көсемше, есімше, шартты
рай ... ... ... ... жай ... ... мәні ... сезіледі» [31, 65 б.],- дейді. Бірақ ... шарт ... ... да ... ... ... Осы
қасиеті де шарт салаластардың өзіндік ерекшелігі ретінде таныла алады.
Ғалым Қ. ... ... ... ... ... түрі ... түсінік баяндауыштардың райлық көріністерінде екендігін, шарттылық
қай уақытта да ... ... ... ... үзілді-кесілді
жағдайға құрылатынын, баяндауышқа қатысты болғандықтан, үш жаққа ... ... ... ... ... ... келтірген. Ғалым Кім
атағын жалған тілмен жырлайды, Ел ... сол ... ... ... - ... сөйлемді шартты салалас құрмаласқа жатқызған [108, 242
б.]. Біздіңше бұл орынды пікір болса керек.
Қ. Есенов шартты салалас ... ... ... ... ... ... синтаксистік компоненттерді байланыстыруға қатынасып,
олардың арасындағы шарттастық мән тудырады. Мұндай мәннің ... ... ... ... ... ... ... тигізеді. Ондай баяндауыштар көбіне етістіктің бұйрық ... ... Сен ... ... кіріс, әйтпесе мен сені бұл маңайдан
қуамын (Ә.Әбішов). ... бұл ... ... ... ... ... ... да, олардың арасындағы ... ... да ... ... ... ... ... компоненттің де, оның
бұйрық райдағы баяндауыш тұлғасының да тікелей қатысы жоқ. Бұл ... ... ... ... кірісуге тиіссің, т.б. түрде де ... ... ... ... ... шарттылық қатынасты
жасаудың салаласа және ... ... ... ерекшеліктерді
аңғаруға болады. Мысалы: Еңбегін сіңірмесе, ешкімге бидай бермеңдер деген
шартты бағыныңқылы сабақтасты Еңбегін ... ... ... бидай
бермеңдер түрінде өзгертсек, шартты салалас сөйлем ... ... ... ... «әйтпесе» жалғаулық шылауы бағыныңқы ... ... ... бұл – шарт ... ... шылау арқылы жасалатын бірден-бір түрі.
Байқап отырғанымыздай, келтірілген мысалдардағы ... ... ... ... ... ... ал ... екі сыңарда да
қолданылып, шарттылық қатынастың модальдық – экспрессивтік ... ... ... ... ... ... ... келуі де міндетті емес. Біз талданған ... ... ... ... ... кейбір ерекшеліктерін
аңғарамыз. Яғни, бір ғана ойды берудің екі түрлі тәсілінің әрқайсысы өзіне
тән тілдік ерекшеліктерімен ... ... ... ... атты ... шарт ... құрылымдардың талғау мәнімен астасып кездесетін ... ... Б. ... ... ... ... таза талғау
мәнді сөйлемдермен қатар талғау-шарт болып келетін түрлері де бар» - ... ... ... Өзі кетіп құтылды, әйтпесе өзіміз-ақ тастатқалы
жүр едік ... Сіз ... ... ... ... біз де ... [63, 695 б.]. Келтірілген мысалдардағы соңғы сөйлемнің шарт
қатынасында тұрғандығы ... ... ... ... мысалдан шарт мағынасын
байқау қиын. Біздіңше, мұның ... – бұл ... ... ... ... ... деп білеміз. Келтірілген мысалдардағы әйтпесе
жалғаулығының кейбір ... ... ... ... ... келетіні кездеседі.
Салаластық құрылымдағы шарт мағынасының алғашқы сыңар ... ... да ... түрлі және көркемдік-стильдік тұрғыдан ерекше болып
келеді. Яғни шарт сыңар мағыналық жақтан бірыңғай шарт ... ... ... ... ... М. ... шарт
салаластардағы интонацияның да ерекше қызмет атқаратынына назар аударады.
Ол: «Салалас сөйлем шарт ... ... сол ... ... компонентке логикалық екпіннің түсіріле айтылуы тегін емес» -
деп көрсетеді [82, 162 б.].
Қорыта келгенде, шарт ... ... ... ... орны бар, ... ... функционалдық тұрғыдан
ерекшеленіп келетін, тілдің экспрессивті-эмоционалдық ... ... ... ... көз ... Сабақтастық құрылымдар тәрізді
салаластық құрылымдарды да ментальдық ... ... ... бұларда таза
жаратылыстық-болмыстық қатынастарды бейнелейтін сөйлем түрлері кездеспейтін
тәрізді. Шарт салаластар, ... ... ... келетіні аңғарылады.
Модальдық реңдер екі сыңарда да молынан және айқын, ... ... ... ... сыңар тәрізді соңғы сыңар да алуан
түрлі баяндауыш тұлғаларында келе ... ... ... ... т.б. сипатта көрініп, бұл жағынан да шарт ... ... ... ... ... ... тұжырым
- шарт қатынасындағы құрылымдық-мағыналық бірліктер олардың болмысты,
ондағы әр алуан құбылыстарды бейнелеу ерекшеліктеріне қарай жаратылыстық-
болмыстық және ... шарт ... ... ... шарт түрі өз ішінде табиғат құбылыстарына қатысты
шарт және қоғамдық болмысқа қатысты шарт ... ... ... ... шарт түрінде модустық мағына тек қоғамдық-
әлеуметтік шарт түріне ... ... бір ... ғана ... ... модальдылықтың алуан түрі айқын көріне алады.
- шарт қатынасындағы құрылымдар өздерінің құраушы ... ... ... ... орай ... басқа да сипаттарына
байланысты ... ... және ... ... ... алғашқысында шарт қатынасы айқын көрінеді де, ал ... шарт ... ... ... ... ... ... шарт қатынасындағы құрмалстар шарт мағынасының көріну дәрежесіне орай
«орталық - шеткері ... ... ... ... ... шарт құрмаластар ішкі құрылымдық-мағыналық ерекшеліктеріне ... ... ... шарт ... құрмаластық құрылымдарда обьективті ... ... ал ... ... ... ... ... тән болады;
- шарт қатынасындағы салалас құрмаластар ... ... ... ... орай ... ... ажыратылады;
ҚОРЫТЫНДЫ
Құрмалас сөйлем синтаксисінің күрделі мәселелері баршылық. Құрмаластық
құрылымдардың ... ... ... ... ... ... ... - солардың негізгілерінің ... ... ... ... құрылымдардың, жалпы келгенде, ... ... ... сипаттардың жүйесін түсіну үшін осы тілдік категорияның пайда
болу негіздері туралы мәселені әуелі қарастырдық. ... біз ... жай ... тек ... ... тіркесе қолданылуы түрінде
емес, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... болған категория ретінде танимыз. Бұл коммуникативтік
мақсат – жаратылыс-болмыстағы аса маңызды, ... ...... ... осы ... пен ... қозғалыстар, іс-
әрекеттер мен алуан түрлі құбылыстардың жүзеге асуының мезгіл, себеп, шарт
түріндегі заңдылықтарын тілдік құралдар ... ... ... ... ... ... жай ... басты айырмашылығының өзі де
осында, яки ... ... ... ... ... ... деп білеміз: жай сөйлемдерді құраушы тілдік бірліктер (сөздер,
сөйлем мүшелері) арасындағы синтаксистік қатынас ... ... да, ... ... құраушы тілдік бірліктер (құрмалас сыңарлары)
арасындағы синтаксистік қатынастар жаратылыстық-болмыстық ... шарт ... ... ... олардың
болмысты, ондағы әр алуан құбылыстарды бейнелеу ерекшеліктеріне қарай
жаратылыстық-болмыстық шарт және ... шарт ... ... ... шарт түрі өз ішінде табиғат ... ... және ... ... ... шарт ... ... шарт түрінде обьективті модальдылық басым
көрінсе, менталь ... ... ... ... түрі ... ... құрылымдар өздерінің құраушы сыңарларының мағыналық-
құрылымдық ерекшеліктеріне, соған орай көрінетін басқа да ... ... және ... шарт ... ажыратылды. Мұның
алғашқысында шарт қатынасы айқын көрінеді де, ал соңғы ... ... ... түрлі себептермен көлегейленіп келеді. Көлегейленген шарттың
да бірнеше түрлері бар..
Құрылымдық тіл білімінде синтаксистік қатынасты айқындаудың ... ... ... ... ... сөйлемдердің бағыныңқы
сыңарының баяндауышы және оның грамматикалық ... ... ... келгенде, негізгі өлшем бола алмайды: ... ... да ... ... және ... ... тиіс;
Шарт қатынасындағы құрмаластық құрылымдардың синтаксистік табиғатын
айқындауда басыңқы сыңардың құрылымдық-мағыналық, ерекшеліктері де ... ... ... ... ... ... ... мәселеге қатысты да жаңаша
көзқарас ұстандық. Әдетте компонент ... оның ... ... болуы тұрғысынан қарастырылатын. Біздіңше, адам ойлауының алуан
түрлі ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... бірақ күні
бүгінге дейін қыстырмалық элемент ретінде танылып келген ... ... – атап ... ... рай ... ... ... мен
оңашаланған мүшелердің кейбір түрлерін құрмалас сөйлемнің сыңары ретінде
тану туралы көзқарасымызды ... Бұл ... да аса ... ... жаратылыстық құбылыстардағы тәрізді емес, ойлау құбылыстарын тілде
бейнелеудің өзіндік көптеген ерекшеліктері бар. ... бірі – ой ... ... ... ... ... тек қана ... элемент
ретінде қаралуы олардың тілдік қызметін толық, жан-жақты ескермеу болып
табылады демекпіз. Бұл ... ... шарт ... ... ... тереңдей тануға да мол мүмкіндік туғызады.
Сондай-ақ, шарт қатынасы ұғымының қазіргі түсіндірілуі жайына ... ... ... шарт ... ... ... екі ... айқындалады: бірінде басыңқы сыңардағы айтылған ой (нәтиже)
тікелей бағыныңқы ... ... ... ... жаратылыстық-болмыстық,
не қалыптасқан дүниетанымдық сипаттағы нәтижесі ... ... де, ... ... ... ... ой ... бағыныңқы сыңардағы ойға
тікелей қатысты ... тек оны әр ... ... түсіндіру қызметінде
келеді. Осыған орай олардың бейнеленуінің тілдік амал-тәсілдері де өзіндік
ерекшеліктерімен көрінеді және бұл ... шарт ... ... екі басқа жүйесін жасайды. Жаратылыстық-болмыстық шарт ... ... ... құбылыстарына қатысты шарт және қоғамдық болмысқа қатысты
шарт қатынасы түрінде жіктеледі. Бұлар әдетте дара ... ... шарт ... ... ... ... ... шарт құрылымдар әдетте ортақ субьектілі болып ... ... ... ... ... ерекшеліктері тек
сөйлемге модальдық мән беріп қана қоймайды, сонымен бірге оның синтаксистік
қатынас ... да ... ... шарт мағынасын көлегейлейді, яки
диктумдық жүйеге модустың енгізілуі тек қана ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Менталь шартта субьективті модальдылықтың алуан түрі көріне алады.
Шарт қатынасының туындатушылық қатынастар (каузальды ... ... ... Бұл шарт ... өзге ... ... қарауда тиімді. Өйткені, болмыста шарт қатынасы іс-
әрекетке негізделетіндіктен, оның тілдік берілуін ... да ... ... ... ... факторына (динамикаға) сүйену
маңызды болмақ.
Синтаксистік зерттеулерде шарт қатынасының қосымша мағыналық реңдері
ретінде, кейде шарт ... ... деп ... жүрген бірқатар
проблемалы мәселелер сөз болады. Тілде шарт қатынасы өзге де ... ... ... ... үнемі айтылып жүрген жай. Бірақ
логикалық тұрғыдан, бір құрылымдық семантикалық бірлікте тек бір ... ... ... ... ... ... принципке негізделіп, шарт
қатынасын өзге синтаксистік қатынас түрлерінен ажырата қараудың межелерін
белгілеу қажеттігі ... ... ... ... шарт ... тұлға болып табылатын шартты рай тұлғасының қызметімен қатар
басыңқы сыңардың құрылымдық-семантикалық ... ... ... тек ... тіл ... ғана ... ... қайсы бір жеке тіл
білімінде де синтаксистік қатынастарды айқындау жайы әлі де болса ... ... ... отырғаны бекер емес. Біз синтаксистік қатынас түрлерін
айқындауда күні бүгін де кездесіп ... ... ... мәселелерге
тоқтала отырып, оның құрмалас сөйлемге қатысты мәселелерінің бірқатарын
қарастырдық. Сөйлемді оның бейнелейтін ... ... ... ... ... ... жүйесін өзгертіп, эксперимент
жасау тәсілінің дұрыс болмайтындығы туралы тұжырымымызды ұсындық. Тіл – аса
нәзік құрылым, оны ... ... өз ... ... еш ... жоқ.
Шарт қатынасының көрінуінің философиялық және тілдік негіздері
қарастырылды. Шарт ... ... ... ... ... алуан
түрлі болады да, ал оның жаратылыстық болмыстағы ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Сондықтан тіл
білімінің, оның ішінде грамматиканың міндеті шарт ... ... ... оның ... ... ... мен ... айқындау болмақ. Бірақ бұл тіл білімі мен философия шарт ... ... ... бірі ... ... деген сөз емес. Тілдік
құралдар арқылы жаратылыстық құбылыстарды бейнелеудің өзіндік принциптерін,
амал-тәсілдерін тану ... бұл екі ... ... ... ... ... ... Мұның өзі жалпы алғанда, тілдің болмысты бейнелеуі атты ауқымды
мәселемен тікелей байланысты болмақ.
Синтаксистік қатынасты айқындауда адам факторының ... ... ... ... ... ... зерттелуі де маңызды
болмақ;
Шарт қатынасындағы құрылымдар өздерінің құраушы ... ... ... ... орай ... ... да сипаттарына
байланысты әрекет-шарт және ... шарт ... ... ... шарт ... ... көрінеді де, ал соңғыда шарт мағынасы
алуан ... ... ... ... ... шарт ... де
алуан түрлі ыңғайда көрінеді; Әдетте ортақ субъектіге қатысты болатындар
менталь шарт ... ... ... ... ... ... осы ерекшеліктері тек сөйлемге модальдық мән ... ... ... бірге оның синтаксистік қатынас сипатына да өзгеріс
әкеледі, яки диктумдық ... ... ... тек қана ... емес, тұтастай құрмаластың сипатын өзгертетіндей әсерімен
ерекшеленеді. Бұл құрмаластық құрылымдағы шарт мағынасының көлегейленуінен
көрінеді.
Шарт ... ... ... ... әр алуан
ыңғайына - сұрау, хабар, бұйрық, лепті болуы ыңғайына ... да ... орай ... ... ... сөз ... рай ... тарихи-генеалогиялық табиғаты мәселесін де арнайы
сөз еттік. Өйткені ... ... ... ... ... ... тұлғаның пайда болуының арғы негіздерінде кезінде әр ... ... -са ... бір емес, бірнеше сөздің болғаны көрінеді.
Яғни –са түбірі кезінде мезгіл (шақ, уақыт), іс (іс-әрекет), ес (ой, ... ... әр ... түбірлер болған деген тұжырым жасалады. Кейін
келе сөз құрамында ... бір ... ... ... осы ... ... да, ... нәтижесінде ол сөйлем құрылымының жаңаша
сипатта өзгеруіне – құрмаластық құрылымның пайда болуына алып ... ... ... ... ... ... ... менталь шарт құрылымдар болып келеді. Ментальдық сипаттағы
құрмаластық құрылымдардың осы ... тек ... ... мән
беріп қана қоймайды, сонымен бірге оның синтаксистік қатынас ... ... ... яки диктумдық жүйеге модустың енгізілуі тек қана модальдық
ерекшеліктерімен емес, тұтастай құрмаластың сипатын өзгертетіндей әсерімен
ерекшеленеді. Бұл ... ... шарт ... ... ... ... ... қолданысында ерекше коммуникативтік
мақсатта, алуан түрлі құрылымдық мағыналық, модальдық сипаттарда келетіні
тілдік ... ... ... Шарт ... ... ... мағынасын білдіру дәрежесіне қарай «орталық – шет ... ... ... жүйесінде көріне алады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Бондарко А.В. Функциональная грамматика. – Ленинград: Наука, 1984. – ... ... Ж.А. А. ... ... қазақ тілі синтаксисінің
мәселелері // Мемлекеттік тіл: бүгіні мен болашағы: - ... ...... 1998. – 31-38 ... ... А. Тіл ... – Алматы: Ана тілі, 1992. – 446 б.
4 Шалабай Б. Қолданымдағы ... тіл ... ... ... ... // Қ. Жұбанов тағылымы. ... ғыл. ... ...... 2002. – 28-31 ... Шувалова С.А. Смысловые отношения в сложном предложении и ... ... – М.: ... 1990. – 159 ... ... Т.Н. ... ... құрмалас сөйлемнің грамматикалық-
семантикалық сипатына қатысы: филол. ғыл. д-ры. дис. автореф. – ... – 43 ... ... А.П. ... ... ... – М., 1983. – 316 с.
8 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ ... ...... ... 1983. – 410 ... Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Рауан, 1991. – 249
б.
10 Сағындықұлы Б. Тең ... ... ... ... ... д-
ры. дис. автореф. – Алматы, 2004. – 48 ... ... Н. ... ... // Шығармалары Т. 3. – Алматы, 2000.
– 2-т. – 393 ... Әмір Р, ... Ж. ... ... ... ... көрінетін кейбір
аспектілері // ҚРҰҒА Хабарлары, филология сериясы. – 2008. – N 4 – ... ... Қ. ... ... ...... Білім, 1995. – 133 б.
14 Ермекова Т.Н. Құрмалас сөйлемдердің қалыптасуы мен даму тарихы туралы //
Бүгінгі ... және оның даму ... Хал. ... ...... 2006. – 705 б.
15 Гаджиева Н.З. Основные пути развития синтаксической ... ... – М.: ... 1973. – 403 ... Ермекова Н.Т. Құрмалас сөйлемдер жүйесі. – Алматы, 2008. – 330 б.
17 Есенов Қ. Қазіргі ... ... ... және ... ... – Алматы, 1969. – 191 б.
18 Әмір Р, Әмірова Ж. ... ... ... көрінетін
коммуникативтік көріністер және олардың орындалуы // Тілтаным, – Алматы. –
2009. – N 1. – 3-12 ... ... О. ... ... – М ., 1958. – 404 ... ... У. Ашық құрылым // ... ... ... ... құрмалас
сөйлемнің құрылымдық түрлері» (Методикалық талдау) – Алматы, 1986. – 56 б.
21 Ысқақов А. ... ... ... ... – Алматы: Ана тілі, 1991. –
384 б.
22 Андрамонова Н.А. Сложные предложения ... ... в ... ... языке. – Казань: изд-во Каз. Унив., 1977. –
175 с.
23 Шубина Т.П. ... ... в ... предложении //
Синтаксическая и лексическая семантика. – Новосибирск: Наука, 1986. – 265
с.
24 Әмір Р. ... Ж. ... ... ... ... ... жүйесінде. – Алматы, 2009. – 116 б.
25 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі ... ... ...... – 318 ... Бекмағамбетов Ш. Қазақ тіліндегі түсіндірмелі конструкцияның ... ... ... ... ғыл. ... дис. ... 1993. – 197 ... Алтаева А.К. Салыстырма мәнді сөйлемдегі құрмаластырушы тәсіл // Жаңа
ғасырдағы ... ... ... және ... ... ... конф. материалдары. – Алматы, 2008. 645-652 бб.
28 Тәжібаева С.Ж. Каузальные полипредикативные конструкции казахского языка
«сопоставительный аспект». – ... 2001. – 312 ... ... В.А. ... ... в ... ... языке. –М.:
Просвещение, 1967. – 160 с.
30 Крючков С.Е.., ... Л.Ю. ... ... ... ... ... – М, 1977. – 190 с.
31 Сауранбаев Н. ... ... ...... 1954. – 544 ... ... Л.Д. Изменения в ... ... ... типа в ... ... прозы от А.С. Пушкина до наших дней
// Сложное предложения. Межвузовский ... ...... ... 1 60 ... ... Ж.А. Қазақ тілінің функциональдық синтаксисі (контекс
проблемасы): филол. ғыл. д-ры. дис. – ... 1999. – 42 ... ... Т. ... ... ... ... синтаксисі. – Алматы:
Санат, 1995. – 176 б.
35 Тәжібаева С.Ж. Основные этапы изучения сложного предложения в ... // ... и ... проблемы центральной
Азии и Сибири (сборник науч. ... ... ... ... ... ... Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1966. – 341 ... ... С. ... мәселелері. Құрмалас сөйлемнің таптастырылуы
туралы. – Алматы: Қазмембас., 1941. – 44 б.
38 Будагов Р.А. Человек и его ... – М.: изд. ... ... 1976. ... с.
39 Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении ХХҮІ. ... ... ... – М., 1956. – 511 ... ... О.М. ... бессоюзных и союзных предложений в
современном русском литературном языке: автореф. ... ...... – 18 ... ... А.К. ... және шарт мәнді сөйлемдердің грамматика-семантикалық
сипаты // ҚРҰҒА Хабарлары, ... ... – 2007. – N 6. 12-17 ... ... Ж.М. ... логика. Категории сферы сущности и
целостности. – Алматы, 1987. – 498 ... ... А.К. ... ... ... ... – 2007. – N 4. – 8-13 бб.
44 Кабыкенова Б.С. ... ... ... ... ... 1995. – 254 ... ... С.Ж. Причинно-следственные конструкции – ядро каузального
комплекса (на материале ... ... и ... ... заманғы түркология: теориясы, практикасы және алдағы міндеттері:
конференция материалдары. – Түркістан, 2006. – 23-27 ... ... Л.Л. ... ... и ... союзы // Спорные вопросы
синтаксиса (сборник статей). – М.: изд. Московского унив., 1974. – ... ... М. ... конструкции с союзом «если» в современном русском языке
и их ... в ... ... дис. – Л., 1960. – 20 ... Ильенко С.Г. Сложное предложение в современном русском языке, Типология
сложноподчинненного предложения. (лекция) – Л., 1976. – 31 ... ... Р.Ж. ... рай ... ... // ... ... филология сериясы 2008. N 2. – 446- 456 бб.
50 Ермекова Т.Н. ... ... ... ... // ... ... оның даму бағыттары: конференция материалдары. – Алматы, 2006. – ... ... ... Б.Л. ... мағына мен шақтық мағынаның байланысы /Оңтүстік
Қазақстан ... мен ... ... ғыл. ... 2005 N 2 (42). – 38-43 ... Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988. –
263 б.
53 Абдурахманов Г.А. Основы синтаксиса ... ... ... ... ...... 1960. – 122 ... Алтаева А.К. Құрмалас сөйлемдегі шартты рай функциясының көпқырлылығы //
Қазақ ұлттық ... ... ... ... ... ... ... – 2008. – N 4. – 36-39 бб.
55 Баскаков Н.А. К вопросу о ... ... ... на -са/-се в
тюркских языках. Сб: ... ... к его ... ... 1953. – 200 ... ... Б.А. ... составления описательных грамматик. Сб:
Вопросы писательных грамматик языков Северного ... и ... 1963., ... ... ... предложений в
современном азербайджансом языке. Сб: Исследования по ... ... ... ІІІ, ... М., ... Құрышжанұлы Ә. Тіл тарихы жайында ойлар. – Алматы, 2006. – 185 б.
58 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық ... ... 1994. – 166 ... ... К. Тіл ... ... – Алматы, 1993. – 488 б.
60 Бекмағанбетов Ш. Тілдік ... ... және ... ...... 1999. – 218 б.
61 Кішібеков Д. Философия. – ... 1991. – 310 ... ... В.С. Анкета для описания условных конструкций // ... – М., 1996. N 6. – 56 ... ... тілінің грамматикасы. ІІ Синтаксис. – Алматы, 1967. – 520 б
64 Балақаев М. ... ... ... ... // Қазақ тілі мен
әдебиеті. – 1959. – N 2. – 40-45 ... ... Н. ... сложного предложения в современном туркменском языке. –
Ашхабад, 1988. – 202 с.
66 ... Г.С. ІІІ жақ ... ... ... ... // ... тіл ... терминология, аударма тану, ресми
құжат тілі. Халықаралық ғылыми-теориялық ... ... ... 2007. – 267-272 ... ... Р. Қазақ тіліндегі жалғаулықтар. – Алматы, 1959. – 69 б.
68 Елшібаева Ә. Шарт мәнін беруші ... ... ... // ... мен әдебиеті, N 4. – Алматы, 2005. 57 - 63 бб.
69 Демесинова Н.Х. Развитие ... ... ... ... ... Наука, 1974. – 171 б.
70 Храковский В.С. Условные конструкции: взаимодействие кондициональных ... ... // ... ... – М., 1994. N 6. – 129-137 с.
71 Сағындықұлы Б. Құрмалас сөйлемнің ... ... ...
158 б.
72 Қордабаев Т. Шартты райдың жай сөйлемдерді құрмаластыру функциясы ... ... тілі мен ... – Алматы, 1959. N 12. – 23-29 бб.
73 Апресян Ю.Д. Избранные труды // соч.: В 2 т. – М., 1995. –Т І. – 472 ... ... А.К. ... вопросы синтаксиса. – Москва: Наука, 1972. – 130 с.
75 ... Н.В. ... ... ... предложения и текст. (К
типологий внутритекстовых отношении) - М., 1986. – 380 ... ... ... (под редакции С.А. Шуваловой). – М.,1983. 200 с.
77 Сартбаев К. Основные ... ... ... предложения в
современном киргизском языке. автореф. докт. дисс. М., 1953. – 41 ... ... Т.А. ... ... ... ... типа в современном русском языке. – Орел, 1986. – 235 с.
79 Штыкало Н.И. Формы ... ... ... и ... их ... в
русском литературном языке (премущественно на материале современной
художественной прозы), канд, дисс., ... ... В.Н., ... ... причины и ее взаимодействие ... ... ... (по ... русского языка І половины
ХІХв) АКД, ... 1973. ... ... ... категории условия и их частотность в ... ... ... ХІХ в, ... дисс, Симферополь, 1970.
80 Тажибаева С.Ж. Временные отношения – база формирования каузальной
семантики. // – ... 2003. N 1. – 50-57 ... ... Ә.Қ. ... сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық-
функционалдық арақатынасы, филол. ғыл. ... дис. – ... 2006. – 31 ... Серғалиев М.С. Шарт мәнді сөйлемдер // ... ... ... 2004. 155-163 ... ... А.В. ... условия в функциональном аспекте. – М., 1988. ... ... ... Т.П. ... виды ... ... современного алтайского
языка с формой на -за/-са в зависимой части. / Тюркские ... ... ... ... АН ... ... ... Институт историй, филологии и
философии. – Новосибирск, 1983. – 99-107с.
85 Рогожникова Р.П. Условные придаточные предложения в современном ... ... ... ... – М., 1952. – 29 ... Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық
түрлері: филол. ғыл. канд. дис. – ... 2000. – 149 ... ... А.В. К ... ... ... конструкций в
современном русском литературном языке, «Уч. ... т.202, ... Пед. Ин-т им ... – Л., 1959.
88 Алтаева А.К. Салыстырма мәнді ... ... ... // Жаңа
ғасырдағы Қазақстанның тілдік кеңістігі және ... ... ... ... ... ... ... - І т. – Алматы, 2008. – 756-762 бб.
89 Арутюнова Н.Д; ... Н.Д. ... ... ... тип. М., ... 197 с.
90 Русская грамматика. Синтаксис. – М., 1970. – 709 с. ІІ т. – ... ... Л.Л. ... ... ... и условных
предложений в современном русском языке. ... ... дис. – М., 1974. ... ... ... Е.Э. О некоторых типах семантических отношений. – М ., 1981. –
235 с.
93 Балли Ш. Общая лингвистика и ... ... ... – М., 1955. ... ... ... М.И., Колосова Т.А. Очерки по теории сложного предложения. ... ... 1987. – 410 ... ... Е.Н. ... ... ... Общие вопросы. Словообразование.
Синтаксис. – М., 1981. – 350 с.
96 Колосова Т.А. К ... о ... ... ... // ... в ... ... систем. – Новосибирск: Наука. Сиб. отд-ние.
1978. – 29-35 с.
97 ... В.В. ... ... Исследования по русской грамматике. М.:
Наука, 1975. – 555 с.
98 Бирюлин Л.А. О семантике алетических ... ... // ... с предикатными актантами. – Л., 1985. – 460 с.
99 Агазаде Н.Г. К ... о ... ... и ... ... азербайджанском языке. – Баку, 1965. – 110 с.
100 Сайрамбаев Т. ... ... ...... ... 1991. – 168 ... ... А.В. Принципы функциональной грамматики и вопросы аспектологии
– Л.: Наука, 1976. – 207 ... ... Г.А. ... ... ... ... ... – М.:
Наука, 1973. – 352 с.
103 Құлманов С. Міндеттілік (болымсыздық міндеттілік) модальдылығын білдіру
жолдары // Акад. А.Т. Қайдар және тіл ... ... ...... 2004. – 12-20 ... Құлманов С. Қазақ тіліндегі мүмкіндік өрісінің ... ... С. ... және ... ... ... ... мәселелері.
Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2004. – 65-
71 бб.
105 «Теория ... ... ... ......... Мещанинов И.И. Члены предложения и части речи. – Л ., 1978. – 238 ... ... А. ... и ... ... ... предложений в русском и
каракалпакском языках». – ... 1985. – 98 ... ... Қ. Грамматикалық толғаныстар. – Алматы, 2007. – 247 б.
-----------------------
Орталық (центр)
Шет аймақ (периферия)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 130 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Негізгі құралдарды есепке алу60 бет
Каспий маңы ойпатының тұзды күмбезді құрылымдары35 бет
Тұзды жыныстар68 бет
Құрылыс құрылымдарын, материалдарды оттан қорғау тәсілдері. Өртке қарсы қолданылатын кедергілер. Өртке қарсы қорғау қабырғалары мен төбе жабқыштар. Жеңіл лақтырылып тасталатын (сақтандырғыш) құрылымдар. Өрт кезінде құрылымдардың температурасын төмендету әдісімен оларды оттан қорғау7 бет
«Білім беру» функционалдық тобының шығындары6 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы5 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы ақпарат4 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь