Хабар жанрларының тақырыптық шеңбері

Мазмұны

Сөз басы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

І ТАРАУ. Қазак баспасөзіндегі хабар жанрларының жалпы ерекшеліктері
1.1. Ақпарат жанрларының құрылымы және ондағы өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Хабар жанрларының тілі, стилі және бас тақырып қоюдағы жетістіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІ ТАРАУ. Хабар жанрларының тақырыптық шеңбері.
2.1 Ресми ақпарат көзінен алынған хабарлардың сипаты. Ақпарат сөздері туралы бірер сөз ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Республикалық және жергілікті басылымдардағы хабар жанрларының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Мерзімді басылымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Сөз басы
Кім? Не? Қайда? Қашан? Қалай? Неге?
Адамзат қашанда осы сауалдарға жауап іздеумен болған. Ол осы ізденістің арқасында талай жетістікке жетіп, даму сатысынан өтті. Әр нәрсенің болмысы мен сырын білуге ұмтылудың нәтижесінде талай асулардан асты, ғарышты игерді, техниканың шарықтап дамуына қол жеткізді. Алайда, уақыт бір орында тұрмайтындықтан, оған сай сұрақ та үнемі туындай берері сөзсіз. Әр күн, әр сағат, әр минут сайын өзгеріс пен жаңалыққа куә боламыз десек, оның негізі – ақпаратта жатыр. Ақпаратпен, жаңалықпен сусындап отырған адам ғана дамып, алға басады. Ал ақпарат болса, өз қуаттылығын арттырмаса, еш жоймақ емес.
Ғалымдардың пайымдауынша, адамзат өмірі үш түрлі кеңістікте өтеді. Олар: энергетикалық, гравитациялық және ақпараттық. Қандай да бір жүйенің екіншісіне қатынасы ақпарат алмасумен байланысты. Яғни, адам баласы қашан да жаңалықпен хабар алмасып отырған. Осының нәтижесінде жүйелі ақпараттық байланыс орнады. Ақпар мен хабар алудағы қажеттілік пен алғашқы газеттің пайда болуы өмірімізге журналистиканың енуіне әсерін тигізді. Журналистиканың басты міндеті – хабар, ақпарат тарату, жаңалықты паш ету болып табылады. Бұқаралық ақпарат құралдары қоғам ағзасының негізгі қан тамырларының бірі десек, оның мақсат-міндеті әлеуметтік процестерді алға бастыру үшін қоғамды ақпарат ағымымен қамтамасыз ету.
Дамыған елдердің баспасөзі осы қызметін толығымен орындап отыр. «Жалпы Америка газеттері ошақтың үш бұтындай үш принципке құрылған. Біріншісі – ақпарат, екіншісі – технология, үшіншісі – жарнама. Америка журналистері материал дайындауда қандай принциптерге жүгінеді? Ақпарат дайындаған кезде тек қана фактіні сөйлетеді. Қандай да болмасын оқиғаға түсініктеме бермейді».1
Біз осы ғасырды ақпарат ғасыры деп айтып жүрміз. Бұл дегеніміз – журналистиканың хабарлаушы функциясы бұрынғыдан да қарқынды жүріп, соны жаңалыққа сусап отырған аудитория журналистерден бұрынғыдан да көбірек жеделділік, нақтылық пен шыншылдықты талап етеді деген сөз.
Бүгінгі кезеңде дүние жүзінде 40 мыңнан астам радио-теледидар станциялары, 1.4 миллиард радио қабылдағыш, 600 миллион теледидар бар. Әлемнің 130 елінде ұлттық ақпараттық агенттіктер жұмыс істейді. Күн сайын 10 мыңға жуық газеттің әр саны 500 миллион данамен басылып, оларда 3 миллион материал жарық көруде.2
Еліміздегі ақпарат жеткізудің алғашқы түрі – үкілі почталардан» бастап қазірге дейін қаншама өзгеріс даму болып өтті. Тұңғыш қазақ басылымдарында журналистика тек таным беруші, қарым-қатынастық қызметін атқарды десек, қателесеміз. 1870 жылы Ташкентте жарық көрген «Түркістан уалаяты» газетіндегі ресми хабарлар ішінде Түркістан генерал-губернаторы мен әскери губернатордың жергілікті халықтарға қатысты бұйрықтарымен бірге ғылым-білімнен, ауыл шаруашылығынан, өзге мемлекеттердің мәдениеті мен әдебиетінен хабарлар жарияланып тұрған екен.
1888 жылдан 1902 жылға дейін Омбыда шығып тұрған «Дала уалаятының газеті» баспасөз тарихында ерекше орынға ие. Осы басылымның бетінде қазақ тілінде бұрын болмаған публицистикалық, ресми іс қағаздары стилі қалыптасты, ғылыми стильдің негізі қаланды, аударма тәжірибесінің алғашқы қадамы жасалды, араб графикасына негізделген қазақ жазбасында бірінші рет тыныс белгілер қолданылды. Сондай-ақ, газет хабарлаушы қызметін де көрсете бастады. Мысалы, «Ғылыми хабарлар», «Жат жер», «Оны-мұны», «Хроника» тағы басқа бас тақырыппен ақпаратты жарияланымдар жарық көрген.
Беріректе қазақ халқының біртуар азаматы Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газетінде: «Әуелі, газет – халықтың көзі, құлағы һәм тілі. Адамға көз, құлақ қандай керек болса, халыққа газет сондай керек. Бөтен дүниежүзіндегі халықтар телеграмма, телефон, почталардың арқасында бір-бірімен хабарласып, газет арқылы жұртты жинап, бір үйдегі адамдардай сөйлесіп отыр. Дүниеде болып жатқан істер кімге пайдалы, кімге залалды екенін күні бұрын біліп, пайдасы болса шаттанып, залалдысынан сақтанып тұрады.»
Залалдысы демекші, ақпарат беретін көздердің көбеюі әлемдік тәжірибеде болсын, не еліміздің журналистикасында болсын, хабардың зиян тұстарын көрсетіп берді. Мәселен, бұрын-соңды құпия сақталып келген нашақорлық, жезөкшелік, түрлі жыныстық аурулар, адамдар арасындағы қарым-қатынасты қатігездік сияқты бірқатар көріністердің қоғам өмірінде көптеп орын алуына әкеп соқты. Мемлекетімізде адамгершілікке қайшы ақпараттардың көптеп көрінуі кейбір жандардың жамандыққа үйірлеу болатынын көрсеткендей. Әр затқа екі жақты қарасақ, оның екі түрлі табиғатын көреміз, бұл ақпаратқа да қатысты нәрсе екен. Ақпарды екшеп, оған сын көзбен қарағанда ғана оның зиянынан сақтанып, пайдасына шаттануға мүмкіндік туады.
Қазіргі күні баспасөзде ақпаратты берудің әдіс-тәсілі өзгергені болмаса, түпкі мақсат сақталып қалған. Жаңашылдық үрдісі қазақ бұқаралық ақпарат құралдарының құрылым, мазмұн, формасына өзгерістер әкелді. Еліміздегі газет-журнал, телекомпаниялардың саны 1667-ге жетті. Мемлекеттік емес басылымдар мен тәуелсіз радио, ақпарат агенттіктері құрылып, жұмыс істеп жатыр. Жаңалықты тұтынушыға жедел жеткізу, оны жалпыға ортақ, жариялылыққа сай етіп әзірлеу негізгі мақсатымыз десек, осыған орай ұлттық журналистикамызда тәуелсіз баспасөздің негізі қаланды.
Журналистика теориясында шығарманың ақпараттық сипатын, оның құрылымындағы элементтерді ажырата келе оларды үш түрлі: хабар, талдамалы, көркем және сатиралық жанрларға бөліп қарастырамыз. Әр жанрдың атауы айтып тұрғандай өзіне тән ерекшеліктері бар. Журналистика жанрлары бір-бірімен тығыз байланыста, біріне тән сипат екіншісінде кездесу мүмкіндігі бар екендігін есте ұстауымыз керек.
Бүгін хабар жанрында жазылған материалдар қоғам өмірі мен адамзат санасының бағытымен бірге біршама жаңаланып дами бастады. Нақты, шын ақпар алу жариялылықтың бір көрінісі екенін ұққандаймыз. Ал осы қажеттілік хабар жазу, тарату, оның құрылымына сын көзбен қарап, анализ жасау журналистен көп ойлам мен шеберлікті талап етеді. Себебі, қысқа әрі нұсқа жазу тілшінің қимыл-әрекетін ретсіздік пен шашыраңқылықтан сақтап, нақты шығармашылыққа бет бұруға бағыт береді. Осындай ерекшеліктеріне байланысты хабар жанры өтімді, пайдалы жанр болып табылады.
Жанр мәселесі қазақ баспасөзі, телевизия мен радиодағы жарияланымдар мен бағдарламалардың формасы, әр жанрдың ерекшеліктері мен өзара байланысы туралы қазақ тілінде жазылған әдебиеттер аз екені жасырын емес. Белгілі журналист Т.Амандосовтың “Қазақ совет баспасөзіндегі жанрлар” және бірнеше автордың бірігіп жазған “Газет жанрлары” тәрізді еңбектері
журналистиканың теориясын зерттеушілерге талай жыл ақылшы, бағыт беруші болып келгені рас. Дегенмен, Кеңес одағы ыдырап, әр ел өз отауын құрған кезде журналистика сол бетінде қалған жоқ.
Қазақ журналистикасы соңғы жеті-сегіз жылда бірталай жаңартулар мен өзгерістерді басынан кешірді. Ең басты өзгерістердің бірі жариялымдардың мән-мазмұны, формасы, ақпардың берілу тәсілінің қызықтырақ бола бастағаны десек, жанрлардың ауқымы кеңейіп, ақпараттың маңыздылығы артқаны тағы бір жаңалық. Сондай-ақ, бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлаушы қызметі де ұлғаю үстінде екенін аңғару қиын емес.
Яғни, журналистика теориясын зертеушілер алдында әр жарда жазылған жарияланымдағы өзгерісті тексеріп, талдау жасау міндеті туындады. Түрлі ақпарат агенттіктері құрылып, баспасөз, телевизия, радио редакцияларының хабар алу көздері көбейді. Бір оқиғаны әр түрлі формада жеткізу-жанр сөзінің кең ұғымға айналып, оны зерттеу аясының кеңеюіне әкеп соқты. Бұл қазіргі күнгі қазақ журналистикасындағы жаңартулар мен өзгерістер тиісінше зерттелуі керек деген сөз. Журналистикамыздың теориялық-практикалық келелі мәселелерін жан-жақты зерттеу қажеттілігі өмірдің өзінен туындап отыр. Ресмиленген, белгілі бір қалыпқа салынып жазылған жарияланымдар азая бастаған шақта жарияланымның тілі мен стилі, ақпаратты жеткізу тәсілі, формасы тәрізді мәселелерді зерттеу кең ауқымды жұмыс болары түсінікті. Әсіресе, бір-бірімен сіңісіп, біте қайнасып кеткен жанрларды айырып, әрқайсысына сипаттама беру үлкен еңбекті талап етеді.
Ұлттық журналистикамыз осы күні республикадағы өзгерістер мен жаңалықтарға ықпал етуге және өзін-өзі қайта құруға бет бұрған. Журналистика қоғамның санасына әсер етіп, қалың бұқарамен рухани-ақпараттық байланыста болғандықтан, ол қоғамдық даму мен қозғалыстардың бейнесі бола отырып осы процестерге сай өзі де өзгеруге тиіс.
Бүгінгі күні журналистика жанрларын тиімді қолдану қажеттілігі бұқаралық ақпарт құралдары үшін өзекті мәселе болып отыр. Қандай да бір оқиға, құбылысты белгілі бір жанрда оқырманға жеткізу шеберлікті қажет етеді. Өйткені, қазіргі оқырманның рухани қажеттілігі мен талабы, ақпаратқа сұранысы мен талғамы, саяси мәдениетінің деңгейі өскен. Осыған байланысты бұқаралық ақпарат құралдарының саны көбейіп, жарияланымдардың сапасы жоғарылай бастады. Бұл өзгерістің өзі журналистика теориясын зерттеушілерден белгілі бір талдау жұмысын жасауды талап етеді.
Газеттің шырайы мен келбетінің келісті болуына бірден бір ықпал ететін фактор-жарияланымның тартымды, қызықты әрі тақырыбына сай жанрда жазылуы. Ал үлкен ізденісті қажет ететін жанрды зерттеу ісі болса, қиын әрі қызықты. Журналистика жанрларын зерттеп, оларға ұдайы анализ жасау жанрдың дамуына, өркендеуіне жетелеп отырады. Ақпарат, жаңалықты талдау, оның құрылымы мен сапасына баға беру, ақпараттың болашақтағы рөлін болжауды осы шағын ғылыми жұмысымның тақырыбы етіп алуымның себебі де сол.
Журналистикадағы ауқымды, сан салаға бөлінетін үш жанрдың ішіндегі хабар жанры бүгінгі күні алға шығып, кез келген оқырман, көрермен не тыңдарманның қажетіне айналды. Ендеше, қазақ журналистикасындағы хабар жанрының даму қарқыны қандай екеніне бір көңіл бөлейік.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзіндегі жанрлар. –Алматы., Мектеп., 1967.
2. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. –Алматы., Мектеп., 1971.
3. Барманкулов Н. Телевидение: деньги или власть. –Алматы., Санат., 1997.
4. Кожакеев Т., Амандосов Т. Газет жанрлары. –Алматы., Мектеп., 1967.
5. Козыбаев С., Аллаберген К., Рамазанова А. Әлем журналистикасының тарихы. –Алматы: Қазақ университеті, 1997.
6. Оразаев Ф., Аллаберген К. Қазақ журналистикасының тарихы. –Алматы: Рауан,1996.
7. Проблемы журналистики. Язык и стиль публицистики. –Ленинград: Ленинградский университет, 1973.
8. Рэндалл Д. Универсальный журналист. –Москва: Международный центр журналистики, 1996.
9. Теория и практика советской газеты. –Москва., Высшая школа: 1980.
10. Тұрсынов Қ. Көгілдір экран құпиясы. –Алматы: Қазақ университеті, 1998.
11. Жанры советской газеты. –Москва: Высшая школа, 1972.
12. Шамақайұлы Қ. Журналитикалық ақпарат: теориялық, практикалық мәселелер. Қарағанды., Санат., 1998.
13. СМИ в СНГ: сумерки свободы? Материалы Алматинской конференции «Состояние и проблемы СМИ в странах СНГ». 1998.
        
        Мазмұны
Сөз басы …………………………………………………………..................
І ТАРАУ. Қазак баспасөзіндегі хабар жанрларының жалпы ерекшеліктері
1. ... ... ... және ... ... ... тілі, стилі және бас ... ... ... ... ... ... ... Ресми ақпарат көзінен алынған хабарлардың сипаты. Ақпарат
сөздері ... ... ... ... және ... ... хабар жанрларының
ерекшеліктері……………………
Қорытынды…………………………………………………………………….
Пайдаланылған әдебиеттер ………………………………………………..
Мерзімді басылымдар…………………………………………………….....
Сөз басы
Кім? Не? Қайда? Қашан? Қалай? Неге?
Адамзат қашанда осы ... ... ... ... Ол осы
ізденістің арқасында талай жетістікке жетіп, даму сатысынан өтті. Әр
нәрсенің болмысы мен ... ... ... ... талай
асулардан асты, ғарышты игерді, техниканың шарықтап дамуына қол
жеткізді. Алайда, ... бір ... ... оған сай ... ... ... ... сөзсіз. Әр күн, әр сағат, әр минут сайын өзгеріс
пен жаңалыққа куә ... ... оның ...... ... ... сусындап отырған адам ғана дамып, алға басады.
Ал ақпарат болса, өз ... ... еш ... ... ... ... өмірі үш түрлі кеңістікте
өтеді. Олар: энергетикалық, гравитациялық және ақпараттық. Қандай да
бір жүйенің екіншісіне қатынасы ... ... ... ... ... ... да жаңалықпен хабар алмасып отырған. ... ... ... ... ... Ақпар мен хабар алудағы
қажеттілік пен алғашқы газеттің пайда болуы өмірімізге журналистиканың
енуіне әсерін тигізді. ... ... ...... ... жаңалықты паш ету болып табылады. Бұқаралық ақпарат құралдары
қоғам ағзасының негізгі қан ... бірі ... оның ... әлеуметтік процестерді алға бастыру үшін ... ... ... ... ... ... осы қызметін толығымен орындап отыр.
«Жалпы Америка газеттері ошақтың үш бұтындай үш принципке құрылған.
Біріншісі – ... ...... ...... ... материал дайындауда қандай принциптерге жүгінеді?
Ақпарат дайындаған ... тек қана ... ... ... ... ... ... бермейді».1
Біз осы ғасырды ақпарат ғасыры деп айтып жүрміз. Бұл дегеніміз –
журналистиканың хабарлаушы ... ... да ... ... ... ... ... аудитория журналистерден бұрынғыдан да
көбірек жеделділік, ... пен ... ... ... ... сөз.
Бүгінгі кезеңде дүние жүзінде 40 мыңнан астам радио-теледидар
станциялары, 1.4 миллиард радио қабылдағыш, 600 миллион теледидар бар.
Әлемнің 130 ... ... ... агенттіктер жұмыс істейді. Күн
сайын 10 мыңға жуық газеттің әр саны 500 ... ... ... 3 миллион материал жарық көруде.2
Еліміздегі ақпарат жеткізудің алғашқы түрі – үкілі почталардан»
бастап ... ... ... ... даму болып өтті. Тұңғыш қазақ
басылымдарында журналистика тек таным ... ... ... десек, қателесеміз. 1870 жылы Ташкентте жарық көрген
«Түркістан уалаяты» газетіндегі ресми хабарлар ішінде ... мен ... ... ... ... ... ... ғылым-білімнен, ауыл шаруашылығынан, өзге
мемлекеттердің мәдениеті мен әдебиетінен хабарлар ... ... ... 1902 ... ... ... шығып тұрған «Дала
уалаятының газеті» баспасөз тарихында ... ... ие. Осы ... ... ... бұрын болмаған публицистикалық, ресми ... ... ... ... ... ... қаланды, аударма
тәжірибесінің алғашқы қадамы ... араб ... ... жазбасында бірінші рет тыныс белгілер қолданылды. Сондай-ақ,
газет хабарлаушы ... де ... ... ... ... «Жат ... ... «Хроника» тағы басқа бас тақырыппен
ақпаратты жарияланымдар жарық көрген.
Беріректе қазақ халқының біртуар азаматы Ахмет ... ... ... ... – халықтың көзі, құлағы һәм ... көз, ... ... ... ... ... газет сондай керек.
Бөтен дүниежүзіндегі халықтар ... ... ... ... хабарласып, газет арқылы жұртты жинап, бір
үйдегі адамдардай сөйлесіп отыр. Дүниеде болып ... ... ... ... ... ... күні бұрын біліп, пайдасы болса
шаттанып, ... ... ... ... ақпарат беретін көздердің көбеюі ... ... не ... журналистикасында болсын, хабардың
зиян тұстарын көрсетіп ... ... ... ... сақталып
келген нашақорлық, жезөкшелік, түрлі жыныстық аурулар, ... ... ... сияқты бірқатар көріністердің
қоғам өмірінде көптеп орын ... әкеп ... ... ... ... ... ... кейбір жандардың
жамандыққа үйірлеу болатынын көрсеткендей. Әр ... екі ... ... екі ... ... көреміз, бұл ақпаратқа да қатысты нәрсе екен.
Ақпарды екшеп, оған сын ... ... ғана оның ... ... ... мүмкіндік туады.
Қазіргі күні баспасөзде ақпаратты ... ... ... ... ... ... ... Жаңашылдық үрдісі
қазақ бұқаралық ақпарат құралдарының құрылым, мазмұн, ... ... ... газет-журнал, телекомпаниялардың саны
1667-ге жетті. Мемлекеттік емес басылымдар мен тәуелсіз ... ... ... ... ... ... Жаңалықты тұтынушыға жедел
жеткізу, оны жалпыға ортақ, жариялылыққа сай етіп әзірлеу негізгі
мақсатымыз ... ... орай ... ... ... ... ... теориясында шығарманың ақпараттық сипатын, оның
құрылымындағы элементтерді ажырата келе ... үш ... ... көркем және сатиралық жанрларға бөліп қарастырамыз. Әр
жанрдың атауы айтып ... ... тән ... ... ... ... тығыз байланыста, біріне тән сипат
екіншісінде кездесу мүмкіндігі бар ... есте ... ... хабар жанрында жазылған материалдар ... ... ... санасының бағытымен бірге біршама жаңаланып дами бастады.
Нақты, шын ақпар алу жариялылықтың бір көрінісі екенін ұққандаймыз. ... ... ... жазу, тарату, оның құрылымына сын көзбен қарап,
анализ жасау журналистен көп ойлам мен шеберлікті ... ... ... әрі ... жазу ... қимыл-әрекетін ретсіздік пен
шашыраңқылықтан сақтап, нақты шығармашылыққа бет ... ... ... ... ... ... ... өтімді, пайдалы жанр
болып табылады.
Жанр мәселесі қазақ баспасөзі, телевизия мен ... мен ... ... әр ... ... ... байланысы туралы қазақ тілінде жазылған әдебиеттер аз екені
жасырын емес. Белгілі ... ... ... ... жанрлар” және бірнеше автордың бірігіп жазған ... ... ... ... ... ... жыл ақылшы, бағыт
беруші болып келгені рас. ... ... ... ... әр ел ... ... ... журналистика сол бетінде қалған жоқ.
Қазақ журналистикасы соңғы жеті-сегіз жылда бірталай жаңартулар
мен ... ... ... Ең ... ... ... ... формасы, ақпардың берілу тәсілінің
қызықтырақ бола бастағаны десек, жанрлардың ауқымы ... ... ... тағы бір жаңалық. Сондай-ақ, бұқаралық ақпарат
құралдарының ... ... де ... ... ... аңғару қиын
емес.
Яғни, журналистика ... ... ... әр ... ... ... ... талдау жасау міндеті
туындады. Түрлі ақпарат агенттіктері құрылып, баспасөз, телевизия,
радио редакцияларының хабар алу ... ... Бір ... әр ... ... ... кең ... айналып, оны зерттеу аясының
кеңеюіне әкеп соқты. Бұл қазіргі күнгі қазақ ... мен ... ... ... керек деген сөз.
Журналистикамыздың теориялық-практикалық келелі мәселелерін жан-жақты
зерттеу қажеттілігі өмірдің өзінен ... ... ... ... қалыпқа салынып жазылған жарияланымдар азая ... ... тілі мен ... ақпаратты жеткізу тәсілі, формасы
тәрізді мәселелерді зерттеу кең ... ... ... ... ... ... біте ... кеткен жанрларды айырып,
әрқайсысына сипаттама беру үлкен еңбекті талап етеді.
Ұлттық журналистикамыз осы күні ... ... ... ... ... және ... қайта құруға бет бұрған.
Журналистика қоғамның санасына әсер етіп, ... ... ... ... ... ол ... даму ... бейнесі бола отырып осы процестерге сай өзі ... ... күні ... ... ... қолдану қажеттілігі
бұқаралық ақпарт құралдары үшін өзекті мәселе болып отыр. Қандай ... ... ... ... бір ... ... ... шеберлікті
қажет етеді. Өйткені, ... ... ... ... ... ақпаратқа сұранысы мен талғамы, саяси мәдениетінің деңгейі
өскен. Осыған байланысты бұқаралық ... ... саны ... ... ... бастады. Бұл өзгерістің өзі
журналистика теориясын зерттеушілерден белгілі бір ... ... ... ... ... мен ... келісті болуына бірден бір ықпал
ететін фактор-жарияланымның ... ... әрі ... сай
жанрда жазылуы. Ал үлкен ізденісті қажет ... ... ... ісі
болса, қиын әрі қызықты. Журналистика жанрларын ... ... ... жасау жанрдың дамуына, өркендеуіне жетелеп отырады. Ақпарат,
жаңалықты ... оның ... мен ... баға ... ... рөлін болжауды осы шағын ғылыми жұмысымның тақырыбы етіп
алуымның себебі де сол.
Журналистикадағы ауқымды, сан салаға ... үш ... ... ... бүгінгі күні алға шығып, кез ... ... не ... қажетіне айналды. Ендеше, қазақ
журналистикасындағы хабар жанрының даму ... ... ... ... ... Т А Р АУ
Қазақ баспасөзіндегі хабар жанрларының жалпы ерекшеліктері
1.1 Ақпарат жанрларының құрылымы және ондағы өзгерістер
Бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... бұрыннан бар хабар жанрларының салмағы ауырлай
бастады. Баспасөздегі хабар жанрлары туралы айтар алдында ... ... жанр ... ... материалдарының бірі екенін білу керек.
Ақпарат пен жаңалықтың арасындағы байланыс пен айырмашылықты
айқындап ... ... ... ... аса ... ... ... не? Ал жаңалық ше? Жанр дегенді қалай түсінуге
болады?
“Газет бетіндегі жарияланымдар ... көп ... ... анықтамалар да сонша көп. Британияда ең көп тараған
анықтамада ит ... ... ... ... ... итті ... ... Басқаша айтқанда, жаңалық дегеніміз селт еткізерлік, өзгеше
қызықты ... ... ... бұл ... ... ... ... – адамдар бұрын естімеген тың нәрсе. Алайда, біздің әрқайсымыз
осы шарттарға жауап бере алатын, бірақ жаңалық ... ... ... ... ... ... мен жаңа ... сатып
алдым. Бұл тың ақпарат және ғажайып екені де ... ... ... ... ... ... ... (салық инспекциясы, ұрылар,
көре алмайтындар және басқалар). Бірақ бұл жаңалық деп айта ... өте тар ... ... яғни ... достарым мен отбасымды
ғана қызықтырады. Сондықтан, жаңалық тек тың ... елең ... ... жалпыға ортақ қызықты болғаны дұрыс”.[1]
Сонымен, жаңалықты жалпыға ортақ тақырыптағы тың ... ... ... ... ... ... ... жоғары болса, оқырман хабарды соғұрлым тұшына оқиды.
«Баспасөз, телевизия және радиодағы жанрдың ... ... ... ... жаңа ... беру туралы сұрақ туындайды. Ең әуелі,
жанр барлық ... ... ... ... түбегейлі
өзгермейтінін айту керек. Жанр бірнеше жылдар бойы ... ... ... Жанр - ... өзгергенімен формасын
өзгертпейді». 1
Жарияланымның мәтінін белгілі, жүйелі түрде беру жанр сөзінің
мағынасын ашқандай. ... ... ... ... хабар жанрындағы жарияланымдар оқиға, дерек, құбылыс
жайында ... ... осы ... ... өзі ... ... ... Олар: хроника, интервью, репортаж және есеп.
Бұл түрлердің бірінде бар қасиет екіншісінен де ... олар ... ... ... Олардың әрқайсысын бөліп тану үшін басты
ерекшеліктерін анықтау ... ... ... ... үнемі бір айдардың ... ...... Ол өте ... ... ... ... болады. Хроникада хабар, ақпар бір-үш сөйлемнің
аясына сыйғызып беріледі. Ал заметканың ... ... ... әрі ... барынша жан-жақты тұжырымды дерек жеткізеді.
Хроника, заметка не интервью-бәріне тән сипат – олар ... ... ... ... ... ... ... айдар жүргізуді
дәстүрге айналдырған. Мысалы, 1976-1987 ... ... ... ... ... ... ... «Планета
тынысы», «Шартараптан», «Социализм елдерінде» деген айдармен берілетін
болса, 1990 жылдардан бері кейбір ... ... ... ... ... ... ... толы дүние», «Ақпараттар ағыны»,
«Естімеген елде көп» деген айдарларға орын ... ... ... 1976-1987 жылдары «Комсомол тұрмысы», «Ауыл-
селоны көркейте берейік», «Мал ... ... ... ... «Халықтық демократия елдерінде», «Оқиға. Дерек» айдарлары
кең тараса, 1990 жылдан бері ... ... ... ... «Оқи
қалар оқиғалар», «Қысқа», «Дөңгеленген дүние», «Алаш ... ... ... ... ... ... ... топтастыру газетті шашыраңқылық пен ... ... ... Сондықтан тартымды ақпаратты айдардың астына
алып жариялау ыңғайлы әрі дұрыс ... айту ... ... ... ... көп ... төрт-бес
сөйлемнен тұрады. Ең қысқа хроника өз бойына он ... ... ... «Егемен Қазақстан» газетіндегі мына бір хроникаға көз
жүгіртейік:
«Шри-Ланканың солтүстігінде тамил жікшіл топтары мен үкімет
әскерлері ... ... ... ұрыс ... 62 ... ... хабар 16 сөз, бір сөйлемнен тұрады. Хроника жанрындағы хабар
«Не? Қайда? Қашан?» деген сұрақтарға жауап ... Бұл жанр ... ... ... болғаннан бері өзінің сыртқы бейнесін сақтап
келе жатыр. Хроникалар көбінесе бас тақырыпсыз беріледі. Алайда, бас
тақырып қойылып жарық ... ... де ... ... 1992 ... ... ... хроникаларды бас тақырыппен және
хабарларға анонс жасау арқылы ... ... ... ... ... ... қоса бас ... емес, күнделікті санда берілетін ... қою 1994 ... ... ... ... ... ... айдарында «Жаңа әдіс», ... ... ... ... тағы ... тақырыпшаларды
кездестіруге болады. Хроникаларды осындай формада беру бұл ... ... ... ... ... ... қай ... болмасын 1990-1994
жылдары хабар не басқа проблемалық мақалаларды қандай түрде жариялау
тиімдірек болатынын ... ... ... «Жас ... ... ... формасы өзгеріп, қазір мұнда хроникалар
емес заметкалар топтастырылатын болды.
Хрониканың, жалпы жаңалықтың бір өзгешелігі олар уақыт өте келе
жақсармайды. Алайда, уақыт ... ... ... бола ... ... бір ірі ... ... екі апта не бір айдан соң барып естісеңіз,
бұл жерде осы жаңалықты білетін адамдар негізгі ... ... ... ... бір ай өтсе де ... ортақ болмай келсе, яғни әлі
толық таралмаса, жаңалық бағалылығын жоғалтпайды. Дегенмен, ... ... ... ... ... дамыған заманда болған
оқиғаны бір ... соң ғана ... ... ... ... Сондықтан,
хроника аса оперативті, қысқа әрі нұсқа ... ... және ... бір ... ... жиі жарияланады.
Ал заметканы кез-келген күнделікті не апталық газеттерден
кездестіруге ... ... ... – ең ... және оперативті
жанр. Ол өмір шындығының нақты фактілері, құбылыстары туралы дәлме-дәл
тұжырымды ... ... ... ... ... ... бұл ... да қарапайым жанры үгіт-насихатта факті арқылы
жүргізетін, оқушыға әсерлілігі жағынан ең бір қонымды да ыңғайлы ... ... Ол ... ... мен ... облыс пен
ауданның өмірінде болып жатқан жаңалықтарды, ... ... ... үлгі ... ... мен жаңа ... газет
оқушыларына тұжырымды түрде жеткізеді».1
Бұл анықтамаға бүгінгі күні жартылай ғана ... тура ... ... ... талдау жасай беріңдер, бірақ, ... - ... ... ... ... деректі пайдаланып үгіт-насихат жасау қазірде
жоқ деуге болады. Заметкасыз бір де бір газет ... Олай ... ол ... өз ... төмендетіп алар еді.
Қазіргі қазақ баспасөзіндегі заметкаларды жай және кеңейтілген
деп екіге бөліп ... ... ... ... ... «Не? ... ... Не себептен?» деген сұрақтарға қысқаша жауап беретін жай
заметкалар қазақ баспасөзінде көптеп кездеседі. Олар ... ... және ... өте сирек жағдайда үшінші, төртінші ... Жай ... бас ... тұрақты айдармен
топтастырылып немесе жеке-жеке бас ... ... ... ... ... корпустан немесе негізгі бөлімнен тұрады. Кей
жағдайда оған қорытынды жасалады. Лид – заметканың ... ... ... әсер ететін дүние. Хабардың басына ең негізгі,
әрі қажетті факт, оқиғаны сыйғызу керек. Лидтің ең ... ... ... мақалаға тарту болып табылады. Лид неғұрлым
қызықтыра аларлық деңгейде ... ... ... да соғұрлым
көбірек болмақ. Ал сан мен дерекке, жауыр болған жаттанды тіркестерге
көмілген, бір схемада жасалған абзацтар ... ашып ... лид бола ... келген басылымда заметка бас тақырыппен беріледі. «Жас Алаш»
газетіндегі мына бір заметкаға көңіл аударайық:
Норвегияның Боро ... ... ... ... ... ... Әдеттегідей олар ұлттық бұйым жасап немесе
тамақ пісіруден сайысқа түскен ... ... ... ... ... ... шығу, футбол
ойнау, ат жарысы, мотогонка, аквалангпен суға ... ... ... ... ... түсті.
Осыдан кейін норвегиялық қариялардың қандай екенін өзіңіз-ақ
шамалайтын боларсыз.1
Әдетте, заметканың лиді қарайтылып беріледі. Ал ... ... ... ... ... қорытынды бір сөйлеммен-ақ жасалады.
Кейбір ресми оқиғаларға, болмаса жедел ... ... ... тек ... ... ... ... болғаны белгілі. Сондай-ақ, оқырманды мезі етіп, оны тек
сарыуайымға түсіретін ... ... ... экономикаға ауысқан
кезде белең алып кеткен еді.. «Жас алаш» газетінде осыдан он бір жыл
бұрын жарық көрген мына бір ... осы ... ... оқу ... басталуымен мектептердің күнделікті қам
қарекеті де, ... де ... ... ... маман ұстаздардың
жетіспеуі болып отыр.
Биыл білім министрлігі бойынша 980 жас маман ... ... ... алған еді. Соның 320-сы ғана есік қақты. Өзгелері
қайда?
Нарық қиыншылықтары, жалақының инфляция ... ... ... төленбеуі жағдайды қиындата түсті. Тәжірибелі ұстаздардың өзі
жұмыстан шығып, нанын еркін ... ... ... әлі ... ... ... да соны ... көшедегі саудаға шыққан
болар.2
Бұл заметканы оқыған адам нақты бір ақпарат ... ... ... ... ... ... оқушылардың бос жүргендігі туралы
жазу керек болса, жазылатын шығарманың қандай ... ... ... алдын-ала саралап алған жөн. Мәселен, дәл осы тақырыпты, осы
мәселені ... ... ... ... адамдармен сұхбат
жасап, интервью жанрына лайықтап материал жарияласа, ол мына хабарға
қарағанда әлдеқайда ... әрі ... ... еді. Яғни, хабардың өзі
белгілі бір әсерлілікті өн бойына термесе ол газет ... орын ... ... еш ... ... болып қала береді.
Заметканың кеңейтілген түрі қазіргі күні ықпалды, қызықты жанр
болып табылады. Белгілі бір ақпаратты кең ... ... ... ... ... беру де кеңейтілген заметканың мақсаты. Көлемі 50-150-
ге жететін мұндай жарияланымдарда оған арқау болған оқиға мен ... ... ... оның ... ... ... ... тағы
басқа деректер жан-жақты әңгімеленеді. Қай хабарға болмасын тән ... ... болу ... ... ... да ... Ғ.Мелдештің кеңейтілген заметка жанрындағы мына ... көз ... «В2 ... ... сақ ... ... бұл заметка былай басталады:
Көкқағаз деп кеттік. Көкқағаз дегеніміз - АҚШ-тың доллары. Сол
доллардың құны ес ... ... ... ... ... ... күжірейіп, алқынған үстіне алқына түседі. Бұл
жалған ақша жасап күнелтетіндерге де қол болды.
Заметканың басына автор доллардың бүгінгі күні ... ... ... және әр ... ... ақша жасаушылар туралы мағлұмат беріп
кетеді. Ал негізгі ... 1996 ... ... В2 ... ... ... үлгісі көбейіп кеткені туралы баяндалса, соңын:
Жалпы мамандардың болжауынша, елімізге жасанды ақшаның жаңа легі
келмек. Өйткені, американдық ... ... де ... ... Олай болса, қара базарда да айырбас пункттерінде де ... ... ... азаятын көрінбейді. - деп
қорытындылайды.1
Кеңейтілген заметка, әсіресе, ... ... тән ... «Ана ... «Қазақ елі», апталықтарынан осы жанрдағы
жарияланымдарды жиі кездестіруге болады. ... ... ... онда ... ... ... баяндалады. Алайда, ақпар
кеңінен беріледі екен деп құр ... ... ... ... ... осы кеселден, яғни ділмәрсу мен білгірсуден,
сарыуайымға салынудан арылып келе жатқандай. Нарық ... ... кіре ... ... екі ... қысқан заманда
…», «мұнайды, көмірді, темірді, астықты, бәрін ... та, ... ... ... ... ... тіркестерді жаңалық
жариялау кезінде қолданған кездеріміз болғаны ... ... ... ... ... сандарында мұндай жағдай ... ... ... гөрі оқиғаны талдау, саралау болған
жағдайда еркін анализ жасау ... ... көз ... ... ... ... жиірек басу көрініс тапқан.
Хабар жанрларының арасындағы өзінің түр-түсін ... жанр – ... ... ... журналистикада ірі орын алып
келген бұл жанрдың объектісі болған съезд, ... ... ... өмірімізден кеткендіктен есеп жанры үлкен өзгеріске ұшырады
дейміз. Бүгінгі күннің өзінде ... ... ... ... ... ... өз пікірлерін ортаға салып, талдауға
жүгінеді. Бұл, әрине, жанрға жаңа түр, форма енгізуге, сондай-ақ ... ... бір ... ... ... ... ... газет есебі мерзімді баспасөзде жауынгер,
ең алғы шепте жүретін жанр болып саналады. Заметкаға көбінесе жеке бір
факт пен оқиға туралы хабарлау тән ... ал ... ... ... ... тән ... ... Өйткені, съездер мен сессияның
өтулері бүкіл ел өміріндегі үлкен оқиға. Газет есебі – ... ... ... да кең ... ... ... ... есеп жанрына осындай анықтама берілетін.
Алайда, қоғамдағы өзгерістерге, бір ... ... өту ... ... ... ... да өзгере бастады. Әсіресе,
есеп жанры үлкен өзгерісті басынан кешіп отыр. ... ... ... есеп, суреттеме есеп деп бөлетін есеп жанрларының түрлері
баспасөз бетінен ығыстырылып қалған.
Газет ... ... ... өте ... ... ... кезінде біршама беделге ие болып келген жанр - ... ... ... деген сөзінен шыққан, ол «хабарлау,
баяндау» дегенді білдіреді. Репортажға берілген ... көп. ... ... ... ...... қоғамдық тіршілігінің ... ... ... ... өмірінен жазылатын әсерлі
әңгіме;
Басы – қасында жүріп, өз көзімен көріп жазылатын ... ... ... ... – белгілі бір оқиғаны ... ... ... ... өз ... ... арқылы әсерлі түрде баяндау;1
Жоғарыда келтірілген аңықтамалар да репортаж ... ... ... ... ... ... баспасөзінде оперативті,
оқиғалы проблемалық, тақырыптық репортаждар кездеседі десек, бүгінгі
қазақ баспасөзінде оқиғалы және тікелей репортаждар ғана ... мен ... ... ... ... ... мен жиын – ... спорттық байқаулардан тікелей оқиғалы
репортаждар жиі беріледі. Мәселен, «Хабар» ... ... ... ... ... ойындардан тікелей
репортаждар эфирден өтіп жатты.
Газет басылымдарынан репортажды жиі көрмесек те, ... ... ... ... журналистер материалдарын жарыққа шығарып
тұрады. Газеттерде, ... ... жиі ... ... ... салтанатынан көріністер немесе Жеңіс күніне байланысты
фоторепортаждар «Жас Алаш», «Ана ... ... ... «Заң
газеті»,» «Қазақ елі» басылымдарында көп ұшырасады.
Соңғы жылдары тақырыптық аумағы кеңейген, формасы да, мазмұны да
өзгеріп жаңашаланған жанр – ... Бұл ... ... беттерінен
бірлеп-екілеп емес, топ-тобымен кездестіруге болады. Интервьюдің
түрінің ... ... мен ... ... жанрдың даму үстінде
екендігінің бір көрінісі іспетті. «Интервью» ағылшын ... ... ... ... ... ... Интервьюдің тілі әңгімеге өте
жақын, ол жеңіл жазылатындықтан да оқырман газет бетінен алдымен осы
жанрдағы жарияланымды іздеп ... ... яғни 1990 ... ... ... ... мәселелер сөз етілді. Сондай-ақ, респондент таңдалып
алынатын, оның ... ... ... ұжым ... ... ... ғана интервьюге өзек болатын ... күні ... ... қоса ... да өзгерген.
Интервью:
- оқырмандарға кезекті саяси-экономикалық, өндірістік, ғылыми
тағы басқа саладағы ... ... ... ... ... керек
болғанда;
- ғылым, өнер, спорт жұлдыздарының, жаңашыл адамдардың жетістігі
жайында әңгімелеу үшін;
- өткен оқиғаның қорытындысы немесе ... ... ... ... ... ету ... оқырмандарға бұрыннан белгілі болған құбылыс жайында егжей-
тегжейлі ... ... ... ... бір мәселе жөнінде саяси қайраткердің ... ... ... қажет болғанда;
- жалпы қарапайым бұқара халықтың белгілі бір ... ... ... ... ой ... мақсатында
әзірленеді.
Баспасөзде интервью жанрындағы жарияланымға айдар тағып, бас
тақырып қою қалыптасқан. Мәселен, бұрын «Білікті ... ... ... ... ... ... ... немесе
«Газетіміздің сенбілік (жексенбілік) қонағы» деген ... ... ... ... ... ... «Көкейтесті сұхбат» деген
тұрақты және «Әкім бол, халқыңа жақын бол», «Орайы ... ... ... айдарлармен ауыстырылған.
Интервью мазмұндық жағынан ... ... ... ... монолог, интервью суреттеме, интервью-
сұхбат және ... ... ... деп ... ... түрде сұрақ және жауап болады. Интервью жазу
үшін журналиспен әңгімелесіп, оның сұрағына жауап беретін респондент
болуы тиіс.
Интервью жанры, ... ... ... ... ... ... оқырманның сұранысына айналуының өзіндік себептері бар:
Жаңа ақпарат деректерді қамту мүмкіндігі мол;
Сөз етілетін ... ... ... ... ... ... қана ... оны жетік білетін бір немесе бірнеше адам талдап,
саралап, бірлесе отырып түйіндей алады. Сондықтан бұл жанрдың басты
артықшылығы ... да бір ... мен ... ... ... формамен толық мағлұмат бере алатындығында;
Интервью жанры, әсіресе, еларалық «Заман-Қазақстан» газетінде әр
түрлі формада, жиі жарық ... ... ... ... ... ... «Жас ... «Қазақ әдебиеті» басылымдарында интервью жанрындағы
жарияланымдар көбейді. Солардың бір-екеуіне тоқталайық.
Интервью де басқа ақпараттық жанрлар тәрізді лид, негізгі ... ... ... ... ... ... оның ... журналистің жеке пікірі бірінші кезекке қойылмайды. Керісінше,
сұхбаттасып отырған адамның белгілі бір ... ... ... ... ... «Ана ... газетінің барыс жылғы 19 ақпан күнгі
санында Раушан Төлеқызының «Былайғы жұрт – ... ... бірі ... қалқам» деген жарияланымы басылған. Ол:
Бұл жігітті біраздан бері білемін. Біршама көргені бар ғой деп
сөз сұрадым. «Ойдан шығарылған» деп ... ... ... әрі ... ... -деп ... жүрісті, ақшаны оңай жолмен табуға құныққан қыздар туралы
өрбіген әңгіме қызықты берілген. Мұнда ... ... ... қадамының себептері мен осындай қылықтарына респонденттің
өзіндік бағасы берілген. Интервьюде сұрақ қою ... ... ... ... ... Сұрақ қаншалық өткір болса, шығарма соншалық
тартымды шығады. Аталмыш жарияланымда ... бес ... ... бес ... ... Ал ой түюді журналист оқырманның
еншісіне береді.
Интервью басылымның кез-келген бетінен орын ала ... ... ... ... ... түрі жиі ... Ал
сауалнамалық интервьюге екі-үш аптада бір орын ... ... ... ... «Біздің сұхбат», «…ашиды жаның», «Жазылған жайдың
жалғасы» айдарларының астындағы жарияланымдар қызықты әрі ... ... Нури ... ... ... ... ... жанрындағы материалдары мәнді, мазмұнды.
«Облыс әкіміңіз қандай адам?» деген ортақ ... – бас ... ... жеті ... ... ... ... тұрғындардың
көзқарасы қандай екенін анықтау мақсатында ұйымдастырылған бұл
сауалнамаға жауаптар Қазақстанның түкпір-түкпірінен, ... ... Бұл ... ой ... үшін ... ... ... газетінен интервьюді түр-түрімен кездестіруге
болады. Мұнда Күлпара Жұмағали, Күләш Нақыптың осы ... жиі ... 1995 ... «Ана ... мен «Заман-
Қазақстан» апталықтарының бір санынан бес-жеті ... оқи ... ... ... осы басылымдардың бір санынан үш-төртеуін
кездестіресіз. Олар әр ... ... ... ... ... ... мен ... тән. Мысалы,
«Парасат» журналын парақтайық. 2001 жылғы үшінші ... осы ... ... ... ... әр түрінде жазылған. «Сыр –
сұхбат», ... ... ...... ... «Жедел сұхбат»,
«Жүздесу», Ашық әңгіме», «Бетпе-бет» тағы басқа айдарлармен берілген
бұл ... бәрі де ... ... ... ... ... ... көз жүгіртейік.
«Бейнет кешіп, ерте есейдім» ... бас ... ... бұл ... ... ... Сабыркүл Асановамен болған екен. Сұхбат
деп аты ... ... ... пен ... ... ... өріммен берілген.1
Осыдан екі жыл бұрын, 1997 жылы «Сән салтанаты»2 деген
тақырыпта осы ... ... ... ... екен. Бұл
сұхбатха қарағанда кейінгі басылғаны әлдеқайда тартымды екеніне оқып
көз ... ... ... ... болу ... - ... респондентпен тіл табыса алуына, сұрақ қою ... ... ... ... ... ... гөрі
талдамалы жанрдағы мақалалар көбірек жарық көрген. Бұл ... ... ... алып ... ақпараттық жанрларға
қарағанда талдау-сараптама, әр түрлі мәселеге бағамдап, терең түрде
қарайтын жарияланымдарды жиі ... ... ... ... әр ... ... кездесіп отырады. Осыдан-ақ әр басылым өзі
дұрыс деп тапқан жанрда әр ... ... ... болатындығын
көреміз.
Журналистикадағы ақпараттық жанрлардың құрылымы біршама
жаңашаланып, хабардың лид, ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырап, халыққа нақты жаңалық жеткізу
функциясы артып келеді екен. Қазақ басылымдарындағы хабар жанрындағы
жарияланымдар ... ... ... ... хабардың құрылымы
әлі де болса өзгеріп, жаңашалануы керек. Яғни, нақты бір қолайлы,
ыңғайлы ... ену ... әлі де жүре ... ... ... ... ... және бас тақырып қоюдағы
жетістіктер
Шығарманың тілі мен стиліне ... көп ... ... ... ... түсінікті, әсерлілігіне, стильдің
қалыпты, тартымдылығына байланысты осы шығарманың оқырманының ... көп ... ... бай ... ... оны ... білу - ... басты мақсаттарының бірі болуы
керек. Көкейдегі көрікті ойды бай да ... тіл ... ... шашыраңқы жеткізу әбден ... Ал , ... ... газет – журналдағы жарияланымдардың тілі қандай ? Стиль
қалай ... ... ? ... пен ... толы ... ... бір-екеуі осылар.
Бастысы, автор ақпарды қарапайым тілмен нақты жеткізуге
тырысқаны ... ... мен құр ... біреуді мақтап
екіншіні ... ... ... ... ... ... жеткізуге
талпынған адам діттегеніне ... ... ... ... мен жариялау журналистің мойнына жүктелетін ... осы ... ... да оның өзі ... керек.
Жазғаны, мейлі ол заметка хроника, ... есеп не ... ... ... ... әр сөзі үшін ... Ойы
ғана емес, тілі де түзу ... ... ... ... жағымды болса, тілді меңгере алмаған ... ... ... ... ... ... ... жалпы бұқаралық ақпарат құралдарының ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп отыру ғана
болса, онда оның тілі де ... , ... де ... ма, ... ... ... ... жиі айтылады. Алайда,
журналистиканың ... ... ... ... ... ... қарым - қатынастық қызметтері де ... Ал оның ... ... ... ... қалмақ. Яғни,
бұқаралық ақпарат құралдары қашанда хабар таратуға икемді бола
отырып, оны ең ... ... ... ... ... нақты
да түсінікті жеткізуге қабілетті болуы тиіс.
Қандай да бір басылымның бағасы оның ... ... ... ... және сол ... ... қолданған тәсіліне
байланысты қойылмақ.
Хроника, заметка жанрлары, әдетте қарапайым тілде жазуды қажет
етеді. ... ... мен ... эмоцияға толы тіркестер бұл
жанрларда өте сирек қолданылады. Репортаж және интервью жанрында қалам
тартқанда әдеби тілдің кейбір элементтерін ... ... ... публицистикалық тілді кеңінен қолданамыз.
Көп жағдайда тілге, сөйлем құрылымына назар ... ... ... кей ... осы кемшілікті жоюға тырысады.
«Ана тілі» газетінің тілшілері хабарды өзгеше бір ... ... ... жүр. ... ... Бижігітұлы
Шымкенттен мынадай бір хабар жолдайды:
Көрші мемлекеттерге қарыздан бөлшесінен ... ... ... халқы газ бен жарықтан мүлдем күдер үзгендей болып
еді. ... ... ... ... ... әкім ... ... бетте жарық «нүктесін» басып жіберіп, ... ... ... бойы ... шам жанып тұрсын деген талап елде жоқ.
Дегенмен аракідік болса да, үйдің нұрланғанына не жетсін. Әйтпесе
шымкенттіктер ... ... ... ... ... ... киіп,
сақал-мұртты еркін жіберуді «модаға» айналдырып бара жатқан еді.1
Жалпы, бұл хабарды өте сәтті шыққан деуге келмейді. ... ... бір ... ... тілмен оқырманның санасына әсер
еткісі келетін тәрізді.
«Стиль» (грекше- stylos) ... ... ... әр ... ... ... тақтаға сөз жазатын бір ұшы қалақша, екінші
ұшы сүйір ... ... ... болса, кейін әркімнің қолтаңбасы, жазу
өрнегі, одан бертін келе сөз ... ... ... ақыр ... әр
суреткерге тән өнер ерекшелігі стиль аталған. Белгілі ғалым Бюффо:
«Стиль- адам» деген тұжырымға келеді. ... ... ... ... ... сондай», Стендаль: «Адамның бар қасиеті стильде ... ... ұғым ... мен өнер ... бәріне қатысты және
олардың әр саласындағы сипаты әр бөлек. Ғылыми стиль, кеңсе стиль,
газет немесе ... ... одан ... ... ... стилі,
жұмыс стилі, тағы басқа толып жатыр. Бізге керектісі ... ... ... жылдар бойы ... ... ... ... бетіндегі жарияланымдарда суреткерлік
шеберлікті қолдану арқылы әдеби ... ... ... ... ... публицистикалық стильдегі шығармаларды әдеби туынды
ретінде қабылдау да кездесетін. Хабар жанрларының ... ... ... есеп жанрындағы жарияланымдарда әдеби- көркем
стильді пайдалану белең алған болатын. Бұл, ... қате ... ... ақпар беруші жанрлар ... ... ... ... ... ... дұрыс.
Қазақ журналистикасының хабар жанрларындағы материалдарды қарап
талдай отырып заметка, хроника, сұхбат, репортаж жанрлары өзіне ... ... ... ... Мәселен, хроникада оқиғадағы басты
деректерді бірінші беріп, келесі кезекте маңыздылығы сәл ... ... және ... ... ... ... хабарлау осы жанрдың стилін
сипаттайды. Заметка жазғанда оқиға, деректі бірінші айтып, келесі
бөлімде оның даму ... ... ... осы жанрға тән стилді
қалыптастырдық. Ал ақпарды қорытындылау автордың тілегінше ... ... ... ... Ислам даму банкінің Грозный
қаласында өз филиалын ашатынын мәлімдеген. Оның жарғылық ... ... ... ... ... ... ... өрге басуына маңызды үлес қосатын
болады»,- дейді Шешенстан басшысы. Ол АҚШ- та болған 6 күндік ресми
сапарынан кейін ... ... еді. Енді ол осы ... еліне
оралады. Масхадовтың айтуына қарағанда, Вашингтонда өткен Халықаралық
Ислам маслихаты оны өзінің құрметті ... етіп ... ... лиді 19 ... ... Сондай-ақ негізгі
бөлімде болған жағдайдың барысы баяндалады да хабар қорытындыланбайды.
Енді мына заметкаға көз салайық:
Ембі ауданының ... елді ... ... 73 ... Сәли ... ... сан ... кеткен.
Өздерін облыстық әлеуметтік қамсыздандыру мекемесінің
қызметкерлері ретінде таныстырған ... ... үш ... ... сеніміне кіріп, оның Социалистік Еңбек ерінің Алтын жұлдызы мен
Ленин орденін алып кетеді.
Қазір бұл ... ... ... жұмыстары жүргізілуде.
Абзалы, сақ болғанымыз жөн.2
Әрине, екі заметканың тақырыбы да, ... да, ... көзі ... ... ... хабардың шетел жаңалықтарын таратушы көздерден
алынғаны көрініп тұр. Екіншісі белгілі автордың, нақтырақ ... ... ... Екі хабар да публицистикалық стильде және
белгілі бір ақпарды неғұрлым толығырақ жеткізген. ... ... сол - ... ... ... ... ол оқырманды
сақтандырады. «Абзалы, сақ болғанымыз жөн» деп аяқтайды ол хабарды.
Әрине, бұл заметканы ... ... ... ... ... ақ ... ... сенімсіздік танытып, абай болуды ойлайды. Болған
оқиғаны хабарлай келе, оқырманға ... ... ақыл ... ... ... ... ... Ал ресми көздерден алынған шетелдік
хабар, ақпаратты жариялауда мұндай жағдай өте сирек ... ... ... ... пікірін, көзқарасын қорытынды орнына беру -
бермеуді автор өзі шешеді десек те, хроника, ... ... ... ... ... кең болса, жарияланым соғұрлым бағалы болмақ.
Нақты факті келтіру ... ... ... ... оқырманға ықпалын
күшейтпек.
Репортаж жанрына келетін болсақ, мұнда ақпарды жеткізу ... ... ... ... де ... Репортаж баспасөзге қарағанда телевизия
мен радиодан жиірек көрсетіледі. Оқиға мен ... ... ... ... ... ... ... да тындарманды не
көрерменді соның ішінде отырғандай сезінуге жетелейтіндей әсер ... ... ... ... ... ... үйлесуі
мүмкін, яғни, журналистің фактілер мен ... ... ... ... түрлі тәсілдерді қолдануы ықтимал.
Қызықты репортажда тек ... ғана ... ... ақ ... ... портреті, белгілі бір эпизодтың суреттелген
көрінісі тағы басқа кездеседі. Репортаждың көлемі оның тақырыбына және
онда баяндалатын оқиғаның, құбылыстың маңыздылығына ... ... ... ол хабар жанрына жататындықтан көлемін тым
ұлғайтуға ... ... ... ... ... өткеннен кейін ғана
емес, оған дейін де әзірлеп беруге мүмкіндік бар ... ... ... болып жатқанда ғана жасалады. Бір де бір репортаж
өткен шақта жасалмайды. Онда тек қазір не ... ... - ... ... не ... ... өзін сол оқиғаның
туындауына куәгер ретінде сезінуі тиіс. Сондықтан да ... ... тән ... ... ... ... 150 жылдығына қарсы
ұйымдастырылған тойдан берілген оқиғалы репортаж көрген жанның есінде
сақталып қалғаны сөзсіз. Көрермендер тау ... ... ... алаң кең әрі әсем ... ... ... алады.
Көркемөнерпаздың, бишілердің өнері туралы айтуға сөз ... ... ірі етіп ... бұл ... ... өзі ыңғайлы боды. Оқиғалы репортаждың әсерлі болуы, сәтті
шығуы техникалық құралдардың жеткілікті не жетімсіздігіне байланысты.
Оқиға болған жерді жан-жақты қамту үшін ... көп ... ... керек.
Сонда репортаж тек үлкен оқиға, құбылыс болғанда ғана ... Бұл ... ... жыл ... ... ... келеді. Кеңес
одағы кезінде газет бетінде репортаж көктемдік егіс уақытында егістік
басынан ... ... Олар ... ... немесе «Оқиға болған
жерден репортаж» деген айдармен жарық ... ... ... тән
стиль - мұнда автор оқиғаны бірінші жақтан, көтеріңкі көңіл- ... ... ... жатқан жердің ауа-райы, адамдардың көңіл-күйі
жалпы жағдай әңгімеленеді. Әдетте ол сол көтеріңкі пафоста аяқталады.
Бүгінгі күні, әсіресе телерепортаждар біршама ... ... ... әр күн ... дәлелдеп отыр. «Хабар» арнасының ақпараттар
ағынынан күніне бір-екі репортаж көріп, тамашалауға болады. ... ... ... ... ... ... телевизия мен радиода жиі көрінуі ол арнаны
тек табысқа жеткізеді.
Радио және телерепортажда ... ... ... ... ... ... ... Сол себептен де ол тартымды, әсерлі ... ... ... арттыратын болып келеді. Алайда,
адамды мезі қылатын репортаждар да ара- тұра кездеседі. Мәселен,
«Хабар» арнасынан ... ... ... мен ... ... ұшу ... ... тікелей репортажы сәтсіз репортаждар
қатарына ... ... пен ... да бір ... жағдайдан шығу
шеберлігі, көрерменді әсерлендіру, ынтықтыру қабілеті ... ... ... ... ... пен ... ... етеді. Адам
тәжірибе жинап, істің нағыз қиындығын көргенде ғана ... бір ... ... ... ... ... ... жоққа шығаруға болмас. Техниканың шарықтап дамуына,
елімізге түрлі құрал- ... ... ... ... жанрлары,
әсіресе, репортаждар жаңа стиль, әдемі де әсерлі бағытта жаңаруда.
Жанрларды мынау ... ... ... ... ... ... жанр деп бөле ... қарамаймыз. Бірақ хабар жанрлары, әсіресе,
репортаж телевизия мен ... ... ... айту ... ... ... ... көріністер- фоторепортаждар немесе бір мәселе
төңірегінде проблемалық репортаж жазу әлдеқайда тиімді.
Интервью жазу үшін ... ... ... қоюшы тілші мен оған
жауап қайтаратын респондент ... ... ... ... ... саны ... Мәселен, интервью монологта бір ғана
сұрақ қойылып, жауап ... осы ... ... ... Ал ... сауал мен жауап немесе ... ... ... Онда ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан жанрдың бұл түрі қызыға оқылады. ... ... ... ... ... атап ... болған кезең, оның сипаты, интервьюге пайдаланылатын фактілер,
оқиғалар, интервью ... сыр- ... ... суреттеледі.
Кейінгі төрт-бес жылда ұдайы дамып жаңғырып келе ... ... блиц ... ... баспасөзінде де пайда болды. Оларда бір сауал,
мәселе төңірегінде әр алуан пікірді ... ... ... ... жалпы қоғамдық пікірді зерттеу ісінде қолданылса, интервью-лиц
жедел жауапты қажет ететін бірнеше сұрақтан тұрады.
Интервьюдің көбейіп, дамуына байланысты оны ... ... ... ... деп те бөліп қарай аламыз.
Сұхбаттасушы журналист өзінің болашақ шығармасының кейіпкерімен
кездеспес ... ... ... әңгіменің алатын тақырыбына
байланысты көп ізденбей, ... ... «бас ... ... ... Сондықтан ол қоятын сауалдарының тіліне, логикалық,
стилистикалық жағының сауатты құрылғанына баса ... ... ... ... ... ... ... Ойды шашыраңқы жеткізетін
ділмәрсыған тіркестерді қолданып кейіпкерді мезі еткеннен сақ ... өн ... бір ғана ойды ... ... Олай болмаған
жағдайда жауап беруші тек соңғы сұраққа көңіл бөледі.
Әңгіменің жүйелі болуын қадағалау да ... ... ... екіншісіне «секіріп» сұхбаттың сиқын кетіруден аулақ болған
абзал.
Қазақ баспасөзінде және басқа бұқаралық ақпарат құралдарында да
интервью жанрындағы оның ... ... ... Бұл өзгеріс жанрдың дамып, стиль қалыптастыруына үлкен демеу
боларлық ... ... ... ... ... ... жанрындағы материалдар жалпы газеттің стилінің
қалыптасуына ықпал етеді.
Редакция қызметкерлері газет ... ... ... әр ... ... сұрақтар беруді қолға алғанына бір- екі
жыл болды. Мысалы, «Ана ... ... «Ана ... ... айнасы»
айдарымен оқырмандарға сауалдар қойылып, жауаптар жарыққа шығып жүрді.
«Біздің ... бұл да бір ... ... оқулығы жұп-жұқа бірақ- тағы»
деген бас тақырыппен берілген интервью- ... ... ... ... ... тарихын білесіз бе?
2. Қазақ тарихына байланысты қандай кітаптар оқыдыңыз? - деген
екі сұрақты және бірнеше адамның жауаптарын ... ... ... ... ресми қазақ тарихы ақиқат па?
2. Ақиқат болмаса, сіздің көзқарасыңыз?
3. Болашақ қазақ тарихын қалай жасауға ... ... ... ... ... ҚР ... Мемлекеттік архив
қызметкері Зияда Ижановқа, тарих ғылымының ... ... ... ... үш сұрақтың сәтсіз шыққаны бір рет оқыған
адамға бірден түсінікті. Бірінші сұраққа келейік, «Қазіргі ресми қазақ
тарихы» дегеннің орнына «Қазақтың қазіргі ресми ... ... ... келіп қалатын сияқты. Ал үшінші сауалды «Болашақ ... ... ... ... ... ... ... тарихын қалай жасау
керек» деген дұрыс тәрізді. Логикалық қателіктер салдарынан оқырманды
тақырыптан алыстатып ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан сауалнаманың бүтін бір ... ... ... ... ақ, осы апталық оқырмандар арасында «Облыстық әкіміңіз
қандай адам?» деген сауал тастап, кезекті сандарында редакцияға келген
жауаптарды жариялап ... ... ... ... ... ... қанша жыл?»
деген ортақ сұрақ қойылып интервью- анкета арқылы жауап алынып ... ... - ... ... ... тудырғаны соншалық,
соңы пікірталасқа ұласып, белгілі ... ... ... да ... Алаш» газеті жаңа жыл қарсаңында «Биыл не болуы мүмкін?»
деген сауалнама жүргізеді.1 Актер Асанәлі Әшімовтың, философ ... ... ... ... тағы ... елге танымал
адамдардың осы сұрақ ... ... ... ... ... әркім түрлі тәсілді қолданады. Бір журналист
бірден өзінің сұрағына көшсе, енді біреуі әріден ... ... ... ... ... ... сұрақтарын қойып, ойлау мен
саралауды қажет ететін сұрақтарды соңына қалдырады. Бұл еркіндік әр
газеттің және ... ... жазу ... ... ... ... ... газетінде «Сәті түскен сұхбат» деген
айдармен Радмир Тұрысбековтің ... ... ... ... емес, не қалдырарыңды ойла...» атты сұхбаты жарық көрді.2
Ақпарат кеңістігі туралы, телевизиядағы жетістік, ... ... бұл ... ... сұрақпен бастайды. Журналистің сұрақтары
жүйелілігімен, қысқа әрі түсініктілігімен ерекшеленеді.
«Жас Алаш» газетінде жарияланған ... әр ... ойы» атты Есей ... тағы да осы Әлішер
Сүлейменовпен ... ... ... екі ... ... екі ... екеніне көз жеткізесіз.1 Есей Ә. ... ... ... ... ... сұрайды. Мықты жазушының өміріне
байланысты, оның мінез-құлқы жөніндегі қандай бір дерек оқу сүйер
қауымды селт еткізбей қоймайды. ... ... де ... ... интервьюге кіріспе- лид және қорытынды жазғанды жөн ... ... ... ... ... бермейді, ол сұрақ
орнына тақырыпшалар қолданады. Тілді еркін қолданып, автор өз әсерін
әдемі де, ... бере ... ... ... ... ... бас ... қою
төңірегінде болмақ. Журналист еңбегінің қалың оқырманды жинау-жинамауы
шығарманың бас тақырыбының тартымдылығына да байланысты. Ақпаратты
хабарларды бас ... да ... ... ... етеді. Қарайтылып
үлкен қарыппен берілетіндіктен бас тақырып оқырманның көзіне ... ... ... бас ... қою оңай ... ... ... көбейтуді аңсаған басылым қай іске болсын
жаупкершілікпен ... ... ... ... ... баспасөз
жарық көре бастаған уақытта «Дат» газеті қызықты әрі өткір бас тақырып
пен айдарлардың үлгісін көрсеткен еді. Басылым әр санында ... әр ... ... ... ... Материалдың тақырыбына
байланысты нақыл сөздер, мақал- мәтелдерді айдар орнына пайдалану өте
ұтымды ... осы ... ... отырып көруге болады. «Бас кеспек
болса да тіл ... ... «Ел ... ... ... ер ... жете
ме?», «Аузы қисық болса да, байдың баласы сөйлесін», тағы ... ... ... ... қоймасы анық.
Бас тақырыпты қызықты беруге құлшыныс, әсіресе, «Жас Алаш»
газетінен айқын байқалады. Мысалы, «Сәрсенбінің сәтінде сөз ... бір ... ... ... «Коржова ешкімнің көз жасынан
қорықпайды» деген бас тақырыпты көрген адамның ақпаратты қызықтырмауы
мүмкін емес. Ал ... ... ... ... бас тақырыппен берілген
хрониканың бас тақырыбы ғана емес, мазмұны да ... ... ... аптада қасиетті Меккеге 364 ... ... ... Бұл ... ... азаматтардың күнәсінен арылуға
септігі тисе жақсы.1
Бас тақырып қоюда біраз шарттарды ұсынуға болады. Бас тақырып
қысқа, әсерлі, логикалық, грамматикалық ... ... ... ... қолдануға, үндестік заңын пайдалануға (Бейсенбаев белгілі
бола бастады. Жас ... 1999(, ... ... ... ... қолдану
(Ауруын жасырған өледі. Жас Алаш. 1999(, ... сөз (Дат, ... 1998( ... бас ... ... болады.
Бұл қатып қалған қағида емес, тілші өз туындысына лайықты бас
тақырыпты қалауынша қояды. Дегенмен, ... ... де ... ... ... бас ... ... екенін есте ұстау қажет.
Сұхбат жанрында жазылған жарияланымдарға көбіне респонденттің
айтқан сөзін бас ... етіп ... ... ... Исабеков:
«Жазушыларымыз демократияны қажет етпей ме?» ( Дат, 29 сәуір, 1998(.
Сондай- ақ бас ... ... ... ... да болады, тек
шұбалаңқылықтан сақтанса болғаны.
Бұрынғы ... бас ... ... күні ... айналған. Алайда, кейбір басылымдар әлі де болса қалыпқа
салынған тіркестерді ... ... ... ... ... ... «Көлік қызметі жақсара түсті» (Егемен Қазақстан, 18
ақпан, 1998(.
Шағын зерттеу жұмыстың ... ... келе ... ... ... ... құрылымы сауатты жасалып, ... өн ... ... ... жия бастаған;
Сарыуайымшылдық пен ділмарсуға ұмтылушылық жайттары сиреген;
Ақпаратты хабар жанрлары өзара біте ... ... бар ... де табылып байланысып кеткен.
ІІ ТАРАУ
Хабар жанрларының тақырыптық шеңбері.
2.1.Ресми ... ... ... ... ... ... бірер сөз
Ақпаратты хабардың қызықты болуы оның көтеріп отырған ... ... ... күні ... қойылған немесе жариялауға болмайды
деген тақырыптағы хабарлар жоқтың қасы. Тек ... ... ... ақпарды жеткізсе болғаны. Қазақ бұқаралық ақпарат
құралдарының таратып отырған ... ... да әр ... ... ... ... жағдай, өнер мен мәдениет,
тіл мен әдебиет, тағы басқа толып жатқан салалар ақпаратты хабардың
өзегі бола ... ... ... ... пен ... ... ... жаңалықтармен шектелмеуге жағдай
туды.
Тынымсыз еңбек, терең білім, ойлы ... және ... ... ... ізденістің арқасында ғана
қызықты, пайдалы ақпарат ... ... ... ... ... сену ... ақпарат құралдары үшін тиімсіз. Хабар
жинастыру ісін әр редакция, әр тілші жоспарлауы қажет. Осы ... үш ... ... ... ... ... ала ... келетін;
2. Күтіліп келген;
3. Алдын- ала болжау мүмкін емес;
Алдын-ала болжау мүмкін ... ... ... жазу ... ... пен мол ... ... қажет етеді. Егер газеттер
әлдекімнің өз бетімен берген дүниесін хабарлаудан аспаса, ол басылым
оқырман ... ... ... ... белсенді журналистика
жасырын деректерді тауып, әшкерелеуі тиіс. Бұл іске көп ... ... да аз ... ... ... барысында журналист
қызметінен, бас бостандығынан, кей кезде жанынан да айырылуы ғажап
емес.
Ақпаратты жариялар алдында оны іздеу, ... және ... ... ... ... ... не болмаса эфирден өткен
ақпараттардың көзі немесе түптамыры бар. ... ... ... ... ... ... ... түптамыры көбіне ақпарат
агенттіктері мен меншікті және арнаулы тілшілер ... ... ... ... ... емес ... сипат алуы мүмкін, өзін жария еткісі
келмеген түптамыр ақпаратты ресми емес түрде ... және ... ... ... ... ... ... мәліметтер бойынша 1995 жылдың желтоқсанында
агенттікте тіркелген бұқаралық ақпарат ... 1483, оның ... ... ... ... кәсіпорны
36 радио кәсіпорны
20 ақпараттық агенттік болған».1
«Бүгін республикада 1667 газет-журнал, телерадиокомпаниялары
бар. Олардың 290- ы ... ... ... ҚазААГ, Хабар-пресс, Қазақстан-
тудей қатарлы сан ондаған ақпараттық агенттіктер де ел тұрғындарын
ақпаратпен қамтамасыз етуде зор міндет ... ... ... ... ... агенттіктерінің саны 20
болған. Бүгінгі күні бұл санның өсіп немесе кемігені ... ... жоқ. ... ... ... ... бірақ өмірі көпке
созылмаған Дария-пресс, Дана-пресс, Ердәулет ... ... ... ... ... күні Қазақ ақпарат агенттігі,
Қазақстан-тудей, Хабар ақпараттық агенттіктері ғана ... ... ... республикалық газеттер облыс-облыста тілші ұстап,
олардың ... ... ... ... ... ... дәстүрге
айналдырған. Мысалы, «Ана тілі» апталығы ... ... ... ... ... «Жас Алаш» газеті «Алаш- ақпарат», «Егемен
Қазақстан» газеті ... ... ... ... Республикасы президентінің әкімшілігіндегі талдау
және стратегиялық зерттеу ... ... ... қоғамдық-саяси өмірі туралы хабарды оқырманның басым
көпшілігі ... ... және ... ... ... алатыны анықталды. Осы сауалнамадағы «Сіз көбіне
қай тілдегі телевизия, радио хабарларын көріп, тыңдайсыз, газеттің қай
тілдегісін оқисыз?» ... ... ... ... деп жауап
берушілердің саны 17,7 ... ... ... ... дейтіндер саны
60,7 процентке жетеді екен».1
Бұған бірнеше себеп те бар. Атап ... ... ... әлі де ... ... деңгейде тұтынылмай
жатқандығы;
ә( қазақ тілді басылымдардың таралымының аздығынан;
б( ... ... ... - ... ... қандай уақыт аралығында көресіз? ( |
| ... |Кей ... ... |59,6 |24,7 ... |48,0 |32,9 ... ТВ |21,4 |23,9 ... |17,4 |20,7 ... ... ... |21,8 ... хабарларды | | ... ... ... ... ... ... ... мен өз
тұтынушыларын көбейтуге ұмтылып-ақ жатыр. ... ... ... оңынан туып келеді. Жоғарыда сөз болған зерттеу
нәтижесінде мынадай деректер анықталған екен. Кесте -1.
Хабар ақпараттық агенттігінің құрылғанына небәрі 3-4 жыл ... бұл ... ... ... ... өте ... деңгейде
таратып жүр. Бибігүл Жексенбаева, Махат Садық, Дина ... ... ... тағы ... ... ... ... репортаждары
көптің көңілінен шығып жүр. Бұл ақпарат агенттігі ... ... әр ... ... ... ... етеді. Сондай- ақ
ара- тұра Қазақстан тудей, ... ... ... ... ... да ... тұрады.
Қазақ басылымдары ақпаратты қандай көздерден алады дегенге
келсек, газеттер көп жағдайда ... ... ... ... тілі» ұлт апталығының Ақтөбе, Шымкент, Жезқазған, Қостанай ... ... ... ... бар. Ол ... осы басылымның
негізгі ақпарат көзі болып ... ... ... ... ... аласыз?» осы сұрақ бірнеше журналистке қойылады.
«Егемен ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарын, ОРТ хабарларын, «Аргументы и ... ... ... ... пайдаланамыз. Біз
қытай, ағылшын, тағы басқа шет тілдерін білмейміз. Сондықтан тек Ресей
басылымдарымен шектеліп қалуға ... ... ... ... ... ... деп жауап береді.
«Жас Алаш» газетінің тілшісі Ғалымжан Мелдеш былай дейді:
«Ақпарат көздері ... ... ... «Комсомольская правда»
тағы басқа басылымдарды пайдаланамыз. Қазақстандағы 54 елшіліктің 19-
мен тікелей байланыстамыз. «Голос Америки», «Би–би-си», ... ... ... да ... ... поколение» газетінің саяси шолушысы Әсел Омар бұл сұраққа
жан-жақты ойланып, талқыланған жауап ... ... ... ... негіз болады. Бірақ бұл міндетті түрде халықаралық
саясат болуы шарт емес. Қаражат ... ... ... ... телеарналар өте кедей, ... ... ... ... жолсапарға жіберуге мүмкіндік жоқ. Ресей бұқаралық
кеңестер одағының ... қоры ... ... ... ... дәл ... ... Қазақстанның» жүргізген осы ... ... ... көздерінің аздығын көруге болады. Қазақ тіліндегі
газеттердің негізгі ақпарат көздері тілшілер десек, бәрімізге ... ... ... Қазақ ақпарат агенттігі кейбір басылымдарды
ақпаратпен қамтамасыз етеді. Көптеген хабарлардың ... ... ең ... ... агенттігі осы- ҚазААГ.
«Осыдан нақ бір жыл бұрын, қыркүйектің 10-ында Президент ТАСС-
тың қазақстандық ... 76 ... ... жолы бар ... ... негізінде Қазақ ақпараттық агенттігі қазыналық кәсіпорнын
құру туралы жарлық шығарды. Қазіргі агенттіктің негізі, ал міндеттері
жаңа. Оның алдында тұрған ең басты ... ... озық ... ... ... ... «Жас Алаш», облыстық «Орталық
Қазақстан» газеттерінде ҚазААГ- тің хабарлары басылып тұрады. ... ... 1997 жылы ... айларында 250- ден астам
хабары жарияланыпты. Қазақ ақпарат агенттігі бүгінгі таңда 11 ... ... ... ... ... ... ... Өзбекістан,
Түркменстан, Қырғызстан, Тәжікстан ақпарат агенттіктерінің өнімдерін
алып, өндеуден ... ... ... ...... бір ... ... ресми деңгейде қабылдайтын түптамыр. Мұндай сипат
көбіне ақпарат агенттіктеріне тән. Ал қандай да бір ... ... ... ... ... ... шарт емес. Егер ресми адамнан
алынған болса, ақпаратты ресми көзден ... ... ... ... ... ... тоқталайық:
Қыркүйектің 17- сі күні Президент Н. Назарбаев өткізген кеңесте
биылғы бюджеттің орындалуы және 1999 ... ... ... ... өлшемдері қандай болатыны қаралды. Кеңеске үкімет мүшелері
қатысты.
Президенттің баспасөз хатшысы Қайрат Сарыбаевтың хабарлағанындай
Қаржы министрлігінің ... ... ... жаңа ... ... ... ... аймақтарындағы қаржы-экономикалық жағдайдың
күрделі екендігін ескере ... ... ... ... ... ... ... әдеттен тыс шараларға баруды көздеп
отырғанын ... ... ... ... ... ... ... бөлігін қысқарту ең алдымен әкімшілік ... ... тиіс ... ... ешқандай жағдайда әлеуметтік
салаға бөлінетін қаржыны қысқартуға болмайтынын атап көрсетті.
Келесі жылға арналған ... ... ел ... белгіленген
мерзімде- қазанның 15-не дейін ұсынылады.1
Бұл ресми хабарды ҚазААГ- тің тілшісі дайындаған. Хабарды ... ... ... мемлекет басында не болып жатыр, бюджет
мәселесі төңірегінде қандай істер ... ... ... ... тұр. ... ... ... алынған хабар өзінің шыншылдығын
қай уақытта да дәлелдей алады. Ол әрі ... ... ... ал ... қажет етеді.
Атын атағысы келмейтін түптамырлар да кездеседі. Мұндай ақпарат
берушінің мәліметіне газет басылымдары аса сақтықпен қарағаны ... ... ... хатта қандай себеп-салдар бары беймәлім
болады. Сондықтан дәлелденбеген дүниені жарияламау ... ... ... көпшілігі Ресейдің «Комсомольская
правда», «Известия», «Аргументы и факты» басылымдарында ... ... ... ... спорт хабарларын қазақшаға аударып басатын
кездері жиі кездеседі. Егер аударма сапалы болса, бұл да ... ... ... ... «Голос Америки», «Би-би-си», «Немецкая
волна», «Эхо ... ... ... ... «Фрас-пресс», «Итар-
ТАСС» сияқты ақпарат агенттіктері мен радиостанцияларының хабарларын
таратып ... ... ... ... ... ... сілтеме
жасамай жатады.
«Дат» газеті, әсіресе, ... ... ... жиі ... Бұл ... ... көтермесе еш
түсірмек емес. Халықаралық хабарларды тарату ең алдымен саяси ... ... ... күні саясат қызықтырмайтын адам кемде-кем.
Жалпы, ресми ақпарат көздерінен алынған хабарларға тән сипаттың
бірі-олар ресмиленген түрде ... ... пен ... ... ... үшін ... басылымдары негізгі ақпарат көзі болып
табылады. Бұл телевизия, радио және ақпарат агенттіктеріне де ... кей ... ... бір ... ... ... ... болады. Оған бірнеше себепті бөліп көрсете аламыз. ... ... ... өзінің ақпарат көзі болатын, таңдаған
басылымына жазыла алмайды. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... тастайтындықтан телевизиядан
ақпаратты ... ... ... ... ... ... ... экономикалық тағы басқа жаңалықтардың ақпарат
көзі, адамның қоршаған ортасы ... ... ... ... ... хабарын бір адам келесі біреуге жеткізеді де, ... ... ... белгілі дәрежеде бұрмаланып кетеді.
Экономикалық және саяси өміріміздің шынайы көрінісін толық ... ... ... ... де ел ... түрлі теріс пікірлер мен
көзқарастардың тууына әкеп соғады.
Еліміздегі саяси және экономикалық жағдай туралы қай адам болсын
білгісі келеді. Талдау және ... ... ... ... ... ... мұндай ақпаратқа сұралған халықтың үштен бір
бөлігі ғана ... ... 1997 ... мауысымында олардың заңы
жартысынан көбіне дейін артқан. Не десек те, бұқараның ақпаратқа деген
сұранысы мен қызығушылығы кеміп отырған жоқ. ... ... ... жоғары талғаммен қарап, әр хабарды ... ... ... де ... ... Бұл өзгеріс ресми ақпарат
көздерінен шеберлікпен ізденімпаздықты талап ... ... Ал ... ... оқырманы үшін талғажау болып отырған қазақ
басылымдарының ақпарат көзі ... ... ... ... ... де ... сапасы мен саны келіскен хабарды талап етеді.
|Қазақсанның саяси және экономикалық өмірі туралы ақпарат сізді |
|қаншалық қызықтырады? ( ... ... ... |Әр ... ... |
| | ... | ... |38,6 |36,6 |14,6 ... жыл | | | ... |58,2 |36,1 |3,2 ... жыл | | | ... қызығушылықтың аз уақыт ішінде тез өсіп кетуі бұл
құбылысқа зерттеу жасауды қажет етері сөзсіз. Ал ... ... А.К. бұл ... үш ... ... ... Біріншіден,
қоғамдық саясаттандыру ісі жүріп жатыр және республиканың экономикалық
өміріндегі негізгі оқиғаларға қызығушылық та осыдан ... ... ... ... мен ... ... ... өскен сайын елімізде болып жатқан жағдайларға
қызығушылық та артып ... ... ... ... ... жатқан
жекелеген құбылыстарға қызығушылық салдарынан.
Хабар ақпарат агенттігінің тілшісі Марат Садық: «Қалай десек те
өмір өзгергені анық. ... ... ... ... совхоз,
шопандарға назар аударатынбыз, бірақ қазір ... ... ... ... ... өзгеріп кетті. Мысалға бір совхоз бір гектардан
пәленбай өнім алды, жүз ... ... төл алды ... ... ... ол жеке ... ... Қазірде халықты
қызықтыратыны жоғары лауазым иелері, бизнесмендердің не істейтіндігі.
Сондықтан кім қандай қызметке келді, қалай істеп жатыр ... ... ... ... ... ... таба ... отырамыз. Біз
студияның қонағына көбіне жазушыларды шақырамыз»,- дейді.1 Бұл
сөздерден ... тек ... ... қана емес ... көзі ... ... басылымдар, телеарналар да ақпаратқа сусайды деген
ой түюге болады. Тағы да зерттеу қорытындысына жүгінер болсақ, өмір
сүріп отырған қоғамда ... ... ... ... ... ... аштықты» сезінуде екен. Басқаша айтқанда артып
отырған ... ... ... деңгейде қанағаттандырылмайды.
|Сұрақтар |иә ... ... ... ... толық хабардар |35,3 ... ... ... оқиғалардан толық хабардар |37,0 ... ... ... ... ... ... |58,1 |
|барлар | ... ... ... ақпарат көздері басылымдар ... ОРТ, КТК ... ... Мына ... ... ... ... |Аптасына 1- 2 |Көрмеймін |
| | |рет | ... |58,0 |7,0 |7,0 ... |43,0 |11,0 |11,0 ... |42,0 |12,0 |13,0 ... 1 |19,0 |12,0 |28,0 ... ... үшін өздерінің негізгі ақпарат көздері ретінде
ҚазААГ- тің ... және ... орыс ... ... ... ... пайдаланады екен. Сонымен қоса, қазіргі
күні Интернет жүйесі Қазақстанда қалыптасып келеді. «Халықаралық
ұйымдар осы жүйенің ... салу үшін ... ... ... істеп
жүр. Сорос қоры мен ЮНЕСКО мектептерде, жоғары оқу ... ... оқу, ... ... мәдениет орталықтарында осы жүйені
қалыптастырып жатыр. Себебі: біріншіден, әлемдік ақапараттық жүйе бар
сондықтан осы жүйенің Қазақстанда ... ... үшін ... негізін
салуы керек. Екіншіден, Интернетпен әлемдік қордың еркін ақпараттық
қатынасуды байланыстырады. Үшінші, ақпаратты алған соң оны ... ... және ... ... ... ... алмастыру
мүмкіндігі туады. Ақпарат алу ғана емес беру де жоспарланып отыр».1
Интернет жүйесінің осындай ... бар ... ... және басқа бұқаралық ақпарат құралдары да осы ... ... ... ... ... хабар бергенде «Батыстың
газеттеріне деректі пікірден бөліп қарастыру және әрдайым жаңалықтың
ақпарат көзіне сілтеме жасап отыру ... ... ... ... да осындай ерекшелік байқалып келеді.
Ақпарат көздерінің көбейіп ресми ақпаратпен қамтамасыз етіп
тұратын түптамырлардың көбейгені қазақ ... ... ... тек ... ... және ... басылымдардағы хабар жанрларының
ерекшеліктерін салыстыру
Бұқаралық ақпарат құралдары адам баласының қажеттілігіне
айналды. Алдымен ақпаратқа, ... ... ... оның ... үшін ... ақпарат құралдары мен баспасөз ұйымдастырылды.
Адам тіршілік ететін аймаққа газет тарату немесе ... ... ... ... іс ... ... ... облыстарында газет басылымдары шығып тұрады, ... ... ... ... ... ... күні 75 мерзімді басылым жарық
көрсе, оның 37-і ... 38-і ... ... 4 радио және 9
телевизия компаниялары бар. Облыстың әр ... өз ... ... ... ақ, ... оқу ... жеке басылымдары да бар.
Ең негізгі басылым ретінде облыстағы қазақ оқырмандары облыстық
«Орталық Қазақстан» ... және ... ... ... ... етіп ... Бұл бөлімде республикалық және
жергілікті басылымдардағы хабар ... ... ... ... «Орталық Қазақстан» газеті және
«Азия Транзит» альманағы туралы біраз ... ... жөн ... ... ... ... ... газет түрінде
кейіннен журнал болып жарық көргеніне биыл алты жыл ... ... ... ... ... ... Павлодар, тағы басқа
қалаларында тарағанымен Қарағанды облысына байланысты ... ... ... ... ... ... ... жылда «Тылсым сыр», «Ислам
әлемі», «Махаббатнама», «Халық қазынасы» тәрізді қосымша беттері бар.
Көтеретін мәселесі мен жазатын ... ... кең. ... ... ... да көп көңіл бөледі. Заметкалар мен хроникалар
газеттің ... ... ... топтастырылып беріледі. Қостанай,
Астана, тағы басқа қалалардағы штаттан тыс тілшілер хабарларын жолдап
тұрады. Газет ... бір рет, ... ... ... «Орталық Қазақстан» газетінің 74 жылдық тарихы бар.
1931 жылдың қазан айынан шығып келе жатқан газет ... ... ... ... ... ... ... хабар-ошар, Шет,
Қарқаралы, Бұқар жырау атындағы, Осакаровка, Жаңаарқа ... ... баса ... ... Газет аптасына екі рет
жарық көреді. «Орталық Қазақстан» соңғы екі-үш жыл ішінде үлкен
өзгерісті бастан ... ... ... ... облысындағы
өзгеріс, жаңалық, көкейкесті мәселелерге көп тоқталатын газеттегі
жарияланымдар ... ... ... мезі ... ... ... ... өте сирек кездесетін болды. Ақпаратты
хабарлар басылым бетінде ... ... ... ... ... «Әлемде не әңгіме?» айдарларымен беріледі. «Арқа
атырабында», «Жаңалық. ... ... ... ... ... ... да
бар. Ал облыстық әкімшіліктегі жаңалықтар, хабарламалар ... ... ... ... ... ... ... жарық көреді. Интервью жанрындағы жарияланымдар ... ... ... ... ... тілімен» деген айдар
тағынған.
Республикалық «Егемен Қазақстан», «Жас ... ... ... ... ... ... ... «Орталық Қазақстан» басылымдарында
хабар-ошарды қалай береді. Жанрлардағы жаңарулар бұл басылымдарды
салыстырғанда қалай ... ... ... ерекшелік, айырмашылықтар
барын зерттеу бір қызық іс.
Облыстық басылым мен республикалық газеттің көтерер мәселесінің
көлемі, жеткізер ақпаратының ... екі ... ... ... жанр ... қарастырғанда бұл газеттерге ортақ ұқсастық
болады. Жергілікті ... ... ... құрылымы да
лид, негізгі бөлімнен және қорытындыдан тұрады. Ақпарат көзі ретінде
«Орталық ... ... де ... Ақпарат Агенттігінің хабарларын
қолданады. Мысалы, ... ... ... 1999 жылы 28 ... ... ... тің «Мерекелік комиссияның мәжілісі» атты жай
заметкасы жарық көрген:
Қазақтың ұлы ғалымы және қоғам ... ... жүз жыл ... ... ... ... келеді. Бұл
жөнінде мерекелік комиссияның мүшелері Алматыдағы наурыздың 27-і өткен
мәжілісте хабарлады. Ол ... ... ... ... ... етуімен өтті.
Біздің ұлы жерлесіміздің құрметіне арналған салтанатты шаралар
дүние жүзінің ... ... ... ... ... ... мен ... туралы көрме ашылды. Республика баспалары ұлы
ғалымға арналған алуан түрлі әдебиеттер ... ... ... шығармаларының үш томы қазірдің өзінде ... ... ... томы ... ... ... Ғылым Академиясының
негізін қалаушы Қаныш Имантайұлының шәкірттері мен ... ... ... ... мен ... ... ... ашып
көрсететін естелік кітаптар да шығарды.
Алматы қаласының әкімі В.Храпуновтың атап ... ... ... ... ... және Қазақ техникалық
университетінің жанындағы гүлзар есімі ... ... ... ... ... ... орнатылған болады. Комиссия мүшелері Қазақ
техникалық университетіне, ... ... және ... ... ... ... аса ірі ... «Қазақмыс»
акционерлік қоғамына Қ.И.Сәтбаевтың есімін беру жөніндегі ... ... ... лиді ... ... тұр. ... ... қате жіберілген: «Бұл жөнінде мерекелік
комиссияның мүшелері Алматыдағы наурыздың 27-і күні ... ... ... ... ... қайталап оқығанда ғана түсінуге
болады. Сөйлемді «Бұл жөнінде комиссия мүшелері наурыздың 27-і ... ... ... ... ... жөнге келіп қалатындай. Осы
сияқты бірқатар ... ... ... толығымен оқысаңыз
кездеседі.
«Егемен Қазақстанда» да мұндай хабарлар бар ... ... ... ... ... ... деп аталатын заметканың
ақпарат көзі - ҚазААГ:
Қазақстан республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... ... 100 жыл толуына арналған құны 20
теңге ескерткіш металл ақшаны ... ... бет ... ... жоғары жағында Қазақстанның
елтаңбасы бейнеленген және оның ... екі ... «20» ... деп
жазылған... Номиналдың оң жаңы мен сол жағына ұлттық ою-өрнек ... ... ... ... ... сөздер айналдыра жазылған.
Ақшаның сырт жағының (реверсінің( сол жағына академик Қаныш
Имантайұлы Сәтбаевтың бейнесі ... ... оң ... ... «100 жыл» деп ... Төменгі жағына «Қ.И.Сәтбаев» және
ақшаның шығарылған жылы- «1999» деп көрсетілген. Ақшаның бет жағындағы
және сырт жағындағы бейнелер ... ... он ... ... ... ақ ... «нейзильбер» қоспасынан жасалған, диаметрі- 31 мм,
қалыңдығы- 2мм.
Ақша Қ.И.Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толуына арналған құны ... ... ақша ... ... ... ... белгіленген
құны бойынша төлемнің барлық түрлеріне, сондай-ақ есепшотқа, салымға,
аккредитивке есептеуге және аударымға міндетті түрде қабылдануға ... ... ... ұсақталады және айырбасталады.1
Бұл хабардың бойында «ақша» сөзі алты рет, ... сөзі он ... ... ... ... түгелдей қайталайтын қорытынды
бөлігіндегі бір сөйлем 39 сөзден құралған. Шұбалаңқылықты ... ... ... екі ... үлгісін нашарлар қатарына
жатқызамыз. Бұл жарияланымдардағы кешірілмес қателерді көргенде, хабар
жанрындағы материалдар да ... өтіп ... ... тағы ... ... ... оның ... тиісуге болмайды.
Облыстық «Орталық Қазақстан» газетіндегі хабар ... ...... ғана ... ... ... ... қарсы комитеттің баспасөз қызметі, облыстық жол
полициясы басқармасы немесе жоғарғы оқу орындарының студенттері.
Ресми хабарлар көбіне жалпы есеп жанрының ... ... ... ... ... хронологиялық ретпен беріледі. Ал
республикалық ... ... ... ... ... ... да есеп жанрына жақын.
«ХХ ғасырда «жаңалықтың ... ... ... ... ... оның дер ... берілуі (оқиғаның немесе
оған қатысты пікірдің(, болған оқиғаның ... ... ... ... танылатындай және өзіне жақын құбылыс ... болу ... ... ... ... ... т.б. ... жазу(, оқиғаның масштабтылығы (бұл
жаңалықтың көпшілігіне ортақ екенін сезіну үшін қажет( ... ... ... эмоцияға толы жаңалықтар.
ХХ ғасырдың 20 - 30 жылдары «пікір емес, жаңалық» деген ... де, ... ... ... ... ... болуына басты
назар аударылды. Фотографияға түсіру, оқиғаны сол сәтте суретке
түсіріп, ... ... ... ... ... оқиғаны қысқа түрде
қорытындыламай бергенде объективтілікке кедергі жасайтын ... ... ... ... біріншіден, баспасөзге беретін деректі
таңдаумен, екіншіден, қысқарлықты талап етумен, үшіншіден, ... ... ... ... жарияланымдарды газет бетінен жиі
кездестіру мүмкін емес. Бірақ, ... ... ... ... тағы ... «Орталық Қазақстан» газетінде жарық көретін
ақпараттың жартысы облыс, қала жаңалықтарына арналады да, қалғаны
республика, әлем ... ... ... ... ақ, үлгі ... да ... қалады. Мәселен, журналист Базар Мамыр мен
Серік Олжабайдың репортажы көңіл аударуға тұрарлық. «Сарыарқа мұзының
мұрты ... күн» ... ... ... наурыз мейрамына
репортаж 2001 жылғы 24 наурыз ... ... ... ... ие бола қоймаған көктемге көрсеткен қыры ма, жоқ ... асық ... ... сыны ма, ... ... дүйсенбіде күн
әлемет суық болды. Сол себепті наурызда Самарқанның көк тасы ерімек
түгілі Сарыарқаның мұз ... одан ... ... ... Соған
қарамастан қарағандылықтар Ұлыстың ұлы күнін ... ... ... деп ... бұл хабар. Ал негізгі бөлімде немесе хабардың
корпусында репортажға тән сипаттар ... ... ... ... ... ақ оқырман өзін оқиғаға куәгердей ... ... ... ... мен ... ... ... қоса фотосуреттер немесе фоторепотаждар да жарық көрген
екен.
«Әз Наурыз Астанаға аяқ басты» ... бас ... ... ... ... ... ... өзгеше. Жарияланымның лидінде
негізгі оқиға хабарланады да, корпусында оқиға болған жердегі жағдай,
жиналған жұрттың көңіл-күйі, көркем өнерпаздардың ... ... ... бұл ... ... ... ... жарық көрген
материал сәттірек, жақсырақ жазылған деуге болады.
Интервью жанрындағы жарияланымдар «Егемен Қазақстан» ... ... ... да ... ... ... әр ... қана көрінеді. Базар Мамырдың «Тұлға қайта туған күн»
атты ... ... ... ... Бұл ... жылы осы
газет бетінде жарық көрген сәтті сұхбаттардың бірі. ... ... ... ... ашық әңгімелесіп, сырласады. Әдемі өрбіген
әңгімеде он бір ... орын ... Осы ... ... ... күні ... ... рет Оның қуанышы аталмады....
Сол күні алғаш рет қала ... ... ... ... ... ... көшелерінің біріне Оның есімі беріліп, өзі тұрған үйдің
іргесіне ескерткіш-тақта ілініп жатты......
Сол күні артында қалған аяулы жары ... ... Елі Ерін ... деп күтсе де алыстағы Арқа жерінде туған күні ... ... күні ... ... ... Ол кәдімгідей сүйініп-
күйінді, кәдімгідей сағынып-жабықты, кәдімгідей ойланып-толғанды. Ол
сонда талай аспаптың басы тоғысқан оркестірдің ... сан ... ... ... ... шабытының шалғайында, танымал
әншілердің таңдайында тұр еді. Сол күні ... ... ... өміршең өнер құдіретімен қайта туды. 1
Бұл жарияланымның ерекшелігі автор болған ... өз ... ... ... ... бірнеше жанрдың элементтерін бір
шығармасында түйістіреді . Бұның өзі ... ... ... ... ... ... ... ресми басылым
болғандықтан ба, ... ... ... ... орын бермейді,
сондықтан да кей кезде жергілікті басылымдардағы ... ... ... ... ... «Жас ... ... оқуға
тұрарлық материалдар, интервью жанрындағы тартымды жарияланымдар
қызықты. ... Есей ... Роза ... ... ... ... ... әңгімелері сәтті жазылған.
Мәселен, Есейдің «Әкесі жақсы қандай-ды» айдарымен ... ... ұлы ... әңгімесі мақтауға тұрарлық.
Соңғы жылдары қайталап жарық көрген ең бір ... ... деп Әлия ... «Заман-Қазақстан» газетінің 1997 жылғы
санында жарық ... ... ... ... ... Асқар
Сүлейменовпен сұхбатын атауға болады.
Тірілер мен өлілер, яғни бұ дүние мен о ... ... ... ... ... ... ... жарылқа, өліге иман бере гөр
деп тілейтейтін қзақтың ежелгі тәубеге келу ... бір ... ... ... да ... ... көз ... тілдесе алмаймыз. Ал
енді Асқар Сүлейменов сынды біртуар ... ... ... ... ... мына ... ... отырған сұхбат арқылы
көзіміз жете түсетіндей.1
Бұл оқырмандарға бағыт беруші кіріспе іспетті. Автор сұхбатты
сұрақтан емес, ... ... ... ... өрелі де өрісі кең
әңгіме ... кете ... Ұлт ... ... ... ... ... салт-дәстүр, зиялы қауым-бүтін бір елдің рухани хал-ахуалы
осы бір ... ... ... ... ... ... ... бір мәселеге байланысты көзқарасын біліп қана қоймайды, ол
қоғамның рухани, материалдық ... да ... ... , ... қорыта алады. Сырласу сол мәнді, тартымды күйінде аяқталады.
Бұл ... тағы бір ... – оның ... Ұлт,
халық, мемлекет, қоғам, адам қайда барады, болашағы қандай, тарих не
дейді, зиялылар кім, олар не айтады? Осы ... ... ... ... ... ... жазушы өз түсінік толғамын айтады.
Яғни, интервью ... ... да бір ... ... осы ... құрғақ деректерден құралмайды екен. Оқырманға, көпшілікке
ортақ тақырып хабар жанрларына да өзек бола алды, оның ... сол ... ... дерек, дәйекке байланысты .
Қызықты, тартымды итервью жазу журналистің адаммен тіл табыса
білуіне де байланысты. Кей ... ... ... ... ... туындылар-тірі кейіпкерсіз сұхбат та жазылып жатады. Байбота
Серікбайұлының «Қазақ елі» апталығында жарияланған Ленинмен болған
сұхбаты сол ... ... ... ... басылымдарда облыстағы, қаламыздағы жағдай кеңінен
жазылатындықтан оқырмандар да осы ... жиі ... ... ... ... хал- ахуал ... ... ... ... және жергілікті басылымдарды парақтай отырып,
тағы бір өзгеріске куә бола аламыз. Ол фотожурналистикаға ... ... ... ... ... және фотоинтервью
жанрындағы фотосуреттер көбейіп келеді екен. Мәселен, «Егемен
Қазақстан» және «Жас ... ... ... ... елі» ... ... ... бір санында бір не болмаса екі фотохабар
міндетті ... ... Ал ... кез- ... ... бетінен орын алады екен. Фотожурналистикадағы бұл жанрлардың
дамуы қандай да бір басылымның беделін көтереді.
Сонымен екінші ... ... келе ... ерекшеліктерді
көрсетуге болады:
Ақпараттық хабарлардың ауқымы кеңейген. Өмірдегі қай сала, қандай
мәселе болмасын хабарға өзек бола ... ... бір ... көзіне шек қойылмайтын болады;
Республикалық және жергілікті басылымдардың бетінен мәнді де ... ... де ... ... ... бары ... ... дамып, беделін арттыруға көмектеседі;
Хабардың географиялық аумағы кеңейген, жердің түкпір-түкпірінде болып
жатқан жаңалықты қамтуға ұмтылушылық баспасөзге тән ... ... ... ... қысқа әрі нұсқа, сондай-ақ қызықты жазу оңай
емес. Сауатты және тартымды жазылған ... ғана ... ... ... ... ... ... деректерді
ұсынып хабарлаушы қызметімді атқардым деп қоя ... ... ... жазу үшін ... бір-бірінен айыруды үйренгеннің еш
артықтығы жоқ. Журналистикадағы хабар жанрлары ... ... ... кезде оған көңіл аудармау тіпті мүмкін емес.
Публицистика жанрларын бірнеше белгілеріне қарап ... ... ... ... ... ... ... байланысты ажыратылады. Көпшілік жағдайда журналист
нақты деректерге ... ... ... ... ... ... ... жанрларды танымдық-тәрбиелік, талдамалы-
сараптау немесе ақпараттық қызметіне қарап ... ... ... ... өмірде көрсету ауқымдылығына көңіл аудара отырып
тануға мүмкіндік бар. ... ... ... ... ... ... не болмаса баяндау элементтеріне
қарап та ажырата ... ... ... ... тән ... де кездесіп жататындықтан және бүгінгі күні тіпті сіңісіп
кеткендіктен оларды ажырату қиынға ... ... ... ... ... ... ... бір ғана жанр қалыптасуы керек деген
пікірлердің орын алуының себебі осыдан болуы керек.
Қазақ ... ... ... ... ... ... шолу ... ақпаратты жеткізудегі
өзгерістергі біраз зерттеу жасадық. Хабардың тілі мен ... ... тыс ... ... ... біраз өзгерістер мен
жаңаруларды көріп, жанрларды даму процесінің жүруі заңды екеніне көз
жеткіздік. Дегенмен, ... күні ... ... ... тұтынылмай жатқаны жасырын емес. Газеттеріміздің ақпаратты
берудегі шеберліктерінің шындалмай жатқаны бұл көріністің ... бірі ... ... Шынында да, оқырман басылымдардан тек
сауатты, қызықты әрі тартымды жарияланым мен соңғы хабарлар ғана ... Ал ... және ... да ... халық тек жаңалық
пен көңіл көтерерлік көрсетілімдер ... Бұл ... ... мен ... ... ... құралдары толығымен
қанағаттандырып отыр деп тағы айта алмаймыз. Алайда, жақсы ... ... ... ... қай ... қай ... ақпарат
құралына болмасын тән сипат екенін газет ... ... ... ... ... ... ... бағалылығын түсірмек емес, яғни хабар
жанрларындағы ... да ... ... жоғалтпайды. Қандай
ақпарат болмасын, мейлі ол пайдалы немесе залалды болсын, ол қашан да
аудиторияның сұранысына ие бола алады. ... оның ... ... қуаныштысы көп болғаны жақсы. Жанрлар да ақпараттың бағасы
артқан сайын дами бермек. Түптен келгенде, адам баласының ... ... осы ... ... мен ізденістердің,
көкейкесті сұрақтарға жауап табудың нәтижесінде туындап отыр.
Ақпаратты хабарды жария еткенде ... ... ... ... ... болады. Сондықтан да хабардың құрылымына баса ... ... ... ... корпусы немесе негізгі бөліміндегі
деректер ақпараттың ауқымдылығын арттырады десек, ыңғайлы не ... ... оның ... ... Қазақ басылымдарындағы хабарлардың
лидіне көңіл бөлсеңіз, ойдың шашырыңқылығы, түсініксіздік немесе бір
сарынмен баяндаудың кесірінен оқырманды жалықтыру сияқты ... көз ... Лид- ... лид- цитата, лид- тікелей сұрақ
немес лид-сенсация сияқты түрлі амал-тәсілдерді ... ... ғана ... ... ... арттыруға
мүмкіндік туады.
Бүгінде бұқаралық ақпарат құралдарындағы ақпаратты хабарлардың:
қысқа, анық, қарапайым, түсінікті, ... ... ... ... артып, қоғамда алар орны ұлғаюымен бірге оның тақырыптық
аясы да ... ... ... ... бір ... жедел жеткізуге ұмтылыс анық байқалады;
ел-елдегі, жер-жердегі жаңалыққа құлақ ... қай ... ... ... ... бір ... ... болады.
Осындай өзгерістің нәтижесінде:
Бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... ... орын ... ... ... әсірелеулер азайып, жарияланымның
публицистикалық сипаты басым бола ... ... ... сіңісіп, айырмашылықтар азайған және ... ... ... ... ... ... ... өзгерістермен бірге қазақ басылым ... ... ... ... ... ... көбейіп
келеді. Олар жоғары сапалылығымен көзге түспесе де осы ... ... алға ... ықпал ететініне дау жоқ. Сондай-ақ, хабар
жанрлары жарнама ісінде де беделін арттырып ... ... ... ... ... ... жиі ... бастағаны осы сөзіміздің дәлелі.
Не десек те, қазақ ... ... ... ... тек бұқаралық ақпарат құралдарының ақпаратты тиісінше
бағалауына байланысты жүреді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Амандосов Т. ... ... ... ... ... 1967.
2. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. ... ... ... Н. Телевидение: деньги или власть. –Алматы., Санат.,
1997.
4. Кожакеев Т., Амандосов Т. Газет жанрлары. –Алматы., Мектеп.,
1967.
5. Козыбаев С., ... К., ... А. Әлем ... ... ... ... ... Оразаев Ф., Аллаберген К. ... ... ... Рауан,1996.
7. Проблемы журналистики. Язык и стиль публицистики. –Ленинград:
Ленинградский университет, 1973.
8. Рэндалл Д. Универсальный ... ... ... ... 1996.
9. Теория и практика советской газеты. –Москва., Высшая школа:
1980.
10. ... Қ. ... ... құпиясы. –Алматы: Қазақ университеті,
1998.
11. Жанры советской газеты. –Москва: ... ... ... ... Қ. ... ақпарат: теориялық, практикалық
мәселелер. Қарағанды., Санат., 1998.
13. СМИ в СНГ: сумерки свободы? ... ... ... и ... СМИ в ... СНГ». 1998.
Мерзімді басылымдар
1. Жас Алаш. 1986- 2005.
2. Егемен Қазақстан. 1976-2005.
3. Ана ... ... ... ... ... Қазақ елі. 1995- 2005.
6. Азия Транзит. 1997-2005.
7. Заман Қазақстан. ... Дат. ... ... ... ... ... ... Қазақстан әйелдері. 1997-2005.
12. Арай. 1997-1998.
13. Журналист. 1997.
-----------------------
1 Құлкенов М. Күлімдеген Америка. Ана тілі. 5 ақпан, 1999
2 Шамақайұлы Қ. ... ... ... практикалық мәселелер.
Қарағанды., Санат., 1998., 6 бет
[1] Рэндалл Д. Универсальный журналист. Москва., Международный центр
журналистики., 1996., 37 стр
1 Барманкуллов М. ... ... или ... ... Санат., 1997.,
45 стр
1 Жас Алаш . 1992-1994.
1Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзіндегі жанрлар. Алматы., Мектеп., 1968.,
13 бет
1 ... ... ... Жас ... 16 желтоқсан. 1998.
2 Ақбергенұлы А. Мұғалімдер қайда жүр. Жас алаш. 8 қыркүйек. 1994.
1 Мелдеш Ғ. В2 ... ... сақ ... Жас ... 15 ... 1998.
1 Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзіндегі жанрлар. Алматы., Мектеп., ... ... ... Т. ... совет баспасөзіндегі жанрлар. Алматы., Мектеп., 1968.,
32 бет
1 Өтеген С. Бейнет көріп, ерте ... ... ... ... Қ. Сән салтанаты. Парасат 10,1997,24 бет
1 Бижігітұлы Е. Жаңа әкім жанарымызды «жарқ» еткізді. Ана ... ... ... ... ... 15 шілде. 1998.
2 Қабдел Қ. Алтын жұлдызды ... ... ... ... 27 ... Ана ... 12 ... 1998.
1 Жас алаш. 1 қаңтар.1999.
2 Қазақ әдебиеті. 16 желтоқсан.1998
1 Жас алаш. 30 наурыз.1999
1 Жас алаш. 30 наурыз.1999
1 Тұрсынов Қ. ... ... ... ... ... ... 1998.,
18 бет.
2 Шамақайұлы Қ. Журналистикалық ақпарат: теориялық, практикалық мәселелер.
Қарағанды., Санат., 1998., 5 бет
1 Юсупов А. Уровень информированности населения. Саясат ... ... ... ... көздерін қайдан аласыз? Заман Қазақстан, 6
маусым, 1997.
2 Әренов М. ҚазААГ – ... ... ... кеңістігінде. Егемен
Қазақстан, 18 қыркүйек,1998
1 1999 жылдың бюджеті қандай болмақ. Егемен Қазақстан, 19 қыркүйек, 1998
1 Заман Қазақстан,27 маусым,1997
1 Барманкуллов М. ... ... или ... ... ... 1997.,
12 стр
2 Юшкова А. Принципы западной журналистики и The Moskow Times. Журналист
10,1997,54 стр.
1 Орталық ... 28 ... ... ... Қазақстан, 3 сәуір, 1999.
1 Шостак М. Журналистика новостей. Журналист, 9,1997,64 стр.
1Мамыр Б. Тұлға қайта туған. Орталық Қазақстан. 14 сәуір.1999.
1 Бөпежанова Ә. ... ... ... ... 14 ...

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан телеарналарында сөз жанрларының прагмастилистикасы77 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
IP желілерде нақты уақыт режимінде ICQ хабарлар алмасу жүйесінде ақпараттық сервистерін іске асыру38 бет
«Хабар» телеаранасының қазіргі қоғамдағы алар орны, телебағдарламалары46 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
«Әл - Жазира» телеарнасының хабар беру ерекшелігі55 бет
Автоматтандырылған өрт хабарландырғыштар59 бет
Азаматтарды хабар-ошарсыз кетті ден танудан туындайтын жағдайла21 бет
Азаматты хабар – ошарсыз кетті деп тану21 бет
Аймақтық интеграция шеңберіндегі Араб Мағриб бірлестігі70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь