ҚР Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық және халықаралық деңгейде реттеу

ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АПАТ АЙМАҒЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.1 Экологиялық апат аймағының түсінігі және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.2 Экологиялық апат аймақтарындағы қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
1.3 Экологиялық апат аймағы ретінде Арал теңізі бассейнінің құқықтық мәртебесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
2 ҚР АРАЛ АЙМАҒЫНДАҒЫ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.1 Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғауды құқықтық реттеу негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
2.2 Арал аймағындағы табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық реттеу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
2.3 Арал аймағын экологиялық сауықтырудың мемлекеттік.құқықтық механизмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
3 АРАЛ АЙМАҒЫНДАҒЫ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДЕҢГЕЙДЕ РЕТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72
3.1 Арал мәселесі бойынша халықаралық ынтымақтастықтың құқықтық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
3.2 Аралды құтқару Халықаралық Қоры . Арал аймағының экологиялық жағдайын жақсарту саласындағы маңызды халықаралық ұйым ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..83

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...92

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..95
Зерттеу өзектілігі. XX ғасырдың екінші жартысында адамзат дамудың жаңа сатысына өтті. Адамның оның өмір сүру планетасында тіршілік ету мәселесі әрбір жеке мемлекетте және әрбір уақытта оның дұрыс жағдайда өмір сүруге деген кешенді құқықтарының бір бөлігі болып табылады. Бұл кешенді құқықтар жүйесіне әлеуметтік-экономикалық және саяси құқықтар кіреді.
Жеке тұлғаның құқықтар кешеніне ең бірінші кезекте өмір сүруге, оның тіршілік етуіне қауіп туғызбайтын, керісінше, оның тұлға болып қалыптасуы мен барлық құқықтарын жүзеге асыруға мүмкіндік беретін еңбек жағдайы мен ортасына құқықтары кіреді [1]. Жаңа экологиялық саяси ойлауға өтуге байланысты экологиялық қауіпсіздік мемлекеттің қоршаған ортаны қорғау саласындағы стратегиялық мақсаты болып табылады [2]. Бұл мәселенің кешенді сипаты әр түрлі ғылым салаларында белсенді зерттеу жүргізу қажеттілігін көрсетеді. Бұл жерде құқық ғылымының рөлі өте маңызды. «Экологиялық құқық» ғылымы бұл салада жеке тұлғаның дәстүрлі құқықтары – денсаулығын қорғауға құқық, дем алуға құқық - қоршаған ортаның қолайлы жағдайынсыз мүмкін емес.
Көп жылдар бойы адамның әрекеті экологиялық әсердің обьектісі ретінде заңи талдаудан тыс қарастырылып келді. Ал республика халқының 20 пайызы экологиялық апат аймағында өмір сүреді. Осындай аймақтардың бірі Арал теңізі аймағы болып табылады. Қызылорда облысының аумағын тұтастай, Ақтөбе, Жезқазған және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағының бір бөлігін қамтитын Арал апаты әлемдік ынтымақтастықпен жаһандық экологиялық апат деп танылып отыр [3, 3 б.].
Арал дағдарысының негізгі себебі өндіріс пен халық шаруашылығын дамыту деңгейі және осы аймақтағы экожүйенің мүмкіндігі мен жағдайы арасындағы сәйкес келмеушілік болып табылады. Бұйрықты-әкімшілік басқару жүйесінде су министрліктер мен ведомстволардың монополиялық билігінде болды. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы мамандардың Арал теңізі аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану саласындағы ірі көлемдегі ирригациялық құрылыстар мен су шаруашылығы жүйелерін эксплуатациялау жобаларын жасау туралы ұсыныстары мүлдем ескерілмеді. Жерді кешенді мелиорациялау кешенінің болмауы, ирригациялауға ауыл шаруашылығын химиялауды үйлестіру және антропогендік әсерлердің басқа да түрлері осы аймақтың табиғаты мен шаруашылығының түбегейлі өзгерістеріне әкеп соқтырды.
Суармалы жерлердің төменгі деңгейі жағдайында су пайдаланудың бақылаусыз және тегін жүзеге асырылуы су ресурстарының тиімсіз пайдалануына түрткі болды. Мақта мен күріш өсіруді арттыру көптеген суды қажет еткенмен қатар, көптеген тыңайтқыштар мен химиялық заттарды қолдануды керек етеді, бұл нәтижесінде аймақтағы қоршаған орта жағдайының нормадан он есе ластануына әкеп соқтырды.
Өндірістік күштерді дамытуда ең алдымен ауыл шаруашылығының дайын
1 Қазақстан Республикасының 1995 жылы 30-тамызда қабылданған Конституциясы. Алматы, Жеті Жарғы. - 2010.
2 Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасы. Егемен Қазақстан газеті.1997.- №92. 11 қазан. 3-4 б.
3 Концепция сохранения и восстановления Аральского моря и нормализация экологической, санитарно-гигиенической, медико-биологической, социально-экономической ситуаций в Приаралье// Казахстанская правда.1999. №72. 12 октябрь.
4 Информационный экологический бюллетень, 3-квартал, Алматы, 1997. - 19, 28 б
5 Проблемы развития экологической культуры государства и народа Казахстана: Правовые аспекты/ Материалы заседания круглого стола. Ред.колл. Мухитдинов, Байсалов и др. Алматы,1996.- С.86-89.
6 Абирова Д. Глобальное изучение состояния окружающей среды утверждается в Казахстане-Экокурьер.16 апреля-6 марта 1997.- С. 1-2.
7 Аманкулова Б.П. Экология Казахстана, ее состояние и проблемы- Алматы, 2000. - 468 с.
8 Қазақстан Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңы. (күшін жойған)// Ведомость Парламента РК. 1997.-№17-18.- С.213-219.
9 Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексi.Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы N 212 Кодексi(соңғы өзгерістер мен толықтырулар 19.03.10 ж. жағдайы бойынша енгізілген)Қазақстан Республикасы Парламентiнiң Жаршысы, 2007.- N 1.- 1-құжат
10 Қазақстан Республикасының Су Кодексі (2003 ж. 9 шілде № 481-ІІ) (2009.17.07. берілген өзгерістер мен толықтырулармен)// ПАРАГРАФ ақпараттық жүйесі. - 20.12.2009.
11 Арал өңіріндегі экологиялық қасірет салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы 1992 жылғы 30 маусымдағы № 1468-XII Қазақстан Республикасының Заңы (2012.27.04. берілген өзгерістер мен толықтыруларымен)//Параграф ақпараттық жүйесі. -2012.
12 Амиридзе О. Зона экологического бедствия//Аргументы и факты. 1989.№5. -13-19 декабрь.- С. 2-3.
13 Табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше жағдайлар туралы 1996 ж. 5 шiлдедегі № 19-I Қазақстан Республикасының Заң (2011.05.07. берілген өзгерістер мен толықтырулармен)// ПАРАГРАФ ақпараттық жүйесі.- 20.12.2009.
14 Колбасов О.С. Управление в области охраны природы // Москва, Юрид.лит.-1981. – 470 с.
15 Б.В.Виноградов, В.Н.Кузьмин, В.Н.Назаревский «Определение зон экологического кризиса и бедствий на территории Российской Федерации и их законодательное оформление»-//Государство и право.1995г. №4.- С.73-77
16 Исаева Ж.А. Проблемы правового регулирования экологического оздоровления Приаралья//автореферат дисс. на соискание ученой степени к.ю.н. Алматы, 1999. – С. 26, 105-124.
17 Боголюбов С.А. Комментарий к Закону Российской Федерации «Об охране окружающей природной среды/Москва, Изд «Группа.ИНФРА-М-НОРМА». -1997. –С. 177-184.
18 Караманов К.У. Проблема экологии в РК и их правовое решение//Вестник межпарламентской ассамблеи. -1995.- №1. - С. 139-140.
19 Әшімова Г.Б. Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экологиялық даму тарихы 1991-2009 ж.ж// т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертация авторефераты. Алматы, 2010. – 10-11 б.
20 Орешкин Д.Б. Аральская катастрофа//-М,Знание,1990. – С. 47-48.
21 Указ Президента Республики Казахстан, имеющий силу Закона от 16 января 1996 г. №1813 «О специальных экономических зонах в Республике Казахстан»// Казахстанская правда, 1996. 29 января. №265.
22 Экологическое образование и воспитание в Казахстане//межвузовский сборник науч.трудов ред.кол. Абишев М.И. и др. – Алматы, КазГПУ. -1991. – С. 100-102.
23 Петров В.В. Экология и право –Москва, Юрид.институт. -1981.- 370 с.
24 Петров В.В. Экологическое право Росии – Москва, Бек.- 1995. – 392 с.
25 Ерофеев Б.В. Экологическое право России – Москва, Юрист. -1998. -290 с.
26 Лазарев В.В. Общая теория права и государства – Москва: Юрист,1994. -360 с.
27 Стамкулов А.С. Особенности преподавания курса советского земельного права и правовой охраны природы в вечерне-заочном юридическом факультете//В кн. методическая работа в КазГУ. – Алматы, 1979. – С. 176.
28 Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство Республики Казахстан (Проблемы совершенствования, перспективы развития) – Алматы, Жеті Жарғы. - 1995. – 575с.
29 Алексеев С.С. Проблемы теории государства и права – Москва, Юрид.лит. - 1987. - 449 с.
30 Мухитдинов Н.Б.,Тукеев А.Ж. Право собственности на воды РК в период перехода к рынку – Алматы, Жеті Жарғы. - 1995. – 357 с.
31 Байдельдинов Д.Л. Правовой механизм госудерственного управления в области экологии – Алматы, Қазақ универстиеті. - 1998. – 657 с.
32 Аулов Ж. Десять лет надежд и разочарований // Кызылординские вести, 1997. 11 марта. – С. 3.
33 Жакашов Н.Ж. Методико-социальные аспекты смертности населения городов с различной интенсивностью загрязнения окружающей среды//Вопросы гигиены окружающей среды. - Алматы, 1992. – С. 122.
34 Cаданов А.К., Токтамысов А.М., Елеуова Э.Ш. Экологические проблемы дальнейшего развития орошаемого земледелия в Приаралье.// Қорқыт ата атындағы ҚМУ «Хабаршысы» № 2 (26) Қызылорда. - 2008. – С. 18.
35 Будаговский А.И. Некоторые водно-экологические аспекты проблемы Арала и приаралья//Водные ресурсы, №1. - 1991. – С. 11-14.
36 Шамкенов М.У. Взаимоотношение народов Приаралья в 19-20 в.в.-Алматы, «Гылым». - 1995. – 278 с.
37 Зуев В.П. Аральский тупик. Хождение за одно море - Москва, «Прометей».- 1991. – 180 с.
38 Байсалов С.Б. Правовая охрана вод//Алматы, общество «Знание» Казахской ССР .- 1975. – 360 с.
39 Багило И.Л. Организация Советского управления - Москва, Юрид.лит. 1984. – 467 с.
40 Постановление ЦК КПСС и СМ СССР от 09.09.88г. «О мерах по коренному улучшению экологической и санитарной обстановки в Аральского моря, повышению эффективности использования и усилению охраны водных и земельных ресурсов в его бассейне» //Собрание Постановлений Правительства СССР. -1988.- №33.
41 Иманбаева И. Арал қасіреті - әлем қасіреті // Дала мен қала. - 2008. - 11 шілде, № 28. – 8-12 б.
42 Самуратова Р.Б., Аппасова М.И. Генетические изменения у детей кризисной зоны Аральского региона//Тезисы докладов на Региональный научно- практической конференции «Экология и дети».- Кызылорда,1998. – С. 17-18.
43 Стрешнев Р. Спасти море// Красная звезда, - 2001.12 сентября. –С. 2-3.
44 Еркинбаева Л.К. Правовое регулирование возмещения вреда земле//Автореферат дисс.на соискание ученой степени к.ю.н.-Алматы. - 1995. – С. 14-20.
45 Бектурганов А.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастарының мазмұны. Оқу құралы. -Алматы, Қазақ университеті. 1998. - 205 б.
46 Балтабаев М., Рахимбаева А. Мы рожденя чтоб море сделать пылью// «Огонек»,1991. - №13. – С. 10-11.
47 Маханов Т.М., Нургизаринов А.М., Амриев Р.А. Радионуклиды в объектах среды в зоне Приаралья//Сб. «Медицинские проблемы зоны Приаралья». Изд. Облздравоохранения. Кызылорда. - 1995. – С. 26-29
48 Скаткова Л.Е., Тогызбаев А.Т. Системные наследственные заболевания скелета в Кызылординской области.//Здравоохранение Казахстана.1998. - №5-6. – С. 17-18
49 Петров В.Г. Медико-социальные аспекты здоровья населения регионов экологического бедствия Казахстана.//Материалы научной конференции, посвященной 50-летию образования института НИИ гигиены и профилактики заболеваний. Алматы, 1994. – С. 226-227.
50 Кулманов М.Е., Амрин К.Р., Кенесарив У.И., Сакбаев О.О. Гигиенические и экономические проблемы гидросферы и здоровья населения в зоне Казахстанской части Приаралья //Здравоохранение Казахстана.1993. - №3. – С. 17-18.
51 Елеуова Э.Ш. Арал өңірінің ауылшаруашылығы өндірісінің экологиялық проблемалары//Қорқыт ата атындағы ҚМУ «Хабаршысы».- № 1 (29) Қызылорда. - 2010. – 27-28 б.
52 Хамраев Ш.Р. Проблемы устойчивости водного хозяйства в странах Центральной Азии и ее региональные аспекты //Водное хозяйство Казахстана. 2007. - №2. – С. 23-24.
53 The Regional Environmental Center for Central Asia. 2001-2006. Р.27-24.
54 Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии: Обзор//Серия публикаций ПРООН в Казахстане. №UNDPKAZ07. Алматы, 2004. – С. 72-74
55 Бахин С.В. Международная составляющая правовой системы России. Статья вторая//Правоведение. Известия высших учебных заведений. – 2008. №1. – С. 126-127.
56 Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 18.01.1992 г. «О неотложных мерах по коренному преобразованию условий проживания населения Приаралья» - Ведомости Верховного Совета Республики Казахстан,1991. - №6. – С. 116-117.
57 Нургызарынов А. Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі//доктор ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация авторефераты. Алматы, 2008. - 27-28 б.
58 Калиниченко Т.Г. Правовое регулирование охраны окружающей среды региона//Государство и право. -1994.- №5. – С. 75-76.
59 Разумов Л. В столице Казахстана завершился саммит глав центрально-азиатских государств по проблемам Арала//Панорама. 1997. - 7 марта. – С. 5-7.
60 Таланова Ж. Арал: вчера и сегодня. Проблемы и перспективы Аральского кризиса//Фотоальбом-Алматы: МФСА. 1997. – С. 78-79.
61 Абдуалиев О. Создание малого Арала в Северной части моря //Кызылординские вести. - 1991. №46. - 11 сентября. – С. 3-4.
62 Сарсембаев М.А. Международное право: Учебное пособие. Алматы, Жетi Жарғы. - 1996. – С. 131-133.
63 Умарова С.У. Айтбембет Б.Н. Успанова С.У. Региональные особенности развития и течения хронических токсических гепатитов у населения сельских районов Приаралья //Тезисы докладов на Межрегиональной научной конференции «Перспективные проблемы в гастроэнтерологии- Москва, 1994.-Т.ІІІ. – С. 91-92.
64 Кулманов М.Е., Амрин К.Р., Кенесарив У.И., Сакбаев О.О. Гигиенические и экономические проблемы гидросферы и здоровья населения в зоне Казахстанской части Приаралья //Здравоохранение Казахстана.- 1993.- №3. – С. 17-19.
65 Дауранов И.Г., Ермекова С.А. Медико-статистические и иммуно- гематологические параллели при изучении здоровья населения Ново- Казалинского района Кзыл-Ординской области-Актуальные вопросы гигиены и охраны здоровья сельского хозяйства//Сб. научн. трудов.- Алматы.- НИИ ГиПЗ. - 1992. – С. 59-69.
66 Даутов Ф.Ф., Яруллин И.А. Изучение физического развития детей в связи с загрязнением окружающей среды и уровнем заболеваемости детского населения города//Гигиена и санитария. - 1993.- №8.- С. 4-8.
67 Абдукаримова Ж. С. Проблемы правового регулирования режима неблагополучных экологических зон //Дисс. на соиск. ... к.ю.н. Алматы. 2003. – С. 45-130.
68 Байтулин И.О. Экологические проблемы Казахстана//Вестник Министерства образования и науки НАН РК. 2002. - №1. – С. 12-17.
69 Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан от 25.03.1992г. №160 «О неотложных мерах по улучшению социально-экономических и экологических условий проживания населения Приаралья»//- САПП Республики Казахстан. - 1992. - №11. – С. 109-110.
70 Кипшакбаев Н. К., Соколов В. И., Рахимов Ш. Х. Водные ресурсы бассейна Аральского моря: формирование и использование//Экология и устойчивое развитие. - №2, 2004. – С. 22-27
71 Брагина Т. М. К десятилетию Конвенции ООН По борьбе с опустыниванием//Экология и устойчивое развитие. 2004. - №8. – С. 32-33
72 Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан от 17.12.1992г. №1057 «О мерах по реализаций Закона Республики Казахстан от 30.06.1992г. «О социальной защите граждан, пострадавших вследствие экологического бествия в Приаралье»//Собрание актов Президента и Правительства Республики Казахстан. 1992. - №49. – С. 716-717
73 Абдиров Ш. Воды для Арала //Казахстанская правда. 1990. - №48.- 10 ноября.
74 Салимгерей А.А. Правовые проблемы управления трансграничными ресурсами в регионе Центральной Азии // Известия НАН РК. Серия общественных наук. 2006. - №3. – С. 64-67.
75 Дускаев К.К. Трансграничные проблемы водных отношений Республики Казахстан// Экология и устойчивое развитие.- № 2. - февраль, 2004. – С. 19-21.
76 Постановление ЦК КПСС и СМ СССР «О мерах по коренному улучшению экологической и санитарной обстановки в районе Аральского моря, повышению эффективности использования и усилению охраны водных и земельных ресурсов в его бассейне»//Собрание Постановлений Правительства СССР - 1988. - №33. – С. 92-93.
77 Аральский кризис: Историко-географическая ретроспектива//(сборник статьей). Москва, Наука.1991. – С. 132-133.
78 Вылегжанин А.Н. Международное морское право//М., Юридическая литература. 2003. – 333 с
79 Глазовский Н.Ф. Моря нет – проблема осталась// Евразия. - 1994. -№6. – С. 38-41.
80 Аманжолов Ж.М. Роль и значение многосторонних международных договоров в обеспечении водной безопасности в Центральной Азии // Вестник Института законодательства. 2007г. - №3. – С. 62-65.
81 Мамонов В.В. Некоторые проблемы ответственности государств Центральной Азии в сфере охраны и рационального использования трансграничных водотоков//Вестник Казахстанской ассоциации международного права. 2008. - №2. – С. 38-39.
82 Бутрос Гали. Доклад на 48-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН. Пункт 68. Государство и право. - 1995. - №4. – С. 3-4.
83 Морозова В.Н. Мировая экологическая политика и международное экологическое сотрудничество//Издательство-полиграфический центр Воронежского государственного университета. 2007. - С. 72-74.
84 Сылкина С.М. Правовой анализ деятельности межгосударственной координационной водохозяйственной комиссии и ее влияние на эффективность решения проблем по вопросам рационального использования трансграничных водных ресурсов в Центрально-Азиатском регионе//Вестник Казахстанской ассоциации международного права. -Алматы, 2008. - №2. – С. 31-35.
85 The Water Resources Sector Strategy: an Overview // Managing and Developing Water Resources to Reduce Poverty. 2003. February. – Р. 15-17.
86 Положение о Комиссии по Устойчивому развитию//МФСА, Алматы, 1997. – С. 4-5.
87 Шапорев Ю. Мультимиллионеры и спасение Арала//Огни Алатау. 20 сентября. 1991. - №23.– С. 1-2.
88 «The World Bank Annual Report 2007. The International Bank for Reconstruction and Development»//The World Bank, 2007. – Р. 43-56.
89 Салимгерей А.А. Особенности конституционного регулирования международных правовых обязательств в Республике Казахстан//Сборник материалов научно-теоретической конференции «Проблемы реализации положений, принципов и идей Конституции Республики Казахстан». Алматы., 2005. – С. 34-37.
90 Бринчук М. М. О предмете экологического права //Вестник Международного университета. Вып. 3. Серия «Право». М., 1998. – С. 75-76.
91 Мамбетов Б.Э. МФСА: путь к региональному сотрудничеству// Сборник статей, посвященных проблемам бассейна Аральского моря. Душанбе, 2003. – С. 3,-7.
92 Боснякович Б. Стратегии ЕЭК ООН в области охраны окружающей среды в отношении международных водотоков: конвенции Хельсинки и Эспо//Международные водотоки. Расширение сотрудничества и урегулирование конфликтов. Под ред. С. Салман, Л. Буассон де Шазурн. Нью-Йорк-Женева, 2000. – С. 41-43.
93 Тюлеубекова С. Ш. Правовое обеспечение исполнения Казахстаном Конвенции СИТЕС//Вестник КазНУ. Серия юридическая. - №2. – С. 42-46.
94 «Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии. Публикация в поддержку Целей развития на пороге тысячелетия. Цель 7 - Обеспечение экологической устойчивости»//Алматы., 2004. – С. 132-137.
95 «Субрегиональная комплексная экологическая оценка: Центральная Азия»//ЮНЕП-Ашхабад.2007г. http//ekh.unep.org/files/IEA-eng/pdf
        
        МАЗМҰНЫ:
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН ... ... АПАТ ... ... ... ... ... апат ... ... ... ... апат аймақтарындағы қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық
негіздері...................................................................
.................................20
1.3 ... апат ... ... Арал ... ... ... ҚР АРАЛ ... ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ
ПАЙДАЛАНУДЫ ... Арал ... ... ... қорғауды құқықтық реттеу
негіздері...................................................................
............................................37
2.2 Арал аймағындағы табиғи ресурстарды ... ... ... Арал аймағын экологиялық сауықтырудың мемлекеттік-құқықтық
механизмі...................................................................
.........................................55
3 АРАЛ ... ... ... ... МЕН ... ... ... ДЕҢГЕЙДЕ ... Арал ... ... ... ... ... Аралды құтқару Халықаралық Қоры - Арал аймағының экологиялық
жағдайын ... ... ... халықаралық ұйым
ретінде.....................................................................
.............................................83
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
................................92
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... МЕН ... Заң ... ... ... ... ... ... Даму ... ... ... Қоғам ... ... ... ... Қоры ... ... ... Аймақ ... ... Су ... ... |
|БҰҰ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... юридических наук ... ... ... құру және Даму ... ... ... ... ... ... ... Ішкі Өнім ... ... ... Қор ... с доп. ... 3-е с ... ... ... юридических наук ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Су |
| ... Комиссиясы ... ... ... ... Ұйымы ... |под ... ... | ... ... ... Даму Бағдарламасы|
|СПЕКА ... Орта Азия ... ... |
| ... ... ... ... Даму ... ... |
|ЮНЕП ... ... Орта ... |
| ... ... ... ғылым және мәдениет жөніндегі |
| ... ... ... ... ... XX ... екінші жартысында адамзат дамудың жаңа
сатысына өтті. Адамның оның өмір сүру планетасында тіршілік ету мәселесі
әрбір жеке ... және ... ... оның ... ... өмір ... кешенді құқықтарының бір бөлігі болып табылады. Бұл кешенді құқықтар
жүйесіне әлеуметтік-экономикалық және саяси құқықтар кіреді.
Жеке тұлғаның құқықтар кешеніне ең ... ... өмір ... ... ... ... ... керісінше, оның тұлға болып қалыптасуы
мен барлық құқықтарын жүзеге асыруға мүмкіндік беретін еңбек ... ... ... ... [1]. Жаңа ... ... ... өтуге
байланысты экологиялық қауіпсіздік мемлекеттің ... ... ... ... ... ... табылады [2]. Бұл мәселенің кешенді
сипаты әр түрлі ғылым салаларында белсенді зерттеу ... ... Бұл ... ... ғылымының рөлі өте маңызды. «Экологиялық құқық»
ғылымы бұл салада жеке тұлғаның дәстүрлі құқықтары – ... ... дем ... құқық - қоршаған ортаның қолайлы жағдайынсыз мүмкін емес.
Көп жылдар бойы адамның әрекеті экологиялық әсердің ... ... ... тыс ... ... Ал ... ... 20 пайызы
экологиялық апат аймағында өмір ... ... ... бірі ... ... ... ... Қызылорда облысының аумағын тұтастай,
Ақтөбе, Жезқазған және ... ... ... ... ... қамтитын Арал апаты әлемдік ынтымақтастықпен жаһандық экологиялық
апат деп танылып отыр [3, 3 б.].
Арал дағдарысының негізгі себебі ... пен ... ... ... және осы аймақтағы экожүйенің мүмкіндігі мен жағдайы арасындағы
сәйкес келмеушілік ... ... ... ... ... ... мен ... монополиялық билігінде болды. Қоршаған
ортаны қорғау ... ... Арал ... ... ... қорғау мен табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... құрылыстар мен су шаруашылығы жүйелерін
эксплуатациялау жобаларын ... ... ... ... ... Жерді
кешенді мелиорациялау кешенінің болмауы, ирригациялауға ауыл шаруашылығын
химиялауды ... және ... ... басқа да түрлері осы
аймақтың табиғаты мен ... ... ... әкеп ... ... төменгі деңгейі жағдайында су ... және ... ... ... су ... тиімсіз пайдалануына
түрткі болды. Мақта мен күріш өсіруді арттыру көптеген суды қажет еткенмен
қатар, көптеген тыңайтқыштар мен химиялық заттарды ... ... ... нәтижесінде аймақтағы қоршаған орта жағдайының нормадан он ... әкеп ... ... ... ең ... ауыл шаруашылығының дайын
өнімдерін емес, шикізатты өндірумен байланысты бұрыс стратегиясы және
жоспарлы ... ... пен ... ... көңіл аудармау
Орта Азия территориясындағы «халық – шаруашылық - табиғат» балансының
бұзылуы себепті ең ... Арал ... алып ... су ... ... антропогендік әсер және су пайдаланудың
технологиялары мен әдістерін дұрыс жетілдірмеу ... ... ... ... ... одан әрі жағдай туғызды.
Нақты мәліметтерге сүйенсек, 1960-1995ж.ж. аралығындағы аралығындағы 35
жыл ішінде теңіз шамамен өзендерден 100 км куб су ала ... ... ... ... ал ... 75%-ға және су ... ... екі
есеге төмендеді [4, 19 б.].
Теңіз бұрынғы балық шаруашылық және тасымалдаушы маңызын жоғалтты. Ол
Кіші және ... Арал ... екі ... ... және ... 100-150 км
шегініп, 33 мың км² бұрынғы теңіз ... ... ... мен ... ... ... Кейбір зерттеулерге қарағанда, Арал теңізі аймағынан тыс
жерлерге жылына шамамен 100 миллион тонна тұзды шаң ... ... ... ... ... мен ... ... мұхитынан да табылуда
[4, 28 б].
Атмосфераның, ауыз ... және ... ... ... ... мен өмір сүру жағдайына орасан зор зиян келтіріп отыр.
Арал теңізі аумағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды
пайдалану ... ... ... ... ... ... зиянды
салдарлардың алдын алуға болатын еді. Өкінішке орай бұл ... ... ... ... соң ғана қолға алына бастады. Кеңес Одағы
тұсындағы ... ... мен ... ... ... бұл ... ... қоя алмады, ал олардың аймақ экологиясы туралы ұсыныстары
мүлдем қарастырылмады. Сонымен қатар, Арал ... ... ... және
сапалық мөлшері оған келіп құятын Сырдария және Әмудария трансшекаралық
өзендерінің су ресурстарының саны мен ... ... ... – Жер ... ең ... ... ... табылады. Егер табиғи тепе-
теңдік пен байланыс бұзылатын болса, онда кешегі жайқалған кеңістік ... ... ... ... Арал ...... қолының әдейі
жасаған ісінің салдары және жаһандық экологиялық катаклизмдердің ішінде
Амазонка бассейніндегі тропикалық ... ... ... ... тұр. Біздің Респбликамыз - оның негізгі ерекшелігі жер қойнауы мен
табиғи ресурстарға бай ... ... ... жас ... ... ... ... Қазақстанды өтпелі экономикалық кезеңдегі ... ... ... деп атап ... Бұл ... Арал аймағының
экологиялық жағдайына байланысты.
Арал аймағындағы экологиялық жағдай өндірісті дамыту, ішкі ... ... мен ... ... ... ... ... одан сайын ушығып отыр. Арал теңізінің болашақта бұдан әрі ... ... ... үшін өте ... ... ... алып
келеді. Олар, біріншіден, Арал теңізі ... да ішкі ... ... ұлттық байлықтарының бірі болып табылады. Екіншіден, Арал теңізі
өз аймағындағы флора мен ... ... өмір ... ... етіп ... ірі ... ... бар табиғи обьект болып табылады.
Үшіншіден, Арал ... – осы ... кең ... ... климаттық
жағдайды қалыптастырып отыратын оңтүстіктегі маңызды реттеуші. Төртіншіден,
Арал теңізі отандық ... мен ... ... маңызды қызығушылығын
тудырып отырған табиғи ескерткіш болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазіргі күнде Арал аймағындағы қоршаған
ортаны қорғау мен ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті зерттелген деп айта алмаймыз. Ең алдымен,
экологиялық апат аймағы ұғымы толық ... және ... ... ... нақтыланбаған. Заң әдебиеттерінде экологиялық апат
аймағын құқықтық реттеу туралы жеке ... ... мен ол ... ... ... жүйесіндегі орны туралы зерттеулер толық емес.
Экологиялық апат аймағын құқықтық реттеу мәселелері туралы теоретикалық
ұсыныстар Д.Л. Байдельдинов, С.Б. ... Н.Б. ... ... Ж. С. ... С.Б. ... С.Т. ... К.А.
Шайбеков , А.Ж. Тукеев, К.У. Караманов секілді отандық ғалымдар мен Б.В.
Еровеев, О.С. ... В.В. ... Ю.С. ... ... шетелдік
заңгер-экологтардың еңбектерінде көрсетілді.
Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен ... ... ... ... ... ... егемендік алғаннан
кейінгі экологиялық заңнамаға енгізілген өзгерістерден, шаруашылық ... әр ... ... ... ... ... ... қорғау
саласындағы мемлекеттік- ұйымдастырушылық басқарудағы өзгерістермен де
анықталады.
Аталған тақырыптың өзектілігін ескере отырып, ... ... ... осы ... ... ... шешуді және қолданылған
шаралардың ... ... ... Арал ... ... ... қорғау мен табиғи
ресурстарды пайдалану саласындағы қоғамдық қатынастар болып табылады.
Зерттеу пәні осы ... ... ... ... ... ... мен арнайы әдебиеттердің жиынтығы болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Осы пәнді ... ... ... ... ... Экологиялық апат аймағын құқықтық қорғау ұғымын жалпы теоретикалық
позиция тұрғысынан зерттеу;
- Қазақстан Республикасының Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау,
табиғи ресурстарды ... және ... ... ... ... ... және оны жетілдіру тұрғысынан ұсыныстар
жасау. Осы мақсаттарға сәйкес зерттеуші алдына келесідей міндеттер
қойды:
- Экологиялық апат аймағы ... ... және ... ... оның ... ... қарастыру;
- Экологиялық апат аймағы туралы заңнаманы бағалау және ... ... ... қорғау мен табиғи ... ... ... ... кемшіліктер мен
жетіспеушіліктерді анықтау;
- Арал аймағын экологиялық сауықтыруды құқықтық реттеу шараларына
талдау ... және оны ... ... ... Арал аймағындағы экологиялық мәселелерді шешу саласындағы
халықаралық ынтымақтастықтың рөлі мен маңызын ... ... ... ... Қорының қызметіне, бағыты мен
жетістіктеріне талдау жасау.
Аталған ... ... Арал ... эпицентрі болып табылатын
Қызылорда облысының материалдарымен ... ... ... Арал ... ... ... ... Қазақстандық бөлігінің экологиялық
мәселесін ... ... ... етіп алды.
Диссертациялық жұмыстың әдістемелік және теоретикалық негізін Д.Л.
Байдельдинов, С.Б. ... А. ... Ж.А. ... Ж.С. ... отандық заңгерлердің және Ч. Абдирова, У.Н. Бишимбаева, Н.Ф.
Глазовский, Дон ... ... ... Е. Омарова, К. Сарыбаева, А.Ю.
Скопин т.б. отандық және ... ... ... ... ... саласының ғалымдарының ғылыми зерттеулері құрайды.
Зерттеу жұмысының нормативтік негізін ҚР Конституциясы, ҚР Экологиялық
Кодексі, ҚР Су Кодексі, ҚР Жер ... Арал ... ... қасірет
салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау ... ҚР ... ... салыстырмалы-құқықтық талдау, жүйелік және тарихи
ықпал, ... және т.б. ... ... қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы және ... ... ... ... жаңалығы отандық экологиялық құқық ғылымында
алғаш рет Арал теңізі ... ... ... ... мен ... пайдаланудың теориялық және тәжірибелік мәселелерін анықтап
және оны негіздеуге ұмтылыс жасалды. Анықтау мен ... ... ... ... алғаш рет қойылып отыр, ал кейбіреулері ары қарай
жетілдіріліп, нақтыланды.
Қорғауға ұсынылатын қорытындылар мыналар:
1) Экологиялық апат ... ...... ... ... ... ... қолайсыз, тұрақты, қауіпті өзгеріске ұшыраған территорияның
белгілі бір ... ... ... ахуал мен экологиялық апат
аймағының арасындағы айырмашылық нақты реттелуі ... ... ... ... – бұл ... жедел қатысуы мен нақты процессуалдық
режимді талап ететін табиғи апаттар мен ... ... ... ... ал, экологиялық апат аймағы территорияға біртіндеп әсер ... ... және ... ... жүйе жағдайына, жануарлар
мен өсімдіктердің генетикалық қорына қауіп төндіретін қоршаған ортаның
тұрақты және ... орын ... бұл өз ... ... ... ... ... дамытуы салдарынан тұрғындардың
денсаулығының нашарлауына, табиғи экологиялық жүйелердің, жануарлар ... ... ... ... ... ... әкеп ... Экологиялық апат аймағының критерийлері ретінде
мыналарды қарастыруға болады:
- табиғи ресурстардың өнімділігінің ... ... ... ... ... ... және оның ... қалпына
келтіру қабілетінің жоғалтуы;
- қоршаған ортаны ластайтын заттардың рұқсат етілген нормативтен ... және ... ... ... ... ... Экологиялық апат аймағы туралы негізгі нормалар ҚР ... ... ... ... ол ... ... апат
аймақтарының құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... күн ... нашарлап және экологиялық апат
аймақтарының саны мен көлемі ... ... ... апат
аймақтары» туралы жеке заң қабылдау қажеттілігі ... ... ... ҚР Су Кодексіне «Экологиялық апат аймағында су пайдалануды реттеу»
деген ... бап ... және ... ... экологиялық апат
аймақтарындағы табиғи ортаға қатысты ... үшін ... ... қажеттілігі туындап отыр.
3) Арал өңірін сауықтыруға қатысты ... ... ... ... әлеуметтік қорғау, санитарлық және экологиялық, экономикалық
сауықтыру мәселелеріне ... ... ... ... ... ... қатар, өңірді сауықтыруға қатысты жан-жақты және әмбебап
бағдарлама ... ... ... ... Арал ... Орта Азиядағы бес мемлекет ... ... және Арал ... әлем ... ... отырған себепті
аймақтағы экологиялық ... шешу ... ... нығайту және одан әрі дамыту қажеттілігі айтылып, ол ... ... ... Арал аймағының мәселесін шешу барысындағы ең ... ұйым ... ... Қоры 1993 жылы ... ... ... мәселесін
халықаралық дәрежеде талқылап, шешу үшін Қор аясында ... ... ... ... ... ... бағыты әлі де болса жетілдіруді
қажет етеді.
Аралды құтқару Халықаралық Қорының ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін
орталықтандырылған қаражаттың болмауы;
- ... Қор ... ... ... ... ... органдардың тұрақты ротациясымен байланысты әлсіз басқару ... Орта Азия ... ... ... ... ... ашық болмауы.
Зерттеу жұмысының теориялық және тәжірибелік маңызы. Диссертациялық
зерттеудің нәтижелерінде көрсетілген ұсыныстар мен қорытындылар және ... ... ... ... ... мен ... ресурстарды пайдалануды
талдаумен байланысты аталған ... ... ... ... мен ... тұлғалардың тәжірибесінде арнайы бағдарламалар жасау
немесе заң шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... мен қорытындылар оқу
үдерісінде, арнайы курстарды оқыту барысында, су ... ... мен ... ... ... саласындағы ғылыми жұмыстар мен
оқулықтар дайындауда қолдануға болады.
Зерттеу жұмысы нәтижесінің сыннан өтуі. ... ... ең ... ... «Арал теңізінің экологиялық жағдайын құқықтық қамтамасыз
ету», «Арал аумағының экологиялық жағдайын жақсартуды халықаралық құқықтық
реттеу ... ... ... аймақтардың режимін құқықтық
реттеудің кейбір мәселелері» деген тақырыпта үш мақала жарияланды.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы мен мазмұны ... ... ... Арал ... ... ... ... мен табиғи ресурстарды
пайдалану, аймақты сауықтыру және халықты әлеуметтік қорғау мәселелерін жан-
жақты талдауға ... ... ... ... үш тараудан және қорытындыдан тұрады. ... ... 100 бет ... ... ... ... саны ... ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АПАТ АЙМАҒЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Экологиялық апат аймағының түсінігі және түрлері
Табиғи апаттар, орасан зор өндірістік ... ... ... көп ... ... ... экологиялық жағдайының нашарлауына
әкеп соқтырады. Олар табиғи обьектілердің, тұтастай ... ... ... ... бұл өз ... адамдардың денсаулығының,
рухани және материалдық жағдайының нашарлауымен, тіпті олардың өліміне
дейін алып ... ... ... ... ... болған әрекеттердің экологиялық
жетіспеушіліктері анықталуда және жаңа теріс әсерлер ... ... ... ... денсаулығы мен өмір сапасына қолайсыз ... бұл ... ... ... ... жылдары бүкіл әлемде қауіпті экологиялық жағдайлардың көлемі мен
санының өсуінің дағдарысты ... жаңа ... ... ... [5,
19 б.].
Ауаның, су мен топырақ қабатының ластануы, жануарлар мен өсімдіктер
әлемінің ... ... ... жұтаңдауы экожүйелердің
бұзылуына, шөлейттенуге, биологиялық және ландшафттық ... ... ... ауру мен ... ... алып ... өзгерістердің салдары өмір сүру ... ... ... ... тұрақсыздығына алып келеді. Сонымен қатар, қоршаған
ортаға бөлінетін мемлекеттік шығындардың мөлшері өте ... ... ... ... ... ие және бір мемлекеттің
территориясымен ғана ... ... ... оны ... ... ... қажет.
Қазақстан Республикасының он төрт облысының алтауы экологиялық тұрғыдан
қиын аймақтар деп танылады, олар: ... ... ... ... Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары. Келесі сатыда ... ... ... басым мәселелер олардың нақты қайнар көздері
деңгейіне дейін және жергілікті ... ... ... ... ... ... ... [5, 1 б.].
Қоршаған ортадан және адамның әрекеті процесінде ... ... ... ... ... және ең бастысы, адам мен ... өмір сүру ... мен ... ... ұрпаққа кері әсерін
тигізеді.
Адамзаттың басына табиғи ортаның орасан зор ... ... ... ... ... химиялық өзгерістер және т.б.), бұл өз
кезегінде барлық адамзат популяциясын ғана емес, ... тірі ... ... ... ... Қазақстан ғалымдары Арал теңізі аумағындағы ... ... ... дәйектерді анықтады – климаттың жаһандық өзгерісі:
бірнеше онжылдықтар ішінде бұл ауданнан атмосфераға 3 млрд. тонна тұз ... ... ... ... алып ... Жер ... барлық вулкандары
барынша белсенді уақытта бұдан аз мөлшердегі ... ... ... ... ... мынадай экологиялық мәселелерді көрсетуге
болады:
1) Экологиялық апат аймақтары: Арал теңізі екі есеге азайды, тұзды-құмды
шөл пайда болуда, тұздар мен ... ... және одан да ұзақ ... ... ... ... ... көтерілуі шаруашылық
обьектілерінің, мұнай өндіру орындарының, жер ... су басу ... ... ... ... ... ... ілеспе газдар
жағылуда; Семей полигоны 304 мың.кв.км жер ... ... ... алып ... ... ... ядролық сынақтар және уран кендерін өндіру
және өңдеу кезінде пайда болатын ... ... ... және ... ... ... ... алып келді; жоғары
радионуклиндік құрамы бар 700-ге жуық табиғи ... ... ... жартысынан көбі радиоактивтілікке тексеруді қажет етеді.
3) Жердің үстіңгі ... ... ... ... ... өте ... ... қалып отыр; Орал, Ертіс, Сырдария, Сарысу
және т.б. өзендердің ... ... ... судың сапалы құрамы Қазақстан
территориясынан тыс жерлерден ... және ол ... ... ... ... ... ... Атмосфералық ауаның сапасы: ауаның ластануы републиканың 15 қаласында
нормадан тыс болып отыр; негізгі ... шаң, азот ... ... себептері: өндірістің ескірген ... ... ... ... ... ... ... емес көздерін аз қолдану.
5) Жердің деградациясы: ауылшаруашылық тыңайтқыштарын жүйесіз қолдану
жел ... алып ... ... ... ... жерінде
байқалуды және ол барынша тез таралуда; республикада 20 ... ... ... жиналып калған тұрмыстық және өндірістік ... ... ... оның 5,2 ... ... болып табылады, мұның барлығы
ядролық жарылыстарға тиым салуға негіз болып табылады.
Республикада келесідей ... апат ... ... көрсетуге
болады: Семей ядролық полигоны, Арал бассейні, сонымен қатар, ... ... ... ... Яр және т.б.), ... ... ... 66%-ы шөлге айналған).
Олай болса, Қазақстан Республиксындағы қоршаған ортаның деградациясының
мынадай негізгі себептерін бөліп көрсетуге ... ... ... ... ... пайдалану, трансшекаралық ластанулар, жаппай ... ... ... апат ... ... ортаны қорғау
механизмдерін дұрыс жолға қойылмауы, заңнаманың тиімсіздігі, тұрғындардың
экологиялық ... ... ... ... ... жағдайының
мұндай бұзылулары көп жағдайда бүтіндей бір экожүйені қамтиды және тұрақты
сипатқа ие болады, яғни оларды ... ... ... ... емес ... ... немесе ол салдарларды жою үшін үлкен мерзім мен ... ... ... қажет болады. Олар көбінесе адамдар мен басқа да тіршілік
иелерінің ... ... әкеп ... не ... ... ... және рухани құндылықтарына барынша теріс әсерін
тигізеді. Сипатына қарай бұл – аймақтық экологиялық апаттар болып табылады.
Әрине, әрбір ... ... апат орын ... сайын жергілікті және
орталық билік органдары, мемлекет және барлық қоғам қандай да бір ... ... ... ... және ... экологиялық қауіпті салдарларының
алдын алу мен жоюдың, адамдар мен жануарларды құтқарудың, азаматтардың жеке
және мүліктік құқықтарының ... ... ... ... және ... ... ... және соңында зиян шеккен
территорияларда жақсы жағдайға қол ... ... және ұзақ ... қолдану қажет.
Мұндай жағдайда арнайы шараларды қолданудың, қаржыландыру, құқықтық,
әлеуметтік және материалдық-техникалық ... ... ... шешу ... ... ... ішінен экологиялық
апат аймақтарының мәселесін ерекше бөліп көрсетеді.
БҰҰ-ның Конвенциясының қоршаған ортаны қорғау мен ... ... мен ... (1992 ... 3-14 ... Рио-де-Жанейро
қаласы) әлемнің әртүрлі аймақтарындағы төтенше экологиялық жағдайлардың
қауіптілігінің өскенін ... атап ... ... өнеркәсіптік
апаттардың орын алу мүмкіндігін азайту немесе болдырмау үшін өндірістің
барлық салаларында жаңа ... ... ... ... ... ... 1 б.].
Шет мемлекеттердің құқығында осы саладағы ... ... ... апаттардың қауіптілігі мен салдарларын жою мен алдын алу
шараларын ұйымдастырудың ... ... ... ... ... міндет біздің мемлекеттің де күнтізбесінде орын тепкен. Арал
дағдарысының ... ... өмір ... ... ... ... қолдануды талап етеді. Табиғи обьектілерді қорғау мен пайдалануды
реттеу үшін басқарудың көптеген арнайы әдістері қолдану ... Бұл ... ... заңи мәселелер экологиялық апат аймақтары туралы кешенді
құқықтық актілер қабылдау қажеттілігін көрсетіп ... ... ... ... ... реттеу туралы, оның шекарасын бекіту және ... ... ... ... ... зиян ... ... режимі, шаруашылық және басқа да әрекеттерді ... ... және ... ... ... ... 60% шөл және шөлейтті аймақ болып табылатын Қазақстан
үшін су ресурстары аймақтық ... ... ... ... ... ... су ... орналасқанына қарай, республика территориясын
бірнеше экологиялық-экономикалық аймақтарды бөліп ... ... ... ... ... аймағы, Ертіс аймағы, Теңіз-Сарысу аймағы, ... ... және ... ... ... ... ... Алматы
және Талдықорған облыстары мен Ақтөбе облысының Шалқар ауданын, Жезқазған
және Семей облыстарының ... ... ... ... аймағы
ерекше күрделі әлеуметтік және ... ... ... орын алуының негізгі себебі аймақтық дамудың
экологиялық факторларын ескермеу, экологиялық ... ... ... және табиғат қорғау заңнамасын орындауды төмен дәрежеде бақылау
болып табылады.
Су ресурстарының ... ... және ... аймақтардағы
әлеуметтік-экономикалық дамудың маңызды ... ... ... ... ... ... өлшемдері шөл және шөлейт
аймақтардағы көп жылғы өзендердің ... ... ... ... және сушарауашылық балансының жетіспеушілігімен сипатталады.
Өзбекстан мен Қазақстан шекарасындағы Сырдария өзенінің орташа ... ... (1960 ... ... ... 11км³ құрады. Оның ішінде Арал
теңізіне жыл сайын 14км³ су ... ... ... ... және ... суды ... ... өсуі, 70-80жылдардағы су тапшылығы
Сырдария өзенінің Шардара су ... ... ... су мөлшерінің
жылына 9-11км³ дейін ... алып ... Оның ... 1км³ ... территориясында, 6-7км³ Қызылорда облысының аумағында тұтынылды.
Арал теңізіне келіп құйылатын су мөлшері ... ... 0км³ -қа ... ... ... су ... Арал ... дейінгі шекте де
жоғарылауда[6, 12 б.]. Сол себепті су ... ... ... Арал ... ... үш ... ... көрсетуге болады:
1) Cу мәселесі дағдарысты жағдайда болып отырған Қызылордаоблысының
Арал, Қазалы аудандары және Ақтөбе ... ... ... Су ... ... ... тұрған Қызылорда облысының қалған
территориясы;
3) Су мәселесінің қолайсыз жағдайындағы ... ... ... [7, 20 ... ... ... осы жылдың 1-тамызында күшіне енген
Жоғары Кеңеспен қабылданған Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... экологиялық және экологиялық апат
жағдайындағы аймақтарға арнайы жеке бөлім қарастырылған болатын [8].
Осы ... ... ... төтенше экологиялық жағдайдағы аймақтарға
шаруашылық және басқа да қызметтің нәтижесінде, табиғи апаттың әсерінен
табиғи ... ... ... ... ... және осының салдарынан
адамдардың денсаулығына, табиғи экожүйеге, өсімдіктер мен ... ... ... ... аумақтар жатқызылды. Аталған баптың
екінші тармағына сәйкес, ... ... ... ... ... еткен
кәсіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің (цехтар, агрегаттар, құрал-
жабдықтар) ... ... және ... қоныс аударту мен
экологиялық жағдайды ... және ... ... ... ... ... ... жою шараларын қаржыландыру
министрліктердің, ведомостволардың, ... ... және ... ... апат орын ... жеке ... ... жүзеге асырылады делінген. Ал, төтенше жағдайдағы ... ... және ... бюджет, үкіметтің резервті қоры,
табиғат қорғау және экологиялық сақтандыру ... ... ... 49-бабында қарастырылған экологиялық апат аймақтарына
шаруашылық және басқа да қызметтің ... ... ... ... ... ... табиғи тепе-теңдікті бұзумен сипатталатын ... ... және ... ... ... ... ... бұзылуымен, өсімдік және жануарлар әлемі мен топырақ қабатының
деградациясымен ... ... ... [8, 214 ... келгенде, аталған Заңда мазмұндалған құқықтық нормалар кәсіби
заң тұрғысынан қарағанда ең төмен бағалауға ие болды, себебі олар төтенше
экологиялық ... мен ... апат ... ... ... ашып көрсете алмады.
Екі нормада да территория учаскелері ... сөз ... ... ... ... ... қатысты, қоршаған табиғи ортада
тұрақты теріс әсер туындайды делінді. Ал, ... апат ... ... ортаның қайта қалпына келтірілмес өзгеріске ұшыраған ... ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырауы әлі де
болып жатыр ма немесе орын алып болды ма, бұл ... ... ... ма ... ... ара ... ... анықтай алмаса керек. Кез
келген бұл екі категориядағы ... ... ... арасындағы
айырмашылықты ашып көрсете алмайды. Егер ... осы ... ... ... заңи ... орын алатынын елестетуге болады. Сондықтан
тәжірибеде төтенше экологиялық ... ... ... ... ... апат ... деген категория қолданысқа ие. Бұл жағдайда табиғи
ортаның сапасының адамдарға қауіпті жағдайға өзгеруі мен ... ... ... ... және ... зиян шеккендерді реабилитациялауға баса
назар аударылады.
Қазақстан Республикасының 1997ж. 15-шілдедегі «Қоршаған ортаны қорғау
туралы» Заңы да бұл мәселені толық ашып бере ... ... ... ... ... ... Заңының 68-бабына сәйкес, төтенше
экологиялық ахуал дегеніміз - адам ... ... ... ... ... ... бiр аумақта пайда болған, қоршаған ортаның,
адамдардың өмiрi мен денсаулығы, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесiн ... ... ... және ... ... ... сипатталатын қолайсыз
экологиялық ахуал [8, 219 б.].
Осы Заңның 69-бабында ... апат ... ... ... егер ... экологиялық ахуал салдарынан халықтың денсаулығына
елеулi нұқсан келтiрiлсе және ... ... ... ... ... ... мен жануарлар дүниесi азып - тозса, экологиялық апат
аймақтары деп жарияланады.
2007 жылы ... ... ... кезде күшіндегі Қазақстан
Республикасының «Экологиялық кодексінде» [9] төтенше экологиялық ахуал және
экологиялық апат аймақтарына ... ... ... бір ... ... алдындағы заңдарда
қолоданылып келген «экологиялық апат ... ... ... ... аймағы» деп атаған. Жалпы қазақ тіл білімінде «апат» ... ... ... ... ... ауқымды әрі ауыр апат дегенді
білдіреді. Индустрияның қарқынды дамуымен ... ... ... ... ортаның орны толмас өзгеріске ұшырауын «зілзала» деп атау
орынды деп есептейміз.
Экологиялық ... ... ... экологиялық ахуал мен
экологиялық зілзала аймақтарына тиісінше ... ... ... жағдай - шаруашылық және өзге де қызмет немесе жаратылыстың
табиғи процестері нәтижесінде ... ... ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлардың генетикалық қорларының
жай-күйіне қауіп төндіретін тұрақты ... ... ... ... ... экологиялық ахуал [9, 12 б.].
Экологиялық зілзала - шаруашылық және өзге де ... ... ... процестері нәтижесінде халықтың денсаулығының едәуір
нашарлауына, табиғи экологиялық жүйелердің бұзылуына, ... ... ... ... нашарлауына әкеп соқтырған қоршаған ортаның
орны толмас, терең өзгерістері ... ... ... ... ахуал.
Ал Қазақстан Республикасының Су Кодексінің 14-бабында ҚР ... ... Арал ... сулары Қазақстан Республикасының теңіз
суларына жатады деп құқықтық обьект түрінде анықтаған ... ... ... ... ... апат ...... ортаның адамның жайлы өмір сүруіне қолайсыз, тұрақты,
қауіпті өзгеріске ... ... ... бір ... ... сұрақтар туындайды: экологиялық апат дегеніміз не?
Кім үшін апат ... ... Нақ осы ... ... ... ... аймағының басты критерийін, ... ... ... өмір сүруіне
қолайсыз деген ұғымды айқындап береді.
Берілген анықтамадан көріп отырғанымыздай, ... апат ... ... және ... ... сипатталады. Ең алдымен, ол
адамзат үшін қолайсыз тұрақты табиғи ортаның өзгеріске ұшырауын ... ... бір ... ... ... Планетаның барлық бөлігінде
мұндай өзгеріс орын алған жағдайда экологиялық апат ... ... ... ... еді. Бұл ... тек қана ... ... қырылуына әкеп
соғатын әлемдік экологиялық апат орын алатын еді.
Алайда, ... апат ... ... кең ... ... ... оның шекарасы белгілі бір ірі
экологиялық жүйенің немесе басқа бір ... ... ... сәйкес
келуі мүмкін (мысалы, өзен немесе көлдің бассейні), бірақ бұл міндетті
емес. ... ... ... ... оның аумағында табиғи және
антропогендік жолмен орын алған барлық материалдық шындықтар ... ... ... ... ... ... ... қабатында орналасқан
барлық табиғи обьектілерін қоса ... ... су ... ... ... ... жағдайларда оның құрамына Жер қойнауы ... ... ... ауа ... енуі ... ... сәйкес, экологиялық
апат аймағы – кең мағынадағы ұғым.
Кең мағыналық сипаты аймақ ... ... ... ... ... Көп ... оның шекарасын көрсетілген географиялық
координаттарды, елді-мекендерде ... ... ... ... ... белгілеу жеткілікті тәрізді көрінеді. Бірақ, ... ... оның ... жер ... су тереңдігімен және ауа
кеңістігімен де белгіленуі мүмкін.
Мемлекеттің төтенше әрекет ету механизмінің ең ... ... ... ... апат ... деп ... болып табылады.
Жалпы алғанда, экологиялық апат аймағының шекарасы субьективті түрде
анықталады, ... ... ... ... ... ... нақты бір
бекітілген процедураларды сақтай отырып ресми шешім ... ... ... ... белгілі бір территорияны экологиялық апат аймағы
деп жариялау ол ... ... ... ... ұзақ ... шектеу
немесе басқа да салдарлардың орын алуына алып ... ... ... ... ... ... ... немесе Президентпен қабылдануы
қажет екендігін байқаймыз. Қазіргі кезлегі заңнама бойынша алдымен бұл
территория Қазақстан ... ... ... ... ... деп
жариялайды. Тек үкіметтік шешімнің ... ... ... ... бұл ... ... апат ... деп
жариялауға құқығы бар. Біздің ойымызша, бұл ҚР ... ... оның ... мұндай мәселелерді шешуде Қазақстанның тәжірибесі
бар. Мысалы, Қазақстан ... ... ... 1992 ж. ... ... Қаулысымен Қызылорда облысы мен ... ... ... Ақтөбе облысының Байғанин, Ырғыз, Мұғалжар, Темір, ... ... ... облысының Шардара, Түркістан (оның ішінде
Түркістан қаласы), Созақ, Отырар, Арыс (оның ішінде Арыс қаласы) ... ... ... ... ... ... апат аймағы деп
жарияланған болатын [10, 116 б]. ... бұл ... ... ребилитациялау
шараларын айқындайтын барынша тиімдірек нормативтік акт қажет екендігін
уақыт көрсетті. ... ... ... ... ... ... ... қасiрет салдарынан зардап шеккен азаматтарды
әлеуметтiк қорғау ... ... ... 1992 жылғы 30
маусымдағы Заңы ... бір ... бұл ... ... [11]. ... Арал ... қазақстандық бөлігін экологиялық қасірет аймағы
деп саралауы болып табылады. Заң қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ортаның шөл далаға айналуы мен
ластануының адам денсаулығына әсерiн ескере ... ... ... Ғылым академиясының тұжырымдамасы негiзiнде Арал ... ... ... ... апат; экологиялық дағдарыс;
экологиялық дағдарыс жағдайына жақындаған аймақтар деп сараланады.
Экологиялық апат ... ... ... ... ... ... тұрғылықты халықтың ... ... ... себептермен көшіп кетуге мәжбүрлік; айналадағы табиғи ортада
ластаушы заттар шоғырлануының жол берiлетiн шектi ... ... ... ... ... асып кетуi; экологиялық жүйенiң толық
күйреуi және ... ... ... келу қабiлетiн жоғалтуы; ... ... бойы ... асып ... апатты жағдайда
тайыздауы. Экологиялық апат ... ... ... Арал және ... ... ... ... ауданы кіреді.
Экологиялық дағдарыс аймағының шекарасын ... ... ... ... ... ауруларының тұрақты өсуi; айналадағы
табиғи ортада ластаушы заттар ... жол ... ... ... ... ... ... мөлшерде асып кетуi;
экологиялық жүйелердiң түр-тұқым ... ... мен ... ... экологиялық жүйелердiң биологиялық өнiмдiлiгiнiң 75
процентке төмендеп кетуi; су объектiлерiнiң орташа көп жылдық ... ... ... ... ... ... ... аймағына Қызылорда облысының аудандары (Арал және
Қазалы аудандарынан басқа), Қызылорда қаласы, оның ... ... ... ... енетін елді-мекендерді
қоса алғанда Ленинск қаласының территориясы кіреді.
Экологиялық дағдарыс жағдайына жақындаған аймақ шекарасын белгiлеудiң
негiзгi өлшемдерi мыналар: халықтың ... ... ... ... бар ... ... өсуi; ... табиғи ортада ластауыш
заттар шоғырлануының жол берiлетiн шектi нормативтерден ... асып ... ... сан ... ... ... құрамының азаюы және
олардың биологиялық өнiмдiлiгiнiң кемiнде 50 процент ... ... ... ... көп жылдық ... асып ... ... ... ... ... ... Ақтөбе
облысының Байғанин, Ырғыз, Мұғалжар (бұрынғы Мұғалжар ауданының ... ... ... ... аудандарының Оңтүстiк Қазақстан
облысының Арыс (оның iшiнде Арыс қаласы), ... ... ... және ... ... сондай-ақ Қарағанды облысының Ұлытау
ауданының (бұрынғы Жезқазған облысының ... ... елдi ... шегiнде) аумақтары кiредi [12, 11-12 б.].
Белгілі бір территорияны экологиялық апат аймағы деп тану үшін белгілі
бір тәртіппен ... ... ... қажет екендігін естен шығармау керек.
Заң шығару органының экологиялық апат аймағы деп тану ... ... ... болып мемлекеттік бақылау органының (мысалы, төтенше
жағдайлар жөніндегі ... ... ... ... осы ... ... құрылған комиссияның – ... ... ... ... немесе мүдделі мемлекеттік органның, кәсіпорынның,
мекеменің, ұйымның немесе тұрғындар тобының ресми негізделген ұсыныстары
болып табылады. ... ... ... ... асырмас бұрын экологиялық
сараптамадан өтуі ... ... ... ... Кодексінің
174-бабына сәйкес, мемлекеттік экологиялық сараптаманың ... ... ... ... ... ... ... аймағы деп
тану немесе танымау туралы ... ... тиіс [9]. ... ... ... ... ... мемлекеттік экологиялық сараптамасының оң
қорытындылары, сондай-ақ денсаулық сақтау, ғылым және ғылыми-техникалық
қызмет ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің қаулысымен - төтенше
экологиялық жағдай аймағы; Қазақстан Республикасының заңымен - ... ... деп ... ... ... туралы мәселені шешу үшін табиғи ортаның
жағдайының өзгергені мен осыған байланысты жергілікті тұрғындардың тіршілік
етуіне едәуір ... ... ... ... ... ... қажет,
бұл үшін алдын ала тексеру өте қажет болып табылады.
Жалпы алғанда, егер осындай тексерулердің нәтижесінде орын алған табиғи
ортада адамдардың ... ... ... жаппай ауруға ұшырау жалғасуы,
тұрмыстық қолайсыздық орын ... ... ... және ауыз судың
көзінің жойылуы), ауылшаруашылық, өндірістік және ... ... ... ... үшін ... жағдай болмағанда,
шөлейттену, өсімдік және жануарлар дүниесі деградацияға ұшырауы ... ... ... ... ... тіршілік етуіне қауіп төндіреді деп
танылады. Қоршаған ортаның осы өзгерістерінің себептері де анықталуы қажет.
Заңда арнайы көрсетілген реттерде антропогендік және ... ... ... сел, жер ... эпидемия, т.б.) ... ... ... ... ұзақ мерзімге жарияланатын экологиялық апат
аймағын ... білу ... ... ... және ... ... төтенше
жағдайлар туралы» 1996 ж. 5 шілдедегі Заңына сәйкес, төтенше ... ... деп ... ... орасан зор апаттар, эпидемия, эпизоотия
және жаппай ... ... ... ... ... мақсатында уақытша жарияланады [13]. Оның мақсаты тез арада жағдайды
қалпына келтіріп, заңдылық пен ... ... ... ... ... апат аймағы жағдайында мүлдем басқаша жағдай орын
алады, экожүйенің ауқымды дәрежеде бұзылуы орын ... ... жуық ... ... ... және ол ... ... орасан зор зиян келтіріп
отырған Арал аймағы басты мысал бола ... ... ҚР ... Кодексінің 176-бабы бойынша белгілі бір
аумақта төтенше экологиялық жағдай мен экологиялық ... ... ... ... қолайсыз экологиялық жағдайдың туындауына
себепші ... ... ... ... не ... және ... ... келтіру (молайту), қоршаған ортаны сауықтыру жөнінде
жедел шаралар қолданылады ... ... ... бұл ... ... ... ... экологиялық апат аймағы мен төтенше экологиялық ахуал
аймағы – тұрғындардың денсаулығына қауіп төндіретін және ... ... ... ... мен ... ... алып ... қоршаған
ортаның тұрақты және терең өзгерістері орын алатын құбылыстар.
Төтенше экологиялық ахуал жағдайында теріс өзгерістер уақытша сипатта
болуы да мүмкін. ... ... ... ... сипатқа ие болады.
Төтенше экологиялық ахуал адамның қызмет нәтижесінен де, табиғат
апаттарының әсерінен де ... ... ... экологиялық апат аймағы да
табиғи және антропогендік-табиғи жолмен орын алуы мүмкін.
Көріп отырғанымыздай, бұл ... ... ... ... ... категориялардың ара жігін ажыратуда нақты критерийлер жоқ.
Сол себепті төтенше экологиялық ... мен ... апат ... ... бөліп көрсету дұрыс емес деген О.С.Колбасовтың
пікірімен келіскеніміз дұрыс болар [14, 170-186 б.].
Біздің пікірімізше, төтенше ... ... мен ... апат
аймағының арасындағы айырмашылық нақты реттелуі қажет.
Егер, төтенше экологиялық ахуал – бұл мемлекеттің жедел қатысуы мен
нақты ... ... ... ... ... апаттар мен дүлей күштердің
нәтижесі болып табылса, ал, экологиялық апат аймағы ... ... ... ... ... және ... экологиялық жүйе
жағдайына, жануарлар мен өсімдіктердің генетикалық қорына қауіп ... ... ... және ... орын ... бұл өз ... ... күштерінің бұрыс, тиімсіз дамытуы ... ... ... ... экологиялық жүйелердің,
жануарлар мен өсімдіктердің генетикалық қорының бұзылуына, табиғи ... ... әкеп ... ... бұл ... ... деңгейлерін бөліп көрсете
отырып, экологиялық апат аймағының ... кең ... беру ... ... ... пікірінше, экологиялық апат аймағы
ұғымынан бас тартып, жаңа ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туындап отыр дейді және бұл ... ... ... ... ... апат ... ... дағдарыс аймағы;
3) Экологиялық тәуекел аймағы [15, 138 б.].
Біздің ойымызша, бұндай жіктеу дұрыс ... ... ... Кодексінде экологиялық апат, экологиялық дағдарыс ... ... ... аймақтар бөліп көрсетілінген.
Және ... апат ... ... ... жағдайдағы аймақ
ретінде бөліп көрсетілген, ал оның құрамдас бөліктері (аймақтардың) басқа
мәселе болып табылады.
Экологиялық апат аймағының ... ... ең ... ... ... ... мен балалар өлімінің көбеюі, сәбилердің
жүрек ауруы болып іштен туылу санының артуы, адам ... ... ... ... ... т.б. ... медицина-биологиялық
критерийлерді пайдалану қажет. Бұл пікірді сондай-ақ Б.В.Виноградов,
В.Н.Кузмич, В.Н.Назаревский т.б. ... отыр [15, 73-77 ... апат ... ... ... ... ... табиғи ресурстардың өнімділігінің толық жоғалуы;
- экологиялық жүйелердің ... ... және оның ... ... ... ... ... ортаны ластайтын заттардың рұқсат етілген нормативтен асып
кетуі және мөлшері ... ... ... ... ... аймағын анықтау криетрийлеріне келесілерді
жатқызуға болады:
- ... ... ... ... ... табиғи ресурстардың өнімділігінің қатты төмендеуі;
- табиғи ресурстардың тек ... ... ғана ... ... ... ортаны ластайтын заттардың рұқсат етілген нормативтен асып
кетуі және мөлшері тұрғындардың денсаулығына зиян келтіруі.
Экологиялық дағдарысқа жақын аймақтарды ... ... ... қарастыруға болады:
- деградацияға алып келуі мүмкін болып табылатын экожүйенің өнімділігі
мен тұрақтылығының төмендеуі, бірақ қалпына ... ... ... ... ... ... заттардың рұқсат етілген нормативтен асып
кетуі.
Жоғарыда аталған критерийлер бұл аймақтарда тиісті ... ... ... ... ... Бұл ... қайсысының
экологиялық тұрғыдан қолайсыз болып табылады деген ... ... ... жануарлар әлемі мен топырақ қабатының барынша
сезімтал құрамдас бөліктерінің биотикалық криетрийлері есепке алынады. ... ... ... мағынасы және таралуы жағынан 60-тан жоғары көрсеткіш
болып табылады.
Биотикалық критерийлердің ауа қабаты, суың ... мен ... су ... ... және геоэкологиялық бұзылуымен ара
қатынасы экологиялық қолайсыз аймақтарды нақты жіктеуге ... ... ... келесі сұрағы экологиялық апат аймағының құқықтық
режимі туралы болып табылады.
Қорыта келгенде, экологиялық апат аймағы дегеніміз-табиғи ... ... ... ... жүйелердің толық бұзылуы және оның
өзін-өзі қалпына келтіру қабілетінің жоғалтуы, қоршаған ... ... ... ... ... асып ... және ... тұрғындардың
өміріне қауіп төндіруі сипатымен ерекшеленетін аймақ ... ... апат ... оның ... ... ... ... тұрғыдан бекітуді қажет етеді.
1.2 Экологиялық апат аймағының құқықтық режимі
Территорияны ... апат ... деп ... ... ... онда
адам өмірі үшін қолайлы қоршаған табиғи орта ... үшін ... ... ... арқылы биосфераны құрайтын табиғи жүйелер
адам ... ... ету үшін ... ... ие. Кез келген адами
қызметтермен, кез келген шаруашылық ... ... ... жүйе мен ... да табиғи ресурстарға қандай теріс әсер
тигізетіндігін анықтауы қажет, содан соң мүмкін болатын зиянды ... ... жою үшін ... ... ... ... ... факторларды
ескермеу адам қауіпсіз және ... өмір ... ... ... ... да, Қазақстан Республикасының Экологиялық Кодексінде
экологиялық апат аймағында ... ... ... ... ... ... мен қоршаған ортаға зиянын тигізген ұйымдардың, цехтардың,
агрегаттар мен ... ... ... және ... жекелеген түрлеріне тиым салу ережелері белгіленген (176-бап).
Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... мүмкіндігін шектейтін заңды шаралар енгізілген кезде табиғат
пайдаланушылар құқықтарының ... ... ... көрсетуі мүмкін.
Алайда, құқықтық шараларды қабылдау қажеттілігімен ... бір ... ... асырылған әрекеттер дәл осы экожүйеге залал кетлтірілген
жағдайды бірге түсінген жағдайда мүмкін ... ала ... ... ... ... үшін ... ... жағдайда зиянды болдырмау үшін экологиялық апат аймағында ерекше
табиғат пайдалану режимін енгізу ... ... ... ... ... пікірі өте орынды деп айтуға болатын тәрізді [16, 26 б.].
Әрбір ... апат ... үшін ... ... ... ... инфраструктураны, коммуникация жүйелерін, транспорт,
байланыс, сумен ... ... үй ... және ... ... ... қайта қалпына келтіруге арналған арнайы ұзақ мерзімді
бағдарлама қабылдануы керек. Экологиялық апат аймағының ішіндегі ... ... ... ... ... ала ... сауықтыру
шараларының саны мен сапасына деген ыңғай ... ... ... зиян ... және ... ... етуі үшін қажетсіз болып
қалған учаскелерді ұзақ мерзімге тұрғындардан босатуы керек.
Ұсынылып отырған ... Арал ... ... жөніндегі шараларды
қаржыландыру көздері нақтыланып және жауапты ведомстволар көрсетілуі керек.
Экологиялық дағдарыс жағдайында мұндай бағдарламалар ... ... ... ... ... ... сауықтырудың
тактикасы мен стратегиясын, табиғатқа зиян келтіру деңгейін ... ... ... ... ... ... ... бөліп
көрсетуге болады [17, 177 б.].
Бағдарлама экологиялық және онымен байланысты әлеуметтік-экологиялық
мәселелердіі негізінде ... тиіс және екі ... ... мүмкін:
біріншісі – қоршаған ортаны, тұрғындардың денсаулығы мен ... ... ... ... ... ... ... – өңірдің тұрақты экологиялық дамуын ұйымдастыру мақсатында
атқарылатын жұмыстарға жағдай жасау.
Мұндай ... оның ... ... шығу ... ... ... сипаттағы мазмұны қызу
пікірталасқа ие.
Теориялық тұрғыдан алғанда, экологиялық ... шығу ... ... ие бола ... қазіргі заманғы тәжірибе теориямен ... ...... ... ... ие ... Қаржы Министрлігін
«құрдымға кетіруі» ықтимал, біресе, оған бөлінген ... және ... ... қиын ... болып кетіп, нәтижесіздікке әкеп соқтырады, бұл өз
кезегінде елдің бюджеті мен ... ... ... ... әкеп соқтыруы мүмкін. Мәселе экологиялық апат жағдайында
аймақты әлеуметтік-экономикалық дамыту Бағдарламасы осы ... және ... ... ... ... отырып, табиғи
ресурстарды тиімді пайдалану мен өндіру болып табылады.
Табиғи ортаның жағымды қасиеттерінің өзін-өзі қалпына ... ... ... ... ... ... қонымды шектеулер енгізу
және қоршаған ортаға қолдау жасайтын ... ... ... ... ... ... тек ... қана емес, Арал аймағында күріш өсіру барысында
қолданатын агрохимикаттармен байланысты ауылшаруашылық ... ... ... ... өсіретін аймақтарда бұрынғы мол балық шаруашылығы
жойылған. Ал, қалған балықтар пестицидтармен уланған және ол асқа ... ... ... ... ... ... ... мұндай балықтарды
аулап оны тұрмыста қолдануда. Нәтижесінде осы ... ... ... ... өндірісін толықтай өзгерту мүмкін емес болған жағдайда, оны
белгілі бір деңгейде шектеу қажет.
Күрішті ... ... ... ... ... ... кең қолданып, ... мен ... ... ... ... ... бас ... сонымен
қатар, барлық технологиялық процестерге бақылауды күшейту керек.
Әр түрлі дәрежеде ластанған және топырақ пен су ... ... ... ... емес учаскелерді экспплуатациялау мәселесіне
дифферениалды қарап, су қорғау сызықтарын көлдердің жағасы мен ... да ... ... бөлу ... 35 б.].
Елімізді қалыптасып отырған әлеуметтік-экономикалық жағдайға және
территориядағы ... мен ... ... ... ... ... техникалық қайта жабдықтау және
модернизациялау, оларды тоқтату мен жабу, табиғат ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
және өнеркәсіптік өндіріс саласындағы саясатты дамыту, бюджеттің қалыптасу
әдістерін дамыту қарастырылуы мүмкін.
Қазіргі тәжірибе экологиялық апат ... ... ... бөлу ... ... территорияны қалпына келтіру және ондағы
қорғау ... ... ... ең ... ұйымдастыру әдісі болып
табылатындығын көрсетіп отыр.
Арал экологиялық апат аймағында мүдделі үш мемлекеттің аумағындағы
шекараларын ... ... ... ... орны ... ... ... аумақтарға бөлінген.
Бұл – Қызылорда облыстарының Қазалы, Арал аудандары және ... ... ... Бұл ... үшін ... ... ... арнайы бағдарламалар, жергілікті халыққа көмек көрсететін арнайы
режим мен шаруашылық қызметін шектеу ... ... апат ... ... ... ... ... жүзеге асыру
мақсатында Арал мәселесі бойынша келісімдерге негізделген, әкімшілік
құқықтарына ие ... және ... ... ... жылы ... ... экологиялық Кеңестің сессиясында
Арал теңізі мен Арал аймағының ... шешу үшін ... ... ... Келісім бекітілді [18, 139-140 б.].
Аталған құжатқа сәйкес, қатысушы мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... ... ету мақсатында
бірыңғай әдістемелік негіздегі мониторинг жүйесін, ... ... ... ... және ... қауіпсіздік туралы әлемдік
стандарттарға сай ... ... ... ... ... әдістер арқылы жинау, өңдеу және сақтау жүйелерін ... деп ... ... Келісімде мемлекетаралық экологияның жаңа аспектісі
де көрсетілген – мемлекетаралық сипаттағы төтенше экологиялық ... ... апат ... ың ... ... қажеттілігі, сонымен қатар
экологиялық апат аймақтарындағы ... ... ... ... ... келісу арқылы шешу қажеттілігі.
Арал апатының салдарларын жою мәселесін шешу мақсатында осы ... ... ... кеңес пен оның жұмыс органдарын құру туралы
ұсыныс жасалынды.
Бүгінгі ... жер ... ... ... ... саны еселеніп
өсіп отыр. Сондай үлкен апаттың біріне ұшырап отырған - Арал теңізі. «Мақта
тәуелсіздігі» желеуімен ... ... ... ... ... ... каналдарын салып, оларды толтыру үшін Аралға келіп ... - ... мен ... суын ... ... нәтижесінде
теңіз суы тартылып, көлемі кішірейді.
Қазіргі таңда Арал теңізінің апатты жағдайын ... ... ... ... ... ... ... қарастырыуымыз
қажет. Оның зиянды әсерін қазіргі кезеңде көптеген мемлекеттер басынан
кешіруде. Сол ... ... АҚШ, ... және ... ... ... ... қатысуға келісімін берді [19, 10 ... ... ... келе, мынадай негізгі жағдайларды көрсетуге
болады. Экологиялық жағдайдың шұғыл төтенше қауіпті деп ... ... ... және ұлттық масштабта адамның денсаулығына, ... және ... ... зиян ... ... ... төндіру,
сонымен қатар, қауіпті жағдайды жою үшін жергілікті, ... ... ... ... ... органдардың мүмкіндіктерін
арттыруға қажетті ... ... ... ... Сол
себепті экологиялық апат жағдайы қауіпті ... ірі ... ... қоршаған ортаға келтірілген ірі зиянның ... ... ... ұзақ ... ... бірақ, экологиялық тиімсіз даму
нәтижесімен байланысты (ірі индустриалды табиғи апати аймақтары, ... ... ... ... ... ... аз ... аудандар,
бірақ тиімсіз жалпы ұлттық экономикалық саясаттың нәтижесінде деградацияға
ұшыраған аудандар) аудандар үшін жариялануы ... ... ... заңнамасы қолайсыз төтенше
экологиялық ахуал территориясын экологиялық апат аймағы деп ... ... ... ... ... - ... ... салдарымен жергілікті халықтың денсаулығына айтарлықтай қауіп
төндірген және (немесе) табиғи экологиялық жүйелердің бұзылуы, ... ... ... әкеп ... ... ... ... режимді жариялау құзыреті атқарушы биліктің басшысына тән. Оған
табиғи ортаның бұзылуы мен ... ... ... шғыл ... ... көрсету үшін қажетті бағынысты ведомстволардың ... және ... ... ... құзыреттілігі
берілген. Шұғыл экологиялық жағдайда қауіпті салдарды жоюда ... нақ ... беру ... ... ... ... ... дұрыс
болып табылады.
Заң ғылымы мен тәжірибе шұғыл ... ... ... ... ерекше жүйесін құру маңыздылығын растап отыр. Бұл ... ... және ... ... ... беретін ведомство басты
орынға ие.
Тиісті ... ... мен ... ... ... ... ету міндеттілігі ... ... ... мен ... ... ... ... бұл институты ұзақ жылғы дамудан өтсе де, өзінің экологиялық
бағытына соңғы жылдары қоғамның әсерінен ие болды. ... ... ... бассейніндегі экологиялық апат туралы тек қана ондаған жылдардан
кейін айтылды, бұл өз ... ... ... ... ... ... ... мәселесінің маңызды аспектісі зиянды өтеу
мәселесі болып табылады.
Арал трагедиясы ... ... ... ... ол ... ластану мәселесіне дайын емес екендігін көрсетті. Арал
теңізі бассейнінде бес тәуелсіз ... ... ... ... ... пайдалану туралы мемлекеттер арасында дау туындауға себеп болып
табылатындықтан, дауларды шешудің халықаралық ... ... ... БҰҰ – ның Халықаралық соты бола тұрса да, оның
шешімі көп ... ... ... ... зор зиян мен ... ... ... мүдделерін
қозғайтын мәселе туындаған мұндай жағдайларда, осыған ұқсас
дауларды шешетін көпқырлы мамандандырылған соттар құру ... ... бұл өз ... ... ... ... көтеріп, сот
проедурасын жылдамдатар еді.
Әлемдік тәжірибеде мұндай соттарды құру жағдайдары кездеседі. Мысалы,
екінші дүниежүзілік соғыстан ... ... баға ... ... шешетін Төтенше апелляцилық сот құрылған болатын [20, 48 б.]. ... ... ... соты ... ... мұнай мен газды жеткізу
саласындағы келіспеушіліктерді шешеді.
АҚШ-тың сот тәжірибесінде шешімі бір ... ... ... шығып кететін дауларды қарайтын штаттық пен ... ... ... ... ... ... ... құру жағдайы да
кездеседі.
Қоршаған ортаның айтарлықтай ластануы жағдайында және ... ... зиян ... ... өзіне шұғыл көмек көрсету мен теріс
салдарды жою шараларын ұйымдастыру міндетін ... ... ... ... ... және ... ... фондтарда ірі қаржылық құралдар
жинақталып және ... бір ... ... ... ... ... заңды жауапкершілік шараларының жүйесінің қаншалықты жетілдірілгеніне
тікелей байланысты болады. Қатаң ... салу ... ... ... ... ... қылмыстық құқық бұзушылықтары
үшін қылмыстық жауапкершіліктің болмауы заңды міндеттемелердің ... алып ... және ... бұл ... ... ... ... себебіне алып келді.
Әрине, экологиялық апат аймағының туындауы жекелеген құқықбұзушылықтың
құрамын туындатпайды, сондықтан бұл жағдай ... іс ... және ... ... апат белгілі бір ... ұзақ ... ... ... ... бұл ... ішінде
құқықбұзушылықтар да болуы мүмкін. Бірақ оларды жасаған үшін ... бір ... және ... бір ... ... ... туындауы тиіс.
Олай болса, экологиялық апат аймағының туындауына байланысты шешімін
табуы тиіс саяси, экологиялық, ... ... ... ... мәселелер кешені туындайды.
Қазақстан Республикасының Экологиялық Кодексіне сәйкес, ... ... ... ... тек ... ... ғана
көрсетілген.
Біздің пікірімізше, төтенше экологиялық ахуал, экологиялық дағдарыс,
экологиялық апат аймақтарына арналған ... заң ... ... ... ... осы аймақтарды сауықтыру шаралары егжей-тегжейлі
көрсетілуі қажет.
Экологиялық апат аймақтарындағы ... ... ... ... мен адам ... ... ... мынадай қағидаларда
бекіту қажет:
- Экологиялық қолайсыз аймақтардағы адамдардың ... мен ... және ... өмір ... ... ету немесе демалуы үшін
қолайлы қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... материалдық және
әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан қамтамасыз ету басымдылығы;
- Экологиялық қолайсыз аймақтарда қоршаған ортаға әсер ... ... ... ... ... ... кез ... экологиялық апат аймағында
жүзеге асырылатын қоршаған ортаға әсер ететін шаруашылық ... ... ... кез ... ... тек қана ... экологиялық сараптаманың
қорытындысымен ғана рұқсат беру;
- Ізгілік қағидасы, бұған сәйкес, экологиялық апат ... ... ... ... адамгершілікке негізделген ережелерден
бастау алуы қажеттілігі болып табылады.
Экологиялық апат ... ... ... ... қай түріне тиым салынуы тиіс деген заңды сұрақ ... ... ... орны ... ... орын ... ... келтіруге болады?
Мұндай жағдайда барлық шаруашылық қызметке тиым салынуы ... ... сол ... ... ... халықтар қалай өмір сүрмек?
Қазіргі кезде Қызылорда облысы Қазақстан ... ... ... ... ... деп жарияланған. Бір аймаққа екі режим
орнату мүмкін ... АЭА ... ... қолайсыз қаладағы әлеуметтік-
экономикалық мәселелерді оның экономикасын республикалық және ... ... ... ... негізінде шешу мақсатында құрылып
отырғаны көрсетілген [21, 1 б.]. ... ... ... ... ... жеңілдету саясаты көрсетілген. Табыс салығы бар болғаны 10% құрайды,
бұл Қазақстанның басқа территориясымен салыстырғанда 10% аз. Ірі ... ... бұл ... үшін ... ... ... ... қатар, АЭА территориясында тауарлық өнімді өндірушілер үшін ... ... ... орнатылады. Өндіру операциясына қажетті барлық
импортталатын ... ... ... және т.б. ... баж ... ҚР кедендік істер жөніндегі экономикалық саясаттың
басқа да шараларынан босатылады. АЭА ... ... ... ... ... тыс ... экспортталатын тауарлар осыған
ұқсас кедендік жеңілдіктерге ие.
Бірақ, бұған қарамастан, Ашық Экономикалық ... ... ... ... бірі ... ... шараларын атқаруға
байланысты қосымша шығындар, ... ... ... мен құралдарға деген қатаң талаптар болып табылады. Бұл
талаптар АЭА ... ... ... ... сол ... ... толықтыруларды қажет етеді. Бар қиындық қоршаған ортаны қорғау
шаралары мен ... ... ... ... ... ... ... Осы қарама-қайшылықты жоятын шаралардың қатарына
қоршаған ортаны қорғауға бағытталған кәсіпорындардың ақша ... ... ... ... өндірістік табиғат қорғау қорларын
дамыту нормаларын көбейту, қауіпті экологиялық обьектілер үшін міндетті
экологиялық ... т.б. ... ... ... ... Арал аймағын сауықтыруға қаржы салу
қызметіне бағыт көрсетсе дұрыс болар еді.
Мысалы, қазіргі ... ... ... ... ... аз қалдық шығаратын өндірісті енгізу туралы. Соныен қатар, ... ... ... ... ... ... ... қажет. Бұл экологиялық апат аймағының құқықтық режимін қамтамасыз
ету қажеттілігін ... ... ... ... ... ... таза өнім
шығару, қалдықсыз технологияларды енгізу, қоршаған ортаны қорғау туралы
жергілікті талаптарды күшейту, табиғат қорғау ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Біздің пікірімізше, шетелдік заңнаманың күші табиғи ресурстар түрлеріне
және олардың ... ... ... алуға немесе кәсіпкерлік
процестер бақылаудан шығып кеткен жағдайда орын ... өрт, жер ... ... ... ... жарылыс, дауыл сияқты жағдайдардың алдын
алуға бағытталған шет мемлекеттердің ... ... ... ... экологиялық жағдайға әкеп соқтырған өнеркәсіптік орындардағы ірі
апаттар Севезо (Италия), Фликсборо (Ұлыбритания), Бинке ... (ГФР) ... орын ... ... бұл өз ... Европалық
кеңесте басқа мемлекеттердің тұрңындарының бұл ... ... ... мен басқ та ... ... ... ... көмек көрсету, экологиялық шараларды ... ... ... [17, 184 ... кез ... ... ... ұлттық органдарға олардың
талабы бойынша олардың экологиялық қауіпсіздіктің барлық қажетті шараларын
жасағанын, барлық экологиялық қауіптіліктің ... ... мен ... ... ... ... өндіріс жағдайы мен қоршаған ортаның
жағдайы туралы ақпаратпен қамтамасыз еткенін анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... шеңберінде осы кәсіпорындар туралы мәліметтер қоры құрылған,
онда ластаушы кәсіпорындар, қоршаған ортаны ластауға әкеп ... ... ... ... туралы, апат себептері туралы, апаттардың
алдын алу немесе жою ... ... ... ... ... ... бақылау тәртібі, нақты шектеулер
процедуралары, ... және ... ... ... ... алу мен жою, бір бірін шығарылған қауіпті қалдықтар
туралы хабарлап отыру, ... ... мен ... ... ... ... шараларын қабылдаудағы мемлекеттердің
ынтымақтастығына қолдау жасалынады [22, 100 ... ... ... ... мен салалары туралы
ұлттық көмек көрсету тәжірибесі әр түрлі мемлекеттерде артып келеді. ГФР-де
Рейн ... ... ... ... ... ... қызметін тоқтату арқылы ластауды азайтты, жұмыссыз қалған
жұмысшыларды қайта даярлап, жұмысқа орналастырылды, тұрғындар ... жаңа ... ... ... ... ... ... қайта
жабдықталды.
Өмір сүруге мүмкін емес жағдайда болған Арал аймағының тұрғындары ... ... ... ... ... зиянның орны толтырылмай және
жаңа орында жұмыспен қамтылуына көмек ... ғана ... жоқ, ... тым ... ... ... көрсетілмеді. Сол себепті, Қазақстан
Республикасының бюджетінде тұрғындарды басқа орынға ... мен ... ... ... ... қажет деп ойлаймыз.
Біздің ойымызша, Ұлы теңіздің бойында орналасқан АҚШ және ... ... ... ... саласындағы тәжірибесін қолдану өте
маңызды. Онда әкімшілік және ... ... ... ... жергілікті биліктің қызметтері өкілетті, атқарушы органдар
бірлесе отырып қызмет ... ... ... апат ... ретінде Арал теңізі бассейнінің ... ... ... ... нақты бір туыстық, обьектілік ... да ... ... біріктіріледі. Экологиялық құқық жүйесін бүгінгі
күні толығымен жүйеленіп, жинақталып болды деп айта алмаймыз. Даму процесі
әр уақытта тоқтамай жүріп ... ... ... ... ... мен ... ... қолдануда.
Нарықтық қатынастардың дамуы экология саласын мемлекеттік ... ... ... жаңа субьектілердің пайда болуына алып
келді. Егеменді Қазақстанның заңнамасы осы өзгерістерді көрсете ... ... ... және ... факторларға байланысты әрдайым даму
үстінде.
Заң әдебиеттерінде экологиялық құқықтың жүйесі мен құрылымы ... ... ... бар. ... В.В. Петров экологиялық құқықты жеке құқық
саласы деп атап көрсеткен [23, 114 б.]. ... бір ... ... ... ... ... ... негізгі белгісі ретінде ол құқықтық реттеу
пәнінің, әдісінің, реттеу қағидаларының болуымен түсіндіреді. ... ... ... жәе ... қоршаған ортаны қорғау
саласында туындайды және дамиды. Жалпы алғанда, мұндай қатынастар ешқандай
құқық саласымен ... ... ол ... ... ... ... қатынасын реттеуші құқыққатынастары мен нормалардың жиынтығы
ретінде ... ... бұл ... ... жер, тау, орман, су құқығынан
жекелеген табиғи кешенді емес, ... ... ... ... ... ... ... [24, 56-57 б.].
В.В. Петров экологиялық құқықты кешенді құқық саласына енгізуге ... ... Ол: ... ... ... деп ... ... экологиялық құқық басқа да кеңестік құқық саласы сияқты құқық
жүйесінде қорғау ... ие, оның ... ... ... ... ... ... Қылмыстық құқық нормалары мүліктік, ... жер, ... ... ... қол сұғушылықтан, заң
талаптарын бұзушылықтан қорғайды; әкімшілік ... және ... ... ... ... әкімшілік, жер, экологиялық
қатынастарды ... ... ... ... үшін ... және басқа да
әкімшілік шараларды қарастырады. Құқықтың барлық қоғамдық қатынастарды
реттеуге бағытталған ... ... мәні ... Осы ... ... құқық да енеді»,-деп жазды [23, 57 б.]. Заң ... ... ... орнына «қоршаған орта құқығы» деген терминді
енгізу қажет деген пікірлер де бар. Бұл көзқараспен келісуге болмайды.
Біріншіден, бұл ұсыныстың ... өз ... ... ... ... ... және басқа да табиғи ... ... ... жүзеге асырылатын шетел мемлекеттерінің тәжірибесімен түсіндіреді.
Екіншіден, біздің еліміздің территориясы басқа мемлекеттерден көлемі
жағынан да, ... ... ... ... де
ерекшеленеді.
Үшіншіден, «қоршаған орта ... ... ... да қамтиды, бұл аталған құқықтың шегін белгілеуге ... Ал, бұл ... ... ... туындатады.
Экологиялық құқықты жеке құқық саласы ретінде тану концепциясының
жақтаушысы Б.В. ... ... ... ... ... жеке ... саласы
болуының негізгі төрт шарты бар дейді [25, 70-78 б.]:
1) Мұндай құқық саласының құрылуына мемлекеттің мүддесінің болуы;
2) Жеке реттеу ... ... ... ... ... ... ... Ерекше құқықтық реттеу әдісіне қажеттіліктің болуы;
4) Құқықтың ерекше қайнар ... ... ... ... ... В.В. ... нақты бір қоғамдық қатынастар кешенін
реттейтін ... ... ... ... және ... ... ... әдістер арқылы жүзеге асырылу қажет ... ... ... ... пәні – ... ... арасындағы ерекше байланыстар
жүйесін құрайтын ... ... ... ... пәні ... ... ... саласына топтау негізі болып табылады.
Құқықтық реттеу әдісі - мемлекеттің тарапынан ... ... ... құқықтық әдістер, олар құқықтық нормалар жасаған кезде және осы
қатынастың қатысушыларының арасындағы құқықтық ... ... ... ... ... реттеудегі табиғи обьектілер
спецификасы олар туындауы және ... етуі ... ... ... ... Қоршаған ортаны қорғау саласындағы экологиялық
талаптардың орындалуын қамтамасыз ету үшін тиым салу, ескерту, ... ... ... ... ... қазіргі кезде меншіктің әртүрлі нысандары
пайда болғанда, басқарудың әдістері мен ... ... ... ... және ... ... субьектінің тарапынан материалдық
қызығушылық тұрғысынан әсер ету жүзеге асырылуда.
Тиімді табиғат ... ... ... ... ... және ... ... қатынастардың жағдайындағы экологиялық
қауіпсіздікті, Қазақстанды ... ... ... ... ... ... мәселелері шешуді қажет етеді.
Реттеудің бұл экономикалық әдісінің мазмұны азаматтық құқықтық әдіс
түріне ... ... ... ... ... пайдалануға әсер
етудің әкімшілік-құқықтық әдістері мен қоршаған ортаның сапасын реттеудің
экономикалық ... ... ... әдістер жиынтығы тән [24, 60
б.].Экологиялық құқықтың қазақстандық ... ... ... ... А.С. Еренов, Н.Б. Мухитдинов, А.С. Стамкулов экологиялық
құқықты бірнеше құқық ... ... ... құқық саласы ретінде
қарастырады.
А.С. Стамкулов экологиялық құқықты жер, су, орман, тау құқығын қамтитын
кешенді құқық саласы деп табылады дейді [27, 176 ... ... ... ... ... бұл – ... үшін
қоршаған табиғи ортаның жағымды сапасын сақтау мақсатында қоғам ... ... ... ... реттейтін заңнаманың
интеграцияланған ... ... ... [28, 188 б.]. ... салаларын
салалық, арнайы және кешенді деп бөліп ... С.С. ... ... саласының құрамына салалық және арнайы құқық ... ... ... ... ... бірнеше режимдер қолданады [29,
447 б.]. ... ... ... кешенді режимі пайда болады. Белгілі
бір құқықтың ғана ... ... ... ... ол оның ... ... және бір нормативтік ағзаның бөлшегі болып табылады деп атап
көрсетеді.
Сонымен қатар, құқық ... ... ... ... ... ... ... және тәжірибелік мәнге ие. Бұл нормативтік
материалға бағыт жасауға, осы ... ... ... ... ... ... нормативтік заңды актілердің иерархиясын
нақтылауға мүмкіндік береді. ... С.С. ... ... құқық
саласы дегеніміз – бұл құқық жүйесінің ірі, орталық бөлімі, ол екі критерий
бойынша – ... ... ... мен пәні ... анықталады. Әрбір құқық
саласына бірнеше заңды ерекшеліктер тән. Олардың ... ... ... ... ... ... салалық реттеу режимі неден құралады?
Оның негізгі элементтері ретінде С.С. Алексеев мыналарды атайды: ... ... ... ... ... тән заңды әсер ету әдістері; 2) ... ... ... - ... мен міндеттердің пайда болу әдістеріне,
заңды әсер ету әдістеріне, ... ... ... іс ... нысандарына
қатысты нысандар; 3) қағидалар, жалпы ережелер, яғни, аталған салаға ... ... ... ... ... ... 4) Жүйеленген актіге
негізделген заңнаманың ерекше саласы. Мұнда ең маңыздысы – бұл ... ... ... ... ... немесе болмауы – Ереже,
кодекстер т.б. және ... ... ... ... жалпы ережелер,
салалық қағидалар бекітілген мазмұнды Жалпы бөлімі болуы ... [29, ... ... ... ... ... ... бірнеше режимдер
біріктірілетін интеграцияланған және бір негізгі ... ... ... ... болып бөлінеді.
Кешенді салалар туынды құқықтық құбылыстар болып табылады, бірақ туынды
деген олардың әлеуметтік және заңды мағынасына ... оның ... ... ... ... ... ... қатысатындығында. Салалық немесе
арнайы саламен қамтылған заңды нормалар бір уақытта кешенді құрылымға ие
болады.
Экологиялық ... өзі ... ... ... ... ... ... Онда негізгі институттар мен басымдылықтар қамтылған, онда қоғамдық
экологиялық ... тобы ... ... ... білдіреді. Бірақ
ашық түрдегі саланың өзі қайта жаңартылу ... ... Тек ... ... бір жағдайда обьектісі ретінде барлық ... ... ... жекелеген табиғи обьектілер болып табылатын ... ... ... ... құқық саласы ретінде сипаттау барысында,
оның жүйесінде орын алған құқық салаларын ескеру маңызды. Осы ... ... ... ... дамуы жекелеген табиғи обьктілерді және
қоршаған ортаны қорғау саласындағы қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеуге
мүмкіндік береді. Бұл ... ... ... ... ... ... сипатқа ие. Қоршаған ортаны ... ... ... оның
салашықтары ретінде қарастырылады. Олардың өз ішкі ... ... ... ... ... ... пәні ... ортаны зиянды
химиялық, физикалық және биологиялық әсерлерден қорғау болып табылатын
болса, осы ... ... ... ретінде қоршаған ортаны
сәйкесінше химиялық, физикалық және биологиялық қауіптерден қорғау болып
табылатын ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын қоршаған ортаны қорғау құқығы саласына
мұндай ықпал жасау үлкен ... және ... ... ие. ... ... ... ... қорғау талаптары ҚР Экологиялық
Кодексінде, орман заңнамасында, ... ... ... ... ... және басқа да заңнамаларда көрсетілген. Бұл талаптар
жайлы қоршаған ортаға деген құқық ... бұл ... ... ... ... ... ... талдауға пәндік ықпал жасау осы саладағы
заңнамаларды кешенді бағалауға, ... ... және ... ... жасауға мүмкіндік береді. Егер химиялық ластанудан
қорғауға қатысты қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... және ... ластанудан қорғауды
құқықтық реттеу ғылымда аз зерттелген.
Экологиялық құқық ... ... ... нормаларының, институттардың,
салашықтардың, құқық салаларының негізгі элементтері түсініледі. Обьектісі
қоршаған орта ... ... ... ... ішкі ... ... ... рөлді нақты, негізделгене ... ... ... ... ... ... атқарады. Бұл жағдайда табиғи
ресурстарға ... ... ... ... ... табиғи
ресурстарды тиімді пайдалану саласындағы ... ... ... мен ... ара қатынасын, экологиялық бақылау,
мониторинг, аудит, экологиялық нормалау, сараптама, ... ... т.б. ... ... ... бөліп көрсетуге болады. Мұндай
топтар экологиялық құқықтың негізгі институттарын құрайды.
Экологиялық құқықтық кешенді құқық саласы ... ... ... ... қалыптасқан және ойындалған құқық салаларын, яғни, жер, тау,
су, орман т.б. құқық салаларын ... ... Бұл ... мен ... ... жекелеген табиғи обьектілерге қатысты табиғат пайдалану мен
қоршаған ортаны қорғау саласындағы қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеудің
дамуымен ... ... Бұл ... ... ... ... қатысты
даралық сипатқа ие. Олар қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... және өзінің ішкі құрылымы бар.
Профессор Н.Б. Мухитдиновтың пікірінше, құқық жүйесінде қарама қайшы
екі бастама орын алады. Бір жағынан, ол ... ... ... ... ... және қозғалмалы болуы тиіс. Құқық динамикасы әрқашан өзгеріп
отыратын қоғамдық қатынастармен сипатталады. Бұл эволюциялық жолмен, ... ... кей ... ... ... ... ... жолымен жүзеге асырылады [30, 118 б.].
Құқық қайнар көздерінің ішінде 1995 жылы 30 ... ... ... ... ... ... маңызды
орынға ие. Мұнда әрбір адамның қолайлы қоршаған ортаға құқығы бекітілген.
Ата Заңда көрсетілгендей, ... ... ... ... ... ... табылады [1].
ҚР Экологиялық Кодексі төтенше экологиялық ахуал және экологиялық апат
аймақтарын жеке бір ... ... ... ... акт ... ерекше институты – экологиялық апат аймақтары мен ... ... ... қоршаған ортаны қорғау институтын бекітетін
қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдаланудағы ... ... ... ... болып табылады. Экологиялық апат
аймақтары туралы мәселені ... ... ... ... обьектісі
табиғи кешендер болып табылатын институттар пайда болады ... ... бұл өз ... ... табиғаттың сапасы жекелеген табиғи
обьектілердің сапасына тікелей байланысты дегенді білдіреді.
Экологиялық апат аймағында бір табиғи обьекттің жағдайының ... ... ... ... ... алып келетіндігін байқауға
болады. Жекелеген жағдайларда бұл аймақтарда басым ... ... ... ... бұл ... ... экологиялық өзгерістерді туындатады.
Арал аймағында бұл, әрине, су ... ... оны су ... ... ... ... ... реттеу обьектісі барлық табиғи орта
болып ... апат ... ... нормаларды жеке құқықтық институт
ретінде ... бола ма? ... ...... ... ... ... болып табылатын және
нақты бір қоғамдық қатынастарды реттейтін ... ... ... ... Құқық саласынан бір ерекшелігі, құқықтық ... ... ... ... ... ... біріктіреді. Бұл нормалар басқа
салалық ... ... ... ... де, ... ... ... етеді.
Бір құқық саласының туыстас институттары өздерінің жиынтығымен
салашықты құрайды. Құқық салашығының ... ... түрі ... ... реттейді.
Экологиялық апат аймақтары туралы нормалар ... бір ... атап ... Арал ... ... ... қатынастарды реттеу сипатына ие ... ... ... қатынастарды реттеумен байланысты барлық мәселелер өзіне тән
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... деп айтуға болады. Мысалы, экологиялық апат
аймағындағы меншік құқығы, ... ... ... ... ... (мысалы, сату-сатып алу, жалға беру т.б.) бұл ... ... ... ... ... апат аймақтары туралы нормаларға жеке институт статусын
беру қажет деп ойлаймыз. Бұл ... ... ... ... реттеу қағидаларымен және арнайы әдістерімен түсіндіріледі.
«Экологиялық апат аймағы» институты экологиялық апат, дағдарыс және
дағдарыс алды ... ... ... реттеуге бағытталған
құқықтық нормалардың жиынтығын білдіреді[29, 152 б.].
Құқықтық реттеу әдістері туралы айтқанда, мәселе қоғамдық қатынастарға
әсер ету тәсілдері ... ... ... ... ... ... апат
аймағын сауықтырумен байланысты қоғамдық қатынастардың ерекшелігі, құқықтық
реттеудің негізгі обьектісі табиғи жолмен пайда болған ... орта ... ... ... тиімді реттеу әдістері билік және бағыну әдісі
болып табылады. Мұндай ... ... ... ... ... ... келеді.
Қазіргі кезде Арал аймағын сауықтыру мәселесін шешуде бұл әдіс ерекше
маңызға ие, себебі Арал мәселесін шешу кейінге ... ... ... ... ... ... ... шығатын билікті шешімге
байланысты. Мұнымен қатар біз табиғат ... ... ... ... ... керек. Табиғат пайдалануға ақы төлеуді
сатылап ... ... ... ... ... ... сияқты мұндай қағидалар нарықтық кезең талаптарына сай келеді.
Экологиялық апат аймақтарын экологиялық сауықтыруға байланысты табиғат
қорғау органдары табиғат пайдалануды ... ... ... ... ... ... шектеу режимін ескерулері қажет, яғни,
қоршаған ортаны ластағаны үшін, табиғи ресурстарды өндіргені үшін төленетін
ақы ... ... ... ... ... ... апат аймақтарының субьектілерінің құқықтары мен міндеттері
басқа қолайлы ... ... ... ... ... ... апат ... институты меншік құқығы, табиғат пайдалану
құқығы, табиғат ... ... ... ... ... аумақтар, жауапкершілік және т.б. институттармен тең дәрежеде тұр.
Бүгінгі күні бұл институттар ... жеке ... ... емес, тұтас
табиғат болып табылатын экологиялық құқықтың жалпы бөлімінің мазмұнын
құрайды. Қазақстанда орын алып ... ... ... аса қауіпті
сипатқа ие болып отыр. Қоршаған ортасы ластану әсеріне ұшырамаған бірде ... ... деп ... ... Республикадағы экологиялық жағдайдың
ерекшелігі әлемде еш мемлекетке ... ... ... ... ... ... ... экологиялық таза ортаға құқығы мен экологиялық
қауіпсіздігін ... ету – ... ... ... ... ... ... нашарлауы кезінде, оның территориясында
бірнеше экологиялық апаттар орын алып ... ... бұл ... жеке дара ... ие болады. Өндіріс барысында табиғи ортаны қарқынды
эксплуатациялау, экологиялық талаптарды бұзу, әр түрлі сипаттағы апаттардың
зиянды салдарлары мемлекеттің ... ... әкеп ... ... ... ... ... белгілейді, төтенше экологиялық
жағдайларда шаралар ... ... ... ... ... апат ... ... көрсетеді және азаматтардың мүліктік
мүддесі және денсаулығына зиян келтірілген жағдайда өтемақы төлеуді жүзеге
асырады.
Қоршаған ... ... ... ... мемлекеттік органдар жүйесі
әрқашан табиғат қорғау қызметіне ие қоршаған табиғи ортаны қорғау нысанымен
анықталады.
Бұрын табиғи ортаны ... ... ... ... ... ... ... шешілетін. Бұл жағдайда көптеген органдар
жүйесі бақылау жасайтын. КСРО ... ... ... саны онға жетіп
жығылатын. Жекелеген табиғи ... бір ... ... ... ... ... қорғау қызметін біріктіретін бір координациялық ... ... ... табиғатқа деген қылмыстық қатынасқа алып келді ... ... ... ... біздің республикада мемлекеттік органдардың
кең ауқымы ... ... ... бөлу ... ... ... үш топқа
бөліп қарастыруға болады: өкілдік органдары, атқарушы органдар, сот билігі.
Әр топ ... ... ... ... ... қызметтерге, міндеттерге,
әдістерге ие.
ҚР Экологиялық Кодексінің 3-тарауы қоршаған ортаны қорғау саласындағы
мемлекеттік органдардың құзыреттілігін айқындайды [9].
Арал теңізі тек ... ғана ... ... ... ... ... Бүгінде әлемнің барлық жерінде ауа райының жаһандық жылыну үрдісі
байқалып, бұл әлемдік экологтардің дабыл қағуына түрткі ... ... ... ауа ... ... ... ... мұздардың еруіне
алып келіп, соның салдарынан мұхит суларының деңгейі ... ... ... орналасқан ірі қалалар, елді мекендер су ... ... ... ... ... ... арада 30-40 жыл ... ... ... ... жылы мезгілдерінде толығымен мұз құрсауынан
босанатындығын алға ... ... ең биік ... ... ... да ... еру қаупі ұлғайып келеді. Егер дәл ... ол әрі ... жүре ... онда 2060 ... ...... ал 2100 ... барлығы да еріп кетуі мүмкін[13, 175 б.]. Алайда
осындай ауқымды мәселелер, экологиялық апат алып ... ... ... ... ... ... ... шешуге ықтияттық
танытпай отырғандай.
Әрине, Қазақстанның жер-жерлерінде ЕҚЫҰ бастамасымен Орхус орталықтары
құрылып жатыр. Олар аймақтардың экологиялық ахуалдарының ... ... ... ... ... ... игі ... тигізе алатынын
уақыт көрсетер. Бұл жөнінде «Табиғат» экологиялық одағының төрағасы ... ... ... «Енді Қазақстан ЕҚЫҰ-ға төраға болып
отыр. Бұл ұйымның ... ... бірі – ... ... ... ... ... алуға Қазақстан үлкен ұйым төңірегінде
бастамалар ... ... ЕҚЫҰ ... ... адам ... ... ... танытып, экологияны үшінші, төртінші қатарға ысырып
қоюда. Сондықтан Қазақстан ... ... ... экологиялық мәселені
алдыңғы қатарға шығару керек деп ойлаймын» [32, 3 б.].
Басым бағыттардың бірі Арал бойын ... ... ... ... балық шаруашылығын осы аумақта құрылған жасанды сумен
жасақталған ландшафттық экожүйелерде, бұлақтарда, су қоймалары мен ... ... және ... ... өндіретін және балықшаруашылығы
өнімдерін ... ... ... құру ... ... ... барлық іс-шараларды қысқы мерзімде (бес, он жылда) жүзеге асыру
көзделді.
Арал теңізін оның бұрынғы деңгейінде ... ... ... ... Теңіздің бұрынғы қалпына қайта келтіру туралы жоспар аймақтық
мекемелерде де, БҰҰ бастамасындағы ... да ... ... де ... ... де болсын жағдайының жақсаруы маңызды ... ... бұл ... бұл ... ... кеткісі келмейтін, бұл жердің тарихын
ата-бабаларының ... ... ... ... ... етуде. Сол
себепті оларға құр уәде мен ... көру ... ... Олар ... ... ... Бұл ... өз уақытында болуы керек.
Өңірде қоршаған ортаның сапасыздығы, судың ластануы, азық-түліктің
тапшылығы, егін ... ... ... ... жайсыз факторлар ел
ішінде ауру-сырқаудың көбеюіне себеп ... ... ... ... мен
экологиялық ахуалдың қиын күйде қалуы өңірде ... ... ... ... болып тұр.
Аталған ғылыми зерттеу барысында қоршаған ортада ластаушы концентрация
мөлшерінің жоғары дәрежеде ... ... Арал ... ... ... ... қажетті дәрумендер мен минералдық
элементтердің жартысын да қамтымайтын сапасыз азық-түлікті пайдалану арқылы
жүргізіліп отыр. Бұл жағдайды қоршаған ... ... ... факторлары
мен қауіпті әлеуметтік-экономикалық жағдаймен қоса ... ... ... анемия және басқа да аурулардың көбеюіне әкеп
соқтыруда.
Қоршаған ... ... ... және ... ... ... ... етеді. Урбанизация, өнеркәсіптік ... ... ... ... пайдалы қазбаларын пайдалану, адамның қоршаған ... ... ... ... ... ... төтенше экологиялық
жағдайға алып келді. Осындай ... бірі Арал ... ... ... [33, 122 ... келгенде, Арал теңізінің экологиялық апат ... ... ... ... ... қоғам мен заң ... етіп ... ... ... ... Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен
табиғи ресурстарды пайдалану саласындағы басты мәселелер мен талаптарды заң
тұрғысында бекіту осы ... ... ... ... ... еді. Яғни,
экологиялық апат аймағы ретінде Арал аймағындағы табиғи ... ... ... ... ... үшін ... белгілеу,
Орта Азия мемлекеттері үшін су лимиттерін қатаң белгілеу саласында нақты
келісімге келу, мемлекеттер тарапынан аймақтың ... ... да ... ... ... ... басқа да мемлекетаралық дау туындаған
ретте, оны шешу ... ... ... сот құру секілді іс-
шараларды жүзеге асыру аймақты сауықтыруда өз нәтижелерін берер еді ... ҚР АРАЛ ... ... ... ҚОРҒАУ МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ
ПАЙДАЛАНУДЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ
2.1 Арал аумағындағы қоршаған ортаны қорғауды ... ... ... ... ... ... Әмудария мен Сырдария өзенімен қамтамасыз
етіледі. Мыңдаған жылдардан соң Әмудария өзенінің сағасы Арал ... ... ... ... ... бұл ... көлемінің төмендеуіне әкеп
соқтырды. Күріш және мақта шаруашылығы барысында суармалы жерлерге осы екі
өзеннің көп көлемдегі ... ... ... дельтасына түсетін судың
азаюына, ал бұл өз кезегінде Арал теңізінің ... ... ... Қар мен ... ... ... мен ... қатар, жер асты
сулары Арал теңізіне мардымсыз ғана су береді, себебі бұл ... ... бұл өз ... ... көлемінің азайып, тұзданудың деңгейінің артуына
әкеп соқтырады.
Кеңес Одағы кезінде Арал теңізінің мүшкіл жағдайы ондаған жылдар бойы
жасырын болып келді, тек 1985 жылы ғана М.С. ... бұл ... ... ... ... мәлімет деп есептегеннен соң ғана бүл мәлімет
баршаға белгілі бола бастады. 1980-жылдың соңында ... ... ... ... ... екі ... бөлінді: Кіші Арал және оңтүстік Үлкен
Арал. 2007 ... ... ... ... ... және аз ... су
тоғандары ғана қалды [34, 18 б.].
Үлкен Аралдың көлемі 708 км3 –тан 75 км3 –қа ... ал ... ... ... ... мөлшерге дейін көбейді. КСРО тарағаннан
соң Арал ... екі ... атап ... ... мен ... ... қалды. Осылайша мұнда алыс сібірлік өзендерді тарту туралы
ірі кеңестік жоспар іске аспай қалды, ... ... ... су ... деген бәсекелестік арта түсті.
1960 жылы Арал теңізі Орта Азиядағы төртінші ірі теңіз болып есептелді,
ал 2007 жылы өзінің бұрынғы ... он ... ... кетті. Әмудария
мен Сырдария өзенінің бойындағы шөлейтті жерлерді интенсивті және үнемсіз
суару теңізге келетін су аңғарының өте аз ... әкеп ... [35, ... ... тек қана үш су ... ... ал оның ... тұздылығы соншалық, балық атаулы жойылып кеткен. Теңіз бойындағы елді
мекендер шаруашылық тұрғысынан дағдарысқа душар болды. Ірі көлемдегі ... ... ... ... жел улы ... мен ... ... көтеріп таратып,
адамдардың денсаулығына орасан зор зиян тигізуде.
Алайда 2005 жылы салынған дамбаның арқасында ... су ... ... судың тұздылығы едәуір азайды. Қазір бұл аймақта балық
популяциясы қайта жандандырылуда, сол себепті ... ... ... ... ... екі су ... «өлі» аймаққа айналып
кетпес үшін көптеген гидротехникалық құрылыстар салыну қажет – ... бұл ... ... ... ... Әмудария өзені бойында. Мұндай
жоспарды жүзеге асыру үшін мыңдаған миллиардтаған қаражат пен күрделі ... мен ... ... ... ... ... ... басқа
да ірі су айдындары, атап айтқанда, Орталық Африкадағы Чад ... ... ... ... өзені қайталап отыр. Сол
себепті тіршіліктің басты көзі үшін ... ... ... ... әлем елдері өзара келісімге келе отырып, ... шешу ... ... Арал теңізі аймағында орын алып отырған қоршаған орта ... ... ... 54 тыс. км2 тұзбен, ал кейбір аймақтарда
жергілікті егістіктермен шайылған ағыстармен келген ... мен ... ... улы химикаттармен көмкерілген құрғақ су табанының пайда
болуына әкеп ... ... ... ... жел тұз, ... мен ... 500 ... дейін таратуда. Солтүстік және ... ... ... ... ... ... аймақтың ең тығыз
және барынша экономикалық және ... ... елді ... әсер етіп ... ... ... ... бикарбонаты, натрий
хлориді мен ... ... ... ... мен ... ... кері әсерін тигізеді [36, 168 б.]. ... ... ... ... ... арасында респираторлық
аурулармен, яғни, анемия, асқазан ісігі, сонымен қатар асқорыту жүйесінің
бұзылуы аурулары кең тараған. Көз ауруларын ... ... пен ... ... саны күн санап көбеюде.
Сырдария өзенінің төменгі ағыстарында су жетіспеушілігі жылына 1,2-3,5
км3 ... ... ... ... Арал теңізінің көлемі азаюда және қазір
оның көлемі 230 км3 құрайды. Сырдария ... ... ... ... ... тұрғындарды таза ауызсумен қамтамасыз ету мәселесінің өзектілігіне
қарамастан, облыс орталығы ... ... ... ағыс ... ... ... салу ... әлі де кейінге қалдырылып
келеді. 1990 жылға дейін өзенге жыл сайын шамамен 10 км3 жоғары минералды,
ластанған ... су ... ... 60% ауылшаруашылық
су құбырлары және коммуналдық су құбырларының тең жартысы апатты жағдайда,
ал бұл ... ... ... ... өнімдерімен, органикалық және азотты
заттармен және ауыр металдармен ластануына ... ... ... ... ... ... Арл ... сапасы нашарлауда және
көптеген су және жер экожүйелері ... [37, 100 ... ... ... бірі ... және жайылым жерлерінің азып-
тозуы болып отыр. Арал ... ... ... 59,6 млн.га аймақты
құрайды, оның ішінде Қызылорда (22,6 млн. га), Ақтөбе (19,7 млн. ... (8,7 млн. га) және ... ... (8,6 млн. га) ... ... ... ... аумағының 22% құрайды.
Мәліметтерге ... ... ... ... 43,6 ... оның ... айдалған жерлер – 0,6 млн.га, оның ішінде ... ... ... ... – 0,2 ... ... – 0,4 млн.га
және жайылымдар – 42,4 ... ... ... ... 5,9 млн.га құраса, су
асты жерлері - 2,7 млн.га, ... да ... – 7,4 ... құрайды [38, 36
б.]. Қайта құру мен демократияландыру үдерістері, 80-жылдардың басындағы
кеңес қоғамының дүр ... ... ... және ... ... кобеюіне бастама болды. Бұл жағдай ... ... ... ... обьективті бағалауға мәжбүр етті.
1988 жылы 7 қаңтарда КПСС ОК мен КСРО ... ... ... отырып
«Елдегі табиғат қорғау ісін түбегейлі өзгерту туралы» ... ... КСРО ... мен ... ҚСРО ... Кеңесі,
кеңестік және шаруашылық органдардың табиғат қорғау ... ... ... ... айтылды. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен
қоршаған ортаны қорғау мәселелерін шешуге кешенді ықпал ету ... ... жоқ, ... ... ... ... ... дамыту
экологиялық салдарды есептемей және бірегей табиғат қорғау саясатынсыз
жүргізілуде делінді. ... ... ... бақылау жасап отырған
мемлекеттік органдардың қызметтерінің тиімсіздігі туралы да сөз ... ... ... қаулыда жоғары дәрежедегі ауылшаруашылық және өнеркәсіптік ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... мен ... қолайлы экологиялық ортамен қамтамасыз ... ... ... ... ... қатар, орталық мемлекеттік
органдар өздерінің ведомстволық жоспарларында шаруашылық ... ... ... ... ... ... мен ... көптеп қолданғандығы көрсетілді.
Аталған нормативтік құқықтық актінің мәні жекелеген ... ... ... ... ... ... бақылау және басқаруды жүзеге
асыратын мемлекеттік органдарды бір ... ... ... ... Осы ... ... ... жеке экологиялық министрлік құру
туралы эколог-ғалымдардың қсыныстары мен ... ... ... ... ... ... ортаны қорғайтын экологиялық
заңнамаға өтті. Табиғи ресурстарды ... ... мен ... ... ... ... орталық басқару органы болып табылатын
КСРОның қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... саласындағы Мемлекеттік комитеті ... ... мен ... ... ... ... рнайы
уәкілеттілігі бар органдар жүйесін басқарды. Бұрын ... ... ... мен ... ... ... ... қызметтері Мемлекеттік комитетке өтті.
Бұл үкіметтік шешімнің маңыздылығы табиғат қорғау органдарын бір жүйеге
біріктірілгендігінде ғана емес. Бұрын бір ... ... ... ... ... ... ... мен оларды ... ... ... ... ... ... жағдайында
табиғатты қорғау мен пайдалану мәселелерін бұлайша ... ... ... ... ... ... мәселелерін ескермеуге мәжбүр
етті. Барлық күш мемлекеттің жоспарлы бұйрықтарын орындауға жұмсалды, бұл
өз кезегінде ... ... ... тыс ... әкеп ... ... ... сәйкес, экологиялық қатынастың қатысушыларына әсер
етудің жаңа серпіндері тәжірибеге ... ... ... қорғау
саласындағы Мемлекеттік комитеттің шешімдері ... ... ... мен ... және ... үшін ... бағыныстылығына және меншік нысанына қарамастан (әскери-
өнеркәсіптік кәсіпорындарды қоса алғанда) ... ... ... ... және ... ... обьектілерді кеңейту,
реконструкциялау және құрылыс жұмыстарына тыйым салу, қоршаған ... ... мен ... өрескел бұзған кәсіпорындарда табиғи
ресурстарды эксплуатациялау ... ... ... ... мен ... ортаны қорғау саласындағы құқық бұзушылықтар үшін
әкімшілік жауапкершілік туралы істерді қарау, қоршаған ортаны ластағанымен
мемлекетке ... ... ... ... ... қою құқығы
берілген. Арнайы табиғат пайдалану мәселелері, атап ... ... және ... да ... көму ... зиян ... ... тастау, арнайы су пайдалану, жануарлар дүниесін ... ... ... үшін жер ... ... ... ... бекіту, шаруашылық қызметтің барлық түріндегі жердің жай-күйіне
бақылау жасау ... ... ... ... Сондай ақ, комитет
ластайтын заттарды тастау нормативтерін жасау жұмысына да жауап берді.
Осылайша, осы кезеңнен ... ... ... ... жаңа ... ... ... жаңа заңдардың қабылданғанын
көруге болады.
1988 жылы 7 ... ... ... ... ... ... комитет құрылды, ол өз қызметін ... ... ... ал оның ... ... ... ... кеңесінің бастамасымен жүзеге асырды.
КПСС ОК үкіметтік комиссиясы мен КСРО Министрліктер ... ... ... ... ... ... ... кейін
«Арал теңізі аймағындағы экологиялық және ... ... ... оның ... су және жер ... ... және ... арттыру шаралары туралы» қаулы қабылданды [40, 92 б.].
Бұл ... Арал ... ... су және жер ... өрескел кемшіліктер, тиісті экологиялық және ... ... жаңа жер ... ... ... Аймақтағы шаруашылық пен табиғаттың жағдайына қысқаша сипаттама
берілді, Арал аймағындағы экологиялық тепе-теңдікті қалпына келтіру, табиғи
ортаны сауықтыру және ... ... ... ... ... туралы
ұсыныстар жасалды.
1991 жылдан бастап Арал теңізі бассейнінде ірі күрделі ... ... ... пен дақылдарды, күріш пен мақта өндіру жүйесін қайта қарастыру,
топырақ қабатын тыңайтуды ... ... ... ... ... жерлерді пайдалану тиімділігін арттыру есебінен
осы аймақтағы ауылшаруашылық өндірісін дамыту ... ... ... ... ... алу және ... ... қамтамасыз етуді
жақсарту да көзделді. Қаулыда сонымен қатар ... ... ... ... тұз бен ... ... азайту мен Орта Азия республикалары мен
Қазақстанның өндірістік күштерін дамыту қажеттілігі де бекітілді.
КСРО Су шаруашылық министрлігіне 1988-1989ж.ж. ... ... ... технико-экономикалық негіздерін жасау тапсырылды.
Әрине, бұл қаулы Арал мәселесін шешуде маңызды мәнге ие болды, бірақ,
айтарлықтай қателіктер де болды.
Қаулыда Арал ... ... ... ... ... ... ... экологиялық, әлеуметтік және экономикалық
мәселелерін шешу бағыттары нақты ... ... ... ... әрі ... ... Арал дельтасына түсетін судың ... ... ... ... жеткіліксіз. Сонымен қатар, теңізге келетін
бұл азғантай ... да ... ... ... жоқ, себебі, нақты
территориялар мен орындаушыларға міндеттелмеген.
Қаулы Аралға дренаждық ... ... ... ... ... ... судың химикаттармен ластанғаны үшін ... ... ... және ... ... қажет етеді.
Аймақтағы демографиялық жағдай туралы және халықты көбейту жолдары
туралы ... ... ... ... ... әр ... ... де көрінеді.
Газет мақалаларының бірінде ғалым Ю.А.Израэль (Арал ... ... ... ... ... ... ... түбегейлі
өзгерістерге алып келетін, орасан зор қаражатты қажет ... ... ... терең және жан-жақты қарастырылу қажет деген болатын. ... ... ... және материалдық-техникалық қаматамасыз етумен
бекітілмеді.
Арал аймағындағы экологиялық тепе-теңдікті қалпына ... ... ... және жүзеге асыру мақсатында үздіксіз жұмыс ... ... құру ... ... шығарылды. Бұл комиссияға КСРО Ғылым
Академиясымен бірлесе ... Арал ... ... ... ... қамтамасыз ету және 1990 жылы КСРО Жоғары ... оны ... ... ұсыныстарын ұсыну жүктелді [36, 170 б.].
Бұрын қабылданған қаулыларда ... ... ... ... ... белгілі болатын. Экономикалық және ... ... ... ... ... ... облыстарға суармалы және
шаруашылық қажеттіліктері үшін су ... ... ... жеткізу, сонымен қатар, Арал теңізіне құюға қажетті су ... ... ... ... ... ... бұл ... республиканың Су
шаруашылығы министрлігінің қарауына берілді. Нәтижесінде облыс табиғат
қорғау және балық ... ... үшін ... су ... ала ... Су ... ... Шардара су қоймасынан жоғары
орналасқан су пайдаланушылардың су ... ... ... ... сыңй ... ... ... КазКСР табиғат қорғау жөніндегі
Мемлекеттік комитеті және «Казгидрометереология» 1989 ... ... ... ... ... ... жағдайы мен климаттың өзгерістеріне терең
зерттеу жүргізу қажет болды, және нәтжесі ... өз ... ... және ... даму жоспарына ұсыныстар жасау қажет болатын.
Алайда бұл жұмыс өте баяу жүргізілді, ал «Казгидрометереология» ... ... ... да жоқ. ... ... мәліметтерді
жинау экспедициялық жолмен жүзеге асырылды (Шымкент облысынан), ... ... ... қызметті құру ұсынысы бас тартуға ұшырады. Бұл
ведомство бұрын қабылданған қаулылардың барлығын жоққа шығарды, сол себепті
табиғат ... ... ... ... ... ... ортаның
жағдайы туралы барынша ақпараттандыру мүмкіндігі болмады.
Арал аймағындағы барлық суармалы жерлер тұздануға ... ... көп ... ... (4,7 млн.га) және Ақтөбе (3,3 млн.га)
облыстарының еншісінде [41, 8 ... ... ... экологиялық бақылау нәтижесінде аймақтағы
басты мәселелердің бірі мұнай өнімдерімен ластану ... ... ... ... ... ... ... қорғау қызметіндегі заңнамалық
негіздердің әлі де болса дұрыс жолға қойылмауы себебімен ... ... ... ... ... ... орын алып ... Ал, Оңтүстік
Қазақстан облысында ұзын саны 130-ға жуық ірі ... ... ... ... АҚ, ... ... «Шымкентцемент» АҚ,
«Фосфор» АҚ, «Шымкентнефтеоргсинтез» АҚ, «Ачполиметалл» АҚ және т.б.)
атмосфераны өздерінің ... ... ... ... ... ... мен ... әлемінің резерваттары болып табылатын, табиғат
қорғау, ... және ... ... бар ... ормандары құрып
бара жатыр. Биологиялық ресурстарды «жыртқыштық» игерушілік жағдайды ... ... ... ... 131 ... ... ... қазірде тек
қана отызға жуығы ғана ... ... Арал ірі ... ... ... ... ... үшін маңызды мәнге ие болатын. Сырдарияның ағысын
реттеуден кейін жергілікті ихтиофаунаның көптеген түрлері жойылып ... ... ... ... экологиялық факторлар тұрғындар арасында
әсіресе инфекциялық және қатерлі ісік ауруларының артуына әкеп соқтырды.
Жағдай ескірген, ... ... ... ... ... ... инвестицияның жетіспеушілігі салдарынан табиғат
қорғау обьектілерін ... ... емес ... отырғандығы салдарынан әрі
қарай қиындай түсуде. Осы аймақтағы мемлекеттік инвестиция мөлшері 0,02
пайыздан аса ... ... ... ... экологиялық жағдайдың негізгі себебі ірі
көлемдегі антропогендік әсер ету ... ... ... және ... ... ... жер көлемін көбейту тек су пайдалану,
өзендердің гидрологиялық ... ... ... ... ... ғана
шектелген жоқ, сонымен ... ... ... ... зор ... ... ... де сипатталды.
Соңғы онжылдықта Арал теңізінің құрғауымен түсіндірілетін климаттық
жағдайдың өзгеруі байқалуда. Бұрын Арал қыс және күз ... ... суық ... ... жаз ... ... климатты
реттеуші қызметін атқаратын. Климаттың қатаңдануы себебінен аймақта ... және ... ал қыс ұзақ және ... ... болды. Вегетативті
мезгіл 170 күнге қысқарды. Жайылымдардың өнімділігі екі ... ... ... ... жойылуы жайылымның өнімділігін он есеге қысқартты
[42, 17-18 б.].
Бүгінде Арал және оны ... ... ... ... ... ретінде әлемге белгілі болып отыр. Негізінде мақта және
күріш шаруашылығына ... жаңа ... ... ... ету ... ... су ... мен ауылшаруашылық өндірісімен ... ... ... ... ... және ... өзенінен Арал теңізіне
келетін судың мүлдем тоқтап қалуына әкеп соқтырды.
Орталық Азия мемлекеттері мен халықаралық ... Арал ... шешу ... ... және ... асыруда. Бірақ, өкінішке
орай, олардың көп бөлігі апаттың туындауының ... ... ... оның салдарын жоюға бағытталуда. Мемлекет пен ... ... ... негізгі күш пен қаражат тұрғындардың өмір сүру
деңгейін қолдауға және аудан инфраструктурасына жұмсалуда. Теңізді ... ... ... жатқан жоқ.
Сонымен қатар, бүгінде әлем назары тек қана тек Арал ... ғана ... ... ... ... да ауып ... Болжам бойынша
бұл аймақтағы газ қоры 100 млрд.м3 құраса, ал мұнай қоры шамамен ... ... деп ... ... Арал бассейнінде қазірдің өзінде ... ... мен ... Shell ... мұнай мен газ
іздеуді бастап та кетті. ... әлем ... ... ... орасан зор пайда туралы айтады. Бірақ бұл Арал теңізінің
экологиялық мәселесін шешпейтіні, ... ... ... одан сайын
қиындататыны белгілі [43, 2 б.].
Егер біз Арал аймағын экологиялық сауықтыру ... ... ... ... ... ... ... жоғалтқан табиғи ресурстарды
қалпына келтіру ... ... ... қажет.
Осыған байланысты жер, су, жер қойнауы және жануарлар әлемі ... ... мен ... ... ... деп ... қатынастарына қатысты ғылыми еңбектер жетерлік. Л.Қ. Еркінбаева
атап өткендей, жерге келтірілген зиян оның ... ... әкеп ... және ... және ... ... теріс
салдарларға әкеп соқтырады [44, 14 б.]. Қазіргі шындық көрсетіп отырғандай,
біздің республиканың жағдайында жерге келтірілген залалдың ... ... жер ... ... ... қазбалардың, өсімдіктердің,
орманны және атмосфералық қабаттың сапалық және сандық жағдайы нашарлауда.
Ал қоршаған табиғи ортаның сапасы адамның ... мен ... ... профессор А.Е. Бектұрғановтың жердің жаңа категориясы – «жарамсыз
жерлер» (непригодные земли) ұғымын енгізу ұсынысын дұрыс деп ... 205 б.]. ... ... ҚР Жер кодексіне «Тұздануға ұшыраған жерлер»
бабын енгізуді, аталған бапта бұл жерлерге ... ... ... ... ... ... және адам денсаулығына зиян
келтіретіндіктен ... ... ... ... ауылшаруашылық
өнімдерін өндіру санитарлық және басқа да талаптарға сәйкес ... ... әкеп ... Бұл ... ... ... алып ... деген ғылыми пікірді орынды деп есептейміз.
Экологиялық апат аймақтарындағы жерлерді шаруашылық пайдалану, қорғау
және алып қою ... ҚР ... ... ... ... ережеде
көрініс табуы тиіс.
Табиғи байлықтардың ішінде су ресурстары маңызды мәнге ие. Кез келген
су ... ... іс шара ... мен ... ... ... байланысты. Әсіресе су жерден бөлінбейтін және жермен қоса
ауылшаруашылығы ... және ... пен ... ұйымдастырудың,
шаруашылық және ауызсу, тұрмыстық қажеттіліктердің ... ... ... саурмалы жерлердің маңызы зор.
Соңғы он жылдықта су құқығы инстиутының теоретикалық және практикалық
мәселелеріне ... ... ... ... ... ... ... право Казахской ССР», С.Б. Байсалов «Органы ... ... ... из ... ... ... природы в
КазССР», С.Т. Культелеев «Проблемы ответственности за ... К.А. ... ... ... ... Н.Б. Мухитдинов, А.Ж. Тукеев «Право собственности на
воды РК в ... ... к ... А.С. Стамкулов «Личное подсобное
хозяйства» т.б.). Су заңнамасын жетілдіру саласында С.Б. ... ... А.С. ... А.Ж. Тукеевтың және С.Т. ... ... аса ... деп айтуға болады.
Қазақстанда ерекше қорғалатын аймақтар алып жатқан ... ... ... бар ... үш ... ғана алып жатыр, бұл өз
кезегінде экожүйелердің өзін өзі қалпына келтіруіне ... ... ... бөлу ... ... ... жоғалуына әкеп
соқтырады.
Қызылорда облысында бір ғана «Барса-Келмес» қорығы бар, ол 1939 ... және ... ... 55 мың ... құрайды. Біздің ойымызша
экологиялық апат аймақтарына ерекше ... ... ... беру ... ... ... ... обьектілерді құқыққа қайшы мақсатқа пайдалануды
шектеу мақсатында табиғи ... ... ... ... апат ... табиғат қорғау шараларын тиісінше жүргізбегені
үшін қылмыстық жауапкершілік белгілейтін арнайы ... ... ... ... Және ол ... ... апат аймағы туралы заңнаманы бұзған
үшін жауапкершілік» деп атауды ұсынамыз.
ҚР Қылмыстық кодексінің 161 бабының ... ... ... бірі ... «экоцид» қылмысын қарастырады. Осы ... ... апат ... ... ... ... әрекеттер;» деп
толықтыруды ұсынамыз.
«Арал өңіріндегі экологиялық қасірет салдарынан ... ... ... ... 1992 ... 30 ... Заңы қазіргі заманға әкімшілік-территориялық
бөлуге қатысты экологиялық апат территориясын айқындайды, Арал экологиялық
қасірет салдарынан ... ... ... ... ... ... ... етеді және олардың ... ... ... ... ... мұқтаж тұлғаларға өтемақылар мен жеңілдіктер ... ... ... өмір ... ... тұрғындардың
денсаулықтары мен өмірлерін қорғау жүйесін қалыптастырудың ... ... осы ... ... ... өмір ... құрал-жабдықтармен, таза ауызсумен, экологияық таза азық-
түлікпен қамтамасыз ету мен санитарлық-эпидемиологиялық жағдайды жақсартуды
қарастырады [10]. Заң Арал ... ... ... шешу ... ... ... негізгі механизмін анықтайды.
Ойымызды қорытындыласақ, Арал теңізі аймағындағы қоршаған ортаны қорғау
саласындағы мынадай мәселелер құқықтық тұрғыдан өз шешімін табу ... ... ... ... және ... ұшыраған жерлерді алып қою немесе
пайдалану тәртібін белгілейтін нақты нормалар қажет;
- Арал теңізі өңірінен мұнай, газ ... ... да ... ... ... ... кәсіпорындар қызметіне қоршаған ортаны қорғау
туралы қатаң талаптар қою және экологиялық зиянсыз немесе қоршаған ... ... озық ... ... ... ... белгілеу;
- Экологиялық апат аймақтарына ерекше қорғалатын аумақ статусын беруді
қарастыру;
- Табиғи ресурстарды тиімсіз ... ... ... ... зиян
келтіргені үшін қылмыстық жауапкершілік белгілейтін ... ... ... ... ... ... ... тиісінше өзгерістер енгізу.
2.2 Арал аймағындағы табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық реттеу
мәселелері
Көлемі бойынша Арал әлем ... ... ... Солтүстік
Американың Жоғарғы өзендері мен Чад өзенінен кейін төртінші орында болатын.
Аралдың аумағы 64 490 км2 ... қос ... ... ең ... ені ... Арал ... өзінің тарихы бойында бес немесе жеті трансгрессияға
ұшырады. 1961 жылдан ... ... ... ... әсер ету мерзімі
басталды. Теңіз деңгейінің төмендеуі 2000 жылы 20 ... ... ... ... ... ... ең ... мәселесінің бірі шөлейттену болып
табылады, бұл экожүйелердің деградациясы, тұрғындардың өмір сүру ... ... ... ауру деңгейінің артуы салдарын туындатуда.
Жердің эрозиясымен, ирригациялық жерлердің қайта шөлейттенуі, ... және ... ... ... ... шөлейттену үрдісін
тұрақтандыру аймақтағы өзекті мәселе ... ... ... ... оңтүстік-батысында және сонымен қатар Өзбекстан аумағында
жалғасуда.
1952 жылдан бастап Возрождение аралы ... қару ... ... ... ретінде пайдаланылды. Қазіргі кезде арал құрлықпен
жалғасып кетті, бұл инфекцияның тарауына әкеп ... ... ... мен ... өмір сүру ... ... ... позитивті үрдістер де бар.
Қызылорда облысы өзінің аумағы ... ... ірі ... ... табылады, ол елдің территориясының сегізден бір ... ... ... тұрғындардың денсаулығына келтірілу мүмкін зиянды
факторлардың саны қоршаған ортан обьектілерінің ластануы дәрежесіне қарай
анықталатын ... ... ... ... ... ... мен ... анион мен көмірқышқыл газының, жоғары мөлшері байқалады.
Атмосфераның ... ... ... ... атап ... ... ... атмосферадағы экстремальді жоғары деңгейі;
- НСО3 пен мыстың жоғары мөлшері, мыстың ... ... ... ... ... ... ... табиғи компоненттерінің ішінде маңызды
орынға ие бола отырып, өзінің сапалы құрамымен қоршаған ортаға, адамдардың
денсаулығына, ... ... және жер ... тигізетін әсері
орасан зор. Соңғы деректер ... Арал ... ... ... ... млрд. тонна тұз бар. Желмен атмосфераға көтерілген ... ... ... ... ... ... ... тұздануына
әкеліп отыр. Сонымен қатар, облыс аумағында мұнай өндіру саласын дамыту,
мұнай алу ... ... ... ... жеткіліксіз механизмі
атмосфералық ауаның сапалық құрамына кері әсерін тигізуде. Тек 2003 ... кен ... 785 ... куб газ ... оның ... ... тек қана 104,5 млн.м куб газ ғана жаратылған,
бұл барлық жандырылған газдың небәрі 11,7% құрайды. 2003 жылы ... 52% ... ... ... ЖШС ... 2,3% ғана
құрайды. Қазіргі кезде әуе бассейніне тұрақты облыстық ... 32,8 мың ... ... зиянды заттар шығарылады. Оның 18% - жылу
энергетикалық саланың ... 73% - ... ... саласына тиесілі,
9% - ауылшаруашылық және басқа да өндірістік ... ... ... ... ... жылжымалы көздерден ... ... ... ... ... ... отыр.
Алайда табиғат пайдаланушылар (кәсіпорындар) қоршаған орта мен ... зиян ... ... алу ... іс-шаралар жүргізілуде.
Мысалы, «КЭЦ» КГП өндіріс ... ... ... ... ... ... арқылы ауа бассейніне шығарылатын зиянды заттар 512
мың тоннаға қысқарды. «Құмкөл» кен ... ... ... ... ... жүзеге асыру бойынша жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... гидрометереология орталығы шығаратын Арал аймағындағы
қоршаған ортаның ... мен ... ... ... ... сәйкес, 2010 жылдың 1-жарты ... ... ... 2010 ... 1-жарты жылдығындағы Қызылорда қаласы мен
Қызылорда облысының ... ... ... ... ауа ... ... ... сапасы, биоәртүрлілік, қалдықтар мен денсаулық
жағдайы туралы жан-жақты ақпарат беретін Қазақстан Республикасының Қоршаған
ортаны қорғау Министрлігінің жанындағы «Қазақ экология және ... ... ... ... ... ... ... «2007
жылғы Қазақстан Республикасының қоршаған орта жағдайы туралы ... ... Арал апат ... 2011 жылы ... ... ... төтенше жоғары деңгейде ластанған 1 жағдай, ал Қызылорда қаласында
ластаушы қалдықтар мөлшері нормадан10,2 - 14,0 есе асып ... ... 17 ... ... ... ... ... таңдалып алынған бес
маршруттық нүктедегі ауаның жағдайын талдау ... ... ... үшін ... маңызға ие табиғи ресурстардың бірі
су ресурсы болып табылады.
Қазақстан Республикасының өзендері мен су ... ... және ... ... ... ... үлкен өзгерістерге
ұшырап отыр.
Сырдария өзені де табиғи өзін өзі ... ... ... экологиялық қауіпті жағдайға душар болды. Сырдария өзені
облыстың биологиялық даму ... бірі бола ... ... қарай 1281 км алып жатыр.
Климаттық ерекшеліктерменбайланысты су көлемінің 40% ... ... ... ... күні суды ... пайдалану, пайдаланылғын және
өндірістік суларды ... ... ... ... соңғы
технологияларды енгізу жөніндегі шаралар өте төмен деңгейде ... ... ... үдерістер тек қана мұнай өңдеу саласына енгізіліп отыр.
Қазіргі уақытқа дейін ... ... ... суды ... ... ... қатарлы технологиялар енгізілмеген, ... ... және ... ... ... жолға қойылмаған.
Арал теңізінің құрғауы аймақтың экологиялық жағдайына орасан зор әсерін
тигізіп отыр. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, Арал ... ... ... ... ... ... тепе-теңдікті қалпына келтіруді
жақсарту мақсатындағы ғылыми зерттеулер дәлелдегендей, Көкарал тоғанын салу
Кіші Аралдың қалпына келуіне және су ... ... ... ... Арал ... ... ... Көкарал су қоймасын
салу жұмысы 2005 жылы аяқталған ... Кіші ... ... ... ... ... өзендердің қалпына келуіне, бұл өз кезегінде ... ... ... және ... ... ... ... жер асты сулары қаланы, елді мекендерді, өндірістік-
техникалық құрылғыларды сумен ... ету және жер ... ... ... кең ... Дерек көздеріне сүйенсек,
облыс территориясынлағы жер асты сулары әр түрлі орналасқан. Облыс ... және ... ... ... ... мақсаттар және емдеу
мақсатына арналғандарды қосқанда 25 жер асты суының көздері анықталған.
Алайда, осыған қарамастан, ... елді ... су ... ... ... елді ... 3,9% суды ... пайдаланады. Көптеген
елді мекендердің тұрғындары шаруашылық ... және ... ... сай емес ... қабаттағы су көздерін пайдалануға мәжбүр.
Жоғарыда аталып өткен Қызылорда гидрометереологиялық орталығының
ақпараттық бюллетеніне ... 2010 ... ... ... ... су және мәдени-тұрмыстық сулардың сапасы туралы келесідей мәліметтер
берілген:
- Су құрамында сульфаттың жоғарылауы (4 ПДК);
- Жоғары құрамды мыс (4-5 ... ... ... ... Республика бойынша
нормативтен бес есе асып кетіп отыр;
- Микробиологиялық көрсеткіш бойынша республикалық деңгейден екі ... [49, 226 ... ... ... ... ... ... қабатының экотоксиканттармен ластануы өндіріс
саласында ... ... ... ... ... ... территорияларында химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтердің
есебінен түсіп ... ... ... ... ... отыр.
Арал аймағындағы топырақ қабатының құрамында әртүрлі токсиканттардың
кездесуі, осыған сәйкес адам ағзасында белгілі бір химиялық ... әкеп ... Арал ... ... хромның құрамы қалыпты
жағдайдан 4,5 есе асып ... ... Олай ... ең ... ... болып отырған хром мен цинк болып табылады. ... ... ... заттар адам денсаулығына жалпы токсикалық әсерін
тигізеді [50, 17 б.].
Топырақ эрозиясы оның өнімділігіне кері ... ... ... мен ... ... ... маңызды микроэлементтер топырақ
құрамында өте төмен деңгейде. Арал аймағының ... бөлу ... ... жер ... артуы болып отыр.
Сырдария бойындағы ауылшаруашылық мақсатына ... ... ... ... мен 10% өте ... деңгейде деградацияға ұшыраған ... ... ... ... қатарынан шығарылған.
Аталған фактор адам денсаулығына «топырақ - азық-түлік – адам» қағидасы
бойынша әсер ететіні белгілі. ... ... ... ... ... ... ... дамуды тежейді, негізгі қажетті микроэлементтер
мен дәрумендердің жетіспеушілігне әкеп соқтырады: ... 40% ... ... ... ... қатар, жаңадан дүниеге келген
нәрестелер арасында да салмақ ... ... ... ... ... ... ... байланысты Арал аймағын өндірістік ... бөлу ... ... ... мен ... ... санитарлық
талаптарды сақтау, топыраққа химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтердің
жіберілуін төмендету бойынша іс-шаралар атқару қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... радиациялық
ластану да маңызды мәнге ие болып отыр. Қоршаған ортаның ... ... ... ... үшін ... қаласында және Арал,
Қармақшы, Шиелі және ... ... бес ... ... ... ... құрамына талдау нәтижелері көрсткендей,
ондағы радиоактивті заттар мен радионуклидтер облыс тұрғындары үшін ... 1983 ... ... ... Ұлттық Компаниясы уран
өндіруде шаюдың жер асты әдісін қолданып келеді. Аталған әдіс ... ... ... ... және ... ... ... [40, 2
б.].
Уран өндірудің қоршаған ортаға әсерән анықтау ... 1986 ... ... ... ... ... әр тоқсанда жер асты
суларының құрамындағы уран мөлшері анықталады, химиялық талдаулар жасалады.
Жер асты суларының жағдайын бақылау ... уран кен ... ... ... ... орналастырылған. Қоршаған ортаға және адам
денсаулығына кен орындарында ... ... ... ... кең көлемді зерттеулер жүргізілді. Ауыз су және жер ... Орта ... су ... ... ... ... 6000 жыл
бұрын басталған. Су ресурстары жиырмасыншы ғасырдан соң, ... ... соң ... ... және ... көлемінің артуымен интенсивті
пайдаланыла бастады. Аймақта жерді суару үшін су ... ... [51, 27 б.]. ... ж.ж. ... зерттеулерге сәйкес,
жерасты суларының ластануы тек қана уран өндірілетін ... ... ... Солтүстік Қарамұрын және Қанжуған кен орындарында
жүргізілді. «ПетроҚазақстан» ААҚ 2004 жылы ... ... ... 230,2 ... ... ... ... шығарған.
Қазіргі кезде бүл кәсіпорында радиоактивті заттарды сақтайтын полигонды
салу жобасы аяқталған. Жалпы облыстың радиоактивті ластану ... ... ... ... (1-кесте)
1-кесте – Қызылорда облысының радиоактивті мониторингі
|Елді мекен атауы |Мекеннің гамма-фоны (мкЗв/ч) |
| |2009 ... 1- ... ... ... ... ... |
| |Ең ... |Ең ... |Ең ... |Ең ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| | ... | | | | ... |- |- |- | 0,10 | 0,16 | 0,13 ... |- |- |- | 0,09 | 0,13 | 0,11 ... | 0,05 | 0,23| 0,10 | 0,08 | 0,12 | 0,09 ... |- |- |- | 0,10 | 0,15 | 0,13 ... |- |- |- | 0,10 | 0,14 | 0,11 ... | 0,05 | 0,21| 0,10 | 0,10 | 0,13 | 0,11 ... ... | 0,03 | 0,20| 0,18 | 0,10 | 0,14 | 0,12 ... елді | | | | | | ... | | | | | | ... ресурстарын пайдалану динамикасына жүргізілген ұлттық алдыңғы
жылдардың ... ... су ... бөлінуі
саласынан емес, мемлекетаралық мәнге ие емес, жергілікті су ... ... ... жасалынғанын байқауға болады. Бұл
жағдай, сонымен қатар, су ... ... ... ... ... ... ... мүдделі тараптардың қатысуымен шығыс
есептік базаны қосымша нақтылау қажеттілігін ... ... ... ... ұлттық диагностикалық баяндамалардың мәліметтері
1960-2000ж.ж. арналған су ресурстарын пайдаланудың жалпы тенденцияларын
бекітеді. Бұл ... Арал ... су ... басты көздерін пайдалану
ерекшеліктеріне тоқталсақ артық ... ... төрт ... ... ... суына деген жыл
сайынғы ... ... су ... ... ... ... отырғаны мәлім. Аймақтағы республикалардың экономикалық
дамуындағы ерекшеліктер су қоймасынан суды шығару ... ... ... туындатты. Қазақстан мен Өзбекстан су қоймасының ирригациялық
режиміне мүдделі ... ... мен ... ... режимге
мүдделерін білдірді.
Осы себепті 1994 жылдан ... ... ... су режимі мәселесі
мемлекетаралық кездесулер мен талқылаулардың басты тақырыбына ... ... және ... су ... мен ... сарапшыларынан құрылған жұмыс ... ... ... ... ... ... ... нұсқасын
жасады, ол өзара өтемақының мынадай қағидаларына негізделді:
- Нарын шатқалында Қырғызстан өндіретін ... ... ... ... ұлттық талабынан бұрын Қазақстан мен Өзбекстанға тең дәрежеде сатылуы
тиіс;
- Осы үшін ... ... ... ... пайдалана алуы үшін көлемі
сатылған электрэнергиясы көлеміндегі отын жеткізіледі ... газ ... ... ... мен келісімдерге 1995 жылдан бастап жыл сайын
қол қойылды, ал қазіргі таңда күшіндегі келісім 1998 жылы 17 ... ... ... ... ... ... болатын
және бұл Келісімге 1998 жылы 17 маусымда Тәжікстан ... ... ... ... ... ... ... экологиялық мәселелері
жеткіліксіз қарастырылуда, себебі Сырдария өзені соңғы жылдары ... ... бара ... ... ... ... ... жағындағы
елдердің жерді суаруды қамтамасыз ету үшін су пайдалану мақсаттары ... ... ... ... беру ... келісілген нормаларды
қатаң сақтағанда ғана орындалады. Өздеріне міндетте ... ... ... да ... ... ... қамтамасыз етудің
тұрақтылығына айтарлықтай нұқсан келтіреді. Осы Келісімді ... ... ... ... ... және энергетикалық
мүдделердің қарама-қайшылығы суды пайдалану және бөлу ... іске ... және әрі ... ... ... ... Әмудария өзенінің су ресурстарын төрт мемлекеттің арасында бөлу
1992 жылға дейін «Әмудария өзені бассейнінің су ... ... ... ... ... асырылды.
Суды бөлу КСРО су шаруашылығы және ... ... ... ... ... шешімімен бекітілген болатын. Әр мемлекеттің осы
шешімге ... ... ... ... су ... ... ... Қырғызстан – 0,6%
- Тәжікстан – 15,4%
- Түркіменстан – ... ...... ... ... ... ... сақталып келеді, бұл бойынша
Түркіменстан мен Өзбекстан тең үлеске ие, Бұл ереже 1996 жылы ... ... ... ... [53, 27 б.].
1995-2001ж.ж. арналған ұлттық су стратегиясының негізгі ... ... ... ... қамтамасыз етудің негізгі бағыттары
мыналар:
- Суармалы ... үшін суға ақы ... және ... тыс ... үшін ... ... Судағы өсімдіктердің биологиялық ... ... ... ... ... негізінде су пайдалануды қатал
нормалаудың бірегей әдістемесін жасау;
- Суды жинақтаудың жобалау жүйесін су ... ... ... ... құру;
- Егістіктерде немесе өндірістік емес мақсатта суды ... ... су ... және ... да ... ... ... Суарудың соңғы үлгідегі техникалары мен технологияларын енгізу;
- Каналдарда фильтрациялауға қарсы жабындылар орнату;
- ... ... ... және ... ... ... жүргізу.
Осы тұрғыдан қарағанда судың көп бөлігі ... және ... ... ... ... ... ... сол себепті су
пайдаланушылар ассоциациясын құру ақылы су ... ... суды ... суды жинақтауға бағытталған тиімді шаралардың бірі болар еді ... ... ... ... суды пайдаланудың
тиімділігінің төмен деңгейі басқа да су пайдалану ... ... ... қамтамасыз ету жүйелерінде байқалуда.
СПЕКА шеңберінде Арал теңізі аймағындағы елдердегі су пайдаланудың даму
жобалары үш кезеңге бөліп жасалынды:
- ... ... (3-7 жыл, 2005 ... ... ... ... барлық мемлекеттердің қаржылық және экономикалық жағдайы нақты
тұрақты деңгейге жақындайтын кезең. Үлкен қаражатты ... ... ... даму үшін ... ... жасайтын шараларға назар аударылу қажет.
- Орташа мерзімді (7-15 жыл, 2010 жылға дейін) экономикалық дамудың
басталған ... Осы ... ... елдердің экономикалық жағдайы жақсы
жаққа өзгеруі мүмкін және барлық көрсеткіш ... ... ... қол ... ... Осы ... аймақтың су шаруашылығын қалпына
келтіруді қаржыландыру сипаты тән болуы тиіс.
- Ұзақ мерзімді (30 жыл, 2025 жылға дейін) ... ... ... Ұзақ ... ... бағалау тек болжаммен жүргізіледі және ол
су ... ... ... ... ... және аймақтағы
мемлекеттердің өзара ... ... ... шараларды іздеуге
негізделуі тиіс. Бұл жол ұлттық сарапшылардын барлық ... және ... ие [54, 72-74 ... ... ... ... әр мемлекеттің ұлттық экономикалық
даму бағдарламаларына негізделе отырып бағалануы қажет. ... ... ... мен ... СПЕКА жобалары бойынша баяндамаларда
көрсетілді. Сол себепті ... ... ... ... негіз ретінде
Арал бассейнінің Бағдарлама жобалары және ... ... ... ... қатыстырылды.
Су ресурстарының сапасын арттыру ... ... ... ... ... мен Арал теңізіне тасталатын ластаушы нақты ингредиенттер мен
пайдаланылған суды тастауды лимиттеу;
- «ластаушы өтемін төлейді» деген ... ... ... Су ресурстарының сапасына бақылау жасау шараларын арттыру;
- Мемлекетаралық сипаттағы өзендердің әр кезең бойынша экологиялық
негізделген санитарлық ... ... Су ... ... құралдары мен әдістерін дамыту;
- Арал теңізі мен оған құятын өзендердің ластануының алдын алу және ... ... ... ... ... ... ету [55, 126 ... басында су шаруашылығын басқару саласын мемлекеттердің
егемендік алуы және ... ... өтуі ... ... ... ... ... нарықтық экономикаға өтуді
басқа мемлекеттермен салыстырғанда қысқа ... ... ... Кешенді
саладағы барлық дерлік кәсіпорындар жекешелендірілді, ауыл шаруашылығын
мемлекеттіктен аластату ... ... ... жүйесі қайта
ұйымдастырылды. Министрліктер мен ведомстволардың ... ... ... ... ... ... ... қызметтері
тиісті шаруашылық субьектілерінің деңгейіне берілді.
Экономиканы қайта реформалау айтарлықтай ұзақ үдеріс болғандықтан,
Қазақстан ... ... ... ... ел болып табылады. Сол
себепті елдегі ... ... ... жаңа ... ... ... отыр. Бұл жағдай
толығымен елдің су шаруашылығына да ... бұл ... ... ... Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... экономикада күрделі жағдайда болып отыр, себебі
су пайдаланушылардың суды алғаны үшін төлейтін қаражаттары жеткіліксіз, ... ... ... ... және ... келтіру
барысындағы қаражаттары жеткіліксіз. Осы ... ... ... құрылғылардың техникалық жағдайы нашарлауды.
Осы жағдайды шешу үшін су ... ... ... қамтамасыз ету үшін шаралар қолданулары ... ... бұл ... және ірі су шаруашылығы
жүйесіндегі мемлекеттік құрылымдардың қолдарынан ... ... ... су ... ... ... қажет. Қазақстанда су
пайдаланушылар ассоциациясын құру барынша қолға алынуда, алайда, заңнамалық
базаның жетілмегендігі ұйымдастырушылық мәселесін шешуге кедергі келтіруде.
Сонымен ... ... ... және ірі су ... ... ... ... және су шаруашылығы инфраструктурасының
құрылғыларын қайта жөндеу мен ... ішкі ... ... ... ... ... су ... мемлекеттік басқару саласында әр түрлі
жобалар мен ... ... ... ... ... су шаруашылығы мен суармалы жерлерді басқаруды ұйымдастыру
саласындағы кемшіліктерді ... ... Су ... ... ... ... барлық саланың емес, ауыл
шаруашылығы саласының басым мүддесін білдіреді;
- Су ... ... ... суармалы жер, гидроэнергетика
және тағы басқа салалардың мүдделерін тең қорғай ... ауыз ... ету ... ескере отырып, барлық су пайдаланушылардың
құқықтары мен жауапкершілігінің ... ... ... ... ... Су ... ешқандай мемлекеттік қолдаусыз ирригациялық
жүйені эксплуатациялау және жүзеге асыру саласында ... су ... ... ... шараларын дамыту, қалпына келтіру
мәселелерін шешуге кедергі келтіреді;
- Құқықтық және қаржылық қатынастарда су ... мен ... ... ... бөлу мәселесі Арал теңізі бойындағы
барлық мемлекетті нақтыланбаған мәселе болып табылады. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... тудырады;
- Су пайдаланушылар ассоциациясын құру, оның қызметін дамытудың тиімді
шараларын іздестіру су пайдалану тиімділігін ... шара ... ... ... ... ... ... салдары жағынан
Орта Азияның бес мемлекетінің территориясы мен ... 40 ... ... аса ірі апат ретінде сипатталатыны ... ... ... ... ... ... ... нашарлауын қоса алғанда
(климаттың өзгеруі, адамдардың денсаулығының нашарлауы, ... ... ... ... ... ... т.б.) аймақтағы
табиғи ресурстардың мынадай деградациясы байқалады:
- Өзендер мен жер асты суларының ... ... ... ... мен ... Суармалы жерлер перифериясы мен территориялардың шөлейттенуі;
- Көп көлемдегі қайтармалы сулардың себебінен су айдындарының су және
тұзды режимінің тұрақсыздығы;
- Ландшафттар мен әр ... ... су ... ... ... ... ауқымдылығы тұрғысынан мына мәліметті келтіруге ... ғана ... жыл ... ... 2 ... АҚШ ... ... жоғалады (Орта Азия мемлекеттерінің Жалпы Ішкі Өнімінің
5%) және бұл шығын егер ... ... өсуі ... ... су ... ... оны шамадан тыс
эксплуатациялаудың салдары болып табылады. Сол себепті ... ... кез ... ... ... және ... ... келіп
түсетін су көлемі мен сапасының артуына тікелей байланысты ... ... ... ... асыру үшін мынадай шаралар қолдану
қажет деп есептейміз:
- Арал теңізі бассейніндегі ... ... суды ... бөлу және
су ресурстарын тиімді пайдалану туралы келісім қабылдау.
Бұл салада ... ... ... және ... ... су ресурстарын басқарудың жетік үлгілерін пайдалану маңызды деп
есептейміз.
- Ирригация, гидроэнергетика және ... да ... су ... нормаларды жетілдіру және бір жүйеге келтіру, су ... ... ... ... ... ие су ... тиімді утилизациялауды қамтамасыз
ету шараларын қарастыру.
Қазіргі кезде Арал теңізі бассейнінің трансшекаралық ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады: Аралды
құтқару Халықаралық Қоры ... ... ... Су
шаруашылығы Комиссиясы (МКВК), Мемлекетаралық Координациялық Су шаруашылығы
Комиссиясының Ғылыми Ақпараттық Орталығы (НИЦ ... ... ... ... Су ... Бірлестіктері. Бұл ұйымдардың қызметі
туралы келесі тарауда егжей-тегжейлі айтатын боламыз.
Аймақтық шаралар ұлттық әрекеттерді үйлестіру, қолдауды жүзеге ... ... ... ... ... мен ... бар. ... стратегиялар табиғи ресурстарды қорғау мен және халықты таза ауыз
сумен қамтамасыз етуді басым ... деп ... ... ... ... бағыттар мен атқарылатын жұмыстың себептерін анықтау
саласында қарама-қайшылықтар туындайтыны да рас. Арал ... ... ... ... ... жабдықтау саласында бірлесе қызмет
етудің құқықтық, экономикалық және экологиялық потенциалы әлі де ... ... ... ... Арал ... экологиялық сауықтырудың ... ... ... ... ... ... ... және
экологиялық жағдайына әсер етпей ... ... ... шаруашылығы
толығымен тоқтап қалды. Балық шаруашылығының құлдырауы жұмыстары теңізбен
байланысты ... ... жуық ... ... ... Бұл ... нашарлауына әкеп соқтырды.
Бүкіл бұрынғы Кеңес Одағын қамтыған экономикалық ... ... ... ... ... бес ... әлеуметтік және денсаулық
саласын нашарлатты, тұрғындардың арасында ауру мен ... саны ... ... Арал ... ... ... ... қатерлі ісігімен
ауыратындардың саны 14 есеге, бронхит пен ... ... 10 ... артқан.
Балалардың арасында қан ауруы кең етек жайып ... ... ол ... ... ... бес ... жоғары мөлшерге жетіп отыр. Барлық
аналардың 70%-дан астамы анемиямен ауырады. Сондықтан да аймақ ... ... деп ... ... ... ... ... тіпті ресми шешімдер Арал аймағын сауықтыруда ... ... жоқ. 1992 ж. 18 ... ... ... ... ... аймағындағы тұрғындардың тіршілік ету жағдайын түбегейлі
өзгертудің шұғыл шаралары туралы» Қаулысы [56, 116 б.] өз ... ... ... ... ... бұл кезде экономикадағы дағдарыс белең
алып отыр еді: бағаның құлдырауы, ... ... ... т.б. ... ... ... Аралды құтқару
шараларын жүзеге асыру үшін ауқымды қаражат ... ... ... ... сарапшылардың пікірінше, миллиардтаған доллар болуы
мүмкін және бірнеше онжылдықтарға созылуы ... ... ... ... ... ... етіп ... он мыңдаған адамдар өміпр сүруде, сондықтан
да барлық күш әлеуметтік мәселелерді шешуге жұмсалуы қажет. ... ... ... ... ... ... ... апат салдарынан зиян
шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» Заңы маңызды рөлге ие ... ... ... көптеген қызылордалық ... ... ... Төрағасының, жекелеген депутаттардың, үкіметтік
органдардың атына ... ... мен ... ... етті деуге
болады. Заң қабылдарда, әрине, алда қиын мәселе тұрды: бір ... ... ... келтірілген зиянды өтеттіру, ал, екінші жағынан –
мемлекеттік бюджеттің жетіспеушілігі жағдайында ... ... ... ... және ... іс-шараларды материалдық
қамтамасыз ету үшін миллиардтаған рубльдер қажет ... ... күйі ... ... ... ықпалымен өзгеріп
тұратын динамикалық көрсеткіш. Ол ең ... ... ... ... ... ... салаға негізделген Қызылорда облысында
егін мен малдың өнімі күрт азаюы себепті азық-түлік ... ... ... толық өтей алмай тұр. Халқының көпшілігі ауылдық ... ... ... адам ... ең ... ... ... ғылыми негізделген нормадан ет пен сүт – 3, көкөніс пен картоп ... ... – 7, ... – 5 есе кем ... ... Облыс тұрғындарының басым
көпшілігі материалдық тұрмысы жағынан ортадан төмен болуы себепті көбінесе
арзан нан ... ... 1998 жылы ... тұрғындары нанды қажетті
нормадан 1,5 есе артық тұтынды және оған отбасы табысының 26,6 ... Бұл ... адам ... ... ... ... көрсетеді[57, 27-28 б.]
Арал аймағындағы әлеуметтік мәселелерді шешудің негізгі механизмдерінің
бірі – Арал ... ... ... экологиялық қолайсыз
территорияларға бөлу болып ... бұл ... ... жұмысымыздың
бірінші бөлімінде айтқан болатынбыз. Ең маңыздысы ... ... ... ... ... үш тобы бөліп ... ... ... шеккендер, экологиялық дағдарыстан зардап
шеккендер, экологиялық дағдарыс алдындағы жағдайдан зардап шеккендер[58, ... ... ... ... апат ... деп ... ... танылғаннан
кейін, яғни, 1975-1991 жылдар аралығында он жылдан кем емес уақыт ... ... ... ... азаматтар (он жасқа дейінгі балаларды қоса
алғанда) және осы аймақта үш жылдан кем емес ... бойы ... ... тұрып
жатқан және аймақтың экологиялық жағдайының әсерінен денсаулықтарына зиян
келген азаматтар жатады.
Екінші топқа экологиялық ... ... деп ... ... ... ... 1975 ... бастап аралығында он бес жылдан кем емес уақыт
бойы тұрған немесе тұрып жатқан азаматтар (он жасқа дейінгі балаларды ... және осы ... бес ... кем емес ... бойы ... ... жатқан және аймақтың экологиялық жағдайының әсерінен денсаулықтарына
зиян ... ... ... де ... ... экологиялық дағдарыс алды аймағы ресми түрде
танылғаннан кейін, яғни, 1985 жылдардан бастап ... он ... ... ... бойы тұрған немесе тұрып жатқан ... (18 ... ... ... ... мен жасөспірімдерді қоса алғанда), сонымен қатар, осы
аймақта жеті жылдан кем емес уақыт бойы ... ... ... ... ... экологиялық жағдайының әсерінен денсаулықтарына зиян ... ... ... статустар бойынша азаматтарды тіркеуді ҚР Министрлер
кабинеті жүзеге асырады. Заңнамада экологиялық апат аймағындағы тұрғындарды
сапалы ауыз ... ... ... нормаларға сай экологиялық таза
өнімдермен қамтамасыз ету мәселесі басты орынға қойылған.
Экологиялық апат аймақтары территорияларындағы ... ... және ... ... ... ... Шалқар ауданы) денсаулық
сақтау қажеттіліктеріне деген бюджеттен бөлінетін ... 1,5 ... ... ... 1,3 ... ... дағдарыс алды
территориялары үшін 1,15 есеге арттыруға кепілдік ... ... ... органдарының жолдамасымен тұрғындарға республиканың барлық
клиникаларында, медициналық орталықтарында және басқа да ... ... ... ... ... қарастырылған.
Еңбекке ақы, зейнетақы, стипендиялар мен жәрдемақылар экологиялық апат
аймағында тұру коэффициенттері ескеріле отырып төленеді. Экологиялық апат
аймағы үшін ол 1,5; ... ... ... үшін 1,3 және ... алды аймағы үшін 1,1 құрайды. Уақытша еңбекке жарамсыздығы ... ... ... ... ... ... 100% төленеді.
Экологиялық апат аймағында жұмыс істейтін жұмысшыларға ... ... үшін ... ... ... ... ақы төленетін 12 күн
көлемдегі демалыс беріледі. Ал ... ... ... барлық
тұрғындар үшін мұндай демалыс 9, ал ... алды ... ... 7 ... күнді құрайды. Еңбек демалысымен қатар, берілетін
мемлекеттік айлық тарифтік ... ... ... және
өкілеттік жалақылрдан бөлек жыл ... ... ... ... ... ... ... мен мүгедектер елді-мекендерде,
тұрғылықты жері бойынша әкімшілік аудандарда қалалық (таксиден басқа) ... ... ... ... ... ... Және ... тегін дәрі-дәрмек беріледі (дәрігерлердің рецептісімен), тіс
протездері тегін жасалып және ... ... ... ... металдармен
емес), емдеу-сауықтыру орындарына тегін ... ... ... ... ... ... болып қалған немесе жанұясының
асыраушысынан айрылған тұлғаларға мүгедектіктің ... және ең ... ... ... ... ... бір ... өтемақы төленеді.
Мүгедектер үшін сауықтыруға төленетін өтемақы екі немесе үш ... ... ... ... Арал ... ... ... босанар
алдындағы демалысын экологиялық апат аймағынан тыс жерде өткізуге, бала
туылған соң үш айлық есептік көрсеткіш ... бір ... ... ... ... ... ... азық-түлігі үшін 50% көлемінде
өтемақы алуға құқықтары бар. ... ... ... ... жыл ... ... және ... да сауықтыру мекемелерінде ... ... ... ... ауру ... ... ... жүріп-тұру қарастырылған [59, 5 б.].
Экологиялық апаттың немесе дағдарыстың нәтижесінде зардап ... жеке ... ... қарастырылған. Олар дәрі-дәрмек алу,
курорттарда емдеу, жылу, су, жарық энергиясын пайдалану, тұрғын үй алу ... ... алу ... ... мәселелер қарастырылған. Экологиялық
апаттан зардап ... ... үйді ... ... ... ... апат аймағының территориясынан шығатын тұрғындар үшін
жеңілдіктер мен ... ... ... ... ... ... тұрғын орны бойынша өз мамандығымен немесе мамандығы болмаған жағдайда
жаңа кәсіпке оқыту жолымен жұмысқа орналастыру; жаңа ... көшу ... ... ... үшін ... төлеттіру; 50%-н ғана төлеу
арқылы жеке тұрғын үй құрылысы үшін немесе жер учаскесін алу үшін ... ... ... апат ... ... немесе екінші топ
мүгедектері үшін Астана қаласы мен облыс ... ... ... тыс ... үй ... ... ... Кабинеті мен жергілікті әкімшіліктердің басшыларына жаңа
жұмыс орындарын ашу ... ақы ... ... ... ... ... апат аймағынан көшіп кеткен мигранттарды республиканың
экологиялық қолайлы ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орындары мен кәсіптік техникалық оқу орындарына түсу үшін
т.б. мәселелер үшін қаржы және ... ... ... ... төлеу мен жеңілдіктер беру ... ... ... ... ... ... ... немесе тоқтатылады.
Аталмыш Заңның қаражат жағын республикалық және жергілікті бюджет,
сонымен ... ... мен ... ... ... ... Заң ... апат аймақтары үшін 1993 жылдың 1
қаңтарынан, ал ... ... және ... ... ... үшін ... 1 ... бастап күшіне енген болатын.
Қызылорда облысы әкімінің реформаны дамытуға бағытталған 1996-1998 ж.ж.
арналған Бағдарламасында ... ... ... Арал ... ... және басқа да нормативтік-құқықтық актілерде көрсетілген төмен
қамтамасыздандырылған халықты әлеуметтік ... ... ... асыру қарастырылған. Денсаулық сақтау саласында бағдарламаның басты
бағыттары салауатты өмір салтын қалыптастыруға, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ананы қорғау қызметін жетілдіруге, туберкулездің алдын алуға, төтенше
жағдайларда шұғыл медициналық көмек көрсетуді ... ... ... бұл ... ... ... өмір ... атты мемлекеттік
бағдарламасын жүзеге асырумен, медициналық ... ... ... ... ... мен ... ... немесе диагностикалау барысында
жаңа бағыттарды анықтау мақсатында Мемлекеттік Орталықтармен ... ... ана мен ... денсаулығына әсерін зерттеумен
көрініс тапты [4, 22 б.].
Бүгінде 1996 жыл аумақты ... ... рөл ... ... ... бар. Дәл осы жылы ... ... дәрежесінен тыс қала отырып,
өндірістің тұрақтануына, ... өмір ... ... ... ... ... ... көлемі 41,6%-ға өсті. Аграрлық
секторда негізгі ауылшаруашылық мәдениеттің өнімділігінің, яғни, ... ... ... өсуі байқалды, ауылшаруашылық жануарларының
сапасы мен саны артты. Жағдайдың тұрақтануының басты себебі көшіп-қону
динамикасының өзгеруі ... ... Егер 1995 жылы ... тыс ... аса адам көшіп кетсе, ал 1996 жылы олардың саны 5000-нан асқан
жоқ [60, 78 б.]. Арал ... ... ... ... тек қана оның ... ... ... өнімдерін
қарқында дамыту жолымен ғана мүмкін етуге болатынына көзіміз жетті. Оның
үстіне бұл экологиялық апат ... ... ... ең аз ... ... ... Мәселе аймақта мұндай тұтынушылық дамуға деген тиісті ... ма ... ... ... ... Талдау қорытындылары мұндай қордың аз
еместігін көрсетіп отыр. Қызылордалықтар Арал теңізінің тартылуымен, ... мен ... ... ... бұл ... газ бен мұнай
қоры жеткілікті болып табылады.
Мұнай ... 1990 жылы ... кен ... ... ... Осы
территорияда бүгінде Қазақстанның бүкіл оңтүстік аймақтарының ... ... ... ... ... ... ... бұдан басқа да
пайдалы қазбаларға бай, олар атап айтқанда: уран, алтын, молибден, ... т.б. ... ... ас тұзы қорының 60% жинақталған. Арал
аймағы мен оның ... ... үшін Кіші Арал деп ... ... асуы ... болып табылады. Теңіздің солтүстік бөлігі толығымен
кеуіп кеткен, оның түбі қауіпті тұзды шаңға айналып ... ... ... ... ... тұзды құрайды. Бірақ зерттеулер көрсеткендей,
егер Көкарал түбегінің жағалауын ... ... ... Сырдарияның
суы бұрынғы теңіз акваториясының үштен бір бөлігін құрайтын жаңа су ... ... Бұл ... ... ... жақсаруына, тұздың
көтерілуінің азаюына, балық шаруашылығын қайта ... ... 1997 ... ... ... ... Арал акваториясына 5 млрд. ... аса су ... ... оның ... екі ... ... Бұл
жобаның аяқталуы 5 миллион АҚШ долларына жуық қаражатты ... ... [61, ... ... сол ... ... Б. Сапарбаевтың БҰҰ мен
Дүниежүзілік банктің ... ... ... ... ... және
Дэвид Пиерспен болған 1997 жылғы сәуір айындағы кездесуінде ары ... ... ... ... ... ... қол ... болатын.
Нақты айтқанда, БҰҰ мен ҚР сыртқы әріптестік туралы Комитетінің ... ... Арал ... ... және ... жоғарылату
бағдарламасына қол қойылды [62, 131-133 бет]. Қол қойылған құжаттардың бірі
Үлкен және Кіші Аралдын ... ... бөлу ... ... ... бастамаларды жүзеге асыру ішкі инвестицияны тартуға тікелей
байланысты. Барлық бастамалардың капиталы оны ... ... ... ... ... ... ... территориясындағы инвесторлар
үшін тиімді және тартымды көрсететін жүйе ... ... ... өзі ... ... ... үшін ... жағдай туызатын
статус беру қажеттілігін көрсетті. Бұл ... ... ... ... Экономикалық Кеңестің әрекет етуімен тығыз байланысты. Бұл Кеңесте
тиісті органдардың басқармалары мен ... ... ... Оған ... шешудің барлық мүмкіндіктерін негіздеу мен есептеу
жүктелді. Перспектива тек ҚР ... ... ... ... ... туралы» Жарлығынан кейін нақты көрінді. ... ... ... және ... ... ... ... жұмысы
жалғастырылды. Әр түрлі көптеген қиындықтарды жеңуге тура келді, бірақ,
соңында ақыры ... ... ... ... ... ... ... туралы Ереженің жобасы жасалынды. Қазақстан
Президентінің «Қызылорда арнайы экономикалық аймағын құру ... ... ... 1 ... бастап күшіне енді. Аймақтың қызметін қалыптастыру
инвесторларға салықтық жеңілдіктер, табыс салығының ставкаларын айтарлықтай
төмендету, мемлекетке алып ... ... ... қажетті
материалдар, құрал-жабдықтар мен АЭА территориясында өндірілген тауарлар
экспорты үшін кеден салығынан ... ... ... [21, 1 ... жылдың маусым айында Қазақстан тарихында алғаш рет Қызылорда
облысы мен оның арнайы ... ... ... өтті. Онда 13
мемлекеттің ... – оның ... ... ... ... ... Иран мен ... Қырғызстан мен Өзбекстанның,
Польша мен Болгарияның және басқа да мемлекеттердің өкілдері ... ... ... ... ... ... мен Қазақстан, ТМД
және алыс шетелдің ірі ... елу ... ... ... ... қалада Арал аймағын Экономикалық дамыту
Бірлескен Орталығы ашылды. Оның басты ... Арал ... ... ... мен ... ... қызметтерін біріктіру және
жаңа ... ... ... ... ... ... Презентация
қорытындысы бойынша елшілер мен халықаралық ұйымдардың ... ... ... ... импульсін беруге және осы мәселесі ... ... өз ... ... ... ... Өзара түсіністік
Меморандумына қол қойылды. Мысалы, «Басф» атты неміс фирмасымен облыстың
күріш алқаптарына ... ... және ... өнеркәсіпке жатпайтын
фабрикаларға шикізат тасымалдауды инстициялау ... ... қол ... фирма «Аксиом Холдингпен» ... ... ... ... жеткізу және орнату туралы шарт жасалды, халықаралық
әріптестік жапон агенттігімен ... ... ... 90 мың ... ... суармалы жерлерді қайта қалпына келтіруге 640
миллион долларға инвестициялау туралы ... қол ... ... ... ... техникасын сатып алуға арнайы грант бөлді.
Американдық, ... және ... ... тағы да ... келісімдер
жасалды.
Осы күрделі жылдары облыс әлемдік әріптестіктің көмегінен тыс ... ... ... мүмкіндіктерді қайта қалпына келтіру және арттыру
Бағдарламасына» сәйкес, су сапасын арттыру ... АҚШ 7,5 ... ... ... ... ауыз судың жетіспеушілік зардабын әбден тартып
отырған бұл аймақ үшін Қызылорда және ... ... үшін ... су
тазартатын құрылғыларды орнату саласындағы француз фирмаларының үлесі
орасан зор. Аталмыш бағдарлама барысында ... ... ... Қазалы және
Қызылордада денсаулық сақтау саласын қажетті құрал-жабдықтармен және дәрі-
дәрмектермен қамтамасыз етуді жүзеге асырды. Ана мен ... ... ... ... алудың жаңа әдістері енгізілді.
Донорлар ретінде Дүниежізілік банк пен қайырымдылық Корпусы, әлемдік
әріптестік жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Ұлыбритания, Голландия, Германия, АҚШ, Жапония
және тағы басқа да мемлекеттердің іскерлік тараптары қатысты. 1997 ... ... Орта Азия ... Арал ... ... мәселелері
жөніндегі Алматылық кездеуінде ПБАМ Жобаларын ары ... ... ... Арал ... ... жатқан әлеуметтік іс-шараларды күшейту
туралы айтылды, әсіресе, ... ... баса ... ... Арал
аймағындағы экологиялық тепе-теңдіктің ... ... ... ... жеткіліксіз және сапасыз тамақтану да
әйелдер мен балалардың денсаулығына теріс әсреін ... Арал және ... 40%-ға жуық ... дене ... ... ... Әр екінші әйел «С» дәруменінің ... ... ... ... «В» және «Е» ... ... ... рахит сырқаты басқа аудандармен салыстырғанда 2,0-
2,5 есеге жоғары [63, 91-92 б.].
Алайда, Қызылорда ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 2004-2006
жылдарға арналған ауылдық елді мекендерді дамыту ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
облыс бойынша жалпы тұрғындардың таза сумен қамтылу деңгейі артқан.
01.01.2008ж. бұл ... 69,4% ... бұл ... 2007 жылы ... ескере кету қажет [64, 17 б.].
Десек те, ... ... ... ... ... ... ... сапалы таза ауызсумен қамтамасыз ету әлі де болса
шешімі күрделі мәселе болып отыр. ... ... және ... ... ... денсаулығына әсерін кешенді зерттеу жұмысы
әлі де жүргізілмеді. Арал аймағында тұратын тұрғындардың денсаулығына ... ... ... ... ... ... мыналар жатады: құрғақ
және континентальді климат, ауызсудың ластануы және жетіспеушілігі, және де
территоияның шөлейттенуі. Кіріс пен ... ... ... ... ... көші-қонның артуы, зиянды әдеттердің кең таралуы,
психастеникалық және психосоматикалық қылықтардың ... Арал ... ... демографиялық үдерісінің төмендеуіне және ... ... ... ... 2-кестеде Қазақстан Республикасының ... ... ... ауру ... ... ... ... денсаулық жағдайын көтеру және азаматтардың жақсы өмір сүруі
1997 жылы Қазақстанның 2030 ... ... ... ... өз ... ... әлеуметтік көрсеткішті арттыру
жауапкершілігіне бағыт алады. Техногендік және табиғи факторлардың ... ... ... ... ... ... деңгейінің күрт
төмендеуі мен теңіз ұлтанынан тұз бен ... ... ... ... ... өз ... қоршаған ортаның зиянды ... ... ... ... алу ... қабынуы, онкологиялық аурулар,
аллергиялық аурулар және т.б.) ... және ... үшін ... ... ... артуынан көрініс табады.
2-кесте - 100 000 адамға есептегендегі 2007 жылғы аурулар саны
| |ҚР |БҚО ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |126,4 |138,3 |167,0 |136,7 |72,2 ... ісік |184,7 |266,9 |157,3 |238,7 |228,3 ... | | | | | ... ... |3078 |342 |72 |364 |452 ... ісік | | | | | ... | | | | | ... |317,9 |479,3 |305,4 |357,7 |1144,7 ... | | | | | ... | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... |137,1 |161,4 |209,7 |205,8 |181,6 ... | | | | | ... ауруларымен» аурудың өсу көрсеткіші:
- Қан айналым аурулары 2008 жыл – 100 мың адамға шаққанда 1807,3;
- Қатерлі ісік ... 2008 жыл – 100 мың ... ... ... Қант ... 2008 жыл – 100 мың ... ... 163,2.
Қызылорда облысындағы есірткі заттарын қолдану ... ... ... Есірткіге тәуелділікпен наркологтардың бақылауында тұрған адамдар
саны артуда. 2006 жылы – 4499, 2007 жылы – 4809, 2008 жылы – 4881 ... ... ... артуына байланысты стационарда емделетін
аурулар саны да ... «2007 жыл ... ... ... құмарлық жағдайына мониторинг жасаудың» талдау есебіне сәйкес,
Қызылорда облысы есірткіден емделушілер саны ... ... ... ие ... ... бұл ... 1012 адамды құрап отыр [65, 59-69 б.].
Облыс бойынша есірткіге ... ... ... ғана Орталық бар,
ғимараттың көлемінің кішкентайлығына байланысты емдеу мен ... ... ... бөлінбей жүргізілуде, бұл өз кезегінде ... ... ... ... Облыстың наркологиялық қызметі мультимедиялық техника
және компьютермен, аудандық бірлестіктер есірткіге тәуелділікті анықтайтын
арнайы тесттермен толық қамтамасыз ... ... ... есірткіге
тәуелді тұлғаларды емдеу – ... ... ... үшін ... бар ғимарат қажет.
Соңғы жылдары аймақта экологиялық жағдайға ... ... ... деген теріс тенденциялар байқалуда.
Халықтың денсаулық жағдайы ... орта ... ... ... болып табылады, ал популяциялық денсаулықтың деңгейі ... ... және ... да ... ... ... анықталады.
Қызылорда облысында орын алып отырған күрделі экологиялық жағдай
халықтың ... ғана ... ... ... ... үдеріске кері
әсерін тигізуде.Базалық критерийлерді анықтаудың обьективті критерийін
таңдау кезінде ... ... ... мен сипаты ғана емес, сондай-ақ,
туылу көрсеткіші, сәби мен ана ... ... ... ... ... жылы 1000 ... есептегенде туған бала саны 32,2 болса, 1996 жылы
бұл көрсеткіш 24,4-ке айналды. Осы кезеңде халықтың ... ... ... 16,6 ... ... ... Әлеуметтік қиындықты сипаттайтын
көрсеткіштер ретінде өлім-жітім мен адам жасының ұзақтығын ... ... ... ... тірі ... әр мың ... 27-і ... болса,
ересек адамдардың өмірінің ұзақтығы орташа 64,8 жыл, ал әйелдердің ... 75,6 ... 1997 ... ... ... ... тірі әр ... 40-ы шетінеп, ересек ер адамның өміржасы ... ... ... 70-ке ... азайғаны белгілі болып отыр [66, 4-8 б.]. Арал ... ... ... ... ... жөндеу үшін мынадай шаралар
орындалуы тиіс, ол үшін:
- өңірдегі ... елді ... ... ... қамтамасыз ету;
- Қазақстан Республикасы тамақтану институты Арал өңірі тұрғындары үшін
дайындаған ... ... ... ... ... ... осы
өңірдің тұрғындарына азық-түлік тұтыну нормасын басқа аймақтардан көбірек
және ... ... етіп ... ... ... ғана өңір халқының
организмі экологиялық қиындықтарға шыдас беретін болады.
Ол үшін мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... ... медициналық мекемелерді өңірдің тұрғындарына талапқа сай ... ... ... ... ... [57, 28 б.].
Біздің ойымызша, Арал аумағының халқын әлеуметтік қорғау ... ... ... ... ... қажет. Мыcалы, аумақтағы көптеген
тұрғындар үшін атап айтқанда, ауыл тұрғындары үшін ... ... ... ... жеңілдіктер қарастырылмаған. Сонымен қатар,
Арал апат аймағы тұрғындары үшін бір ... ... ... қарастыру қажет
деп есептейміз.
Арал мәселесінің Чернобль апатынан кем еместігін ескерсек, Қазақстан
Республикасының «Зейнетақымен ... ету ... Заңы ... Арал
аймағының тұғындары барлық әлеуметтік жеңілдіктерден қағылып отыр. Семей
ядролық ... ... үшін ... ... ... Арал ... ... келтірілген зардап жыл өткен сайын
ұлғаюда, сол ... бұл апат ... ... кем емес деп ... та болады.
«Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Қазақстан
Республикасының Заңына ... Арал ... ... ... ... курортты аймақтардағы тұрғындармен тең мөлшерде шығады,
атап айтқанда, ер азаматтар – 63, әйел ... – 58 ... ... ... ... біз Арал аймағының тұрғындарының зейнеткерлік жасын қысқарту
қажет деп ... ... ... ... ресми материалдардың
негізінде 2004-2008 ж.ж. арналған медициналық-демографиялық сипаттамасы
беріледі (2-сурет)
2-сурет - ... ж.ж. ... Арал ... ... ... ... (1000 адамға шаққанда)
Бұл аймақта орын алған экологиялық ... ... ... ... КСРО ... мемлекеттік органы өзінің 1991 жылы 4 наурыздағы
Қаулысында аймақта кең етек ... ... ... және ... жағдайдың нашарлауы ... және бұл өз ... ... өмір сүру және ... ... ... және балалар өлімінің деңгейі артуына әкеп
соқтырды.
Апаттың келтіріп отырған орасан зор ... атай ... ... бұл ... ... ... ... болмаған дейді.
Олардыбастапқы кезде жай ғана ... тек ... құру ... ... ... ... айтыла бастады. Арал аймағындағы ... ... ... бұл мәселелерді төтенше жағдайға дейін күрделендіріп
жіберді. Оның себебін тек қана судың ... ғана ... ... ... ... су ... мен канализацияның болмауы ауру
деңгейінің артуына әкеп ... ... ... ... тарауларының бірі 1991-1995 ... ... ... ... ... және 2005 ... ... теңізін қалпына келтіру және ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаны 1991 жылдың үшінші тоқсанына дейін қабылдау және
бекітуді қарастырды. Денсаулық сақтау министрлігі имен ... ... бұл ... ... ... ... ... КСРО Жоғары
Кеңесі барлық тиісті органдарға 1991 жылдың ... ... ... ... ... статусы мен шекарасын анықтайтын нормативтік құжаттар мен
еңбекке ақы ... ... ... ... мен адамдардың
денсаулығына теріс әсері бар ... және ... да ... ... ... қосымша өтемақы төлеу шаралары туралы
ережелерді жасауды ұсынды. 1991 жылы Арал ... ... ... зиян шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы заң жобасын
талқылау көзделді [67, 130 ... мен Орта Азия ... Арал ... қалпына келтіру
және Арал аймағының тұрғындарына көмек қорын бекіту туралы республикааралық
комиссия құру туралы ... ... ие ... Қаулының арнайы бөлімі
аймақ тұрғындарын таза ... ... ету және ... ... ... ... асыруды жылдамдату шараларын
жасауға арналған. Ұзақ мерзімді бағдарлама құрамында «Арал ... ... ... және ... ... емдеу-сауықтыру
бағдарламасын жасау ұсынылды.
1990 жылы 14 маусымда Қызылорда қаласында ... ... ... ... және республикалық органдарды қатал сынға ұшыратқан
Арал аймағының экологиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселелері ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... қатысты. Осыдан кейін республика Парламенті Арал ... ... ... ... ... ... және халыққа материалдық-
техникалық ресурстар мен халық тұтынатын тауарларды ... ... ... «Арал аймағындағы экологиялық және әлеуметтік-экономикалық
мәселелердің шешудің шаралары туралы» қаулысын қабылдады. Қаулының ... КСРО ... ... ... Арал ... ... ... деп тану туралы, Аралды құтқарудың кеңестік қорын құру, халықаралық
ұйымдрдың көмегіне жүгіну және КСРО министрлер ... ... бір ... оны қажетті қаржылық және материалдық-техникалық ресурстармен
қаматамасыз ету ... ... ... [68, 12-17 б..].
КазКСР Ғылым Акдемиясының Президиумының жоғарыда ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев Мәскеуде міндеті Арал
мәселесі туралы кешенді ... ... ... ... ... үкіметтік
комиссия құру туралы айтты. Ақыры 1990 жылдың қарашасында оның ... ... ... ... кешенді шешуде ортаазиялық кеңестік
республикалардың басқару органдарының арасында байланыс қарым-қатынасы
жеткіліксіздігі туралы айтылған ... ... 1991 жылы ... асырылуы
тиіс басты міндеттер анықталды. Бұл міндеттер Қызылорда облысында құрылыс
индустриясының жеке базасын құру және ірі ... ... үшін ... табылатын ірі құрылыс-монтаждық ... құру ... ... ... ... ... ... таза сумен қамтамасыз
ету, азық-түлік өндірісін ... ... мен ... ... және осы ... тұрғындарды жұмыспен қамту және өмір сүру ... осы ... ... ... ... ... су
үнемдегіш технологияларды пайдалану, суармалы жүйелерді кешенді қайта құру
негізінде суды пайдалануды төмендету мәселелерімен айналысу қажет болды.
1991 жылы ... ... соң ... ... бір ... ... ... өзі шеше бастады: географиялық обьект ретінде Арал
теңізін құтқару ... ... емес ... ... ... мүшесі бола бастады. Сол ... ... күш ... шешуге бағытталды.
1992 жылы 18 қаңтарда ҚР Жоғары Кеңесі «Арал ... ... өмір сүру ... түбегейлі өзгертудің шұғыл шаралары
туралы» қаулы ... ... өмір сүру ... мен ... ... ... кеткендігі және бұған дейін қабылданған Жоғары Кеңес пен
Министрлер Кеңесінің қаулылары қанағаттанарлықсыз деңгейде орындалып ... ... ... Арал ... ... ... ... ҚР «КазКСР қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңының 49-бабына
сәйкес, Жоғары Кеңес ... ... ... ... Қызылорда
қаласы, Ақтөбе облысының ... ... ... ... ... облысының (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы) Отырар, Созақ,
Түркістан (Түркістан ... қоса ... Арыс ... ... ... Шардара аудандары, Жезқазған (Қарағанды) ... ... ... ... апат ... деп ... [67, 45 ... Министрлер Кабинетіне мынадай тапсырмалар берілді:
- Арал аймағының тұрғындарына жәрдемақы және өтемақы төлеу туралы
шараларды қолдану;
- ҚР ... ... ... ... «Шаруашылық және басқа да
қызметтерге ... ... ... және ... ... ... аймағындағы экологиялық апаттан зардап шеккен тұрғындарды әлеуметтік
қорғау туралы» Заң жобасын жасау;
- Экологиялық апат аймақытарын таза ... және ... ... ... ... ... ... қолдану.
Осылайша, заңшығармашылықта Арал аймағындағы әлеуметтік мәселелерді
шешуге баса назар аударылды.
Келесі заңнама ҚР ... ... ... ... ... асыру мақсатында қабылданған 1992 жылы 25 наурыздағы «Арал аймағы
тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық және ... өмір ... ... жөніндегі шұғыл шаралар туралы» қаулысы еді [69, ... ... апат ... ... ... және
санитарлық-эпидемиологиялық жағдайды жақсарту туралы шаралар қабылданғанына
қарамастан, халықты емдеу – ... ... елді ... жағдайын түбегейлі жақсарту мен оны ауызсумен және ... ... қол ... Елді ... ішкі ... ... магистральді су құбырлары мен денсаулық ... ... салу ... баяу жүргізілді. Бұл мақсаттарға бөлінген
қаражаттар толығымен игерілмеді.
Қызылорда және ... ... сол ... су ... ... ауылшарушылық және өндірістік қажеттіліктер үшін
су шығындарын үнемдеуді игеруге жеткілікті ... ... ... және ... жерлердің гектары үшін су шығындарын азайтуға қол
жеткізілмеді.
Министрлер Кабинеті су ... мен ... ... ... ... ... және ... материалдық
ресурстар Министрліктерін, Қызылорда, Жезқазған және Шымкент ... Арал ... ... және ... ... ... салу және уақытылы пайдалануға беру және осы мақсатқа қажетті
тиісті материалдық-техникалық ресурстармен қамтамасыз етуді тапсырды.
1992-1994 ж.ж. ... және ... ... ... беру ... Атап ... ... Қызылорда, Шымкент
облыстарында 1100 км- ден астам су құбырлары, 600 км ... ... ... деп ... Жезқазған, Қызылорда және Шымкент
облыстарында 16 мың гектардан астап суармалы жерлер қайта өңделуі ... ... ... ... ... ... ... ауруханалар,
амбулаториялық-поликлиникалық мекемелер, мектептер және ... ... ... деп ... ... ... ... апат аймағындағы
өмірді қалыпты ету үшін ірі іс-шаралар жүргізіледі деп жоспарланды [70, 22-
27 б.].
Қызылорда және Шымкент облыстарының ... ... су ... ... ... ... министрліктер мен ведомстволар
Сырдария өзені бассейнінде су ресурстарын қорғау, тиімді пайдалану ... ... ... шаралар жүргізу міндеттелді. 1991 жылы 18 ақпандағы
Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... су ... ... мен ... ды бірлесіп ... ... ... ... ... су ... ... комитетке, Экология және биоресурстар Министрлігіне ... ... су ... бөлу ... ... ... ... және Шымкент облыстарының шаруашылық және экономикалық
қажеттіліктері үшін кепілдендірілген су көлемін (лимиттер) бекіту және ... ... және оның ... ... ... ... ... мен ведомстволарға, Қызылорда облысының және Ленин қаласының
әкімщілігіне 1992-1994 ж.ж. Жалағаш және ... ... ... және ... ... ... қамтамасыз ету шараларын
жүзеге асыру жүктелді.
Экономика жөніндегі Мемлекеттік комитет, Қаржы министрлігі, Геология
және жер қойнауын ... ... жыл ... ... ... апат ... геологиялық барлау жұмыстарына (пайдалы қазба
кен орындарын, минералды жер асты ... ... және ... ... бөліну қажет қаражаттарды қарастырады.
Үкімет қаулысымен 1992 жылы Қызылорда қаласында Арал аймағының ... ... ... бақылау жасап отыратын гидрометереологиялық
орталық құру қарастырылды. 1992 жылдың 1 шілдесіне дейін Құмкөл кен ... ... елді ... мен ... ТЭЦ-6-ға дейін газ
құбырларының құрылысының техникалық-экономикалық негіздерін жасау ... мен ... ... мен ... ... жұмыстарын қарастыру
аяқталады деп күтілді. 1991-1993 ж.ж. Қызылорда ... ... ... ... ... эксплуатациялау мен монтаждау
жұмыстарын жүргізу қарастырылды. Транспорт құрылысы ... ... ... және ... ... әкімшіліктерінің
тапсырысымен ауылдық елді мекендерге ... ... ... ... ету міндеттелді [71, 32-33 б.].
Қаулыда денсаулық сақтау, ... ... және ... қаматамсыз етуге баса назар аударылған. 1991 жылдың бірінші
жартысында экологиялық апат ... ... ... ... ... бағдарламалары бекітілу және жүзеге асырылу қажет болды. Бірақ,
өкінішке орай, осы және ... да ... пен ... көптеген актілері
соңына дейін және толық орындалмады. Сол себепті де ... ... ... күнге нашарлауда.
Жаңа және барынша тиімді мемлекеттік құқықтық акт қабылдаудың өмірлік
қажеттілігі туындады. Және осы ... ... ... ... ... ... азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» акт 1992
жылы 30 маусымда ... ... ... және бұл экологиялық апат
аймақтары үшін 1993 жылы 1 ... ... ... дағдарыс
аймақтары және экологиялық дағдарыс алды аймақтары үшін 1993 жылы ... ... ... енді [72, 716 ... ... заңи құжат төрт бөлімнен, он төрт баптан тұрды. Ол ... апат ... ... ... ... ... ... шақырады, олардың классификациясы мен ... ... ... ... мұқтаж тұлғаларға жәрдемақы мен өтемақылар
белгіледі, ... ... ... ... ... ... мен ... жаңаша көзқарасты бекітті, тұрақты өмір ... ... ету, таза ... ... ... таза азық-түлікпен қамтамасыз етудің басымдылығы мен санитарлық-
эпидемиологиялық жағдайды жақсартуды қарастырды.
Заңды жүзеге асыру барысында Арал аймағында ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің нақты шаралары ... ... ... мен ... атқарушы органдардың шешімдері
қабылданды. Мысалы, ҚР ... ... 1992 жылы 17 ... «1992ж. 30 маусымдағы «Арал аймағындағы экологиялық апат салдарынан
зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» ҚР ... ... ... ... ... осы ... жүздеген шаралар қарастырылды
[72, 717 б.].
1992 жылы 11 ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың жаңа жұмыс комиссиясы құрылды.
1991-1993 ж.ж. 156 км. жер асты және 194 км. елді ... ... су ... және оған он ... елді мекен қосылды. Қызылорда қаласында 600
адамды бір мезетте қабылдайтын диагностикалық орталық, ... ... ... ... ... аурухана мен поликлиника, Қазалы қаласында
соғыс ардагерлері мен еңбек ерлеріне арналған ... 3594 ... ... ... ... ... 610 адамға арналған мектепке
дейінгі мекеме, тұрғын үйлер мен ... ... ... жылы ... экспедициямен Қызылорда қаласының шаруашылық
және ауызсу қажеттіліктерін ... үшін ... ... іздеу және
барлау, облыс территориясындағы жер асты суларының балансы мен ... ... ... және ... мониторинг құру
мақсатында жұмыстар жүргізілді. Нәтижесінде ҚР ... ... ... және ... және жер ... ... министрлігі
тарапынан жеткіліксіз қаржы бөлінбегені себебінен жұмыстар аяғына дейін
жеткізілмеді.
Қызылорда облысының ... ... 1993 жылы 9 ... Арал ... ... ... және ... жағдайын реттейтңн бірнеше құқықтық актілерді орындау
мақсатында ... ... ... шаралар қарастырылды.
Денсаулық сақтау қызметкерлері және ... ... ... қызметкерлері «Жасыл өлке», «Денсаулық», «Қамқор», «Тұрғын үй-
91» және ... да ... ... ... ... ... нарықтық қатынасқа көшу кезіндегі ... ... ... ... ... ... мен ... әріптестікке шақыра отырып, облыс тұрғындарын қорғауды жақсарту
саласында нақты жұмыстар атқарды [73, 2 б.].
Жалғызбасты ... ... ... ... ... ... төлеу, дәрігер шақыру және дүкеннен азық сатып
алумен көмектесетін 13 ... ... ... ... ... сонымен қатар гуманитарлық көмекті бөлу де кірді.
Денсаулық сақтау органдары мен мекемелерімен ... ... ... ... ... жаңа ... автокөліктермен және аппаратуралармен жабдықтау ... ... ... ... ... ... ауру және өлім-жітім
деңгейін азайту, елді мекендердің сантарлық жағдайын жақсарту, ... ... ету, ... санитарлық мәдениетін арттыру
саласында жұмыстар атқарылды.
Аталған қаулыны жүзеге асыруды қамтамасыз ету мақсатында облыстың ... ... ... ... ж.ж. ... ... Бағдарламасында» облыс тұрғындарының өмір сүру жағдайын ... ... ... ... ... табиғи ресурстарды тиімді
және ұтымды пайдалану, биологиялық тепе-теңдікті сақтау міндеттерін ... ... Бұл ... ... оның ... ... өзенінің
ластануын кешенді бағалауды жүргізу, оны ... ... ... ... қатысу, облыс территориясында үздіксіз ... ... ... және ... ... ескере
отырып табиғи ресурстарды пайдалану концепциясын жасау қызметтеріне
бағытталды.
Қазақстан Республикасының ... ... ... осы ... апат ... ... ... сауықтыру туралы арнайы
нормалардың жоқ екендігін ... ... ... ... ... ... мен ... экологиялық апат аймағындағы
табиғи обьектілерді қорғауға қоятын талаптарды қамтымайды.
Шет мемлекеттерде ... ... күші ... ... ... және ... деградацияның алдын алу тәсілдеріне немесе
адамның күшімен тойтарылмайтын жағдайлардың алдын алуға ... ... [17, 184 ... ... ... апат ... Арал аймағында орын алып
отырған әлеуметтік- экономикалық мәселелерді шешу үшін көңіл көншітерліктеі
бірнеше шаралар ... ... ... айтып өту қажет.
Бағдарламаны жүзеге асыру үшін ... ... үш ... 17323,2 млн. ... ... оның ішінде 2004 жылы – 6271,9 млн.
теңге, 2005 жылы – 7814,4 млн. ... 2006 жылы – 3236,9 млн. ... ... басқа да салалық және мемлекеттік бағдарламалар шеңберінде
білім ... ... ... және ауызсумен қамтамасыз ету үшін 13 213,1
млн. теңге көлемінде ... ... ... ... Арал аймағының
экология, тұрғындар және экономика ... ... ... ... ішінде республикалық бюджеттен аталмыш Бағдарлама және басқа да
салалық және республикалық бағдарламалар ... 32,8 ... ... ... ... ... ... асыру нәтижесінде 2004-2006
жылдары 23 сумен қамту обьектісінің құрылысы аяқталды [74, 64 ... ... ... ... су құбырлары, Арал-Сарыбұлақ және Кентау-
Түркістан су құбырлары және т.б. ... ... ... ... ірі
обьектілер іске қосылды.
Шөлейттенумен күресу мәселесі Қазақстан ... ... ... шөлейттенумен күресу Бағдарламасында қарастырылған.
Аталған Бағдарламада мал ... ... ... ... мал
жайылымдарын жасау, туынды сор топырақтарды мелиорациялау және қалпына
келтіру, елді ... ... ... түсуінің алдын алу жүйесіна
арналған іс-шаралар қамтылған.
Аймақтағы экологиялық жағдайды жақсарту ... Арал ... ... ... ... ... да қарастырылады.
Мысалы, Ақтөбе облысының 2005-2007 жылдарға арналған қоршаған ортаны
қорғау Бағдарламасында ... және ... ... ... ... құмдарды бекіту,кіші өзендердің, Шалқар көлінің
аңғарларын тазарту ... іске ... ... облысының 2005-2007 жылдарға арналған экологиялық
бағдарламасында Ұлытау ауданының Жезді ... ... ... ... ... ... ... сексеуіл плантацияларын
дамыту, флора мен фаунаның биоәртүрлілігін толығымен сақтау қарастырылды.
Жоғалып бара жатқан дәне ... ... ... ... ... ... сақтау мен қорғау мақсатында жаппай заңсыз аң аулауды жоятын
және олардың популяциясын ... ... мен ... ... нормативтік-құқықтық актілер мен ұйымдастырушылық-құқықтық
негіздерде 2005-2007 жылдарға арналған ... ... ... ... ... мен ... келтіру Бағдарламасы қабылданды.
2005 жылы тамызда Арал өзенінің ... ... ... аяқталды. Жобаны жүзеге асыру нәтижесінде 2006 жылдың аяғында Арал
аймғындағы ... ... ... ... ... су ... ... м3 , судың өзендегі көлемі 3300 км2 құрады. «Айтек» кешенді ғимараты
құрылысы ... ... ... ... б.]. ... облысының тұрғындарының денсаулығы мен Арал
өңіріндегі қоршаған орта ... ... ... ... қоршаған ортаның жағдайына бақылау жасау бөлімшелері
дамытылуда.Көптеген осындай жұмыстар жасалса да, Арал аймағының ... ... әлі де ... көп ... атқарылу қажеттілігін көрсетіп
отыр.
Арал аймағын экологиялық сауықтыру үшін ... ... да ... ... оның тиімділігіне тек қана мемлекеттік және басқа да
органдардың, азаматтардың ... ат ... ... ғана ... ... естен шығармаған жөн.
3 ҚР АРАЛ АЙМАҒЫНДАҒЫ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ
ПАЙДАЛАНУДЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДЕҢГЕЙДЕ РЕТТЕУ
3.1 Арал ... ... ... ... ... құқықтық
негіздері
Адамзаттың жерді игеруі мен осымен байланысты табиғи ландшафттардың
өзгеруі әрі қарай жалғаса ... ... ... жөн, ... ... тек қана ... ... территорияны игеру ... ... ... ... ... ... ... өндірістік күштердің әсерінен табиғи ортаның өзгерісіне талдау және
бақылау жасау жүйесінің сенімділігіне де тығыз ... ал ... ... ... ... ... орай болған жоқ. Арал теңізі бассейніндегі
табиғи ортаны қоғамның еш кедергісіз және бақылаусыз ... оның ... ... ... геосыераның өзін өзі тазарту жағдайынан асып түсті.
Ондаған жалдар бойы мақта өндірісін ... ... және ... ... ортаның жағдайына бақылаудың болмауы ауыр салдарды
туындатты.
Арал аймағының апатты жағдайы жай ғана адам мен ... ... ... ... көп ... ... ... етуде.
Кеңестік мемлекет бір мезетте «ластаушы» және «реттеуші» рөлдерінде бола
отырып, ... ... ... ... ... бола ... Ол кезде
мемлекет басты мәселелер туралы үндемеу саясатын қолданған болатын, бұл
Арал ... ... ... ... өз ықпалын тигізбей қойған
жоқ.
1987 жылдың ... ... ... үшін кең ... ... ... бұл ... қолайсыз аймақтардың күрделі мәселелерін ... ... 1988 жылы ... ... ... Комитет пен Министрлер
Кеңесінің «Арал теңізі ауданындағы экономикалық және ... ... ... және оның ... су және жер ресурстарын қорғауды
күшейту және тиімді пайдалануды арттыру шаралары туралы» қаулы ... 92 б.]. Бұл ... ... ... Арал және Арал ... шешу үшін ... ... құжат болатын, сол себепті бұл
маңызды мәнге ие болды. Алайда, сол уақыттың өзінде ол ... ... тек ... ... ие екендігі белгілі болатын. Бұл ... ... іске асуы ... да ... 1988 жылы ... «Арал күндері» аталып өтті. Мұнда Арал аймағының барлық
республикаларының ... ... ... ... ... мен ... ... «Дөңгелек үстел» басында
жиналды. Форум қатысушылары КСРО үкіметіне құрып бара жатқан Арал ... ... ... өмір сүру ... ... ... көмек көрсетуге
шақырған үндеу қабылданды [77, 132 б.]. 1989 жылы наурыз айының ... ... ... ... әр ... ... ... қосқан Арал мәселесі жөніндегі
республикалық мәжіліс маңызды оқиға болып табылды. ... Арал ... алып ... ... ... ... жасалынды, аймақты
экологиялық және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... осыдан кейін Аралды құтқару шаралары ... ... ... ... ... жіне ... ресми шешімдер де Арал
аймағының жағдайын сауықтыру бойынша нақты шаралар жүргізуге мұрындық бола
алмады.
1990 ... ... ... Арал қаласында «Аралды қалай құтқарамыз?»
девизімен халықаралық «дөңгелек үстел» болып өтті. Онда ... ... ... ... ... мемлекеттерінің эколог-ғалымдары мен БҰҰ
сарапшылары, орталық және республикалық институттардың өкілдері қатысты
[78, 333 ... жылы ... ... ... ... Азия ... мен
Қазақстанның басшылары қатысқан кездесу болып өтті. Жоғары ... мен ... Арал ... ... республикааралық комиссия
құруға және бұл мәселеге әлемдік әріптестікті тартуға келісті.
1991 жылдың басында Арал теңізі мен Арал ... ... ... 1 миллиард 605 миллион рубль бөлінгені белгілі болды [79, 38-41
б.]. Бұл қаражатты тиімді пайдалану, аймақтың экологиялық және ... ... ... ... шараларын ұйымдастыру үшін «Арал»
консорциумы құрылды, бұл кейін халықаралық статусқа ие болған болатын. КСРО
Министрлер Кабинетіне жалақыға қосымша ... ... ... ... ... ... басқа да көмек нысандары туралы ұсыныс
дайындау тапсырылды.
Алайда, сол ... ... осы ... шешімдер мен ұсыныстардың нақты
жүзеге асатындығына біреу ... ... ... жоқ ... Ал ... ... – кеңестік келісімге келе алмау, беловеж ... ... ... жоққа шығарды. КСРО тарағаннан кейін әр республика
дағдарыстан шығудың өз жолдарын ... ... ... ... ортаазиялық республикалар бірлесе отырып шешу қажет Арал ... ... жас ... ... қалыптастыру, ішкі саяси
және экономикалық мәселелер сияқты жағдайларға ... бұл ... тыс ... Арал ... ... тұра ... ... сондықтан, 1993 жылдың 18
ақпанында Орта Азия ... ... су ... ... және ... ... әріптестік туралы Келісімге қол қойды [80,
62 б.].
Аталған Келісімге қол қоя отырып бес ел ... су ... мен ... ... ... қатар, тең құқықтар мен тең
жауапкершілікке ие ... ... ... су ресурстарын
пайдалану мен қорғау ережелері мен ... ... ... ... мен бес ... ... кері әсерін тигізетін, ... ... ... бірлесіп су пайдалану ережелерін бұзатын ... ... ... ... ... ... ... қатаң сақтау
көзделген. Осыған қосымша бес мемлекет Арал ... ... ... ... ... ... дәрежедегі кездесулер дәстүрге айналды.
Арал мәселемі ... ... ... ... халықаралық конференциялар мен
Орта Азия мемлекеттерінің басшылары мен үкімет басшыларының ... ... ... Онда ... ... мен келісімдер қабылданды.
1993 жылы 6 ақпанда Қызылорда қаласында Орта Азия мемлекеттерінің
басшыларының бастамасымен ... Арал ... ... ... ... ... өтті. Осы аймақтың республикаларымен қатар
осы конференцияға Ресей Федерациясы қатысты [81, 38-39 б.].
Конференцияда оның қорытындысы ... ... ... ... айтылды, Арал теңізі бассейніндегі апатты жағдаймен байланысты
мәселелердің кең ... ... Арал ... ... ... күрт ... жаһандық мәселе екендігін және кейінге қалдыруға
болмайтын шаралар қолдану қажеттілігін көрсетіп отыр.
Конференция қатысушылары ... ... ... ... ... ... шешу және Арал ... әлеуметтік-экономикалық
дамуын қамтамасыз ету мен экологиялық сауықтыру ... ... ... Келісім» болатын [82, 3 б.]. Онда осы ... ... ... ... ... апатты экологиялық жағдай
мен табиғи ортаның деградациясының жалғасып отырғандығы тұрғылықты халықтың
денсаулығы мен ... өмір ... ... ... осы аймақтағы
мемлекеттердің экономикасы мен ... ... ... тигізетіндігі атап
көрсетілді. Осыларды ескере отырып, ең алдымен Арал ... ... ... ... ... орнықтыру мақсатында өздерінің
қаржылық және материалдық ... ... ... ... Бассейннің жер және су ресурстарды тиімді пайдалану мен
өзендер мен су ... жер асты ... ... тиісті
сапасын сақтап қалу және Арал теңізіне олардың экологиялық сиымды деңгейде
келіп отыруын жіне табиғи ... ... Арал ... ... ... етілді.
Келісімде бұзылған экожүйелерді, ең алдымен Әмудария, Сырлария ... ... ... ... ... жатқан жерлердегі экожүйелерді
қалпына келтіру, суды пайдаланудың жалпыға ортақ тәртібі мен келтірілген
зардаптың ... ... ... ... құқықтық және
нормативтік актілер ... ... ... медициналық-биологиялық жағдайын жақсарту
қарастырылды. ... ... ... дамыту стратегиясын
жасау, қосымша су ресурсары арқылы Арал ... ... су ... ... ... жүзеге асыру мақсатында ғылыми зерттеу және
жобалау жұмыстарын ... ... ... ... және бұған жеңілдікті
және басқа да жағдайлармен инвесторларды тарту туралы өз ... ... Арал ... ... ... ... ... (МГСА). Оның жанына тұрақты орган ... ... ... орталығы Ташкент қаласында болды. Сонымен қатар, Мемлекетаралық ... ... Даму ... (КУР) және ... ... Су
шаруашылығы Комиссиясы (МКВК) құрылды [83, 72-74 б.]. Тәуелсіздікке қол
жеткізгеннен кейін Орта Азия ... ... ... үш мақсат
болды. Біріншіден, 1986 Бжылы құрылған ... Су ... ... (БВО) Орта ... суды ... ... ... тәжірибесі бар ешқандай мекеме болмады. Екіншіден, Тек ... ... ... орта ... ... ... ие болды. Және
соңғысы, мемлекеттік ... ... жаңа ... ... ... МКВК құру ... ... мақсат су шаруашылығы
мәселелері бойынша туындаған ... ... ... шешу және
тараптардың мүдделерін ... ... ... ... ... Су ... ... аймақта халық шаруашылығының барлық
салаларының қажеттіліктерін ескере ... су ... ... ... аймаққа жалпылай және әр республикаға жеке су пайдаланудың
жылдық лимитін жасау, су ... ... ... ... ... ... ... шешімдер Келісімнің барлық қатысушылары, яғни, су
пайдаланушы ... ... үшін ... болды [84, 31 б.].
Өз қызметі барысында Су шаруашылығы Комиссиясы (МКВК) ... ... ... ... ... су ... ... пайдалану мәселесі туралы ... екі ... және көп ... ... МКВК туралы Ережені
басшылыққа алуы тиіс болды.
МКВК Арал теңізінің экологиялық мәселелерін шешу үшін ... ... ... ... ... ... жұмыс
режимінің халықаралық тәртібін басшылыққа алды.
Комиссияның орталық және ведомствоаралық бақылау органдары ретінде 1986
жылы КСРО кезінде құрылған, мемлекеттердің меншігі болып ... ... мен ... ... ... ... ... және
«Әмудария» бассейндік су шаруашылығы бірлестіктері анықталды. ... ... су ... ... ... ... ... берілген қаражатпен қамтамасыз етілді.
МКВК жанынан Комиссияның шешімімен 1993 жылы 10 сәуірде ... Су ... ... Ғылыми-ақпараттық орталығы (НИЦ
МКВК) құрылды. Мекен жайы Ташкент қаласы, ал, Секретариат Ходжент қаласында
орналасты.
Арал теңізін ... ... мен ... ... ... ... ... алуға қажетті кешенді және шұғыл ... Арал ... ... қамтамасыз ету және
сауықтыру мақсатында 1993 жылы 16 наурызда Қызылорда қаласында Орта ... ... ... ... аймақтық құрылымдар – Арал теңізі
бассейнінің мәселелері бойынша Мемлекетаралық Кеңес (МГСА) (Ережесі 1994
жылы 11 ... ... ... ... және ... құтқарудың
Халықаралық Қорын (МФСА) құрылды. Мемлекетаралық Кеңеске Арал ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асыру мәселесін қарастыру, су
шаруашылығы және таиғатты ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, бірлескен
қызмет саласында туындаған ... ... МКВК және КУР ... ... ... жүктелді [85, 15 б.].
Мемлекетаралық Кеңес тұрақты жұмыс ... ... ... ... Комитеті Арал теңізін реабилитациялау ... ... ... ... және ... ... орындалуына бақылау және
бағалау жасауға жауапты болды.
МГСА жанынан ... Даму ... ... ... ... Ашхабад
қаласында орын тепті. Ол Мемлекетаралық Кеңеске Арал ... ... ... ... ... байланысты аймақаралық қызметте
кеңестер беріп отырады. Ол Кеңеспен қызметін Арал теңізі ... ... мен ... дамыту мәселелері бойынша байланысады[86, ... ... Орта ... ... ... және су ... айналысатын мекемелері мен ... ... ... атқарады.
Соңғы жылдарда МГСА Атқару Комитетінің қызметінің басты бағыттары 1994
жылы 11 ... ... ... Орта Азия ... басшылары
қабыладаған «Нақты әрекеттер Бағдарламасы» немесе ... Банк ... ... Бағдарламалары» деп атаған жобаны жүзеге ... ... ... ... Банк пен ... фирмалар
және МГСА Атқару Комитеті арасында жасалған ... ... ... Олар ... бастау позициясына және аяқталу мерзіміне ие болды.
Кейбір жобалар донор-мемлекеттер тарапынан ... ... ие бола ... жылы Орта Азия ... ... ... орта-азиялық
мемлекеттердің уәкілетті өкілдерінен құралған және МГСА ... ... ... ... ... ... жүктелген мәселелерді коллегиалды
түрде шешуге және Атқару Комитетіне халықаралық статус ... ... ... ... құрылды.
КСРО-ның тарауы жоба КСРО-ЮНЕП тараптарының арасында келісілгенділігін
білдіретін заңды себептердің салдарынан толық ... ... ... КСРО тараған соң аталған келісім бойынша ... ... ... болып табылды, бірақ оның Орта Азияның тәуелсіз мемлекеттерінің
территориясында жоба жүргізуге заңды құқықтары болмады.
Заңды тұрғыдан жобаның тек ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерді, қоғамды, ғалымдарды және ... ... ... ... ... ... рөл атқарды.
Жұмыс тобының көптеген шетелдік мүшелері өз ... Арал ... ... ... ... ... ... ұйымдардың, қоғамның
және мемлекеттік органдардың назарын аудартты. Жұмыс тобының сессияларында
штаб пәтері Токио қаласында орналасқан Жаһандық ... ... (ФГИ) ... ... ... отырды. Нәтижесінде ФГИ біраз ... соң Арал ... өз ... ... ... алғанда жобаның қызметінің,
әсіресе, Германиялық сарапшы доктор Кайзердің арқасында бұл мәселеге ЮНЕСКО
тартылды. Бұл ұйым ... ... ие ... жобасын жасап шығарды. Аталған
мәселе бойынша ақпарат осы мәселе бойынша өз жоспарын бастаған НАТО ... ... ... ЮНЕП ... ... ... да ... ұйымдардың
жобаларының туындауына негіз болды. «Тагибана-трейзинт» сауда ... ... ... ... ... үшін 1991 жылы ... келген
сапарында экология мәселелеріне көңіл аудармау нәтижесінде орын алған Арал
апаты ең шұғыл және барынша кең ауқымды көмекті ... ... ... ... өтті [87, 1 ... ... Жапон Зерттеу ұйымының жаһандық инфраструктуралық қоры
Орта Азия ... мен ... ... мен ... бірлесе
отырып, Арал теңізінің аумағында өмір сүретін халықтың рухани, ... және ... ... ... ... жоба ... қатар, жобаны жасау және жүзеге асыру нәтижесіндеқазіргі заманның
өзекті мәселелерін шешуде халықаралық ... ... ... еш ... ... ... мақсаты қойылды.
1991 жылы КСРО тарамай тұрған күннің өзінде Блумингтон ... ... Арал ... ... ... мәжіліс
болып өтті. Неге нақ сол қалада өтті деген заңды сұрақ туындайды.
Блумингтон қаласындағы Индиана ... ... ... Орта
Азия, Қытай, Ауғанстан және Ирактың мәселелерін зерттейтін ішкі ... бар, және ... ... өзінің сипаты жағынан олардың
Калифорнияның Ұлы Өзендерінің мәселесіне қатты ... Арал ... ... алаңдаушылық тудырып, Арал мәселесін кеңестік ғалымдар
мен қоғамдық пікірмен бірлесе отырып зерттеуге кірісті.
Құрама Штаттарда біздің Арал теңізінің ... ... ... ... ... жағдай болды. Нақты конструктивті ұсыныстарды ұсынбай-ақ,
кеңес ғалымдары Аралды құтқарудың барлық үмітін мәселені ... АҚШ ... ... ... Бірақ америкалық тарап Арал мәселесін тек
қайырымдылықпен шешу мүмкін емес екендігін ашық ... ... ... ақша табу ... ... ... ... ең
басты нәтижесі Орта Азия мен Арал мәселесін шешуде бес республиканың барлық
күші мен ... ... ... ... ... ... ... негіздегі кәсіпорындар мен келісім шарттар ұйымдастыруды туралы
шешім шығару болатын.
Экологиялық мәселелерді ... ... ... ... барлық мемлекеттердің мүддесін қозғайтын болғандықтан жаһандық
деп атайды. Бұл 1991 жылы ... ... ... ... ... ... ... халықаралық мәжілісте расталған болатын. Бұған Ресей,
Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан, Қырғызстан елдерінің ... ... ... ... австралиялықтар және
БҰҰ, Дүниежүзілік Денсаулық сақтау Ұйымы, ... Банк ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау жөніндегі бағдарламасының ... ... ... ... нәтижесі «Диагностикалық құжат» деп
аталатын Аралды құтқарудың өзіндік жобалары бар ... ... ... ... ... өкілдерінің қатысуы Арал апаты
мәселесін шешу жобаларын ... ... ... ... рөл ... қатысушылары халықаралық ынтымақтастық ... ... ... ... ... апат ... тыс қалу мүмкін
емес, сол себепті әлемдік ынтымақтастық осы ортақ апатқа назар ... сол ... Арал ... ... мәселе болып табылады. Арал ... ... ... ... құруға, аймақты қайта
қалпына ... ... ... және жүзеге асыруға Орта Азия
мемлекеттеріне беделді халықаралық ұйымдар ... ... ... Ұйымы, Европалық Одақ) және Евразия құрлығының донор-мемлекеттері
қолдау жасай ... Арал ... ... ... құрды. Арал теңізі
аймағындағы мемлекеттер мен Дүниежүзілік ... және ЮНДП (БҰҰ ... ... ... ... 1994 жылы ... айында
Нүкүс қаласында мемлекет басшылары аймақтың ... ... ... ... Арал теңізі бассейні туралы Бағдарламаны жасап бекітті
[88, 43 ... ... ... ... ... ... ЮНДП және донор-
мемлекеттер 1994 жылғы Париж кездесуінде ... ... ... ... көлемі мен мерзімдерін анықтап, Бағдарламаның
бірінші сатысына дайындықты бастады.
Арал аймағын қайта қалпыне келтіруді қолдау саласында Қазақстандағы БҰҰ
өкілдігінің ... ... зор. БҰҰ Арал ... ... ... ... 1993 ... бастады, сәйкесінше, суды аймақаралық басқару мен
қоршаған ортаны қорғаудың мемлекетаралық ... кең ... ... бастады.
1994 жылы 11 қазанда Алматы қаласында Қазақстандағы БҰҰ өкілдігі мен
Шетел ... ... ... ... ... Арал ... АҚШ ... көлемінде алғашқы көмек көрсету туралы құжатқа қол
қойылды. ... ... ... ... ... адамдар тобына шұғыл
әлеуметтік және экологиялық мәселелерді шешуге бағытталды. Оған сәйкес, юір
жыл бойы ... ... және ... ... тұруға тиісті алты маман
бөлінді. ... ... ... ... мен ... ... қаражат
тарту болды. Қайырымдылық Корпусы, Бейбітшілік Корпусы, Сорос Қоры, ЮНЕСКО
Контерпаты осы бағдарламаға қатысуға ынталарын ... ... ... ... және ... 1995 жылы 15-16 қыркүйекте ... Орта ... пен ... ... ... Ташкент халықаралық
семинары маңызды мәнге ие ... Бұл ... Арал ... ... ... ... оны ... Жер биосферасына
төндіріп жатқан қаупінен сақтандырмайды. Арал – ... ... ... және ... ... қабілетін сынайтын адамгершілік
мәселесі болып табылады деп те айтуға болады. Өзінің жауапкершілігін ... және ... ... ... ... отырып, бұл мәселеге
ОБСЕ (Европадағы қауіпсіздік пен ... ... да ... ... ... және басқа да ұйымдардың өкілдерімен
ынтымақтаса отырып бес мемлекет Арал теңізінің экологиялық және ... ... ұзақ ... көп ... ... ... туралы
келісімге қол жеткізді.
Арал теңізі бассейнінің Бағдарламасы ауқымды төрт ... ... Арал ... ... ... ... ... басқаруды жақсарту
саласын тұрақтандыру;
- Арал теңізінің айналасындағы апатты аймақты қайта қалпына келтіру;
- Аймақтағы дефицитті су ресурстарын басқаруды ... ... және ... ... ... ... ... көтеру.
1994-1995 ж.ж. ПРООН, дүниежүзілік Банк және ЮНЕП-тің Арал теңізі
бассейніндегі жалпы құны 41 миллион АҚШ ... ... ... ... жүзеге аса бастады. Бұл аймақаралық ... ... ... және ... ... жетуді көздеді:
- Аймақтың шектеулі су ресурсын басқару мен қорғауға негізделген нақты
стратегия мен заңнамаларды жасау;
- Мысалы судың сапасы сияқты ... ... ... ... жүйесі мен параметрлерін енгізу;
- Су жабдықтары мен қалдықтарын басқарудың, қалдықтарды өңдеудің ең
тиімді жолдарын ... ... ... ... ... Арал ... дельтасындағы экожүйелерді қалпына келтіру;
- Ауыз судың сапасына ... ... ... ... ... енгізу;
- Өзендердің жоғарғы ағысы бойындағы Тәжікстан мен Қырғызстанда су
ресурстарын басқаруды нығайту:
- МГСА ... МФСА ... ... ... ... бойынша
бағдарламаны жүзеге асыра алу мүмкіндіктерін арттыру.
Жаңа саты мәселелерді жаңадан бағалау мен ... ... ... ... ... ... ... МГСА мен МФСА
бастамасымен екінші саты басталды.
Аймақты қайта ... ... ... ... ... ... және ол ... жылдарға созылуы мүмкін. 1997 жылы Дүниежүзілік
Банк Қазақстанға Аралға келіп тоғысатын, ... ... Арал ... ... ... ... құралдарын жаңалау ... ... 7 ... АҚШ ... ... ... беруге
шешім қабылдады. Жоғарыда аталып өткен Бағдарламалар мен жобалардың іс
жүзіне асуына ... ... ... ... қаржының
жетіспеушілігі салдарынан жасалмай қалғаны, ал ... ... ... ... да 1994 жылы Нүкүс ... ... ... ... қабылданған Бағдарламаның жүзеге асуы үшін
аз тірлік жасалған жоқ деуге болады.
«Арал теңізі аймағындағы су ... ... ... қорғау және
суды бөлу Стратегиясы» деп аталатын Жоба «Нақты әрекеттер Бағдарламасының»
маңызды құрамдас бөлігі ... ... және бұл ... мәні ... тиімді пайдалану, қорғау және суды ... ... ... ... ... жағдайды жақсарту мен
аймақты тұрақты ... ... ... ... ... және ... ... жасау болып табылады. Бұл
жобаның мақсаты трансшекаралық су ресурстарын саяси ерік пен ... ... ... ... арасында тығыз қатынас орната отырып, кешенді
заңды және экономикалық шараларды қолдану қағидасын басшылыққа ала отырып
іске ... ... ... [89, 344 ... ... мен ... ықпалдастықтың тұрақты және үздіксіз
үдерісі, көпжылғы ... ... ... ведомстволармен және
үкіметтік ұйымдармен болған көптеген ... мен ... ... ... ... ... ... дейін жеткізу үшін қажетті ережелердің
көптеген тармақтары бойынша келісімге келуге мүмкіндік ... ... ... ... да да көптеген жобалар жүзеге асуы тиіс
еді, алайда әр ... ... ... ... жетіспеушілігінен) не
мүлдем басталған жоқ ... ... ... де ... ... ... ... екінші сатысын жүзеге асыру жүргізілуде, оны
қаржыландыруды ... қор ... ... ... ... ... ... (ұлттық және аймақтық деңгейде)
кемелдендіруге, су шаруашылығын басқару ... мен су ... ... ... ... ... механизмін жасауға, су
ресурстарын жоспарлау және эксплуатациялауды және кадр дайындауды реттейтін
жобаларды, халықаралық келісімдерді, құқықтық және ... ... баса ... ... ... ... ... орта мониторингінің, су ресурстарын
есепке алу және болжау, гидрометереологиялық ақпараттандырудың ... ... ... ... ... мақсат судың саны мен ... алу ... ... ... ... ... су ресурстарын
басқаруда нақтылықты арттыру болып табылады. Бұл ... ... ... мемлекеттері қызығушылық танытты. Нәтижесінде Берн және Лондон
қалаларында аталған Жобаның жұмыс тобының ... осы ... ... ... және ... ... технологиясы,
соңғы техникалық жаңалықтармен таныса алған семинарлар болып өтті. 1996
жылы Ташкент ... ... ... бойы іске ... жобаны басқару
мақсатиында Швейцарияның өкілдігі ашылды.
Ұлыбритания Орта Азияның барлық бес ... ... оның ... ... құны 100 мың АҚШ ... ... ғарыштық
ақпаратты алуға қолданылатын құрылғы жеткізіп берді және ... ... ... мен ... даярлауды жүзеге асырды.
«Қазақстанның сумен қамту, санитария және денсаулық сақтауы» деген
Жобаның донорлық қолдауын Кувейт ... ... ... Оны ... ... ... сол ... ауылшаруашылық Министрлігінің
жанындағы Су ресурстары Комитетінде жұмыс тобы құрылды. Жобаны ... ... ... Банк Қазақстанға 7 миллион АҚШ доллары ... ... [88, 56 ... ... ... жобаларды жүзеге асыру мақсатында әрбір Орта ... ... ... топтары, ал Ташкент қаласында аймақтық жұмыс тобы
құрылған болатын. Су сапасының ... ... ... және ... ... қарастырылды, Арал теңізіндегі су ... ... ... мен ... ... ... ... теңізі бассейнінің Бағдарламасының Жобаларын атқару ережелерінің
жалпы қорытындысын жасағанда көретініміз, ... ... ... іске ... ... Аймақты қайта қалпына келтіруге қажет
қаржы сарапшылардың пікірінше миллиардтаған долларды ... бұл ... ... ... ... іске ... ... шығарады.
Алайда қол жеткізген жетістіктерді аз да болса айту қажет. Біріншіден,
Бағдарламаны жүзеге асыру ... ... ... ... ... және жұмыс топтары түріндегі аймақтық және ұлттық ... ... ... ... жасалды. Екіншіден, аймақ мемлекеттерінің
үкіметтері мен аймақтық ұйымдардың аймақтық маңызы бар ... ... ... мен ... ... жасаудағы қағидалы
мәселелерді шешудің өзара қарым қатынас механизмі жасалды. ... ... ... ... ... жобасы бойынша несиелер мен қарыздар беру
мәселелері шешілді. Және ең соңғысы, Арал ... апат ... ... мен ... ... өмір сүру ... ... Бағдарламаны жүзеге асыруға негіз болды. Бірақ аймақты сауықтыру
туралы шаралардың нәтижесі су ... ... ... және оның
сапасын жақсарту мәселесін шешуге тікелей байланысты екендігін айта кету
қажет. 1997 жылы ... ... ... су стратегиясының негізгі
Ережелері» атты ... ... ... ... ... ... Президенті
1997 жылы 11 маусымда МФСА Атқару Комитетіне Ережені бекітпеу туралы өтініш
жасады және бұны республиканың нарықтық ... ... ... ... су ... ... түсіндірді [83, 73 б.]. Әрине, Қырғыз
Республикасының да, басқа ... де ... ... бар ... рас, алайда, су ресурстарын пайдалану саласында
өзара келісімге келмей Арал теңізін ... қалу ... ... ... ... бірлесе жоспарлау, аймақтағы тұрақты ... ... ... Орта Азия ... ... су ... реттеуде құқықтық негіз болып табылатын су сапасына бақылау
жасау тәртібі ... ... ... ... ... ... Су және жер
ресурстарын пайдаланудың ұлттық және ... ... ... ... беретін бес мемлекетке ортақ құқықтық база қажет.
Қорыта келгенде, ұйымдастырушылық, қаржылық, идеологиялық және құқықтық
сипаттағы мемлекетаралық шаралардың жиынтығы ғана Арал ... ... ... ... мүмкіндік береді. Мемлекетаралық деңгейде бекітілетін
Келісімдер қатысушы мемлекеттердің қызмет тәртібін белгілейтін болады және
ішкі мемлекеттік табиғи ресурстық және ... ... ... ... режимін айқындайды.
«Егемендік алғаннан соң-, дейді ғалым Исаева Ж.А. өз ... ... ... ... үш ... ... тұрды. Біріншіден, су
шаруашылығын басқаруды халықаралық деңейде жүзеге асыратын Бассейндің ... ... ... ... мекеме болмады. Екіншіден, тек бірнеше
ғана ұйымдар халықаралық тәжірибеге ие ... Ал, ... ... ... жаңа ... ... атқарудың тәжірибесіне ие болмады»
[16, 105 б.]. Осы ... ... ... ... Мемлекетаралық
Координациялық Су шаруашылығы Комиссиясы жүзеге асыруы тиіс болды.
Арал теңізі бассейніндегі су қатынастарын реттеу мақсатында 1992 жылы
18 ақпанда ... ... ... ... ... ... Республикасы, Тәжікстн және Түркіменстан Республикасының арасында
«Халықаралық су ... су ... ... мен ... ... ... ынтымақттастық туралы» Мемлекетаралық Келісімге қол
қойылды.
ҚР Ауылшаруашылығы Министрлігінің су ресурстары жөніндегі Комитетінің
жобаларын басқарушы топ ішкі ... ... ... келесідей
су шаруашылығы жобаларын жүзеге асыруды үйлестіреді: «Сырдария өзені бойын
реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
Дүниежүзілік Банк пен Жаһандық экологиялық қордың бастамасымен «Арал
теңізі бассейніндегі су ресурстары мен қоршаған ортаны ... ... мен ... көмек көрсету мақсатында Орта Азия мемлекеттерінің,
яғни, Қазақстан, Қырғыз ... ... ... ... ... 1999жылы 9 сәуірде Ашхабад Декларациясын қабылдады.
Мұнда аймақтағы су шаруашылығы қызметінің экожүйелік және ... ... су ... ... ... ... мен ... жоспарларын жүзеге асырудың ... ... ... туралы айтылды.
Бұл саладағы экологиялық құқықтың ресейлік теоретиктері М.М.Бринчук пен
Э.Ф.Нурмухаметованың экологиялық ... ... ... әлемдік
шаруашылықтың қуатты қатысушылрының әлсіздерге экономика және экология
мәселелерін шешуге негізделген халықаралық экономикалық ... ... мен ... жасауға мүмкіндік тудырады деген пікірі назар
аудартады [90, 75 б].
Қажетті ... ... ... жаңа ... ... ... әр түрлі позицияларды жақындастыратын жолдары болып
табылады.
Алдымен, өзара келісімге келудің бастамасы ретінде ... ... ... ... болар деп есептейміз:
1. Бассейн мемлекеттері Арал теңізі ... ... мен ... ... Осы ... су ресурстарын бірлесе басқару қажеттілігін, және
осы тұрғыдан мемлекетаралық органдардың рөлі мен ... ... ... ... трансшекаралық суларды анықтау мен ... ... ... маңызы бар статус қажеттілігін
мойындайды.
4. ... ... су ... ... ... ... мен ... мелиоративті жүйелердің қызметін
бекіту үшін инвестициялық ... ... ... ... ... ... трансшекаралық су бассейндерінде аса ірі ... ... ... мемлекеттер арасындағы су-энергетикалық,
экологиялық және құқықтық мәселелерді ... ... ... Осы ... «көршіге зиян келтірмеу», «зиян келтірген жағдайда
өтемін ... ... ... ... қарапайым ережелерін ескеру
қажет. Трансшекаралық сулардың бойында су қоймаларын, кез ... ... мен ... ... ... ... және Әмудария өзендерін пайдаланушы ... ... ... ... ... нормаларды сақтауды кепілдікпен
қамтамасыз ету туралы келісім қажет.
Қандай да ірі құрылысты бастау ... ... ... ... ... ... тарапынан ... ... ... және ... ... ... азайту мақсатында
сараптамалық бағлауға тәуелсіз халықаралық институттың мамандарын тарту
ұымды болады деп есептейміз. ... ... ... ... ... ... ... Ортаазиялық аймақта да. Мысалы, «Арал теңізі
бассейніндегі су ... ... ... ... ... мен су ... ... жобалары барысындағы МКВК сарапшыларының
т.б. жұмыстары. Осындай жобалар ... Рейн мен ... ... пен
Үнді, Ніл, Колумбия трансшекаралық өзендерінің ... ... ... ... ... көңілге оптимизм мен үміт беретіні хақ.
3.2 Аралды құтқару Халықаралық Қоры – Арал ... ... ... ... маңызды халықаралық ұйым ретінде
Арал теңізі аймағында өмір сүретін халық үшін су ... ... мен өмір сүру ... өмір ... өзін ... маңызды табиғи
ресурс болып ... Сол ... ... ... соң ең ... даму ... Орта Азия ... – Қазақстан,
Қырғызстан, ... ... ... және Тәжікстан
трансшекаралық су ресурстарын бірлесе ... ... және ... ... ... ... түсінді. Арал теңізін сақтау және қалпына келтіру
саласында күш ... ... ... 1993 жылы 26 ... қаласында Аралды құтқару Халықаралық Қоры (бұдан ... Қор) ... ... ... Азия ... ... ... қаласында 1993 жылы 4
қаңтарда бас қосқан кездесуінде қабылданған шешіміне байланысты ... ... ... міндеті Аралды құтқару, Арал аймағы мен Арал
теңізі бассейнін экологиялық сауықтыру жобаларын, даму ... ... ... жұмыстарды аймақтағы барлық мемлекеттердің мүдделерін
ескере отырып қаржыландыру және несиелендіру болып ... ... ... бағыттары мыналар болып табылады:
- Арал теңізін құтқару мен Арал апатының әсеріне ұшыраған аймақтардағы
экологиялық ... ... ... бірлескен мемлекетаралық
экологиялық және ғылыми-тәжірибелік ... мен ... ... және ... ... әлеуметтік-экологиялық
мәселелерін шешу;
- Арал бассейнінің қоршаған ... ... ... ... ... және басқа да жүйелердің халықаралық экологиялық жүйелерінің қызметін
қалыптастыру және қамтамасыз ету;
- Аралды құтқару мен Арал бассейнін ... ... ... ... мен ... жүзеге асыруға қатысу т.б [91, 3
б.].
Осы міндеттерді жүзеге ... үшін және су ... ... шешу үшін Орта Азия ... ... ... атап ... ... ... Азия және ... даму
банкінің, ПРООН, АҚШ-тың залықаралық даму Агенттігінің т.б. көмектері
көптеп тартылуда. Республикадағы су ... ... ... ... ... ... ... Ұлыбритания, Австрия, Кувейт елдері
көмек көрсетеді.
Халықаралық Қордың ... ... жаңа ... ... ... аймақтық ынтымақтастықты нығайту, күрделі су шаруашылығы
мәселелерін дау-дамайсыз шешуді ... ... ... Жағдайдың барлық
қиындығына қарамастан, Халықаралық Қор мен оның ... ... ... ... ... су шаруашылығы комиссиясы,
тұрақты даму ... ... ... суды ... ... ... сипаттағы мәселелер әр елдің мүдделері
ескеріле отырып басым бағытта шешіледі. ... ... су ... мен оларды басқаруға айтарлықтай әсер етіп отырған көптеген
факторларды ескеру қажет ... ... ... жүзеге асыруға
белгілі бір қиындық тудырады.
Су ресурстарына түсірілген ауыртпалық пен оның ... ... ... артуымен, тиісінше, суармалы жерлер мен қалаларды дамыту
үшін суға деген қажеттіліктің ... ... Осы ... ... су ... тиімсіз пайдалану, су тапшылығына әкеп ... ... ... және ... пен ... ... мұзды су
қорының азаюымен сипатталатын климаттағы ... те ... ... ... идеясын іске асыру Арал аймағының ... ... ... бара ... ... құтқару жөніндегі аймақтық және халықаралық
бағдарламаларды жүзеге асыратын әлемдік әріптестіктің алдында жауап беретін
барлық ... ... ... ... ... ұйым құрумен
мүмкін болады.
Осы жаһандық экологиялық мәселені шешу мақсатында 1993 жылы 16 наурызда
Орта Азия ... ... мен ... ... болған конференцияда
Аралды құтқару Халықаралық Қорын ... ... әрі – ... Қор) құру
туралы шешім қабылданды [91, 5 б.].
Аралды құтқару Халықаралық Қоры (МФСА) Арал ... ... ... ... ... ... мен ... құтқаруға бағытталған
бірлескен аймақтық экологиялық және ғылыми-тәжірибелік бағдараламалар мен
жобаларды ... мен ... ... ... ... болып табылады. Қор құрылтайшы-мемлекеттердің, донор ... ... ... БҰҰ – ның ... ЮНДП, ПРООН) және басқа
да қатысушылардың қаржыларымен қаржыландырылады.
Қордың ... ... ... МГСА анықтайды, оның өкілдері Қорды
Басқару қызметін құрайды, бұнда ең ... ... ... ... мен
Арал Халықаралық Экологиялық Банкі (Аралэкобанк) құрылды.
Қордың негізгі қызметтеріне мыналар жатады:
- Қордың қаржылық ресурстарын халықаралық ... қоса ... және ... да ... есебіненұйымдастыру;
- Аралды құтқару және Арал теңізі бассейніндегі экологиялық жағдайды
сауықтыру ... мен ... ... ... ... ... ... қызметті орындау;
- Қоршаған ортаны қорғау және экологиялық бұзылған территорияларды
қайта ... ... ... ... халықаралық ұйымдармен өзара
байланысты орнықтыру.
1997 жылы 10 наурызда Аралды ... ... ... ... Ташкент қаласында құрылды және оның Орта Азияның ... ... ... [92, 41-43 ... Атқару Комитеті халықаралық ұйым статусына ие заңды тұлға болып
табылады, Арал ... ... ... ... ... ... және
бағдарламалар мен жобаларды жүзеге асыру мақсатында ... ... ... ... ... ... және ... немесе жеке тұлғалардың басқа да
көмектерінің қаржыларын ұйымдастыру ... ... ... ... ... барынша көп көмек тарту мақсатында
мемлекеттік, қоғамдық және халықаралық ... ... ... ... ... Дәл осы ... Қазақстан Республикасының Президенті
ірі компаниялар мен фирмаларға, ... ... ... ... жақсы
жалғасын тапты, көптеген елдер мен фирмалар қол ұшын ... ... ... ... барлық адамзаттың өмірлік маңызы бар мүдделерін қозғайды,
сол себепті бірлескен экологиялық қауіпсіздікті құру ... ... ... ... біріктіру мақсатында Қор осы мәселелерді шешуге
бағытталған ғылыми зерттеулерді жүзеге асырады. Қордың ... ... ... ... ... ... ... орнатып,
олардың Сырдария дельтасына және Арал аймағына өзендер мен теңіздің ... ... ... ... зерттеу туралы ғылыми экспедициясын
қолдау нәтижесінде Каспий, Арал және Өлі ... ... ... ... ... ... 1995 жылы 3 наурызда ... ... Орта Азия ... ... үшінші кездесуі
болып өтті. Кездесу барысында мемлекет ... ... екі ... қол ... келісімдерің жүзеге асуы мен Арал ... ... ... ірі ... ... ... Әмудария және Сырдария бассейндеріндегі су ... ... ... атап ... және ... да ... кездесудің қорпытындысы бойынша саяси, сауда-экономикалық,
ғылыми-техникалық, мәдени және гуманитарлық ... ... ... ... тең ... адал ... және өзара сыйластық осы
мемлекеттердің өзара саясатының басты қағидалары болатындығы ... ... ... ... осы ... ... БҰҰ бастамасымен Арал
мәселелері жөніндегі ... ... ... ... ... 1995 ... 8-10 қыркүйегінде Нүкүс қаласында ... ... ... ... ... жөніндегі конференция» деган
атаумен өтті.
1995 жылы 10 қыркүйекте Орта Азия мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... көзделген Нүкүс Декларациясына
қол қойды.
Декларацияда Арал аймағында өмір сүріп жатқан миллиондаған адамдардың,
әсіресе, экологиялық апаттан зардап ... өмір сүру ... оның ... ... таза ауыз сумен қамтамасыз ету, халықты
жұмыспен қамтуге баса назар аударылды.
Сонымен қатар, ... ... ... қол ... Декларацияда Арал
теңізі мәселелері жөніндегі Мемлекетаралық Кеңес жанынан құрылған екі
Комиссияға ... ... беру ... да ... [91, 7 ... конференциясы Аралды құтқару саласындағы маңызды саты ... бұл ... ... Арал ... ... ... әлемдік
ынтымақтастық та тартылды. Нүкүс қаласындағы кездесу БҰҰ бастамасымен орын
алғаны да кездейсоқтық емес, себебі Арал ... ... ... ие ... ... адамзат түсініп отыр. Осындай апаттың қайталануының алдын алу
мақсатында көптеген елдер мен халықаралық ұйымдар Аралды ... ... ... ... ... ... ... жылы 18 ақпанда Орта Азия мемлекеттерінің басшыларының Арал теңізі
мәселесі жөніндегі кезекті кездесулері ... ... Онда ... құтқару
Халықаралық Қорының қызметі туралы, оның президенті, ... ... ... көтерілді. Түркіменстан президенті С.Ниязов
пен Қазақстан президенті ... МФСА ... ... ... мен ... ... ... туралы ұсыныстары қолдау тапты.
1998 жылдан бастап Қорға салымдар мөлшері Қазақстан мен Түркіменстан,
Өзбекстан Республикаларының ... ... 0,3%, ал ... мен ... ... ... 0,1% ... ұлттық
валютаға шаққандағы АҚШ доллары түрінде ... ... ... құүрылтайшылары, яғни, мемлекеттердің Үкіметтеріне Қорға
салынатын жал сайынғы салымды есептегенде ... ... ... 1995 және
1996 жылдардағы қарыздарын ескере отырып есептеу міндеті жүктелді [93, ... ... ... қатар Қордың Атқару Комитетінің төрағалығымен
Арал ... ... ... ... ... және ... ... қалпына келтіру бағдарламаларының жүзеге асу ... ... ... ... мемлекет басшылары Алматы Декларациясын қабылдады.
Осы Декларацияға байланысты 1998 жыл БҰҰ бастамасымен Орта Азия аймағындағы
қоршаған ... ... Жылы деп ... ... ... ... Семей полигонының елу жылдығына орай Орта Азияны ядролық
қарусыз деп тануға және оған ... ... ... үндеді. Арал
мәселесін, Орта Азияда ... ... ... құру және ядролық
технологиялар мен шикізаттарды тасымалдаумен күрес ... ... ... ... қамтамасыз ету кешенді бағдарламасын
жасау қажеттілігі туындады.
Декларация БҰҰ мен оның арнайы мамандандырылған агенттіктерін ... ... орын алып ... апатты жағдайға назар аударуғ және осы
аймақтағы қоршаған ортаны қорғауға тиісті ... ... ... Арал
аймағының халқына тиісті көмек көрсетуге шақырды. Онда ... ... ... аймағын тұрақты дамыту концепциясының жобасын халықаралық ұйымдармен
бірлесе отырып жасап аяқтау және халықаралық ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... ... дайын
екендіктері айтылады.
Аймақтағы кедейшілікпен күресу және халықтың әлеуметтік әл-ауқатын
көтеру мақсатындағы маңызды бағыттар ретінде ... ... ... Орта және ... ... ... арқылы халықтың тұрмыс жағдайын
көтеру;
2) Шағын кәсіпкерлікті дамыту және оны кеңінен тарату үшін ... ... ... және ... инфратруктурамен қамтамасыз етілген
фермер қожалықтарын үйымдастыру;
3) Шет мемлекеттердің фармацевтикалық ... ... ... Арал ... ... ... пайдаланып дәрілік
препараттар, вакциналар т.б. жасайтын кәсіпорындар ашу жобасын іске асыру;
4) ... су ... ... ... су ... ... рдің ... балық шаруашылығын қалпына келтіру;
5) Экологиялық таза электроэнергия алу және аймақтың гидроэнергетикалық
артықшылықтарын пайдалану мақсатынжа ирригациялық обьектілер мен ... ... ... және ... Жылу Электр Станцияларын салу
құрылысын дамыту [64, 19 б.].
Осылайша, Арал ... ... ... ... ... ... халықтың әлеуметтік жағдайын көтеруге алғашқы бағыттар анықталған
болатын. Алматы ... ... ... ... сияқты
бүкіл әлемге Орта Азияның елдері өз ... ... және ... ... ... ... қабілетті екендіктерін көрсетті.
Расында, осы бес ... Арал ... ... ... ... ... пен күш жұмсау, әсіресе, осы аймақтағы миллиондаған адамдардың
өмірін жақсарту үшін қажетті шараларды атқару ... ... ... ... ... саласын басқаруда маңызды қадам жасады. Алайда соңғы
нәтиже әр республиканың үкіметтерінің ... ... ... ... алу ... ... еді. Орта Азия мемлекеттері үлкен
жетістіктере жету үшін күрес жолында ... ... ... болды. Арал теңізі әлемдік деңгейдегі апат, сол себепті әлемдік
әріптестік ... ... аса ірі ... ... ... өз
бастамаларын жүзеге асыруға мүдделі болды.
Арал аймағының мәселесі Жер шарында жиі кездесетін әдеттегі экологиялық
апаттарға ... ... ... осы ... ... шешу ... ... апаттарды шешуге көмектеседі. Сол себепті КСРО кезінің өзінде
Ғылым Академиясының География Институты мен Халықаралық жобалар ... жылы ЮНЕП ... Арал ... ... жобасын бірлесе
шешуге шақырған болатын. Бұл идея ЮНЕП қолдауына име болды, ... ... ... ... оны ... ... көп ... жобаны атқару туралы шешім қабылданды.
1990 жылдың ақпан ... ... ... теңізін қалпына келтіру бойынша
шарлар жоспарын дайындауға көмек» жобасы өз ... ... ... атқару алға қойылды – Арал теңізі бассейніндегі табиғи ортаның
өзгерісіне және осы ... аймқ ... мен ... ... ... [92, 42 б.]. Осының қорытындысы ... сол ... ... ... құжат болуы және ... ... ... ... ... тиіс болды:
- Арал теңізі бассейніндегі мониторинг жүйесіне баға беру және ... үшін ... ... Арал ... ... ... ортаның сапасын қалпына келтіру
туралы әрекеттер жобасына және оны ... ... ... ... ... мен ... өзендерді пайдалануда су жүйелерін
қолдауды қамтамасыз етуде интеграциялық ықпалды пайдалану маңызды болып
табылады, себебі су ... ... ... ... ... қауіпсіздігінің төмендеуіне, ал ең ... ... ... төмендеуіне әкеп соқтырады.
Сол себепті өзен бассейндерінде экологиялық апатты жою үшін халықаралық
деңгейде басым шаралар ... және ... ... мен су ... ету ... оларды басқарудың жаңа тәсілдерін жасау қажет.
2009 жылы 28 сәуірдегі Халықаралық қордың басшы-құрылтай Басқармасының
Бірлескен Баяндамасында көрсетілгендей су ... ... ... ... ... ... отырып жасау қажеттілігі ерекше
болып ... ... ... Қор мен оның ... ... екіжақты
және көпжақты келісімдер мен халықаралық ковенцияларды дамыту ... ... ... айналды. Халықаралық Қордың ендігі
мақсаты мен стратегияларына ... ... ... ... ... ... ескере отырып, Орта
Азиядағы қоршаған ортаны қорғау мен су ресурстарын кешенді пайдаланудың
өзара ұтымды ... ... ... ... құқықтық базасы мен ұйымдастырушылық құрылымын
оның қызметінің тиімділігін ... мен Арал ... ... ... ... жобалар мен бағдарламаларды жүзеге асыру жөніндегі
донорлар мен ... ... ... ... ... ... Арал теңізі бассейніндегі елдерге 2011-2015 жылдар аралығында көмек
көрсетудің ... ... және ... ... [94, 132 ... Қордың қызметінің құқықтық негіздеріне келсек, ҚОР өз
қызметін мемлекет басшылары Кеңесінің, ... Қор ... ... Қор ... ... Халықаралық Қор мен ... ... ... Келісімнің негізінде жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасында ... ... ... және ... ... ... ... Халықаралық Қоры мен
оның ұйымдарының статусы туралы Келісім ратификацияланған.
2009 жылы 3 желтоқсанда ... ... ... ... ... мен ... Қор Басқармасының ... ... ... ... ... ... Қор ... Жиналысы болып өтті [91, 6 б.].
Аралды құтқару Халықаралық Қоры мен оның ... ... ... ... Орта Азия аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен ... ... ... ... ... ... ең маңыздыларының қатарына мыналарды жатқызуға болады:
- Аймақтық басқару құрылымдарын қамтамасыз ететін ... ... ... Қор құрылымының қызметіндегі параллелизм мен
көшірмелілік;
- ... ... ... ... ... ... басқару
мен тұрақсыздық;
- Орта Азия республикаларының мемлекеттік ... ... ... ... Қор ... ... мен ... аймақтағы барлық
мемлекеттердің ұлттық мүдделеріне жауап беретін ... ... ... және ... ... болып табылады және оның қызметін
дамыту мен жалғастыру қажеттілігі бар. ... ... ... ... ... оның ... ... нәтижесі, донор ұйымдардың
ұсыныстары Орта Азияның барлық ... мен ... ... ... Қордың аймақтық құрылымдары үшін кеңес беру мен
талдау пәніне айналуы тиіс.
Қордың қаражаты құрылтайшы-мемлекеттер мен қатысушылардың ... ... ... ... ... ... үшін бірдей олардың
ұлттық кірісінің бір пайызы мөлшерінде бекітілді, ал 1995 жылы ол ... Жыл ... ... ... келісімдермен анықталуы тиіс
болды.
1998 жылдан бастап ағымдағы жыл сайынғы салымдардың ... ... ... ... ... Өзбекстан
Республикалары үшін – 0,3%, ал Қырғыз ... мен ... ... ... ... 0,1% ... ... басшыларының шешіміне қарамастан, Қордың қаржысын ... ... ... ... ... ... ... салым
салу міндеттерін орындамады. Бұл мәселе Президенттердің ... ... ... бірінде 1999 жылы 9 сәуірде ... ... ... салымдар салу мен алдыңғы жылдардың қарыздарын жабу ... ... ... қабылданды [94, 137 б.].
1997 жылы Халықаралық Қорды басқарудың жаңа ... ... ... ... ... таратылды, Басқарма, Атқару
Комитеті, МКУР және МКВК ... ... ... ... ... ... ... Қор Атқару Комитетінің Қазақстандағы филилалы
ретінде ... ... ... ... ... ... ... төрағалық ететін мемлекетке ротациялық негізде орын ауысып отыратын
болды.
Аралды құтқару Халықаралық Қорының ... ... ... ... Қор ... – Орта Азия мемлекеттерінің басшылары
белгілі бір мерзімге кезекпен сайланады. Қордың ... ... ... ... ... ... ... И.Кәрімов (1997-1999ж.ж.), Түркіменстан Президеті
С.Ниязов ... ... ... ... ... болатын. 2008 жылдың тамыз ... ... ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев.
2) Халықаралық Қор Басқармасы – Премьер-министрлердің орынбасарларынан
құралған бес ... ... ... ... – әр мемлекеттен қаржы басқармасының органдарының
басшыларының орынбасарлары деңгейіндегі бір мүшеден құралады.
4) Халықаралық Қор Атқару Комитеті – әр ... ... және Қор ... тағайындайтын төрағадан тұрады. Қазіргі кезде
Халықаралық Қор Атқару Комитеті Қазақстанда (Алматы қаласында) орын тепкен,
ал оның Орта Азия ... ... ... ... ... ... Әр ... Атқару Комитетінің төрағалары болып ... Т. ... С.М. ... С.Р. ... тағайындалған болатын.
5) Халықаралық Қор Атқару Комитетінің Филилалдары – ... ... ... және ... ... ... Координациялық Су шаруашылығы Комиссиясы (МКВК) және
оның бөлімшелері (Секретариат, Ғылыми-ақпараттық орталық, «Сырдария» және
«Әмудария» Су ... ... ... ... ... ... ... асырады.
7) Мемлекетаралық Тұрақты Даму Комиссиясы (МКУР) және оның бөлімшелері
(Секретариат, Ғылыми-ақпараттық орталығы) [95].
Арал теңізі бассейніндегі Қордың ... ... ... ... ... ие және көптеген су, экологиялық, әлеуметтік-экономикалық және
құқықтық мәселелерді шешімін табуда. 2008 жылы желтоқсан айында ... БҰҰ Бас ... ... ... ие ... Қор мен оның органдары өткен жылдардағы қызметі барысында
құрылымдық-ұйымдастырушылық және ... да ... ... ... ... Бұл ... Орта Азия аймағындағы қоршаған ортаны қорғау
мен табиғи ... ... ... шешуде кедергі келтруде.
Құрылымдық-ұйымдастырушылық мәселелер:
- Халықаралық Қордық Атқару Комитеті және оның әр ... ... ... ... ... басым және СКУР мен МКВК жедел қызметіне аз
әсер етеді;
- МКВК мен МКУР ... ... бір ... ... сонымен қатар оларды ұйымдастырушылық техника мен қаражатпен
дұрыс қамтамасыз етілмеуі олардың жұмысының тиімділігіне теріс әсер ... ... Қор ... мемлекеттерінің МКУР, МКВК жұмыс органдарын
қамтамасыз ету және Арал теңізі бассейніндегі ... ... ... ... салуының бекітілген бірыңғай механизмінің болмауы;
- Халықаралық Қор Атқару Комитеті аппараты мен Секретариаттың ... ... ... ... мен ... донорлардың
қаржанаудыруына тәуелді болуы аймақтық ынтымақтастықтың дамуын бәсеңдетеді;
- Халықаралық Қор мен оның құрылымының ... ... ... үшін ... ... ... сындар МКВК, МКУР және Халықаралық ... ... ... ... ... қызметінің жетілмегенін
көрсетеді;
- Көптеген ... ... ... ... және ... асу сатыларында
ортақ аймақтық координация, сараптама және басқарудан тыс қалып отыр.
Нәтижесінде, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... жалпы сарптамалық және ақпараттық қана
сипатта болады, ұлттық ғылыми ... ... ... ... ... аймағы қоршаған ортаны қорғау саласында жобалар дайындау
мен жүзеге асыру ... ... ... аудартады. Бұл әлемдік алдыңғы
қатарлы халықаралық донор ұйымдар мен атқару агенттіктерінің: ГЭФ, ... ВБ, ... АБР, ... т.б. қатысуымен де расталып отыр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Арал теңізі мәселесі, осы кең аймақтағы апаттық трагедиялық салдарлары
тек ... ғана ... ... Арал ... республикалардың,
беделді халықаралық табиғат қорғау ұйымдарының назарына тек ... ... ... теңізінің тартылуының ең басты себебі КСРО кезеңінде Орта ... ... ... ... ... ... және осы
мақсатта теңізге келіп құятын Әмудария және ... ... ... ... аяғы мен 60-жылдардың басында Орта Азия мен ... жер ... ... ... туралы шешім қабылданды. Суармалы
жерлердің көлемін арттыру ... ... аса ірі ... Осы ... ... ... ... құрылысқа жұмсалды және
табиғатқа келтіретін әсердің нәтижелері ... ... ... ... ... және антропогендік сипаттағы
басқа да ... ... ... ... ... ... трансфармациясына әкеп соқтырды. Адамның ... ... ... орта мен ... ... ... ... жан шошытарлықтай сипатқа ие болды. Осы ретте келесідей цифрлар
мен ... ... ... ... ... ... орынға ие болған Арал теңізі үш
онжылдықтар бойы құрғап кетті. Бүгінгі таңда теңіз ... ... ... ... ... су ... 19 ... дейін құлдыраған. Бұрын теңізге
жылына 50-60 км. куб су құятын Әмудария мен Сырдария өзендерінің сағалары
бүгінде теңізге ... ... ... Аралдағы тұздылық деңшейі соңғы 35
жылда 10-нан 35 пр. Дейін өскен және бұл ... ... ... ... ... дерлік жойылуына әкеп соқтырған.
Экологиялық жағдайдың нашарлауы мен ... ... ... ... 10 ... Арал ... 15 мың адам ... аударып көшіп кеткен [16,
124 б.].
Жыл сайын кеуіп кеткен теңіз ... ... ... астам
тұзды-шаңды қалдықтар атмосфераға көтеріледі. Бұл улы шаң орасан зор
территорияларға ... ... ... өзен ... мақта және күріш
алқаптарынан шайылып ... ... ... ... мен ... қалдықтары таралады. Теңіздің құрғауы
себепті аймақтағы ... ... ... ... бара ... ... су ... антропогендік әсер және оны
мүмкіндіктен асыра ... ... ... ... су ... мен технологияларының жетілмегендігі себебі аймақтың экологиялық
және әлеуметтік-экономикалық жағдайының одан сайын ... ... ... ... аймақтағы табиғи ресурстар толық жойылу қаупінің
алдында тұр; су ... ... тек қана ауыз суға ғана ... суармалы
мақсат үшін де жарамсыз болып ... ... ... ... экологиялық қауіптің аса ірі ошағы қалыптасып отыр.
Осы ... ... ... ... ... отырған трагедияның
артында бұйрықты-әкімшілік жүйенің ... ... ... және т.б. ... ... деп айтуға болады.
Осы себепті Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен ... ... ... реттеу мәселелерін қарастыру тек қажет
қана емес, басым болуы тиіс деп ... Осы ... ... ... аймақтары туралы, Арал аймағындағы тұрғындарды әлеуметтік қорғау
туралы және экологиялық заңнама талданды. Және ... ... ... талдай келе Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасын
жетілдіру туралы ұсыныстар жасалынды.
1) Біздің ойымызша, экологиялық апат ... ... осы ... ... бөле ... кең ... ... қажет. Өз кезегінде
экологиялық апат аймағы ... ... ... келесідей
аймақтарға бөлуге болады: экологиялық апат аймағы, экологиялық дағдарыс
аймағы және дағдарыс алды ... ... деп ... ... ... ... ... критерийлері ретінде тұрғындардың
денсаулығының нашарлауы, сәбилердің және ... ... ... ... ... және ... да ауруларлың артуы, адам ағзасында токсикалық және
химиялық заттардың артуы сияқты медико-биологиялық критерийлер қарастырылу
керек.
2) Біздің ... ... апат ... ... ... жеке
құқық институтын құрайды. Қандай да бір ... ... ... үшін екі ... ... ескеру қажет: біркелкі қоғамдық
қатынастардың болуы және ... ... ... болуы.Құқықтық
институттар қоғамдық қатынастардың жекелеген ... ... ... ... ... ... Бұл ретте әңгіме
экологиялық апат аймақтары туралы қоғамдық қатынастар болып отыр және ... ... ... апат аймағымен байланысты қоғамдық қатынастар
және осы қатынастарды жалпы зерттеу әдістері. Сол себепті ... ... ... Заң ... ... ... отырғандыған қолдаймыз.
3) Қазақстан Республикасының қазіргі жер, су, атмосферлық ауа және т.б.
заңнамасында экологиялық апат ... оның ... Арал ... ... ... ... мен қоршаған ортаны қорғау туралы
нақты нормалар жоқ, ал бұл өз ... ... ... ... табылады.
Арал теңізінің құрғауының басты ... су ... ... ... біз ҚР Су ... «Экологиялық апат аймағындағы
су пайдалануды реттеу» деген жеке ... ... ... Және осы ... апат аймақтарындағы су ресурстарын пайдалануға қойылатын
шектеулер мен талаптар көрсету қажет деп есептейміз.
4) ... ... ... ... ... ... ... табиғи ресурстарды тиімсіз пайдаланғаны немесе экологиялық апат
аймағында табиғат қорғау шараларын тиісінше ... үшін ... ... арнайы норма енгізу қажет деп есептейміз.
Сонымен қатар ол бапты «Экологиялық апат ... ... ... үшін ... деп атауды ұсынамыз.
5) Арал аймағындағы табиғи ресурстарды пайдалану мен қоршаған ортаны
қорғау ... ... ... ... қажет. Бұл үшін ең ... апат ... ... ... ... үшін ... ... қажет. Осы мақсатта ҚР ... ... ... ... ... көрсетілгенін білеміз. Осы бапты «дәл осындай
әрекет экологиялық апат ... ... ... ... ... мән-жай ретінде толықтыруды және осы ... үшін ... ... деп ... Арал ... ... мақсатынды мемлекеттік деңгейде нормативтік-
құқықтар қабылданып, іс-шаралар жүзеге ... ... ... ... ... ... ... сылтауымен аяғына дейін
жеткізілмеуде. Сондықтан ұлттық деңгейде қуатты және жан-жақты ... ... ... қажет. Бағдарламада өзен сағаларын тазалау,
атмосфералық ауаны қорғау, қоршаған орта ... ... ... ... дүниесін қорғау, экологиялық тәрбиелеу және оқыту, халықты
медициналық-әлеуметтік ... ... ... ... ... қажет.
Қандай да бір экологиялық жаңалық енгізерде немесе өндіріс орнын ашар кезде
ең алдымен аймақтағы ... ... және ... ... қажет. Жергілікті индустрияны дамыту, олардың ... ... ... ... әсер ... төмендететін немесе болдырмайтын әлемнің
озық үлгідегі технологиялары мен ... ... ... ... ... ... көрініс табатын аймақты дамытудың жаңа
концепциясы қажет.
Арал теңізінің жағдайы ірі ... ... ... ... ... ... болып табылатынын жоғарыда атап өттік. Яғни,
егер, Арал теңізі аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен ... ... ... іс ... өз ... ... жатса, осы
бағдарламалар мен жобалар Жер ... ... да ... ... ... ... болады. Сол себепті де Арал ... ... ... ... әлемде екі немесе одан де көп мемлекет арқылы өтетін
жүзден астам бассейндік өзендер бар. ... ... ... ... ... ... ... енгізілуі тек қана Орта Азия үшін
ғана емес, су ... ... ... ... ... басқа
аймақтары үшін де маңызды рөлге ие болады. Арал теңізінің апатты ... ... Орта Азия ... әлемге аймақтық және халықаралық
тұрғыдан ... ... және ... қиын ... шеше
алатындықтарын паш ете алады.
Алайда, ең үздік нәтиже әр ... ... ... ... ... ... ынтымақтаса отырып, Арал аймағында дұрыс саясат
жүргізе алуына байланысты және ... ғана Арал ... ... Орта ... әлеуметтік-экономикалық және экологиялық ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының 1995 жылы 30-тамызда қабылданған
Конституциясы. ... Жеті ... - ... Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасы. Егемен
Қазақстан ... №92. 11 ... 3-4 ... ... ... и восстановления Аральского моря и нормализация
экологической, санитарно-гигиенической, ... ... в ... ... №72. 12 ... ... экологический бюллетень, 3-квартал, Алматы, 1997. -
19, 28 б
5. Проблемы развития ... ... ... и народа
Казахстана: Правовые аспекты/ Материалы заседания круглого стола.
Ред.колл. Мухитдинов, Байсалов и др. ... ... ... Д. ... ... ... ... среды
утверждается в Казахстане-Экокурьер.16 апреля-6 марта 1997.- С. 1-2.
7. Аманкулова Б.П. ... ... ее ... и ... ... - 468 ... ... Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» Заңы.
(күшін жойған)// Ведомость ... РК. ... ... ... ... ... кодексi.Қазақстан
Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы N 212 ... мен ... 19.03.10 ж. ... бойынша
енгізілген)Қазақстан Республикасы Парламентiнiң Жаршысы, 2007.- N 1.-
1-құжат
10. Қазақстан Республикасының Су Кодексі (2003 ж. 9 ...... ... өзгерістер мен толықтырулармен)// ПАРАГРАФ
ақпараттық жүйесі. - 20.12.2009.
11. Арал ... ... ... ... зардап шеккен
азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы 1992 жылғы 30 маусымдағы № 1468-
XII ... Заңы ... ... ... ... ... ... Амиридзе О. Зона экологического бедствия//Аргументы и факты. 1989.№5.
-13-19 декабрь.- С. 2-3.
13. Табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше ... ... 1996 ... № 19-I ... ... Заң ... мен толықтырулармен)// ПАРАГРАФ ... ... ... О.С. ... в ... ... ... // Москва,
Юрид.лит.-1981. – 470 с.
15. Б.В.Виноградов, В.Н.Кузьмин, ... ... ... ... и бедствий на территории Российской Федерации
и их законодательное оформление»-//Государство и право.1995г. №4.-
С.73-77
16. Исаева Ж.А. ... ... ... ... ... ... на соискание ученой степени
к.ю.н. Алматы, 1999. – С. 26, 105-124.
17. ... С.А. ... к ... ... ... «Об ... ... среды/Москва, Изд «Группа.ИНФРА-М-НОРМА». -1997.
–С. 177-184.
18. Караманов К.У. Проблема экологии в РК и их ... ... ... -1995.- №1. - С. ... ... Г.Б. Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экологиялық даму
тарихы 1991-2009 ж.ж// ... ... ... алу үшін ... ... ... 2010. – 10-11 б.
20. Орешкин Д.Б. Аральская катастрофа//-М,Знание,1990. – С. 47-48.
21. Указ Президента Республики Казахстан, ... силу ... от ... 1996 г. №1813 «О ... ... ... в ... Казахстанская правда, 1996. 29 января. №265.
22. Экологическое образование и воспитание в Казахстане//межвузовский
сборник науч.трудов ... ... М.И. и др. – ... КазГПУ.
-1991. – С. 100-102.
23. Петров В.В. Экология и право –Москва, Юрид.институт. -1981.- 370 ... ... В.В. ... право Росии – Москва, Бек.- 1995. – 392 с.
25. Ерофеев Б.В. Экологическое право России – Москва, Юрист. -1998. ... ... В.В. ... ... ... и ... – Москва: Юрист,1994.
-360 с.
27. Стамкулов А.С. Особенности ... ... ... земельного
права и правовой охраны природы в вечерне-заочном ... кн. ... ... в ...... 1979. – ... Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство Республики Казахстан
(Проблемы совершенствования, перспективы ...... ... - 1995. – 575с.
29. Алексеев С.С. Проблемы теории государства и права – Москва, Юрид.лит.
- 1987. - 449 с.
30. Мухитдинов ... А.Ж. ... ... на воды РК в ... к ...... Жеті Жарғы. - 1995. – 357 с.
31. Байдельдинов Д.Л. Правовой ... ... ... ... ...... Қазақ универстиеті. - 1998. – 657 с.
32. Аулов Ж. Десять лет надежд и ... // ... ... 11 ... – С. 3.
33. Жакашов Н.Ж. Методико-социальные аспекты смертности ... с ... ... ... ... ... ... среды. - Алматы, 1992. – С. 122.
34. ... А.К., ... А.М., ... Э.Ш. ... проблемы
дальнейшего развития орошаемого земледелия в Приаралье.// Қорқыт ата
атындағы ҚМУ «Хабаршысы» № 2 (26) Қызылорда. - 2008. – С. ... ... А.И. ... ... ... ... ... приаралья//Водные ресурсы, №1. - 1991. – С. 11-14.
36. Шамкенов М.У. ... ... ... в 19-20 в.в.-Алматы,
«Гылым». - 1995. – 278 с.
37. Зуев В.П. Аральский ... ... за одно море - ... 1991. – 180 ... ... С.Б. ... охрана вод//Алматы, общество «Знание»
Казахской ССР .- 1975. – 360 с.
39. Багило И.Л. Организация Советского ... - ... ... – 467 ... ... ЦК КПСС и СМ СССР от ... «О мерах по коренному
улучшению экологической и санитарной обстановки в Аральского ... ... ... и ... ... водных и
земельных ресурсов в его ... ... ... ... -1988.- №33.
41. Иманбаева И. Арал қасіреті - әлем қасіреті // Дала мен қала. - 2008.
- 11 шілде, № 28. – 8-12 ... ... Р.Б., ... М.И. ... ... у ... зоны Аральского региона//Тезисы докладов на Региональный
научно- практической конференции «Экология и дети».- Кызылорда,1998.
– С. ... ... Р. ... ... ... ... - 2001.12 сентября. –С. 2-
3.
44. Еркинбаева Л.К. Правовое регулирование ... ... ... ... ... степени к.ю.н.-Алматы. -
1995. – С. 14-20.
45. Бектурганов А.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастарының
мазмұны. Оқу ... ... ... ... 1998. - 205 б.
46. Балтабаев М., Рахимбаева А. Мы рожденя чтоб море сделать пылью//
«Огонек»,1991. - №13. – С. ... ... Т.М., ... А.М., ... Р.А. ... в
объектах среды в зоне Приаралья//Сб. «Медицинские ... ... Изд. ... ... - 1995. – С. ... ... Л.Е., ... А.Т. Системные наследственные заболевания
скелета в Кызылординской ... ... ... – С. ... ... В.Г. ... аспекты здоровья населения регионов
экологического бедствия Казахстана.//Материалы научной конференции,
посвященной 50-летию образования ... НИИ ... и ... ... 1994. – С. ... ... М.Е., ... К.Р., Кенесарив У.И., Сакбаев О.О. Гигиенические
и экономические проблемы гидросферы и здоровья населения в ... ... ... ... ... -
№3. – С. 17-18.
51. Елеуова Э.Ш. Арал ... ... ... экологиялық
проблемалары//Қорқыт ата атындағы ҚМУ «Хабаршысы».- № 1 ... - 2010. – 27-28 ... ... Ш.Р. ... ... ... ... в странах
Центральной Азии и ее региональные аспекты ... ... 2007. - №2. – С. ... The Regional Environmental Center for Central Asia. ... ... ... ... ... в ... тысячелетии: Обзор//Серия
публикаций ПРООН в ... ... ... 2004. – С. 72-74
55. Бахин С.В. Международная составляющая правовой системы России. Статья
вторая//Правоведение. Известия высших учебных заведений. – 2008. ... С. ... ... Верховного Совета Республики Казахстан от 18.01.1992 г.
«О неотложных мерах по ... ... ... ... Приаралья» - Ведомости Верховного ... ... - №6. – С. ... ... А. Арал ... ... кешенді экологиялық
орнықты дамытудың ғылыми негізі//доктор ғылыми ... алу ... ... авторефераты. Алматы, 2008. - 27-28 б.
58. Калиниченко Т.Г. Правовое регулирование ... ... ... и ... -1994.- №5. – С. 75-76.
59. Разумов Л. В столице Казахстана завершился саммит глав ... ... по ... ... 1997. - 7 ... ... ... Таланова Ж. Арал: вчера и ... ... и ... ... ... 1997. – С. ... ... О. Создание малого Арала в Северной ... ... ... - 1991. №46. - 11 сентября. – С. ... ... М.А. ... ... ... пособие. Алматы, Жетi
Жарғы. - 1996. – С. 131-133.
63. Умарова С.У. ... Б.Н. ... С.У. ... ... и ... ... ... гепатитов у населения
сельских районов Приаралья //Тезисы докладов на Межрегиональной
научной конференции ... ... в ... ... – С. ... Кулманов М.Е., Амрин К.Р., Кенесарив У.И., Сакбаев О.О. Гигиенические
и ... ... ... и ... ... в ... ... Приаралья //Здравоохранение Казахстана.- 1993.-
№3. – С. 17-19.
65. Дауранов И.Г., Ермекова С.А. Медико-статистические и ... ... при ... ... ... Ново-
Казалинского района Кзыл-Ординской области-Актуальные вопросы гигиены
и охраны здоровья сельского хозяйства//Сб. научн. ... ... ... - 1992. – С. 59-69.
66. Даутов Ф.Ф., Яруллин И.А. Изучение физического ... ... в ... ... ... ... и ... заболеваемости детского
населения города//Гигиена и санитария. - 1993.- №8.- С. ... ... Ж. С. ... ... ... ... экологических зон //Дисс. на соиск. ... к.ю.н.
Алматы. 2003. – С. ... ... И.О. ... ... ... ... и ... НАН РК. 2002. - №1. – С. 12-17.
69. Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан от 25.03.1992г.
№160 «О ... ... по ... ... ... ... проживания населения Приаралья»//- САПП
Республики Казахстан. - 1992. - №11. – С. ... ... Н. К., ... В. И., ... Ш. Х. ... ... ... моря: формирование и использование//Экология ... ... - №2, 2004. – С. ... Брагина Т. М. К ... ... ООН По ... с
опустыниванием//Экология и устойчивое развитие. 2004. - №8. – С. 32-
33
72. Постановление Кабинета Министров Республики Казахстан от 17.12.1992г.
№1057 «О ... по ... ... ... ... ... «О ... защите граждан, пострадавших вследствие
экологического бествия в Приаралье»//Собрание актов ... ... ... ... 1992. - №49. – С. ... ... Ш. Воды для ... //Казахстанская правда. 1990. - №48.- 10
ноября.
74. Салимгерей А.А. Правовые проблемы ... ... в ... ... Азии // ... НАН РК. ... наук. 2006. - №3. – С. 64-67.
75. Дускаев К.К. ... ... ... отношений Республики
Казахстан// Экология и устойчивое развитие.- № 2. - февраль, 2004. –
С. 19-21.
76. ... ЦК КПСС и СМ СССР «О ... по ... ... и ... ... в районе Аральского моря,
повышению эффективности использования и усилению охраны водных ... ... в его ... ... СССР - 1988. - №33. – С. ... ... ... Историко-географическая ретроспектива//(сборник
статьей). Москва, Наука.1991. – С. ... ... А.Н. ... ... ... ... 2003. – 333 с
79. Глазовский Н.Ф. Моря нет – проблема осталась// Евразия. - 1994. ... С. ... ... Ж.М. Роль и ... ... международных
договоров в обеспечении водной безопасности в ... Азии ... ... ... 2007г. - №3. – С. ... ... В.В. ... проблемы ответственности государств
Центральной Азии в ... ... и ... использования
трансграничных водотоков//Вестник ... ... ... 2008. - №2. – С. 38-39.
82. Бутрос Гали. Доклад на 48-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН. Пункт
68. ... и ... - 1995. - №4. – С. ... ... В.Н. ... экологическая политика и международное
экологическое ... ... ... ... 2007. - С. ... Сылкина С.М. Правовой анализ ... ... ... ... и ее ... ... решения проблем по вопросам рационального использования
трансграничных водных ... в ... ... ... международного права.
-Алматы, 2008. - №2. – С. ... The Water ... Sector ... an Overview // Managing ... Water ... to Reduce Poverty. 2003. ... – Р.
15-17.
86. Положение о Комиссии по Устойчивому развитию//МФСА, ... 1997. ... ... Шапорев Ю. Мультимиллионеры и ... ... ... ... 1991. - ... С. ... «The World Bank Annual Report 2007. The International Bank ... and ... World Bank, 2007. – Р. ... ... А.А. ... конституционного регулирования
международных правовых обязательств в ... ... ... ... ... реализации
положений, принципов и идей Конституции Республики Казахстан».
Алматы., 2005. – С. ... ... М. М. О ... ... права //Вестник
Международного университета. Вып. 3. ... ... М., 1998. – С. ... Мамбетов Б.Э. МФСА: путь к региональному сотрудничеству// Сборник
статей, посвященных проблемам бассейна Аральского ... ... – С. ... Боснякович Б. Стратегии ЕЭК ООН в области охраны окружающей среды в
отношении международных ... ... ... ... ... ... ... и
урегулирование конфликтов. Под ред. С. Салман, Л. Буассон де ... 2000. – С. ... ... С. Ш. Правовое обеспечение исполнения Казахстаном
Конвенции СИТЕС//Вестник КазНУ. Серия юридическая. - №2. – С. ... ... ... ... в ... тысячелетии. Публикация в
поддержку Целей развития на пороге тысячелетия. Цель 7 - ... ... 2004. – С. ... ... комплексная экологическая оценка: Центральная
Азия»//ЮНЕП-Ашхабад.2007г. http//ekh.unep.org/files/IEA-eng/pdf
-----------------------
Табиғи өсу
Өлім
Туылу
2008г
2007г
2006г.
2005г.
2004г.
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
4,1
2,02
1,63
0,41
0,69
12,7
13,26
13,22
13,28
13,01
15,30
14,85
13,67
13,39
16,79

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 99 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Каспий аймағындағы мұнайқұбыр коммуникациялар геосаясатының экономикалық астары16 бет
ҚР Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық реттеу22 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет
Ms access-ті үйренуде компьютерді пайдаланудың алғышарттары58 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы негізгі интеграциялық үдерістер17 бет
Азия-тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі46 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі және Қытайдың позициясы61 бет
Ана тілі сабақтарында Абай шығармаларын оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу құралы ретінде пайдаланудың әдіс-тәсілдері54 бет
Аудиовизуалды мұрағат құжаттарын пайдаланудың қазіргі заманғы технологиялық және құқықтық негіздері48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь