Қазіргі қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктерін анықтау, оған тілдік тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру арқылы аталған түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихындағы алатын орнын көрсету

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 Араб сөздері құрамындағы дауыстылар мен дауыссыздардың қазақ, өзбек және түрік тілдері заңдылықтарына бейімделіп игерілуі ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1 Қыпшақ, қарлұқ және оғыз тілдеріне енген араб сөздерінің зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Дауысты дыбыстардың жұмсалуында пайда болған фонетикалық ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.3 Араб тілінің өзіне тән хә, ха, айн, һәмзә, һә дыбыстарының игерілуі...18
1.4 Дауыссыз дыбыстарды қолдануда пайда болған өзгерістер ... ... ... ... ...27
1.5 Кірме сөздердегі үндесім заңының көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
1.6 Эпентеза, метатеза, протеза және т.б. дыбыстық құбылыстар ... ... ... ...41
Үш тілге енген кірме араб сөздерінің фонетикалық жағынан ұқсастықтары мен айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44

2 Қазақ, өзбек және түрік тілдеріне енген араб сөздерінің семантикалық жағынан дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
2.1 Кірме сөздердің лексикалық мағыналарының кеңеюі ... ... ... ... ... ... ... .49
2.1.1 Сөздердің мағынасы өзгеруі арқылы дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
2.1.2 Сөздердің метафора жолымен мағынасының кеңеюі ... ... ... ... ... ... ...60
2.1.3 Сөздердің метонимия жолымен ауыс мағыналарда келуі ... ... ... ... ... 65
2.2 Кірме сөздердің лексикалық мағыналарының тарылуы ... ... ... ... ... ... ..69
2.3 Кірме сөздердің лексикалық мағыналарының бірде тарылып, бірде кеңеюі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75
2.4 Вариантталу нәтижесінде мағынасы жіктелген сөздер ... ... ... ... ... ... ...78
2.5 Араб сөздерінің синонимдік қатарларда жұмсалуы ... ... ... ... ... ... ... ... 83
Екінші тараудың түйіндері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...90

3 Қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ кірме араб сөздерінің морфологиялық жағынан игерілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...93
3.1 Кірме араб сөздерінің грамматика.морфологиялық сипаты ... ... ... ... ...93
3.2 Үш тілге әрі көпше, әрі жекеше түрінде енген араб сөздері ... ... ... ... ...99
3.3 қатысуы арқылы жасалған туынды сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 103
3.4 Көмекші етістіктермен тіркескен араб сөздері және олардың семантикасындағы өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 109
Үшінші тараудың түйіндері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...118

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .120
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..129
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Кез келген тіл сияқты түркі тілдері де сан ғасырлық тарихында түрлі тілдерден сөз алды. Әрине, сөз алу процесі бірден жүзеге асқан жоқ. Баста жат сөз болып енген кірме сөздер тілдің заңдылықтарын бойына сіңіре отырып, халық тарапынан қабылданған жағдайда ғана тілге орнықты. Осындай кірме сөздер қатарында ислам дінімен түркі топырағына аяқ басқан араб сөздері де орын алды. Әрбір түркі халқы өзіндік даму тарихын басынан кешіргендіктен, кірме араб сөздерінің тілде қалыптасу ерекшеліктері де бір-бірінен өзгеше болды. Араб тілінің тікелей ықпалына түспеген халықтар тілінде араб сөздері түрлі дыбыстық та, мағыналық та өзгерістерге ұшыраған болса, ал араб тілі ресми тіл дәрежесіне көтерілген халықтар тілінде арабша жазылу нұсқасын да, мағыналық жағын да барынша сақтап қалыптасты.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. VII-VIII ғасырлардан бастап ислам дінінің түркі халықтары арасында жайыла бастауы өз кезегінде араб тілінен сөздердің енуіне жағдай туғызды. Қарахандықтар дәуірінде (Х-ХІІғ.) ислам дінінің түркілер тарапынан мемлекеттік дәрежеде қабылданып, ресми дінге айналуы және мемлекеттік басқару мен діни-ағарту істерінің араб тілінде жүргізілуі бұл процесті күшейте түсті: бастапқыда діни лексикаға қатысты сөздердің енуі Құран, хадис және шариғат заңдарын оқып үйрену қажеттілігінен туған болса, кейінірек саяси, кеңсе және шаруашылыққа қатысты сөздер де ене бастады. XIX ғасырдың екінші жартысына дейін түрлі деңгейде жалғасын тапқан араб тілінің ықпалы, нақтырақ айтқанда, араб сөздерінің түркі тілдеріне енуі, игерілуі бірінде басым, бірінде әлсіз болғанына қарамастан, түркі тілдерінің лексикалық жағынан дамуында айрықша рөл атқарғаны белгілі. Осы орайда түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихын зерттеуде араб тілінен енген ортақ сөздердің фонетика-морфологиялық және лексика-семантикалық жағынан игерілуін салыстыра отырып зерттеудің маңызы зор.
Қазіргі күнге дейін түркі тілдеріндегі араб сөздеріне қатысты көптеген зерттеулер жарық көрді. Алайда бұл зерттеулерде араб сөздері бір тіл, не бір ескерткіш немесе белгілі бір дәуірде жазылған ескерткіштер көлемінде ғана қарастырылды. Сондықтан бірнеше түркі тіліне, атап айтқанда, қыпшақ тобындағы қазақ, қарлұқ тобындағы өзбек және оғыз тобына жататын түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қабылдаушы тілдердегі дыбыстық ерекшеліктерін, мағыналық жағынан дамуын айқындау арқылы ортақ тұстары мен өзгешеліктерін анықтау - өзекті мәселелерден бірі болып табылады.
Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты мен міндеті. Қазіргі қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктерін анықтау, оған тілдік тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру арқылы аталған түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихындағы алатын орнын көрсету болып табылады.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1974. – т. 1. – 695 б.
2 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1976. – т. 2. – 695 б.
3 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1978. – т. 3. – 735 б.
4 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1979. – т. 4. – 672 б.
5 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1980. – т. 5. – 639 б.
6 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1982. – т. 6. – 695 б.
7 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1983. – т. 7. – 671 б.
8 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1985. – т. 8. – 591 б.
9 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1986. – т. 9. – 559 б.
10 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1974. – т. 10. – 516 б.
11 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. - Москва: «Рус тили», 1981. – т. 1. – 632 с.
12 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. - Москва: «Рус тили», 1981. – т. 2. – 715 с.
13 Türkçe sözlük. - Ankara: Türk dil kurumu yayınları, 1998. – c. 1. – 1136 s.
14 Türkçe sözlük. - Ankara: Türk dil kurumu yayınları, 1998. – c. 2. – 2523 s.
15 Кононов А.Н. Очерк истории изучения турецкого языка. – Л., 1976. – 120 с.
16 Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков. - М.: Изд-во Вост. лит-ры, 1962. - 606 с.
17 Сычева В.А. Арабские и персидские заимствования в гагаузском языке // Советская тюркология. - 1973. - №4. - с. 24-30.
18 Махмутов М.И. Фонетическое и грамматическое освоение арабских заимствований в татарском литературном языке: автореф. канд. филол. наук. -Казань, 1966. – 19 с.
19 Қайдар А. Арабизмы и иранизмы, употребляющиеся в уйгурских пословицах и поговорках // Тілтаным. - 2003. - №4. – с. 14-19
20 Төреқұлов Н. Таңдамалы шығармалар жинағы: көп томдық. – Алматы, 2007. – т. 3. - 288 б.
21 Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы еңбектері. - Астана, 2008. – 400 б.
22 Сағындықов Б. XIV ғасырдағы түркі жазба ескрткіштерінің салыстырмалы лексикасы / Хорезмидің «Махаббатнамасының», Қутбтың «Хұсрау мен Шырынының» және Сейф Сараидің «Гүлстан биттүркиінің» материалдары негізінде: филол. ғыл. канд. дисс.: 10.02.06. - Алматы, 1977. – 130 б.
23 Кеңесбаева С. Фонотактические модели арабизмов в казахском языке. - Алма-Ата: Наука, 1987. - 84 с.
24 Құлназарова Г.С. XI-XII ғасыр әдеби ескерткіштеріндегі араб элементтері: филол. ғыл. канд.дисс. – Алматы, 1997. – 144 б.
25 Есеналиева Ж.Ж. Абай шығармаларындағы араб, парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі: филол. ғыл. канд. дисс.- Алматы, 1993. – 139 б.
26 Жұбатова Б.Н. Қазақ қисса-дастандарындағы араб, парсы сөздері: филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2001. – 150 б.
27 Бүркітбай Г.Ж. Қазақ тілі түсіндірме сөздіктерінде арабизмдердің лексикографиялануы: филол. ғыл. канд. автореф. - Алматы, 2003. - 28 б.
28 Сейтбекова А.А. Әбілғазы Баһадүр ханның «Түрік шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі: филол. ғыл. канд...дисс. - Алматы, 2007. - 135 б.
29 Нишонов А.Х. Фонетика-морфологический и лексика-семантический анализ арабизмов в языке Навои: автореф. канд. филол. наук. - Ташкент, 1990. – 25 с.
30 Рахмонов Т.И. Ҳозирги ўзбек тилидаги арабча ўзлашма сўзлар семантик тузилишидаги ўзгаришлар: филол. ғыл. канд. дисс. – Тошкент, 1994. - 118 с.
31 Узбек тили лексикологияси. - Тошкент, 1981. – 313 с.
32 Иванов С.Н. Арабизмы в турецком языке. - Л, 1973. – 61 с.
33 Орлов С.А. Проблема эквивалентов заимствованной лексики в современном турецком литературном языке: автореф. канд. филол. наук. – Москва, 1977. - 27 с.
34 Ermiş H. Arapcadan turkceleşmiş kelimeler sozluğü. - İstambul, 2008. – 797 s.
35 Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. – Астана, 2002. - 784 б.
36 Қайдар Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе: оқу құралы. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. – 360 б.
37 Шоңғараева Л.У. Түрік және қазақ тілдеріндегі негізгі түбірлердің фонетика морфологиялық сипаты: филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2002. – 165 б.
38 Рүстемов Л.З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб парсы кірме сөздері. - Алматы, 1982. – 160 б.
39 Әбілқасымов Б. XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдеби тілі. –Алматы, 1982. - 221 б.
40 Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка. – М. - Л.: Изд-во АН СССР, 1962. – 272 с.
41 Ковалев А.А. Шарбатов Г.Ш.: учебник арабского языка. – М., 1998. – 751 с.
42 Мырзабеков С. Қазақ тілі фонетикасы: оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 248 б.
43 Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. - М., 1960. – 446 с.
44 Тұрсынова М.А. Қазақ, қырғыз, өзбек әдеби тілдерінің дыбыс жүйісіндегі ерекшеліктер: филол. ғыл. канд. дисс. – Қарағанды, 2002. - 133 б.
45 Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков. - Л., 1970. – 204 с.
46 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. - Алматы: Мектеп, 1988. - 264 б.
47 Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. - М.-Л., 1956. – 569 с.
48 Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы, 1975. – 304 б.
49 Тасымов Б.С. Араб тілі. - Алматы, 2005. – 585 б.
50 Шарбатов Г.Ш. Современный арабский язык. - М., 1961. - 112 с.
51 Решётов В.В. Узбекский язык. - Ташкент: Учпедгиз Уз ССР, 1954. - ч.1.- 359 с.
52 Her Yonuyle Dil. Ana Cizgileriyle Dilbilim 1. Cilt. - Ankara, 2000. - 244 s.
53 Жүнісбек А. Қазақ тілі дыбыстарының артикуляциялық моделі: оқу құралы. 1 бөлім. - Алматы, 2005. - 111 б.
54 Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. - Алматы: Ана тілі, 1992. - 448 б.
55 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. - Алматы, 1978. - 359 б.
56 Миртожиев Ш.М. Узбек тили фонетикаси. - Тошкент, 1998. - 89 с.
57 Turk dunyası dil ve edebiyat dergisi. - Bişkek, 1998. – 568 s.
58 Барлыбаев Р. Қазақ тілінде сөз мағыналарының кеңеюі мен тарылуы: филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 1963. - 206 б.
59 Камол Ф. Узбек тили лексикаси. - Тошкент: Фан, 1953. – 361 с.
60 Момынова Б.К. Қазақ газетіндегі қоғамдық-саяси лексика: филол. ғыл.канд... дисс. – Алматы, 1992. – 131 б.
61 İşler Е. Kazak türkçesinde anlam kaymasına uğrayan arapça kelimeler // Bilgi. - 2001. - №18. - s. 87-98
62 Қалиев Б., Жылқыбаева А. Сөз мағыналарының негіздері: оқу құралы. –Алматы, 2002. – 110 б.
63 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы, 1994. – 192 б.
64 Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы: оқу құралы. - Алматы: Санат, 1997. – 256 б.
65 Айғабылұлы А. Қазақ тілінің морфонологиясы мен лексикологиясы: оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 272 б.
66 Мұхамеджанов Ш. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ауыс мағынасы: филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1968. – 217 б.
67 Белбаева М.А. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. - Алматы: Мектеп, 1976. – 116 б.
68 Барлыбаев Р. Қазақ тіліндегі сөз мағыналарының кеңеюі мен тарылуы. –Алматы: Мектеп, 1968. - 71 б.
69 Рүстемов Л.З. Қазақ тіліндегі араб-иран кірме сөздерінің лексика-семантикалық ерекшеліктері. – Алматы, 1962. – 16 б.
70 Develi Н. Osmanlı mirası. - İstambul, 2000. – 469 s.
71 Бафоев Б. Навоий асарлари лексикаси. - Тошкент, 1983. – 160 с.
72 Малов С.Е. Историческое развитие лексики тюркских языков. - Москва: Изд-во АН СССР,1961. – 467 с.
73 Алтай Х. Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі. - Мәдина, 1991.- 604 б.
74 Раева Г.М. Түркі тіліндегі сингармониялық варианттар мен параллельдер: филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2000. - 141 б.
75 Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV-XIX ғасырлар). - Алматы, 2004. – 288 б.
76 Сабыр М.Б. Орта түркі тілі лексикасы мен қазіргі қазақ тілі лексикасының сабақтастығы: филол. ғыл. д-ры дисс. автореф. – Алматы, 2004. – 58 б.
77 Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. - Алматы: Ғылым, 1970. – 336 б.
78 Исамухамедова С. Синонимы в современном узбекском литературном языке: автореф. канд. филол. наук. – Ташкент, 1963. – 16 с.
79 Боровков А.К. Лексика среднеазиатского тефсира XII-XIII вв. Изд-во восточной литературы АН СССР. – М., 1963. - 29 с.
80 Рабғузий Н. Қисаси Рабғузий. - Тошкент: «Езувчи» нашриети, 1990. – 235 с.
81 Әбілдаев Ж. Түрік әдебиеті тарихындағы «Ұлттық әдебиет» кезеңінің тілі // Түркология. - №2. - 2003. - 95-98 бб.
82 Aksan D. Her yönüyle dil. - Türk Dil Kurumu Yayınları, 1990. – 439 s.
83 Dil Konusu //Milliyet Sanat Dergisi, 1 Haziran1983. - 62 s.
84 Turkoloji Eleştirileri. - Simurg Yayınları, 1997. - 155 s.
85 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. - Алматы: «Рауан», 1991. – 216 б.
86 Салоев Р.Б. Ўзбек тилида исми фоиллар: автореф. канд. филол. наук. – Самарқанд, 1994. – 25 с.
87 Меңлібаева Қ. Араб-парсы тілдерінен енген сөздерден жасалған терминдер // Тілтаным, 2002. - №1. – 97-101 бб.
88 Дмитриев Н.К. Категория числа. Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. АН СССР. Часть 2. Морфология. - 1956. - 335 с.
89 Қайдар Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. – 360 б.
90 Самойлович А.Н. Историческое развитие лексики тюркских языков. - М.: Изд-во АН СССР, 1961. – 467 с.
91 Жексембаева Ғ.Е. Қазақ тіліндегі кірме сөздердің сөзжасам қызметі: филол. ғыл. канд. дисс.: 10.02.06. - Алматы, 1992. – 147 б.
92 Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюкских текстов X-XIII вв. из Восточного Туркестана. - М.-Л., 1961. - 204 с.
93 Садақбаев Т.Т. XIX ғасырдың II жартысындағы қазақ әдеби тіліндегі «кітаби» лексика: филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2002. – 122 б.
94 Doğan Е. Türkiye türkçesinde nispet ekini karşılama yolları // Türk dili ve edebiyatı dergisi. - İstanbul, 2003. - s. 189 -207
95 Турсунов У., Уринбоев Б., Алиев А. Узбек адабий тили тарихи. – Тошкент, 1995. - 260 с.
96 Сағындықұлы Б. Түркі тілдері лексикасы дамуының фонологиялық заңдылықтары: филол. ғыл. д-ры дисс.: 10.02.06. - Алматы, 1994. – 327 б.
97 Acıklamalı türkçe deyimler sözlüğü. - İstanbul: Dergah yayınları baskıları, 1982. - 420 s.
98 Байниязов А., Байниязова Ж. Түрікше-қазақша сөздік. – Алматы, 2007. – 808 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………………………3
1 Араб сөздері құрамындағы дауыстылар мен дауыссыздардың қазақ, өзбек
және түрік тілдері заңдылықтарына бейімделіп игерілуі…………………………6
1.1 Қыпшақ, қарлұқ және оғыз ... ... араб ... ... ... дыбыстардың жұмсалуында пайда болған фонетикалық
ерекшеліктер………………………………………………………………………..10
1.3 Араб ... ... тән хә, ха, айн, ... һә ... ... ... ... пайда ... ... ... үндесім заңының
көріністері........................................35
1.6 ... ... ... және т.б. ... ... енген кірме араб сөздерінің фонетикалық жағынан ұқсастықтары
мен
айырмашылықтары.............................................................
...............................44
2 Қазақ, өзбек және ... ... ... араб ... семантикалық
жағынан
дамуы.......................................................................
...................................49
2.1 Кірме сөздердің ... ... ... ... ... ... ... метафора жолымен ... ... ... ... ауыс ... Кірме ... ... ... ... сөздердің лексикалық мағыналарының бірде ... ... ... ... ... ... Араб ... синонимдік қатарларда
жұмсалуы................................83
Екінші ... ... ... және ... тілдеріне ортақ кірме араб сөздерінің
морфологиялық ... ... араб ... ... Үш тілге әрі көпше, әрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... тіркескен араб сөздері және ... ... ... ... ... Кез ... тіл ... түркі тілдері де сан
ғасырлық тарихында түрлі тілдерден сөз алды. Әрине, сөз алу процесі бірден
жүзеге ... жоқ. ... жат сөз ... ... кірме сөздер ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
ғана тілге орнықты. Осындай кірме сөздер қатарында ислам дінімен түркі
топырағына аяқ басқан араб ... де орын ... ... ... ... ... ... басынан кешіргендіктен, кірме араб сөздерінің тілде ... де ... ... ... Араб тілінің тікелей ықпалына
түспеген халықтар тілінде араб сөздері түрлі дыбыстық та, ... ... ... ... ал араб тілі ... тіл дәрежесіне көтерілген
халықтар тілінде арабша жазылу нұсқасын да, ... ... да ... ... ... өзектілігі. VII-VIII ғасырлардан бастап ислам дінінің
түркі халықтары арасында жайыла бастауы өз кезегінде араб тілінен сөздердің
енуіне жағдай туғызды. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік дәрежеде қабылданып, ресми дінге айналуы
және мемлекеттік ... мен ... ... араб ... ... ... күшейте түсті: бастапқыда діни лексикаға қатысты сөздердің
енуі Құран, хадис және шариғат заңдарын оқып ... ... ... ... саяси, кеңсе және шаруашылыққа ... ... де ... XIX ... екінші жартысына дейін түрлі деңгейде жалғасын тапқан
араб тілінің ... ... ... араб ... ... тілдеріне
енуі, игерілуі бірінде басым, бірінде әлсіз болғанына қарамастан, түркі
тілдерінің лексикалық жағынан ... ... рөл ... ... ... ... тілдерінің даму, қалыптасу тарихын зерттеуде араб тілінен
енген ортақ сөздердің ... және ... ... ... ... ... маңызы зор.
Қазіргі күнге дейін түркі тілдеріндегі араб сөздеріне қатысты көптеген
зерттеулер жарық көрді. Алайда бұл зерттеулерде араб ... бір тіл, ... ... ... белгілі бір дәуірде жазылған ескерткіштер ... ... ... ... ... тіліне, атап айтқанда, қыпшақ
тобындағы қазақ, қарлұқ тобындағы өзбек және оғыз тобына ... ... ... араб сөздерінің қабылдаушы ... ... ... ... дамуын айқындау арқылы ортақ тұстары мен
өзгешеліктерін анықтау - өзекті мәселелерден бірі болып табылады. 
Зерттеу ... ... ... мен міндеті. Қазіргі қазақ, өзбек
және түрік тілдеріне ортақ араб ... ... ... оған ... тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру ... ... ... ... ... ... алатын орнын көрсету
болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... табу ... ... тілдерінде кірме араб сөздерінің зерттелу тарихын шолу;
- үш тілге ортақ араб сөздерінің ... ... ... беру;
- үш тілге ортақ араб сөздерінің лексика-семантикалық жағынан дамуын
айқындау;
- үш тілге ортақ араб ... ... ... ... ... үш ... ... араб сөздерінің түркілік көмекші етістіктермен
тіркесуіндегі семантикалық өзгешеліктерді айқындау.
Зерттеудің дереккөздері. Он ... ... ... түсіндірме сөздігі
(1976-1986) [1-10], екі томдық «Ўзбек тили изоҳли луғати» (1981) ... екі ... ... ... (1998) ... ... ... қазақ, өзбек және түрік тілдері түсіндірме
сөздіктеріндегі ортақ араб ... ... ... ... ... ... ... Қазақ, өзбек және түрік тілдеріне
ортақ кірме араб ... ... рет ... нысаны болып отыр. Осы уақытқа
дейін жекелеген ... ... ... ескі ... ... ... ... шығармалардағы кірме араб
сөздерін зерттеуге арналған ғылыми еңбектер саны едәуір ... ... ... ... араб ... салыстырмалы ғылыми сипаттама ... рет ... ... ... алынып отыр. Зерттеуде үш тілге
ортақ араб сөздерінің дыбыстық игерілуіндегі ұқсастықтар мен ... ... араб ... ... ... ... ... Нақты айтқанда:
- үш тілде араб дыбыстарының ... ... ... ... араб дауыстыларының үш тілде қалыптасу ерекшеліктері қаралды;
- дауыстылар үндесімінің ықпалы ... араб ... ... тілдеріне тән дыбыстық құбылыстар ашылды;
- араб сөздерінің мағына ауысу тәсілдері, соның ішінде метафора және
метонимия жолы ... ... ... ... араб ... мағынасының тарылуы мен өзгеруі анықталды;
- араб сөздерінің түркілік көмекші етістіктермен тіркесу ерекшеліктері
сипатталды;
- араб сөздерінің үш тілде сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... тарихи-салыстырмалы
талдау әдістері қолданылды.
Теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... араб ... дыбыстық, мағыналық игерілуіндегі
ұқсастықтар мен айырмашылықтар айқындалды. Бұл өз ... ... даму және ... ... салыстыра зерттеуге өзіндік үлесін
қосады. Сондықтан түркі тілдері салыстырмалы фонетикасын, лексикологиясын
оқып үйренуде ... тіл ... ... үшін ... ... та мәні бар. Зерттеу деректерін лесикаграфиялық мәселелерді
шешуде, ... ... ... ... ... ... ... қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің ену, ... ... ... әр ... болғанымен, дыбыстық игерілуі мен
мағыналық қолданылысы жағынан ортақ тұстары ... ... ... үш ... тілі ... ... тілінде
дауыстылардың палатальды үндесімі басым келсе, түрік тілінде
лабиальды ... ... ... ... ... араб сөздері дыбыстық құбылыстардың ықпалымен
барынша ... ... ... ... араб ... мағыналық дамуында ерекше
орынға ие;
- ... ... үш ... де орын ... ... тілінде басым
келеді;
- үш тіл арасында түрік ... араб ... көп ... ... араб қимыл есімдері мен есімшелер ... ... ... келе ... ... барынша кеңи түскен;
- араб сөздері төл түркілік сөздердей сөзжасамдық қасиетке ие болған.
Жұмыстың ... мен ... ... жұмысының негізгі мазмұны
мен тұжырымдары бойынша «Қазақстандық арабтану ғылымы: тууы және дамуы»
атты халықаралық ... ... ... 2005), ... лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем ... ... ... мен ... (Алматы, 2007), «Тіл және
жаһандану: бүгіні мен болашағы» (2008) атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференциялар, ... ... мен ... ... ... атты II ... ғылыми конференцияда баяндамалар жасалды.
Зерттеу жұмысы бойынша ... ... және ... ... ... және ... басылымдар мен
жинақтарда 8 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... үш ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады. 
1 АРАБ СӨЗДЕРІ ҚҰРАМЫНДАҒЫ ДАУЫСТЫЛАР МЕН ДАУЫССЫЗДАРДЫҢ ... ... ... ... ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫНА БЕЙІМДЕЛІП ИГЕРІЛУІ
1. Қыпшақ, қарлұқ жән оғыз тілдеріне енген араб сөздерінің зерттелу
тарихы
Алтай тілдер тобына жататын түркі тілдері іштей Батыс және ... ... ... ... ... ... ғұн ... төрт топқа: қыпшақ,
бұлғар, қарлұқ және ... ал ... ғұн ... екі ... ... ... топтарына тармақталған. Зерттеу жұмысымызда қарастырылып отырған
түркі тілдері - ... ғұн ... ... ... қазақ тілі, қарлұқ
тобындағы өзбек тілі және оғыз тобының өкілі түрік тілі ... ... ... сан ... ... кешіре отырып, өз тарихында басқа
тілдермен тікелей немесе жанама қарым-қатынасқа түсу нәтижесінде ... ... ... ... белгілі. Сол кірме сөздер арасында
араб сөздерінің орны ... VII-VIII ... ... ислам дінімен
түркі топырағына ене бастаған араб тілінің ықпалы ... ... арта ... ... ... ислам дінінің ресми дін ... ... ... ... ... сот қызметі, діни оқу-
ағарту істерінде араб тілінің басым түсуі ... А.Н. ... ... ... ... ... құрған селжұқтар дәуірінде (ХІ-ХІV
ғғ.) Қонияда және оған қарасты Анатолияның қалаларында ресми іс ... хат ... заң ... араб тілі ... ... ... [15, 63 б]. Одан кейінгі османдықтар дәуірінде (XIII-XX ... ... ... ... парсы сөздерінің үлесі 90 ... ... ... шығыс мәдениетінің өрлеу кезінде (XIV-XV ғғ.) ... ... ... араб және ... ... жазудың дәстүрге айналуы да
араб сөздерінің түркі тілдеріне көптеп енуіне жағдай туғызды. Бұл ... ... ... ... ... кітаби тілде, орта түркі тілінде және
османша жазылған шығармаларда өз жалғасын тапты. Алайда араб ... ... ... құрамында орнығуы, фонетикалық-морфологиялық
және лексика-семантикалық жағынан ... ... ... болмады.
Арабтармен қоян-қолтық байланысқа түскен, араб тілі ... ... ... ... ... араб сөздері сан жағынан басым түссе, ал
көршілес халықтар тілдері арқылы сатылап енген, не ... ... ... ғана кірген тілдерде біршама аздау болды.
Түркі тілдері даму тарихында өзіндік із қалдырған араб ... ... ... XX ... алғашқы жартысынан бастап түркітанушы ғалымдар
тарапынан ... ... ... ... зерттеулер қатарында Батыс ғұн
бұтағының қыпшақ тобына жататын: қазақ, татар, ... ... ... ... өзбек пен ұйғыр тілдері, оғыз тобына ... ... және ... ... арабизмдерге арналған зерттеулерді атап
көрсетуге болады. Бұл ... ... ... ... ... Н.К. ... 1930 жылы жазылған «Башқұрт ... ... атты ... ... ... ... ... башқұрт
тіліндегі арабизмдердегі дыбыстық өзгерістерге, соның ішінде түркі
тілдеріне жат араб ... ... ... ... ... бб]. ... ... В.А. Сычеваның «Гагауыз тіліндегі араб және парсы
кірмелері» (1973) [17] атты ... ... ... араб ... ... сөз ... қарай қолданылуы, морфологиялық және мағыналық
ерекшеліктері қарастырылады. Сонымен бірге бір ... ... ... М.И. ... ... ... ... араб кірме
сөздерінің фонетикалық және грамматикалық ... (1966) [18] ... ... ... тіліне енген араб сөздерінің фонетикалық
жағынан ... ... ... ... ... ықпалы, араб сөздерінің морфологиялық сипаты; араб ... ... ... ... ... ... қарастырылған. Х.Н.
Аль-Аббасидің «Қазіргі әзербайжан әдеби тіліндегі араб кірме сөздеріндегі
лексика-грамматикалық өзгерістер» (1982) атты кандидаттық диссертациясында
әзербайжан ... араб ... ... сипаты араб тілімен
салыстырыла беріліп, кірме араб сөздеріндегі лексикалық өзгерістер түбір
сөз, ... сөз, сөз ... ... қарастырылған. М.Д. Ахмедовтың
«Әзірбайжан тіліндегі араб текті есім ... ... ... (1990) атты ... араб қимыл есімдерінің түрлі
септіктерде тұрып әзербайжан тіліндегі сабақты-салт етістіктермен тіркесуі
қарастырылған. Э.Р. ... ... ... ... араб ... ... (1990) атты ... араб ... ... ретінде ғылымның түрлі саласында
қолданылуы қарастырылып, олардың құрамы талданып ... 2003 ... ... ... А. ... ... мақал-мәтелдеріндегі
арабизмдер мен иранизмдер» мақаласы жарық көрді [19].
Қазіргі қазақ ... араб ... ... ... еңбектер саны
баршылық. Қазақ тіліне енген араб ... ... ... сөз ... ... Н. ... [20, 86-99 бб], ... [21] атауға
болады. 1926 жылдары жазылған мақалаларында авторлар қазақшаға енген араб
сөздерінің дыбыстық ... ... Бұл ... ... ... ең көлемдісі, әрі жан-жақтысы Л.З.Рүстемовтың 1963 жылы жазылған
«Қазіргі ... ... ... кірме сөздері» атты кандидаттық
диссертациясы болып табылады. Онда ... ... ... ... ... бастап, олардағы фонетикалық, семантикалық және морфологиялық
өзгерістерді ғылыми тұрғыдан дәлелдеп берген. ... ... ... ... ескі ... ... ... араб, парсы сөздері
зерттеу нысаны ретінде алына ... Б. ... «XIV ... ... ... ... ... (1977) [22] атты
ғылыми жұмысының ... ... ... ... ... ... Онда кірме сөздерінің пайыздық үлесі, ену себептері, мағыналық
топтары, мағыналық ерекшеліктері ... ... ... кірме араб
сөздерінің дыбыстық жағынан игерілуіне С. Кеңесбаеваның «Қазақ тіліндегі
арабизмдердің фонетикалық моделі» (1987) [23] атты ... ... ... ... ... ... ... әдеби ескерткіштер, қазақтың қисса-
дастандары, ақындардың шығармаларындағы кірме араб, парсы элементтерінің
қолданылуы туралы ... ... ... ... да ... Г.С. Құланазарованың «XI-XII ғғ. ... ... ... ... [24], Ж.Ж. ... ... ... араб,
парсы сөздерінің қолданылуы» (1999) [25], Б.Н. Жұбатованың «Қазақ қисса-
дастандарындағы араб, парсы сөздері» (2001) [26], Г.Ж. ... ... ... ... ... лексикографиялануы» (2003),
А.Б. Донбаеваның «Араб және ... ... ... (2003), Ж.А. ... ... ... ... араб текті
кісі аттары» (2005), Н.Б. Мансұровтың «XIX ғасыр поэзиясындағы араб, ... ... (2006), А.А. ... ... ... ... «Түрік
шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі» (2007) [28]
және т.б. ғылыми зерттеулер болып ... ... ... ... ... тілінде орын алған араб сөздерінің зерттелуі
кірме араб сөздерінің түркі ... ену ... ... ... жолын
салыстыра қарау арқылы олардың даму, өзгеру және ... ... ... ... Қазақ тіліндегі араб сөздері жөнінде
құрастырылған ... де бар. ... Л.З. ... ... ... ... ... сөздігі» (1989), Е.Б. Бекмұхамедовтың
«Қазақ тіліндегі араб, парсы кірмелері» (1977), Н.Д. Оңдасыновтың ... ... ... (1984, 1989), А. ... пен Ж. ... сөздігін» (1990.) жатқызуға болады. Бұдан басқа қазақ
тілінің ... ... ... жазылған еңбектерде, сондай-ақ түрлі
зерттеулердегі кірме ... ... ... ... араб ... қарастырылған.
Ал өзбек тілі сөздік құрамындағы кірме араб сөздерін зерттеу өткен
ғасырдың қырқыншы жылдарынан басталған ... Бұл ... ... зерттеу
жұмысы ретінде 40-ыншы жылдары жазылған Ф. Абдуллаевтың «Өзбек тіліндегі
арабизмдер» атты кандидаттық ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі арабизмдердің фонетика-морфологиялық
ерекшеліктері қарастырылған болса, 1949 жылы жарық көрген ... ... ... ... ... атты ... ... араб
сөздерінің лексика-семантикалық ерекшеліктері сөз ... ... ... ... ... көрген. А.Х. Нишоновтың «Науаи тіліндегі
арабизмдердің фонетика-морфологиялық және лексика-семантикалық ... атты ... ... ... шығармаларындағы араб сөздерінің
фонетикалық ерекшеліктері, оның ішінде дыбысталуы ... ... ... ... ... ... морфологиялық құрылымы, лексикалық
жағынан кеңуі сөз болады. Ал Б.Бафоевтың ... ... ... атты ... ... ақын ... жалпы
лексикасы қарастырылғанымен, араб сөздері де қамтылған. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... келуі, сондай-ақ
араб сөздерінің сандық үлесі қарастырылған. Ал кейінгі ... ... ... Т.И. ... 1994 жылы ... ... өзбек
тіліндегі кірме араб сөздерінің семантикалық түзілуіндегі өзгерістер» [30]
атты кандидаттық диссертациясын атауға болады. ... ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырылған.
Еңбектің өзінен бұрынғы жазылған зерттеулерден өзгешелігі, автордың сөзімен
айтқанда, арабизмдердің мағыналарын сема ... ... ... ... ашып ... ... ... Өзбек тілінің лексикологиясы
оқулығында кірме араб сөздерінің ену жолдары, енуге себеп болған факторлар,
араб сөздерінің өзбек тілінде ... ... және ... ... ... ... [31, 114-123 ... түрік тіліндегі кірме араб сөздері жөніндегі зерттеулерге келетін
болсақ, бұл жөнінде ... ... ... ... ... ... атап ... болады. Мысалға, Н.К. Дмитриев ... ... ... М. ... мен К. ... зерттеулерінде араб тілі мен
түрік тілінің өзара ықпалдасуы туралы арнайы ... ... ... араб ... білмейінше, осман тілін зерттеу мүмкін емес. ... ... ... ... тілінің грамматикасына арналған
оқулықтарда, міндетті ... араб ... ... ... Ал араб ... ... жағына түрікше сөздіктерде
кеңінен орын берілген [16, 187 б]. ... ... ... ... ... және парсы элементтері» (1945) атты ... ... ... А.Н.
Кононов бұл еңбекпен қатар А.Н. Баскаков пен Л.Н. Старостовтың мақалалары
да түрік ... ... ... атап ... ... ... ... бұл саладағы алғашқы еңбек ретінде XVII ғасырда Шейхул-
ислам Эсад Мехмед тарапынан ... ... ... ... онда ... ... араб, парсы сөздерімен салыстырылғандығын
айтады [15, 60 б, 65 б]. С.Н. ... ... ... арабизмдер» (1973)
[32] атты еңбегінде қазіргі түрік тіліндегі кірме араб сөздерінің ... мен ... ... ... Ал ... негізгі
мазмұны араб сөздерінің морфологиялық сипатына арналған: араб ... ... ... ... тіркесуі және мағыналық
ерекшеліктері араб тіліндегі мағынасымен ... ... ... ... ... және ырықсыз есімшелер де ... ... ... ... ... басқа С.А. Орловтың 1977 жылы жазылған
«Қазіргі түрік әдеби тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... атауға болады. Бұл еңбекте XX ғасырдың алғашқы
жартысында түрік тіліндегі кірме сөздердің түрікше баламаларымен ... ... ... бұл ... ... ... Е. ... «Түрікшеде
мағыналық өзгеріске ұшыраған араб сөздері мен сөз ... (1997) ... ... ... Онда ... 1988 жылы ... ... сөздіктегі
арабша сөздерді талдай келе, 536 сөзде мағына мүлдем өзгергендігін, ... ... ... ... ... ... ... бір еңбек – Х. Ермиштің «Арабшадан түркіленген сөздер ... [34]. Бұл ... ... ... ... араб сөздері жеке сөздік
ретінде ... Онда ... араб ... ... ... араб
әріптерімен көрсетіліп, транскрипциясы түрікше әріптермен берілген, сонымен
қатар түрікшеде алған мағыналары тізілген. Араб сөздерінен ... ... сөз ... мағыналары түсіндіріліп, мысалдармен дәйектелген.
Алайда қай мағыналар төл тіліндегі, қай ... ... ... ... ... ашық ... Дауысты дыбыстардың жұмсалуында пайда ... ... араб ... ... ... және түрік тілдерінде ғасырлар бойы
өмір сүре келе, ... ... ... ... және ... ... ... әрі барынша игерілген сөздер болып табылады. Алайда
бұл сөздердің аталған түркі тілдеріндегі ... ... бір ... ... ... ... ... өзбек және түрік тілдері мен семит
тілдері тобына ... араб ... ... ... мен ішкі ... ... ... екендігі белгілі. Оның үстіне қарастырылып
отырған түркі тілдерінің өз арасында да дыбыстардың саны ... да, ... да ... бар. XX ғасырдың басына дейін араб әліппесін
пайдаланған ... ... ... жазба ескерткіштерде араб сөздері
түпнұсқасына сай жазылып, жазба тіл халықтың сөйлеу тілінің ерекшеліктерін
қамтымады. ... ... араб ... ... ... ... қандай өзгерістерге ұшырағандығын қазіргі тіл деректеріне қарап
қана айқындауға болады.
«Қазақ ... төл ... ... ... тоғыз дауыстыдан
құралады. Олар: а, ә, о, ө, ұ, ү, ы, і. ... ... ... ... ... б, д, ғ-г, ж, з, й, қ-к, л, м, н, ң, п, р, с т, у, ... 14 б, 31 б]. Қазіргі өзбек әдеби тілінде 31 фонема бар. Олардың алтауы
дауысты дыбыс: а, е(э), и, о, у, ў; ... бесі ... ... : б, в, ... д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, қ, ғ, ҳ, нг (ң) ... б]. ... ... сегіз қысқа: a, e, i, ı, o, ö, ü, u; үш ... ... бар: a:, i:, u:. ... ... саны - 24: p, b, f, ... d, s, ş, z, j, c, ç, m, n, l,l’ r, y, k, k’ g, ğ, h [ 38, 26 б]. Ал ... 28 ... дыбыс бар: ا، ب، ت، ث، ج، ح، خ، د، ذ، ر، ز، س، ش، ص، ... ظ، ع، غ، ف، ق، ك، ل، م، ن، و، ه، ي және алты ... ... бар, оның ... ... ... ... дауыстылар әріптермен таңбаланбай,
дауыссыздардың асты үстіне қойылатын харакаттар (َ) ә (а), (ِ) и, (ُ) у ... ... ... қоса қолданылатын ( َ ا ) ә:,(а:); ( ِ ي )
и:; ( ُ و) у: ... ... Бұл ... ... аталған түркі
тілдеріндегі дыбыстарға біршама жақын дыбысталатындары да, ... ... ... ... баламасы жоқ, тек семит тілдеріне ғана тән
дыбыстар да бар. ... араб ... ... ... сөз ... барысында
араб сөздерінің бастапқы бейнесі субстрат тілдердің дыбыстық жүйесі мен
ішкі фонетикалық заңдылықтарына ... ... Бұл ... қазақ
тіліндегі араб, парсы кірме сөздерін ... ... Л.З. ... ... араб тіліндегі дауыссыз ... ... ... ... ... табыла бермейді. Сондықтан араб яки парсы
сөздерін қазақтар сол күйінде айнытпай, дәл ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық жүйесіне бейімдеп қана айтуы
мүмкін», - дейді [38, 81 б]. Алайда араб ... ... ... ... тілдерінде біркелкі емес. Әсіресе, қазақ ... ... ... және ... тілдеріне қарағанда дыбыстық жағынан көбірек
өзгеріске ұшыраған, тіпті араб сөздерінің тілімізге сіңісіп, табиғи ... ... ... төл ... ... ... Бұл пікір қазақ
тілінің дыбыстық заңдылықтарына сай ... ... ... ... ... ислам дінін қабылдап, халық арасында дін кең етек
жайған, кейбірінде араб тілі ... ... тіл ... ... уақыттан бастап енген араб жазуы қаралып отырған үш ... ... ... 30 ... ... қолданылып келген болатын. Ол кездері
сауат ашу, білім алу діни медреселерде үш тілде: араб, парсы және ... ... ... араб сөздерін жазуда қиындық тумады.
Соның нәтижесінде араб ... ... ... ... ... XX ... ... дейін түркі тілдерінде түпнұсқасын сақтай отырып ... ... мен діни ... ... шығармаларда, ресми іс-
қағаздарында араб сөздерін дәл жазу дәстүрге айналды. Б. Әбілқасымов: «Араб
әліппесін пайдаланған ... ... ... ортақ бір жазылмаған
орфографиялық заңдылық бар ... Оның мәні ... ... ... ... ... ерекшеліктерін ескерместен,
барлығын бір жазу үлгісіне бағындыру еді. Араб ... ... ... ... ... ана тіліндегі тұлғасының өзгермей жазылуын,
қосымшалардың ауызша тілде қалай ... ... бір ... берілуін
берік сақтайтын морфологиялық принцип болатын», - дейді [39, 139 б]. А.Н.
Щербак та осы ... ... ... ... ... ескі ... жазылған ескерткіштерде араб, парсы сөздерінің ... ... ... [40, 96 ... араб ... дәл ... өзіндік себептері де болды. Діни
мағынадағы ... ... дәл ... дінді кез келген түркі не басқа
халықтардың біркелкі қабылдауы үшін ... ... ... ... діни
әдебиеттер мен шығармаларда діни терминдер арабшасымен сәйкес берілді, ал
Құран аяттары, сондай-ақ Пайғамбар ... ... ... толық
жазылып, оқылды. Әсіресе, Құран әліппесін оқытуда дыбыстарды дұрыс ... ... ... ... мән ... Бұл дәстүр діни сауат ... ... ... да ... ... ... араб ... бір дыбысты ұқсас дыбыспен өзгертіп айту мағынаның өзгеруіне, тіпті
басқа сөздің шығуына әкеліп соғады. ... ... ... ... ... ... діни ұғымдағы сөздерді дәл жазу, дәл ... ... ... ... ... де ... ... Оның үстіне араб
сөздері түркі тілдерінде әр бірінің өз дыбыстық заңдылығына қарай өзгеріп
бейімделгендіктен біркелкі ... және сол ... ... ... ... тілі ... атқарған араб жазуын қолданған шағатай тілінде бұл
өзгешеліктердің ... ... ... өзі ... ... ... ... кейбір қосымша белгілер қосылғанымен де, ... ... ... ... дәл ... жеткіліксіз болды.
Жазба тілде түпнұсқаға сай жазылған араб сөздерін тек арабша сауаты бар
кісілер ғана оқып, айта ... ... ... тілдеріне жат араб дыбыстарын
дәл айту қай кезде болсын арнайы оқу, жаттығуды талап ететін іс ... ... ... ... ... ... ... Алайда бұл сөздердің дыбысталуы қандай жағдайда ... ... Бұл ... Б. ... «XIV ... ... ... фонетикалық
айтылуы жөнінен төл тілдегі күйімен ... ... ... ма, жоқ па, ол жағы ... ... ал ... жөнінен бұл сөздер
араб, парсы тілдерінде емле бойынша қалай жазылса, ескерткіштерде де солай
жазылған», - дей ... бұл ... ... ... ... ... мәнерде айтылуы мүмкін екендігін айтады [22, 139 б].
Сонымен уақыт өте сөздердің субстрат тілдің фонетикалық ... ... ... ... ... сәйкес белгілі бір
өзгерістерге ұшырап қалыптасуы заңды ... ... сөз ... жалпыға
не зиялы қауымға түсінікті болғандықтан, кірме араб сөздеріндегі дыбыстық
өзгерістер мағынада айтарлықтай ... ... ... кірме араб
сөздері ғасырлар бойы түркі тілдерінде ... ... тек ... жағынан
ғана емес, семантикалық жағынан да өзгеріске ұшыраған.
Өткен ... 30 ... ... ... ... алдымен латын, артынан
кирилл, ал түрік тілі латын жазуына өткеннен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... дыбысталуына жуық жазыла
бастады да, кейін келе әдеби тілде сол бейнеде орнықты. Соған орай, біз ... ... ... және ... ... ... ... араб сөздерінің
қазіргі әдеби тілдерде қалыптасқан үлгілерін негізге ... араб ... ... ... қарастырылып отырған түркі
тілдеріндегі таңбалануы мен дыбысталуына тоқталсақ. Араб тілінде дауысты
дыбыстарды ... әріп жоқ. ... ... ... әріптердің үсті
мен астына қойылатын харакаттар арқылы беріледі: фатха ( َ ) әріп ... ... ... ә ... ал жуан айтылатын خ «ха:», ر «ра:», ص
«са:д», ض ... ط ... ظ ... ع ... غ ... ق ... ... а деп дыбысталады. Демек, араб тілінде ... ... ... ... ... тұрған дауыссызға байланысты.
Бұл дыбыстың транскрипциясы ә, а әріптері арқылы берілді. Ал ... ... ә ... тіл ортасының бір шама түсуі арқылы жасалғандықтан,
қазақ тіліне қарағанда сәл жуандау айтылып, өзбек ... а ... ә ... ... ... А ... да араб тіліндегі
дыбысталуы қазақ ... ... ... тілінде бұл дыбыс ашық, ал ... ... айту ... иек ... төмен түсіп, тіл артқа қарай
жиырыңқы ... ... да ... ... о ... таңбаланатын а
дыбысына жуықтау айтылады. Кәсра ( ِ ) әріп ... ... ... ... и
дыбысын таңбалайды. Бұл дауысты дыбыс «ра:»-дан басқа жоғарыда келтірілген
жуан дауыссыздардан кейін ... ал ... ... ... ... Араб ... үшінші дауысты дыбыс у дамма (ُ ) әріп ... үтір ... ... Ал ... ... дауыссыз дыбысқа
ي، و، ا әріптерінің тіркесуі арқылы бейнеленіп, дыбысталуы жағынан қысқа
дауыстылардың ... ... ... ... ... Айта кететін жайт,
араб тіліндегі «дауыстылардың созылыңқы және қысқа болып келуі ... ... ие» ... [41, 14 ... ... ... ... өзбек және түрік тіліне ... ... мен ... ... ... ... қысқа ә (а)
дыбысы қазақ тілінде а, ә және е дыбыстары арқылы берілген. Әдетте, жуан а
дыбысымен ... ... жуан ... ... дауыссыздары келген
сөздер айтылады: نَظَرٌ [нәзар] > ... ... ... > қарар, مَظْلُومٌ [мәзлу:м]
> мазлұм, صَبْرٌ [сабр] > сабыр, طَبَقٌ [табәқ] > табақ. Ал ... ... ... ә ... тек ... ... е дыбысы барлық буындарда
келе береді: حَرَكَةٌ [хәракәт] > ... ... ... > дәреже, تَوْبَةٌ [тәубә]
> тәубе, بَرَكَةٌ [бәракә] > береке, سَبَبٌ [сәбәб] > ... ... ... жуан ... келгеніне қарамастан қазақша ... ... ... ... > ... ... [сабий] > сәби сияқты сөздермен қатар,
керісінше арабшада жіңішке дауыссыздармен келгенімен, қазақша бірыңғай жуан
айтылатын сөздер де бар, ... ... ... > ... ... ... > ... сөздерде сөздің жіңішкеленуіне сөз құрамындағы «иә:» ... ... ... ... сөз ... созылыңқы дыбыстың болуы
ықпал еткен тәрізді.
Өзбек ... араб ... ... ... ... ... ... шенінде қысқа ә (а) дыбысы араб ... ... жуық ... а дыбысы арқылы ... сөз ... ... ... ... ... тавба, сабий, сабр, сабаб, ҳаракат,
қалам, сафар, табақ. Тек шерик сөзінде е дыбысы арқылы берілген.
Түрік тілінде де сөз ... ... жуан ... ... жуан a (а) ... келеді, мысалы: nasi:p, nazar, sabi:, kara:r,
sabır, takva:, tabak. Ал жіңішке дауыссыздармен келген ... ... ... ... ... ... мысалы: sebep, sefer, seva:p. Тек tövbe сөзінде
өзінен кейінгі و ... ... ö (ө) ... ... ал ... да
осыған ұқсас жағдайларда бұл әсер байқалмайды, мысалы ... ... ... ... ... > nevbet, جَوْهَرٌ [джәуһәр] > cevher. Араб ... ... ... ح ... ... алдынан да, артынан да жуан
дауысты а түрінде келеді: حَيَاَلٌ [хәйә:л] > hayal, ... ... > ... ... > mahru:m, مَحْكَمَةٌ [мәхкәмә] > mahkeme. Ал e дыбысымен حَلالٌ
[хәлә:л] > helal, ... ... > heki:m ... ... [хәлуә:] > helva
сөздерінде ғана кездеседі. Бұған ... бұл ... ... ... жіңішке
реңкті арабтың «ләм» мен «кәф» дауыссыздарының түрікшеде де тек ... ... ... ... ز «зә» дыбысынан кейін бір сөзде ғана
жуан а ... ... ... и ... ... тілінде и (ій, ый), ы, і дыбыстары арқылы
белгіленеді, ал а, ә, е, ұ, ү ... ... ... ... ... ... [сийә:сәт] > саясат, عِيَالٌ [`ийә:л] > әйел, فِعْلٌ [фи`л] ... ... ... > ... ... ... > неке, مِنَأرَةٌ [минә:ра] > мұнара,
مِقْدَارٌ [миқдә:р] > ... ... > ... Ал и ... ... сөздер құрамында кездескенде ый, ій, ұй, үй дыбыстарының ... [42, 57 б], араб ... и ... да осы ... ... Мысалы, жи(ый)һаз, ри(ый)за, си(ый)пат, тәжіри(ій)бе,
ни(ій)ет, ... ... Ы,і ... ... сөздерде
алдыңғы буындағы еріндік дауыстылардан кейін ерін үндестігіне сәйкес ұ, ... ... ... ... момы(ұ)н.
Өзбек тілінде и әріпімен таңбаланып, кей сөздерде і-ге жуық, кейбірінде
и түрінде дыбысталады. Мысалы: ошиқ, одил, ... ... ... ... ... ... лозим, мағриб, мисол, мискин, фосиқ, сифат және т.б. «айн»,
«хә:» және «һә:» дыбыстарының алдында сөздің басында э, ... мен ... ... ... ... [фи`л] > феъл, وَاقِعَةٌ [уә:қи`а] > воқеа, ... > ... ... ... > ... ... [ихтийә:дж] > эҳтиеж,
اِحْتِيَاطٌ [ихтийә:т] > эҳтиёт, مِحْرَبٌ [миһра:б] > меҳроб, مِعْرَاجٌ [ми`ра:дж] ... ... ... > неъмат, سِحْرٌ [сихр] > сеҳр. Бір ... ғана ... ... мавсум.
Ал түрік тілінде жуан дыбысталатын араб ... ... ... жуан ı (ы) ... ... ... сөз дауыстылар үндесіміне сай
бірыңғай жуан ... a:şık, rıza:, ha:zır, vakıa, fasık, sıfat; ... ... i (и) ... ... ... a:dil, ciha:z, kitap,
kira:, cins, misa:l, minber, nika:h, miskin, niyet, ... ... және т.б., тек ... ... ... сөздерінде ü әріпімен
беріліп, соңғы екі сөзде ерін ... ... ... у дыбысы қазақ тілінде, негізінде, ұ, ү ... ... ... мұрсат, мұхит, мұқтаж, мұғалім нұқсан, рұқсат, сұқбат,
мүсәпір, мүләйім, ... ... ... ... ... сүндет. У әріпімен
таңбаланған жағдайда ұу, үу деп ... ... у әрпі ... ... ұу, үу ... айтылады [42, 58 б]. Мысалы: қ(ұ)уат, м(ұ)уапық,
м(ү)уфтү. Бірен-саран сөздерде а, ә, е, ө, о, ы, і ... ... ... > ... ... [мухәббәт] > махаббат, فُلانٌ [фулә:н] > пәленше,
مُحْكَمٌ [мухкәм] > ... ... ... > мөр, ... ... > ноқат, مُؤْمِنٌ [мү’мин]
> момын, سُفْرَةٌ [суфра] > сыпыра, مُنَاجَةٌ [мунә:жәт] > ... ... > ... ... у ... ... ұ, ү дыбыстарына жуықтау
дыбысталады: жума, муаллим, муҳтож, нуқсон, рухсат, муфтий, ... ... ... ... ... суфра, суннат, фурсат және т.б. Бір екі ... ... а, ә, е деп ... ... ... де а ... фалон, лаъл, маҳкам.
Түрік тілінде бұл дыбыс u (у), ü (ү) ... ... muhkem, ... muhtaç, muhi:t, ... mühür, ... mülk, ... ... Бірлі-жарым сөзде a, ı, i, o дыбыстарымен алмасқан: falan, fırsat,
misafir, nokta, noksan, sohbet, sofra. ... ... о ... ... бұл
дыбыстың алды-артынан жуан дыбысталатын «са:д» және «қа:ф» дауыссыздарының
келуі болса керек.
Араб тілінің созылыңқы дауыстылары қазақ ... ... ... ... ... ... ә: (а:) ... алдыңғы дауыссыздың жуан-
жіңішке реңкте келгеніне қарамастан, тек жуан а ... ... ... ... мысал, емтихан, қалыс, ұждан, азан, мирас, сағат, ишарат,
нұқсан, тайпа, залым, ғалым, пайда, ... ... мал, ... ... т.б. Ал ل «ләм», ك «кәф», кейде ر «ра:», م ... ن ... ... ... ә, е ... де ... ... сәлем, еміле,
бәле, зекет, кәміл, кіре, керемет, кәмелет, кемел, ... ... ... ي
«йә»-ден кейін е не я (й мен а тіркесі) ... ... ... ... ... ... қиямет, қияпат. І дыбысымен әділет сөзінде келген.
Өзбек тілі төл сөздерінде созылыңқы дауысты ... ... ... ... орын ... А.Х. Нишонов Науаи дәуірінде араб сөздеріндегі
созылыңқы дауыстылардың ескі өзбек тілінде сақталуына созылыңқы дауыстылары
бар ... ... ... ... айтады [29, 7 б]. Өйткені парсы тілі
халық арасына кең тараған тіл еді. Ал А.Н. ... ... ... ... ... ... ... болмағандығын, өзбек тілі тек
кейін қосылған созылыңқылықты ғана білетіндігін айтады. Оның өзі ... ғана ... араб және ... кірме сөздерінде дауыстыдан
кейін келген «айн», «һамза» дыбыстары түсіріліп, жазуда орнына ъ қойылып,
алдыңғы ... ... ... ... феъл, таъсир; ҳ дыбысының түсуі
арқылы : шаҳар (шаар) және в дауыссызының түсуі арқылы : сув (су:), ... [43, 21 б]. ... ... ... ... жоқ дыбыстардың тек
алдыңғы дауыстыны созу түрінде ғана ... ... Ал ... ... дауыстылар өзбекшеде сақталмаған. Арабша созылыңқы ә:
(а:) дыбысы ... ... о ... ... о-ға бейімделіп айтылатын
а дыбысы арқылы беріледі. Өзбек тіліндегі о-ны айтқанда тіл а ... да әрі ... ... да, тілдің ұшы астыңғы тіске тимей иек
мейлінше төмен түседі [44, 30 б]. А.М. Щербак а-ның о-ға бейімделуіне ... ... ... ... [45, 40 б]. ... ... ... холис, виждон, азон, мирос, соат, ишорат, нуқсон, тоифа, золим,
олим, қолиб, аломат, мол, ... ... ... имло, закот, комил, киро,
каромат, камолат, камол, никоҳ, нофил, муносиб; ал «йә:»ي ... ё ( й және о ... ... ... ... ... авлиё,
анбиё, хаёл, хиёнат, қиёмат, қиёфат. Мұнда да ... ... ... дауыссыздың жуан-жіңішке реңкте келуі ескерілмей, тек жуан дауысты
түрінде қалыптасқандығын айтуға болады.
Ал түрік тілінде араб ... үш ... ... жазуда да,
дыбысталуда да, негізінен, сақталған. Алайда ... ... тек ... тілі ... ... ... жанында жақша
ішінде берілген түрікше дыбысталу транскрипциясында қос ... ... ... тілі ... ... ... үлгі ... Арабтың созылыңқы ә: (а:) дауыстысы түрікше жуан а:-мен беріледі:
iba:det, misa:l, ca:hil, ... ha:lis, eza:n, mi:ra:s, ... ... kana:at, ceva:p, kira:, ... kema:l, na:file, ... dünya:,
evliya:, enbiya:, hıya:net, kıya:met, kıya:fet. Тек ... ... пен ... ... жіңішке айтылады. Жазуда үстіне жіңішкерту таңбасы
қойылып, (я) түрінде оқылады: ala:met, ka:mil, zeka:t, sela:m, ... ... ... ... ... араб сөздеріндегі ұзын буындардың
қысқа ... ... ... ... барысында kara:r емес karar,
zama:n - zaman, ru:h - ruh. ... ... ... көбі ... ... жалғанғанда сөз соңындағы ұзын буындар қалпына келеді:
insaf > ... vicdan > ... ... бұл ... ... karar is. (-ra:rı), ruh is. (ru:hu), zaman is.(-ma:nı). ... ... ... ... ... ... saat, kitap, noksan, ... kalıp, imam, kadı, rahat және т.б.
Созылыңқы дауысты дыбыстар араб ... ... ... ие ... ... тілінде созылыңқылық сақталмаған. Ал өзбек тілінде арабтың
қысқа ә (а) ... а, ал ... ә: (а:) - о ... ... ... ... ... Әсіресе, бірдей дауыссыздармен келіп,
тек дауыстылардың қысқа-созылыңқылығымен өзгешеленетін сөздерді ажыратуда
екі түрлі дыбыспен берудің мәні зор. ... ... ... > ... ... қаза ... ... үшін жанын пида еткен кісі», ал شَاهِدٌ [шә:һид]>
шоҳид «бір іс, оқиғаға тікелей ... ... куә ... ... кісі»,
сол сияқты عَلَمٌ [`аләм] > алам «ту», ал عَالَمٌ[`а:ләм] > олам «дүние жүзі» ... ... ... ... да ... ... тілінде де
мұндай сөздерде қысқа дауысты түрікше а, ... ... ал ... а: ... ... ... оңай ... болады, мысалы şehi:t -
şa:hit, alem - a:lem. Татар тілінде де бұл сөздердің дыбысталуы ... ... ә:(а:) тек жуан а ... ал қысқа ә, а -
жіңішке ә дыбысымен берілген, мысалы, ... ... ... әләм ... шаһит
«куәгер», ал шәһит «құрбан болған, қаза тапқан» [18, 10 б]. ... ... ... ... ... ... өзінде бірдей жазылып дыбысталады,
мысалы, صَفٌّ [сафф] > сап ... ... ... > сап «таза».
Созылыңқы и: дыбысы қазақ тілінде, ... ы, і ... ... ... ... пақыр, тағдыр, тағзым, тағлым, тақсыр, дін,
жетім, кепіл, кәріп, мүскін, нәсіп, ... піл, ... ... ... ... ... тәпсір, тәптіш, тәртіп, өкіл. Мұнда қазақша тек жуан
дауыстылармен келетін қ, ғ ... бар ... жуан ... келгендігі
байқалады. И әріпімен таңбаланған жағдайларда, жоғарыда да айтылғанындай,
ый, ій, ұй, үй ... ... ... ақи(ый)қат, ми(ый)рас,
наси(ый)хат, таби(ый)ғат, нәти(ій)же, мұхи(ұй)т, мүри(үй)т. Бір екі сөзде е
дыбысымен келеді: дәлел, тақылет. Ай, ей ... ... ... ... ... Бұл сөздер өзбек және түрік тілдерінде де екі
дыбыстың тіркесі ... ... ... - gıybet, ... - ... ... араб ... бұл сөздердің түбіріндегі әлсіз «йә» дыбысы
алдыңғы қысқа и-дің ықпалымен созылыңқы и:-ге айналғандығы да ... ... ... ... и: ... ... и (і, ій,) мен дыбысталады.
Мысалы: ҳақиқат, далил, дин, ... ... ... ... ... ... ... тақсир, табиат, таъзим, таълим, тафсир және т.б. Бір екі
сөзде е (э) дыбысымен келеді: ... ... ... ... ... i: (и:) ... беріледі:
haki:kat, hazi:ne, mi:ra:s, muhi:t, nasi:hat, nasi:p, veki:l, ... takdi:r, ta:zi:m, tespi:h, tefsi:r, ... ... ... де жиі ... delil, kefil, miskin, netice, fakir, fil, ta:lim.
Ал ... ... i ... берілгенімен, дауыстыдан басталған
қосымшадан кейін соңғы буындағы созылыңқылық қалпына келеді: din > ... > gari:bi, tertip > ... ... ... у: ... ұ, ү, ы, і, о ... ... Мысалы, мазлұм, мазмұн, махлұқат, мақрұм, мақұл, марқұм, малғұн,
мағлұм, нұр, зәйтүн, мәжбүр, ... ... ... ... ... ... қор,
сопы. Мұнда сөз құрамында арабтың жуан реңкті дауыссыздары келген сөздерде,
сондай-ақ «айн» дыбысы ... ... ... ... ... сөздерде жуан о,
ұ, ы дауыстыларымен келгендігін байқауға ... Ал ы ... ... сөздерде, негізінде, ұ деп дыбысталады, өйткені алдыңғы ... ... ... құзы(ұ)р, құқы(ұ)қ, мақұлы(ұ)қ. У мен берілген ... ... үу деп ... су(үу)рет.
Өзбек тілінде бұл созылыңқы дыбыс у әріпімен таңбаланып, ұу, үу-ге ... ... ... ҳур, ... мазлум, мазмун, махлуқот, маҳрум,
маъқул, малъун, марҳум, мажбур, мажнун, макруҳ, маълум, ... ... ... ... созылыңқылық, көбіне, сақталып, u: (у:) деп дыбысталады:
huku:k, huzu:r, mazmu:n, mahlu:ka:t, mahru:m, mecbu:r, mecnu:n, ... su:rat, su:re. ... ... ... кей ... ... қосымша жалғанғанда, созылыңқылық қалпына келеді: кabul ... mazlum > ... ... ... ... u арқылы дыбысталады:
kusur, ma:kul, mel’un, mahfuz, sabun, tabut. Бір ғана сөзде i- ге ... араб ... ... қазақ, өзбек және түрік тілдеріндегі
таңбалануы, дыбысталуы мен дыбыстық өзгерістерге ... ... ... ... ... араб тілі дауыстыларының өзі қаншалықты ... ... ... Өзгеріс дегенде, қазақ тілі мысалдары ... ... Ал ... түрік тілдерінде біршама өзгеріске ұшырағанымен,
араб тіліндегі айтылуына жуықтау берілген.
Қазақ және түрік тілдерінде арабтың ... ә (а) ... ... ... ... ... кейін жуан а дыбысымен, ал жіңішке
реңктегі ... ... ... тілінде ә мен е, ал түрік тілінде е (э)
дыбысы арқылы беріледі. Қазақшада бұл ерекшелік ескерілмейтін ... ... ... ... араб ... ... реңкте айтылуы
ескерілмей, сөздің барлық шенінде араб тіліндегі ә дыбысына жуық ... ... ... ... ... ... и ... қазақ тілінде и (ый, ій, ұй, үй), ы, і ... ... тек ... ... а, ә, е, ұ, ү ... ... тілінде і дыбысына жуық айтылатын и әріпімен таңбаланады. Ал ... ... ... алдында сөздің басында э, ортасы мен соңында е
дыбысымен беріледі. Ал түрік тілінде жуан дыбысталатын араб ... және ... жуан ı (ы) ... арқылы, қалған жағдайларда жіңішке i (и)
дыбысы арқылы ... у ... ... ... ұ, ү дыбысымен және у әріпімен таңбаланған
ұу, үу тіркестерімен беріледі. Өзбек тілінде де ұ, ү ... ... у ... ... ... ... бұл дыбыс жуан реңктегі
дауыссыздармен u, ал жіңішке реңктегілермен - ü арқылы ... ... ... a, ı, i, o ... ... ... ... дауыстылары қазақ тілінде мүлдем кездеспейді.
Қазақ тілі мысалдарында араб тіліндегі созылыңқы ә: (а:) дыбысы, негізінен,
а ... ... ... Ал ... ... кейде «ра:», «мим», ... ... ... ә, е ... де ... Өзбек тілінде араб
тіліндегі созылыңқы дауыстылар сақталмағанымен, арабша созылыңқы ә: ... тек о ... ... о-ға бейімделіп айтылатын а ... ... ... ә ... ... ... оңай ажыратуға
болады. Ал түрік тілінде араб тіліндегі созылыңқылық жазуда да, дыбысталуда
да сақталған. Араб ... ... ... ... арабша созылыңқы ә: (а:) дыбысы тек жуан а: ... ... ... ... ... араб ... ұзын буындардың қысқа
айтылу тенденциясы байқалуда. Өзбек және түрік тілінде қысқа және созылыңқы
дауыстылардың екі түрлі дыбысталуы сөз ... ... ... ... и: ... ... тілінде, ы, і дыбыстары арқылы және ый, ій,
ұй, үй дыбыстық ... ... и ... сондай-ақ ай, ей
дифтонгтарымен берілген. Өзбек тілінде созылыңқы и: ... ... и (і, ... ... ... тілінде созылыңқылық сақталып, i (и:) ... Бұл ... ... жуан ... дауыссыздардан кейін жуан
дыбысталуы қазақшада біршама сақталған да, ал түрікшеде ... ... ... ... у: ... ұ, ү, ы, і, о ... ... Өзбек тілінде бұл созылыңқы дыбыс у әріпімен ... ұу, ... жуық ... Түрік тілінде созылыңқылық, көбіне, сақталып, u: (у:)
деп дыбысталады. Түрікшеде созылыңқылық ... ... ... ... жалғанғанда, созылыңқылық қалпына келеді. ... ... ... ... ... ... дауыстының жуан-жіңішке
реңкте келуі үш тілде де сақталмаған. Қазақшада жуан ... ... ... қ, ғ дыбыстарын байланысты болса, ал түрікшеде бірыңғай ... Араб ... ... тән хә, ха, айн, ... һә ... игерілуі
Қазақ, өзбек және түрік ... ... араб ... ... жат ... ... немесе дыбысталуы жағынан жуықтау төл
дыбыстармен алмастырылған. Мұндай дыбыстардың ... ح ... خ ... ... ء «һәмзә» және ه «һә:» ... ... Бұл ... ... тілдерде игерілу деңгейі әр түрлі. Жалпы бұл дыбыстың
қазақ тілінде ... ... жоқ. М. ... мұндай дыбыстардың
түсу себебі ретінде қазақ тілінің өзіне жат дыбыстан «қашып», ғ, х, ... ... сөз ... ... ... көрсетеді. Сондай-ақ
сөз басында мұндай дыбыстар сақталған жағдайда қазақ тілі ... ... ... де ... [46, 77 б]. Ал С. ... себебі ретінде артикуляциялық жағынан өте алыс орнығуын және қазақ
тілі дауыссыздар жүйесінде орын алмауын көрсетеді [23, 11 ... ح ... ... - ... ... ызың фонема. Айтқанда
жұтқыншақ арқылы үзілмелі болып естіледі. Қазақтың төл сөздерінде мұндай
дыбыс мүлдем ... Ал ... ... бұл ... ... ... ... түсіп қалып, сөз а, ә, ү дыбыстарымен басталады, сондай-ақ
қ, х дыбыстарымен де беріледі [38, 86 б]. Мысалы: ... ... > ... [хәра:м] > арам, حَقِيقَةٌ [хәқи:қат] > ақиқат, حِيلَةٌ [хи:лә] > ... ... ... ... ... > ... حَاكِمٌ [хә:ким] > әкім; حَرَكَةٌ [хәрәкәт]
> әрекет, حَرْفٌ [хәрф] > ... ... ... > үкім, حَيْرَانٌ [хәйра:н] > қайран,
حُرْمَةٌ ... > ... ... ... > ... ... [худжджәт] > құжат,
حُقُوقٌ [хуқу:қ] > құқық, حُضُورٌ [хузу:р] > құзыр, حَدِيثٌ [хәди:с] > ... ... х ... ... қ ... ... Е және ө
дыбыстарымен басталған сөздер де кездеседі: حِسَابٌ [хисә:б] > есеп, حِسٌّ [хисс]
> ес; حُكْمٌ ... > ... ... ... > ... айта ... ... түркі тілдерінде дауысты деп ... ... араб ... жеке ... ... және ... ... Араб сөздерінің түбірі дауыссыз ... ... ... тек сол ... ... және ... түрлендіру қызметін
атқарады. Егер араб тілінде бір ... ... ... оның ... ... да бірге түсер еді. Сондықтан қазақ тілінде және қарастырылып
отырған өзбек, түрік ... ... ... дыбыстар толығымен түспей,
харакаты сақталып қалады деп түсіндірген жөн. Оның ... бұл ... ... ... ... ... ... болады. Қазақ тілінде жуан дауыстылардың жіңішке дауыстыларға
алмасуы тіл арты ... тіл ... ... ... түсіндіріледі [35,
149 б]. «Хә:» ... ... ... ... ... бұл
дыбыстың арабшада жіңішке үндесім әуезді дауыссыз дыбыс болуы, ... ... ... дауыстылармен ғана келетін к дыбысының болуы да
ықпал еткен тәрізді: әкім, әрекет, үкім, өкім. К ... ... ... ... жуан да, ... де дауыстылармен келе беретіні ... ... ... түсірілген сөздерде сөз бірыңғай жіңішке қалыптасқан:
әжет, әзір. Ал бұл ... ... ... ұяң ... ... ... ... ауысқан. Алайда мұндай сөздер бірде бірыңғай жуан дауыстылармен
келсе, енді бірде үндесім бұзылған: құжат, ... ... ... ... жуан а-мен берілуіне сөз құрамында ... ... ә: ... ... жуан а дыбысымен берілуі, сондай-ақ жуан реңкті «қаф»
дыбысының болуы ықпал етсе ... ... осы ... жарыса қолданылып, сөз
варианттарын, не сөйлеу ... ... ... ... ... айла // ... әжет // ... есеп // қисап, қасірет // ғасірет,
хадис // қадис. Бұл сөздерде мағына жағынан ... ... ... ... ... өте келе ... жағынан сараланғандары да ... үкім ... ... және өкім ... ... ... «мемлекеттік
атқарушы орган» және өкімет «мемлекет» сияқты сөздер қалыптасқан.
Сөз ортасында бұл дыбыс ... ... қ ... және х әрпі ... Қ ... берілген сөздер: اَحْمَقُ [әхмәқ] > ақымақ, ... ... ... ... ... > ... ... [мухтә:дж] > мұқтаж, رَاحَةٌ
[ра:хәт] > рақат, رَحْمَةٌ [рахмәт] > ... ... ... > ... ... > салиқалы, سِحْرٌ [сихр] > сиқыр, х арқылы: مُحَبَّةٌ ... ... ... [мәхшәр]> махшар, مَصْلِحَةٌ [мәслихәт] > ... ... > ... ... ... сұхбат. Х әріпі жазылған сөздер айтылуда
қ дыбысының сөз ортасындағы дауысты аралық ... ... ... Бір ғана ... ғ ... келген قَبَاحَةٌ [қабә:хәт] > қабағат.
Ал فَاتِحَةٌ [фә:тихә] сөзі қазақ тілінде ... ... ... сөзі бекем деп
қалыптасып, «хә:» ... ... ... ... ... бұл ... қ дыбысы арқылы беріледі: اَرْوَاحٌ [әруә:х] ... ... ... > мадақ, مَزَاحٌ [мәзә:х] > мазақ, تَرَاوِيحُ [тәра:уи:х] >
тарауық, تَسْبِيحٌ [тәсби:х] > таспиқ. Жіңішке ... ... ... ... ... ... ... > мәсі, نِكَاحٌ [никә:х] > ... ... > ... ... бұл дыбыс құйрықты ҳ әріпімен таңбаланып, араб тіліндегі
дыбысталуына жуық айтылады. Бұл ... ... ... төл ... [43, 31 б]. ... ... тіліне ҳ, х дыбыстары араб, парсы
сөздерімен бірге енген ... ... ... [44, 15 б]. ... ... ... Сөз ... ҳалол, ҳайвон, ҳақиқат, ҳаром, ... ... ... ... ... ҳийла, ҳадис, ҳайрон, ҳур, ҳужжат,
ҳуқуқ, ... Сөз ... ... ... ... ... ... роҳат, раҳмат, раҳм, солиҳа, сеҳр, ... Сөз ... ... ... ... Ҳ ... сөз ... және сөз ортасында қатаң
дауыссыздар алдында дыбысталуда біршама ... ... [43, 32 ... ... бұл ... h ... таңбаланып, дыбысталуда араб
тіліндегіге жуық айтылады. Сөздің барлық деңгейінде сақталады. Сөз басында:
helal, ... haram, ha:cet, ha:zır, ha:kim, hasret, huzur, ... hile, hadi:s, hayran, hu:ri, huccet, huku:k, hürmet. Сөз ... bahis, kabahat, merhum, mahru:m, ... ... muhtaç, ... rahim, sa:liha, sihir, sohbet. Сөз соңында: ervah, meth, miza:h,
teravih, tespi:h. Бұл дыбыстың кейбір сөздерде ... ... ... ... А.Н. Кононов «хә:» дыбысының фонетикалық өзгеріске ұшырауын мынадай
мысалмен көрсетеді: Sahife > saife > sayfa «кітап ... [47, 33 б]. ... сөз ... ... ... Ahmet, Mehmet, merhaba «сәлем» сияқты
сөздерді айтқан кезде де ... Amet, Memet, meraba. ... ... ... сөзі ... ... Мәмбет, Мәмет болып та келеді. Бұл жөнінде
Х. Досмұхамедұлы: «Арабтың «Ахмад»-ы заң бойынша ... ... ... Әмет қылу ... ... ... мен «Халил»-ы қазақша
«Мәмбет» пен «Әлел» болатыны ырыс болса, қазақша дұрысын жазу керек», - деп
кісі ... ... ... ... ... ... ... алуды
ұсынған [21, 170]. Өзбек ауыз екі тілінде де Мұхаммед сөзі жеке ... ... ... ... ... Ма, Мат ... ... Маназар, Маттурди, Матғози [31, 121-122 бб]. ... ... ... mesh «мәсі» сөзі өзгеріп, түрікшеде mest деп дыбысталып
кеткен. Түсіндірме сөздікте mesh ескірген сөз, ал mest ... түрі ... ... сөздігінде mest сөзінің османша сөз екендігіне сілтеме
жасалады. Османша сөз деп ... ... араб ... ... араб тілінде жоқ сөздерді атаған.
Арабтың خ «ха:» дыбысы - көмей арты, фрикативті, қатаң дауыссыз дыбыс.
Айтылу кезінде көмейге көбірек күш ... яғни ... ... ... төл дыбыстары арасында бұған сәйкес дыбыс жоқ болғандықтан, қазақ
тіліне ауысқан сөздерде сөздің ... ... ... ... жуық ... қ ... арқылы беріледі. Сөз басында: خَيْرٌ [хайр] > қайыр, خَوْفٌ
[хауф] > қауіп, ... ... > ... ... ... > қиянат, خِدْمَةٌ
[хидмәт] > қызмет, خَرْجٌ [хардж] > қаржы және т.б. Сөз ... ... > ... رُخْصَةٌ [рухсат] > рұқсат,مَخْلُوق ٌ [мәхлу:қ] > ... ... > ... ... ... > ... صَخِيٌّ [сахий] > сақы. Сөз
соңында: مَشَائِخٌ [мәшә:йих] > ... Бұл ... х ... ... да ... болады: خَبَرٌ [хабәр] > хабар, خَلائِقُ [халә:’иқ] >
халайық, خَلْقٌ [халқ] > халық, تَأْرِيخٌ [тә:ри:х] > ... ... ... ... ... сөйлеуде үйреншікті төл сөйлеу жүйесіне түсіп қ ... [48, 254 б]. С. ... ... ... ... ... жай қ дыбысымен жазылып келгендігін, 1938 жылдан ... х ... ... ... ... ... төл қ дыбысын тықсыра
бастағандығын айтады [42, 76 б].
Өзбек тілінде бұл ... х ... ... ... ... жуық ... Жоғарыдағы мысалдардың өзбек тілінде берілуі сөз
басында: хайр, хавф, хаёл, хиёнат, хизмат, харж; сөз ... ... ... ... ... ... сөз соңында: машоих, тарих.
Түрік тілінде де араб тілінің бұл ... ... ... ... ح сияқты h әріпімен таңбаланып дыбысталады. Сөз басында:
hayır, havf, hayal, hıyanet, hizmet, harç; сөз ... ahba:r, ... ... nüsha; сөз ... ... ta:rih. Тек maskara
сөзінде ғана жуан k дыбысына ... ... жат ... ... араб тіліндегі ع «айн» дауыссызы
жатады. Бұл жұтқыншақ қуысының тарылуы мен ... ... ... шегінуі
арқылы жасалатын фарингаль, ызың дыбыс [49, 30 б]. Араб тілін үйренушілер
үшін бұл дыбысты дәл айту - ... ... ... ... іс. ... ... бұл ... игерілуі түрліше. Н. Төреқұлов «Жат сөздер»
атты мақаласында «айн» ... ... ... ... туралы: «
арабтан қазақшаға өткенде «айн» сөз басында жана ... ... ... ортасында келсе «ғайнның» міндетін арқарады немесе мүлдем жоғалып
кетеді», - дей келе, өз тұсында жаңадан кірген не ... ... ... парсы
сөздерінің бұл қағида тысында «тымақ кимей кіріп» ... ... ... ... парсы сөздерін татардан үйренеді. Мысалы, ғылым,
ғибрат, ғиззат,...Ғазиза, ғәраб... деп қазақ тілін бұзу әдеті татардан ... ... ... қазақ әдебиетін күйедей жалап барады. Бұл әдетті
жою ... Бұл ... ... ... керек. Татарда араб-парсы сөздерін
бұзбай алу, бұзбай айту мінезі бар. Бұл мінез қазаққа жарамайды», - деп ... ... ... [20, 88 б, 92 б]. ... ... ... ... қазақ зиялыларының бөтен, яғни кірме араб, ... ... ... қалыптастыруға ұмтылғандығы байқалады.
Демек, бұл дыбыстың ғ дыбысымен берілуі ... ... ... ... керек.
Қазіргі қазақ тілінде бұл дыбыс сөз басында келгенде ғ дыбысына ... ... ... да, «айн»-ның харакатына, яғни одан кейінгі дауыстығы
байланысты сөз а, ә, і, ө ... ... ... араб
сөздерінің транскрипциясында бұл дыбыс ( ` ) ... ... ... ... ... [`аджә:’иб] > ғажайып, عَالِمٌ [`а:лим] > ғалым, عَرْشٌ
[`арш] > ... ... ... > ... ... [`а:шиқ] > ғашық, عِبَادَةٌ [`ибә:дәт]
> ғибадат, عِبْرَةٌ [`ибрат] > ... ... ... > ... ... ... >
ғылым, عُلَمَاءُ [`уләмә:’] > ғұлама, عُمْرٌ [`умр] > ғұмыр, عُرْفٌ [`урф] > ... т.б.; а ... ... ... > айып, عَمَلٌ [`амәл] > амал, عَرْضٌ [`ард] >
арыз,عِيدٌ [`и:д] > айт, عَقْلٌ [`ақл] > ақыл, ... ... > ... عَصًا [`аса]
> аса, عَذَابٌ [`азә:б] > азап және т.с.с; ә ... ... ... > ... [`а:дил] > әділ, عَادَةٌ [`а:дәт] > әдет, عِطْرٌ [`итр] > әтір, ... > ... і ... ... ... > ... عِزَّةٌ[`иззәт] > ізет; ө
дыбысымен келген сөздер: عُمْرٌ [`умр] > өмір, ... ... > ... ... ... ... бұл ... басталған кісі аттарында және жалпы
есімдерде қ дыбысына өзгергенінін байқауға ... ... ... >
Құсман, عَلِيٌّ [`алийй] > Қали, عُمَرُ [`умар] > Құмар, ... > ... > ... ... де ... кісі ... қ ... не түсіп
қалып о дыбысымен басталатын жағдайлар кездеседі: Қали (Әли), Қабдолла,
Оспан, ... ... да ... ... ... ... > дұға, جَمَاعَةٌ
[джәмә:`ат] > жамағат, ... ... > ... ... ... ... مَعْنًي [мә`нә] > мағына, مُعَلِّمٌ [му`аллим] > мұғалім, نِعْمَةٌ [ни`мәт]
> нығ(ы)мет, قَنَاعَةٌ [қанә:`ат] > ... ... ... > ... طَعَامٌ
[тә`а:м] > тағам, تَعْيِينٌ [тә`и:н] > тағайындау, ... ... > ... ... > уағ(ы)да, وَعْظٌ [уә`з] > уағыз, طَبِيعَةٌ [тәби:`ат] > ... ... > ... және т.б. ... жат бұл дыбыстың сөз ортасында
басқа бір ... яғни ... ... екі ... ... ... үшін де болуы ықтимал. Өйткені қазақ тілінде дауыстылар сөз
ішінде, сөздер аралығында қатар тұра ... ал ... келе ... ... түсіп қалады. Сөз ортасында «айн» түскен ... одан ... а ... ... ... ... [джум`а] > жұма, قَلْعَةٌ [қал`а] ... ... ... > санаткер сөздерін жатқызуға болады. Ал ә дыбысымен
келген сөздер, әдетте, ... ғ-ға ... ... ... ... ... мағ(ұ)лұм//мәлім, тағылым//тәлім, тағызым//тәжім,
лағынет//ләнет, мағына//мән, сағат// сәт, уағда//уәде. Бұл ... ... аз, ... және ... ... ... «Айн» орнына й
дыбысы қолданылатын бірен-саран сөздер де кездеседі: فِعْلٌ [фи`л] > пейіл,
ضَعِيفٌ [да`и:ф] > ... ... ... > ... ... де ع ... жуық келетін дыбыс жоқ. С.Н. Иванов түрік
тілінде «айн» мен «хамза» дыбыстарының айтылмайтындығын айтады [32, 8 ... ... бұл ... ... ... ... Сөз басында келгенде бұл дыбыс
түсіп қалып, сөз одан кейінгі дауыстыға байланысты өзбекшеде а, и, ... ... ... ... азоб, айб, амал, арава, арз, арш,
аскар, асо, аср, атир, ибодат, ибрат, иззат, ... ... узр, умр, ... ... кейінгі араб дауыстылары өз күйінде ... Ал ... ... ... а: дауыстысы о дыбысымен беріледі: одил, олам,
олим, ошиқ. Ал түрікшеде сөз басында a, ı, i, ö, u ... ... ayal, aca:yip, azap, ayıp, amel, araba, arz, arş, asker, ... ıtır, iba:det, ibret, izzet, ima:ret, ulema:; özür, ömür, öşür, ... тілі ... сөздігінде ö дыбысымен, негізінде, тек түркілік
сөздердің басталғандығын көруімізге болады. Сол ... ... ... ... басталған жоғарыдағы төрт сөз ғана кездеседі. Одан
кейін келген созылыңқы a: дыбысы ... ... ... ... a:dil,
a:lem, a:lim, a:şık, matbu:a:t, taa:m, dua:.
Сөз ортасында да «айн» дыбысының ... екі ... ... А.Н. Кононов өзбек тіліндегі араб кірме сөздерінің ортасында ع
және ء сияқты дыбыстардың орнын ъ белгісі басатындығын айта ... бұл ... ... ... ... біршама созылыңқылығын (яъни, баъзи),
ал дауыссыздан кейін дауыстының ... ... ... бір ... ... айтады [43, 59 б]. Мұны мысалдармен қуаттайтын
болсақ, а ... ... ع ... ъ ... ... ... ... арасында келгенде, алдыңғы дауыстыны біршама ұзартады: ваъда,
ваъз, каъба, лаънат, ... ... ... ... таъйин. «Айн»-ның
алдында келген арабтың и дауыстысы өзбек тілінде сөз басында э, ал ортасы
мен соңында е ... ... ... ... ... > ... иман», [фи`л] > феъл «іс-әрекет», [ми`ра:дж] > меърож, [уә:қи`а] >
воқеа. Дауысты мен дауыссыдың арасында ... ... ... де ... ... ... алдындағы қысқа дауысты a, i дыбыстары созылыңқы
дауыстыларға айналады. Мысалы: va:de, la:net, ma:kul, ma:lum, ... ta:yi:n, ... ni:met. Fiil «іс ... етістік» сөзінде болса
ع түскен, алдыңғы қысқа дауысты өз күйінде қалып, қайта ... ... ... Ал ... дауыстылардан кейін келгенде, бұл дыбыс екі
тілде де түсіріліп, сөз ортасында екі ... ... ... туғызады.
Мысалы: [джәмә:`ат] > жамоат - cema:at, [қанә:`ат] > қаноат - ... > соат - saat, ... > ... - tabi:at. Сөз ортасында және
соңында бұл дыбыстан кейін созылыңқы ... ... де ... ... а ... өзбекше о, ал түрікше а: дыбысымен беріледі. Мұнда да
сөз ортасы мен соңында екі дауыстының қатар келуін туғызады: ... > ... dua:, ... > ... - matbu:a:t «баспа», [тә`а:м] > таом -
taa:m. Қазақшада ... ... сөз ... ... ... екі ... ... орын алмаған: жамағат, қанағат,
сағат, табиғат, дұға, тағам. Бұл дыбыстан кейінгі созылыңқы и: ... ... ... екі ... ... ... ... > заиф «әлсіз», ал қазақ,
түрік тілдерінде мұндай жағдайда алдыңғы ... ... ... ... ай-аy ... құрайды, әрі сөз соңында екі дауыссыздың ... үшін ... ... ... ... - zayıf. ... дауыссыз бен
дауыстының арасында келгенде де түсіп қалып, дыбысталуда аз бір ... ... ъ, ал ... (’) ... белгісімен таңбаланады:
[мәл`у:н] > малъун - mel’un. Өзбекшеде [қал`а] > қалъа, [сан`ат] > санъат
сөздерінде бұл ... ... ... ... kale, sanat. Ал жума -
сuma сөзінде екі тілде де түскен. Дыбысталуда бұл ... ... ... аз ғана ... білдіреді. Түрік тілінде жаңа ... ... ... ... ... ... ... болса ғана бұл
белгі сақталады. Мысалы: taban сөзі «табан» деген мағынаны білдірсе, ... ... ... ... береді, сол сияқты tavan «үйдің төбесі»,
ал tav’an «өз ... ... ... [47, 34 б]. ... бір ғана ... ... ҳ ... өзгерген [`и:д] > ҳайт «айт мерекесі». А.Н. ... ... ... ғ ... келетіндігін де айтады: ниғмат [43,
21 б].
Ендігі бір түркі тілдерінде кездеспейтін дыбыстың бірі - араб ... ... ... дауыссызы ء «һәмзә». Бұл дыбыс «көмейден шұғыл айтылатын
қатаң дыбыс, ол ауаның ... ... ... тез ... ... ... [49, 31 б]. Араб тілінде бұл дыбысты арнайы таңбалайтын
әріп жоқ, тек кішкене ( ء) ... ... және ... ... ا ي және و ... ... қойылады, не жеке жазылады.
Транскрипциасында (’) белгісімен белгіленді. ... ... ... сөздерде
сөз басында түсіп қалып, сөз одан кейінгі дауыстыға байланысты а, ә, е, и,
ы, і дауыстыларымен басталады: ... ... > ... آذَانٌ [’әзә:н] > азан,
أَدَبِيَّةٌ [’әдәбиййәт] > әдебиет, أَمْرٌ ... > ... ... ... > әсер, إِمْلاءٌ
[’имлә:’] > еміле, إِمْتِحَانٌ [’имтихә:н] > емтихан, إِسْمٌ [’исм] > ... ... > ... ... [’ислә:м] > ислам, إِنْصَفٌ [’инса:ф] > ... ... > ... ... ... > Інжіл. Сөз ортасында созылыңқы
дауыстылардан кейін ғ және й ... ... ... ... ... دَائِمٌ [дә:’им] > дайым, غَائِبٌ [ға:’иб] > ... ... ... ... ... [мулә:’им] > мүләйім, فَائِدَةٌ [фә:’идә] > пайда, طَائِفَةٌ [та:’ифә]
> тайпа. Б.Н. ... XIX ғ. ... ... ... ... қисса-
дастандарында инлаутта ء тірек қызметіндегі әріптермен қоса сақталатындығын
айта келе, кейде ء түсіріліп, тірек қызметіндегі ي ... ... ... ... ... [26, 37 б]. ... ... сөз ортасында й дыбысына айналуының себебі де осы ... ... ... түсіп қалады: مُؤْمِنٌ [му’мин] > момын, مَسْأَلَةٌ [мәс’әлә] > ... ... > ... Сөз ... ... дауыстылардан кейін түсіп
қалады: دَوَاءٌ [дәуә:’] > ... ... ... > дуа ... ... ... ... قَضَاءٌ [қада:’] > қаза, جَفَاءٌ [джәфә:’] > жапа. ء-нің сөз соңында түсіп
қалуы тек қазіргі уақытта ғана емес, XIX ... ... ... ... ... ақындардар шығармаларында да орын алады [26, 37 б].
Өзбек және ... ... де бұл ... жат ... ... ... ... айтылмайды, сөз одан кейінгі дауыстыға сәйкес өзбекшеде а, ... e, i ... ... ажал - ecel, азон - ezan, амр ... асар - eser, имло - imla:, ... - ... исм - isim, имом ... ислом - isla:m, инсоф - insa:f, ихлос - ihla:s. Сөз ортасында
созылыңқы ә: (а:) ... ... ... ... одан ... ... өзбекше и, й, ал түрікше i, y ... ... доим ... > dayma, ... - ta:ife > tayfa, ғойиб-ga:ip > kayip, лойиқ -
la:yık, ... - ... ... - fa:ide > fayda. ... ... ... қатар келуін болдырмау үшін, дыбысталуда жоғарыдағы i дыбысымен
келген сөздерде алдыңғы а-мен тіркесіп ay дифтонгына ... [47, 33 ... ... ... бұл ... ай ... ... Екі
дауысты арасында айтылмай, екі дауыстының қатар келуін туғызады қироат -
kıraat. ... бен ... ... келгенде, орнына ъ (’) ... ... ... ... ... арқылы айтылады: Қуръон - Кur’a:n.
А.Н. Кононов бұл дыбыстың кітаби дыбысталуын ... ... ... ... ... қалу ... ... білдіреді: масала - mesele [43, 59
б]. Сөз соңында созылыңқы дауыстылардан кейін түсу ... ... ... дуо - dua:, жаф - cefa:, қазо - ... ... ه «һә» ... да ... тілдерінде дәл баламасы
кездеспейді. Дыбысталуы ... ... ... ... гауһар, жиһаз
сияқты сөздердегі һ дыбысы араб тіліндегі ه ... ... араб ... ح ... ... жуық ... Қазақ тілінде сөз
басында бұл дыбыс негізінде ... ... сөз одан ... ... ... а, ә, е дауыстыларымен басталады: هَيْبَةٌ [һәйбәт] > айбат,
هَوَاءٌ [һәуә:’] > ауа, әуе, هَزْلٌ ... > ... ... ... > ... ... > еже. Бір ... қ дыбысымен берілген: هِجْرَةٌ [хиджра] > қыжыра.
Сөз ортасында й, һ ... ... ... ... ... > ... فَهْمٌ
[фәһм] > пайым, ذِهْنٌ [зиһн] > зейін, جَوْهَرٌ [жәуһәр] > гауһар, جَاهِلٌ [джә:һил]
> жаһіл, مَشْهُورٌ ... > ... ... ... > ... ... бірлі-жарым сөздерде мүлде түсіп те қалады, мысалы, [таһарат] ... ... > мөр. ... ... ... ... ... бұл дыбыс
кейде мәшүр деп түсіріліп те айтылады [42, 77 б]. Сөз соңында бір сөзде ... ... ... ... > мәкрүк.
Өзбек тілінде ه дауыссызы ح сияқты құйрықты ҳ дыбысымен ... ... ... ... ... қалу құбылысы кездеспейді. Сөз
басында: ҳайбат, ҳаво, ҳазил, ҳалак, ҳижо, ҳижрат; сөз ортасы мен ... ... ... ... ... ... ... муҳр, макруҳ. «һә:»-нің
алдында келген и дауыстысы е ... ... ... ... Сөз ... ... жағдайы илоё сөзінде кездеседі. Бұл сөз илоҳ ... де ... қалу ... ерте ... орын ... ... Өйткені А.Х. Нишонов
Науаи тілінде илоҳ соңындағы ه ҳ ... ... ило деп ... [28, 7 ... ... бұл дыбыс алдыңғы «хә:», ... ... ... ... таңбаланып, дыбысталады. Сөз басында: heybet, hava, hezel, helak,
hece, hicret; сөз ортасында және ... za:hir, fehm, mühür, ... ... ... mekru:h. ... екі дыбыстан ерекшелігі,
көбіне, жіңішке дауыстылармен келетіндігі.
Сонымен түркі тілдеріне жат, араб ... тән ء ع ه خ ح ... ... және ... ... ... ... не төл және кірме дыбыстармен
берілген. Түркілік дыбыс жүйесіне бейімделу қазақ тілінде басым түседі. ... ... ... ... көбірек сақталған.
Сонымен арабтың ح «хә:» дыбысының қазақ ... ... ... ... қалу ... кездесетіндігін айтуға болады, мысалы: әкім,
бата, неке және т.б. Сөз ... ... ... түскенде, сөз а, ә, е, ө, ү
дауыстыларымен басталса, ал сақталған жағдайда, қазақша қ-ға ... ... ... және т.б. ... ... бұл дыбыс сөздің барлық
деңгейінде сақталып, дыбысталуы жағынан төл ... жуық ... ҳ ... ... ... ... ... Тек сөз ортасында қатаң
дауыссыздың алдында және сөз соңында ... ... ... ... тілінде h дыбысымен беріліп, айтылуы ... ... гөрі ... ... Сөз басы мен ... ... ... Ал сөз ортасында түсіп қалу тенденциясы ... Amet, ... خ ... ... ... жоғарыда айтылғандарды
тұжырымдайтын болсақ, қазақ тілінде сөздің ... ... қ ... түсіп қалу құбылысы кездеспейді. Х дыбысымен жазылған сөздердің
өзінде, айтылуда артикуляциялық жағынан ... қ ... ... ... ... ... жуан ... келеді де, одан кейінгі дауысты да ... ... бұл ... ... ... әсер етпейді. Ал қазақ
тілінде бұл дыбыс қ дыбысымен ... сөз ... ... бірыңғай жуан дыбысталады. Түрік тілінде де «ха:» h дыбысымен, жуан
дауыстымен айтылады. Өзбекшеде ... ... жуық х ... ... ... ... дыбысы қазақшада сөз басында түсіріледі, ортасында һ, й
дыбыстарымен беріледі, не ... ... Ал ... ... ... сөздің
барлық шенінде сақталады.
Түркі тілдеріне жат «айн» ... ... ... үш ... ... ... ... болады. Сөз басында үш тілде де түсіріліп,
сөз одан кейінгі ... ... ... тілінде а, ә, ө дауыстылары арқылы;
өзбекшеде а, и, у ... ... ... a, ı, i, ö, u дауыстыларымен
басталады. Қазақ тілінде сөз ... ғ, қ ... де ... Сөз
ортасында қазақ тілінде ғ дыбысына алмасқан, ал түсіп қалған жағдайда сөз
жіңішке вариантта дыбысталатын болған: ... ... ... мен ... ... ғ дыбысының түсіп қалуы тек араб сөздеріне
қатысты емес, ертеден келе ... ... ... көне ... ... ... ортасы мен соңындағы ғ дыбысы қазіргі қазақ тілінде түсіп
қалған: қағун > қауын, бұзағу > бұзау, сарығ > ... ... ... ғ ... сөз ... жуан дыбысталуын сақтаған. Өзбек және түрік
тілдерінде сөз ортасында дауысты мен ... ... ... ... ... дауыстыны созады. Ал қазақшада ғ-мен беріліп, әрі ... ... ... ... үшін одан ... ... ... дауысты енеді. Созылыңқы дауысты мен қысқа дауысты арасында
келгенде айырым белгісі ... екі ... ... ... Ал қазақшада
сөз ортасында ғ-мен берілгендіктен, не мүлде түсіп қалғандықтан, ... ... ... үш ... де ... ... ... түсіп қалады. Сөз
ортасында й–ге айналып алдыңғы дауыстымен дифтонг құрайды. Қазақ тілінде
барлық ... ... ал ... ... ... ... дифтонгқа
айналып, енді бірде екі дауысты қатар келе береді.
Жалпы бұл дыбыстардың берілуінде қазақ тілінде бірізділік жоқ. Ал өзбек
және ... ... араб ... ... ... ... ... ғана беріледі. Сондықтан аталған түркі тілдері ішінде бұл
дыбыстардың игерілуінде ең көп өзгеріске ... ... ... айтуға
болады.
4. Дауыссыз дыбыстарды қолдануда пайда болған өзгерістер
Араб тілі дауыссыздары ішінде түркі тілдері дауыссыздарына дыбысталуы
жағынан ... ... ... ... ... да ... ... түркі тілдері дыбыстық жүйесіне бейімделіп қалыптасқан. Түркі
тілдерінде кездеспейтін тіс аралық ث ... ذ ... ... сондай-ақ
эмфатикалық тіл алды дауыссыздар ص «сад», ض «дад», ط ... ظ ... ... ... жай ... берілген. Бұдан басқа ج «джим», ف «фә:», ق
«қаф», و «уә:», ي ... ... ... ... ... дәл кездессе,
екіншісінде ұқсас дыбыспен ауыстырылған. Ал ب «бә:», ت «тә:», د «дәл», ... ز ... س ... ش ... غ ... ك ... ل ... م «мим»
дыбыстары түркі тілдеріндегі дыбыстарға дыбысталуы ... ... ... ... ... ... Енді ... отырған
қазақ, өзбек және түрік тілдерінде осы дауыссыздардың игерілу дәрежесіне
толығырақ тоқталамыз.
Арабтың ث «сә:», ذ ... ... тіс ... шуыл ызың ... ... Бұл екі ... ... жай с, з дыбыстарымен беріледі,
мысалы: اَثَرٌ [әсәр] > әсер, بَحْثٌ [бәхс] > бақас, ... ... > ... ... > ... حَدِيثٌ [хәди:с] > хадис, қадис, مِيرَاثٌ [мира:с] >
мирас; ذَرَّةٌ [зәрра] > зәредей, ذِهْنٌ ... > ... ... ... > ... آذَانٌ
[әзә:н] > азан, عَذَابٌ [`азә:б] > азап. Бір түбірден шыққан мына екі ... с, т ... ... ... ... > ... مَثَلٌ [мәсәл] >
мәтел, مَثَلاً [мәсәлән] > мәселен. Араб тілінде сөздің кез ... ... ... бұл ... ... мысалдарда жуанды-жіңішкелі
болып келе беретіндігін байқауға болады. Бұл екі дыбыстың жуан дауыстымен
келу ... сөз ... ... ... ... а: (ә) ... ... а дыбысымен берілуіне байланысты дауыстылар үндесіміне сәйкес
жуан айтылуынан, сондай-ақ қазақтың төл ... қ ... ... ғана ... ... екендігінен айтуға болады. Өзбек
тілінде ث «сә» және ذ ... ... жай с, з ... ... қысқа ә дауыстысымен келген сөздерде жіңішке ... ... ... ... зарра, завқ. Тек матал сөзінде қазақ тіліндегідей т
дыбысымен ... Ал ... ә: ... ... ... о дыбысымен
келгендіктен жуандау дыбысталады: мисол, азон, азоб. Түрік ... де ... жай ... s, z ... ... Бұл ... кейін
келген ә дыбысы жіңішке е дауыстысымен беріліп, жіңішке айтылады: ... zerre, zevk. Ал ... ... ... ... жуан ... бұл дыбыстар да жуан реңкте келеді: misa:l, eza:n, ... ... және ... ... бұл дыбыстардың бірде жіңішке, бірде
жуан айтылуы ... ... ... қысқа-созылыңқылығына байланысты
екендігін айтуға болады.
Эмфатикалық ص «сад» ض «дад», ط «та:», ظ «за:» ... ... ... де жай ... ... ... беріледі: ص – с-s; ض – з-z; ط – ... – з-z ... ... ... Араб ... бұл ... жасалуы
мен айтылуы жөнінде Б.С. Тасымов: «Оларды айтқанда тіл ... ... оған ... ... да, ... ... кетеді. Осының нәтижесінде
үннің қатысы жағынан жуан айтылатын ... ... ... ... Бұлардың
басқа дыбыстарға ұқсамайтын ерекшелігі өзінен кейінгі және көршілес тұрған
дыбыстарға қатты әсер етіп, ... да ... реңк ... - ... ... б]. Араб ... бұл ... жуан дыбысталғандықтан, олардан кейін
келетін дауыстылар да тек жуан түрде айтылады. Қарастырылып ... ... бұл ... ... ... ... ... «сад» дыбысы қазақ және түрік тілдерінде де жуан дауыстылармен келіп,
сөз бірыңғай жуан айтылады: عَصًا [`аса] > аса - asa:, ... ... > ... نُقْصَانٌ [нуқса:н] > нұқсан - noksan, رُخْصَةٌ [рухсат] > ... ... ... ... > ... - sabır, ... ... > сарып - sarf, صِفَةٌ [сифәт]
> си(ый)пат - sıfat, صَدَقَةٌ ... > ... - sadaka, ... ... > ... ... ... [инса:ф] > ынсап, صُحْبَةٌ [сухбәт] > сұқбат, قُرْصَةٌ [фурсат] ... ... ... ... келген бірлі-жарым сөздер де кездеседі:
صُورَةٌ [су:рат] > су(үу)рет, صَبِيٌّ ... > ... ... [уәсиййәт] > өси(ій)ет,
نَصِيبٌ [нәси:б] > нәсіп. Ал түрікшеде vasiyet, nasip ... ... Бұл ... ш ... ауысуы қазақ тілінде мұрша сөзінде
ғана кездеседі: [фурсат] > мұрсат > мұрса > мұрша. ... ... бұл ... дауыстылармен келгенде, жіңішке дыбысталады: рухсат, сабр, саф, синф,
сифат, сурат. «Сад» пен «син» дыбыстары өзбекшеде бір ғана с ... ... араб ... жуан-жіңішкелігі
ескерілмегендіктен, бірдей дыбысталып, омоним сөзге айналатын кездері ... ... ... [ ... > сафар «жолға шығу» сөзі мен صَفَرٌ [сафәр] >
сафар «арабша ай аты» [31, 270 б]. Тек ... ... ... а: ... о ... бар ... ғана жуан айтылады: асо, ... ... ... ... ض ... ... қарастырылып отырған түркі
тілдерінде жай з-z ... ... ... «д» ... «з» ға ... араб тілінің диалектілерінде де кездеседі [50, 17
б]. Қазақ және түрік тілдерінде бұл дыбыс жуан дауыстылармен келеді: ... > ... ... - zayıf, قَاضٍ [қа:ди] > қазы, قَرْضٌ [қард] > ... ... ... [мәдму:н] > мазмұн - mazmu:n, فَرْضٌ [фәрд] > парыз - ... ... ... с, д ... ... ضِيَافَةٌ [дийә:фәт] >
сыя(йа)пат, خِضْرُ [хидр] > қыдыр - hızır. Түрікше тек kadı ... ... ... Ал ... тілінде жіңішке дыбысталады: заиф, зиёфат,
зиё, қарз, қози, хизр, мазмун, фазл, фарз.
Араб тілінедегі ط ... ... ... тілінде т, д ... Т ... ... жуан да, ... де ... ... طَعَامٌ [таа:м] > тағам, طَلَبٌ [таләб] > талап, طَرَفٌ [тараф] > ... ... > ... ... ... > ... Д ... ауысқанда жіңішке
дауыстылармен қолданылады: طَعْمٌ [та`м] > дәм, طَهَارَةٌ [таһә:рат] > ... ... ... ... ... келеді, тек созылыңқы а:-мен келген сөздерде
жуан айтылады. Мысалы: тарз, табиб, таҳорат; ... ... ... ... ... ... одан кейінгі дауысты жуан айтылады: taam, talep, taraf,
tarz, tabi:p, taha:ret. Үш тілде ... ... ... д ... ... ... davul). Сөз ортасы мен соңында үш тілде т – t түрінде келеді:
атырап (атроф, etra:f), қате (хато, hata:), шарт (шарт, ... ... ... ұяң ... дыбыс ظ «за:». Бұл дыбыс ... ... жай з-z ... ... одан кейінгі дауысты жуан
келеді: ظَالِم [за:лим] > залым - za:lim,, ظُلْمٌ [зулм] > зұлымдық, ... ... ... -nazar, ... ... > ... - ta:zi:m. Түрікше zülüm сөзінде
жіңішке келген. Қазақша тағзым сөзінің қазақша ... ... ... ... ... ... де з-мен беріліп, қысқа дауыстымен келгенде
жіңішке, aл ... ... ... ... ... ... ... назар, таъзим.
Араб тіліндегі жіңішке реңктегі ت ... ... ... ط ... қарастырылып отырған тілдерде т-t дыбысымен беріліп, ... ... ... (тарбия, terbiye), емтихан (имтиҳон,
imtiha:n), жетім (етим, yeti:m), мәйіт (маййит, meyyit).
Араб тілінде ب ... ... ... ... ... тек ұяң дыбыс
ретінде дыбысталады. Әдеби тіл үлгісі болып саналатын Құран оқу ... ق، ط، د، ج، ب ... ... сөз ... ... және ... аяқтап тұрған сөздің соңғы дыбысы ретінде келгенде
біраз үзіліс арқылы, сөз ... екі ... ... және сөз ... дауысты ы-ға жуық дыбыс қойылу арқылы айтылады. ... ... ... ... ... ... ... «бә:» сөз басында және
ортасында б дыбысымен беріледі: بَابٌ [бә:б] > бап, بَيْتٌ [бәйт] > ... ... > ... كِتَابِيٌّ [китә:бий] > кітаби, قُرْبَانٌ [қурбә:н] > ... ... > ... Сөз ... бұл ... б мен п түрінде жарыса
қолданылатын тұстары да кездеседі, мысалы: бәле//пәле, ... ... ... ... > ... ... п дыбысымен келген, мұнда
алдындағы қатаң дауыссыздың ілгерінді ... ... ... ... ... ... сөз ... дауысты дыбыстардың ортасында тұрса, оның
орнына «у» айтылатындығын және бұл жағдай ... ... ... [кәбә:б] > кеуеп, طَبِيبٌ [таби:б] > тәуіп. Арабша жіңішке реңкте ... ... ... дауыстылармен жіңішке айтылса, ал құрамында қ дыбысы бар,
сондай-ақ созылыңқы ә:-мен келген сөздерде жуан ... ... ... ... б ұяң дауыссызы келмейтін болғандықтан, араб ... ... ... ... п-ға ... غَائِبٌ [ға:’иб] > ғайып, عَيْبٌ [`айб]
> айып, جَوَابٌ [джәуә:б] > ... ... ... > ... ... ... > кітап,
لَقَبٌ [лақаб] > лақап, مَنْصَبٌ [мәнсаб] > мансап, مَكْتَبٌ ... > ... > ... ... [тәрти:б] > тәртіп. Сөз соңында араб сөзінде б
дыбысы жазылғанымен, ... п ... ... да оған ... қатаң дыбыспен басталады арабқа, арабта және т.б. [42, 67 б]. ... ... > ... ... ғана тәуелділік жалғауымен келгендіктен
соңындағы қайталама б дыбысы тек осы сөзде ғана ... ... ... ... сөздің барлық деңгейінде б әріпімен таңбаланады. Ал дыбысталуына
келетін болсақ, сөз басында және сөз ... ... ... ... ... да: ... бало, сабаб, китобий, қурбон, касбий, ал «сөз
соңында және ... ... ... келгенде қатаңданып,
комбинаторлық варианты п түрінде келеді: китоб > китоп, ибтидоий > ... ... [43, 25 б]. Сөз ... екі ... ... ... ... дыбысталады: араба > арава, табақ > товоқ. Сөз ... ... ... ... б ... ... п-ға жуық айтылады:
ғойиб, айб, жавоб, касб, лақаб, ... ... ... ... ... тілінде b фонемасы сөз басында және ортасында жазылады, ал сөз
соңында қатаң p (п) дыбысына айналады [ 38, 49 б]. ... сөз басы ... beyit, bela:, sebep, kurba:n, terbiye. Сөз ... ... ... дауыссыздың ықпалымен қатаңданып, өзбек ... ... ... ibtida: > iptida: ... ibta:l> iptal ... ... ... сөздіктің өзінде қатаң дыбыстан кейін ұяң b ... ... p-ға ... tekbi:r> tekpir «Аллаһу әкбар деп айту».
Сөз соңында тек p ... ... kayıp, kesp, kita:p, ayıp, ... mansıp, mektep, nasi:p, terti:p. ... және ... тілдерінде соңы п-
p дыбысына ауысқан бұл сөздерге дауыстыдан басталған қосымша ... б-b ... ... ... ... > ... – ceva:p+ı >
ceva:bı, есеп+і > есебі – hisa:p+ı > hisa:bı, лақап+ы > лақабы - lakap+ı ... ... > ... – nasip+i > nasibi, ... > ...... terti:bi.
Араб тіліндегі ج «джим» дыбысы тіл алды аффрикат дыбыс. Қазақ ... ... (дж) жоқ. ... сәйкес «қазақ тіліне ауысқан соң арабша ... ... ... ... ұяң айтылатын болды» [38, 89 б]. ... ұяң ж ... ... ... ... ... > жаза, جَنَازَةٌ
[джәнә:зә] > жаназа, جَنّةٌ [джәннәт] > жәннет, ... ... > ... ... > жарақат, جَبْرٌ [джәбр] > жәбір, جِنْسٌ [джинс] > жыныс; هِجَاءٌ
[һиджә:’] > еже, ... ... > ... ... [мәджлис] > мәжіліс, وِجْدَانٌ
[уидждә:н] > ұждан, سَجْدَةٌ [сәдждә] > сәжде, نَتِيجَةٌ [нәти:джә] > ... ... > ... ... ... > ... Сөз ... ж дыбысы
қатаңданбайды, өйткені қазақ тілінде ұяң дауыссыздардан тек ж, з ... сөз ... келе ... ... ... ж, з ... сөз
варианттарында жарысып келетіні де белгілі. Араб сөздері арасында бір сөзде
ғана осы құбылыс кездеседі: зәбір//жәбір. Өзбек және ... ... ... мен ... араб ... ... «дж» ... дыбысталатын ж-c
дыбысымен беріледі. Мысалы, сөз басында: жазо - ceza:, жаноза - cena:ze,,
жаннат - cennet, жафо - cefa:, ... - ceva:p, жабр - cebir, жинс - ... ... ... - mecbu:r, ... - meclis, ... - vicda:n, сажда -
secde, натижа - netice. Сөз ... ... ... муҳтож, харж деп
жазылғанымен, дыбысталуда қатаңданады. Бұл жөнінде А.Н. ... ... ... сөз ... ... дауыссыздардың алдында ж дыбысы
біраз қатаңданып, «джь» мен «ч» аралығында бір дыбыс түрінде естіледі», ... [43, 32 б]. Бұл ... ... ... де орын ... Сөз ... дауыссыздардың алдында және сөз соңында қатаң ç дыбысына алмасады:
içtiha:t, ila:ç, ... ... harç. Ал бұл ... ... ... жалғанса, ç қатаң дыбысы қайта ұяң c дыбысына өзгереді:
ila:cı, ihtiya:cı, muhta:cı, harcı. Бұл өзгеріс сөздікте көрсетіледі.
د ... ... араб ... ... қай ... ... де
қатаңданбай, ұяң күйінде айтылатын дыбыс. Төл түркілік сөздердің ... ... ... ... ... бұл ... сөз ... және
ортасында ұяң д дыбысымен беріліп, сөз ... ... ... ... да, ... да т-t дыбысына алмасып, ал өзбек тілінде д дыбысымен
жазылып, т-ға жуық ... ... сөз ... ... ... > дауа
(даво, deva:), دَلِيلٌ [дәлил] > дәлел (далил, deli:l), ... ... > ... devir), دُعَاءٌ [дуә:’] > дұға, дуа (дуо, dua:), ... ... ... (дунё, dünya:), دِينٌ [ди:н] > дін (дин, din). Түрікше бір сөзде t-
ға ауысқан دَلاّلٌ [дәллә:л] > tellal. Сөз ... ... ... ... ... ... مَدَدٌ [мәдәд] > медет; өзбекшеде: мадх, мадад, мадраса; ... medrese. ... ... ... ... сөздерінде қатар тұрған
х, қ дыбыстарының әсерімен ... ... ... Түрік тілінде сөз
ортасында қатаң дауыссыздармен қатар келгенде бұл дыбыс ... t ... ... meth, miktar. Сөз ... ... мен ... т- t ... беріледі: [әулә:д] > әулет - evla:t, [мәқсад] > мақсат
- maksat, [мура:д] > мұрат - mura:t, [тақли:д] > ... – taklit. ... ... ... дауыстыдан басталған қосымша жалғанғанда
ұяңданбай, қатаң күйінде қалатын болса: ... > ... ... ... ал ... ... ... d-ға айналады: evla:t + ı > evla:dı,
maksat +ı > ... Сөз ... ... ... түрінде келгенде екі d-
ның бірі түсіріледі, алайда қатаң t-ға айналмайды және ... ... ... қайталама дыбыс қалпына келеді ... ... ... ... д деп ... дыбыстылуда
қатаңданады: авлад, мақсад, мурод, тақлид.
Арабтың ز ... ... үш ... де ұяң з-z ... ... ... (завол, zeva:l), зәйтүн (зайтун, zeytin), зәмзәм (замзам,
zemzem). Үш тілде де араб ... ... ... келген. Қазақ
тілінде ж мен з дыбыстарының сөз варианттарында жарысып келуі кездесетін
құбылыс. Жоғарыда ... ... ... дыбыстарымен келген мысалдарда ... ... ... кездесетіндігін байқаған едік жәбір//зәбір,
тағзым//тәжім. «Зә:» дыбысымен келген әзәл ... де осы ... ... ... деп ... ... болады.
س «син» мен ش «шин» дыбыстары сөздің барлық шенінде үш ... де с-s ... ... ... ... ... ... сөздер: сәлем (салом,
sela:m), сапар (сафар, sefer), сүре (сура, su:re), сыр (сир, sır); ... hesa:p), ... ... kesp), маусым (мавсим, mevsim), мәжіліс
(мажлис, meclis), жыныс (жинс, cins), ... ... nefis) және т.б. ... ... ... сөздер: шапағат (шафоат, şefaat), шарт (шарт, şart),
шәрбат (шарбат, şerbet), шер (шар, şer), шипа ... şifa:), ... ... ... ... ... Арабша жіңішке реңкте келетін бұл
дыбыстар қазақшада бірде жіңішке, бірде жуан дауыстылармен келсе, ... ... ... ... ... ... келген сөзде жуан
дауыстымен келеді.
Келесі араб тілі ... бірі - غ ... ... Бұл дыбыс
қазақ тілінде ғ дыбысымен беріледі, алайда оның дәл ... ... Л.З. ... ... тіліндегі ғ фонемасынан ... бар. Ғ ... ... ... ... яки түбі ... ... жақындау жолымен жасалатыны мәлім. Ғ фрикатив (ызың), ұяң дыбыс. Ал
غ дыбысы көмей ... ... ... ... айтылады, - деп
сипаттама береді [38, 84-85 бб]. Бұл ... ... ... ... ... ғ арқылы, ал кейде қ, к дыбыстарымен ... ... > ... // қайбат, غَائِبٌ [ға:иб] > ғайып болу, غَنِيمَةٌ [ғани:мәт] >
ғанибет, غَافِلٌ [ға:фил] > ... ... ... > қам, ... ... > ... ... > қарық болу. Сөз ортасында ғ арқылы ... ... ... ... ... ... > ... Бір сөзде к дыбысымен берілген кәріп.
Түсіндірме сөздікте бұл ... ... деп ... түрі ... деп ... сөзіне сілтеме жасалған. Өзбек тілінде сөздің барлық шенінде ғ
фонемасымен жазылып, ... ... ... ... ... ғам, ... мағрур, мағриб. Түрік тілінде бұған ұқсас дыбыс жоқ. Сөз басында g
(г) фонемасы арқылы жазылып дыбысталады: gıybet, gam, ... ... olmak; сөз ... және ... ğ (ғ) ... ... беріледі:
mağrip, mağru:r. Арабшада жуан реңкті болып келген бұл дыбыс ... ... ... де жуан ... ... ... ... ерін жуысыңқы қатаң дауыссыз ф дыбысы қазақтың
төл дыбысы емес, тек шеттен енген ... ғана ... Бұл ... ... жүрген сөздер, негізінен, орыс тілінен енген сөздер болып
табылады. Ал кірме араб ... ف ... ... қазақ тілінде сөз басы
мен ортасында п мен б дыбыстарына ... ... ... ... > бата,
فَهْمٌ [фәһм] > байым//пайым, فِعْلٌ [фи`л] > бейіл//пейіл, فُقَرَاءُ [фуқара] ... ... ... > ... كَفَنٌ [кәфән] > кебін, لَفْظٌ [ләфз] > лебіз,
فَرْضٌ ... > ... ... ... > парық, فَاسِقٌ [фә:сиқ] > пасық, فَنٌّ [фәнн] ... ... ... > ... ... ... > кәпір, كَفِيلٌ [кәфи:л] > кепіл, نََفََقََةٌ
[нәфәқа] > ... ... ... > қапас. Ал сөз соңында тек п дыбысымен
келеді, мысалы: عُرْفٌ [урф] > ғұрып, طَرَفٌ ... > ... ... [тауә:ф] >
тауап, خَوْفٌ [хауф] > қауіп. Қазақ тілінде п дыбысына аяқталған сөздерге
дауыстыдан ... ... ... ... ... ... соңында қатаңданған «бә:» дыбысы мұндай жағдайда ... ... ... ... п-мен берілген сөздерде қатаң ... ... ... ... сөздің құрамында ф әрпімен келген: مُفْت ٍ
[муфтин] > мүфти, فَانٍ ... > ... ... ... ... араб тіліндегі
жоғарыда келтірілген قَاضٍ، مُفْتٍ ، فَانٍ сияқты сөздердің қарастырылып отырған
үш тілде де соңы и ... ... бұл ... [ ال] әл белгілілік
артиклімен келгенде, соңындағы ... ... яғни ... ... ي түбір
әріп اَلْقَضِي ، اَلْمُفْتِي ، اَلْفَانِي деп қалпына келуіне ... ... ... ... ... сөз ... артикль кірмеген. «Фә:»
дыбысы жалқы есімдерде ... ... ... п-ға айналады:
Фарида, Фариза, Фазыл, Фатима». «Фә:» дыбысы бір екі ... ғана ... тән ... ... ... у, м дыбысына ауысқан:
[фурсат] > мұрсат, [кә:фир] > кәпір > ... ... сөз ... ... gavur ... ... ... ف «фә:» дыбысы ерін-тіс аралық қатаң ф дыбысы арқылы
беріліп, дыбысталады. Ал ауызекі сөйлеуде п деп ... [51, 116 ... ... ... фаҳм, феъл, фурсат, фарз, фарқ, фан, фикр; ғофил,
кафан, кафил, лафз, нафақа, ... ... ... ... ... ... тілінде бұл дыбыс сөздің барлық деңгейінде f дыбысымен айтылады.
Мысалы: fa:ni:, fukara:, fiil, fırsat, fen, fikir; ga:fil, kefen, ... nafaka, kafes, taraf, tava:f, ... ق ... тіл арты көмей дауыссыз, қатаң дыбыс. Дыбысталуы қазақ
тіліндегіге жуық келеді. Бұл дыбыс ... ... қ ... ... ... ... ... қағида, қауым, қапас, қанағат, қалып, қалам,
қала, қаһар, қуат, құдірет, уақиға, оқиға, уақыт. Сөз ... ғ ... ... де бар: ... ... > ... ... [та:қат] > тағат,
تَقْدِيرٌ [тәқди:р] > тағдыр. Мұнда қатаң ... ... екі ... ... және ... кейін ұяң дыбыстың келуі ... ... ... ... сөздерде к дыбысымен де келеді, оның өзі ... ... ... ... ... ... тек қ
дыбысымен беріледі. Араб тілінде «қаф» ... ... ... ... ... болып келсе, ал өзбекшеде бұл дыбыстан кейін келетін қысқа а дауыстысы
араб тіліндегіден жіңішке ... ... ... ... ... ... ... қафас, тек дауысты созылыңқы болған жағдайда о ... жуан ... ... ... Түрік тілінде қ дыбысы жоқ,
сондықтан k дыбысымен беріледі. Алайда түрік тіліндегі «қаф»-тың орнына
қолданылатын k жуан ... одан ... ... да тек жуан ... ... бұл ... ескертіледі. Мысалы: kadir, kabu:l, ... ka:ide, kavim, kafes, kana:at, kalıp, kalem, kale, ... kudret, ... ... ... үш ... де к ... беріліп, дыбысталуы араб
тіліндегідей жіңішке реңкте келеді. Қазақ тілінде к ... ... ... ... ... орай кірме араб сөздеріндегі «кәф»
дыбысы бар сөздер бірыңғай жіңішке дауыстылармен беріледі: кәміл, ... ... ... керемет, кесел, берекет, зікір, мекен, мүлі(ү)к, неке,
пікір, уәкіл, әрекет, серік, ... ... ... үндестік заңы
сақталмаған, кейбірінде созылыңқы ә: дауыстысы ... а ... ... ... ... ... келсе: кітап, кәлам, мүбарак,
кейбірінде «айн» ғ дыбысына алмасып, соған сәйкес сөз ... ... ал ... жай ... керек: кәусар, мүкаммал. Бір сөзде
«кәф» қ дыбысына алмасқан كَعْبَةٌ [кә`бә] > ... ... да ... ... сөз жуан дауыстылармен келіп, к дыбысы қ-ға өзгерген болар.
Өзбек тілінде бұл ... ... ... дауысты а-мен келгенде жіңішке:
кавсар, камолат, касб, кафан, кафил, касал, ... ... ... ... ... вакил, шакл, харакат, шарик, халак, ал созылыңқы дауысты
келгенде, ... ... ... ... макон. Түрік тілінде бұл ... ... ... k дыбысымен таңбаланып дыбысталады. Мысалы:
kema:l, kefi:l, kesp, kefen, kera:met, kesel, bereket, zikir, mülk, fikir,
veki:l, şekil, hareket, şeri:k, helak, kitap, kevser. ... ... ... ... ... тек жуан а: түрінде қалыптасқаны белгілі. Алайда тек
«кәф» пен «ләм» дыбыстарымен ... ... ... бұл ... тыс
жіңіке келеді.
ل «ләм» мен ر «ра:» дыбыстары ... ... ... ... л, ... ... Қазақта сөздің басы л, р ... ... ... орай бұл ... ... сөздердің
алдынан қысаң дауыстылар селбесіп айтылады. Мысалы, р-мен басталған сөздер:
(і)рәсім, (і)рәміз, ... ... ... ... ... ал сөз ... мен соңында р-мен келе береді: арба, аруақ,
дәреже, ... ... ... ... әріп, қаржы, құрмет, әмір, әсер,
жәбір, қазір, сиқыр, қайыр және т.б. Л: (ы)лайық, (і)лебіз, ... ... ... л ... ... ... ... қалып, мүлік, мәселе,
халық, ажал, мал, мысал және т.с.с. Араб ... ... ... ... ә(а), у, ә:(а:), у: дауыстылары келгенде жуан реңкте дыбысталып, ал
и, и: дауыстылары келсе, жіңішке айтылады. Қарастырып отырған үш ... ... ... ... ل әрпінің айтылуы қазақ тіліндегі дауыссыз л
дыбысынан өзгешелеу болып келеді. Араб ... бұл ... ... ... ... [49, 23 б]. Тек ... Аллаһ сөзінің алдынан ә(а), ә:(а:)
у,у: дауыстылары келгенде ғана жуан реңкте, ал и, и:, ... ... ... ... ... түрік тілдерінде бұл ерекшелік сақталған.
عَبْدُ اللَّهِ [Абулла:һ] > Қабдолда (Abdullah), ... ... ... ... ... ... олда білдә (vallahi billahi) بِسْمِ اللَّهِ [бисмиллә:һи] >
бісміллә ... ... ... ... ... р-дың л-ға ауысып,
залал түрінде келетін варианты да кездеседі.
م «ми:м» дауыссызы өзбек және ... ... ... ... ... ... ... беріледі, мысалы: маҳкама - mahkeme, ғанимат - ganimet,
марҳамат - merhamet, қалам - kalem. Ал ... ... ... м, ... ... ... мекеме, ғанибет, марқабат, қалам. Сөз ... қос ... бірі де б-ға ... ... > ... ... ... Түркия қазақтарының айтуында арабтың қабір сөзі қамір деп келеді.
Арабтың و «уә:» дауыссызы қазақ ... сөз ... ... те,
сақталып та келе береді. Мәселен, түсірілген жағдайда, одан кейінгі ... ... ... о, ұ, ө ... ... ... оқиға, ұждан,
өкіл, өсиет. Ал сақталғанда у дыбысымен беріледі: ... ... ... Бір ғана ... п-ға ... ... Сөз ... у дауыссызымен
беріледі: ауа, қауым, дәуір, аруақ. Ал өзбек, түрік ... ... ... в (v) ... ... ... - vefat, виждон -
vicdan, ҳаво - hava, давр - devir, арвоҳ - ... ي ... ... сөз ... қазақ тілінде ж дыбысымен
берілген: жетім, жақұт. Ал сөз ортасында й ... ... ... ... созылыңқы а: (ә:)-мен келген сөздерде алдыңғы дауысты а болса, я (йа),
ал и болса, ие дыбыстық ... ... ... ... ... ... Ал
өзбек тілінде сөз басында е ... ... ... ... ... сөз басында ж келетін сөздер өзбекшеде е-мен басталады, мысалы же-
е, желке-елке, ... ... Сөз ... й ... ... а: ... ... ё (йо) дыбыстық тіркесімен ... ... ... авлиё, анбиё. Түрік тілінде сөздің басы мен ортасында y
арқылы келеді: yetim, meyil, meyyit, beyan, evliya, enbiya.
Арабтың жіңішке ... ... ... ... ... ... ... жіңішке айтыла береді. Жуан дауыстымен келу себебін сөз құрамында
келген арабтың созылыңқы а: (ә) ... ... ... а ... ... ... үндесіміне сәйкес сөздің жуан айтылуымен,
сондай-ақ қазақтың төл сөздерінде қ, ғ ... тек жуан ... ... ... ... да дауыстылар үндесіміне сай жуан
келуімен түсіндіруге болады. Ал өзбек ... ... ... ... ал ... ә: ... келгенде біршама жуан айтылады. Түрік
тілінде қысқа дауыстымен келген сөздерде ... ал ... ә: ... ... және ... жуан ... дауыссызы бар сөздерде
дауыстылар үндесіміне ... жуан ... ... жуан ... айтылатын эмфатикалық «са:д», «да:д», «та:»,
«за:» дауыссыздары қазақ және түрік тілдерінде ... жуан ... ... сөз де ... жуан ... Тек бірлі-жарым сөздерде ғана
бұл қағида бұзылған. Ал өзбек тілінде араб тіліндегі дауыссыздардың ... ... ... мән ... қысқа дауыстылармен келген сөздерде
үнемі ... ... ... тек ... а: (ә:) ... сөздерде о
дыбысымен берілгендіктен, біршама жуан айтылады.
«Қа:ф» келген сөздердің бірыңғай жуан ... ... тек ... тән құбылыс, мысалы: қауым, қапас, қалам, қала, ... ... ... ... одан ... ... ғана жуан ... кездесіп, сөз аралас
буынды болып келе береді: kavim, kafes, kalem, kale, kıble, kuvvet.
Үш тілде сөз ... ... ... ... ... ... б-b, ... қатаңданып, п-p, т-t-ға айналған. Сөзге дауыстыдан ... ... ... ... екі ... ... ұяңданса: cevap+ı>
cevabı, maksat +ı > maksadı, ал қазақшада тек п дыбысы ғана б-ға ... ... > ... т өз ... қалады мақсат+ы > мақсаты. Ал «джим»
дыбысы қазақшада сөз ... ұяң ж, ... ж (дж) ... ал
түрікшеде қатаң ç (ч)-ға айналған: лаж (илож, ilaç).
Арабтың түрлі дыбысталатын дыбыстары қарастырылып ... ... жай ... ... берілген. Мәселен ط мен ت дыбыстары
түркілік т-t ... ذ,ز ,ض ,ظ ... бір ғана ... ث, س ,ص - ... ... ... Бұл ... жуан-жіңішкелігі өзбекшеде еш
сақталмаған. Ал қазақ ... ... ... енді ... ... ... бұл ерекшелік барынша сақталған.
5. Кірме сөздердегі үндесім заңының көріністері
Сөз құрамында дауысты ... ... ... ... бір ... ... ... не бірыңғай жіңішке болып ыңғайласып, үйлесіп
келуі түркі тілдеріне тән ерекше заңдылық болып табылады. ... ... ... ... ... тоғыз дауыстыдан құралады. Олар: а, ә, е, о, ө,
ұ, ү, ы, і. ... ... ... бұл ... ... а, о, ұ, ы және
жіңішке: ә, е, ө, ү, і ... ... ... ... де ... ... қарай алдыңғы қатардағы (жіңішке) және артқы қатардағы (жуан)
дауыстылар болып бөлінеді. Алғашқысына: e, i, ö, ü ... ... ... a, o, u, ı жуан ... жатады. Түркі тілдері арасында тек
өзбек тілінде ғана дауыстылар үндестігі сақталмаған. ... ... ... ... ... ... ... говорларында жуанды-жіңішкелі дауысты
жұптары болмаған, соған сәйкес дауыстылар үндесімі де сақталмаған [51, 340
б]. Сондықтан жұмысымызда дауыстылар ... ... тек ... ... ... араб ... ... Досмұхамедұлы: «Сингармонизм – түрік тілінің айрықша ... ... ... ... көбі ... ... Қазан ноғайлары, сарт-
өзбек, тағы талайлар) түрік емес халықтардың ... көп ... ... көп араласқандықтан, осы айрықша қасиетінен айрылып қалып отыр»,
- дейді [21, 166 б]. Қазіргі кезде бұл ... ... ... ... ... ... ... арасында игерілмей келе жатқан сөздер
де кездеседі. С. Мырзабеков араб, парсы тілдерінен енген мың-мың ... ... ... буынды болып жүрген ... аса сөз ... айта ... ... ... араб сөздерінен: мұғалім, кітап, қазір,
қадір, қате, қауіп, қабілет, қасиет, емтихан, ақырет, рахмет, қызмет ... ... [42, 145 ... ... ... ... ... қарай үндесуі büyük ünlü
uyumu, яғни «үлкен дауысты ... деп ... ... ... ... сөздерде болмаса, төл ... ... ... ... араб ... де ықпал еткен [52, 355 б]. Алайда бірқатар араб
сөздерінде бұл заңнан ауытқушылық байқалады.
Араб тіліндегі дауыстылар ... ... ... ... ... айтылады, яғни дауыстының жуан-жіңішке ... ... ... ... бір ... құрамында мұндай
дыбыстар аралас келе береді. Араб тілінде жуан ... ... ... «да:д», «та:», «за:», «ғайн», «қа:ф» дыбыстары жатады. Бұл
дыбыстармен келген а ... ... ... ... де жуан ... әрі басқа буындағы жіңішке дауыстыларға да ... ... ... > ... - nazar, ... > ... - lakap, ... > мақсат
- maksat, [мәқа:м] > мақам - makam, [мәсхара] > масқара – ... ... ... ... ... ... дауысты жуан болса, кейінгі
буындағы дауыстылар да жуан келетіні белгілі. Ал мына араб ... ... ... жуан ... ... ... жіңішке
дауыстыға кейінді ықпалы байқалады. Түрік тілінде жуан дауыссызбен келген
бірлі-жарым сөзде ... заңы ... gıybet, haber, kalem, kale, ... sohbet. Ал ... бұл сөздер толық үндеседі: хабар, ғайбат,
қалам, мақала, қала, қапас, сұқбат. Тек құдірет - kudret, ... - ... - kadir ... екі ... де ... ... құрамында жуан дауыссыз келмегендіктен, бірыңғай жіңішке
дауысталатын сөздердің өзі қазақшада бірыңғай жуан дауыстылармен ... да бар, ... ... ... ... ... маусым, махшар, сапар,
сауап. Мұнда дыбыстардың жуандануына сөз құрамындағы ... ә: ... ... жуан а ... ... сондай ақ сөз құрамында
арабтың жуан дауыссыздары келу себеп болған тәрізді. Ал ... ... ... реңкті дауыссыздар мен тек қысқа дауыстылар келген сөздер
ғана ... ... ... ... ... қазақша мысалдардан
mevsim, sefer сөздері бірыңғай жіңішке келеді де, ал құрамында ұзын дауысты
кездесетін сөздерде үндесім бұзылған: ceza:, ceva:p, cena:ze, ... и ... ... осы ... ... ... ій, ұй, үй түрінде айтылатындығы ... ... ... ... ... сәйес сөздегі дауыстыларға байланысты бұл дыбыстың жуан, не
жіңішке айтылатындығын атап көрсетуге болады. Мысалы, жиһаз > жыйһаз, зиялы
> зыйалы, ... > ... ... > сыйқыр, тәжірибе > тәжірійбе, ниет >
нійет. Арабтың и ... ... ы, і ... ... ... де ... заңы ... сақталады, мысалы: лазым, маусым, момын,
мысал, кіре, әділ, зікір, ... ... ... ... т.б., тек ... сөздерде үндестік заңы сақталмаған: қазір, кітап, мұғалім.
Арабтың созылыңқы у: дауыстысымен келген сөздер қазақшада ... ... ... қарай ұ, ү, ы, і, о түрінде дауыстылар
үндесімі сақтала ... ... ... ... ... ... ... зәйтүн, мәжбүр, сүре, қабыл, сабын, табыт; мәлім, қор, ... ... ... ... ... арабша жуан реңкте айтылатын дауыссыздар
ықпалы байқалады. Ал түрік тілінде жуан u, u: дыбыстарымен беріледі ... ... ... дауыссыздары бар сөздерде бірыңғай жуан келіп:
mahlu:ka:t, mazlu:m, makul, kabu:l sabun, ал ... ... ... ... mecnu:n, mecbu:r, su:re.
Түрік тілінде үндестік заңы кірме араб сөздерінде мынадай ... ... ... ... араб ... hazi:ne, i:man, ... mi:ra:s, nika:h, nasi:hat, nasi:p, su:re, vazi:fe;
ә) соңғы буында жуан дауыстымен келген сөзге жуан дауысты ... ... Ал ... ... ... а дыбысы келген сөздерге
жалғанатын қосымша төл ... ... ал ... ... ... жіңішке
болып келеді. Мұның себебі арабша бұл дауыстының ... ... harf > harf-in, hakikat > ... saat > saat-e, seyahat ... Ал ... ... заңы түбірдің соңғы буыны мен қосымша
арасында үнемі жазуда да, айтылуда да ... ... ... ... ... араб ... ... etmek көмекші етістігі ... ... ... ... ... араб ... ... реңкте айтылатын «хә:» дыбысы түрікшеде жуан а
дыбысымен беріліп, мұндай сөздерде ... ... ... ... hareket. Ал ... бұл ... дауыстылар үндесімі толық
сақталады: мекеме, махшар, әрекет.
Дауыстылардың жуанды-жіңішкелі үндесімі ... және ... ... ... ... ... қыстырма дауыстыларда да толық
сақталады. Мысалы: айып - ayıp, сабыр - sabır, ... - fikir, ілім - ... ... ... ... бірен-саран сөздер де кездеседі, мысалы, қабір-
kabir; қадір-kadir. Қазақ тілінде үндестік заңы ... ... ... ... ... сөздерде де түрікшеде дауыстылар үндесімі сақталмаған:
kavim, nakil, hatim, vakit.
Дауыстылардың бір сөз көлемінде еріннің қызметі жағынан ... ... ерін ... деп ... Бұл заң ... ... ... еріндік дауысты болса, қалған буындарында да еріндіктер ... [42, 150-152 бб]. А.М. ... ерін ... ... және өзбек
тілдерінен басқа барлық түркі тілдерінде кездесетіндігін ... оның ... ... ... ал ... ... ... ықпалымен жойылғанын айтады [45, 71 б, 74 б]. ... ... ... ... Алайда қазіргі кезде жазуда бұл
заңдылық төл ... де, ... ... ... ... де сақталмай келеді.
Мысалға, арабтың мүлік, момын сияқты сөздерін ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі араб сөздерінде ерін
дауыстылар, көбіне, екінші буында езулік дауыстылардан ... жиі ... ... ... ... ... ... С. Мырзабеков тек ерін
дауыстылар ғана ... қос ерін у ... да өз ... дауыстыларға
азды-көпті әсер ететіндігін айта келе, мұны кезінде В.В. Радлов та, ... де ... В.В. ... ... ... ... ... түрінде ұшырайтындығын айтады [42, 152 б]. Мұнда қос ... деп ... ... ... ... Бұл дыбыс қазақшада тіпті
түскен күннің өзінде өзінен кейінгі езулік ... ә мен ... ... еріндікке айналдырады: [уәфә:’] > опат, [уә:қи`а] > оқиға, [уәки:л] >
өкіл.
Сондай-ақ ерін үндестігіне сәйкес и әріпі ... ұй, үй ... ... ... ... > өсүйөт, мұхит > ... деп ... ... ы, ... таңбаланған сөздердің өзінде алдыңғы ... ... ... ұ, ү деп дыбысталады: мүмкін > мүмкүн, мүшкіл >
мүшкүл, момын > момұн.
Ерін ... ... ... küçük ünlü uyumu, яғни ... ... деп ... ... тілінде ерін үндестігі төл сөздердің түбірінде
де, қосымшаларда да толық сақталады, мысалы okul-umuz-u ... ... да ... ... ... ... қарай еріндік
«yuvarlak» және еріндік емес (езулік) «düz» болып ... ... o, ö, u, ü ... ... Ерін ... ... араб
сөздеріне де әсер еткен. Соның негізінде кейбір араб ... ... ерін ... ықпалымен екінші буындағы арабша и дауыстысының
өзі еріндік дауыстымен алмастырылған, әрі ... ... ... ... > ... ... ... > müşkül. Соңғы сөз өзбекшеде де мушкул
деп берілген. Алайда бұл еріндік үндестігі дей ... ... ... бұл заңдылық мүлде ... ... бұл ... ... де ... мысалы mümin.
Ерін үндестігі қазақ, түрік тілдерінде эпентеза құбылысы нәтижесінде
екі дауыссыз арасына қыстырылған дауыстыларға да ықпал етеді. ... ... ы, і ... ұ, ү деп ... ... зұлы(ұ)м - zülüm,
өмі(ү)р - ömür, үкі(ү)м - ... ерін ... ... ... бірі – созылыңқы i:
дауыстысы келген сөздер, мысалы, muhi:t, müri:d. Алайда созылыңқы ... ... ... ... ... > müdür деп, ... ... > müftü деп өзгерген. Бұл түрік тілінде ерін үндестігінің
күштілігін ... etmek ... ... ... ... ... туынды
етістіктерде де ерін үндестігі сақталмайды, мысалға hükmetmek, şükretmek.
Сонымен араб сөздерінде дауыстылар ... ... ... ... ... ... тілі ... түсетіндігін айтуға болады. Араб
тіліндегі дауыссыздардың жуан-жіңішкелігі ... ... ... ... көбіне бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке айтылады. Ал
түрікшеде құрамында жуан ... ... ... ... ... ал мұндай дыбыстар келмеген сөздер бірыңғай жіңішке дыбысталған.
Құрамында созылыңқы дауыстылар ... ... ... буынды болып келген.
Дыбыстар үндесімі дегенде тек дауысты ... ғана ... ... ... да ... бір әуез, үндесіммен айтылады. Бұл
үндесім дыбыстардың бір-бірімен тарихи орныққан қатар тұру ... ... ... ... болып табылады. Жоғарыда дауыстыларға
қатысты айтылған заңдылық ... ... ... тек жуан ... ... дауыстылардың келу заңдылығы болатын. Қазақ тілінде
дауыссыздар ... ... ... ... – сөз ... сөз ... ... сөз бен сөздің аралығында қатаң дауыссыздардан соң тек
қатаң, ұяңдардан соң тек ұяң, ... соң ... мен ... ... ... ... табылады. Бұл - тілдің ұзақ даму нәтижесінде
қалыптасқан бұлжымас заңдылық. Алайда бұл ... ... ... тіліне
енген бірқатар араб сөздерінде сақталмай, мұндай тіркестер шәлкес, ... ... ... тіркестер ретінде кездеседі. А. Жүнісбек мұндай
тіркестер қатарына кб, тб, хб, км, қл, қм, қр, хм, хр, сл, зһ, ғл, ғм, ... жн, жр, зл ... ... тіркестерді келтіреді [53, 79 б]. Ал өзбек
және түрік тілдерінде бұл заңдылықтан ауытқушылық араб сөздерінің ... ... ... ... ... ... ... дыбыстық
заңдылықтарына сәйкес өзгерген дыбыстық тіркестер де бар. Мәселен, түркі
тілдеріндегі қатаң мен ұяң ... ... ... заңдылығының
ықпалымен араб сөздерінде қатар келген ... ... ... ... ... ... Мұндай ілгерінді-кейінді ықпал
арабтың «бә:», «джи:м» және ... ... ... ... ... Мысалы, қазақ тілінде ұяң д-ның қатаң қ-ға кейінді ... ... ... > ... ... ... > мұғдар сөздерінде
қатаң қ ұяң ғ-ға өзгерсе, ал ... ... ... k-ның ... ықпалының нәтижесінде d қатаңданып t-ға айналады: mikta:r. Ал
takdir сөзінде жазуда d-ның ... ... ... ... ... ... b, d, c ... таңбаланған арабтың «бә:»,
«джи:м» және ... ... сөз ... ... ... бұрын
келгенде, қатаңданып p, t, ç дыбыстарымен алмасады, мысалы iptida «бастау»,
içtima «жиналыс», ithal «кіргізу, импорт» [32, 9-10 бб]. Араб ... ... ... ... ... сөз ортасында қатаң дауыссыздың
артынан қатаңданады, мысалға, ... ... > ... – tespih, ... > ... - ispat. ... ... араб сөздерінде тек s-тен кейін
келген b қатаңданып p-ға айналады, ал басқа дауыссыздардан кейін өз ... ... ... ... ... да ... [мәсджид] > мешіт сөзінде қазақ
тілінде ... ... ... ... ... қатаңданып ш
дыбысына айналған да, ал «син» ... ... ... Ал ... ... «джим»
дыбысы c (дж) дыбысымен жазылғанымен, ... ... ç ... ... mescid. Қазақ тілінде [ижтихә:д] > ыждағат сөзінде ж дыбысы өзінен
кейінгі қатаң т-ны ... ... ... ... ... t өзінің
алдындағы c-ны қатаң ç-ға өзгерткен içtiha:t. Қазақшада «джим» сөз соңында
ж деп ұяң ... с ... ... қосымша жалғанғанда,
регрессивті ассимиляцияға ұшырап, ш болып дыбысталады: лажсыз > ылашшыз,
мұқтажсыз > мұқташшыз [35, 89-90 бб]. ... ... ... ... ... түссе, түрікшеде кейінді ықпал күштірек келген. Өзбек тілінде де
«бә», «джим» дыбыстарын беретін б, ж ... ... ... ... ... ... ... ықпалымен қатаңданып п, ч-ға ... ... ... > ... ... > ... Сол
сияқты «дәл» дыбысымен келген арабтың [мәдх] сөзі ... мадҳ деп ... ... ... ... ҳ дыбысының әсерімен біраз қатаңданып
естіледі, ал ... ... да, ... да meth деп ... ... ... қайталама дауыссыз дыбыстар келетін сөздер бар.
Мұндай дыбыстар сөз ортасында да, соңында да келе ... Араб ... ... ... ... тәнуині түсірілген жағдайда, мұндай
дыбыстар бір ғана дыбыс болып айтылады. Ал араб сөздері ... ... ... яғни ... түсе ... ... ... Сондықтан үш
тілде де сөз соңындағы мұндай қайталама дыбыстардан бірі ... ... ... сыр (сир, sır), ақы (ҳақ, hak), хат (хат, hat), ... fеn), сап (саф, saf), қам (ғам, gam) және т.б. Бұл ... дауыстыдан
басталған қосымша жалғанғанда, қазақ тілінде қайталама дауыссыз дыбыс
түскен күйінде қалады: пәні, ақысы, қамын, сапында. Ал ... ... ... ... ... енді ... түсірілген, мысалы: ғами, фани, сафида,
қалам ҳақи, ҳаққинг, ... ... Ал ... ... ... немесе etmek, olmak сияқты көмекші етістіктер қосылғанда,
түпнұсқасында ... ... ... ... қалпына келеді, әрі
қайталама екі бірдей дауыссыз бір ... ... екі ... ... ... ... hakkı, hakkında, hissetmek «сезу». ... ... ... ... hak, -kkı; his, -ssi ... беріледі. Сөз
соңында келген қайталама ұяң дауыссыздар айтылуда қатаңданады, мысалы Rabb
> Rap «Аллаһ», hadd > hat ... ... hacc > haç ... ... ... қосымша жалғанғанда қайта ұяңданып, қалпына келеді:
Rabbı, haddi, haccı.
Ал сөз ортасында ... ... ... араб ... ... ... ... әркелкі. Құрамында қайталама
дыбыстар кездесетін кірме араб сөздерінің ... ... ... ... өткен ғасырдың 20 жылдары Х. Досмұхаметұлы: «Қазақ-
қырғыздың түбір сөзінде бір ... ... ... келмейді.
Сондықтан жат сөздердегі екіленіп айтылатын дыбысты ... не ... ... ... не соңғысын бөтен дыбысқа аударады. Молла-молда, үммет-
үмбет, Алла-Алда, аууал-әуел, жиннат-жендет, суннат-сүндет», - деп ... 183 б]. ... ... мұндай сөздер осы заңдылық сақтала отырып
айтылады. Жоғарыда келтірілген мысалдарда ... лл ... д ... ... ... ... А. ... «Қазақ
тілі «л» дыбысының қабат келуін сүймейді. Сондықтан де екі «л» ... ... ... ... ... айналдырып айтады. Мәселен, «Алла» деген
сөздегі қабат келген ... ... ... ... ... ... - деп түсіндіреді [54, 184 б]. Осы ... ... ... Алдажар, Қабдолда сияқты кісі аттарында, сондай-ақ олда-білдә
тіркесінде екінші л дыбысы д-ға ... Ал мм ... ... б ... ... мысалға, [Мухәммәд] сөзі қазақ айтуында
Мұқамбет, Мәмбет деп, не бірі түсіріліп Мұқамет, ... деп ... ... ... ... мұндай қайталама дауыссыздар өз күйінде сақталады,
мысалға өзбекшеде Муҳаммад деп берілсе, ал ... Muhammet ... ... ... бұл ... де ... Mеmet деп өзгерген түрі
қолданылады. Бұл тілдегі диссимиляция құбылысының нәтижесі [55, 255 ... ... ... нн ... ... ... мұндай дыбыстардан
бірі д-ға айналған, мысалы, [суннәт] > сүндет, [миннәт] > міндет. Ал ... ... ... ... бірі түскен: [дәжжәл] > тажал,
[мәшәққат] > машақат, [ниййәт] > ниет, [хужжәт] > құжат, ... > ... т.б. Ал ... ... ... бірінде түсіріліп, екіншісінде
сақталғанымен, әдеби нұсқа ретінде алғашқысы негізге ... ... ... ... ... ... С. Мырзабеков
«Қазіргі қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде» бб - жаббар, махаббат; дд
-әдді, мүдде; зз - ... ... мм - ... нн - ... ... пп -
тәкәппар; сс - қисса; тт - мүттайым сияқты ... ... ... ... бірі ... ... өзге бір ... айтады [42, 104 б]. Ал өзбек және түрік тілдерінде сөз
ортасында келген қайталама ... ... ... ... - ... - ... ... - hüccet, иззат - izzet.
1.6 Эпентеза, метатеза, протеза және т.б. ... ... араб ... ... ... ... ... дыбыстық
жүйесіне сәйкес келмейтін кейбір жеке дыбыстар мен дыбыс ... С. ... ... ... ... ... ... реттеу үшін кейде сөздің құрамындағы жеке дыбыстарды
түсіруге немесе жаңадан дыбыс қосып айтуға, төл ... ... ... ... ... ... парсы тілдерінен енген сөздер дәлел
екендігін айтады [42, 107 б].
Мұндай дыбыстық құбылыстар тіл білімінде ... ... ... әр
алуан дыбыстық өзгерістерді білдіреді. Мұның бәрі де айтуды жеңілдетуден,
жат ... ... ... туады. Мұндай құбылыстар ықшамдалу не
ұлғаю амалдары арқылы іске асады. Ұлғаю амалдарына: протеза, ... ... ... Ал ... ... ... ... аппокопа амалдарынан
тұрады. Қарастырылып отырған түркі тілдеріндегі араб сөздерінде, негізінен,
ұлғаю амалдары орын алған. Оның ішінде эпентеза құбылысы басым түседі.
Эпентеза (гр. ... ... сөз ... дауыссыздардың арасына
дауыстының қыстырылуы. Бұл да сөздің айтылуын жеңілдетуге негізделген [53,
82 б]. ... ... ... тілдеріне тән құбылыс, өйткені түркі
тілдерінде ... ... басы мен ... екі ... ... ... араб ... түркі тілдеріне паузалық түрінде еніп, соңындағы
тәнуиндер ... ... сөз ... екі ... ... ... сөздер
жиі кездеседі. Мұндай жағдайда қатар келген дауыссыздардың арасына ... ... ... [38, 99 б]. ... ... соңында екі дауыссыз
қатар келетін араб сөздерінің барлығында осы ... орын ... ... ... ы, і, ұ, ү ... енеді, мысалы: қарыз, парыз, сабыр,
ілім, пікір, зұлы(ұ)м, ... ... және т.б. ... ... ... ... араб ... сөз ортасында да кездеседі. Мысалға,
тәжірибе, ... ... ... ... ... ... ... заңдылығына сай ұяң мен қатаң дауыссыздан кейін үнді ... ... ... болар. Алайда мұндай қысаң дауыстылар көп буынды
сөздерде көмескі естілгендіктен, кейде ... ... ... ... те ... тәж’рибе, қас’рет [42, 110 б]. Көп
буынды бұл сөздер өзбек және түрік тілінде ... ... ... ... - meclis, тажриба - tecrübe, ҳасрат - hasret. Сөз
ортасында ... ... ... ... артынан дауыссыз дыбыс келген
жағдайда да екі дауыссыздың арасына ... ... ... лағынет,
мағына, тағайындау, тағылым. Мұнда да ұяңнан кейін ... ... ... болғандықтан, араға қыстырма дауыстының кіргендігін айтуға болады. Тек
шарт ... ғана ... ... ... ... ... сөздің соңындағы екі дауыссыз дыбыс
арасына ı, i, ü дауыстылары қыстырылады, мысалға: ayıp, asır, sabır, ... nesil, hüküm, ömür, ... ... және түрік тілдеріндегі мысалдарда эпентеза негізінде
енген қыстырма дауыстылардың барлығы алдыңғы буындағы дауыстымен дауыстылар
үндесіміне, ерін ... ... ... айтуға болады.
Екі буынды сөзге дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда ... ... ... ... дауысты дыбыс түсіп қалатындығы белгілі,
мысалы мұрын > мұрны, қарын > ... ... ... араб ... ... ... > халқы, парық > парқы. Алайда көптеген қазақ тіліндегі
араб сөздерінде қыстырма дауысты түспейді: ... ... ... ... т.б. Ал ... екі ... ... келген fikir, zikir, hüküm, vakit,
sabır, meyil, resim сияқты араб сөздері ... ... ... ... etmek сияқты көмекші ... ... ... ... қыстырылған қысаң дауыстылар барлық кезде түседі: fikir ... > ... zikir > zikri > ... hüküm > hükmü > ... > sabrı > ... meyil > meyli > ... emir > emri >
emretmek. Түрікше түсіндірме сөздікте мұндай сөздерде қысаң ... ... ... ... vakit, -kti, sabır, -brı, ... ... ... тілінде сөз соңында кездесетін lk, rk, rz, rs
сияқты дыбыс ... ... ... ... ... ... ... мұндай дыбыстар арасына і, ы дауыстылары қыстырылатындығын
айтады, мысалы: halk - ... mülk - ... fark - ... farz - ... - ... [37, 63 б]. Алайда түрік тілінде араб сөздерінің соңында қатар
келген ns, rç, rf, rk, rş, şk, vk, zk ... да ... ... ... Бұл ... тіркестерде, негізінен, үнді мен қатаң
дауыссыздар қатар ... ... cins, harç, örf, harf, sarf, gark, ... rızk, aşk, zevk. Ал sp, vr ... ... бірде дауысты қыстырылса,
енді бірде дауыстысыз келеді, мысалы kesp, nasip, devr, devir. Көне ... ... ... ... яғни үнді мен ... ... ... қатар келуі еліктеуіш сөздерде кездесетіндігі белгілі.
Өзбек тіліндегі кірме араб сөздерінің соңында келген қатар екі ... ... ... ... ... ... бұл құбылыс орын
алады, мысалы: ... ... ... және т.б. [56, 86 ... ... ... ... тілдеріндегі араб сөздерінде де
байқалады. Мысалы, татар ... сөз ... екі ... ... ... кірме араб сөздерінде эпентеза құбылысы байқалады, мысалы: синф(ун)
– сыйнф > ... ... – сабр > ... ... – фикр > ... [18, 10
б].
Араб сөздерінің соңында соңына дауысты қосылатын, яғни эпитеза құбылысы
орын алған сөздер де бар: ақы, ... ... әжі, ... ... ... ... нәпсі. Мұнда бұл құбылыстың, негізінен, сөз соңында ... ... ... ... ... ... сөздерде, сондай-ақ сөз соңында
қайталама дауыссыздар келген ... ... ... ... ... тек ... маҳси сөздерінде, түрікшеде ba:zı, haci сөздерінде
байқалады.
Келесі дыбыстық ... ... ... prothesis - алдына тұру) сөздің
алдынан басы артық дыбыстың қосылуын білдіреді. ... ... й, у, р, ... сөз ... Тіліміздегі осы дыбыстармен басталатын
сөздердің алдынан ауызекі тілде ы, і, ү, ұ, о ... ... ... 242-243 бб]. ... араб ... р, л ... ... алдынан сөз құрамындағы дауыстылардың жуан-жіңішкелігіне қарай ы
және і селбеседі: (ы)лаж, (ы)рақат, (ы)разы, (ы)рақмет, (ы)рақым, (і)рәсім.
Сондай-ақ ұ және е ... ... ... де ... ... (ұ)рух, (е)режеп. Алдыңғы екі сөзде ерін үндестігінің ықпалы
байқалады. У-мен ... ... ... да ... ... ... (ұ)уақыт, (ұ)уағда, (ү)уәде, (ү)уәкіл [42, 108 б]. Түрік тілінде де
l, r дауыссыздарымен басталатын араб сөздерінің алдынан i, ı ... ... ... ... ... құбылыстардан басқа, араб сөздерінде іргелес дыбыстардың, ... ... орын ... ... ... құбылысы да байқалатын
сөздер кездеседі. Мысалға, لَعْنَةٌ [лә`нәт] сөзі ... ... ... ... ... жарысып келеді. Бұл сөздердің жіңішке варианттары нәлет,
ләнет те кездеседі. ... ... ... де бұл сөз осы ... nэlet - naalet ... қалыптасқан [57, 397 б], [6, 29 б]. Қазақ
тілінде метатезаға ұшыраған сөздерге арабтың إِنْصَافٌ ... > ... ... > ... صِفَةٌ [сифәт] > іспет//сипат сөздері де жатады. Ал
арабтың قُفْلٌ [қуфл] «құлып» сөзі қазақ, өзбек тілдерінде метатеза негізінде
құлып (қулф) деп ... ... ... ... ... бұдан басқа
мына сөздерде де ... ... ... ... [56, 86 ... ... құбылыстарға қоса, тілдегі фонетикалық варианттарды
туындататын аферезис, синкопа құбылыстары да ... ... ... ... ... бастапқы дыбыстың түсіп қалуы арқылы жасалған
қазақ тілінде ғылым//ілім, ... ... ... ... сөз
варианттары жасалған. Ал синкопа, яғни сөз ортасында бір не ... ... ... арқылы қалыптасқан варианттарға қазақ тілінде арабтың
«айн» дыбысының сөз ортасында бірде ғ түрінде сақталып, енді ... ... ... жасалған тағлым//тәлім, мағлұм//мәлім, сағат//сәт сөздерін
келтіруге болады. Бұл ... ... ... жат арабтың «айн», «хә:»,
«һәмзә» дыбыстары арқылы келген сөздерде ... Ал ... және ... «айн» дыбысы сөз басы мен ортасында түсіп қалады, алайда ... ... ... илм, умр, ... ... соат; түрікшеде
ilim, ömür, talim, malum, saat түрінде қалыптасқан.
Сонымен, кірме араб сөздерінің мұндай дыбыстық ... ... ... ... ... ... игерілуінің бір дәлелі ретінде
қарауға болады. Қарастырылып отырған үш ... тілі ... ... ... ... ... басым келген. Дыбыстық құбылыстардан эпентеза
құбылысы үш ... де орын ... ... ішінде сөз соңында қатар келген екі
дауыссыз арасына дауыстының кірігуі қазақ тіліндегі барлық араб ... ... ал ... сөз ... ... ... келген lk, rk, rz,
rs, ns, rç, rf, rk, rş, şk, vk, zk дыбыстық ... ... ... ... ... л(l), р(r) ... алдында протеза құбылысы
байқалады. Қазақ және түрік тілдерінде бұл екі құбылыста ... ... мен ерін ... ... ... Бұл да араб
сөздерінің түркі топырағында барынша түркіленгендігін дәлелдейді.
Үш тілге енген кірме араб ... ... ... ... ... ... жағынан үш тіл ішінде қазақ тілі мен түрік тілі
арасында ұқсастық байқалады. Араб ... жуан ... ... ... а ... ... сөз құрамындағы басқа жіңішке дауыстылар өз күйінде
қалады, яғни сөз аралас ... ... ... Ал ... үндесімі
сақталатын қазақ және ... ... ... ... мұндай
дауыссыздардан кейін келген жуан дауысты дыбыс алдыңғы буындағы дауыстыға
кейінді ықпал етіп, сөз ... жуан ... ... ... > ... ... ... > лақап - lakap, [мәқам] > мақам - makam. Қазақ ... ... ... ... сөздерде алдыңғы буындағы дауыстының
ілгерінді ықпалымен кейінгі буындағы дауыстылар да жуан ... ... ... ... ... ... > ... - kalem, [қафәс] >
қапас - kafes, ... > ... - sohbet, ... > ... - talep. Бірлі-
жарым сөздерде жуан реңкті ... ... ... ... сөздер дауыстылар үндесіміне сәйкес бірыңғай жіңішке қалыптасқан.
Мысалы, қазақшада: сәби, өсиет, нәсіп, ... ... ... ... ... zülüm сөзі ... айтылады. Өзбек тілінде араб дауыссыздарының
жуан-жіңішке реңкте айтылуы ескерілмей, сөздің барлық шенінде ... ә ... араб ... ә ... жуық ... а ... арқылы
берілгендіктен, сөз бірыңғай жіңішке айтылады.
Араб тілінде жіңішке реңктегі дауыссыздарынан ... ... ... ... Бұл ... қазақ, түрік тілдерінде бірыңғай қысқа
дауыстылармен келген, құрамында жуан ... ... ... ... ... арабтың қысқа ә дыбысы қазақша ә мен е, ал ... ... ... ... ... мысалы: кәсіп - kesp, мектеп - mektep, себеп ... Екі ... де, ... айтылғандай, сөз құрамында жуан реңкті
дауыссыздар ... ... ... ... ықпалымен басқа буындағы
жіңішке дауыстылар ... ... ... ... созылыңқы ә: дыбысы
жуан а-мен берілуіне ... ... да ... ... сәйкес,
қалған буындағы жіңішке дауыстылар өзгеріп, жуанданады. Ал түрікшеде бұл
дыбыс ... жуан ... ... ... жіңішке дауыстылар
сақталып, сөз аралас буынды болып келе береді: [сәуә:б] > сауап - ... > ... - ceva:p. ... ... қазақ тілінде дауыстылар
үндесімінің түрік тіліне қарағанда басым келетіндігіндігінің дәлелі.
Арабтың қысқа и дыбысы қазақ тілінде и (ый, ій, ұй, үй), ы, і ... ... тек ... сөздерде өзгеріп, а, ә, е, ұ, ... ... ... жуан ... дауыссыздары келген сөздерде және
созылыңқы ә: (а:) келген сөздерде, көбіне, жуан айтылады: [джиһә:з] ... ... ... > риза > ... ... > сипат > сыйпат. Түрік
тілінде жуан дыбысталатын араб дауыссыздарынан бұрын және ... ı ... ... ... rıza:, sıfat, ... ... жіңішке i (и)
дыбысы арқылы беріледі: ciha:z. Кей сөздерде ерін үндестігіне ... ... ... müşkül. Өзбек тілінде і дыбысына жуық айтылатын и
әріпімен таңбаланады, тек «айн», «хә:» ... ... ... сөздің
басында э, ортасы мен соңында е дыбысымен беріледі: эътиқод, зеҳн.
Қысқа у ... ... ... ұ, ү ... және у ... ұу, үу ... ... Өзбек тілінде де ұ, ... ... ... у ... ... ... ... бұл
дыбыс жуан реңктегі дауыссыздармен u, ал жіңішке реңктегілермен ü арқылы
беріледі. ... ... a, ı, i, o ... ... ... ... ... үш тілде де орын алған. Соның
ішінде сөз соңында қатар келген екі ... ... ... ... ... ... араб сөздеріне тән болса, ал түрікшеде сөз соңында
қатар дыбысталатын lk, rk, rz, rs, ns, rç, rf, rk, rş, şk, vk, zk ... Екі ... де ... ... ... дауыстыларда
дауыстылар үндесімі мен ерін үндестігі толық сақталады: айып - ayıp, ілім -
ilim, үкі(ү)м - hüküm. Бұл да араб ... ... ... ... дәлелдейді. Алайда дауыстыдан басталатын қосымша
жалғанғанда, қазақшада бұл қыстырма дыбыстар ... ... ... ... > ... ... > ... пікір > пікірі, үкім > үкімі, ал түрікшеде
барлық кезде ... fikir > fikri, hüküm > hükmü, sabır > sabrı. ... ... ... л(l), р(r) дауыссыздарының алдында протеза құбылысы
байқалады: (ы)лазым - (i)lazım, ережеп - (i)recep.
Араб тілінде дауыссыздардың жуан-жіңішкелігіне қарай ... ә: ... екі ... ... ... Алайда қазақ және түрік тілдерінде бұл
ерекшелік сақталмай, қазақшада жуан қысқа а, ал ... жуан ... ... ... Тек ... ... ... кейін екі тілде де жіңішке
келеді: қазақшада ә, е ... ал ... ... ... ... ... Ал өзбек тілінде бұл дыбыс, керісінше, барлық
жағдайда о әріпімен таңбаланып, о-ға ... ... а ... ... жуан ... ... ... араб дауыстыларының қысқа-
созылыңқылығы ажыратылмаған. Өзбек ... де араб ... ... ... ... ... және ... дауыстылар екі түрлі
дыбысталып, арабша созылыңқы ә: (а:) өзбекше о (а)-мен, ал ... ә ... а ... берілгендіктен, бұл өзгешелік сөз мағынасын ажыратушы
мәнге ие. Түрік тілінде де қысқа дауысты а, е және ... ... ... берілгендіктен, сөздерді оңай ажыратуға болады. Мысалы: шаҳид -
şehi:t «дін жолында қаза ... ... үшін ... пида ... ... ... şa:hit «бір іс, ... тікелей қатысқан немесе куә болған, көрген
кісі», сол сияқты алам - alem «ту», ал олам - a:lem ... ... деп ... ... ... да ... и: дыбысы қазақ тілінде, ы, і дыбыстары арқылы және ый, ... үй ... ... ... и ... ... ай, ей
дифтонгтарымен берілген. Өзбек тілінде созылыңқы и: дыбысы қысқа и (і, ій,)-
мен ... ... ... ... сақталып, i: (и:) дыбысымен
беріледі. Түрікшеде ерін үндестігінің әсерімен өзгерген ... ... ... müdür.
Қазақ тілінде cозылыңқы у: дыбысы ұ, ү, ы, і, о ... ... ... ... бұл созылыңқы дыбыс у әріпімен таңбаланып, ұу, үу-
ге жуық ... ... ... ... көбіне, сақталып, u: (у:)
деп дыбысталады. Түрікшеде созылыңқылық ... ... ... қосымша жалғанғанда, созылыңқылық қалпына келеді.
Қазақ тілінде созылыңқылық сақталмағанымен, ... ... ... ... ... не ... жіңішке келсе, түрікшеде
созылыңқы дауыстылар келген сөздерде бұл заңдылық ... ... > ... - a:lem, ... > ... - hazi:ne, [мәджну:н] >
мәжнүн - mecnu:n.
Түркі тілдеріне жат арабтың ء ع ه خ ح дыбыстары қазақ, өзбек және ... ... ... не төл және кірме дыбыстармен берілген. Түркілік
дыбыс жүйесіне бейімделу қазақ тілінде басым ... Ал ... ... өзбекшеде көбірек сақталған.
«Хә:» дыбысы қазақшада сөздің барлық шенінде ... ... не ... ... ... ... ... құрмет, ақымақ, мазақ. Өзбек және
түрік тілдерінде бұл дыбыс сөздің барлық деңгейінде ... ... төл ... жуық ... ... ҳ, түрікше h дыбысымен
беріледі: ҳоким - ha:kim, фотиҳа - fa:tiha, ... - nika:h. ... ... ... тек сөз ортасында байқалады: Amet, meraba. Арабшада бұл
дыбыс жіңішке дыбысталады. Ал қазақшада бұл дыбыс ... ... ... ... ... ... Түрікшеде h-ның алды-артынан келген
дауысты ғана жуан ... ... ... ... ... ... яғни ... бұзылады.
«Айн» дыбысы өзбек, түрік тілдерінде сөздің барлық ... ... ал ... ... ... ені ... ... берілген. Өзбекшеде сөз
ортасында дауысты мен дауыссыз арасында айырым белгісімен ... ... ... ... ... ... ... - va:de, таълим -
ta:li:m. Қазақшада түсіп қалады, не ... ... ... Сөз ортасында өзбек және түрік тілдерінде дауыссыз бен
дауысты арасында ... ... ... аз бір ... ... - mel’un. Өзбекшеде қалъа, санъат сөздерінде бұл белгі сақталса,
түрікшеде түсірілген kale, sanat. ... ... ... ... ... не ... келесі дауысты дыбыс ешбір үзіліссіз жалғасады:
малғұн, қала, санат. Алдыңғы екі тілде сөз ... ... ... ... ... ... ... керісінше, қысқа мен ... ... ... ... қойылмай, екі дауысты қатар келеді: соат - saat,
дуо - dua:. Ал ... ... ... не ... ... қалғандықтан,
екі дауыстының тоғысуы кездеспейді: сағат//сәт, дұға. Бұл да ... ... ... ... көрсетеді.
«һәмзә» дыбысы үш тілде де сөздің барлық ... ... ... Сөз
ортасында екі дауысты арасында (а мен и) келгенде, екі дауыстының тоғысуын
болдырмау үшін ай дифтонгына айналады: ... ... ... ... бұл
құбылыс барлық сөздерде байқалса, ал ... ... ... ... ... енді бірде екі дауысты қатар келе береді: тоифа - ta:ife
> tayfa, лойиқ - la:yık.
Жалпы ... ... жат бұл ... ... қазақ тілінде
бірізділік жоқ. Ал өзбек және ... ... араб ... ... белгілі бір дыбыстармен ғана беріледі. Аталған түркі тілдері
ішінде бұл дыбыстар қазақ ... ең көп ... ... ... сөз ... келген «бә:», «дәл» дыбыстарын беретін б-b, д-d
дыбыстары қатаңданып, п-p, т-t-ға айналған. Сөзге дауыстыдан ... ... ... ... екі дыбыс та қайта ұяңданса cevap+ı>
cevabı, maksat +ı > maksadı, ал ... тек п ... ... ... >
жауабы, ал т өз күйінде қалады мақсат+ы > ... ... ... ... ... ... түркі
тілдерінде жай түркілік дыбыстармен берілген. Мәселен ط мен ت ... т - t ... ... ... бір ғана з - ... ث, س,ص ... с - s ... берілген. Бұл дыбыстардың жуан-жіңішкелігі өзбекшеде
еш сақталмаған. Ал қазақ тілінде бірде сақталса, енді ... ... ... бұл ... барынша сақталған.
Арабша сөз соңында келген қайталама ... үш ... ... түсіп қалады, мысалы: ақы (ҳақ, hak), сыр (сир, sır). ... ... ... ... ... ... ... қайталама
дауыссыз дыбыс түскен күйінде қалады: ақысы, ... Ал ... ... ... ... ... енді бірде түсірілген, мысалы: қалам ҳақи, ҳаққинг,
сирри. Түрікшеде мұндай жағдайда түпнұсқасында болған қайталама дауыссыздар
барлық ... ... ... келеді: hakkı, sırrı. 
Мұндай қайталама дауыссыздар өзбек және түрік тілдерінде сөз ортасында
толық сақталса: ҳужжат - hüccet, иззат - izzet, ал ... ... ... ... ... не диссимиляция нәтижесінде бірі басқа дыбысқа
ауысады: Алда, міндет, Мақамбет. Үш тілде де ... қалу ... ... қысқарған Мәмет – Мамат - Memet сөзінде байқалады.
Сонымен араб ... ... ... ... ... өзбек
және түрік тілдерінде әр түрлі болғанымен, араларында ұқсастық та,
айырмашылық та ... ... бар. ... мен жуан реңкті араб
дауыссыздарының берілуінде, дауыстылардың жуанды-жіңішкелі үндесімі мен
ерін ... ... ... және ... тілдері арасында ұқсастық байқалса,
ал дауыссыздардың игерілуі жағынан өзбекше мен түрікше арасында басым. Араб
сөздері ... ... ... ... ... ... Ал ... араб созылыңқы дауыстыларының сақталмауын, дауыссыздардың жуан-
жіңішке реңкте келуінің ескерілмеуін қоспағанда, араб тіліндегі ... ... ... ... де ... ... ... әсіресе,
созылыңқы дауыстылар сақталған. Дауыстылар үндесімінің ... ... ... ... ... бар сөздер аралас буынды болып
келе береді. Тек ерін ... ... ... ... ... ӨЗБЕК ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІНЕ ЕНГЕН АРАБ СӨЗДЕРІНІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ
ЖАҒЫНАН ДАМУЫ
2.1 Кірме сөздердің ... ... ... ... ... ... ... болып отыратын процесс. Бұл даму
қаншама ... мен ... өту ... сөз ... бірде кеңеюі,
бірде тарылуы немесе өзгеруі арқылы жүзеге асады. Р. Барлыбаев ... ... сөз ... халықтық тілден мықтап орын алып, орныққанда
көп мағыналық ... ... ... [58, 114 б]. ... төл
сөздерге қатысты айтылған бұл пікірді ғасырлар бойы қолданыла келе, тілдің
лексикалық құрамына енген кірме араб сөздеріне де қатысты ... ... ... ... араб ... үш түрлі мағыналық кеңею жолын
көрсетеді: сөздің пайдалану өрісінің жай ғана ... ... ... ... жұрнақтардың көмегімен сөз мағынасының кеңуі және шеттен ауысқан
элементтер негізінде жаңа ... ... құру ... сөздің
мағынасын кеңейту [38, 62 б]. Алғашқы жолға араб сөздерінен ... ... азан және әлек ... ... Мұнда алғашқы үш сөз қоғамның
дамуындағы әлеуметтік өзгерістерге байланысты кеңіген болса, төртінші ... ... ... ... ... азан оқылатын мезгіл атауына
ауысқан, ал соңғы сөзде мағына өзгеріске ұшырған. Зерттеу ... ... ... ... ... ... арқылы кеңуі, сондай-ақ бастапқы
мағынасын сақтап та, сақтамай да мағына өзгеруі де ... ... сөз ... бір ... ... және ... өміріндегі
өзгерістерге сәйкес, не сөздің қолданылу аясының ұлғаюына ... ... ... ... ... көп мағыналы болып келуі оның ауыс
мағынада қолданыла келе мағынасының кеңеюі арқылы ... ... ... араб ... енген ватан сөзін келтіреді. Бұл сөз қазіргі
өзбек тілінде «үй-жай, аула», «ауыл, аудан, ... ... ... ... жер» ... ... [59, 25-26 бб]. Т.И. ... та өз
диссертациясында араб сөздерінің мағыналық кеңеюі мағынаның жай ... және ... ... тіркесуі арқылы дамитындығын айтады.
Соның ішінде жай кеңеюі ... ... ... сіңіп кеткен сөздерде
байқалатындығын білдіреді. Мысал ретінде асир «тұтқын», азамат, ватан, олам
және т.б. сөздерді мағыналық ... ... ... [30, 23-32 ... ... ... саладағы өзгерістерге байланысты түрлі ұғымдар
пайда болып, оларды атау үшін не жаңа сөз жасалады, не ... ... ... не ... қолданылып келе жатқан сөз мағынасы кеңейтіле
қолданылады. Мағынасы ... ... төл ... ... тілге әбден
сіңген кірме араб сөздері де жатады. Мысалға, арабтың есеп (ҳисоб, hesap)
сөзі араб ... мына ... ... ... ... есеп ... «қорытынды шығару». Бұл мағыналардан араб тілінің өзінде мағына кеңеюі
байқалады. Қарастырылып отырған үш түркі ... ... ... ... мағынасы сақталумен қатар барынша кеңіген. Баста тек «есептеу»
мағынасында енген бұл сөз ... ... ... ... байланысты
қолданылу аясы кеңіп, «төрт амалға негізделген пән», «сол пәнде шығарылатын
жаттығу» мағыналарын, ... ... ... ... ... ... қатысты мәлімет», «жеке ұйым, адамның қызметі, жұмысы туралы
мәлімет, ... «бір ... ... және ... ... ... болса, ал өзбек тілінде «сан», ... ... ... не ... ... ... ... азық, ақша және т.б.»,
«құрмет көрсетілетін кісі, нәрсе», «өзара келсімшартқа ... ақы ... ... ... ... мағыналарын, ал түрік тілінде
«математика пәні», «математикалық амал», ... ақша ... ... ... тәрізі» мағыналарын алған. Мұнда сөздің үш
тілдегі мағыналық дамуында ұқсастық байқалады.
Заман (замон, zaman) сөзі ... екі ... ... ... ... және
زَمَانٌ [зәмә:н]. Екі сөздің де негізгі мағынасы «уақыт, кез». Алайда екінші
буында ... ... ... ... ... ... ... кеңірек. Негізгі мағынасымен қоса, бұл сөз «ғасыр, дәуір»,
«мезгіл», «грамматикалық шақ» ... ... ... және ... бұл сөз ... ... яғни созылыңқы дауыстымен келген түрінде
берілген. Әрі беретін мағыналары жағынан да ... ... ... ... үш ... де ... Тек ... шағын» білдіру
қазақ тілінде кездеспейді. Түрікшеде бұл сөздің ... ... он ... ... ... ... ... бір уақыт кезі», «шақ,
маусым», «белгілі бір ... ... ... ... «дәуір, кезең», «бір
кезеңге байланысты жағдай және шарттар», «грамматикалық етістіктің шағы»,
«геологиялық дәуір», «астрономиялық уақыт».
Кейбір ... ... ... ... не тарихи сөзге айналған болса,
ал өзбек және ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік», «мекеме» мағынасындағы идара (идора, idare) сөзі
қазақ тілінде тарихи сөз деп көрсетіліп, ... ... ... ... ... ... тілінде екі мағынасымен де келеді. Ал ... ... жеті ... ... ... ... басқарма»,
«мемлекеттік қызметтің басқарылуы», «бір мекеменің басқарылатын ... ... ... жүргізетін орган», «үнемділік», «хош көру, көз жұму».
Үш тілде мағынасы кеңейген сөздер ... қуат ... ... де ... ... Бұл сөз араб ... ... энергия»,
«қабілеттілік», «отряд, полиция корпусы» деген мағыналарды білдіреді. Мұнда
«күш, жігер» мағынасында кең мағынада қолданылады. Бұған ... ... ... Бұл ... ... ... ... тілдерінде де
мағынасы барынша кеңи түскен. Мысалға, қазақ тілінде бес, ... ... ... ... көрсетілген. Қазақ және өзбек тілдеріне ортақ
мағыналары: «күш, жігер, ... әл, ... ... «физикалық шама»,
«өндіргіш күш, қарқын», ауыспалы «медеу, тірек, сүйеніш». Мұнда ... ... ... мен ... ... ... ... деуге болады.
Қазақша бұдан басқа «тамақтан алынатын калория» мағынасы, ал ... ауыс ... ... ... ... ... да ... Түрік тілінде: «күш, шыдам», «қайрат, әл», «зорлық,
зомбылық», «әскери күш», «физикалық ... ... ... тұру ... ... ... Бұл ... арасында соңғы екі мағынада
алдыңғы екі тілден өзгешелік байқалады. Ал ... күш» ... бұл ... ... түрі ... ... ... қарулы
күштер сөзі қолданылады.
Кей жағдайда сөздің бір мағынасын құрайтын семалар бір ... ... енді ... ... ... ... ... Мұны мағына
кеңуіне жатқызбаған жөн сияқты. Мысалға, залым сөзі арабшада «әділетсіз,
қатыгез», «қысым жасаушы» мағыналарымен берілген ... ... үш ... сұм, ... ... жауыз, қатыгез», «қара ниет, ... ... ... Ал ... (маълум, ma:lum) сөзінің мағынасы қазақ
тілінде «мәлім, белгілі, аян» деген семалармен ... ... ... бұл
семалар жеке-жеке мағына ретінде көрсетілген. Мұндай сөздер қатарына мазмұн
(мазмун) сөзін де жатқызуға болады. Бұл сөз араб ... ... ... ұғымды білдіреді де, сол мағына ... ... ... де ... ... ретінде көрсетілген. Ал өзбек тілінде ... ... не ... ... ... «іс ... ... өмірдің мәні»
деп түрлі мағыналар ретінде көрсетілген.
Жоғарыда заман, идара сөздеріндегі сияқты кейбір сөздердің мағынасы тек
бір тілде ғана кеңейген. Мысалға, ... ... mektep) ... мағынасы
тек өзбек тілінде кеңіген. Өзбек тілінің түсіндірме ... ... ... ... оқу ... ... ... «кәсіптік білім беру орны»,
«үлгі-өнеге қайнар көзі» ... ... бұл сөз ... ... ... әлеуметтік саладағы ағым» мағынасын да алған. «Үлгі-өнеге алатын
орын» мағынасы қазақ тілінде де ... ... ... көрсетілген.
Мүбарак (муборак, mubarek) сөзі арабшада «бата алған, сәтті, бақытты,
құтты» мағыналарын білдіреді. Бұл мағыналар қазақ ... бір ... ... ... Ал ... ... ... әкелуші, қайырлы,
құтты», «қасиетті, құрметті», «құттықтау сөз» ... ал ... бес ... ... ... ... қасиетті», «сүйікті,
ұнататын нәрсе», «таң қалған, ашуланған нәрселерге мазақ сөз» ретінде, «өте
құрметті» мағыналарында ... ... ... ... ... сақталғандығын айтуға болады. Араб тілінде бір мереке, қуанышпен
құттықтау сөз ретінде де жұмсалатын бұл сөз үш ... ... ... ... ... ... ... булсин, mubarek olsun.
Нұр (нур, nur) сөзі араб тілі сөздігінде бір ғана ... ... ... ... үш ... де осы ... мағына сақталған.
Қазақ тілінде «сәуле, жарық, шұғыла» деп түсіндірілсе, өзбекшеде бес мағына
көрсетілген: «жарық көзінен тарайтын ... ... ... энергия»,
«рентген сәулесі», ауыс «ақиқат, бақыт, еркіндік, білімділік». Соңғы ауыс
мағына Құранда да ... Онда ... ... ... тура ... көрсетуші ақиқат жарығы бар екендігі айтылады.
Түрікшеде де ... ... ... ... ... (нусха, nüsha) сөзінің де мағынасы өзбек тілінде барынша кеңіген.
Арабшада «көшірме», «дана» мағыналарымен берілген бұл ... екі ... ... тілінде сақталып, қазақ тілінде «белгілі бір заттың ең алғашқы түп
негізі» деп ... Бұл ... араб ... осы сөздің نسخة أصلية
[нусха әслия], яғни «түп, негізгі нұсқа» тіркесі негіз ... ... ... ... екі ... қоса ... ... тілінде «жағымсыз
топқа жататын адам», «бет, түр» ... ... сөзі ... ... ... деген көпше түрімен де берілген. Екі сөз
сөздікте бөлек берілгенімен, араб тіліндегі негізгі мағынасымен келген. Ал
өзбек, түрік ... тек ... ... ... nokta ... ... жағынан кеңейген. Өзбекшеде бес түрлі ... ... не ... ... бір ... ... ... соңына
қойылатын тыныс белгісі», «физикалық денелердің бір күйден екінші күйге өту
температурасының шекарасы», «оқиға, әлеуметтік даму және ... ... ... бір кез, ... ... да ... кеңею дегенде сөздің
қолданылыс аясының ғылымның дамуына байланысты кеңеюі орын алған. ... ... ... ... ... ... «өте кішкене дақ»,
«математикалық ешбір өлшемге ие емес ... «кей ... ... ... ... ... ... тыныс белгісі», «жер, орын»,
«тақырып, тақырыпқа байланысты маңызды бөлім», «бір ғана ... ... ... ... ... ... кезекші». Қазақ, өзбек тілдерінде
осыған ұқсас қолданыстарда келгенімен, бөлек мағына ретінде берілмеген.
Мысалы, ... ... ... белгі», «математикалық нүкте» ... үш ... ... ... rahat) сөзі араб ... «жан ... маза, тыным,
демалыс» және «ыңғайлылық» мағыналарын білдіреді. Үш ... де ... ... ... ... ... ... бұл сөз «жаны жай табушылық,
ләззат» мағынасымен, ал өзбекшеде «эстетикалық ләззат алу, ... ... ... пен ... ... ... мағыналарымен берілген. Түрік
тілінде сөз мағынасы одан әрі кеңи түсіп, алты мағынамен ... ... ... ... ... ... ... еш нәрсеге мән
бермейтін», «оңай түрде», «әскери еркіңше тұр әмірін» білдіреді.
Мағынасы ... ... ... тарап (тараф, taraf) сөзін де
жатқызуға ... Бұл сөз ... ... ... «соңғы пункт», «айнала»,
«жақ, тұс» ... ... ... ... бұл сөз тек ... ғана ... Ал өзбек, түрік тілдерінде мағына кеңи түскен.
Өзбекшеде «жақ, тұс», «дұшпан», «қарсы жақ», ... ... ... ... ... ... мақсат сияқты нәрселердің бір жағы»
мағыналарымен берілген. Мұнда ... ... тұс» ... ... ... ... ... түрік тіліне де тән. Сөз мағынасы кеңіп, «жақ,
тұс» ... әрі ... ... тұс», әрі бағыттық «жақ», әрі «бір ... ... ... ... жақ» ... да бар. Бұдан
басқа «бір кісінің тегінен шыққандардың барлығы», мысалға baba tarafı ... деп те ... ... «бір ... ... бір ... деп
те көрсетілген. Қазақ тілінде мағына бұлай жеке-жеке жіктелмегенімен, ұқсас
қолданыстарда жұмсала береді.
Халық (халқ, halk) сөзі ... араб ... ... ... ... ... ... деген мағыналармен қалыптасқан.
Баста діни ұғымында «бүкіл жаратылғандарға» қатысты жұмсалған бұл сөз кейін
келе «адамдарға» ... ... ... ... ... ... ... мемлекетті мекендейтін адамдардың ... ... ... ... деп ... Б.К. ... халық сөзінің «этникалық тұтастық,
ұлттық единица» мағынасында жұмсалуы Абай тұсында және Абайдың өзінде әлсіз
екендігін Р. ... ... ... ... ... ұғымында
қолданылу нышандарының жоқ еместігін ... ... ... басқа
халықтың бәрі антұрған екен...» [60, 48 б]. Ал ... ... ... ... және ... мағынасында белгілі бір жер ... ... сол ... «тұрғындары», белгілі бір кәсіп иелерімен ... ... ... ... бір жерге жиналған адамдар» ... ... «бір елде ... бір ... ... ... қоғамы»,
«ұлт», «белгілі бір аумақ тұрғындары», ... ... ... басқа сол елдің тұрғындары» мағыналарымен келеді. Өзбекше мен
түрікшедегі кейбір мағыналар қазақшада «тұрғындар» сөзімен қалыптасқандығын
айтуға ... Үш ... бұл ... ... ... ... ... [шә`б] сөзімен беріледі.
Сонымен араб сөздерінің қарастырылып отырған тілдерде мағыналық
кеңеюі, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық, саяси-қоғамдық және мәдени өзгерістермен тығыз байланысты
екендігін айтуға ... Үш ... ... ... ... әр ... ондағы мағыналық даму да өзіндік ерекшелікке ие. Дегенмен
араларында ұқсастықтар да кездеседі. Мәселен, қазақ және ... ... ... күнделікті өмірге қатысты сөздерде байқалады. Бұған екі
елдің көршілес, аралас-құралас ... да, ... ... дәуір тұсында
қатар дамуы да ықпал еткен болар. Ал өзбекше мен ... ... ... ... ... орын алған. Бұған себеп бұл
халықтарда араб тілінің ұзақ ... ... іс ... сот ... тілі ... тіл ... ... кеңу жағынан түрік тілі басым түседі.
Мағыналық кеңею кейбір сөздерде үш тілді бірдей қамтыса, енді бір ... бір ғана ... ... ... ... ретінде сөздің кейін ... ... ... бір ... басқа балама сөзбен берілуін
көрсетуге болады.
Кейбір сөздердің мағыналарын ... ... бір ... ... ... ... енді бірінде бір мағынаның семалары ретінде
көрсетілген.
Кей жағдайда тіркес мағынасы оның құрамындағы сөздің мағынасын ... ... ... ... ... ... отырған түркі тілдеріндегі араб сөздерінің мағыналық дамуы
сөз мағынасының өзгеруі арқылы да ... ... Л.З. ... ... араб,
парсы сөздерінің қазақ тіліне ... ... ... ... олар ... ... едәуір қашықтап, өздерінің байланысын жойып
жібереді дейді. Сондай-ақ кейбір араб, парсы сөздерінің ... ... ... өз ... ... ... де айта келе,
мағынасы мүлде өзгерген араб ... ... ... ... ... ... ... мысал етіп келтіреді [38, 73-76 бб]. Қазақ тіліне
енген кірме араб ... ... ... ... ... ... ... де өз мақаласында зерттеу нысаны етіп алады. Ол қазақ тіліндегі мыңға
жуық кірме араб сөзінен 187 ... ... ... ... ... ... ... сақтағандары да, мүлде өзгергендері де ... араб ... ... ... ... ... берілген
сөздерден: абыз, адам, ажал, айып, алқа, арам, әлек, бәле, бейіт, қасірет,
есе, жамағат, иман, ... ... қам, ... ... үкім, пәтуа, сейіл,
тәлім, тақуа, тұлға, хал, ілтипат сияқты сөздер келтірілген. ... ... ... ... араб ... мағыналық өзгешеліктеріне зерттеу
жүргізген. Ол «Türkçede anlam ... uğrayan arapça kelime ve ... ... ... ... ұшыраған арабша сөз және сөз
топтары) (1997) атты еңбегінде 1988 ж. шыққан ... ... ... 536 ... ... ... ... не негізгі мағынаcынан
басқа түрлі ... ... ... [61, 89-97 бб]. ... ... ... араб сөздерінің семантикалық ерекшеліктері туралы
Т.И. Рахмонов өз диссертациясында ... ... ... ... ... деп ... оның өзін «мағынасы жартылай ұзақтаған» ... ... ... сөздер деп қарастырады. Бұған қоса мағынасы
қарама-қарсы мағынаға өзгерген сөздерді бөлек тақырып етіп ... [30, ... ... ... ... ... ... араб сөздерінің үш тілде де
өзгеріске ұшырағандығын айтуға болады. ... ... үш ... ... салыстырыла отырып қаралады.
Әрине, сөз мағынасының өзгергені алғашқы мағынадан өзгеше ... ... ... ... ... ... мұндай сөздер
бастапқы мағынасын сақтай отырып та өзгереді. ... ... ... ... бар ... жойылып кетіп, оның орнына әр уақыт басқа мағына
пайда бола бермейді. Бұрынғы мағына сақталып, оның ... тағы ... ... ... да ... [62, 62-63 бб].
Қазақ, өзбек және ... ... ... ... араб ... ... ... зерттеу барысында мағынасы өзгерген, не
біршама өзгеріске ұшыраған үш ... ... сөз ... ... ішінде
алғашқы төл тіліндегі мағынасын сақтай отырып, жаңа мағына үстегендері де,
сондай-ақ бастапқы мағынасын жоғалтып, мағынасы ... ... де ... ... ... ... ... сөздердің бірі ретінде
азамат (азамат, azamet) ... ... ... Төл ... ... ... ... көкіректік» мағыналарын білдіретін бұл сөздің мағыналары
толық дерлік түрік тілінде ғана сақталған. Ал өзбек ... «өте ... ... ... ... ақ ... қуатты»: азамат йигит сипаттарын
білдіреді. Ал қазақ тілінде бұл сөздің мағынасы мүлдем ... ... ер ... ... мол ... адам», «бір елдің тұрақты
тұрғыны» мағыналарымен қалыптасқан. Р. ... ... бұл ... «кәмелетке келіп, еншісін алған, туыстарына тәуелсіз, ... ... деп ... ... [63, 17 б]. Демек, алғашқы екі
мағына Шоқанға дейін-ақ қалыптасқан болуы керек.
Қарастырылып отырған ... араб ... ... кері ... ... де ... ... ар (ор, ar) сөзі төл тілінде «ұят,
ұятты іс» мағынасын білдіретін ... ал ... ... ... ... намыс, абырой» мағыналарына ауысқан. Мұнда араб ... ... ... ... ... ... басты айырмашылық - өз
тілінде жағымсыз, ал қазақ, өзбек тілдерінде ... ... ... ... ... араб ... ... іс» мағынасын сақтаған. Араб тілі
мен түркі тілдеріндегі мағыналары арасында жағымсыз-жағымды реңкте өзгеру
құбылысы әуес (ҳавос, heves) ... де ... ... ... ... ... ... мағыналарын білдіретін бұл сөз үш тілде
де жағымды ... ... ... ... өзгерген.
Бастапқыда төл тіліндегі «шешендік, сөз шеберлігі» мағынасымен енген
балағат ... ... сөзі ... ... намысына, ар ұятына кір
келтіретін ... ... сөз» деп кері ... ... ... тілінде
бұл сөз балиғат «кәмелетке жету» сөзінің сөйлеу тіліндегі варианты деп те
көрсетілген. Алайда балиғат деген сөз арабшада ... Бұл сөз ... ... ... ... ... араб ... (ат) жұрнағының
жалғануы арқылы жасалғанға ұқсайды. Осыған ұқсас өзбекшеде де ... ... ... ... ... жағынан жетілгендік, кәмелетке жету»
және ауыс мағынада «жалпы ... деп ... ... ... ұшыраудың себебі «шешендік сөз» бен «кәмелетке жету» ... ... бір ... яғни بلغ [бәләға] түбірінен өрбігендігі ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы
балиғ сөзі өз мағынасында да толық сақталған. Араб ... ... ... «сөз ... ... «сөз ... ... ғылым саласы»
мағыналарымен сақталғанымен, ескірген сөз ... ... Тек ... ... анық ... ... өнері» мағынасында қолданылады.
Түбірдегі дауыссыздардың ұқсастығына қарай сөз мағынасының ауысып келуі
батыл (ботил, batıl) ... де ... Бұл сөз ... және түрік
тілдерінде араб тіліндегі «жалған, рас емес», «бос, бекер» мағыналарын
сақтағанымен, қазақ ... ... емес ... ер ... еркін»
мағынасына өзгерген. Мұнда бір қарағанда мағына ... ... ... бұл сөз араб ... осы ... ... батал «ер жүрек, батыр» сөзінің дыбыстық өзгерген түрі ... ... ... ... бос» ... ... сөзі ... қазақ тілінде
кездеспегенімен, кезінде қолданылған. Мұның дәлелі ... ... бұл ... ... ... қолданылатындығын келтіруге
болады [25, 5 б].
Арабша басыр (басир, basir) сөзі де қазақ, өзбек тілерінде ... ... Бұл сөз араб ... ... көретін», «ажырата алатын»
«ақылды» мағыналарын білдірсе, қазақ, өзбек тіліндерінде керісінше «соқыр,
«еш нәрседен ... ... ... өзгерген. Ал қазіргі түрік
тілінде бұл сөз қолданыстан шығып қалған.
Келесі ғарыш (арш, arş) сөзі араб ... ... ... «таситын
табыт», «шатыр», «қапас» мағыналарымен берілген. Қазақ тілінде сөз мағынасы
мүлдем өзгеріп, ... ... ... ... ... болған. Негізі,
бұл сөздің «аспан» ұғымымен байланыстырылуы діни ұғымына ... ... ... бұл ... ... мағынасы ислам діні бойынша
көктегі «Аллаһтың тағы» ретінде жұмсалған. Осыған байланысты қазіргі түрік
тілінде «ислам діні ... ... ... ең жоғарғы қабаты», «аспанның
тоғызыншы қабаты» деген мағыналарымен қалыптасқан болса, ал өзбек тілінде
негізгі, әрі діни ... деп ... ... ... одан әрі ... ... қолы жете ... жоғары мәртебе, тақ, салтанат»
мағынасына ауысқан. Ал «аспан, көк, космос» ... ... ... деп ... ... zevk) сөзі өз ... ... «бейімділік», «сыпайылық»
мағыналарымен келген. Үш тілде де сөз мағынасы өзгерген. Қазақ ... ... ... ... деп ... болса, өзбекшеде «эстетикалық
ләззат алу», «көңіл рақаты, көңіл-күй», «ынта-ықылас, қалау», «сұлулықты,
әсемдікті сезу қабілеті, эстетикалық ... ... ... Ал ... бес ... ... келген: «рақат сезім», «сұлулықты ажырата білу,
ұнату», «көңілге ұнайтын, көңіл көтеретін ... ... ... ... ... мағына қазақ тілінде осы сөздің дыбыстық өзгеріске ұшыраған
нұсқасы сауық сөзімен ... Бұл ... ... және ... ... ... атау ... гөрі етістік мағынасының ... ... ... ... ... татып көру», «(азап, рақат) тарту».
Дыя (зиё, ziya:) сөзі де мағынасын өзгерткен. Араб ... бұл ... ... ... мағыналарды білдіреді. Түрік тілінде көнерген сөз
ретінде өз мағынасында келтіріледі. Қазақ ... бұл сөз ... ... осы ... жұрнақ арқылы жасалған туынды зиялы сөзінің құрамында
сақталып, әрі мағынасы да толық ... ... ... ... ... ... интеллигенция» мағыналарында келеді. Мұндай өзгеріс ... де ... Онда араб ... ... мағынасы кітаби деп
беріліп, оған қоса ауыс мағына ретінде ... ... ... ... ... ... ... бастапқы мағынамен қандай да
бір байланыс қалатындығы ... ... ... ... ... ... адамның
жан дүниесінің жарығы» деген мағыналарды меңзейтіні ... ... ... араб ... де ... Осы ... туындаған
төртінші баптағы اَضَاءَ [ада’а] етістігі ... ... ... ... ... ... тіліндегі мағынасы сақталмай, өзгерген мағынада қалыптасқан сөзге
арыз (арз, arz) сөзін де жатқызуға болады. Араб тілінде ... ... ... ... мағыналарын білдіретін бұл сөз түрік тілінде
мағыналарын сақтаған болса, қазақ, ... ... ... «өтініш»,
«шағым» мағыналарына өзгерген. Алайда назар аударарлық жайт, ... ... араб ... осы сөздің түбірінен туындаған ариза сөзімен
берілгендігі. Мұндай бір түбірден өрбіген сөздердің ... ... ... ... - ... батыл - батал сөздерінде де байқалған
болатын.
Ғанибет ... ganimet) ... ... түрік тілдерінде төл
тіліндегі «соғыста қолға түскен олжа, пайда» мағынасы ... ал ... ... ... ... «игілік, рахат, қуаныш». Өзбек
тілінде де ... «тез өтіп ... ... жету ... ... нәрсе»
мағынасында да жұмсалады.
Жапа (жафо, cefa) сөзінің үш ... де ... ... ... «дөрекілік», «қаталдық, ... ... ... ... үш ... кездеспейді, мағына мүлде өзгеріп, «бастан
кешкен ауыртпалық, қиыншылық, қайғы» мағыналарына ... ... ... zihin) сөзі ... ... «ес» ... келген.
Екі мағынасы да түрікшеде толық сақталған. Ал ... ... ... ... ұғыну қабілеті» деп көрсетілсе, қазақшада «ынта,
ықылас, көңіл, зерде, ниет» деп өзгерген. Мұндай ... ... ... ... ... ... келген.
Үш тілде мағынасы өзгерген сөз ретінде кәріп (ғариб, garib) ... ... ... ... ... жат, ... бейтаныс, беймәлім», «оғаш,
әдеттен тыс» және «бейтаныс адам, жат жұрттық» ... ... ... ... ... ... енгенге ұқсайды. С.Е. Малов
ғариб сөзінің «жат жұрттық» мағынасында ... ... пен ... ... ... айтқан [72, 205 б]. Сөздің
мағынасы тек түрік тілінде толық сақталып, қалған екі тілде ... ... екі ... ... ... ... ... сорлы», «соқыр,
мүгедек, кем» деп келген. Б.Н. Жұбатова XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX
ғасыр басында ... ... ... ... сөзі араб ... ... араб тілінде жоқ, қазіргі ... ... ... ... ... ие ... ... [26, 16 б]. Демек мағыналық
өзгеріс кейінгі ғасырлардың жемісі. Өзбекшеде бес мағынасы берілген: «туған-
туысы жоқ, қорғаушысы жоқ, ... ... ... ... жаны ашырлық
күйде, шарасыз болу», «сүйкімсіз», «қараусыз қалған». Бұл мағыналар бұрынғы
уақытта басқа елден келген, ... ... жоқ, ... ... ... ... ... Оның үстіне екі тілде де ... ... ... сөзі ... Бұл сөз араб ... мағынасын білдіргенімен, қазақ, өзбек тілдерінде ғаріп сөзімен
мағыналас болып қалыптасқан. Ал түрікшеде ... ... елде ... ... ... қатар, «ешкімі жоқ ... ... ... мұнжырататын», «таң қалған жағдайда айтылатын сөз»
мағыналарын да ... ... kadir) сөзі араб ... ... сома, өлшем, дәреже, баға»,
«жазмыш» мағыналарын білдіреді. Алғашқы мағынадағы «баға» семасы арабшадағы
қолданысынан өзгеше үш ... де ... ... ... ... ... ... мағынасы тек ислам діні бойынша
Рамазан айының 27 түніне сәйкес келетін қасиетті түнге қатысты ... ... ... ... осы ... өрбіген [қадәр] сөзі
қолданылады. Міне осы сөз түрікше де «тағдыр» мағынасында қалыптасқан. ... ... ... ... - тақдир сөздері арабшада «өлшемді
есептеу, анықтау», ... ... ... ... ... келеді.
Арабтың құзыр (хузур, huzur) сөзі де мағыналық жағынан ... ... ... ... ... мағыналарын білдіретін бұл сөз қазақ тілінде
«әмір, билік» деп ... ... ... бұл ... ... құзірет
«өкілеттілік», құзырлы «өкілетті» сияқты жаңа мағынадағы сөздер де пайда
болған. Ал ... және ... ... ... ... ... ... ұшыраған. Сонымен қатар араб тіліндегі في حضوره «оның алдында,
оның қатысуымен» тіркесіндегідей ... ... ... ... ... ал
түрік тілінде ескірген мағына ретінде берілген. Қазақ ... ... осы ... мағынасында қалыптасса керек. Өйткені құзырында деп
бұрынғы уақытта бір «әмірші, ... ... ... ... ... ... lakap) сөзі араб тілінде «қойылған қосымша ат», ... ... ... Өзбек, түрік тілдерінде негізгі мағына
сақталған. Ал ... ... ... ... «алып қашты сөз, қауесет,
дақпырт, жалған хабар» болып қалыптасқан. Тек лақап ат «жасырын, жалған ... ат» ... араб ... ... ... өзгерген сөздер қатарында лауазым (лавозим, levazım) сөзін де
келтіруге болады. Бұл сөз араб тіліндегі ... зат, ... ... ... білдіретін [ләзимә] сөзінің көпше түрі болып
табылады. Алайда бұл мағыналар қазақ, өзбек ... ... ... ... ... мағыналарымен қалыптасқан. Ал ... ... ... ... (мол, mal) сөзі араб ... ... «мүлік, меншік» және «ақша,
капитал, ақша қоры» ... ... ... ... тілдерінде «төрт түлік
үй жануары» мағынасына өзгерген. Негізі, қазақта бұрынғы ... ... ... үй жануарымен бағаланғандықтан, байлықтың атауы болған мал ... төрт ... үй ... атауына айналса керек. Бұл сөз жағымсыз
мағынада адамға ... ... ... ұғымында да пайдаланылады. Қазақ
тілінде ... ... ... да үстеген. Түрік тілінде араб тіліндегі
«мүлік, меншік» ... ғана ... оған қоса ... сауда тауары»,
«есірткі» мағыналарын алған.
Мекеме (маҳкама, mahkeme) сөзі араб ... ... «сот ... ... ... тілінде мағына өзгеріп, «белігілі бір жұмыс орнын
басқаратын орын, ұйым» мағынасын алған. ... ... ... ... тек ... ... ... орын» семасында қалған.
Ал өзбек тілінде негізгі ... ... ... ... ... ... үстеген болса, түрік тілінде арабшадағы мағыналары
толық сақталған.
Нәсіл (насл, nesil) сөзі арабшада «ұрпақ, балалар, мал-жануардың ... ... ... ... ... мағынасы үш тілде де сақталған.
Сонымен бірге қазақ, ... ... кері ... ... тек, ... ... ... төлі» мағынасы түрік тілінде толық сақталса, ал
өзбек тілінде біршама өзгеріп, «жануарлар тұқымы, тобы» мағынасын алған.
Обал (увол, vebal) ... үш ... де ... ... Араб ... жағдай», «жамандық, бәле», «зиян, жойылу, жоқ ... ... ... ... бұл сөз үш ... де ... қиянат»
мағынасымен қалыптасқан. Өзбек тілінде бұған қоса, «босқа жоқ ... ... ... ... ... «ауыр, қиын, аянышты»
мағыналарымен де берілген.
Пайым (фаҳм, fehm) сөзінің өзбек ... ... ... ... ... ... төл «түсіну, білу» мағынасында берілгенімен, қазіргі түрік
тілінде қолданылмайды. Қазақ тілінде мағына «бір нәрсенің жөн ... ... ... Тек ... ... ... «ой ... өткізу,
байқау» деп біршама сақталған.
Пейіл (феъл, fiil) сөзі араб тілінде «іс-әрекет, қимыл», ... ... ... ... ... ... ... тек түрік тілінде
сақталған. Өзбек және түрік тілдерінде грамматикалық «етістік» мағынасын
сақтаған. Қазақ тілінде бұл сөз үш ... ... ... ... ... үшеуінде де «ниет, ықылас, көңіл» деп өзгерген мағынада келеді.
Мағыналық өзгеріс өзбек тілінде де орын алған. Онда «кісінің ... ... бір ... ... ... мағыналарын да білдіреді.
Қазақ, өзбек тілдерінде бірдей өзгерген сөздерге «көзқарас», «ой»
мағынасындағы рай ... рой, rey) және ... ... ... ... rahmet) ... жатқызуға болады. Алғашқы
сөздің мағынасы қазақта ... ... ... ... деп, ал өзбекте
«қалау, мейіл» мағынасына өзгерген. Ал кейінгі сөз ... ... ... тек ... ... ... сөз ... зәнталақ туынды сөзін
де келтіруге болады. Бұл сөздің этимологиясы ... және ... ... зән «әйел» және арабша талақ «ажырасу» сөздерінің бірігуі ... ... да ... ... «әйелді талақ қылу, яғни ажырасу»
делінген. Ал қазақшада мүлде өзгерген «арамза, қара ... ... ... Тек қазақшада мағынасы өзгерген сөздерге: бәле «жала, шатақ, дау-
жанжал», қайран ... ... ... ... «өте, керемет», қайрат
«күш-қуат», қыжалат «мұқтаж, зәру», марқабат «жақсылық», несеп «зәр», қаулы
«шешім, қақар», шер ... ... ... ... және ... де жатқызуға болады.
Сонымен жоғарыдағы сөздердің мағыналарындағы өзгерісті талдай келе,
кірме сөздердің мағыналық ... ... үш ... де орын ... ... аспағандығын байқауға болады. Мағынаның мүлде өзгеруі үш тіл
арасында қазақ ... ... Ал ... ... сақталуы жағынан
түрік тілі өзбекшеге қарағанда басым ... ... және ... тілдерінде
мағыналық өзгеріс ұқсас келген.
Сондай-ақ мағына өзгеруі кірме араб сөздерінің бастапқы тума тіліндегі
мағыналарын сақтай отырып та, ... ... ... ... ... ... ... болады. Әрине, өзгеру процесінің қай дәуірлерде
орын ... дөп ... айту өте ... ... Қазақ тілінде кірме араб
сөздері туралы жазылған ... саны ... ... көне жазба
ескерткіштер туралы жазылған зерттеулердегі араб сөздерінің мағыналарын
салыстыру арқылы ... ... ... анықтауға болады. Көне
ескерткіштер тілінде араб сөздері негізінен өз ... ... ... тек ... ғана ... ... ... бірге бір қатар
сөздер түбір ... ... ... сөздер немесе тіркестер құрамында
сақталған. Кейбір сөздерде түбір сөздегі мағынасы ... ал ... сөз ... төл ... ... ... ... мағыналары кері мағынаға ауысқан немесе жағымдыдан
жағымсыз реңкке ауған.
Енді бір ... ... ... арабшадағы түбірлес басқа сөздің
ықпалы болғандығы байқалады.
Кейбір сөздердің мағынасы жеке тұрып өзгергенімен, тіркестерде қалпына
келген.
Мағынаның сақталуы жағынан түрік тілі басым ... Ал ... ... ... ... ... ... еткен тәрізді. Өйткені мұндай
мағыналық ... ... ... ... ... ... ... келген.
2. Сөздердің метафора жолымен мағынасының кеңеюі
Сөз мағынасының өзгеруі, ауысуы олардың келтірінді мағынада қолданылуы
нәтижесінде жүзеге асады. Бұл ... сөз ... ... ... ... «Сөз ... ... деп сөздің тұлғасын өзгертпей-ақ,
бұрыннан белгілі мағынасының үстіне жаңа ... ... ие ... Ол, ... ... ... және ... арқылы іске асады», - дейді [64, 89 б]. Қазіргі тіл ... ... ... ... ... ... заңы ... іргелестік-шектестік
заңы (метонимия), бөлшектің бүтінге немесе бүтіннің бөлшекке ауысу заңы
(синекдоха) ... ... ие [62, 65 б]. ... ... ... ... және ... тілдерінің сөздік құрамында осы семантикалық заңдар
арқылы мағынасы кеңейген сөздер саны өте мол. Сол ... ... ... ... пайда болатын мағыналар жалпы халыққа ... ... ... ... болады [65, 122 б]. Сондықтан кірме
араб сөздерінен ... ... ... ... ... әбден сіңген сөздерде
орын алады.
Қарастырылып ... ... ... ... ... жолдары туралы
зерттеулерде зерттеу нысаны ретінде, негізінде, төл сөздер алынған. Қазақ
тіліндегі ... араб ... ... ... сөздің лексика-
семантикалық дамуы сөз ... ... ... ... ... Араб ... осы заңдар арқылы мағынасының ауысуы тек
өзбек тілінде Т.И. Рахмоновтың диссертациясында арнайы ... ... ... араб ... мағыналық өзгерісіне Е. Ишлердің «Түрікшеде
мағына өзгерісіне ... ... ... мен сөз ... атты ... ... бұл еңбекте тек мағынасы өзгеріске ұшыраған, ауыс мағында
қолданылатын кірме араб сөздерінің мағыналары ... ... сөз ... ... ... ену ... тура ... қолданылатыны
белгілі. Б. Сағындықұлы XIV ғасыр ... ... ... ... ... ... тура ... қолданылғандығын, ауыспалы мағынада
келетін сөздер некен-саяқ кездесетіндігін айтады. Мысалы, хур ... ... ... ... ... ... ... - «сұлудың шашы» мағынасында
жұмсалған [22, 136 б]. Кірме араб сөздері жалпыхалықтық сипат алғанға ... ... ... ... Соның нәтижесінде бастапқыда нақты мағынада
ғана қолданылған араб сөздері уақыт өте келе халық тіліне әбден сіңіп, ... ... ... ... мағына ауысу заңдылықтарының ішінде синекдоха және
қызмет бірлігі ... ... ... араб ... ... ... ... шектелдік. Синекдоха құбылысы
арабшада «армия, қарулы күштер және солдаттар» мағынасында жұмсалатын әскер
(аскар, asker) сөзінде байқалады. Бұл сөз үш ... де ... және ... ... яғни ... ... жалқыға ауысқан [66, 108 б].
«Солдат» мағынасы кейін үстелсе керек, өйткені Б.К. ... бұл ... ... тек «мемлекеттің қарулы күші» мағынасында жұмсалғандығын
айтады [60, 62 б]. Ал ... ... ... ... ауысу қалам
(қалам, kalem) сөзінде орын ... ... ... ... ... ... ... бұл сөз кейін жаңа шыққан жазу құралдарына да ... ... ... араб тілінің өзіне де тән.
Үш тілдегі араб сөздерінің мағынасы, негізінен, метафора және метонимия
тәсілдері арқылы кеңіген. Сондықтан жұмысымыздан осы ... ... деп ... не ішкі белгілеріндегі (тұлғасындағы, қимылындағы
не атқаратын қызметіндегі т.б.) ұқсастыққа қарап, бір зат ... ... ... атау болуына байланысты сөз мағынасының ауысуы ... [64, ... ... әдебиеттерде қызмет ұқсастығы заңы метафорадан бөлек жеке заң
ретінде беріліп, ұқсату заңы заттардың ... ... ... түр, түс, қимыл сияқты белгілерінің ұқсастықтарына негізделетіндігі
айтылған.
Жалпы тіліміздегі көп мағыналы сөздердің көпшілігі осы ... ... ... Метафора негізінде туындаған келтірінді мағыналар, әдетте,
сөздің туынды ... ... ... ... [67, 22 б]. ... қолданылу сипатына қарай тілдік және поэтикалық метафора деп бөлінеді.
Тілдік метафора сол тілде сөйлейтін барлық адамдарға бірдей түсінікті ... ... ... ... ... ... көп мағынаны туындататын,
негізінде, осы тілдік метафора. Ал поэтикалық метафора ойды ... ... етіп ... үшін ... ... ... ... жеке қолданысты
метафора да кездеседі. Ол тек ... бір ақын не ... ... үш ... араб ... осы ... ... арқылы ауыспалы
мағынада келуіне тоқталайық. ... ... ... жалпы халыққа
таныс сөздерде байқалатындығы айтылды. Олай ... араб ... ... халықтың өз сөзіндей болып кеткен, төл сөздердей жаңа сөз, тың ... ... бола ... ... ... ... сөздерде ғана бұл
тәсіл арқылы мағынаның кеңеюі орын ... ... ... Т.И. ... ... метафора жолымен мағынасының кеңеюі, негізінде, актив
тілге ... ... және өз ... еш ажыратылмайтындай дәрежедегі сөздерде
кездеседі. Өйткені метафора жолымен мағынаның кеңеюі алдымен халық тілінде,
ауызекі ... ... ... ... ... бұл ... негізінде,
өзбек тіліне өзбек тілінің қалыптасу ... ... ... ... - дей ... ... ... кірген жумҳурият «республика»,
муҳандис «инженер», ноҳия «тарап» ... ... ... ... айтады. Бұл заң арқылы мағынасы кеңейген сөздер ретінде
өзбекшеге араб тілінен енген асил, арафа, без, ... ... ... ... [30, 49 ... арапа (арафа, arafe) сөзі үш тілге де діни түсінікпен бірге,
соның ішінде «құрбан айттың алдыңғы күні» ... ... ... ... Мекке қаласының шығысында орналасқан, қажылар құрбан ... ... ... «Арафат» төбесінің атауынан туындаған. Қажылар ... күні осы төбе мен оның ... бір ... уақыт өткізеді.
Алайда үш тілде де тек құрбан айт қана ... ... діни ... ораза
айттың алдындағы күн де арапа деп аталып кеткен. Бұған қоса ... ... ... одан әрі кеңи түскендігін айтуға болады. Мысалы, өзбек
тілінде «кез келген ... ... ... күн» ... да ... янги йил арафаси деп қолданыла береді. Мұндай ... ... де ... ... Онда діни айт күндерінің алдындағы күн ретінде
arife günü деген тіркес түрінде ... ал ... ... бір ... ... күн не оған ... күндер, он күн» мағынасында жай arife
деп айтылады.
Метафора тәсілімен мағынасы кеңейген сөздерге алқа (ҳалқа, halka) сөзін
де жатқызуға болады. Бұл сөз араб ... мына ... ... ... ... ... ... «дөңгелек», «серия»,
«төңірек». Әрине, бұл мағыналардың барлығы бастапқы сөз өту ... ... ... Араб ... ... ... аясы кеңіген. Қазақ
тілінде бұл сөз «қыз-келіншектер мойнына, ... ... ... әшекей
зат», «топ, жиын» және «төралқа» мағыналарында қалыптасқан. Бұған қоса
мынадай тұрақты ... ... ... алқа ... «айнала,
дөңгелене», сот алқасы, алқалы топ «елеулі үлкен ... ... ... ... «дөңгелек» деген ортақ семаның төңірегінде топтауға
болады. Өйткені алғашқы мағынада «мойынды айналдыра ... ... ... ... ... Әрі бұл мағына «әшекейлік бұйым» семасы негізінде
араб тіліндегі «сырға, жүзік» ... ... ... «мойынға
тағылатын бұйымға» атау болған. Ал екінші «топ, жиын ... ... да жай топ емес ... ... ... ... топ»
екендігін айтуға болады. Мұны, әсіресе, алқа қотан тіркесінің мағынасынан
анық аңғаруға болады.
Өзбек тілінде бұл сөздің мағынасы барынша ... Т.И. ... ... жөнінде алғашқыда «металдан жасалып, екі ұшын бір-біріне қосып жасайтын
шеңбер ... ... ... ... ... ... ... мағыналарымен тілге еніп, кейінірек «шеңбер» семасының негізінде
метафора тәсілі арқылы өз мағынасын ... ... ... ... ... унинг оғзидан тутун халқа-халқа булип чиқди, ... ... ... халқаси, «белгілі бір кісілер ортасы, жамағаты» сияқты
мағыналарды үстеп алғандығын ... [30, 48-49 ... ... ... сehennem) сөзі үш тілде діни мағынасын
сақтаған сөз. ... ... ... ... ... бұл ... «діни мистикалық түсінік бойынша өлген адамның жаны ұшып баратын
жеті тамұқтың ... ең ... деп ... ... басқа жанын
жаһаннамға жіберді, жаһаннамға жан тапсырды, ... ... ... ... «қайтыс болды, өлтірді» мағыналарында ... ... Ал ... және ... ... ... ... діни
мағынасымен қатар ауыспалы мағыналары да келтірілген. ... ... сөзі ... ... ... күнәһарлардың рухы о дүниеде мәңгі
азапта өмір сүретін орын, ... ауыс ... ... ... ... ауыс «өте шұңқыр құз, түпсіз жер» мағыналарымен де келген. Бұған
қоса түрік тіліндегідей ... ... да ... ... үшінші
мағыналар сөздің діни ұғымынан метафора тәсілі арқылы ... ... ... ... ... сенім бойынша жамандық жасағандардың өлгеннен
кейін жаза ... ... ... ауыс «ауыртпалығы, қиыншылығы өте көп жер»
мағыналарын білдіреді. Cehennem hayatı тіркесінде осы ... ... ... көп ... мағынасында келген. Сонымен бірге діни
түсінікте оның «қатты жалындап жанған, қып-қызыл шоққа айналған, ... ... ... болып кеткен, адам шыдағысыз ыстық орын» деп сипатталуына
байланысты, күнделікті өмірде де өте ... ... ... ... яғни ... сияқты деген тіркес қолданылады. Сондай-ақ қазақ
тіліндегі жағымсыз ... ... ... ... boyladı ... ... тәсілімен мағынасы кеңейген сөздерден бірі ретінде қазына
(хазина, hazine) сөзін де келтіруге ... Араб ... ... бұл сөздің
алғашқы «байлық, қазына» мағынасынан метафора жолымен ауыспалы «мемлекет
қазынасы» мағынасы, одан «касса» мағынасының ... ... ... ... бұл сөз ... «сақтаулы, жасырын байлық» деген негізгі
мағынасымен еніп, кейін келе, «жер ... ... ... ... ... ... асыл ... рухани байлық» сияқты ... ... ... Жер ... ... ... атау ... уақытта дәулетті адамдардың алтын, күміс, асыл тастарын жер астына
көміп, не бір ... ... ... ... туындаған болуы
керек. Сол жасырын байлық мағынасынан келіп пайдалы жер асты қазбалары да
қазына деп ... ал ... келе ... ... құрайтын мәдени, әдеби
ескерткіштерге де атау болған. Араб тіліндегі «мемлекет ... ... ... де қолданылады. Алайда бұл мағынасында түсіндірме сөздікте
бөлек сөз ... ... ... ... ... «байлық сақталған жасырын жер» деп
берілген хазина сөзінің мағынасы әрі ... әрі ... ... ... ... ... арқылы «сақтаулы байлық» мағынасынан сол
«байлық сақталған орынға» ... ... араб ... ... де ... байқалады, өйткені негізгі мағына ретінде әрі «байлық», әрі ... ... ... ... Ал ... арқылы «мемлекеттік
қазына» мағынасы өзбек тілінде кеңейе түсіп, ... ... ... ... ... да ... ... Қазақ тіліндегідей «жер асты
байлықтары» да өзбек тілінде хазина деп ... ... ... ауыс ... ... және рухани байлық», «бір тума ескерткіштер» ... ... hazine ... ... өте кең, ... жеті мағынасы
берілген. Соның ішінде араб тіліндегі негізгі ... ... асыл ... мол ... ... заттар сақталатын орын» мағыналарына ... ... ... ... ... ... «мемлекет байлығы,
қаражаты және олар сақталған орын», «қайнар ... «аса ... зат ... ... ... істерін басқаратын ... ... ... ... сөз қалып (қолиб, kalıp) сөзі. Араб тілінің
өзінде бұл сөздің берілген екі ... ... ... ... «бір ... ... бір түрге келтіру үшін арналған пішін, форма», ... ... ... ... ... Бұл мағыналар үш тілде де сақталған,
яғни әрі жалпы «бір нәрсенің қалыбы», әрі «аяқ киім ... ... ... ... ... «белгілі бір сәттегі адамның, заттың күйі, хал-жағдайы»,
сондай-ақ «адамның ... ... ... ... ... тілінде
«сөздің белгілі бір қалыбы», ... ... ... ... де
қолданыла береді. Ал түрік тілінде «адамның түр-кейпі, бейнесі» мағыналарын
да білдіреді.
Арабтың қарыз (қарз, karz) сөзінде де әрі ... әрі ... ... ... Бұл сөз ... және ... тілдерінде метафора
арқылы негізгі мағынасына «азаматтық борыш», ... ... не ... ... мағыналарын үстеп алған болса, ал түрік ... ... ... алу, ... деген қимыл атауын білдіріп, ауыспалы мағына
ретінде метонимия нәтижесінде ... ... не ... ... ... ... қапас (қафас, kafes) сөзі төл тілінде «аң-құсты ... ... ... ... ... ... адамдарды қамайтын тас қамауға»,
яғни «түрмеге» атау болған. Түрік тілінде де ... ... осы ... Бұған қоса түрік тілінде метафора негізінде сөз мағынасы
кеңіп, жалпы «тор», «жабайы аңдарды ұстайтын ... ... ... тор»
мағыналарын да алған. Бұдан әрі қазақ тілінде бұл ... ... ... ... «тас ... ... сол ... «ауыр азапты
өмір» мағынасына, сондай-ақ сондай тар орындағы «қапырық, ... ... ... мирас (мирос, miras) сөзі өзбек және түрік тілдерінде негізгі
араб тіліндегі «ата-ананың ... ... ... ... мағынасын
сақтай отырып, метафора негізінде мағынасын ... ... ... ... ... ... ретінде, оның ішінде әдет-ғұрып, ... ... ... да қамтиды. Қазақ тілінде тек ... ... ... ал ... түрік тілдеріндегі ауыс мағына мұра сөзімен беріледі.
Араб тіліндегі сұлтан (султон, sultan) сөзі екі түрлі мағынада келеді:
«билік, ... өкім ... және ... жоғары билеуші».
Қарастырылып отырған түркі тілдеріне бұл сөз ... ... ... шығыс елдеріндегі жергілікті билеушілердің лауазымы ретінде ... ... бұл сөз ... үкіметі билік басына келгенге дейін уақытта
басқарушы тұлғаның ... ... ... Кейін келе, жігіттің
сұлтаны деген ... ... ... ... ... ... ... төресі, ең жақсы адам» деген мағынаға ие болған. Өзбек тілінде де
негізгі мағына ретінде «кейбір шығыс елдеріндегі әмір, хан, шах ... ал ауыс ... ... алды, серісі» деп берілген, мысалы
йигитлар султани. Екі тілде де бұл сөз ... ... ... ... тілінде Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол делінсе,
өзбек тілінде Киши юртида ... ... ўз ... ... бул. ... ... не жай ... болсын, қазақ тілі мен өзбек тілінде
араб сөздерінің ... ... екі ... ... ... мен ... ... болса керек. Ал діни, ... және ... ... жағынан өзбек тілі мен түрік тілі арасындағы ... ... ... ... ... тілінде де sultan сөзі мұсылман дінідегі
билеушілердің лауазымы ... ... ... бұл ... ... ... ... ұл-қыздарына, аналары мен жұбайларына
берілетін лақап» мағынасы да көрсетілген, мысалы Naciye sultan, ... ... ... көптеген: қарап, қаһар, қиямет, қор, ... ... ... ... және т.б. араб ... осы тәсіл арқылы
мағынаның ұлғаюы байқалады.
Жалпы қарастырылып отырған үш тілге енген араб ... ... ... ... ... келе мындай қорытындыға келуге болады:
а) метафора құбылысы жалпы халық тілінде орныққан сөздерде орын алған;
ә) метафора тәсілі ... ... ... орын алып, нақты мағыналы
сөздер көбіне дерексіз мағынаға қарай кеңи түскен;
б) метафора тәсілі бір сөздің үш тілдегі ... ... ... ... ... ... ... екінші бірінде өзгеріссіз
қалуы, не әрі метафора, әрі метонимия тәсілдерінің бір сөздің мағыналарында
қатар ... ... ... ... ... ауыс мағыналарда келуі
Мағына ауысуының іргелестік-шектестік заңы ... ... ... ... кеңеюі қазақ, түрік тілдерінде бұрын арнайы сөз
болмаған. Ал ... ... араб ... ... ... ... кеңеюі Т.И. Рахмоновтың диссертациясында кеңінен қарастырылып,
өзбек тіліне енген арабтың азон, шайтон, соат, ... ... ... ... сөздеріне талдау жасалынған [30, 51-55 бб].
Тілде метонимия жиі ... сөз ... ... ... рөл ... ауысу заңдарынан бірі болып табылады. Метонимия ... яғни бір ... ... өзара іргелестігі, шектестігі
негізінде атаулары ауысады, ... орай сөз ... ... ... [62, 70 ... ... ezan) сөзі метонимия арқылы мағынасы ... ... Араб ... діни ... шақыру үндеуі» мағынасымен
енген бұл сөз түрікшеде өз ... ғана ... ... ал ... ... ... діни мағынасынан уақыт шектестігі нәтижесінде
әрекеттің аты осы ... ... ... уақытқа, яғни «таңғы мезгіл»
мағынасына ауысқан. ... айта ... ... тек таң ... ... негізге алынғандығы. Ал негізгі мағынасында бұл сөз күнделікті
бес уақыт намазды қамтиды.
Кейбір сөздерде төл ... ... осы ... ... ... кеңею
байқалады. Мысалға, айып (айб, ayıp) сөзі араб тілінде «кінә ... ... одан ... арқылы соған себеп болған «кемістік,
кемшілік, кінә» қасиеттеріне ауысқан. Соған сәйкес қазақ тілінде «кемшілік,
мін» ... ... ... ... ... ... «көне
қазақтың ескі әдет-ғұрпының заңын бұзып ... ... үшін ... «сол кінә үшін ... заттай төленетін жаза» мағыналарымен
берілген. Осыдан келіп «жазықты, кінәлі болғаны үшін жауаптылық», ... ... ... мағыналары да туындаған. Алғашқы мағына өзбек тілінде
«тәртіп-қағида, не әдеп-ахлаққа қайшы келетін іс-әрекет», ал түрік ... ... ... ... ... іс, жағдай» мағыналарын береді.
«Ұятты іс» ... ... ... де ... ... ema:net) сөзі де араб тілінің өзінде метонимия арқылы
мағынасы кеңіген сөз ... ... Араб ... ... ... ... «сақтауға берілген зат», ауыс «сый,
мирас», «хатшылық». Алғашқы «сенім білдірушілік» ... ... ... одан «ата-бабадан ұрпаққа сеніп ... ... ... Метонимия құбылысы бұл сөздің тек ... ... орын ... ... ... үшін берілген, бір
жерге қойылған кісі, зат», ... ... ... жіберілген зат», «зат
аманат ретінде қалдырылатын жер», «Аллаһ ... ... етіп ... Мұнда үшінші мағынада заттан сол зат сақталатын орынға метонимия
арқылы ат ауысуы орын алып ... Ал ... және ... ... ... ... берілген зат, екінші бір адамға табыс ету үшін ... ... еніп ... Қазақ тілінде кейін келе метафора негізінде
«тапсырылған ... ... де атау ... ... ... осы ... ... ауыс мағынада қолданылатын сөздерге
әлем (олам, a:lem) сөзі де ... Бұл ... ... ... ... ... жиһан» мағынасынан «бүкіл жер бетін мекендеген барлық халық»
мағынасына ауысқан.
Дарс дарс (ders) сөзі де араб ... ... ... оқу» мағынасынан
«оқылатын, үйренілетін сабаққа» қарай кеңіп, одан әрі сол «сабақ алынатын
оқу сағатына» ... ... ... бұл сөз көнерген сөз ретінде
сақталған. Ал өзбек, ... ... ... үйренілетін білім» мағынасында
кіріп, «білім үйренілетін сабаққа» өткен. ... қоса ... ... ... қарай кеңи келе, бір жағдай, тәжірибеден алынған «ғибрат,
үлгі» мағыналары да туындаған. Дарс сөзінің ... ... ... ... ... ... сөзі береді.
Жазира (жазира, cezire) сөзі араб тілінде «арал» мағынасын білдіреді.
Ал қазақ тілінде бұл сөздің мағынасы өзгеріп, ... ... ен ... кең
аймақ» дегенді білдірсе, өзбек тілінде «өте ыстық, ... ... ... ... бұл сөз ... мағынасында, соның ішінде
«Араб жарты аралы ... ... ... келе сол ... ... ауысқан тәрізді. Көбіне жерінің көбі жазық, құм, ен ... ... ал ... ... ... ... ... тәсілі
арқылы мағына сол аралдың сипатының атауына ... Ал ... ... ... бұл сөз ескірген сөздер қатарына енген.
Запыран (заъфарон, safran) сөзі араб тілінде «шафран» өсімдігінің
атауын білдірсе, ... ... ... ... ... қоса, осы өсімдік
гүлінен құрғатылып, ұнтақталып жасалған, ас ... ... ... атауына ауысқан. Ал қазақшада мүлде ... ... ащы ... ... сұйықтық», «у, зәр» ретінде келген. Мұнда алғашқы
мағынада шафран гүлінің тек ... түс» ... ғана ... ... ... ... ... гүлі атауынан сол гүлден құрғатылып жасалатын, ас үшін
пайдаланылатын зат атауына ауысқан.
Қамыр ... ... үш ... де ... сумен иленген, әлі
піспеген күйі» ретіндегі негізгі мағынасы ... ... ... ... ... сол ... пісіп жетілмеген сипатына атау болып ауысқан.
Түрік тілінде сондай-ақ «бір нәрсенің ... ... ... мағыналарына
ауысуы да кездеседі.
Құбыла (қибла, kıble) сөзі де араб тілінің өзінде мұсылмандар бет бұрып
намаз оқитын, ... ... ... ... орын мағынасынан
«оңтүстік» деген ... ... ... ал ... ... ... ... жақ» деген мағынаға өткен. Бірінде оңтүстік, екіншісінде ... ... сол ... ... ... ... тұрған бағытына байланысты
болса керек. Ал түрік тілінде белгілі бір «тұстың» мағынасына ... ... яғни ... ... жел» атауына айналған. Бұл ... ... ... ... ... ... де ... мұны түсіндірме
сөздіктерде ауыспалы «батыс» мағынасына келтірілген мысалдардан анық көруге
болады. Мысалы, ... ... ... соққан аңзақ жел дүниені күйдіріп,
жаусатып жатты деп келтірілсе, ал өзбек тілінде: қибладан есган шамол ... ... қоса төрт ... де ... ... кеңи келе, араб
тілінде «тартатын орталық», қазақ тілінде «бет бұрған (идеялық) ... ... «көз ... ... ал ... ... уақытта
жәрдемді үміт етіп бас ұратын жер» мағыналарына ие болған. Мұндай ... ... ... ... ... ... (киро, kira) сөзінің де мағынасы ... ... ... Бұл сөз де араб ... ... осы тәсілмен «жалдау» қимыл
атауынан сол «жалға төленетін ақының» атауына ауысқан ... дәл ... ... тілінде де орын алған. Ондағы бұл сөздің беретін мағыналары:
«бір үй жай не көліктің уақытша ... ... ... ... және ... ... ақша». Қазақ тілінде бұл сөз «жалдау» мағынасынан
«жалдамалы ... ... ... одан әрі «екі қала арасында жүк таситын
керуен» мағынасына дейін кеңіген. Бұл сөздің тек «көлік жалдаумен» шектелуі
өзбек ... де тән. Онда «бір ... ... не жүк жеткізу үшін көлік
жалдау» деп берілген. Мұнда да қазақ және ... ... сөз ... ... ... ... ilaç) сөзі араб ... өзінде метафора заңымен мағынасы
ауысып, көп мағыналы сөзге айналған: « ем, емдеу», «түзеу», «жөндеу». Мұнда
үш ... де ... сема ... ... болады. Өзбек тілінде негізгі мағына
ретінде «ем, емдеу» мағыналары ... ... ... ... ... мағынасын үстеген болса, ал түрік тілінде сол ... ... ... ... атауына ауыса келе, жалпы «шара,
амал» мағыналарын да алған. Қазақ тілінде осы ... шара ... ... да негізгі мағынасында ... ... ... тіліндегі масх сөзі қазақ тіліне мәсі деп енген. Араб тілінде бұл
сөз «сүрту, сипау» деген қимыл ... ... ... ... діни ұғымда
«дәрет алғанда аяқты жуудың орнына ... ... ... не су өтпейтін
басқа материалдан жасалған шұлық, аяқ киімге су ... ... ... ... келе ... тілінде мәсі, өзбек тілінде ... сол ... ... ... алғашқы мағынасы сақталмаған. Ал түрік тілінде
mesh ... ... ... ... ... ... мағынада да, әрі діни
мағынасында да сақталған. Ал қазақ, өзбек тілдеріндегідей ... ... осы ... фонетикалық өзгеріс арқылы жасалған mest ... ... ... ... ... ... ... meclis)
сөзін де жатқызуға болады. Бұл сөз де араб ... ... ... ... отырыс жасалатын орыннан» сол «жиналыс» атауына ауысып,
одан мезгіл-мезгіл жиналып отыратын «кеңес», яғни органға ... ... ... бір ... ... үшін бас қосатын отырыс, ... ... ... ... бұл сөз ... ... атауы ретінде қолданылады, әрі оның ... ... ... ... Бұл ... өзбек тіліндегі негізгі
мағынасы да қазақ тіліндегідей. Оған қоса ескірген мағына ... ... ... ... ... ... мағынасы, одан метонимия
негізінде кеңи келе, «сол жиынға ... ... ... ... ... meclis сөз әрі «бір ... талқылау, кеңесу үшін жасалған кеңес,
отырыс», әрі сол ... ... ... одан ... сол «отырысқа
қатысқан жиын» мағыналарына ауысқан. Түрік тілінде де Парламент Meclıs
сөзімен аталады. ... да ... мен ... ... ... «достар
отырысына» да атау болған.
Рұқсат (рухсат, ruhsat) сөзі араб тілінде мағынасы осы заң негізінде
«ризалық, келісім» ... сол ... ... ... ... Дәл ... өзгеріс түрік тілінде кездеседі, ал қазақ, өзбек
тілдерінде метонимия құбылысы байқалмайды.
Үш ... де ... ... ... ... ... сағат (соат, saat) сөзі. Бұл сөз де араб ... ... әрі ... ... «уақыт өлшемін», әрі тәулік ішіндегі ... ... ... ... Бұл сөз ... ... ... осы негізгі екі
мағынада кездеседі деуге болады. Бұған қоса ... ... ... бір уақыт, мерзім» мағыналарын да білдіреді. Түрік тілінде
мұнымен бірге іргелестік негізінде «бір ... ... ... жол»
мағынасына да ауысқан. Бұл ... ... ... де өз ... айтуға болады: «тәуліктің жиырма төрттен бір бөлігіне ... «сол ... ... ... өлшемі», «уақыт аралығы», «сабақ үшін
белгіленген 45 минуттық уақыт, сабақ», ... ... бойы ... ... ... ... мағынада қазақ тілінде осы сөздің ... сәт ... ... ... тіліндегі бұл сөздің мағынасының
кеңеюінде метонимия заңының қаншалықты басым рөл атқарып отырғандығы анық
байқалады. Сонымен үш тілге ... ...... өлшем бірлігі атауының сол
уақытты өлшейтін аспапқа ауысқандығы.
Жоғарыда ... ... ... ... мен ... ... ... отырған түркі тілдеріндегі араб
сөздерінің мағыналық ... ... ... рөл ... ... ... ... да метафора сияқты негізінде тілдің
қалыптасу дәуірінде кіріп, уақыттың ... ... ... ... ... ... арабизмдердің бойына тән болып келеді.
Бұл тәсіл арқылы мағынасы ... ... араб ... ... ... ... мағынасының кеңейгендігі назар аударарлық жайт. Алайда
бұдан мұндай ... араб ... әрі ... әрі ауыс ... ... ... ... қорытынды шықпаса керек. Өйткені сөз негізгі
мағынасында еніп, кейін келе ауыс мағынаға өткен болуы да, не ... ... ... ... да ... бір ... аударатын жағдай, метафора мен метонимия заңы бір сөздің
бойында бір-бірімен аралас да келе беретіндігі, әрі үш ... ... ... ... да ... сөздердің метафоралық өзгеріске ұшырап барып еніп, одан әрі
метонимия ... ... ... ... бұл заң ... мағына ауысуы
ұқсастық заңы сияқты кірме араб сөздерінің мағыналық ... ... бірі ... ... ... ... келеміз.
2.2 Кірме сөздердің лексикалық мағыналарының тарылуы
Р. Барлыбаев сөз мағынасының тарылуын: «адам ұғымының ... ... ... даралануынан, заттарды ажырата, айыра тани
бастауынан мағына тарамдарының тіркестерінің тараюынан ... ... [68, 49 б]. Ал Ә. ... және Ғ. ... «Қазіргі қазақ
тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы» атты оқулығында қазақ тіліндегі
сөз мағынасының дамуын қарастыра келе, оның бір ... ... ... ... бұл құбылысқа: «сөз мағынасының ... ... ... т.б. ... ... ... ... қолданыстан шығып қалуын білдіреді», - деп анықтама береді
[64, 90 б].
Бұл пікірлер төл сөздерге қатысты ... ... Л.З. ... араб және ... ... өз ... ... бірнеше ұғымды
білдіретін көп мағыналы сөздер болып келгенімен, ... ... ... ... ... ... ... дара мағынада, қолданылу өрісі тарылған,
бұрынғысынан гөрі әлдеқайда тар ұғымды ... сөз ... ... [69, 6 б]. ... ... ... ... ә:йәт, хәдд, әсәр, бәйә:н,
махкам, дуа:, кәра:мәт, и:д, ... ... ... мәусим сөздерін
келтіреді. «Қазақ тіліндегі мағынасы өзгерген арабша ... ... ... ... ғалымы Е. Ишлер де араб тіліндегі сөздердің ... ... ... ... ... басқа тілге енген кезде ... ... ... ... [61, 88 ... кірме сөздердегі мағына тарылуын мұндай сөздердің тума тіліндегі
мағыналарымен салыстыра отырып қана айқындауға болады. Алайда бұл мағыналық
тарылу басқа ... ... ... ... бастапқы өткен уақытында-ақ
жүзеге асуы да мүмкін. Өйткені араб сөздері қазақ тіліне сөз ауысу кезінің
өзінде-ақ көп ... ... ... ... ... Мұны аят, ... мағыналарынан байқауымызға болады. Бұл сөздер түркі топырағына
ислам дінінің келуімен ауысқан сөздер ... ... ... тек діни ... ғана ... Алайда қазақ тіліне мағынасы
бастапқыда ... ... ... араб ... ... және түрік тілдерінде
де осындай дәрежеде шектеулі деу қиын. Себебі араб тілі бұл ... ... ... ... тіл ... атқарғаны белгілі. Соның нәтижесінде
сөздер араб тіліндегі мағыналарымен түрлі ... кең ... ... үш ... ... ... кірме араб сөздерінің қазақ тілінде ... ... және ... ... ... көруге болады.
Кірме сөздердің мағыналық жағынан тараю мәселесін қарастырғанда, араб
сөздерінің төл ... ... осы ... ... ... да ... ... жөн. Сондықтан арабшадағы мағыналардың
барлығы сол сөз ауысу дәуірлерінде болған мағыналар деп айту ... ... ... ... дәуірлер өтуімен, қоғамдығы саяси, әлеуметтік және
экономикалық өзгерістерге байланысты сөздік қордағы сөздердің мағыналары ... бір ... ... ... Араб ... мағыналық дамуы тек
төл тілінде ғана емес, сонымен қатар араб ... ... тіл ... ... ... де орын ... Ал ... отырған түркі
тілдері арасында өзбек, түрік тілдерінде араб тілінің ресми тіл ... ... ... алты ғасыр бойы ... ... ... мемлекеттің ресми тілі ретінде қолданылған араб тілі
мағыналық жағынан ... дами ... Бұл ... ... ... Х. Девели
өзінің «Османдықтар мирасы» атты еңбегінде Бернард Левистің «Қазіргі ... ... ... ... ... атты мақаласын тілге
тиек етеді. Мақалада түрік тілінен араб ... ... араб ... ... араб сөзі ... ... ... османдықтар
дәуірінде арабшада еш болмаған жаңа мағыналар үстегендігін және ... ... ... империясы тарқағаннан кейін де араб тілінде
сақталып қалғандығын айтады. Әсіресе, модернизациялану дәуірлерінде Батыс
терминологиясын игеруде жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... беру жүйесі арқылы ... ... ... ... ... да араб сөздері жаңа мағыналарға ие болды.
Әсіресе, XIX ... ... жаңа ... және сот жүйесі құрылуына
байланысты, Батыстағы құқықтық терминдердің ... ... ... араб ... ... ... үстеген мағыналырымен қайта арабшаға
енді. Х. Девели сондай-ақ арабша деп қабылданып жүрген кейбір ... ... ... тарапынан жасалғандығын айтады, мысалы, ... vatan ... ... «мекеме», içtimai ... ... idam ... асу» ... сөздер. Қазіргі түрік
тілінің түсіндірме сөздігінде бұл ... ... ... ... ... 5 ... ... араб, парсы сөздерінің тар мағынада қолданылуының бір
себебі ретінде қазақ тілі ... ... ... да көрсеткен [68,
66 б]. Т.И. Рахмонов та мағынаның тараюын мағына кеңеюіне қарама-қарсы
құбылыс ... әрі ... ... ... сөздің нақты мағынаны
білдіруі деп түсіндіреді. ... ... ... тілдің тарихи даму
барысында сөз ... ... ... ... ... ... ... шығып қалуын, не басқа тілден ену кезінде мағыналық
қысқаруын келтіреді. Соңғы жолды одан әрі ... ... «а) ... ... құрылымы сөз беруші тілде өте кең ... ... ... ... ... ... сөз алушы тілге өту барысында мағыналарын
нақтыландырып өтеді; ә) кірме сөздің пассив тілдегі семаларының актив ... ... ... ... да сөз семантикасың қысқаруы жүзеге
асады», - ... ... ... ... ретінде арбоб, идрок, аҳд, арвоҳ,
харж, ходим, маҳкам, мажлис сөздерін талдап ... [30, 61 б]. ... ... ... толықтыра келіп, мағынаның тарылу құбылысын
жан-жақты ашады деуге болады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ортақ кірме араб сөздеріндегі мағына тараюы осы
пікірлер негізінде қарастырылмақ.
Араб тілінен түркі тілдеріне өту ... ... ... ... бірі ажал ... ecel) сөзі болып табылады. Араб тілінде бұл сөз:
«уақыт аралығы, кезеңі», «мерзім, шек», «өмірдің соңы» деген ... ... үш ... ... сема ... ... ... семасы
болып табылады. Соңғы «өмірдің соңы» ... дін ... ... ... ... ... қойылғандығы, оның өзгермейтіндігі
түсінігінен туындаған. Қарастырылып отырған түркі тілдеріне ажал сөзі ... ... осы ... соңы» мағынасымен кірген. Соған байланысты қазақ
тілінде «өлім, қаза» деп, ал өзбек және түрік тілдерінде ... ... ... ... ... ... мағынасы тарылған сөз - айбат (ҳайбат, heybet) сөзі. Бұл сөз өз
тілінде төрт түрлі бір-бірімен байланысты мағынада берілген: «құрмет ... ... ... ... ... Осы ... өзбек тілінде «кісіде қорқу аралас ... және ... ... ... түрік тілінде «қорқу мен құрмет тудыратын ... деп ... ... ал ... ... «айбын, айбар» мағынасында
берілген.
Әсер (асар, eser) сөзі қазіргі кезде араб ... жеті ... ... ... ... ... ... «мән, маңыздылық», «шығарма,
еңбек», «жалтыр» мағыналарында жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде тек «сырттай
бір құбылыс, әрекеттен ... ... деп ... мағынасы ғана алынып, әрі
көмекші етістіктермен әсер алды, әсер етті, әсер тигізді деп тіркесе келе,
арабшадағы мағынасы ... ... ... тілінде «бір нәрседен қалған,
одан дерек беруші із», «шығарма» мағыналарын ... Ал ... ... ... ... ... Негізінде «ықпал» мағынасында өзбек және
түрік тілдерінде осы түбірдің екінші бабынан туындаған таъсир (tesir) қимыл
есімі қолданылады. ... ... ... ... ... ... пайда болған туынды, шығарма», ... Sinanın ... ... ... «із, белгі», «нышан» мағыналары
қолданылады. Мұнда назар аударатын жайт, сөздің араб ... ... ... отырған тілдерде жеке түрінде емес, көмекші
етістікпен тіркестерінде сақталғандығы.
Үш тілде мағынасы ... әріп ... harf) ... араб тіліндегі
мағыналары келесідей: «әріп, дыбыс», «қосымша, жалғау», «сөз». Бұл сөз ... де ... ... ... ... яғни тек ... ... қалыптасқан. Оның өзінде ... ... ... тек ... ғана ... ... ... Алайда бұдан сөз бастапқыда тек
осы мағынасында ғана енген деген тұжырым жасауға болмайды. Өйткені мұндай
тұжырым ... үшін ... оның ... ... ... күнге дейінгі
қолданылыс тарихымен салыстыра қарау қажет. Бұл сөз Науаидің өлеңдерінде
«сөз» мағынасында да ... [71, 66 б]. ... ... ... harf atmak «бейтаныс әйел кісіге сөз тастау» тіркесінде ... ... әріп сөзі ... бұл ... ... ... да
қолданылған деп топшылауға болады.
Ғимарат (иморат, imarethane) сөзі де мағыналық жақтан қысқарған. Араб
тілінде: «қоныстану», «өңделген ... ... ... үй», ... ... беретін бұл сөз қазақ тілінде «архитектуралық үлгіде салынған
құрылыс», ал өзбек ... ... үй» ... ... ... сөз жеке ... ... тек imarethane туынды сөзінің құрамында
келеді. ... ... ... мүлде өзгеріп, «жоқ-жітіктер мен
шәкірттерге азық тарату үшін ... ... ... қалыптасқан.
Мағынасы үш тілде бірдей тарайған сөздер қатарына құрмет (ҳурмат,
hürmet) сөзін де ... ... Араб ... ... ... ... қол сұқпайтын, киелі», «әйел», «қадірлеу, қастерлеу»
мағыналарында жұмсалатын бұл сөз қазақ тілінде ... ... ... ... сый, ... ... мағынасында, ал өзбек және түрік
тілдерінде «қадірлеу, қастерлеу» мағынасында ... ... ... ... ... ... да білдіреді.
Жаза (жазо, ceza) сөзі үш тілде де «қылмыс, қылмысы үшін тағылатын
айып» ... ... Ал араб ... бұл сөз ... ... да, ... істеген ісінің бодауы, яғни «жақсы істің сыйы» және «жаман ... ... ... ... ... үш тілде де тек жағымсыз мағынасында
қалыптасқан.
Мажал (мажол, mecal) сөзінің де үш ... ... ... ... сөз ... «кеңістік», «алаң», «сала», «мүмкіндік» мағыналарында
жұмсалған. Үш ... тек ... ... ... ... ... ... тараю үш тілде бірдей байқала бермейтін сөздер де ... ... және ... ... ... ... толық сақтап,
тек қазақ тілінде ғана тарайған сөздер қатарына мәміле (муомала, muamele)
сөзін ... ... Бұл ... араб ... ... ... «іс, сауда» мағыналары өзбек, түрік тілдерінде ... ал ... ... тек ... келді «бітімге келді, келісті»
тіркесінің құрамында сақталған. Қазіргі уақытта бұл сөз ... ... ... «келісімшарт» атауына айналған. Мұндай сөздер қатарына
мұхит «муҳит, muhit) сөзін де жатқызуға болады. Төл тіліндегі ... ... су ... ... «адамның араласатын ортасы» мағыналары
өзбек, түрік тілдерінде толық сақталып, қазақ тілінде тек алғашқы мағынасы
ғана берілген.
Мүсәпір ... misafir) ... үш ... ... тарылғанымен,
біркелкі емес. Мысалға, өзбек тілінде «саяхатшы», «жолаушы» мағыналары
сақталып, ... ... ... ... ал ... ... ... екі мағына сақталмай, тек «қонақ» мағынасымен келген. Ал ... ... ... кемтарлық зардабын көп тартқан, бейшара,
қайыршы» мағыналарымен берілген. Мағынаның бұлай ... ... ... ... ... түскен ауыр күйіне, жол қиыншылығына байланысты
қалыптасқан болу керек. Әрі діни ... ... ... ... арасында
жоқ-жітіктермен қатар «жолаушылар» да аталады.
Назар (назар, nazar) сөзі араб тілінде: «көз, жанар», «көз тастау, ... ... ... ... ... ... қарау», «ой жүгірту,
ойлау, түсіну» мағыналарын білдіреді. Араб ... көп ... ... бұл ... ... ... ... мағынасы қазақ тілі түсіндірме
сөздігінде ауыс мағына ретінде беріліп, негізгі ... ... ... ... Бұл ... ... араб тіліндегі соңғы «ой
жүгірту, ойлау, түсіну» мағыналарынан туындаса керек, өйткені ойлау, түсіну
ықылас қоюмен болатын ... ... ... тілдерінде де мағына тарылып,
«көз тігу, көз тастау» және ... ... ғана ... ... сақталған «жаман көз» мағынасы nazar değmek «көз тию» тіркесінде де
келеді. Мұндай мағынада қазақ, өзбек тілдерін көз сөзі ... ... ... көз ... ал ... ... ёмон кўз ... келеді.
Араб тілінде көп мағыналы болып келген нәпсі (нафс, nefis) сөзі ... ... ... ... ... ... «қан», «адам», «тұлға»,
«менмендік, көкіректік», ... ... көз, көз ... ... ықылас,
тәбет», «тырысу, ынта, ұмтылыс». Бұл мағыналардан соңғы ... ... ... ... ... құмарлық», өзбекшеде «жеп ішу, мал дүниеге
деген құмарлық» ... ... Бұл ... діни ұғымға
байланысты енген деуге негіз бар. Өйткені арабшада жалпы мағынамен берілсе,
ал ... ... ... ... ... ... Мұны ... тілінде
осы сөзден туындаған нәпсіқор, нәпсіқұмар «көрсе қызар, құлқынқұмар»
сөздерінен, ал ... ... нафс ... ... ... ... ... «тамаққа тоймайтын ашқарақ» тіркестерінен, сондай-ақ Менинг
нафсим балодур, ёнган утга саладур мақалынан да ... ... Ал ... бұл ... ... ... ... жеп-ішу қажеттіліктері»,
«кісілік, мендік» мағынасымен берілгенімен, жағымсыз ұғымда nefsine düşkün
«өзін ғана ... ... де ... ... ... араб ... бөлек
мағына ретінде берілген.
Нақыл (нақл, nakil) сөзі де араб тілінде көп ... ... ... ... тілі сөздігінде сегіз түрлі мағынамен берілген бұл сөз үш ... де ... ... ... ... ғана енген. Қазақ тілінде «өсиет, өнеге
ретінде ... ... ... ... ... ... ... балаға ауызша
айтылып келе жатқан хикая, ... ... ... ... ... Ал түрік тілінде арабшадағы негізгі «жеткізу»
мағынасы ескірген сөз ретінде ... ... да ... хикая айту»
мағынасы қалыптасқан.
Пән (фан, fen) сөзінің арабшадағы «өнер, шеберлік», «еркін мамандық»,
«ғылым», «техника», ... ... ... ... ... ... «ғылым», «ғылым саласы» мағыналары ғана сақталып, ал ... сол ... ... үйрететін сабақ атауына айналған. «Шеберлік»
мағынасы түрік тілінде fennini almak тіркесінде сақталған.
Себеп (сабаб, sebep) сөзі араб ... ... ... алты ... ... ... «сылтау, дәйек», «жол, әдіс, құрал», «жіп»,
«байланыс» және көпше түрінде «байланыстар». Бұл ... ... үш ... ... ... ... ғана ... Оның үстіне көпше
түрінде қазақ тілінде аспап сөзі «құрал-сайман» мағынасымен ... ... ... ... абстрактілі ұғымда жұмсалады.
Араб тіліндегі сөз мағынасының түркі тілдеріне қарағанда сан жағынан
көптігі әр уақытта мағына тарайғандығын ... ... ... ... vicdan) ... араб тіліндегі «сезім, сезіну»,
«ар, парасаттылық», «ішкі жан-дүние», «жан, ... ... бір ... ... ... болады. Үш тілде бұл ... ... ... ... ... деп түсіндірілген.
Бұл келтірілген мысалдардан басқа көптеген сөздерде тума тілдегіден
гөрі мағына ... ... ... ... ... ... ... пікір,
рәсім, сандық, секілді, қалам, сапар, себеп, тәсілім және бұдан басқа жалпы
саны екі ... жуық ... ... ... байқалады.
Сонымен кірме араб сөздеріндегі мағынаның тарылуын талдай келе мынадай
қорытындыға келуге болады:
Арабтың көп мағыналы сөздері түркі ... ... ену ... ... ... мағынада өткен.
Діни ұғымдағы сөздер араб тіліндегі жалпы мағыналарынан гөрі, діни
мағынасында еніп қалыптасты.
Бірнеше мағынасымен өткен сөздердің ... ... келе ... ... ... ... енген кейбір сөздер кірген тілде мағыналық
өзгерістерге ұшыраған, не мағына ауысуы ... ... араб ... ... араб ... ... жеке сөз
мағынасы ретінде кездеспегенімен, сол сөздердің көмекші ... ... ... ... ... ... бірде тарылып, бірде
кеңеюі
Р. Барлыбаев: «Тілімізде кейбір ... ... ... ... ... әдеби тілімізде күнделікті қолданылудан шығып қалса да,
жаңа жағдайға байланысты жаңа мағына алып, ... ... ... ... ... құн, сайыс және т.б. сөздерді мысал ретінде келтіреді [68, 41 ... ... ... ... тараю құбылысы байқалатын араб
сөздерінің бір қатары уақыт өте келе мағыналық жағынан қайта ... ... ... ... ... ... түрінде орын алғанымен, қарастырылып
отырған тілдерде даму ... бір ... ... әр бірі ... ... және ... тұрғыдан түрлі кезеңдерді басынан ... ... ... ... ... ауысқан тілдерде мағынасы әрі
тарылып, әрі кеңіген сөздер қатарына арабтың баян ... beyan) ... ... Бұл ... ... үш ... де барынша қысқарған. Араб
тілінде: ... ... ... ... ... «сөз
шеберлігі, шешендік», ... ... ... ... ... ... «тізім, тізбе» деген мағыналарды
білдіреді. Әрине, бұл мағыналардың барлығы араб сөздері түркі ... ... ... ... ... ... Мұны соңғы бес
мағынадан байқауға болады. Араб тіліндегі негізгі ... ... ... ... тілі ... ... ауыс мағына деп көрсетіліп,
өзгерген «тұрақ, тұрлау, тиянақ» және «бастан ... ... ... ... мағыналары негізгі мағыналар ретінде берілген. Ал «хабарлау»
мағынасы баян етті ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі мағыналары мынадай: «ой-пікір не оқиғаны ауызша
не жазбаша білдіру», ... ... ... ... ... туралы айтылған
бөлім» және «мазмұндама». Кейінгі екі мағына алғашқы мағынадан өрбіген
мағыналар деуге болады, ... ... де ... ... ... ... ... Түрік тілінде бұл сөз ... ... ... ... ... бір жанр аты» ... ... тіліндегі амал (амал, amel) сөзі де мағынасы ... ... Араб ... бұл ... ... мағынасы: «жұмыс, еңбек», «әрекет»,
«іс», «қылық», «тәжірибе», «туынды, шығарма», «облыс», ... ... Бұл ... ... ... тілдерге толығымен өтпеген, өйткені
араб тілінің өзінде сөздің қолданылу аясы кейін келе кеңейгенге ... ... бұл сөз төл ... ... ... ... ... қатар, мүлде өзгерген «тәсіл, айла, әдіс»
мағынасында да ... ... ... ... ... іс, ... қоса, өзгерген «мансаб, лауазым, мәртебе», «шара, ... ... ... ... төрт ... мағыналарында қолданылады.
Мұндағы «лаж, шара» мағыналары қазақ тілінде осы ... ... амал ... амал жоқ, амал қанша, амалы құрыды тіркестерінде кездеседі. ... ... ... ... онда ... ... іс», ... орындау үшін жасалған әрекет», сондай-ақ өзгерген мағынада
«айдау, өтірік» деп берілген. Сонымен бұл ... ... ... ... ... қысқарғанымен, уақыт өте келе ауысқан ... ... ала ... ... тарылып енген араб сөздерінің мағыналық дамуы үш ... ... ... Мысалға, араб тілінде алты түрлі мағынамен келген қарар
(қарор, karar) сөзінің үш ... тек ... ... және ... ... сақталған. Түрік тілінде арабша музыкалық «қайырма» ... ... ... алғашқы мағынаның өзі «бір іс жөнінде берілген байлам»,
«сот шешімі», «сот шешімін білдіретін ... ... ... ... бір ... ... «өзгермейтін болу», «дәл мөлшерде» деген
өзгерген мағыналар да ... ... ... аса кең ... бірі - дәуір (давр, devir)
сөзі. Бұл сөз араб ... он үш ... ... ... ... «шахм. партия», «қайталану, талып қалу», «кезек», «кезектесу»,
«сессия», «цикл», «кезең», «қабат», «өлең, ... ... ... көбі бір-бірімен мағына жағынан байланысты ... ... ... бір ... ... қайталану» семалары төңірегінде
шоғырландыруға болады. Қазақ тілінде бұл сөз үш ... ... ... ... ... ... ... мерзім», «билігі жүріп, дегені
болып тұрған кез», өзбекшеде алты: ... ... орын ... не өзіне
тән екрекшелігі бар, не тарихтағы белгілі бір тұлға не ... ... ... ... ... шақтары», «белгілі бір ... ... ... «геологиялық эраның бір бөлігі», «бақытты
шақ», ал түрікте жеті ... ... екі ... ... ... devir: ... тән ... бар уақыт бөлігі, кезеңі», devr:
«айналым, айналыс», «айналып ... «бір ... ... ... аудару»,
«бір мүлікті, не оған деген ... ... ... ... «міндеттің
бірінен екіншісіне өтуі», «үздіксіз өзгеріс», «қайталанып отыратын ... ... ... ... ... ... ... мағынасы
өзгеріп, тың мағына үстелген. Ал үш тілге де ... ... ... ... мағынасы деуге болады. Бұл мысал да сөздің уақыт өте ... ... және ... төл ... де, ... тілдерде де түрлі өзгеріске
ұшырайтындығын қуаттай түседі.
Арабтың бейіл, пейіл (феъл, fiil) сөзі арабшада «әрекет», «ықпал», «іс,
қылық», «етістік» ... ... Бұл ... түрік тілінде «іс
әрекет», «етістік» мағыналары сақталған. Ал қазақ тілінде ... ... ... ... «адамның мінез-құлқы, жүріс тұрысы», «адамның
рухани көңіл ... ... ... ... қоса өзбек ... ... ... ... ... ... «баға» мағыналарын білдіретін ғаламат
(аломат, alamet) сөзінің алғашқы екі ... ... ... ... Ал ... ... «таң қаларлық, ғажайып», «қара пәле, қырсық»
мағыналарына өзгерген. Мұндай өзгерген мағына өзбек және ... ... ... ... ... ... сипаттарға ие болған өте ғажап, жақсы» ... ... ... ... ... ал ... ... «үлкендігі,
ірілігі жағынан таң қаларлық нәрсе» мағынасымен берілген. Мұнда үш тілдегі
мағыналық өзгеріс ұқсас болып тұр.
Араб тілінде «мемлекет, ... ... ... ... ... ... білдіретін дәулет (давлат, devlet) сөзінің
алғашқы мағынасы өзбек, ... ... ... ... ... Қазақ тілінде бұл сөз өзгерген ... ... ... ... ... мағыналарында жұмсалады. Сонымен бірге өзбек тілінде
«байлық, мал-дүние», «бақыт» ... ... ... бақ», «мансап,
үстемдік» мағыналары үстелген. Қазақ, өзбек ... бұл сөз ... ... «байлық, бақ» мағыналары негізге алынса, түрік ... ... ... ... hisse) араб тілінде «бөлік, үлес», «сабақ ... ... ... ... ... ... ... уақыттың
үлесіндегі мағына. Алғашқы мағына үш тілде де ... ... ... өзгеріске де ұшырған. Қазақ тілінде «ыза, кек», «бастапқы қалпына
қарағанда артық, кем ... ... ... өзбек тілінде «мүшелік
жарна», «мәрте» мағыналары, ал ... ... «бір ... ... ... ... (қазо, kaza) сөзі де мағынасы толық өзгерген сөз. Бұл сөз арабшада
«провинция», «заң, құқық», «сот ... ... ... деген мағыналарды
білдіреді. Осы мағыналардан түрік ... ... ... ... ... ретінде берілген. Бұл сөз үш ... де діни ... ... ... сақталған. Қазақ, өзбек ... ... да ... ... ... ... ... діни
түсінік негізінде қалыптасса керек. Өйткені араб тілінде قضاء الله ... ... бұл сөз ... ... ... Ал ... ... «мал-
жанның жоғалуына, не зиян тартуына себеп ... ... ... өзгерген,
мысалы araba kazası «көлік апаты». Соңғы мағынада қазақ тілінде ... сөзі ... ... kesp) сөзі де ... ... сөз. Араб ... ... жұмсалатын бұл сөздің мағыналық аясы тарылып, әрі ... Төл ... «ие ... ... ... ... ... бұл сөз түрік тілінде «ие болу» мағынасымен ескірген сөз ... kesp etmek ... ... ие ... ... актив тілде
орныққан. Ал қазақ, өзбек тілдерінде ... ... ... ... бір түрі, мамандық» деп қалыптасқан. Айта кететін ... ... де касб ... ... ... «ие ... ... сақталған.
Бұған қоса қазақ тілінде ауыс «жұмыс, іс» мағынасы ... ал ... ... ... ... кеткен іс» мағынасын үстеген.
Мерез (мараз, maraz) сөзі араб ... ... ... ... ... ... бұл сөз мағынасы тарылып, «дене клеткасын ... аса ... ... мағынасын алған. Сонымен бірге ауыспалы мағына
ретінде «арам, қара ниет, қу» ... де ... ... ... ... бұл сөздің «жүректердегі күншілдік ... ... ... ... ... [73, 3 б]. Ал ... ... негізгі мағынасын
сақтаумен қатар, ауыспалы мағынада «зиянды, қауіпті адам» мағыналарын да
үстеген. Түрік тілінде де ... ... ... ауыспалы мағыналар
берілген: «адам шыдамайтын ауыр жағдай», «мінезімен мезі қылатын адам»
мағынасында қолданылады.
Парық ... fark) сөзі араб ... көп ... сөз ретінде келген.
Араб тілінде «айырылысу», «айырмашылық, түрлілік, ерекшелік», «ұсақ ... ... ... бұл сөз тек ... мағынасымен үш
тілге енген тәрізді, өйткені қалған ... ... де ... ... ... бұл мағына өз күйінде қалған болса, ал ... ... ... ... ... ... ұшыраған. Мысалға, негізгі
мағынаға қоса, «бір нәрсенің қадір қасиеті, мән жайы», ... бір ... ... ... тән ... құн» мағыналарын да үстеген. Алайда
өзгеріске ұшыраған үш ... да ... ... ... ... Мұны ... ... мысалдардан аңғаруға болады. Мысалға,
Олар өлең сөздің парқын ... ... ... өлең ... ... ... ... түсінбеу туралы айтылса, ал ескілік не, жаңалық
не парқына бара бермейді, яғни ... ... ... ... тұр.
Сонымен төл тілінде көп мағыналы болып ... ... ... ... ... ... ғана ... бір мағынамен еніп, уақыт өте ... ... ... тың мағыналар алатындығын айтуға болады.
Мағынаның алдымен тарылып, одан енген ... әрі ... ... ... Өйткені қоғамның дамуымен тілдің дамуы да қатар жүретіні белгілі.
Тілге орныққан ... ... де төл ... жаңа ... атау ... яки ... өзгеріп, қолданылу аясы кеңеюі мүмкін.
2.4 Вариантталу нәтижесінде мағынасы жіктелген сөздер.
Кірме араб сөздерінің ... ... ... ... ... ... ... құбылыс - бұл оларға жат араб дауыссыздарының
ұқсас дыбыспен алмастырылуы немесе ... ... ... ... Ал бір ... дыбыстық вариантпен қалыптасуы үш тіл арасында тек ... ... ... ... ... ... арабша нұсқасы қанша сақталғанына
қарамастан, халықтың ауызекі тілінде түркі дыбыстық жүйесіне ... ... сол ... тілге орнықты. Оның өзінде ... ... те ... Ал ... және ... ... ... бір ғана дыбыстық нұсқада қалыптасты.
Шеттен кірген сөздердің кейбіреулері басқа тілге ауысып келгенде, екі
немесе одан да көп ... ... да, ... сол ... әр ... ... ... бір-бірінен сараланып бөлініп, өз алдына
дербес сөз болып қалыптасады. Бір кезде қазақ ... ... ... ... көптеген сөздер бірнеше вариантта айтылып келген болса, қазір сол
варианттар жеке-жеке сөз болып, дараланып бөлінген» [64, 119 б]. ... ... ... ... ... ғазиз-әзіз,
сағат-сәт, қазір-әзір, оқиға-уақиға, мақсұт-мақсат, мағлұм-мәлім, ... ... ... ... ... ... ауа-әуе, хайуан-айуан, табиғат-тәбет сияқты ... ... ... Әрі бұл ... ... тыңдаушы олардың мағына
ерекшелігін толық түсінетін жағдайға жеткен [58, 132-133 ... ... ... ... сараланған мұндай сөздерге сағат//сәт,
хал//әл сөздерін мысал етіп келтіреді. ... ... ... ... ... ... және уақыт өлшемін» білдірсе, дыбыстық өзгеріске ... ... ... ... ... ... ... кезең, ыңғайлы
уақыт» мағынасын білдіретін болған. Ал хал сөзі «жағдай, күй» ... оның ... ... ... түрі әл «күш-қуат, шама» деген
мағынамен ... [69, 7-9 бб]. ... араб ... ... ... және жуан ... сағат, хал сөздері төл тіліндегі мағынасын
сақтаған болса, ... ... әрі ... нұсқада келген сәт, әл
сөздері дыбыстық өзгеріспен қатар мағыналық та өзгеріске ұшыраған.
Г.М. Раева да: «Сингармониялық ... ... ... ... ... ... ... ғана ажырайды, - дей келе, адал «ақ ниетті,
таза ойлы» және әділ «жалғандыққа жаны қас, ... ... ... ... бір ... айтылуына қарай семантикалық өзгеріске ұшырағандығын
айтады [74, 73 б]. Алайда бұл екі сөз ... ... ... ұқсас
келгенімен, арабшадағы екі бөлек түбірден өрбіген сөздер. Алғашқы адал сөзі
арабтың حَلالٌ [хәлә:л] ... ... ... түрі ... ал әділ
арабшадағы дыбысталуы мен мағынасына сәйкес енген عَادِلٌ [‘а:дил] сөзі болып
табылады.
Қай түркі тілінде болмасын араб сөздері ... араб ... ... ... ... ... бастап, XIX ғасыр соңына
дейінгі жазылған шығармаларда араб сөздері ... сай ... ... тілінде дыбыстық жағынан өзгеріске ұшырап айтылған сөздердің өзі
жазуда түпнұсқасына сай келді. Сондықтан ... ... қай ... ... дәл айту ... Дыбыстық дублеттердің пайда болуы жөнінде
Р. Сыздықова: «Қазақ жазба ... XIX ... II ... ... ... араб, парсы сөздерін түпнұсқаға жуықтап жазу
орфографиялық норма ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде сыртқы тұлғасы жағынан дублеттік қатар түзіп
(өмір/ғұмыр, ғылым/ілім, ... ... ... XIX ғасырдың II
жартысынан басталды деуге болады, - дейді [75, 200 б]. ... сөз ... тек ... ... Ал ... жағынан саралану кейінгі
уақыттардың жемісі.
Ал өзбек, түрік тілдерінде әдеби тілде бір сөздің түрліше дыбысталуы
жоқтың қасы ... бір сөз ... ... жіктеліп қалыптасуы
туралы сөз қозғалмайды. Алайда өзбек тілі диалектілерінде әдеби ... ... ... ... аз да болса кездеседі, мысалға, ... аёл сөзі ... ... ҳайал, ҳәйәл, әйол, әйал деп келеді.
Алайда мағыналық жағынан бір-бірінен өзгешеленбейді. Ал кейбір сөздер әдеби
тіл мен ... ... ... ... ... ... ... матал сөзі әдеби тілде «мәтел» мағынасында ... ... ... ... ... [59, 342-343 ... ... жіктелген сөздер ретінде өзбек тілінде, ... ... ... Онда сөз ... аясы кеңіп, зат пен оның
ерекшелігі нақтыланған сайын, сөз мағынасы дифференцияланып, ... ... ... ... ... ... ... «сынақ», ал
имтихон «экзамен» ... сол ... ... «мұғалім», муаллим
«оқытушы» мағынасында жұмсалады [59, 19 б]. ... ... ... тек араб ... құралмаған. Алғашқы екі сөз қазақ тілінде де
сынақ және емтихан деп жіктелсе, ал ... sınav, imtihan ... ... ... қолданылады.
Мағыналық жағынан жіктелген мұндай сөздер сөзжасамда да бір-бірінен
өзгешеленеді. Мысалы, ... «дәл осы кез, осы шақ» ... ... «тездеп,
тез, дереу», ал әзір сөзі «қазіргі кезде», «әзір, дайын» деген ... ... ... ... мағыналарының қазақшада екі сөз арқылы
бөлектеніп берілгендігі ... ... екі ... ... ... екеуінен бірдей туынды сөз жасалмайды. Мәселен, әзір ... ... ... сөздері туындап жаста, қазір ... ... ... Сол ... мәлім сөзінен мәлімдеу етістігі ... ... ... сөз ... ... «бір ... мүдделі болғандық, мұқтаждық, зәрулік»,
«бір затты керексіну, мұқтаж болу» мағыналарымен берілген қажет сөзі ... ... ... ... деп түсіндірілген әжет сөзінде де байқалады.
Мұнда да екеуінен бірдей сөз жасала бермейді. Қажет ... ... ... ... ... жасалғанымен, әжет сөзінен мұндай сөздер
туындамайды. Сондай-ақ бұл сөздер арқылы ... ... ... мен ... ... ... да айырмашылық байқалады, алғашқысы
«керекке жұмсалды, пайдаға асты» деген мағынаны берсе, кейінгісі «ер жетіп,
қолғанат болды», ... ... ... өтеді» деп қалыптасқан.
Қазақ тіліне тән тіл үндестігіне ... ... ... сөздерінің
бірде жуан, бірде жіңішке дыбысталуы ... ... ... уағда-уәде, ғұмыр-өмір, ғадат-әдет, ғалам-әлем [74,
29 б]. ... ... ... ... ... мағынада
жұмсалады. Осы варианттардың қайсысы алғашқы деген мәселеге ... ... жуан ... ... ... табылады. Бұл жөнінде М.Б. Сабыр:
«Д.Т. Киекбаев, А.М. Щербак сынды бірқатар ... ... ... жуан ... ... негізінде
қалыптасқандығына аса көңіл бөлген еді. Жуан ... ... ... ... ... ... үш жуан дауысты а, у, ы болғандығына ал өзге
дауыстылар «орта ... ... мен ... ... ... біртіндеп
орныққан деген тұжырымға сүйенеді», - дейді [76, 19 б]. Бұл тұжырымды кірме
араб сөздеріне де қатысты ... да ... ... ... ... мұндай сөздерде жуан түбірлердің мағынасы араб ... жуық ... ал ... ... ... түрлерінде мағыналық
өзгеріске ұшыраған. Сондықтан бастапқыда араб сөздері жуан ... ... ... бар. Оның ... ... нұсқаларының қалыптасуында
көршілес халықтардың тілі де әсер ... Ғ.М. ... ... ... тікелей ықпалы болатын оңтүстік говорларда жіңішке варианттар
орнықса, өзге говорларда жуан варианттар сақталған. Бұл да ... ... ... - дейді [74, 35 б].
Арабтың «атмосфера», «жер ... ... газ ... ... жиынтығы», «жел», «климат», «ауа-райы», «еркелік, қиял», «қорқақ»
мағыналарын ... ... сөзі де ... ... ауа, әуе деп екі
түрлі дыбыстала келе, мағыналық жігі ажыраған сөз. Қазақ тілі ... ауа сөзі ... алу үшін ... ... ... ... жер атмосферасын құрайтын газ тәрізді заттардың ... ... сөзі «жер ... ... көк ... ... ... мағыналарымен
берілген. Қазіргі кезде әуе сөзі әуежай, әуе ... әуе ... ... ... ... ... ... тілінде де ҳаво сөзі бастапқы «жер
шарын қоршаған газдардан тұратын зат», «жер ... ... ... ... және ... көк» ... ... Мұнда қазақ және өзбек
тілдеріндегі мағыналарының арасында ұқсастық байқалады. Ал түрік ... бұл ... он бес ... ... берілген. Бұл мағыналар
арасында араб тіліндегі алғашқы бес ... ... ... сондай-ақ
қазақ, өзбек тілдеріндегідей «аспан» мағынасы да ... ... ... ... ... «музыкалық аспаптардан шыққан дыбыс пердесі»,
«біреудің жүріс тұрысын білдіретін ... ... ... ... ... сөз» және ... ... да қолданылады.
حُكْمٌ [хукм] сөзі де қазақ тілінде өкім «белгілі бір ... ... ... үкім», «билік, әмір, үстемдік» және үкім «соттың
қылмысты істер жөніндегі ... ... ... ... деп екі ... сөз
ретінде қалыптасқан. Осы түбірден өрбіген ... ... сөзі де ... ... келе ... «саяси үстемдік, билік», ал үкімет «мемлекеттік
жоғары басқару және атқару органы» деп мағыналық ... да ... ... ... сөзінің «Қазақ» газетінде мемлекет сөзінің синонимі
ретінде ... ... [60, 56 ... ... ғылым/ілім сөздерінің де мағынасы жіктелген. Ғылым
сөзінде араб тіліндегі мағына ... ... ал ілім сөзі ... белгілі бір саласы жайындағы теориялық қағидалар жиынтығы» деп
өзгерген. Негізі, арабшада бұл ... ... ... ... ... ескерсек, арабшадағы мағыналар қазақшада екі түрлі дыбысталып
берілген.
Зағип/зайып сөздерінің де мағыналарында өзгеріс ... Араб ... сөз ... ... ... «науқас» мағыналарын білдірсе, қазақша
екі түрлі дыбысталып, мағынасы жағынан бір-бірінен ... ... ... ... ... «кәріп-қасер, мүсәпір, бишара», ал зайып сөзі
«жар, жұбай, жұп» мағыналарын алған.
Қазақ тілінде зарар сөзі залал түрінде де ... ... ... ... ... бұл сөз ... ... кейде түрліше көмекші
етістіктермен тіркеседі. Мысалға залалы тиді, зарары тиді ... ... ... ... ... түрлі етістіктермен келеді:
залал келтірді, залал тартты, ... жоқ, ... ... ... ... араб ... ішінде әр түрлі дыбысталуына қарамастан бір ғана
мағынада ... жиі ... ... бір ... ... ... бейіл/пейіл/пиғыл; уәде/уағда; пәни/фәни;
тәспі/таспиқ ... ... ... сөз ... берілгенімен,
білдіретін мағыналары бірдей. Мағынасы және ... ... ... ... ... бұл сөздерді бір сөздің түрлі дыбыстық варианттары деп
қарастырған жөн.
Зияпат (зиёфат, ziyafet) сөзі араб ... ... ... ... ... сөз. ... ... бұл екі ... ... бірі ... ... құрмет, қонақасы», екіншісі қос сөз
құрамында сый-сыяпат «қадір тұтқан ... ... ... ... зор ... деп ... ... да екі сөз
ретінде сөздікте берілгенімен, беретін ... ... екі ... ... ... сөздерден кейбірі бірдей
көмекші етістікпен тіркессе, енді бірі түрлі көмекші етістіктермен тіркесе
келе, ... ... да ... ... ... сөзі ... «ізет,
құрмет, қошемет» мағынасымен, ал тәжім: тәжім ету тіркесінің құрамында ғана
келген. Бұл тіркес тағзым ету деп те ... Екі ... де ... ... бір «бас иіп құрмет көрсетті». Ал тағылым/тәлім сөздері
бірдей «үлгі-өнеге, тәрбие» мағынасымен келгенімен, көмекші ... ... ... Тағлым сөзі: тағлым алды, тағылым тұтты
тіркестерінде келсе, ал тәлім: тәлім алды, тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... жағынан қатты өзгеріске ұшырған
тағат/дәт сөздері де бірдей «шыдам, төзім» мағынасымен берілген. ... ... ... ... бар, әрі бұл ... ... орын ... Мысалға дәт сөзі : дәт қылмады «шыдамады, сабыры жетпеді»,
дәті бармады, дәті жетпеді, дәті ... ... ... дәті ... ... «қатыгез, шыдамы күшті» тіркестерінде келсе, ал тағат сөзі тағат
қылмады ... ... ... таппады «мазасы кетіп, көңілі орнықпады,
қатты алаңдады», тағаты кетті, ... ... ... ... ... араб сөздерінің түрліше дыбысталуы түрік тілінде бірен-саран ғана
кездесіп қалады. Мысалы, екі түрлі дыбысталумен devir: ... ... бар ... ... ... мен devr: ... айналыс», «айналып
шығу», «бір орыннан екінші орынға аудару», «бір мүлікті, не құқықты басқа
біріне өткізу», «міндеттің бірінен ... ... ... ... ... кезең» сөздері берілген.
Жоғарыдағы мысалдарды талдай келе мынадай тұжырымдар ... ... ... ... ... келе ... ... түзуі, не мағыналық
жағынан басқа сөзге айналуы қазақ тіліне тән құбылыс;
ә) сингармонизм заңына ... ... ... екі түрлі
қалыптасқан сөздерде жуан түбір ... ... ... бар. ... ... мағына арабшадағы мағынасынан алшақтай қоймаған;
б) араб тілінде көп мағыналы болып келген кейбір сөздердің мағыналары
бір ғана сөз ретінде ... екі ... ... келе сақталған;
в) мағыналық жағынан ұқсас келіп, бір ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктермен тіркесінде де ... ... ал ... ... ... ... ... етістікпен
тіркесу және туынды сөз құрау жағынан да өзгешеленген.
2.5 Араб сөздерінің синонимдік қатарларда жұмсалуы
Кез келген тілдің сөздік құрамы тек ішкі ... ... ... ... ... ... өзге тілдерден ауысқан сөздер, яғни кірме
сөздер арқылы да толығып отыратыны белгілі. Бір тілден екінші ... ... ... ... ... ... сөздердің қатары да молығып
отырады. Солардың бірі ... ... ... ... ... және ... ... қорында өзіндік орынға ие болған араб сөздерін ... ... ... ... ... кірме сөздер қазақтың
синонимдік байлығын жасауда да өте ... ... ... ... парсыдан келген кірме сөздер қазақтың төл сөздерімен ... ... те ... қатарда жұмсалумен қоймай, бұлар қазақ сөздерінсіз-
ақ, өзді өзі болып, белгілі ұғымды ... ... ... ие ... - дей келе, қазақ тіліндегі кірме араб, ... ... ... ... төрт ... ... қарастырады. Мысалы:
араб сөзі мен қазақ сөзі жүз шақты синонимдік ... ... ... ... ... - ... арыз - ... есім - ат; мәртебе, дәреже - атақ,
даңқ, ат, мерей; ... ... - ... ... - ... ... лаж -
әдіс, тәсіл; дәлел, ыспат - айғақ; тарап - жақ , тұс; ...... ... - ... ... т.б.; ал ... парсы сөздерінің аралас келіп,
қазақ сөзімен синоним болуына қырық ... ... ... ... ... - ... тағам – ас - тамақ; сәби – ...... ... ...... - билік; зарар – зиян - шығын; қуат, әл – ... күш; ... – шер - ... мұң, ... ...... - Тәңір; ақыл –
сана - ес; әлек – әуре - ... ... т.б., ... ... ... сөздерінен құралған синонимдер де келтірген [77, 138 б]. Бұл мысалдар
кірме араб сөздерінің қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... кейбірі қазіргі актив тілде қолданылса,
енді біреулері поэзияда сөздің ... ... ... ... ... тілінде де араб-тәжік сөздерінің көп жағдайда ... және ... реңк беру үшін ... ... 8 ... араб сөздерінің түркі тілдерінде синоним ретінде келуі ерте
кезден-ақ басталған құбылыс. Мысалға, Б. ... XI-XII ғғ. ... араб ... ... ... рағбат-ниййәт, парсы
сөздерімен аләм-жехан, адув-дұшпан, мәләк-періште, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... келетіндігін
білдірсе [22, 139 б], Г. Құлназарова оларды: зат есімнен, сын ... ... ... синонимдер деп бөліп көрсетеді [24, 48-49 бб].
А.К. ... ... ... ... ... ... атты
еңбегінде бір мағынаның түрлі сөздермен берілгендігін ... ... ... урақат, хатун, аурат, айал; сол сияқты талим, уқуш сияқты
сөздерді келтіреді [79, 15 б]. Бұл ... ... ... тәлім
сөздері араб сөздері болып табылады.
Қазіргі кезде де кірме араб сөздері түркі тіліндегі баламаларымен де,
сондай-ақ араб тілінен ... ... ... қос сөздер құрамында да жиі
кездеседі. Негізі түркі, араб сөздерінің қос сөз ... ... ... ... болуы керек. Мысалға, «Қисаси Рабғузийде» куч қувват
сөздері қатар қолданылған [80, 149 б]. Қазақ ... ... ... ... ... ... синонимдердің қолданылу тәсілдерінің бірі ретінде де
қабылданады: күш-қуат, амал-айла, хал-ахуал, хал-жағдай, хал-жай, ... ... ... [64, 116 б]. ... ... ... ... тән. Синонимдік қатарда келген араб сөздері әрі қос сөз ... ... екі ... ва «және» жалғауы арқылы тіркесуімен де келеді. Мысалы:
жабр-зулм, жабр ва зулм; жабр-жафо, жабр ва жафо; ... ... ... ... сафо, завқ ва сафо. Мағыналас не мағынасы жуық сөздердің ve
жалғауының қысқарған түрі ü арқылы келуі ... ... де ... zevk ... ... сайран», kadr ü kıymet «қадір-қасиет», ulum u fünun ... ... ... ... ... ... ... жұмсалуын
түсіндірме сөздіктердің өзінен де байқауға ... ... ... ... ... ... заттың (құбылыстың) белгілері ... ... ... ... ... беру ... үш ... кездеседі. Анықтаманың бұл түрі синонимдік анықтама деп аталады [62, 91
б]. Мысалы, қазақ тілінде: ... - ... ... ... ... ереже; дәлел-
ыспат, айғақ; өзбек тілінде: илож - тадбир, чор, имкон; илож - ... ... ... - мурод, муддао; мақсуд - мақсад, мурод; ... ... ... қоида - қонун; қоида - расм, одат; далил - исбот, ... ... isim - ad; mertebe - aşama, derece, rütbe; kaide - ... - kanıt және т.б. ... қос ... арасында тек өзбек, түрік
тілдерінде қолданылып, ... ... қос ... де бар, ... ... (fakir fukara, fitne fesat) ... тілі сияқты өзбек тілінде де араб ... ... да, ... де, сондай-ақ өзбек сөздерімен де ... ... ... зако-ақл-идрок-зеҳн; жинс-нав; адад-миқдор-ҳисоб; завол-маҳв булиш-
ҳалокат; қадр-обру-эътибор-ҳурмат-нуфуз; қадр-нарх-бахо; ҳожат-зарурлик-
заруриет-эҳтиеж; ... ... ... бір ... ... ал ... орыс ... енген мағыналас сөздерден ... ... ... ... қатар қолданылатын жағдайлары да кездеседі.
Мұндай параллель қолданылатын синоним сөздерге революция-инқилоб, традиция-
анъано, проблема-муамма, контроль-назорат, ... ... ... ... ... ... ... келтіруге болады [59, 19 б].
Қазақ, өзбек сөздерінің араб сөздерімен синонимдік қатарда жұмсалуы
синонимдердің жасалу жолдарының бірі ... ... ... ... ... ... өзбек тілдерінде мұнымен ғана шектелмейді. ... ... ... синонимдердің жасалу жолдарына мыналарды
жатқызады: 1. Көп мағыналы сөздер есебінен: әлді-күшті-мықты-қарулы-әулетті-
әндемді; әлді-ауқатты-дәулетті-қуатты-бай; 2. Сөз ... ... ... ... ... ... қанағатсыз- тойымсыз; берекесіз-
құтсыз; қоштау-мақұлдау; 3. Кірме сөздер: араб, парсы, монғол, орыс ... ... араб ... ... ... ... синонимдер: халайық -
халық, жұрт көпшілік; ақиқат - шындық, растық; отан - ел, ... жер; ... ... қол, ... ... 4. ... ... дәйіс - арсыз,
ұятсыз; 5. Фразалық тіркестердің себебінен: қара халық - бұқара, еңбекші; ... - ... 6. Табу мен ... ... ... салды - өлді,
қайтыс болды [64, 113-114 бб]. Ал «Өзбек тілінің ... ... ... ... бес ... ... ... Соның ішінде кірме
араб сөздері бұл топтардағы мысалдардың барлығында кездеседі. Мысалы, 1.
Жеке сөз ретінде ... ... ... 2. ... ... ... ... болған синонимдер: эрта блан-
наҳор очмой; юзи қора-ори йуқ, ... йуқ; 3. ... ... ... ... қос сөз ... қолданылатын синонимдер: эл-юрт, эл-халқ;
бахт-соадат; қадр-қимат; қаҳр-ғазоб; ор-номус; 4. ... яғни ... ... бір ... ... бір-біріне жақын сөздер қабыл етілуі
арқылы пайда болған синонимдер: форма ва шакл; 5. Бір ... ... ... ... ... өту ... ... бірдей мағынаны білдіретін
сөздер пайда болып, жұп синонимдер ретінде келгендері: член-аъзо және т.б.
[59, 34 б]. Бұл ... ... сөз ... негізінде, диалектілерден сөз
өту арқылы, сөздердің ауыспалы мағынасында келуімен де ... ... ... ... Мұнда жұрнақ арқылы жасалған синонимдерге
өзбек тілі ... ... ... мен парсы-тәжік ... ... ... ... ... ... мысалы: қадрли-қадрмон,
санъатчи-санъаткор, вафоли-вафодор, давлатли-бадавлат және т.б.[78, 16-17
бб].
Ал түрік тілінде синонимдерге берілетін ... да, ... те ... тілдерінен өзгеше. Түрік тілінде синоним сөз деп бірдей ұғымды
білдіретін, бір-бірінің ... ... ... ... ... ... ... бір тілге басқа тілден енген сөздер мен сол
тілдің сөздік қорындағы төл сөздер арасында мағына теңдігі байқалатын, ... ... ... ғана ... ... mektep – okul ... – yanıt ... maksat – gaye – hedef - amaç «мақсат», kelime -
sözcük «сөз», vazife - görev ... ... ihtimal - ... мүмкіндік», kıymet - değer ... ... - ... fakir - yoksul ... misafir – konuk «қонақ», mesele - sorun
«мәселе, проблема». Түрікше сөздер арасында да ... ... ... өте ... deprem - yer ... - zelzele «жер ... kimi
zaman - ara sıra - zaman zaman - arada bir - bazen ... Ал ... ... ... ... анықтамалар алуан түрлі. Олардың арасында
түрік тіліндегі синонимдер анықтамасына сәйкес келетіні де кездеседі [48,
27 б]. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... деп атайтын анықтамада бар [55, 184 б]. Ал қазақ ... ... ... ... Ә. Болғанбайұлы мұндай сөздерге былай ... ... «Әр ... ... ... ... ... келетін,
әрқайсысының өзіне тән не мағыналық, не ... не ... ... бар ... ... деп атаймыз» [77, 11 б]. ... де ... ... «синонимдер мағыналары бірдей немесе бір-
біріне жақын сөздер ... ... мен ... ... ... ... - деп анықтама беріледі [59, 31 б]. Қазақ, өзбек тілдеріндегі
синоним сөздер ұғымына түрік ... ... ... yakın ... жуық, жақын» деп аталатын сөздер келеді. Түрік тілінде мұндай
сөздерді синонимдерден ажыратуда ... ... ... бір-бірінің орнын
толығымен баса алмайтындығы, яғни араларында мағына айырмашылығының барлығы
көрсетіледі. ... ... ... ... сөздер жатқызылады: yollamak-
göndermek «жіберу, жолдау», dilemek-istemek «тілеу, өтіну», söylemek-demek-
konuşmak ... ... деу» және ... ... ... араб ... ... сөздердің синонимі
ретінде жұмсалуы алғашқы енген кезінен бастап, тіл дамуы бойында бірде
басым, ... ... ... жалғасқан. Алайда түркі тілдерінің көпшілігінде
XIX ғасырдың соңы мен XX ... ... ... кірме элементтерден
тазарту, әсіресе, араб, парсы ... ... көп ... ... ... қозғалыстар болғандығы тіл ... ... ... ... ... ... алып, тілде үстем болып қолдану жолында төл
сөз бен кірме ... ... сан қилы ... ... ... қазақ
тілінде сондай тартыстар негізінде ана тілінің өз сөзі көп ... ... араб ... ... ... ақын мен ... оқымысты мен
ғұлама; төреші мен қазы; жақ, тұс пен тарап; ... пен ... үлгі ... және т.б осы ... ... арасындағы әдеби тілде орнығу күресінде
ана тілінің тума сөздері жалпы халықтық қасиетке ие ... ... ... ... те жүрген. Араб сөздері мен қазақ ... ... ... ... ... келе, кейбір тума төл сөз сөйлеу тіліне ... ... әйел ... сөз көне заманнан бері жалпы түрік халықтарының
тіліне ортақ қатын сөзінің, тағдыр - жазмыштың орнын ... [77, ... ... ... ... ... де тән. ... дәуіріне дейін тілдің
сөздік құрамының 90%-ына жуығын құраған араб, парсы сөздерінің қолданылу
аясы ... ... елде ... ... ... ... шектеліп, тілді кірме сөздерден тазарту саясаты жүргізіліп,
қолданысқа түркілік сөздерді ... ... алға ... ... ... ... ... «Жас қаламгерлер» қоғамы да осы бағытта жұмыс
істеді. Олар тілді шет ... ... ... араб, парсы сөздерінен
тазарту ісінде бірнеше принциптерді ұстанды. ... ... ... ... бар ... ... сөздерін шығарып тастау, синонимі табылмағаны
кішігірім нюансы бар сөздерді қалдыру да орын алған [81, 97 б]. ... ... ... ... ... ... барынша қолданылысқа
еніп, кірме араб сөздері сан ... ... ... ... ... ... 1965 ... дейінгі газет мәтіндерінде жасалған
зерттеулер нәтижесі бойынша 1931 жылғы газет тілінде араб сөздері 51 ... ... 1965 ... бұл ... 26%-ға ... ... [83, 380 ... мұндай баламалар арасында «сәттілері» де, «сәтсіздері» де болды.
Олардың тілде орнығуы ... ... ... ... байланысты
болды. Оның үстіне кейбір түрікше берілген баламалардың көп мағыналы кірме
араб ... ... баса ... да соңғыларының тілден ығыстырылуын
тежеді. Балама сөздердің ішінде арабшасын тілден ығыстырғандары: nazir-дің
орнына bakan ... ... - çarpma ... ... - ... ... ... тілде орнықпай қалғандары да болды. Мысалы, takvim
«күнтізбе», sır «сыр», derece ... askeri ... ... ... орнына балама ретінде алынған çağbeti, gizem, kerte, süel деген
түрік ... ... ... ... ... де олардың орнына арабшалары
қолданылады. Ал кейбір баламалар кірме араб сөздерінің ... ... ... ... қолданылады, мысалы, vasıta –araç «құрал», beyanat-
demeç «баяндама, декларация», ... ... ... ... ... akıl - öğ (ök) , asker - çerig, mezar мен kabir- ... ... басты [82, 138 б], [33, 8-9 бб].
Халықтың күнделікті тіршілігінде ... араб ... ... ... ... hareket ... әрекет, қылық», memnun «риза,
қанағаттанған», fena «жаман», kısım «бөлім, үлес», sır «сыр» және ... ... ... ... ... ... болсақ, араб сөздері қазақ, өзбек
тілдерінің сөздік қорынан тұрақты орын теуіп, синонимдік ... ... төл ... де, мәндес парсы, тіпті кейінірек орыс тілі арқылы
енген сөздермен де қатар келіп, тіл байлығын арттыруда белгілі бір ... ... ал ... ... ... түрік тілінде кірме
сөздердің, соның ішінде ... ... ... енген сөздердің синоним
ретінде қолданылуын жақтайтын да, оның түркі тіліндегі баламасының ... ... ... ... ... да ... бар. ... басты себебі
ретінде түрік тілінде синоним сөзге берілген анықтаманың қазақ және өзбек
тіліндегіден өзгешелігін ... ... ... сөздердің мағынасы бірдей
түрік сөздерімен қатар қолданылуына қарсы пікірдегі тілшілер мұны ... бұзу деп ... ... ... ... ... мүлде
қолданбауды ұсынады. Мәселен, түрік тілші ғалымы И. Охри: ... ... ... бір ұғым үшін әрі түрікше, әрі арабша және парсыша бірнеше
сөз жоқ, ... ... gök ... аспан», yürek «жүрек», gebe
«жүкті», eşek «есек» дегенде, азшылық sema, kalp, hamile, merkep ... yürek ... ... ал неге ... ... ... мен
дәрігерлер үнемі kalp сөзін қолданады», - дейді [83, 62 б]. ... ... ... де бар. ... Т. ... ... «Мағыналастық және
қолданыс» атты мақаласында жоғарыда келтірілген ғалымның уәжіне қарсы
пікірін ... Онда ... И. ... ... орынды екендігін айтумен
қатар, бұл пікірге толығымен қосылмайтындығын айтады. Өйткені түрікше gebe
«жүкті» және eşek ... ... ... hamile және merkep ... ... және ... қабылданатын бір сөз немесе тіркестен
тартыну» үшін қолданылатындығын ... Оның ... араб ... ... және merkep ... ... ... жағынан өзгеріске ұшыраған.
Арабшада hamile сөзі «тасушы» мағынасын, ал merkep ... ... ... ... ... келеді [84]. Жоғарыдағы екі тілші ғалымның
пікірлеріне қосылмайтын көзқарас білдіргендердің бірі З. ... ... ... ... ... ... ... сөздер көп болғанымен,
бұл сөздер жоғарғы тап ғалымдары мен әдебиетшілердің осман тіліне ... және ... ... ... ... ... ... мағынасы
тең (синоним) сөздер жоқ. Халық арабша және парсышадан бір сөз алған кезде,
оған ... тең ... ... түрікшеден толығымен шығарып тастаған.
Мысалы, халық hasta сөзін алғаннан кейін şayru ... ... ... ... келе, халықтың тілінде араб және парсы сөздері түрікше сөздермен тең,
бірдей мағынада келмейтіндігін, сөз ... бір ... ... ... арасындағы мағына теңдігі жойылып отырғандығын алға тартады. Ал
Kur'an «Құран», cami «мешіт», ezan ... ... ... ... ... болмағандықтан, мағынасы тең сөзге орын жоқ екендігін айтады.
Тағы бір ерекшелік ... ... ... парсыша және басқа да шет
тілдерден алған сөздерді айтылуы немесе мағынасы жағынан ... ... ... ... ... жағынан бұзылған сөзге
арабшада «батыс көкжиегіндегі ... ... ... şafak сөзін
келтіріп, бұл сөздің түрікшеде şafak sökmek «таң ағарды» тіркесіндегідей
«шығыс ... ... ... ... ... ... пікірінше тілде мағынасы тең сөз жоқ [84]. Бұл сөз қазақ ... ... ... яғни ... мағынасында қолданылады. Көріп
отырғанымыздай, ... ... ... ... байланысты пікір
айырмашылығы орын алып отыр.
Қазақ және өзбек тілдерінде синоним сөздер ... ... ... ... Өйткені синоним сөздердің арасында не мағыналық, не
стильдік, не эмоциялық сәл де ... ... ... Мұндай
айырмашылық кейде мағына жағынан, кейде қолдану жағынан да ... ... да ... ... ... маңызға ие. Синоним сөздер
бірдей ұғымды білдіргенімен қолданылысы жағынан ерекшеленеді [85, 132 ... әмір - ...... - үкім ... бір ... қатарда
келгенімен, қолданыс жігі ажыраған. Әмір сөзі қазақ ... тек ... ... ғана қолданылса, бұйрық қазіргі кезде түрлі мекеме,
ұйым, орган басшылары тарапынан беріледі, ал жарлық тек ... ... ... жоғары заң күшіне ие бұйрықты білдіреді.
Сонымен ... ... ... мәні ... да ... «Тіліміздегі синонимдердің ... ... ... а) ... ... ... білдіретін реңктер: есім деген сөз
ат сөзінен қадірлірек, ал қадір сөзі өлім сөзінен ... ә) ... ... ... ... ... азамат сөзі жігіт сөзінен жоғары
айтылады; б) ... ... қол - ... ... мәртебе - атақ сөзіне,
қаһарман - кейіпкер сөзіне, шапақ - арай ... ... ... ... в) ... ... мәніндегі реңктер, мысалға еркек
кіндік - ер азамат дегеннің орнына, ... бас - әйел ... ... ... ... айтылады [64, 111 б].
Түрік тілінде де синоним деп берілген сөздер ... ... ... ... ... yürek ... сөзі мен ... kalb
сөзі сөздікте мағыналас, яғни синоним сөздер ретінде келтірілген, алайда
түрік тілінде бұл сөздер ... ... ... қолданыла бермейді.
Kalbsiz бен yüreksiz сөздерінің қолданылысы ... ... ... ... деп ... ал yürek бар деп ... Ешкім қасапшыға барып: «Bana
bir kalb ver», - демейді. Сондай-ақ синонимдік қатар ... ... ... сөздермен тіркесу мүмкіншілігі жағынан да ... [67, 32 б]. ... kalp hastası ... ауруы» делінеді, yürek
hastası деп айтылмайды. Filancanın kalbi var ... ... yüreği ... Kalb сөзімен келген тұрақты тіркестер де көп: kalb ... ... kalbini açmak ... ... ашу», kalbini çalmak «ғашық
ету», kalbine girmek ... ие ... kalbini doğmak ... kalbini kırmak «ренжіту», açık kalb ... ... ... т.б. Yürek ... ... ... тіркестер де аз ... yanmak ... ... yüreği yağ ... ... ... разы ... yürekler acısı «өте қайғылы», yürekten «шын жүректен» т.б.
сияқты. Түрік тілінде жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... ... vatan tutmak - yurt tutmak.
Қазақ тілінде де ... ... ... ... ... ... ... онша көп тіркесе бермейтінгі байқалады. Мәселен, ел мен халық
синоним сөз болғанымен, ішіне ел қонды деп ... да, ... ... ... ... [64, 111-112 бб]. Кейде кірме араб сөздері бір ... ... ... ... атақ деген қазақтың төл сөзі кең
мағынада да, нақтылы мағынада да айтылса, ал осы мәндегі ... ... араб ... атақ сөзіне қарағанда тар мағынада келеді. Мұны да осы
сөздер құрамында жұмсалатын тіркестерден байқауға болады: атағы жер ... ... ... атақ ... ... ... ал дәреже,
мәртебе сөздері ғылым кандидаты дәрежесі, доктолық дәреже, мәртебең ... ... ... ... тіркестерде келген. Денгенмен, синонимдік
қатардағы мәндес сөздердің бірдей сөздермен тұрақты тіркес ... ... ... ... ... ... таппады - тағат таппады, сабыры
қалмады - тағаты қалмады, сабыры таусылды - ... ... - ... ... ... - ... ... әл кірді - бойына қуат кірді, әл
бітті - бойына қуат бітті; амал жоқ - лажы жоқ, ... ... - лажы ... ... - лажын тапты, әмір берді - бұйрық берді. Өзбек тілінде кейбір
синоним сөздер басқа сөзбен ... ... да, бір- ... орын ... ... кездері болады, мысалы: кам қувват – бақувват – ожиз - кучсиз;
хийла - ... [59, 32 б]. ... ... ... ... айтылатын тағы бір нәрсе бір сөздің үш тілде ... ... ... ... ... - фикр олишмоқ - fikir almak; нәтиже шығару -
натижа ... амал ... - ... ... - ... топмоқ; амал қанша -
иложим қанча; әмір берді - амр бермоқ - emir vermek; амр этмоқ - ... ... әр ... синонимдік қатардағы әр түрлі сыңармен тіркесетін
кезі де болады: фикрга чуммоқ - ойға шому.
Сонымен араб ... ... ... ... бойы ... ... ... қатарда жұмсалып, тіл байлығы мен оралымдылығын ... рөл ... ... болады.
Мәселен араб, парсыдан келген кірме сөздер ... төл ... те, ... те синонимдік қатарда жұмсалумен қоймай, бұлар қазақ
сөздерінсіз-ақ, өзді өзі болып, ... ... ... ... ... ие ... ... тілі сияқты өзбек тілінде де араб
сөздері бірыңғай да, парсы сөздерімен де, сондай-ақ өзбек ... ... ... ... Ал ... ... ... сөз деп бір-бірінің
орнына қолданыла беретін, араларында ешбір мағыналық айырмашылық болмаған,
бірдей ұғымды білдіретін сөздерді атайды. ... ... ... ... бір тілге басқа тілден енген ... мен сол ... ... төл ... ... ... ... байқалатын, яғни мағынасы
бірдей сөздерді ғана жатқызады.
Екінші тараудың ... ... ... ... ... ... ретінде, көбіне, жеке
дара мағынада енді. Түркі топырағында ұзақ ... ... бұл ... ... жағынан ғана игеріліп қоймай, мағыналық жағынан да барынша
дамыды. Мағынаның дамуы ... ... ... ... және ... ... ... байланысты екені де белгілі.
Тіл, әсіресе, оның мағыналық жағы үнемі өзгеріске ... ... ... ... мағынаның кеңеюін де, тараюын да, өзгеруін, тіпті бастапқы
мағынасын жоғалтып, мүлдем басқа мағынаға өтуін де, ... ... ... ... ... ... барлық жағдайда мағына бастапқы мағынадан өзгере,
дами түседі.
Сонымен араб ... ... ... ... ... кеңеюі,
негізінен, қоғамның дамуына байланысты, яғни сыртқы факторлардың есебінен
жүзеге асқандығын айтуға ... Үш ... ... ... ... әр ... ... мағыналық өзгерістер де өзіндік ... ... үш тіл ... ... да ... Мәселен, қазақ және
өзбек тілдері арасында мағыналық ... ... ... ... ... байқалса, ал өзбекше мен түрікше арасында - құқықтық-саяси
салада орын ... ... пен ... тілдеріндегі мұндай ұқсастық бұл
халықтардың территориялық көршілестігінен, ... ... де ... ... кешіргендігінен туындаса керек. Ал өзбек пен түрік тілдері
арасындағы ұқсастықтың себебі бұл ... ... бойы ... ... дін, ал ... ... тіл ... үстемдік құрғандығында
жатқан болар.
Мағыналық кеңею кейбір сөздерде үш ... ... ... енді ... тек бір ғана ... ... ... себебі ретінде сөздің кейін
пайда болған мағыналарының екінші бір тілде басқа балама ... ... ... тілі ... тіл дәрежесіне көтерілген өзбек және түрік тілдерінде
араб ... төл ... көп ... өз көрінісін тапты. Араб
сөзінің мағыналық дамуына араб тілі ресми тіл ... ... ... ат
салысты. Мәселен, алты ғасырға созылған османдықтар дәуірінде мемлекеттік
тіл рөлін атқарған араб тілі өз бойына тың ... ... жаңа ... сөздеріндегі семантикалық өзгеріске жүргізілген талдау барысында
мағынасы өзгерген, не ... ... ... үш ... ... сөз
анықталды. Бұлардың ішінде алғашқы төл тіліндегі мағынасын сақтай отырып,
жаңа мағына үстегендері де, сондай-ақ бастапқы мағынасын ... ... ... де бар. ... ... ... ... өзгерген сөздер
саны басым түседі. Үш тілдегі мағыналық өзгеріс бірдей дәрежеде келмеген.
Мәселен, мағынаның мүлде ... ... ... ... орын ... ... сақталуы жаңынан түрік тілі басым ... ... және ... ... ... ... ... Кейбір сөздер тек қазақшада
ғана өзгеріске ұшыраған.
Бірқатар сөздердің мағынасы ... ... ... ... ... немесе
тіркестер құрамында сақталған. Ал кейбір сөздердің жеке тұрып мағынасы
өзгергенімен, ... және ... сөз ... төл ... ... Енді бір ... мағынасы кері мағынаға ауысқан немесе ... ... ... ... ... ... мен ... тәсілдері ерекше
орында. Үш тілге енген араб ... ... ... ... ... ... бұл құбылыстың жалпы халық тілінде орныққан нақты ... орын ... ... ... ... кеңи ... сондай-ақ үш
тілдегі қолданылысы бірдей келе бермейтіндігін айтуға болады.
Метонимия құбылысы да ... ... ... ... ... ... уақыттың өтуімен жалпы халыққа танымал, түсінікті сөздерге
айналған арабизмдердің ... тән. Бұл ... ... ... ... араб ... ... де метонимия арқылы мағынасының кеңейгендігі
назар аударарлық жайт. Мұнда сөз негізгі мағынасында еніп, кейін келе ауыс
мағынаға өтуі де, ... ... екі ... ... де ... Тағы
бір назар аударатын жағдай метафора мен метонимия заңы бір ... ... ... да келе ... әрі үш ... ... мағына
ауысуында ұқсастықтың да барлығы. Кейбір ... ... ... ... еніп, одан әрі метонимия арқылы кеңігендігі байқалады. Жалпы
бұл заң арқылы мағына ауысуы ұқсастық заңы ... ... араб ... ... ... ... бірі болып табылады деген тұжырымға
келеміз.
Төл топырағында көп мағыналы болып келген араб сөздері түркі тілдеріне,
бастапқы ену ... ... ... ... мағынада өтті. Әрине, сөздің
бастапқыда қандай мағынада еніп, қай тілде ... ... ... ... ... Оның үстіне зерттеу нысаны ретінде қазіргі кездегі сөздіктер
алынып отырғандықтан, араб сөздерінің ... өте келе төл ... ... дамуы мүмкін екендігін де ескерген жөн. ... ... ... тек ... ... ... жағына назар
аударылды. Кезінде кең ұғымды білдірген кейбір сөздердің мағыналық жақтан
тарылуын ескі ... ... ... ... ... ... Оның ... тіл дамуының түрлі кезеңдері қамтылған
зерттеулер нәтижесін салыстыру арқылы ғана бұл ... ... ... ... үш тіл ... ... тілінде басымырақ. Араб тілімен тікелей
қатынасқа түспей, көбіне, көршілес түркі ... ... не ... ... ... енгендіктен, сөз араб тіліндегідей ... ... ... Ал араб ... ... ... қатынаста
болған өзбек, түрік тілдеріндегі араб сөздерінің ... ... ... ... ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІНЕ ОРТАҚ КІРМЕ АРАБ СӨЗДЕРІНІҢ
МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒЫНАН ИГЕРІЛУІ
1. Кірме араб ... ... ... ... араб ... ... ... ғылыми зерттеулердің
барлығында дерлік араб ... төл ... ... ... ... қай ... жасалған қимыл есім, есімше екендігі
қалыптарымен жіктеліп көрсетілген. Араб ... төл ... ... ... ... ... лексикалық бірліктер ретінде
енгендігіне назар аударылған.
Расында да араб сөздері түркі тілдеріне ене бастаған дәуірлердің өзінде
грамматикалық сипаты ... ... ... ретінде енген
болатын. Бұған себеп екі тілде ... ... ... ... ... еді. ... араб ... әрі етістік, әрі есім сөздерге
тән әйел тегі, екілік түр және есім ... тән ... ... ... түркі тілдеріне жат грамматикалық категориялар. ... ... бар ... дыбыстық жағы сақталғанымен грамматикалық
мәні ... ... ... ... үш ... ... ... есім сөздер және
қосымшалар. Түркі тілдеріне кірген араб сөздерінің басым бөлігі ... ... ... есім сөз ... араб тіліндегі есім сөздермен
қатар етістіктен туындаған қимыл есім (масдар), негізгі және ... ... ... және сын ... де ... Төл ... жіктелген есім сөздер қарасытырылып отырған түркі тілдерінде,
негізінен, зат ... сын ... ... ... ... қалыптасқан. Бірлі-
жарым одағай және модаль сөздер ретінде келгендері де бар.
Алдымен есім сөздерге тоқталайық. Араб ... есім ... ... ... септік, хал, тек және түр. Араб есімдері ... ... ... ... ілік және ... септіктері. Бұл атаулар -
мағынасы жағынан түркі тілдеріндегі осы ... ... ... ... Ал ... барыс, жатыс, шығыс және ... ... ... есім ... ... тіркесуі арқылы
жасалып, ілік септік жалғауымен беріледі. Араб ... ... ... яғни септікті көрсететін көрсеткіші түсірілген күйде ... ... ... ... ... ... септігінде келген сөздердің септік көрсеткіші түркі ... ... ... ... ... ... бірлік түрінде
үстеу сөздер ретінде қабылданды. Қазақшада табыс ... ... ... үстеу, бірде модаль сөз ретінде қалыптасқан, мысалы, әбден, мәселен.
Ал өзбек және ... ... ... ... ... ... сөздер
көптеп кездеседі: аввалан «әуелі», баъзан (ba:zen) ... ... ... ... ... ... ... ретінде»,
мажбуран (mecbu:ren) «мәжбүр болғандықтан», маънан (ma:nen) ... ... (resmen) ... ... ... (haya:len) «ойша». Қазақ
тілінде бұл сөздер кездеспейді. Өзбек, түрік тілдерінде тәнуинді-тәнуинсіз
үлгілері қатар ... ... де бар, ... ... ... - evvela
«әуелі», доиман - доимо «үнемі, әр уақытта», ... ... тегі ... ... «еш ... ... asla - aslen, hala - halen және т.б. Негізі,
табыс септігінде келген мұндай сөздердің пысықтауыштық ... ... Ал ... ... mesela) сөзі үш ... де модальді сөзге
жатқызылған.
Ілік септігі ... ... Тек ер ... ... ... түр
үлгісіндегі бірлі-жарым сөздердің ілік септікте қолданылуы ескі өзбек және
түрік тілдерінде кездескен, мысалы, муминин - müminin.
Араб ... ... екі тек ... ер тегі және әйел ... ... араб ... қосымшалардан басқа барлық сөздерді, яғни есім
сөздер мен ... ... ... Әйел ... ... ретінде,
есімдерге, негізінен, (ة) [тә-мәрбутә] (-әтун) қосымшасы қосылады. Ал түркі
тілдеріне ... ... тән ... бұл қосымшамен енген
сөздердің тектік сипаты ескерілмейді. Арабшадан ... ... ... жыныстық категория тек кісіге, не кісі аттарына қатысты бір қатар
сөздерде ғана сақталған. М.Оразов қазақ тілінде: «Сирек те ... да, ... ... ... адам ... ... қосымшалар қосылып
келіп жыныстық мағынаны білдіретіндей көрінеді. Салыстырыңыз: Селим ... аты), ... ... аты), ... ... ... құнан-құнажын, дөнен-дөнежін. Бірақ бұдан түркі тілдерінде
жыныстық ... бар ... ... ... отырғанымыз жоқ», - дей келе,
мұндай сөздерді жеке сөздер ретінде қабылдау керектігін айтады [85, ... ... ... кісі аттарын көптеп келтіруге болады: Кәрім-Кәрима,
Ғалым-Әлима, ... ... ... және т.б. Кісі ... және ... ... де екі жынысқа қатысты қалыптасқан. Мысалы,
өзбекшеде: ... ... ... ... ... ... тілдеріндегі мұндай аттар, көбіне жұп-жұбымен келсе, түрікшеде
үнемі жұп ... келе ... ... Selim, Kerim, Sabır, Salih ... аты ... ал Emine, Halime, Nesibe ... аттар әйел кісілер
үшін қолданылады.
А.Н. Кононов түркі ... ... тек ... ... айта ... ... тек адамдар мен жануарлар аттарында
кездесетін биологиялық жынысты білдіретін ота, она, эр ... қиз ... ... ... бия, ... сияқты сөздердің кездесетіндігін айтады.
Ал грамматикалық тек категориясы тән тілдерден енген ... ... ... ... ... беру ... ... көрсетеді, мысалы,
муаллим-муаллима, шоир-шоира; кісі аттары: Карим-Карима, ... ... б]. ... және түрік тілдерінде енген әйел ... ... ... басым бөлігі субстантивтенген араб ... Р.Б. ... ... ... ... исми ... ... екі текте ер
және әйел тегінде келетіндігін айтады: олим/олима «ғалым», обид/обида «көп
құлшылық етуші», ... ... [86, 18-19 бб] Ал ... muallim-
muallime сөзі ескірген сөздерге айналғанымен, müdür-müdire «директор,
басшы», memur-memure «мемлекеттік қызметкер», katip-kâtibe ... ... ... ... қатар қолданылады. Келтірілген ... ... тек ... не оның атына қатысты сөздерде ғана сақталғандығын
аңғаруға болады.
Араб тіліндегі әйел тегінің ... ... ... ... ... әйел ... білдіретін кісілерге қатысты қолданылғаны
сияқты жансыз ... үшін де ... ... түркі тілдерінде мұндай
сөздердің тектік сипаты сақталмаған. Жоғарыдағы әйелдерге қатысты сөздерде
бұл қосымша паузалық түрінде, яғни т ... ... ... одан ... бірде сақталып, енді бір де түсіп ... ... араб ... ... ... ... қалатын бұл дыбыстың сақталу себебін Б.Н.
Жұбатова парсы ... ... ... ... ... деп ... араб ... ة -ға аяқталатын сөздер ... ... жай т ... ... мысалы, حَسْرَةٌ - حَسْرَت , طَهَارَةٌ - طَهَارَت [26, 101 б]. ... ... ... отырған үш тілде мұндай сөздердің ... яғни үш ... де ... ... не ... де бірдей
сақталғандығы. Мысалға: аманат (амонат, ema:net), әділет (адолат, ada:let),
әрекет ... ... ... ... devlet), ... ... ... (ҳасрат, hasret), құдірет (қудрат, kudret), ... hüccet) ... ... ... ... ... nasi:hat)
сөздерінде т сақталған болса, ал мына сөздерде түскен: дәреже ... ... ... ... ... ... hazi:ne), қағида (қоида,
ka:ide), мәселе (масала, mesele), мекеме ... ... ... nafaka), ... ... ... тәрбие (тарбия, terbiye) және
т.с.с. Саны жағынан бұл ... ... ... ... ... ... сөздер де кездеседі, ... ... ... үш түр: ... ... және ... түр ... Түркі
тілдерінде екілік түр мүлде жоқ. ... ... ... ... ... сөздер жоқтың қасы. Екілік түрді білдіретін Науаи ... ... ғана бар: ... ... ... «екі ... Қазіргі өзбек
тілінде бұл сөздер қолданылмайды. Қазіргі тілде тарафайн «дауласушы екі
жақ» сөзі ... Бұл ... әрі ілік ... ... Ал түрік
тілінде اَبَوَيْنِ [әбәуәйни] > ebeveyn сөзі кездескенімен, бұл сөз екілік түрді
білдірмей, араб тіліндегідей «ата-ана» мағынасынде жұмсалады.
Көбіне араб ... ... ... ... Ал ... ... енген
сөздердің бастапқыда мағынасы ажыратылғанымен, қазіргі тілде жекеше түр
ретінде ... ... ... ... ... ... ... мағлұмат-тар, ғұлама-лар, әулие-лер, әруақ-тар; өзбекшеде: авлиё-
лар, уламо-лар. Ал түрікшеде кейбір сөздер өзінің көпше түр ... ulema, fukara, енді бір ... ... сөз ... қабылданып,
көптік жалғауын алады: evliya-lar, malumat-lar, enbiya-lar. Сонымен бірге
кейбір сөздердің жекеше түрі мен көпше түрі ... ... ... ... сөздер ретінде жұмсалады. Мысалға, қазақшада пақыр «кедей», бұқара
«көпшілік», өзбекшеде фақир «кедей» фуқаро ... ... ... ... ... ретінде қазақ тілінде ғалым, ғұлама сөздері жұмсалса,
өзбекшеде – вали//авлиё сөздері, ...... ... ... ... Кейбір кірме араб сөздерінің жекеше түрі мен көпше
түрі қос сөз құрайды, мысалы, хал-ахуал (ҳол-аҳвол); ... ... Енді бір араб ... ... ... тек ... түрі кездеседі.
Мысалға, «мүше» мағынасындағы [`аду] сөзі, «реңк, түр-түс» ... ... үш ... де ... түрі ғана кездеседі: أَعْضَاءٌ [ә`да:’] >
ағза (аъзо, a:za:) және ... ... > ... ... elva:n). ... түрде
келген сөздер, негізінен, арабшадағы бұрыс көпше түр үлгісінде келген, ... ... ... ... ... өзгеше қалыпта қалыптасқан сөздер.
Жеке лексикалық бірлік ретінде қалыптасуына сырттай көпше түр ... да ... ... ... Өйткені түркі тілдерінде көптік
жалғау түбірді өзгертпей, артынан жалғанатыны белгілі.
Келесі грамматикалық категория - хал. Арабшада есім ... екі ... ... ... және ... ... белгілілік көрсеткіші ретінде
اَلْ [әл] артиклі ... Бұл ... да ... ... жат
болғандықтан, артикльмен келетін араб сөздері сирек кездеседі. Оның ... ... ... ... қабылдаушы тілдерде түбір ретінде сіңісіп
кеткен [87, 99 б]. Мысалға, қазақ және өзбек тілдерінде әлбетте (албатта),
әлқисса ... ... ... ... ... ... ... Қазақшада кездеспейтін, өзбек және түрік тілдерінде сақталған
elalem «барлығы, әркім», ... (elaman) ... ... ... ... алвидо (elveda) «қош бол», ... ... ... төтенше», шайхулислом (şeyhülisla:m) «мұсұлмандардың ... ... ... де ... ... ... арасында «Аллаһтың құлы» мағынасындағы тіркес
түрінде келетін кісі ... жиі ... ... ... ... ... оның 99 аты да қолданылады және бұл аттар арабшада тек артиклмен ... ... ... ... мұндай аттар түрліше қалыптасқан.
Мәселен, қазақ және өзбек ... ... кісі ... ... ... ... да, ал түрік тілінде бірде түсіп, енді бірде сақталған.
Мысалы,عَبْدُ السَّتَّارِ ... > ... ... ... ... [абдулмә:лик] > Әбдімәлік (Абдумалик, Abdülmelik), عَبْدُ الْكَرِيمِ
[абдулкәрим] > Әбдікәрім (Абдукарим, Abdülkerim) және ... ... діни ... жұмсалатын сөздер негізінен артикльмен
келеді, мысалы اَلآخِرَةُ [әл-әхира], اَلْسُنَّةُ ... ... ... ... және т.б. Бұл ... ... ... діни мағынасында
енгенімен, белгілілік артиклі сақталмаған: ақырет ... ahiret), ... ... ... ... kevser), жәннат (жаннат, cennet) және
т.б. Келтірілген мысалдар бұл грамматикалық ... да ... ... ... ... ... ... етістік формалары түркі тілдерінің ешбірінде кездеспейді.
Өйткені флективті тілдер қатарына жататын араб тілі мен ... ... ... ... тілдері етістіктің түрлену жүйесі тұрғысынан да
бір-бірінен өзешеленеді. Сондықтан етістіктердің орнына сол ... ... ... ... ... мағына бастапқыда осы қимыл есімдерге
түркілік көмекші етістіктер тіркесу арқылы ... ... ... ... ... ... ... етістіктер жасалды. Ал негізгі және
ырықсыз етістіктерден ... ... ... ... ... Бұл ... араб ... туынды етістіктің он бес бабының ішінде
I-VIII және X баптағы туынды сөздер болып ... Ескі ... ... ... араб ... дені де осы қимыл есім және
есімше үлгісімен жасалған ... ... шақ ... ... ... ... сөздер
кездескенімен, есім сөз мағынасында жұмсалған. ... араб ... ... мағынасындағы V баптағы تَكَبَّرَ [тәкәббәра] ... ... ... деп сын есім ретінде көрсетілген. Ал өзбек, түрік
тілдерінде осы ... ... ... есім такаббур (tekebbür)
қолданылады. Соның өзінде түрікшеде қимыл есім деп дәл көрсетілген ... ... сын есім деп ... ... ... зат есім ... арқылы такаббурлик сөзі де туындаған. Өзбек тілінде әрі сындық, әрі
есімдік мағынада таажжуб «таң қаларлық» ... ... де ... ... иш. ... және түрік тілдерінде ... ... ... менмен» мағынасындағы негізгі есімше ... ... сөзі ... ескірген сөзге айналған. Осы V ... ... ... ... де ... және өзбек тілдерінде есім
сөз мағынасында келеді. Түрікшеде бұл етістік сындық мағынада халық тілінде
қолданылады, ал ... ... ... ... есім ... ... өз
мағынасында берілген. Арабтың «мақтау» мағынасындағы مَدَحَ [мәдәхә] және بَحَثَ
[бәхәсә] етістіктері қазақшада есім сөз ретінде мадақ, бақас түрінде ... ... мен ... бұл етістіктердң қимыл есімдері мадҳ (meth); баҳс
(bahis) қолданылады. Сол сияқты ... ... ... ... ... мен ... есім сөз ретінде мазақ деп қалыптасқан.
Арабшадан енген зат есім мағынасындағы сөздер үш тілде де осы ... ... ... (китоб, kitap), қалам (қалам, kalem), піл
(фил, fil), ақыл (ақл, akıl), ... ... zihin), ... ... ... ... vicdan), ниет ... nıyet) және т.б.
Алайда зат есім сөз ретінде келген кейбір сөздер қарастырылып отырған
тілдерде басқа сөз табына айналатын кездері де ... ... үш ... сөз ретінде сақталған рақат (роҳат, rahat) сөзі түрік тілінде сын есім
ретінде rahat bir oda «ыңғайлы бөлме», rahat adam ... ... ... bir saatte rahat varırız «бір сағатта оңай жетеміз» деп келген. ... екі ... зат ... ... сақтаған. Сол сияқты аман ... сөзі ... зат есім ... ... ... тілдерінде сын есім
ретінде, ал түрікшеде ... сөз ... ... Ал ... (фуқаро,
fukara) сөзі қазақ пен өзбекте зат есім ... ал ... сын есім ... ... ... саны өте мол. ... зат ... сын есімге
айналуы жиі байқалады. Ал нұқсан (нуқсон, noksan) сөзі түрікшеде әрі есім,
әрі сындық ... ... ... және өзбек тілдерінде тек заттық мағынаны
береді.
Қарастырылып отырған түркі тілдерінде арабтың қимыл ... есім ... және ... ... ... компоненті ретінде қалыптасқан.
Негізгі және ырықсыз есімшелер, әдетте, сын есім мағынасында ... ... ... ... де бар. ... айта ... үш тілге ортақ сөздер ішінде ырықсызға қарағанда негізгі есімше
үлгісінде келген сөздердің жиі ... ... ... ... тек I ... ырықсыз есімшесі ғана қолданылады: ... ... ... және т.б. ... ... сөз ғана зат ... ... да, ал
қалған сөздер сын есім ретінде жұмсалады. Басқа баптардан тек ... ғана ... Ал ... екі ... жоғарыда аталған барлық
баптардан жасалған негізгі де, ... да ... ... ... сын есім ... ... [фә`и:л] үлгісіндегі сын есімдер үш
тілде осы сындық сипатында, не зат есім ретінде жиі ұшырайды: әзіз ... ... ... gari:p), ... ... zai:f), ... (карим,
(keri:m), пақыр (фақир, faki:r) және т.б. Өзбекшеде فَعَّالٌ [фаъъал] қалыбында
жасалған сын есімдер де кездеседі. Р.Б. ... ... ... ... фоил деп ... да, ... да ... негізгі есімшелермен қатар
келтіреді [86, 18-19 бб]. Бұған себеп мұндай сөздердің «бір нәрсемен ... ... ... білдіруі болып табылады. Мысалы, каззоб
«өтірікші», қассоб «ет ... ... ... Бұл ... ... ... ... келеді: kezzap, kasap, ressam.
Негізгі, ырықсыз есімшелер үш тілде де сын есім ... ... ... malum), ... ... mahrum), мәжбүр (мажбур, mecbur),
мәшһүр (машҳур, meşhur). Ф. Камол араб ... ... ... ... есім ... ретінде кіргендігін, тіпті төл тілінде іс-әректетті
істеушіні білдіретін негізгі есімше ... өзі зат есім ... ... ... ... ... ... олим, шоир, котиб
«жазушы», мухбир «корреспондент», мутахассис «маман» сияқты сөздер [59, 119-
120 бб]. Бұл ... араб ... ... ... ... ... ... Сондықтан түркі тілдерінде де зат есім ретінде қалыптасқан
болуы керек, ... ... ... ... ... alim, ... тіліндегі кірме араб сөздерінің ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде араб ... I-VIII және X ... ... ... ... түгел дерлік
түрік тілінде кездесетіндігін айта келе, осы ... ... ... мен ... және ... ... жеке-жеке тоқталып, олардың
мағыналық жағына толық сипаттама берген. Сонымен бірге түрік тілін ... ... ... баптарын білудің маңызы зор ... ... ... ... ... бір түбірден өрбіген түрлі баптағы сөздер
жиі кездеседі. Мысалға, harç «шығыс, жұмсаулар», haraç ... ... ... ihraç ... ... istihraç «өндіру, шығару». Қимыл
есімдер түрік тілінде жеке есім сөз ... де ... ... etmek ... ... ... ... құранды етістік те құрайды..
Қазіргі қазақ тілінде негізінен, араб тіліндегі I, II, IV, V, VI, ... бап ... ... ... ... ... Бұлардың ішінде ең
жиі кездесетіні I баптағы қимыл есімдер. III ... ... өте ... Ал ... тілі түсіндірме сөздігінде араб қимыл есімдерінен ... 82, III бап – 38, IV бап- 46, V бап - 43, VI бап – 13, VII бап ... бап - 45 сөз ... ... де өзбекшеде ең жиі кездесетін II
бап есімшелері. Түсіндірме сөздікте бұл баптағы 44 сөз ... ... жиі ... IV ... ... - 28, III бап -19, VIII бап ... V бап – 8, X бап – 7, VI бап – 2 ... түрікше түсіндірме сөздікте ең жиі кездесетін IV баптың қимыл есімі
132 сөз, одан ... VIII бап – 101, X бап – 65 ... ... ... ... араб және парсы кірме сөздерін зерттеген В.А. Сычева
Н.К. Майзельдің еңбегінде ... ... ... ... ... сөз табына
қарай пайыздық үлесі келтірілгендігін айтады. Оған сәйкес түрік тіліндегі
арабшадан енген зат есімдер ... - 80%, сын ... - 6,6%; ... ... - 4,5%; ... - 2%; ... - 0,7%; одағай сөздер ... [17, 24-29 ... ... тілінде араб тіліндегі шылау сөздер қолданылмағанымен,
XIX ғасырдың II ... ... ... ... ... ... қара сөздерінде де و уә және لكن ләкин шылаулары кездеседі [48, 178
б]. Ал өзбек, ... ... ... لكن ... lakin, و ва// ... حتى ҳатто // hatta сияқты шылау сөздері қазіргі тілде де
сақталған.
Араб тіліндегі ب [би] септеулігімен енген ... ... ... ... Тек ... ... ... билләһи (биллоҳ, bismillah )
сөздерінде ғана кездеседі. Бұдан басқа өзбекшеде ... ... ... ... сөзі ... ал түрік тілінде мұндай сөздер саны
біршама: bilakis «керісінше», bilfiil «іс жүзінде», bilfarz «деп ... ... Бұл ... ... жоқ. Ал فِي [фи:] ... ... тілде филҳол (filhal) «бірден» сөзі кездеседі. С.Н. ... ... ... ... құрамында арабтың жеті септеулігі кездесетіндігін және
мұндай сөздердің ... әл ... ... ... жазылатындығын айтады.
Олар: bi-, bila-, beyn-, fevk-, fi-, ila- және taht- [32, 57-58 ... ... ... ... төл ... ... түркі тілдерінде, соның ішінде қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... ... ретінде
ғана қабылданды. Араб есімдеріне тән септік, тек, түр және ... ... ... Септіктерден тек табыс септігінің көрсеткіші
сақталғанымен, септік мағынасында емес, үстеу сөз ретінде қалыптасты. Араб
есім сөздері паузалық түрінде, яғни ... ... ... ... ... септік жалғауларын алған болатын. Белгілілік
артиклі аз ғана сөзде сақталғанымен, түбірден саналды. Көпше ... ... ... ... ... ... ... кейін жекеше сөз
ретінде қалыптасып, түркілік ... ... ... ... етістіктерінің де жіктелу жүйесі де ... ... ... ... ... Етістіктер тек қимыл есім түрінде
еніп, түркілік көмекші етістіктермен тіркесу арқылы ғана қимылдық мағынаға
ие ... Үш ... әрі ... әрі ... ... ... араб сөздері
Араб тілінде есім сөздердің көпше түрі екі түрлі ... ... ... ... түр» деп аталып, түркі тілдеріндегідей сөздің
түбіріне көптік жалғау жалғану арқылы жасалады. Оның өзі ер тегі мен ... үшін ... ... келеді. Ер тегіндегі дұрыс көпше түрде сөз
түбіріне ونَ [унә] ... ... ... ... ... ескі түркі
тілдерінде жазылған шығармаларда осы ... ... ілік және ... ينَ [инә] үлгісі қолданылады. Мысалға, Науаи ... ... ... ... деп ... [71, 132 б].
Қазіргі үш тілде де бұл ... ... ... сақталмаған. Ал әйел
тегіндегі дұрыс ... түр َاتٌ ... ... ... ... ... ... енген сөздер үш тілде де жекеше сөз ретінде ... ... ... ... ... ... - маълумат(лар)- malumat(lar);
таълимот(лар) - talimat(lar).
Екіншісі «бұрыс көпше түр» деп аталып, араб ... тән ішкі ... ... яғни ... ... дауыстылардың өзгеруі арқылы
жасалады. Бұл жағдайда араб сөзінің түбірін құрайтын дауыссыз ... ... ... ұшырайды. Түркі тілдеріне көпше түрінде
енген сөздер, негізінен, осы «бұрыс көпше түр» ... ... ... ... ... ... ... арабша сөздер жекешесімен қатар
қолданылған: сир/асрар, вазир/вузара, шаир/шуара, фан/фунун, илм/улум. Ал
қазіргі тілде бұл ... ... ... шоирлар деп қолданылады.
Түркі тілдеріне енген көпше түрдегі араб сөздерінің дені бұрыс көпше
түр үлгісінде келген. Бұл ... ... ... сөз ... ... ... түр ... алатын болған. Н.К. Дмитриев ... ... ... түрдегі» сөздер деп атап, ондағы көпше түрдің бірінші көрсеткіші
төл тіліндегі көптік көрсеткіші болғанымен жекеше деп ... ... ... ... ... екендігін айтады [88, 67 б]. Ф. Камол көпше
түрінде өзбекшеге енген араб сөздерінің кейбірі жекеше мағынада ... ... түр ... ... мысалы маълумат(лар), таълимот(лар), енді
бір сөздер жекеше де, көпше ... де ... екі ... ... ... ... закий/азкиё, сир/асрор. Енді бір сөздер көптік
формасын сақтап қалу үшін ... ... ... ... беру ... ... ... ретінде ҳақ/ҳуқуқ, фақир/фуқаро, хулқ/ахлоқ
сияқты сөздерде ... ... ... ... ... [59, ... бб]. ... бұрыс көпше түрдегі кейбір араб сөздері түркілік ... алып та, ... да ... ... беретін кездері де ... ... ... ... ... синоним
сөздер ретінде жұмсала береді [43, 81 б]. Әрине, араб ... ... ... ... ... ... жекеше, көпшесі көпше түр ретінде
еніп, солай қолданылды да. Бұл жағдай араб тілі дәуірлеп тұрған, ... ... ... ... ... ... шығармалар дүниеге
келген дәуірлерде де жалғасты. ... ... ... Науаи шығармаларында
муқарриб, мустамиъ, мүмин сияқты ... ... түрі ... ... деп ... ... болады [89, 169 б]. Бұл
сөздер дұрыс көпше түр үлгісінде, яғни сөз түбірі өзгермей, ... ... ... ... ... ... ... ұқсас келеді. Ал бұрыс
көпше ... ... ... ... жат ішкі флексия құбылысы орын
алғандықтан, яғни сөз түбірі өзгергендіктен, сөз ескі ... ... сөз ... ... ... ... Өйткені Б. Сағындықұлы XIV
ғасыр түркі жазба ... ... ... көпше түрдегі сөздер
түркілік көптік жалғаумен де, сондай-ақ ... да ... ... аййам «күндер», ажаиблар [22, 142 б].
Түркі тілдеріне, оның ішінде қарастырылып отырған қазақ, ... ... ... ... араб сөздері әрі көпше, әрі жекеше түрінде енген.
Алайда уақыт өте келе ... ... мен ... ... пайда болған. Бұл өзгеріс ... ... ... ... ғана ... ... де енген сөздер ретінде үш тілде: рух-әруақ (руҳ-арвоҳ, ruh-
ervah); пақыр-бұқара (фақир-фуқаро, fakir-fukara); хал-ахуал (ҳол-аҳвол,
hal-ahval) сөздерін алсақ, ... ... ... лафз/алфоз,
сир/асрор, малак/малоика, наҳр/анҳор; түрікшеде: veli/evliya, veled/evlad
сияқты сөздер де кездеседі. Мағыналары жағынан бұл ... де ... ... fukara) сөзі араб тіліндегі пақыр (фақир, fakir)
«кедей, ... ... ... ... түрі ... табылады. А.Н.
Самойлович бұл сөздің түркі тілдерінде үш мағынада: « ... ... ... ... ... ... ... қол астындағы адам»
және «мал-мүлкі жағынан кедей адам» мағынасында жұмсалғандығын, ... ... рет XI ... ескерткіштерінде кездестіргенін айтады [90, 189-
190 бб] Қазіргі кезде бұл сөз араб ... ... ... байғұс»
мағынасында қалыптасқан. Үш тілде жекеше түрінде өз ... ... ... ... және ... ... «кішіпейілдік көрсету»
мағынасында бірінші жақтағы кісінің орнына ... біз ... ... да ... Ал ... түрінде мағына тек түрік тілінде
сақталып, қазақ, өзбек тілдерінде ... ... ... ... ... ... қара ... мағыналарын білдіреді. Бұл
мағыналардың араб ... ... ... ... ... «кедей-
кепшік» мағынасындағы бұқара сөзі ... ... ... ... ... ... жұмысшы мен шаруалардың, жалпы халықтың атауына
ауысқан. Өзбек тілінде «бір ... ... ... халық» мағыналарында
жұмсалады. Ал Кеңес үкіметі тұсында алдымен кедейлерден тұратын ... ... ... ... келіп сол елдің «азаматы» мағынасын алған
тәрізді. Бұл жерде әрі жекеше, әрі көпше түрінде енген сөздерде байқалатын
мағыналық ... ... ... ... араб ... енген мағынасының
сақталып, ал көпше түрінде мағыналық ... ... атап ... ... evlat) сөзі араб ... ... «ұл, ұл бала»
мағыналарын, ал көпше түрінде ... ... ... ... валад
(velet) сөзінің көпше түрі болып табылады. Бұл сөз қазақ тілінде тек көпше
түрінде, ал өзбек және ... ... әрі ... әрі көпше түрінде
кездеседі. Қазақ тіліндегі «бір атаға ... ... ... ... араб ... ... толық сай келеді. Өзбек тілінде жекеше
түрдегі валод сөзі «шариғат бойынша некесі ... ... ... деп ... Ал ... сөзі қазақ тіліндегідей «бір ... ... ... ... әрі ... «бір дәуірдегі кісілердің
нәсілі», яғни ұрпақ; «бір дәуірде туып өскен кісілер, буын» және «бауыр,
туыс» ... кеңи ... ... ... ... сөзі қолданылатын орында
өзбек тілінде авлод сөзі қолданыла береді, мысалы ұрпақтан ... ... ... Түрік тілінде де жекеше түрдегі veled сөзі ... «ұл ... ... ... ... ... жұмсалады. Ал
көпше түрдегі evlad сөзінің негізгі мағынасы ... ... ... ... ... не ... «бала» мағыналары беріліп, оған қоса
«біреуің ұрпағы» мағынасында және ... ... ... ... қаратпа сөзі» ретінде қолданылады.
Ақпар (ахбор, ahbar) сөзі хабар сөзінің көпше түрі болып табылады. Бұл
сөз үш тілге әрі жекеше, әрі ... ... ... ... қатарына жатады.
Жекеше түрінде үш тілде де араб тіліндегі «болған іс, ... ... ... ... Ал ... сөзі ... тілінде «мәлімет, дерек»,
«желеу, дақпырт» мағыналарымен, өзбек тілінде «хабарлар» мағынасына қоса
«мәліметтер» ... ... Яғни ... мағынасы қазақ,
өзбек тілдерінде үстелген болса, ал «дақпырт» мағынасы түрік тілі мен қазақ
тіліне ортақ. ... ... осы ... ... ... сөзі «жаңалықтар»
мағынасында қазақ, өзбек тілдерінде қолданылса, бұл мағынада түрік тілінде
түрік тілі көптік жалғауы арқылы ... haberler сөзі ... ... рух (руҳ, ruh) сөзі ... ... ... сезім», «өмір»
және «спирт» мағыналарын береді. Ал қарастырылып отырған ... ... мен ... ... ... арасында айырмашылықтар
бар. Алдымен жекеше түріне тоқталатын болсақ, қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... тілінде «кісінің ішкі жан дүниесін,
психикалық сезімдері білдіретін жағдай», «тәкәппарлық», «кісінің жалпы
көңіл күйі», ... ... ... ... ... ... тән ... замон рухи», «жан» мағыналарын білдіреді. Мұнда сөз
мағынасының өзгере отырып кеңігендігі байқалады. ... ... ... ... «ең ... ... негіз», «спирт» мағыналарында келген.
Жекеше түрінде негізгі «жан» мағынасын ... ... ... байқалады. Ал
көпше түріндегі аруақ сөзі қазақ тілінде өзгерген ... ... ... деп ... рух, күш ... және ... қу ... тілінде де діни мағынада түсіндіріледі: «діни сенімге гөре тек ... ... ... ... ... болатын материалдық емес, мәңгі,
өлмес негіз, жан» және «кісінің қиялында көрінген марқұмның бейнесі». Түрік
тілінде ... ... ... рух ... ... түрі деп түсініктеме
берілген. Қазақ, өзбек тілдеріне көпше түріндегі аруақ сөзі діни сенім-
нанымға байланысты ... ... ... ... әрі ... ... енген сөздер қатарына ғалым (алим, alim)
- ғұлама ( ... ulema) ... ... болады. Мұнда жекеше мен көпше
түрдегі мағыналары арасында аз да ... ... ... ... ... ... ... мағыналары үш тілде де кездеседі. Соның
ішінде жекеше ... «бір ... ... ... ... білім адамы»
мағынасы қазақ, өзбек тілінде қазіргі тілде қолданылса, ... ... ... ... ... ... ... келетін болсақ, өзбек,
түрік тілдерінде «дін ғалымы, ғалымдары» мағыналарымен ... сөз ... де, ал ... ... ... ақыл ой ... ... оқымыстылар» деп
біршама өзгеріп қалыптасқан.
Себеп (сабаб, sebep) сөзі араб ... ... ... алты ... берілген, олар: «сылтау, дәйек», «жол, әдіс, құрал», «жіп»,
«байланыс» және көпше түрінде «байланыстар». Бұл ... ... үш ... ... ... мағынасымен ғана сақталған. Оның үстіне
көпше түрінде қазақ тілінде ... сөзі ... ... ... ... ... татар тіліне де тән. Онда сәбәп сөзі
«себеп, сылтау» мағынасында, ал әсбап ... ... «оқу ... және жекеше түрдегі сөз ретінде қабылданады [7, 16 б]. Алайда
араб тілінде ... ... ... абстрактілі ұғымда жұмсалады.
Кейбір жекеше әрі көпше түрінде енген ... араб ... қос ... ... да кездеседі. Мысалға, қазақша: хал-ахуал; өзбекше:
қарз-қуруз, ... ... ... fakir ... араб ... көпше түрінде енгенімен, жекеше мағынада қалыптасып
кеткен де, әрі мұндай сөздердің арабшадағы жекеше түрі ... ... ... аъзо сөзі өзбек, түрік тілдерінде жекеше «мүше»
мағынасында қолданылып, түркілік көпше түр жалғауын ... Ал ... түрі ... ... ... де бұл сөз тек көпше түрінде ағза
түрінде, жекеше мағынада қолданылады [7, 16 б]. ... ... ... (қариб) «туған-туыс», авлод (валад) «бала, ұрпақ» сияқты сөздерді ... ... ... ... де бұл сөздер көпше түрдегі үлгісінде
akraba, evlat деп келгенімен, ... деп ... ... тілдеріндегі
көптік жалғауын алған.
Сонымен көпше түрінде енген кірме араб сөздерінің игерілуіндегі басты
ерекшеліктер ретінде мыналарды атап көрсетуге боалады:
а) ... ... араб ... әрі ... әрі ... түрінде еніп,
мағына жағынан бір сөздің екі түрі ретінде қабылданды.
ә) уақыт өте келе ... ... ... түрі мен ... түрі арасында
мағыналық жағынан өзгерістер пайда болған;
б) көпше түрінде енген сөздердің басым бөлігі тұлғалық ... ... ... да ... сөз ... ... түркілік көптік
жалғауын алатын болған;
в) көпше түрінде енген сөздер, негізінен, бұрыс ... түр ... ... ... ... түріндегі нұсқасында арабшадағы мағынасы
сақталған.
3.3 Жұрнақтардың қатысуы арқылы жасалған туынды сөздер
Түркі тілдеріне ... ... араб ... ... ... ... қабылдаушы тілдердің аффикстерін қабылдап, жаңа сөздер
жасауға ұйытқы болуынан, төл ... ... ... ... Ғ.Е. ... «Қазақ тіліндегі кірме сөздердің сөзжасам
қызметі» атты диссертациялық ... ... ... араб сөздерінің
сөзжасамдық қызметі жайында жан-жақты қаралған [91, 36-50 бб]. Ф. Камол да
өзбек тілінде араб ... ... ... ... ... сөз ... жұрнақтарды қабыл етуінен көрінетіндігін ... ... ... ... ... ибосиз, ҳаракатчан, завқланмоқ,
абадийлаштирмоқ [59, 123 б].
Араб тіліндегі етістік сөздер тек қимыл атауы ретінде ... ... ... ... ... ... қолданылып,
кейінірек түркілік етістік тудырушы ла, -ле ... ... ... ... ... Ескі ... ... ескерткіштерінде түркілік етістіктер
туынды ... және ... ... ... қолданылған, мысалы «Қисаси
Рабғузийде» ўғурламади етістігі мен ... ... ... қатар
қолданылады. Ал араб сөздері тек тіркес құрамында ғана келеді, мысалы, раҳм
қилғил [80, 151 б]. Бұл жұрнақ ... араб ... ... қай кездерден
бастап туынды етістік жасала бастағандығын айту қиын. Ескі түркі ... араб ... ... ... ... ... ... жолмен араб қимыл есімі мен түркілік көмекші
етістіктердің тіркесуі арқылы берілгендігі ... Б.Н. ... ... II ... ... ... ... араб есімдеріне
қазақ тілінің етістік тудыратын аффикстер жалғану арқылы туынды етістіктер
жасалғандығын айтады, мысалы: ... ... [26, 96 б]. А.Н. ... ... өзбек тілінде араб сөздерінің көмекші ... ... ... ... мағынасы -ламоқ, -ланмоқ аффикстерінің жалғануы
арқылы да берілетіндігін көрсетеді, мысалы, тамом ... [43, 262 ... ... ... ... және түрік тілдеріне ортақ араб
сөздері зерттеу нысаны ретінде ... ... ... ... морфологиялық ерекшеліктер сөз болмақ.
Түркі тілдерінде, соның ішінде қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... ең ... қазақ тілінде: -ла(у),
-ле (у), ... ... ... ... ал түрікте: ... ... ... ... бұл жұрнақ арқылы үш тілде бірдей етістік
жасалатын да, жасалмайтын да жағдайлар ... ... мына ... ... бірдей не ұқсас мағынада етістіктер қалыптасқан: ... ... ... душар қылу», «жауапқа тарту» - ... ... ... ... - ... «жауапқа тарту» етістіктерінің мағыналары
арасында да ... ... ... ... үш ... ... әрі
ұқсас мағыналы болып ... ... ... ... -
нурлан(тир)моқ - nurlan(dır)mak; пайдалану – ... - ......... ... ... лағынеттеу (лаънатламоқ, lanetlemek) етістіктерін ... ... ... ... етістіктер саны өте көп.
Ал баян, мәжбүр (мажбур, mecbur), мадақ (мадҳ, meth), насихат (насиҳат,
nasihat), мүлік (мулк, mülk), мекен (макон, mekan) ... тек ... ... ... мадақтау, насихаттау, мүліктену, мекендеу
етістіктері жасалса, өзбек және түрік тілдерінде бұл мағына тіркес ... баён ... - beyan etmek; ... ... – mecbur etmek; ... мадҳ ... - ... насиҳат қилмоқ, насиҳат бермоқ - nasihat
etmek, nasihat vermek; mekan tutmak. ... ... де ... ... ... тіркесіп, етістік мағынасында келетін тұстары бар, мысалы ... ... ... ... Келтірілген туынды етістіктер мен ... ... ... бір, яғни ... мағынасын береді. Әдетте
мұндай қимыл мағынасын беруде етті, қылды ... ... ... және түрік тілдерінде кездескенімен, өзбекшеде қолданыламайтын
туынды сөздер де бар. Мысалға, ... ... ... ... сияқты қазақ, өзбек тілдерінде кездескенімен түрікшеде қолданылмайтын
етістіктер де бар: ... ... ... «дәрілеу»,
kararlaştırmak «шешім қабылдау», мақұлдау (мақулламоқ); ... ... ... ... ... қайырласу
(хайрлашмоқ), қаіптену(хауфланмоқ), тағайындау (таъинламоқ), ... Тек ... ... ... ... жасалған сөздер де бар:
ғайбаттау, қауымдасу, қиялдану, пайымдау.
Екі тілде бірдей жұрнақпен жасалған туынды сөздер әр ... ... ... ... ... ... туынды етістіктер мен
сол түбір арқылы жасалған тіркестер үш тілде де, негізінен, бір не ... ... ... ... ... ... ... алшақтаған.
Мысалы, қазақ, түрік тілдерінде кездесетін туынды мерездену (marazlanmak)
сөзі екі тілде түрлі мағынада қалыптасқан. ... ... ... ... ... алған болса, ал қазақшада ауыс мағынада
«арамдығын іште сақтау, қара ... деп ... ... ... бұл ... ... аяттарында «жүрегінде жаман ниеті бар» мағынасында
келуінен туындаса керек. Өзбекшеде бұл туынды сөз ... Жеке ... ... ... ... ... де осы ... жалғасады.
Кірелеу (kiralamak) сөздерінің де мағынасы екі түрлі: қазақша «кіремен жүк
тасу» деп келсе, түрікшеде жалға алу, жалға ... ... ... өзбекшеде туынды етістік түрінде кездеспейді. Ал кира ... ... ... ... ... алу» ... ... тілде де есім сөзден зат есім тудыратын ең өнімді жұрнақ –дық, ... -тік ... -lık, -lik) ... ... ... Бұл ... -лық, -лік көне ... ескерткіштерінде абстракт ұғымды білдіру
үшін қолданылған жұрнақ, әрі ... ... ... ... ... ... ... [92, 110 б]. Мысалы, бұл жұрнақ арқылы араб сөздерінен ... ... ... ... ... ... сияқты сөздер
[24, 76 б], XVI-XVII ... ... ... ... ... ... ... кездеседі [28, 96 б]
Кейде бірдей жұрнақпен жасалған сөздердің ... ... та ... ... ... (қурбонлик, kurbanlık) сөздері
өзбек, түрік тілдерінде Құрбан айт кезінде ... ... ... мал»
мағынасымен қалыптасқан болса, қазақ тілінде бұл мағынаға қоса ... ... ... ... ... «белгілі бір мақсат, арман-тілек
үшін жан қиюшылық» мағыналарымен келеді.
Көбіне бұл жұрнақ арқылы ... ... ... ... келеді. мысалы,
залымдық (золимлик, zalimlik); кепілдік (кафиллик, kefillik); мұқтаждық
(муҳтожлик, muhtaçlık); өкілдік (вакиллик, vekillik); ... ... ... ... бұл ... ... сын есім, есімше
сөздеріне жалғанғандығын айтуға болады. Мұндай ... ... ... ... ... есімдерімен қатар жұмсалатын кездері де болады.
Мысалға, үш ... ... ... ... (муҳтожлик, muhtaçlık)
сөзі мен осы түбірден жасалған арабшадағы ықтияж ... ... ... ... ... ... мұндай мысалдар өте сирек. Ал өзбек,
түрік тілдерінде кездесетін ... // ... ... // ... ... сөздері қазақшада кепілдік, ғапылдық
түрінде, ал хоинлик//хиёнат; hainlik//hıyanet ... - ... ... ... мүмкін (мумкин, mümkün) сөзінен қазақ пен өзбекте мүмкіндік
(мумкинлик) сөзі жасалып, түрікшеде келмегенімен, өзбекше мен ... ... осы ... ... ... ... // ... imkan // imkaniyet
жұмсалады. Араб тілінде есім сөз болып келген сөздерге қазақшада осы жұрнақ
жалғанатын тұстары да кездеседі: ... ... Ал ... екі ... ... ... жұрнақ жалғанбайды: зулм (zulüm), куфр (küfür).
Үш тілдегі сын есім тудыратын -лы, -лі, (-ли, -li –lı) және -сыз (-сиз,
–sız, –siz) ... да ... келе ... өте ... ... ... ... тілінде -лы жұрнағының –ті, -ты, -ді, -ды ... ал ... ... ... lu, -suz, -süz да ... ... екінші жартысына дейін жазылған кітаби ... ... –ты, -ті, -ды, -ді ... ... –лы, ... ... хұрмәтлү, ғиззатлы, мағлұматлы, ғақыллы, арлы,
дәулетлі [28, 96 б], [93, 114 б]. ... ... бұл ... өзбек, түрік
тілдерінде негізгі сын есім тудырушы жұрнақ ретінде сақталған. Мысалға,
қабілетті ... ... ... ... ... (қувватли, kuvvetli), қымбатты (қиматли, kıymetli),
нәтижелі ... ... ... ... ... ... nurlu), нұрсыз (нурсиз, nursuz); парасатты (фаросатли, ferasetli),
сабырлы (сабрли, sabırlı) және т.б. ... Үш ... ... ... ... ... да кездеседі. Мысалға қазақ тіліндегі ... ... ... ... тілдерінде кездеспейді. Ал раҳматли -
rahmetli «марқұм» сөзі керісінше ... жоқ. Сол ... ... - раҳмли;
қауіпті - хавфли сөздері ... ... ... қазақ тілінде тек туынды сөз құрамында сақталған болса,
ал өзбек, түрік тілдерінде жеке түбір сөз ретінде де, туынды сөз ... ... ... ... сын есім ... ... жұрнағы арқылы жасалған
«құрттай, титтей, кішкентай» мағынасында ... ... сөзі ... ... түбір күйінде зарра (zerre) түрінде «өте ... ... да ... ... ... өзбекшеде заррача туынды сөзі, ал
түрікшеде zerre kadar ... де ... ... ... сөзі ... тек ... сөз құрамында сақталып, «ізетті, әдепті, сыпайы»,
«оқыған, сауатты ... ... ... ... ... Дәл осы ... ... де зиёли сөзі қолданылғанымен, бұл
сөз түбір күйінде де кездеседі. Өзбек, түрік тілдерінде ... сөз ... ziya деп ... негізгі «жарық, нұр» мағынасы ескірген сөз мағынасы
ретінде берілген. Бұл сөз өбекшеде «жарқыл, ... ... ... ... да келеді. Қазақ тілі түсіндірме сөздігінде ... ... ... ақы, ... ... ... тәкірарла,
тәрізді сөздері де туынды сөз ... ғана ... ... ... ... ... деп тек туынды етістік құрамында
кездеседі.
Арабтың ... сын есім ... ِيٌّ ... ... үш ... ... сөздерінде и (ий, i) түрінде сақталған. Алайда ... ... ... ... ... ... ... (маданий, medeni), ресми (расмий,
resmi), діни (диний, dini) ... ... үш ... ... ... ... ... мажбурий (mecburi); виждоний (vicdani), фикрий (fikri)
сияқты сөздер қазақшада кездеспейді. Ал ... ... деп ... ... кездескенімен, керісінше түрікшеде қолданылмайды. Оның орнына
edebiyat сөзі әрі зат ... әрі сын есім ... ... ... Бұл жұрнақ
арқылы жасалған сөздер туынды сөз ретінде тікелей араб ... де ... 43 б], ... ... ... ... де ... Б.Н.Жұбатова
Қазақстанның өз тәуелсіздігін алған соңғы он жылдың өзінде қазіргі қазақ
тіліндегі хайуандық, адамдық, қоғамдық сияқты ... ... ... ... ... –и ... ... адами, қоғами, хайуани
болып өзгертіліп қолданыла бастағандығын айтады [26, 25 б]. ... ... ... ... осы ... ... ... қатар, кейін араб,
парсы сөздерінен туынды сөздер жасалған. ... ... өте келе ... де ... altuni, demiri, ... ... ... туындаған.
Дыбысталуы жағынан шәддәсіз, яғни құрамындағы қайталама «й» түсірілген
күйде созылыңқы i ... ... ... ... ... ... ... жалғана бастаған, мысалы fiziki. Түрік тілінің сөздігінде бұл жұрнақ
арқылы берілген 445 сөз кездеседі. ... ... тек бір ... ... ... үшін ... бұл қосымша дами отырып түрлі
қатынастарда жұмсала бастаған [94, 190 б]. ... ... де бұл ... ... енген сөздерге де жалғана береді, мысалы, музыкавий,
физикавий. Бұл ... ... араб ... бұл ... ... яғни дауыстыдан кейін араға و [у] ... ... ... ... ... зат есім ... өнімді жұрнақтар ретінде -шы, -ші (-
чи, -cı, -çi) ... да ... ... Бұл ... та ескі
дәуірлерден бері араб сөздерінен туынды сөз жасауда қолданылған. XIV ғасыр
ескерткіштерінде кездесетін өнімді ... бірі [22, 142 б]. ... ... nasihatçi), саяхатшы (саёҳатчи). ... де ... чи ... пайдаланған, мысалы хазиначи [95, 125 б]. ... ... ... бұл жұрнақ арқылы жасалған сөздің мағынасын беретін
арабтың есімше сөздері ... ... не тек ... ... келетін
тұстары да бар. Мысалы, муаззин//азончи, müezzin//azancı; хиёнатчи//хоин;
hain.
Қарастырылып отырған түркі тілдерінде араб сөздерінен ... ... ... туынды сөздер жасалған. Олардың арасында үш тілде актив
қолданылатыны да, сондай-ақ тек өзбек және ... ... ... ... ... ... ... жұрнағы үш тілде де өнімді жұрнақ ... ... ... (хиёнаткорлик, hiyanetkarlık); санаткер
(санъаткор, sanatkar) сөздері де жасалған. Бұл сөздер мағынасы жағынан ... ... ... және ... ... ... сөзі бірдей
мағынада жұмсалады. Алғашқы сөз қазақ және ... ... «бір ... жауап беретін адам», «айыпталуышшы» мағыналарын ... ... ... -лик ... ... ... ... де
туындаған. Қазақ тілінде осы түбірден туындаған жауапсыздық сөзі ... ... ... ... жауапты «міндетті, жауап беретін
адам», «айыпты, кінәлі», «негізгі, басты, маңызды» ... ... Бұл ... ... үш тілде де өнімді болып табылады. Сонымен
бірге біршама мағыналық өзгеріске ұшырағандары да ... ... ... ... «біреудің қызметіндегі кісі» мағынасында жұмсалған
қызметкер ... ... ... ... тілде мағынасы өзгеріп,
қазақ тілінде «белгілі бір мамандық бойынша кеңсе жұмысында істейтін кісі»,
«мемлекет ісіндегі ... ... ал ... ... ... игілігі
үшін қызмет етуші», түрікшеде «ақыға біреуге жұмыс ... ... ... Әрі ... тек ер ... үшін ... ал
әйел кісілер үшін осы сөзден туындаған hizmetçi сөзі қолданылады. Ал осы
мағынадағы қазақ, өзбек тілдеріндегі қызметші ... сөзі екі тек ... ... Осы ... ... ... ... және түрік тілдеріндегі
жафокор (cefakar) «жәбірлеуші», тавбакар (tevekar) «тәубәшіл» ... ... ... ... ... ... ... бір тілде сөз жасалса, енді бірінде
қолданылмайтын кезі де ... ... ... -хор ... ... ... –хур түрінде қалыптасқан, ал түрікшеде кездеспейді, мысалы
пайдақор (фойдахур). Ал осы жұрнақ арқылы жасалған нәпсіқор сөзі тек ... ғана ... ... ... бұл ... «құмар, әуесқой»
деген мағына үстейтін тәрізді, өйткені нәпсіқор мен ... ... ... бір ... жұмсалады. Түрік тілінде бұл ... ... ... ... ... nefis ... тіркесімен беріледі.
Қазақ тілінде мүлде кездеспейтін, не ... ... ... ал ... және ... ... өнімді жұрнақ болып табылатын
парсы жұрнақтары мыналар: -дор, -dar; -рон, -ran, -парвар, -perver, -омиз,
-amiz. Бұл ... ... ... ... (hükümdar); ҳукмрон (hükümran)
«үстем», ибратомиз (ibretamiz) «үлгі өнеге ... ... ... ... ... жоқ. Ал ... ... жұрнағы қазақшада осы күйінде
қолданылмай, ... ... ... ... ... ... ... Ал өзбек, түрік тілдерінде -нама (-name) түрінде қолданылады:
васиятнама (vasiyetname); ... ... ... ... ... ... мағыналық жағынан
өзгешеленетін сөздерге ... ... ... ... ... Бұл сөз ... ... тілдерінде «отаны бір, бір отанда өмір сүретін
кісі» мағынасында келсе, түрікшеде – «бір ... ... деп ... ... ... ... (perver) жұрнағы арқылы туындаған «отан сүйгіш»
мағынасындағы ватанпарвар (vatanperver) сөздерінің ... ... ... сөзі білдіреді.
Болымсыз мағына беретін –сыз, -сіз жұрнақтарымен бірге парсы тілінің
префиксі би-, бей- де жиі ... ... ... ... ... ... бе- префиксі және түркілік -сиз жұрнағы арқылы
жасалған бевафолиғ//вафосизлиғ сөздері синоним ретінде ... [71, 28 б]. ... тілі ... ... –бе ... ... ... тоқсаннан аса сөз, ал ескі османша тілінде мұндай сөздер
өте көп ... ... ... ... ... қалған. Соған
байланысты түрік тілі түсіндірме сөздігінде бес-ақ сөз берілген. Қазіргі
қазақ және ... ... бұл ... ... ... ... қатар
қолданылады: бейпіл (бефэъл), бейғам (беғам), беймәлім (бемаълум) және ... сөз ... ... ... ... үстейтін на (но)
қосымшасы арқылы араб сөздерінен қазақта ... ... ... ... ғана ... болса, өзбекше түсіндірме сөздікте бұл қосымша
қосылған 20 шақты араб сөзі кездеседі: ... ... ... ... ... норози, нохақ және т.б. қазақшада бұл сөздерге
болымсыз беретін -сыз ... ... не емес ... ... ... он ... ғана сөз кездеседі, мысалға: nahak, nalayık және т.б.
Сонымен ... ... ... ... ... араб сөздерінің
грамматикалық жағынан игеріліп, қабылдаушы тілдердің аффикстерін емін-еркін
қабылдап, жаңа сөздер жасауға ұйытқы болғандығын ... ... ... ... етістік тудыратын –ла, есімнен ... ... және сын есім ... -лы, -сыз ... ... ... сөз жасауда ең өнімді жұрнақтар екендігін айтуға болады.
Бастапқыда қимылдық мағына арабтың қимыл атауларына түркілік көмекші
етістіктер ... ... ... ... тілде орныққан сөздерден
жұрнақ арқылы туынды етістіктер де жасалды.
Зат есім тудырушы -лық жұрнағының арабтың зат ... ... ... сын
есім және есімше сөздеріне жалғанып зат есім жасағандығын байқаймыз.
Парсы тілі жұрнақтары да сөз ... ... ... ие. Олардың
арасында үш тілде ... ... да, тек ... және ... ... де бар. Бұл екі ... парсы жұрнақтарының молынан
кездесуіне өзбектің фарсы тілімен ... ... ... тығыз байланыста
болуы, сондай-ақ парсы тілінің екі тілде де бір кездері әдебиет тілі рөлін
атқарғандығында болса ... ... ... ... араб ... және ... ... тілдері мен араб тіліндегі етістіктің түрлену жүйесі ... ... араб ... ... ... ... ... формалары тікелей енбегенімен, ... ... ... мен ... ... ... ... араб сөздерінің басым бөлігін
құрады. Араб тілінде әрі есім сөз сияқты түрленіп, әрі ... ... ... ... қабілетіне ие болған мұндай сөздер түркі тілдерінде есім
сөз ретінде ... ... ... ... ... етістіктермен
тіркесу арқылы берілді. Араб сөздерінің түркілік көмекші етістіктермен
тіркесуі алғашқы ... ... ... орын алды. Бұл жөнінде Г.С.
Құлназарова XI-XII ғасыр ескерткіштерінің тілінде араб ... ... ... ... ... арқылы күрделі етістік жасайтындығын
айта келе, мұндай етістіктер қатарына: турур, қылур, қылса, керәк, болур
етістіктерін жатқызады, ... ... ... «құлшылық ету», тавазу турур
«көнбесті болу», айб болур «мін болу» [24, 49 б, 79 б]. XVI-XVII ... ... ... ... ... ... ... шежіресіндегі» араб
сөздерін зерттеген А.А. Сейтбекова да араб ... ... ... ... ... көмекші етістіктердің тіркескендігін айтады [28, 87 б]. ... ... ... ... уақыттардың жемісі. Өйткені ... ... ... ... ... ғана сөзжасамдық қабілетке ие болады.
Біз өз жұмысымызда ... ... үш ... кездесетін араб
сөздері арқылы жасалған мұндай тіркестерді салыстыра қарап, олардың тіркесу
және ... ... мен ... айқындауға тырыстық.
Бірде күрделі етістік, бірде тұрақты сөз тіркестері құрамында қаралып
жүрген ... ... ... ... ... жөн ... ... етістікке екі етістіктен құралған тіркестер де, сондай-ақ есім ... ... ... де жатқызылады. Құранды етістіктің ерекшелігі өзі
тіркескен есімге қимылдық ... ... [35, 400-401 бб]. Араб ... ... ... жасауға қазіргі қазақ тілінде, негізінен,
болу, ету, қылу көмекші етістіктері, өзбекшеде – булмоқ, ... ... – etmek, olmak ... ... ... ... есімдерінің түркілік көмекші етістіктермен тіркесуі басқа
түркі тілдеріне де тән. Мысалға, А. Қайдар ұйғыр ... ... ... арқылы жүзден аса тіркес жасалғандығын атап көрсетеді [19, 18 б].
Ал әзірбайжан тілінде де ... ... олма және ... ... ... арқылы құранды етістіктер жасалған [9, 16 б].
Қарастырылып отырған үш тілде бірдей, не ұқсас көмекші ... ... ... саны өте мол. ... тіркестер тек қимылдық
мағына ғана үстегендіктен, көбіне, мағына жағынан да ... ... ... болу ... ... kayıp olmak); ... қылу (ғарқ қилмоқ, gark
etmek); қарық болу (ғарқ булмоқ, gark olmak); зая болу (зое ... ... ... ең ... екі ... ұқсас тіркес құрамында орын
алған. Мысалға, қазақ және өзбек ... ... қылу ... ... ... ... ... өзбек және түрік тілдерінде: зулм этмоқ (zulüm etmek);
касб этмоқ (kesp etmek); ҳайрон булмоқ (hayran olmak), ... ... ... ету (cebretmek); зая ету (zayı etmek); ишарат ету ... ... болу (layık olmak); ... болу (malum olmak); мақрұм ... olmak); ... ету (murat etmek). ... ... ету, ... ... есімдермен тіркесе келе, салт етістік жасап, ал болу
етістігі араб есімшелеріне тіркесіп, сабақты етістік жасағандығын ... ... ... ... есім мен ... арабшадағы мағынасын дәл
беру мақсатынан туындаған болар. ... ... ... ... ... ... ... түрік тілдеріндегі этті (etmek) көмекші
етістігінің орнында жиі ... ... ... ... ... ... ... ету-nasihat etmek-насиҳат қилмоқ; жафо ... Ету, қылу ... өзі ... ... ... «сол ... істеу»
мағынасын үстеп түр. Алайда кей сөздерге ... ... ... ... Мысалға, арабшада «өлім» мағынасын ... ... vefat) сөзі үш ... ... көмекші етістіктермен
тіркескенімен, ... пен ... ... ... ... vefat etmek
тіркестері «қайтыс болды» мағынасын білдірсе, ал ... ... опат ... қылды - керісінше «өлім құштырды, мерт қылды» мағыналарында жұмсалып,
«қайтыс болды» мағынасы опат болды ... ... etmek ... ... ... есім ... бірігіп кеткен,
мысалға cebretmek «жәбір ету, қинау», sabretmek «шыдау, төзу», zikretmek
«еске алу», ... ... ... ... ... айту». Сөздікте
мұндай туынды сөздердің этимологиясы араб+түрік деп ... ... ... ... ... ... жазылады: жәбір ету, сабыр ету,
шүкір ету. Қазақшада дәмету сөзінде осындай бірігу орын ... ... ... tamah etmek деп ... ... ... ... да өзгешеленеді.
Қазақшада «біреуден бірдеңе алғысы келу, ... ... ... ... біреудің асына құмартуы» деп келсе, түрікшеде «ашкөздік жасау»,
«қатты қалау» деп түсініктеме берілген. Араб тілінде ... ... ... «іші ... ... білдіретін бұл сөз түрікшеде жеке
тұрып мағынасын толық ... ... ал ... ... ... ... Бұл аталған көмекші етістіктер берілген араб сөзі қамтитын
қимылды ... ... ... етістікті жасасайды.
Түркі тілдерінде мұндай қимыл есімдер мен ... ... ... ... ... да ... етістіктер де қолданылған. Мәселен, қазақ және ... ... шегу ... ... ... мен ... ... келтіруге болады: азап тарту//азап шегу (азоб
тортмоқ//азоп чекмоқ; azap ... жаза ... ... ... ... машақат тарту (машаққат чекмоқ, meşakkat çekmek); жапа тарту, ... ... ... cefa çekmek; ғам ... ... (gam ... ... мағына беретін жоғарыдағы көмекші етістіктермен
тіркескен болса, кейін келе мұндай етістіктер қатары молая түсті. Үш ... ... алу ... almak), беру ... vermek), көру ... келу ... gelmek), қалу ... kalmak), сүру (сурмоқ,
sürmek) және т.с.с. сияқты көмекші етістіктермен тіркесе келе, араб сөздері
мағыналық жағынан ... дами ... ... сөздің тіркесімділік қабілеті
артқан сайын оған қосылатын үстеме мағыналар да көбейе түсетіндігі белгілі
[96, 136б]. Мысалға: ... көру ... ... ... көру (layık ... ... (zulüm ... қайран қалу (ҳайрон қолмоқ); дарс олмоқ (ders
аlmak); ләззат алу (lezzet almak); ... ... (mana vermek); ... (mana çıkarmak; мағынаға келу (manaya gelmek).
Л.З. Рүстемов қазақ тіліне енген араб ... ... ... бірі ... ... ... ... көрсетіп, мысал
ретінде арабтың «берілген сөз» мағынасындағы уәде сөзінен жасалған уәде
қылды, уәде етті, уәде ... «сөз ... ... ... уәде
берді «сөз берді», уәдесін алу, уәдеден тайды «сөзінде тұрмады, ... ... ... [38, 65-66 бб]. Бұл сөз ... ... де
көптеген көмекші етістіктермен тіркескен: ваъда бермоқ, ваъда қилмоқ, ваъда
олмоқ, ваъдага вафо қилмоқ, ваъдасида ... ... ... ... ... устидан чиқмоқ. Ал түрік тілінде бұл ... ... өзі ... ... ... ... сөз» мағынасынан «сол
істің орындалу ... ... ... байланысты vadesi gelmek тіркесінде
«мезгілі жету» мағынасын берумен қатар, «ажалы жету» мағынасында да келеді.
Кейде ... ... ... ... ... ... әр
тілдегі дамуына қарай мағыналық өзгешелік байқалатын араб сөздері де бар.
Мысалға, үш ... ... ... қылмысы үшін тағылатын айып» мағынасында
келген жаза (жазо, ceza) сөзінен жасалған жазасын алды ... ... ... ... деп түсіндірілсе, түрікшеде ceza almak «оқушының
сазайын тартуы, айыптыға айыппұл салынуы» дегенді білдіреді, ал ... ... ... ... берді тіркесі өзбекшеде жазо
бермоқ «кінә не қылмысы үшін берілетін шара» деп берілген. Сондай-ақ қазақ
және ... ... жаза ... ... ... ... «істеген
жазығы үшін айыпталды» мағынасында келген. Бұл ... ... ... ... ... ... «істеген кінә, қылмысы үшін ұждан азабы
тарту», ал cezasın çekmek ... ... ... ... ... Түрік тілінде бұдан басқа да көптеген тіркестерде ... ceza görmek, ceza yemek, cezaya ... ... ... ceza
kesmek, ceza yazmak «айып пұл салу», cezasını bulmak «сазайын тарту».
Қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Бірдей етістікпен келгенімен, өзгеше мағынада жұмсалған сөз ретінде
парық (фарқ, fark) ... де ... ... ... ... тілінде парық
қылмады «көңіл қоймады, мән бермеді, бағалай алмады» деген мағынада келсе,
ал ... ... фарқ ... ... араб ... ... мағынасында
«ажырату» деп қолданылады. Қазақша парық етті «бір ... ... ... ... ... білді» деп келсе, түрік тіліндегі fark etmek ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Өзбекше фарқига бормоқ «бір нәрсені өзіне тән қасиеттерімен басқаларынан
ажырата білу» болса, ал түрік ... farkına varmak ... ... ... ... Дәл ... жағдайды өзбек және түрік
тілдеріндегі насиб булмоқ, ... ... (nasıp olmak) ... ... болады. Өзбек тілінде бұл тіркес «тағдырда жазылған нәрсеге жету»
деген мағынаны білдірсе, ... ... ... туу, ... келу»,
жақсылыққа, қуанышқа «жету, ұласу, қауышу» мағыналарын береді. Бұл ... ... ... ... да тіркестер құрамында ... nasip ... ... ... ... ... иелену», nasip etmek
«мұрсат, мүмкіндік беру», «жеткізу», nasibini almak ... ... ... аз да ... пайдалану». Ал қазақ тілінде «жолы болды, сәті түсті,
бұйырған ас тартты» мағыналарын білдіретін ... ... ... ... ... келеді. Көмекші етістіктермен тіркесу тек қимыл
есімдерге ғана тән нәрсе, емес, зат есім ... де ... ... көмекші
етістіктермен тіркесе келе түрлі тұрақты тіркестер құралған. Мәселен, түрік
тілінде арабтың бір ғана akıl сөзі 42 ... ... ... ... етістікті мынадай тіркестерде келген: аklı almamak ... ... аkılda kalmak ... ... аkıl etmek ... ... ... аkıl vermek «ақыл беру», аkla gelmek «еске түсу»,
аklı çıkmak ... ... ... ... ... ... халге келу;
жаман нәтиже шығады деп уайымдау», аklı dağılmak «басы қату», аklı ... ... ... ... сасып қалу», аklı ermek «мән жайды түсіну,
ұғыну», аklı gitmek «қатты ұнатып есі ... аklı ... «не ... аklı kesmek ... ... ... сену», аklına
düşmek «ойына келу», аklına esmek «бұрын ойламаған нәрсесін бірден ... ... аklına ... «бір ... ... бел буу; ... ой салу»,
аklında kalmak «ұмытпау», аklından çıkmak «есінен шығу, ұмыту», аklından
geçirmek ... ... ... geçmek «болатындығын ойлау, бір нәрсеге
ниеттену», аklında tutmak ... ... ... almak ... ... ... ... сұлулығымен айландыру», аklını bozmak «жындану; ... ... ... ... çelmek ... ... басын
айналдырып алу». Бұл тіркестер тұрақты ... ... ... ... бұл ... ... қазақ тіліндегі ес, ой сөздеріне
сәйкес келетіндігі ... [97, 25 б], [98, 21-22 ... ... көмекші етістіктермен тіркесу ... ... ... ... аясы ... сөздерден бірі ретінде есеп ... ... ... болады. Бірдей не мағыналас көмекші етістіктермен
тіркесіп, ұқсас мағынада келген тіркестерге ... және ... ... ... «болған оқиға, іс туралы мәлімдеді» - hesap vermek «кез ... мән ... ... «жауапкершілік алу», есепке кірді, есепке
қосылды «қатарға қосылды» - hesaba katılmak «қатарға ... ... мен ... ... есепке алды «санады», «ескерді еледі» -
ҳисобга олмоқ «тіркеуге алу» ... ал ... және ... ... олмаганда «ескермегенде» - hesaba almamak «мән бермеу» тіркестері
жатады. Сонымен бірге өзгеше ... ... да ... ... очмоқ «бірінші ұпайды салу» мағынасын білдірсе, түрікшедегі hesap
açmak «банкте есепшот ашу» мағынасында ... Әр ... ... ... ... де бар және саны ... ... тіркестер басымырақ
келеді. Мысалы, қазақ тілінде: ... ... ... ойы ... есебін тапты «амалын тапты», есебін айырды «ақысын, үлесін берді,
қарызын қайтарды», «сазайын берді, ... ... есеп ... «есептеді»,
«ара жігін ашты, біржолата қоштасты», есепке тұтты ... ... ... ... ... ... түрленген болса, ал өзбек тілінде
ҳисобини қўймоқ «біреудің істеген істері туралы ... ... ... ... ... бір істі ... мүмкіндігі болу», ... ... Бұл сөз ... ... де ... ... ... Мысалы, hesap çıkarmak «алып-беретіндерді есептеу», hesap etmek
«бір істің табыс-шығынын есептеу», «ойластыру», ... etmek ... ... ... hesap görmek ... есептеп төлеу»,
hesap sormak «түсініктеме сұрау, жауапқа тарту», «тергеу», hesap ... ... ... ... ... hesaba çekmek «сұраққа
тарту», hesaba dökmek «жазбаша есептеу», hesaba katmak «мән ... ... kapamak ... айырысу», hesabı kesmek «алыс-беріс не қарым-
қатыснасты үзу», hesabı ... ... ... ... gelmek
«ыңғайлы болу», hesabını almak «бір іс соңында ақысын алу», hesabını bilmek
«ұқыпты ... ... görmek ... қайтарып, байланысын ... ... ... ... ... ... ... мағынасы
түрленген. Мұншалықты алуан түрлі етістікпен тіркесе келе мағына ... бұл ... ... ... орныққандығындығының белгісі.
Жауап (жавоб, cevab) сөзі арабшада «бір сұрақ, тілек, хатқа ... ... сөз» ... ... Бұл ... үш ... де
сақталған. Қазақ тілінде бұған қоса «тергеу, сот» мағыналары, өзбекшеде
«кетуге, ... ... ... ... ... екі тілде де
«математикалық есеп шешімі» мағынасында да ... ... сөзі ... ... жасалған. Бұл сөздің де бірдей ... ... ... ... ұқсас та, өзгеше де ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі
жауап берді тіркесі «сұрағына ... ... ... ... ... алды», «жазасын тартты, айыпталды» мағыналарында
жұмсалса, ал түрікшедегі cevap vermek ... ... ... ... ... ету», «жақсы нәтиже беру» деп келеді. Қазақ тілінде
жауап қайырды, жауап қайтарды, жауап ... ... етті ... ... ... ... айту» мағынасын білдіреді.
Жын (жин, cin) сөзі араб тілі сөздігінде ... ... ... ... ... тілі ... ... бұл сөзге «діни сенім
бойынша көбіне бақсы-балгерлерге, диуанаға қызмет ететін, ... ... ... ... деп түсінік берілсе, өзбек, түрік тілдерінде
«ертегілерде кездесетін адам ... ... ... ... Бұл
сөзде үш тілде ұқсас тіркетерде келген. Мәселен: жын соқты, жын ... ... ... ... ... ... ... - cin çarpmak
«жын ұру», cin tutmak ... ... жыны ... жыны ... ... ... мінді, долданды, ызаланды» - жини тутди, жини қузиди «көңіліне
жақпайтын іс не сөзге ашуланды» - cini tutmak, cinlerı ayağa ... başına toplamak ... ... ыза ... жынына тиді «ашуын
келтірді» - жинига тегмоқ «ұнамайтын әрекет не ... ашу ... ... ... ... өзбек тілдерінде тиді (тегмоқ) өзбекше мен
түрікшеде тутди (tutmak) етістіктерімен берілгендігін айтуға болады.
Кейде бір ... араб ... ... ... бір ... сол сөзбен
синонимдес басқа араб сөзі басқан. Ажаб сөзі өзбек ... «таң ... ... ... ... яғни араб ... «таң қалу,
таңдану» қимыл есімінен сын ... ... ... қоса ... тіркесе келе мағынасы өзгерген. Мысалы, ажаб бўлди «өте ... ... ... ажаб ... «өте ... ... ... қылды». Алдыңғы
тіркес мағынасында қазақ тілінде сауап болды ... ... ... ... заман және уақыт сөздері үш ... ... ... ... бір-бірінен өзгешеленеді. Мысалға, қазақ тілінде уақыт сөзімен
келетін уақыт алу, уақыт өткізу, уақыт ұту, уақыт беру ... ... zaman ... ... zaman almak, zaman geçirmek, ... zaman ... ... ... ... бір тілде кірме араб сөзімен тіркессе,
екінші бірінде сол ... ... ... ... ... ... мен ... синоним сөздер. Қазақшада ойға шому деп қолданылғанымен, пікірге
шому деп келмейді. Ал ... бұл ... ... ... деп ... ... ... екендігін анықтау үшін ескі жазба ескерткіштер
тілімен салыстыра қараған жөн. ... ... ... тіркестер бір тілдің
өзінде қатар қолданыла береді. Мысалы, қазақ тілінде: пейілі ауды // көңілі
ауды, уәде беру // сөз ... ... тұру // ... тұру, опат болды //
қайтыс болды. Өзбек тілінде: интиқом алды // уч ... ... ... ... турмоқ//сузида турмоқ; ал түрікшеде: öç almak// intikam
almak.
Жоғарыдағы мысалдардан тіркес құрамындағы араб сөздерінің бірде ... ... ... ... байқадық. Алайда тұрақты
тіркеске айналған ... бір ... ... ... бір сөз
қолданылмайды. Мәселен, түрікшеде жеке тұрып синонимдес келген alan және
meydan сөздері ... ... ... баса ... meydana ... ... болу, туындау», meydana getirmek «іске асыру», meydana koymak
«көрсету, алға тарту», meydan okumak ... ашық ... ... meydan kalmamak ... болмау», meydan açmak «себеп болу»,
meydan bırakmamak «мүмкіндік ... meydan vermemek ... бір ... жол ... meydana atılmak ... ... meydana atmak «ортаға
шығару», meydana çıkarmak «ашықтау», «тауып ортаға қою», meydana çıkmak
«ортаға ... ... ... ... «ер ... өсу», meydana dökmek «барын
ортаға шығару», meydana vurmak «белгілі қылу, ортаға қою», meydanı ... ... ... кері ... ... тіркестер. Қазақ және
өзбек тілдерінде бұл сөз арқылы ... ... ... тағы бір ... - жеке тұрып мағынасы өзгерген
араб сөздерінің тіркестер құрамында да сол өзгерген ... ... араб ... «опат болу, қаза табу, өлу» ... ... ... helak) сөзі үш ... де ... ... ... өзгеру
дәрежесі біркелкі емес. Мысалға, қазақ тілінде: «әуре, әбігер», «сергелдең,
дүрбелең», өзбек тілінде: «қиналған, азаптанған, әуре ... деп ... ... ... араб ... ... ... отырып өзгерген: «өлу,
өлтіру, жоқ болу, жоқ ету» мағынасымен қатар ... ... ... ... ... ... келген. Соған сәйкес бұл сөзден
жасалған тіркестерде де ... ... ... ... ... тілінде әлегін
шығарды «астан-кестен қылды», әлек болды «әуреге түсті», әлек ... ... ... ... болды». Тек әлек ... ... ... ... ... ғана араб ... ... мағынасы сақталған.
Түрік тілінде жасалған тіркестерде әрі негізгі, әрі ауыс ... ... ... helak etmek ... көзін жою», «қатты шаршату», helak
olmak «өлу» және «қатты ... ... ... қадір (қадр, kadr) сөзінің де үш тілде «заттың бағасы, саны,
мөлшері, өлшемі» мағыналарынан «бедел, құрмет, бір ... ... ... ... тіркестерде де мағынасы өзгерген. Бұл сөз
арқылы «құрметтеу» мағынасында қазақта қадір тұтты ... ... ... ... етмоқ, қадрини билмоқ тіркестері, ал түрікте: kadrini
bilmek, kadrini anlamak ... ... ... қазақ тіліндегі
қадірі өтті «зарын татты, құнын білді» мен өзбек ... ... утди ... ... ... ... де ... мағынада келген. Қазақ тілінде
бұдан басқа: қадірі кетті, қадірі қашты, қадірі түсті «абыройынан айырылды,
беделі ... ... ... тіркестері де кездеседі.
Келесі бір тіркес құрамында кездесетін сөзге ... ... gark) ... Бұл ... араб ... ... мағынасы «суға бату, батқан».
Өзбек тілінде негізгі мағына жеке сөз ... де, ... ... ... ал ... ... тек тіркес құрамында сақталған. ... ... ... ... Үш тілде де осы сөздің көмекші етістіктермен
тіркесу арқылы ... ... ... ... ... арқылы кеңіген
мағынасы қолданылады. Мысалы, қазақ ... ... ... «бір ... ... ... ... «еш нәтиже шығара алмады, жетістірмеді».
Соңғы тіркесте мағынаның бір шама ... ... ... ... «бір ... ... көмілген» мағыналарында келіп, булмоқ, ... ... ... ... ... Ал түрік тілінде ... ... бір ... мол ... беру», gark olmak «бір нәрсеге кенелу»
мағынасында қолданылады.
Қуат (қувват, kuvvet) сөзінен де көмекші етістіктер арықылы ... ... ... ... Бұл сөз арқылы жасалған тіркестер
кейде үш, кейде екі тіл ... ... ... ... қуат ... ... - қувватга кирмоқ «күш жинау» - kuvvet almak
«біреудің жәрдемімен ... ... қуат ... ... - kuvvet vermek «бір мәселеге ... ... ... ... ... қайтты «әлсіреді, күші кеміді» - қувватдан кетди, қувватдан
қолди «әлсізденді, күші кетті» - ... düşmek ... ... Сонымен
қатар бір-бірінде кездеспейтін түрлі тіркестер құрамында да келеді. Мысалы,
қазақ ... қуат ... ... ... қуат енді ... қуат қылды,
қуат көрді, қуат тұтты «медеу қылды, сүйеніш етті», қуаты артты «күшейді»,
«әлі кетті, күші ... ... ... ... ... ... ... жетеді», ал түрік тілінде kuvvet bulamamak «жігері жетпеу»
тіркестерінде келген.
Жеке ... ... ... ... ... араб ... ... да өз мағынасын сақтаған. Мысалға, мұрсат ... fursat) ... ... ... жағынан болмашы ғана өзгешелікпен ... ... жеке ... ... жағдай, шама-шарық» мағынасында қалыптасқан
бұл сөз тіркестерде де осы мағынада келеді: мұршасы ... ... ... ... ... мұрша бермеді «мүмкіндік бермеді». Ал
өзбек және түрік тілдерінде «бір істі орындау үшін ең ... ... ... ... ... ... тіркестер құраған: фурсат пайламоқ -
fırsat kollamak «ыңғайлы сәтті күту», ... ... - ... ... ... пайдаланбау, өткізіп алу», фурсати пайдаланмоқ - fırsattan
istifade etmek «ыңғайлы сәтті пайдалану». Тек ... бір ... ... ... де кездеседі, мәселен өзбек тілінде: фурсати келди
«сәті келді», түрікшеде: fırsat beklemek, fırsat aramak «ең ыңғайлы ... fırsat bilmek «бір ... ... бір ... үшін ... fırsat bulmak ... сәтін табу», fırsatı düşmek, fırsat
çıkmak «бір мүмкіндік туу», fırsat vermek «бір істі ... үшін ... ... Үш ... ... ... ... түрік тілінде
мағынаның барынша түрленгені байқалады.
Арабтың «көз, жанар» мағынасындағы назар (назар, nazar) сөзі ... ауыс ... ... ... мағыналарында келіп, соған сәйкес
тіркестерде мағына осы бағытта өрбіген: назар аударды ... ... ... ... ... ... қойды», назары түсті «көз қыры ауды», назар салды
«көңіл ... ... ... ... ... XIV ғасыр жазба ескерткіштерінде
өзінің тура мағынасында «көз салды», яғни «қарады» деп қолданылған [22, ... Ал ... жеке ... ... ... ... өзгерген:
назарига илмайди «менсінбейді» назарга олмоқ, назарда тутмоқ «мән беру,
көңіл бөлу», назардан қолмоқ «біреудің ықыласынан тыс ... Ал ... «көз тию» ... nazar değmek, nazara gelmek ... ... ... ... жасайтын сөздер де бар. Мәселен, рахат (рохат,
rahat) арқылы мынадай тіркестер жасалған: rahat batmak ... ... ... бас ... rahat ... rahat ... алу, тыныштық бермеу», rahat etmek «жаны тыныштық табу», rahat
olmak «қайғы-уайымсыз, тыныштықта ... rahatı kaçmak ... ... ... ... bakmak «еш ... ... өз жағдайын ойлау».
Бұл тіркестерде сөздің негізгі мағынасы өзгермегенімен, түрлі ... ... ... түрленген. Сол сияқты тарих (тарих, tarih) арқылы:
tarih atmak, tarih koymak «бір нәрсенің, оқиғаның болған күнін жазу», tarih
düşürmek ... ... ... күнін жазып қою», tarihe geçmek «тарихта
аты қалу» тіркестері; үкім (ҳукм, hüküm) сөзі ... hüküm gimek ... деп ... hükmü ... ... ... ... бол(ма)у»,
hüküm vermek «бір шешімге бару», «қылмыстыны жаза ... hüküm ... ... hükme varmak ... ... бір ... келу», hükmü
geçmek «күші жету, сөзі өту», күшін, ықпалын жою», ... olmak ... ... ... сияқты тіркестер жасалған. Соңғы сөз өзбекше мен
қазақшада ҳукм сурмоқ «билік жүргізу» ; үкім ... ... ... ... қазақ тілінде негізгі түбір күйінде мағынасы сақталмай,
қайта тіркестер құрамында сақталған жағдайлар да ... ... ... vefa) сөзі араб ... ... ... ... «орындау»
мағыналарын білдіреді. Өзбек, түрік тілдерінде бұл сөз мағынасы «сөзіне,
сезіміне, достыққа және т.б. ... ... ... ... ... ал ... тілінде өзгеріп, «қайыр-шапағат, ізгілік, құт» деген
мағыналармен берілген. Алайда бұл сөздің арабшадағы ... ... ... опа ... ... ... ... келген. Сол сияқты опа
бермеді, опасы жоқ ... ... ... ... ... және ... ... кейбір араб сөздері жеке сөз ... тек ... ... ... ... Сөздікте мұндай
сөздер берілгеннен кейін бірден қос ... ... ... ... ... ... ... болды, қарап қылды «құрыды, жоқ болды; қарық:
қағанаты қарық, сағанағы сарық ... ... ... молшылықта, мәз»,
ғарық: ғарық болды, ғарық етті «суға батты, суға батырды», кәлима: тілін
кәлимаға ... ... ... ... ... болу; қалас: қалас
болды; лайық: лайық көрді; сарып: сарып қылды; тәжім: ... ... ... етті; өзбекшеде: тарк: тарк этмоқ, қилмоқ; халос:халос булмоқ.
Сонымен араб ... үш ... ... ... ... ... жағынан түрленгендігін айтуға болады. Мұндай тіркестер арасында
есім сөзге жай ... ... ... тіркестерде, сондай-ақ тұрақты
тіркестерге де айналғаны ... ... ... ... етістіктермен келген тіркестер арасында бірдей
мағынада жұмсалатыны да, сондай-ақ өзгеше мағынада келгендері де бар.
Кейбір тіркестерде түрлі көмекші ... ... ... ... келген.
Кейде бір тілдің өз ішінде, не екі тіл арасында араб сөзінің ... ... ... басқа араб сөзі не түркіше баламасы басқан.
Жеке тұрып мағынасы сақталған араб ... ... ... да ... ... ... ал жеке ... мағынасы өзгерген сөздер тіркестер
құрамында да сол өзгерген мағыналарда келген.
Кейбір ... ... және ... ... тек ... құрамында
сақталған.
Үшінші тараудың түйіндері
Сонымен үш тілге ортақ араб сөздерінің грамматикалық сипатын талдай
келе, мынадай ... ... ... ... ... ... ... есім сөздер болып табылады: зат
есімдер, қимыл есімдер, есімшелер және сын есімдер. Арабшадағы зат ... ... ... ... ... қоса сындық мағынада, қимыл
есімдер ммен ... ... ... ... бірге құранды
етістіктердің есім ... ал ... сын есім мен ... ... субстантивтенгендері заттық, ал қалғандары сындық мағынада
келген, ал ... ... ... табыс септігінде келген есім сөздер
жұмсалған.
Сан жағынан қазіргі өзбек және ... ... араб ... ... ... белгілі. Жұмысымызда үш ... ... ... ... ... тілінде қолданылып жүрген араб сөздері түгел дерлік
қамтылғандығын атап өткен жөн.
Арабшадан енген сөздердің төл ... ... ... ... соның ішінде қарастырылып отырған тілдерде ... ... ... ... ретінде ғана қабылданды. Араб есімдеріне
тән септік, тек, түр және ... ... ... ... тек ... ... ... сақталғанымен, септік
мағынасында емес, үстеу сөз ретінде ... Араб есім ... ... ... ... ... ... септік жалғауларын қабылдаған
еді. Белгілілік артиклі аз ғана сөзде ... ... ... ... араб сөздері бастапқыда көптік мағынасын сақтағанымен,
кейін тұлғалық та, мағыналық та ... ... сөз ... ... ... жалғауын қабылдаған.
Араб етістіктері тек қимыл есім түрінде еніп, түркілік ... ... ... ... ... ие ... ... қимылдық
мағына үш тілде, негізінен, ету ... etmek), қылу ... ... olmak) ... көмекші етістіктермен жасалған. Бұл етістіктермен
келген ... үш ... ... ... ... ... Ал
мағыналық өзгешелік жеке тұрып мағынасы өзгерген сөздерден жасалған
тіркестерде байқалады. Бұдан ... да ... ... ... ... ... ... көбі тұрақты тіркестерге айналған.
Ал тілге әбден сіңген қимыл есімдерден туынды етістіктердің жасалуы
кейінгі уақыттарда орын алған ... Көне ... ... келе жатқан -ла
жұрнағы ... ... ... етістіктер мағыналық жағынан құранды
етістіктермен сәйкес келеді. Бұл ... ... ... ... ... дәуірлердің еншісінде. Кейбір сөздерден үш тілде бірдей ... ... енді бір ... тек бір, не екі тілде етістік жасалған.
Кейбір туынды етістіктрге екінші бір тілде ... ... ... ... ... ... ең ... -лық жұрнағы. Бұл жұрнақ арабша
зат есім, қимыл есім, есімше және сын есімдерге жалғану ... ... ... ... және ... ... есімшеден жасалған есім
сөздермен қатар сол түбірден жасалған араб қимыл ... ... ... ... береді. Қазақшада мұндай сөздер бірен-саран ғана. Кейбір
қимыл есімдер ... сын есім ... ... ... ... ... ... жасалған.
Парсының есім сөз жасайтын жұрнақтары ерте кезден-ақ түркі тілдерінде
сөз жасамға қатысты. Бұған көптеген араб сөздерінің ... тілі ... ... әсер ... ... Сондай-ақ парсы тілінің түркі халықтарында әдебиет
тілі ретінде ұзақ ғасырлар қызмет етуі де ... із ... ... өз ... ... ... ... немесе жанама қарым-
қатынасқа түсу нәтижесінде бойына көптеген ... ... ... ... ... арасында араб сөздерінің орны ерекше. VII-VIII ... ... ... ... ... ... аяқ басқан араб тілінің ықпалы
түркілердің мемлекеттік деңгейде дінді қабылдауымен арта түсті. ... сот ... және діни ... ... араб ... сондай-ақ жалпы шығыс мәдениетінің өрлеу кезінде ... ... ... араб және ... ... жазудың дәстүрге айналуы да
араб сөздерінің түркі ... ... ... ... ... Бұл ... ғасырдың екінші жартысына дейінгі кітаби тілде, орта түркі ... ... ... ... өз ... ... ... тілдеріне
ортақ жазба тіл қызметін ғана атқарған бұл ... араб ... сай ... да, халықтың сөйлеу ... ... ... ... Оның ... араб ... түркі
тілдеріндегі игерілу дәрежесі де бір деңгейде емес еді. Арабтармен қоян-
қолтық байланысқа түскен, араб тілі ... тіл ... ... ... ... ... ... араб сөздері сан жағынан басым түсті, әрі
дыбыстық жағынан көп өзгеріске ұшырай қоймады. Ал араб ... ... тілі ... сатылап енген, не діни-әдеби шығармалар тілі арқылы
ғана кірген қазақшада біршама аздау болды, әрі ... ... ... ... ... 30 ... қазақ, өзбек тілдері алдымен латын, артынан
кирилл, ал ... тілі ... ... ... ... уақытта кірме араб
сөздері, негізінен, халықтың сөйлеу тіліндегі дыбысталуына жуық жазыла
бастады да, ... келе ... ... сол ... орнықты. Мұнда назар
аударарлық жайт, қазақшада араб сөздерінің дыбыстық ... ... ... ал өзбекше мен түрікшедегі араб сөздері ... бір ... ... ... өте ... ... ... тілдің фонетикалық заңдылықтарына
сәйкес белгілі бір өзгерістерге ... ... ... ... ... ... тілдеріне ортақ араб сөздеріндегі өзгеріс
дауысты да, ... да ... ... ... үш ... үш ... дауыстысы қарастырылып отырған
түркі тілдерінің дыбыстық ... сай ... ... ... ... жағынан үш тіл ішінде қазақ тілі мен ... ... ... ... Араб ... ... ... жуан-жіңішке
реңкте келуіне байланысты екі түрлі дыбысталатын ә (а) ... ... ... ... және түрік тілдеріне ауысқанда тек жуан
дауыстымен келіп, алдыңғы буындағы жіңішке дауыстыға да ... ... де, ... жуан ... ... ... > назар - nazar, [ләқаб] > лақап -
lakap ... ... ... ықпалы байқалады. Қазақ ... ... ... ... жуан дауысты кейінгі буындағы жіңішке
дауыстыға да ықпал етіп, сөз ... жуан ... ... ... ... ... > қалам - kalem, [сухбәт] > ... - ... > ... - talep. ... ... ... ... кейін бұл
дауысты қазақ тілінде ә мен е, ал түрік тілінде е (э) ... ... ... бұл ерекшелік ескерілмейтін бірлі-жарым сөздер де бар.
Өзбек тілінде араб дауыссыздарының жуан-жіңішке реңкте айтылуы ... ... ... ... ә (а) ... араб ... ә ... жуық
айтылатын а дыбысы арқылы берілгендіктен, сөз бірыңғай жіңішке айтылады.
Арабтың қысқа и дыбысы қазақ ... и (ый, ій, ұй, үй), ы, і ... ... тек бірлі-жарым сөздерде өзгеріп, а, ә, е, ұ, ... ... ... жуан реңкті дауыссыздары келген сөздерде ... ә: (а:) ... ... көбіне, жуан айтылады: [джиһә:з] > жиһаз
> жыйһаз; [сифәт] > сипат > сыйпат. Түрік ... жуан ... ... ... және ... ı (ы) дыбысы арқылы беріліп: rıza:, sıfat,
қалған жағдайларда жіңішке i (и) дыбысы арқылы келеді: ciha:z. ... ... араб ... ... ... и ... екі ... жуан ый (ı) түрінде
келіп, сөз бірыңғай жуан айтылған. Кей сөздерде ерін ... ... ... ... ... ... - mümkün, мүшкі(ү)л - müşkül. Өзбек
тілінде і дыбысына жуық айтылатын и әріпімен таңбаланады, тек ... ... ... ... ... басында э, ортасы мен соңында е дыбысымен
беріледі: эътиқод, зеҳн.
Қысқа у дыбысы қазақ тілінде, ұ, ү ... және у ... ұу, үу ... ... Жуан ... ... созылыңқы а:, сондай-ақ жуан реңкті дауыссыздар келген сөздерде
жұмсалады. ... ... де ұ, ү ... жуықтау дыбысталатын у
әріпімен таңбаланады. Түрік тілінде бұл дыбыс жуан реңктегі дауыссыздармен
u, ал ... ... ü ... ... ... ... a, ı, i,
o дыбыстарымен алмасқан.
Араб тілінде дауыссыздардың ... ... ... ә: ... да екі ... ... келсе, қазақ және түрік ... ... ... тек жуан ... Араб тілінің созылыңқы
дауыстылары қазақ тілінде мүлдем ... Араб ... ... ә:
(а:) дыбысы қазақша а дыбысы арқылы беріліп, тек ... ... ... ... «нун» дауыссыздарынан кейін жіңішке ә, е түрінде де келеді. Ал түрік
тілінде араб тіліндегі созылыңқылық жазуда да, ... да ... ... ә: (а) ... тек жуан а: ... ... Қазіргі
уақытта айтылуда кірме араб сөздеріндегі ұзын буындардың ... ... ... ... ... бұл созылыңқы дыбыс тек «ләм», «кәф»
дауыссыздарынан ... ғана ... ... ... ... араб тіліндегі
созылыңқы дауыстылар сақталмағанымен, арабша созылыңқы ә: (а:) дыбыстары
тек о әріпімен ... о-ға ... ... а дыбысы арқылы
берілгендіктен, қысқа ә (а)-мен берілген сөздерден оңай ... ... және ... ... қысқа және созылыңқы дауыстылардың екі түрлі
дыбысталуы сөз мағынасын ажыратушы мәнге ие. Мысалы: ... - şehi:t ... қаза ... «отан үшін жанын пида еткен кісі», шоҳид - şa:hit
«бір іс, оқиғаға тікелей қатысқан немесе куә ... ... ... и: ... ... ... ы, і дыбыстары арқылы және ый, ій,
ұй, үй ... ... ... и ... ... ай, ... ... Өзбек тілінде созылыңқы и: дыбысы қысқа и (і, ій,)-
мен дыбысталады. Түрік тілінде ... ... i (и:) ... ... ... у: ... ұ, ү, ы, і, о дыбыстары арқылы
берілген. Өзбек тілінде бұл созылыңқы ... у ... ... ұу, ... жуық ... Түрік тілінде созылыңқылық, көбіне, сақталып, u: ... ... ... ... ... ... ... қосымша жалғанғанда, созылыңқылық қалпына келеді.
Араб дауыссыздарының құрамында түркі тілдеріне мүлде жат ء ع ه خ ... ... Бұл ... ... үш тіл ... ... ... те байқалады.
Алдыңғы үш дыбыстан қазақшада тек «ха:» түспей, сөздің барлық шенінде
сақталған болса, қалған екі тілде ... де ... ... ... ... емес, түркіше айтылуымен сақталған. ... ... ... сөздің барлық шенінде қ түрінде, х-мен
таңбаланған сөздердің өзінде ... ... ... ... мен ... ҳ-
мен, ал «ха:» х дыбысымен, түрікшеде ... де ... h-мен ... ... бұл кірме дыбыстар екі тілде де орныққан. Тек ... үш ... ... ... ... түсіп қалуы байқалады,
мысалы, [Мухәммәд] > Мәмет (Мамат, Memet). ... ... ... ... ... ... қ-мен берілгенде жуан айтылып, көбіне, ... ... ... Ал ... жуан ... ... жіңішке буынға
ықпал етпей, сөз аралас буынды болып келе береді. Арабшада жуан реңкте
келген ... ... ... ... жуан ... қалған буындағы
жіңішке дауыстылар өз күйінде қалса, үндсетік заңы сақталатын ... ... ... қ, h ... ... сөз ... ... жуан
айтылады. Өзбекшеде арабшадағы дыбысталуына жуық х дыбысымен берілгенімен,
арабшадағы ... ... ... ... сөз ... түсіріледі, ортасында һ, й
дыбыстарымен беріледі, не түсіп қалады. Ал өзбек, түрік ... ... ... ... мен ... ... үш ... көп өзгеріске ұшырағандығын айтуға
болады. Сөз басында үш тілде де ... сөз одан ... ... ... тілінде а, ә, ө дауыстылары арқылы; өзбекшеде а, и, у ... ... a, ı, i, ö, u ... ... ... тілінде сөз
басында ғ, қ дыбыстарымен де келеді. Сөз ортасында қазақ тілінде ғ дыбысына
алмасқан, ал түсіп ... ... сөз ... ... дыбысталатын
болған: тағлым-тәлім, мағына-мән. Өзбек және түрік тілдерінде сөз ... мен ... ... ... ... ... ... созады. Созылыңқы дауысты мен қысқа дауысты арасында келгенде
айырым белгісі ... екі ... ... ... Ал қазақшада сөз
ортасында ғ-мен берілгендіктен, не мүлде ... ... екі ... ... келуі кездеспейді.
«һәмзә» дыбысы үш тілде де сөздің барлық шенінде түсіп ... ... екі ... ... (а мен и) келгенде, екі дауыстының тоғысуын
болдырмау үшін ай ... ... ... тілінде барлық сөздерде
байқалса, ал өзбек, түрік тілдерінде бірде дифтонгқа айналып, енді ... ... ... келе береді. Жалпы бұл дыбыстардың берілуінде қазақ
тілінде бірізділік жоқ. Ал ... және ... ... араб ... дыбыстар белгілі бір дыбыстармен ғана беріледі. Сондықтан ... ... ... бұл ... ... ең көп ... қазақ
тілінде ұшырағандығын айтуға болады.
Түркі тілдеріне тән ерекшеліктерден бірі дауыстылардың үндесімі ... ... араб ... де бұл ... әсері айқын
байқалады. Араб тілінде жіңішке реңктегі ... ... ... ... ... Бұл ерекшелік қазақ, түрік тілдерінде бірыңғай
қысқа дауыстылармен келген, құрамында жуан ... ... ... ... ... арабтың қысқа ә дыбысы қазақша ә мен е, ... е (э) ... ... ... мысалы: кәсіп-kesp, мектеп-mektep. Ал
сөз құрамында жуан реңкті дауыссыздар келетін болса, ... ... ... буындағы жіңішке дауыстылар жуанданады. Созылыңқы а:, ... ... ... сөздерде үндесім қазақшада сақталып, ал түрікшеде
бұзылған: ... > ... - a:lem; ... > ... - ... > ... - mecnu:n. Әдетте, дауыстылар үндесімі сақталатын түрік
тілінде арабтың созылыңқы ... ... ... ... бұзылған.
Демек, қазақ тілінде дауыстылар үндесімі түрік ... ... ... ... ... айтылатын дауыссыздары қазақ тілінде бірде жуан,
бірде жіңішке ... ... Жуан ... келу ... ... ... арабтың созылыңқы а: (ә) дауыстысының жуан а-мен ... ... төл ... тек жуан ... ғана ... ... болуына байланысты дауыстылар үндесіміне сай сөздің ... ... ... ... Түрік тілінде қысқа дауыстымен келген
сөздерде жіңішке, ал созылыңқы ә: (а:) ... ... ... жуан ... ... бар сөздерде дауыстылар үндесіміне сәйкес
жуан дауыстымен келеді.
Арабтың жуан реңкте айтылатын эмфатикалық «са:д», «да:д», ... ... ... және ... ... көбіне жуан дыбысталып,
соған сәйкес сөз де бірыңғай жуан айтылады. Тек бірлі-жарым сөздерде ... ... ... сөз бірыңғай жіңішке келген: сәби, өсиет, zülüm.
«Қаф» келген сөздердің бірыңғай жуан ... ... тек ... тән ... ... ... ... қалам, қала. Ал түрік тілінде
одан кейінгі дауысты ғана жуан ... ... ... буынды сөздерде де
келе береді: kavim, kafes, kalem, kale. Екі тілде үндестіктің бұзылуы ... kabir, ... - kadir, ... - kudret ... ... ... сөз соңында ұяң дауыстылар айтылмайтыны белгілі. Бұл
заңдылыққа араб сөздері де бағынады. Үш тілде сөз ... ... ... дыбыстарын беретін б-b, д-d дыбыстары қатаңданып, п-p, ... ... ... ... қосымша жалғанғанда түрік тілінде екі
дыбыста қайта ұяңданса cevap+ı> cevabı, maksat +ı > maksadı, ал қазақшада
тек п ... ғана б-ға ... ... > ... ал т өз күйінде қалады
мақсат+ы > мақсаты. Ал «джим» дыбысы ... сөз ... ұяң ж, ... (дж) ... ал ... ... ç ... айналған: лаж (илож, ilaç).
Арабтың түрлі дыбысталатын дыбыстары қарастырылып отырған түркі
тілдерінде жай түркілік ... ... ... ط мен ت ... т-t ... ... ... бір ғана ... ث, س,ص - жай с-
s дауыссызымен берілген. Бұл ... ... ... ... Ал ... ... ... сақталса, енді бірде ескерілмеген.
Түрік тілінде бұл ерекшелік барынша сақталған.
Араб сөздерінің түркі топырағында дыбыстық ... бір ... ... құбылыстарды келтіруімізге болады. Мұндай құбылыстар
арасында ең жиі кездесетіні - эпентеза құбылысы. ... ... сөз ... ... екі дауыссыз арасына дауыстының кірігуі қазақ тіліндегі барлық
араб сөздеріне тән болса, ал түрікшеде сөз соңында қатар дыбысталатын ... rz, rs, ns, rç, rf, rk, rş, şk, vk, zk ... ... ... ... де эпентезаға байланысты қыстырылатын дауыстыларда дауыстылар
үндесімі мен ерін үндестігі толық ... ... - asır, ілім – ... Бұл да араб ... ... ... дәлелдейді.
Алайда дауыстыдан басталатын қосымша жалғанғанда, қазақшада бұл қыстырма
дыбыстар бірде түсіп, бірде сақталса: халық > ... ... > ... ... ... кезде түседі: fikir > fikri, hüküm > hükmü. Өзбекшеде
жазуда берілмегенімен, айтылуда байқалады.
Сонымен араб дыбыстарының ... ... ... ... ... түрік тілдерінде әр түрлі ... ... ... та,
айырмашылық та кездесетін тұстары бар. ... мен жуан ... ... ... ... жуанды-жіңішкелі үндесімі мен
ерін үндестігі жағынан қазақ және түрік тілдері арасында ұқсастық ... ... ... ... ... мен ... ... басым. Араб
сөздері қазақ тілінде барынша түркіленгендігін айтуға болады. Ал өзбек
тілінде араб созылыңқы ... ... ... ... ... ... ... қоспағанда, араб тіліндегі нұсқасы
барынша сақталған. Түрік тілінде де сөздердің ... ... ... ... сақталған. Дауыстылар үндесімінің ықпалы байқалатын
тұстар болғанымен, созылыңқы дауыстылары бар сөздер аралас ... ... ... Тек ерін ... ... қарағанда басымырақ келген.
Араб сөздері түркі тілдеріне лексикалық бірліктер ретінде, көбіне, жеке
дара мағынада енді. Түркі топырағында ұзақ ... ... бұл ... ... жағынан ғана игеріліп қоймай, мағыналық жағынан да барынша
дамыды. Мағынаның дамуы қоғамдағы ... ... ... және мәдени өзгерістермен тығыз байланысты. Тіл, ... ... жағы ... ... ... ... ... Даму дегенде
мағынаның кеңеюін де, тараюын да, өзгеруін де, түрлі ... ... ... ... ... барлық жағдайда мағына бастапқы мағынадан өзгере,
дами түседі.
Араб сөздерінің қарастырылып ... ... ... ... ... ... байланысты, яғни сыртқы факторлардың есебінен
жүзеге асты. Алайда үш ... ... ... ... әр қилы ... ... өзгерістер де өзіндік ерекшелікке ие. ... үш ... ... да ... ... қазақ және өзбек тілдері
арасында мағыналық ұқсастық ғылымға, күнделікті ... ... ... ал ... мен ... ... - ... салада орын
алған. Қазақ пен өзбек тілдеріндегі мұндай ұқсастық бұл ... ... ... екеуінің де Кеңестік дәуірді бірге
кешіргендігінен туындаса, ал өзбек пен түрік тілдері арасындағы ... бұл ... ... бойы ... ... ... дін, ал
арабшаның ресми тіл ретінде үстемдік құрғандығында ... ... ... кейбір сөздерде үш тілді бірдей қамтыса, енді ... тек бір ғана ... ... ... ... ретінде сөздің кейін
пайда болған мағыналарының екінші бір тілде басқа ... ... ... ... бір ... актив, бір тілде пассив қолданылуын көрсетуге болады.
Араб сөздерінің мағыналық жағынан өзгеруі үш ... орын ... ... ... ... ... үш тіл арасында қазақ ... Ал ... ... ... ... түрік тілі өзбекшеге
қарағанда басым түседі.
Сондай-ақ мағына ... ... араб ... бастапқы тума тіліндегі
мағыналарын сақтай отырып та, сақтамай да жүзеге ... ... ... қай ... орын алғандығын дөп басып айту өте күрделі
мәселе. Мұны анықтау үшін бір ... ... ... ... ... араб ... мағыналары салыстырылуы қажет. Кейбір
сөздер тек қазақшада ғана өзгеріске ұшыраған. Сонымен бірге біршама сөздер
түбір ... ... ... ... ... мен ... құрамында
сақталған. Кейбір сөздерде түбір сөздегі ... ... ал ... сөз ... төл ... ... ... сөздердің мағыналары кері мағынаға ауысқан немесе жағымдыдан
жағымсыз реңке ауған болса, енді бір ... ... ... ... басқа сөздің ықпалы болған.
Мағынаның сақталуы жағынан түрік тілі басым түскен. Ал өзбек тілінде
мағынаның өзгеруіне ... ... ... ... тәрізді. Өйткені мұндай
мағыналық өзгерістер, көбіне, көршілес қазақ тілімен ортақ болып келген.
Мағына ауысу тәсілдері ... ... және ... ... көзге түседі. Метафоралық мағына ауысу халықтың өз сөзіндей болып
кеткен, төл ... жаңа сөз, тың ... ... ... бола ... ... ... нақты мағыналы араб сөздерінде ғана орын алған.
Бұл тәсіл бір сөздің үш тілдегі ... ... келе ... ... ... ... екінші бірінде өзгеріссіз қалуы, не
метафора және метонимия тәсілдері ... ... ... ... да ... ... ... кіріп, уақыттың
өтуімен жалпы халыққа танымал, түсінікті болған арабизмдердің бойына тән.
Бұл тәсіл арқылы ... ... ... араб ... ... ... арқылы мағынасының кеңейгендігі назар ... ... ... ... сөздердің араб тіліндегі әрі негізгі, әрі ауыс мағынасымен
түркі тілдеріне қатар енген деген ... ... ... Өйткені сөз
негізгі мағынасында еніп, кейін келе ауыс мағынаға өткен болуы да мүмкін.
Кірме араб сөздерінің ... ... тағы бір ...... тараюы. Төл топырағында көп мағыналы болып ... араб ... ... ... ену кезінің өзінде дара, нақты мағынада өтті.
Әрине, сөздің ... ... ... ... қай тілде қандай өзгеріске
ұшырғанын дәл айту қиын. Оның үстіне ... ... ... қазіргі кездегі
сөздіктер алынып отырғандықтан, араб ... ... өте келе ... ... ... ... ... екендігін де ескерген жөн.
Сондықтан мағынаның тараюы дегенде тек ... ... ... ... аударылды. Мағына тараюы үш тіл ішінде қазақ тілінде
басымырақ. Араб тілімен ... ... ... ... ... ... ... не кітаби ақындар шығармалары арқылы енгендіктен, сөз
араб тіліндегідей көп мағынасында кездесе бермейді. Ал араб ... ... ... ... өзбек, түрік тілдеріндегі араб ... ... ... ... ... ... ... мағыналары қолданыстан шығып
қалды. Бұған себеп сөздің уақыт өте келе төл тілінде де мағыналық жағынан
түрлі өзгерістерге ұшырап, мағынасының ... ... ... ... түрлі дыбыстала келе бастапқыда тек дыбыстық варианттар
түзіп, кейін келе мағыналық жігінің ажырауы қазақ тілінде ғана ... ... ... ... ... екі түрлі қалыптасқан
сөздерде жуан ... ... ... ... бар. Өйткені жуан түбірлер
дыбыстық та, мағыналық та жағынан арабшадағы нұсқасынан алшақтай қоймаған.
Араб ... көп ... ... келген кейбір сөздердің мағыналары бір ғана
сөз ретінде емес, екі түрлі дыбыстала келе сақталған.
Мағыналық жағынан ұқсас келіп, бір сөздің ... ... ... қалыптасқан сөздер көмекші етістіктермен тіркесінде де ұқсас
мағынада келсе, ал ... ... ... ... көмекші етістікпен
тіркесуі және туынды сөз құрау жағынан да өзгешеленген.
Кірме араб сөздерінің ... ... ... ... ... ... ... құбылыс. Ғасырлар бойы түркі тілдерінде, соның ... ... ... ... және ... тілдерінде синонимдік қатарда
жұмсала келе, тіл байлығын, оралымдылығын арттыруда ерекше орынды иеленген.
Мәселен араб сөздері қазақ, ... ... төл ... ... ... те синонимдік қатарда жұмсалумен қоймай, өзді өзі болып, белгілі
ұғымды жан-жақты ... ... ... ие ... ... ... үш ... тілі арасында қазақ тілінде араб
сөздерінің дыбыстық жағынан болғаны сияқты, мағыналық ... да ... ... ... болады.
Үш тілге ортақ араб сөздерінің грамматикалық сипатын ... ... ... негізінен, есім сөздерден құралғанын байқадық, олар: зат есім,
қимыл есімдер, есімшелер, сын есімдер. Арабшадағы зат есім ... ... ... та, ... та мағынада жұмсала береді.Қимыл есімдер мен
негізгі есімшелер ... ... ... ... етістіктердің есім
компоненті, ал кейде сын есім мен үстеу ретінде де келеді. ... ... ал ... ... ... келген. Ал үстеу
ретінде, негізінен, табыс септігінде келген есім сөздер жұмсалған.
Арабшадан енген ... төл ... ... ерекшеліктері
қарастырылып отырған тілдерде ... ... ... лексикалық
бірліктер ретінде қабылданғандықтан, араб есімдеріне тән септік, тек, түр
және белгілілік сияқты ... ... ... тек ... ... сақталғанымен, септік мағынасында емес, үстеу ... ... Араб есім ... ... ... яғни ... ... бастапқы кезден-ақ түркілік септік
жалғауларын ... ... ... аз ғана ... ... саналады. Тіпті діни ұғымды білдіретін сөздердің бастапқы ену
кезінен-ақ артиклсіз енуі ... ... жат ... ... ... ... араб сөздері бастапқыда көптік мағынада
жұмсалғанымен, кейін тұлғалық жағынан да, мағына ... да ... ... ... ... ... жалғауын қабылдайтын болған. Өйткені
қопармалы тілдер тобына жататын араб тілі мен ... ... ... ... ... сөз ... ... бір-бірінен өзгеше. Соған
байланысты арабшадағы бұрыс көпше түрінде ... ... ... ... өзгеше болғандықтан, жекеше сөз ретінде қалыптасты. Тіпті түркі
тілдеріндегі сияқты көптік жалғауы арқылы ... ... ... түрдегі
сөздердің өзі уақыт өте келе, жекеше сөз ретінде жұмсалды.
Араб етістіктерінің ... ... де ... ... ... ... қабылдамаған. Етістіктер тек қимыл есім, есімше түрінде
еніп, түркілік көмекші етістіктермен тіркесу арқылы қимылдық мағынаға ... ... ... ... үш ... ... ету (этмоқ, etmek),
қылу (қилмоқ), болу (булмоқ, olmak) сияқты көмекші ... ... ... ... ... үш ... ... ұқсас мағынада
қалыптасқан. Ал мағыналық өзгешелік жеке тұрып мағынасы өзгерген сөздерден
жасалған ... ... ... ... да көптеген ... ... ... ... ... ... ... тілге әбден сіңген қимыл есімдерден туынды етістіктер жасау процесі
кейінгі уақыттардың жемісі. Көне ... ... келе ... –ла ... ... ... ... мағыналық жағынан құранды етістіктермен
сәйкес келеді. Кейбір сөздерден үш тілде бірдей туынды ... ... бір ... тек бір, не екі ... ... жасалған. Мұндай сөздер
екінші бір ... ... ... ... ... ... ... ең өнімдісі –лық жұрнағы. Бұл жұрнақ арабша
зат есім, қимыл есім, есімше және сын есімдерге де жалғану арқылы ... ... ... және ... тілдерінде есімшеден жасалған есім
сөздермен қатар сол түбірден жасалған арабша қимыл есімдер синоним ретінде
қатар қолданыла ... ... ... ... ... ... Сын ... жұрнақтардан –лы жұрнағы өнімді жұрнақ болып табылады.
Парсының есім сөз жасайтын ... ерте ... ... ... ... ... Бұған көптеген араб сөздерінің парсы тілі арқылы енуі
де әсер еткен болар. Сондай-ақ парсы ... ... ... ... ретінде ұзақ ғасырлар қызмет етуі де өзіндік із ... ... және ... ... ортақ араб сөздерінің өзге де кірме
сөздер сияқты, сан ғасырлар тілде өмір сүру ... ... ... ... ... және ... ... игерілген, сөздік
құрамды байытқан сөздер екендігін атап айтуға тиіспіз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Қазақ тілінің түсіндірме ... - ... ... ... 1974. –
т. 1. – 695 б.
2 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1976. –
т. 2. – 695 ... ... ... ... ... - ... ... баспасы, 1978. –
т. 3. – 735 б.
4 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1979. ... 4. – 672 ... ... ... ... ... - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1980. –
т. 5. – 639 б.
6 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1982. ... 6. – 695 ... ... ... ... ... - ... «Ғылым» баспасы, 1983. –
т. 7. – 671 б.
8 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» ... 1985. ... 8. – 591 ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: «Ғылым» баспасы, 1986. –
т. 9. – 559 б.
10 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - ... ... ... 1974. –
т. 10. – 516 б.
11 Ўзбек тилининг ... ... - ... «Рус ... 1981. – т. 1. ... с.
12 Ўзбек тилининг изоҳли луғати. - Москва: «Рус тили», 1981. – т. 2. ... ... Türkçe ... - Ankara: Türk dil kurumu yayınları, 1998. – c. 1. ... ... Türkçe ... - Ankara: Türk dil kurumu ... 1998. – c. 2. ... ... Кононов А.Н. Очерк истории изучения турецкого языка. – Л., 1976. ... ... ... Н.К. ... тюркских языков. - М.: ... ... ... - 606 ... ... В.А. Арабские и персидские заимствования в гагаузском языке
// Советская тюркология. - 1973. - №4. - с. ... ... М.И. ... и ... ... ... в ... литературном языке: автореф. канд. филол. наук.
-Казань, 1966. – 19 ... ... А. ... и ... ... в уйгурских
пословицах и поговорках // Тілтаным. - 2003. - №4. – с. ... ... Н. ... ... ... көп ... – Алматы,
2007. – т. 3. - 288 б.
21 Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы еңбектері. - Астана, 2008. – 400 б.
22 ... Б. XIV ... ... ... ескрткіштерінің салыстырмалы
лексикасы / Хорезмидің «Махаббатнамасының», Қутбтың «Хұсрау мен Шырынының»
және Сейф Сараидің «Гүлстан биттүркиінің» ... ... ... ... ... ... - ... 1977. – 130 б.
23 Кеңесбаева С. Фонотактические модели ... в ... ... ... ... 1987. - 84 с.
24 Құлназарова Г.С. XI-XII ғасыр әдеби ескерткіштеріндегі ... ... ғыл. ...... 1997. – 144 ... ... Ж.Ж. Абай ... араб, парсы сөздерінің
қолданылу ерекшелігі: филол. ғыл. канд. дисс.- Алматы, 1993. – 139 ... ... Б.Н. ... ... ... ... ... ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2001. – 150 б.
27 Бүркітбай Г.Ж. Қазақ тілі ... ... ... ... ғыл. ... автореф. - Алматы, 2003. - 28 б.
28 Сейтбекова А.А. Әбілғазы Баһадүр ханның «Түрік ... ... ... ... ... ерекшелігі: филол. ғыл. канд...дисс. -
Алматы, 2007. - 135 б.
29 Нишонов А.Х. Фонетика-морфологический и лексика-семантический анализ
арабизмов в ... ... ... ... ... наук. - Ташкент, 1990. – 25
с.
30 Рахмонов Т.И. Ҳозирги ўзбек тилидаги арабча ўзлашма сўзлар семантик
тузилишидаги ... ... ғыл. ... ... – Тошкент, 1994. - 118 с.
31 Узбек тили лексикологияси. - Тошкент, 1981. – 313 ... ... С.Н. ... в ... языке. - Л, 1973. – 61 с.
33 Орлов С.А. Проблема эквивалентов ... ... ... ... ... ... автореф. канд. филол. наук. –
Москва, 1977. - 27 с.
34 Ermiş H. ... ... ... sozluğü. - İstambul, 2008.
– 797 s.
35 Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, ... ... 2002. - 784 ... ... Ә., ... М. Түркітануға кіріспе: оқу құралы. - ... ... 2004. – 360 ... ... Л.У. ... және қазақ тілдеріндегі негізгі түбірлердің
фонетика морфологиялық сипаты: филол. ғыл. канд. дисс. - ... 2002. ... ... ... Л.З. ... қазақ тіліндегі араб парсы кірме сөздері. -
Алматы, 1982. – 160 б.
39 Әбілқасымов Б. XIX ғасырдың ... ... ... ... ... 1982. - 221 б.
40 Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка. – М. - Л.: ... ... 1962. – 272 ... ... А.А. Шарбатов Г.Ш.: учебник арабского языка. – М., 1998. ... ... ... С. ... тілі ... оқу ... - Алматы: Қазақ
университеті, 2004. – 248 ... ... А.Н. ... ... узбекского литературного языка.
- М., 1960. – 446 с.
44 Тұрсынова М.А. ... ... ... әдеби тілдерінің дыбыс
жүйісіндегі ерекшеліктер: филол. ғыл. канд. дисс. – Қарағанды, 2002. - 133
б.
45 ... А.М. ... ... ... ... - Л., 1970. ... ... Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. - Алматы: ... - 264 ... ... А.Н. ... ... ... ... языка.
- М.-Л., 1956. – 569 с.
48 Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы, 1975. – ... ... Б.С. Араб ... - ... 2005. – 585 б.
50 Шарбатов Г.Ш. Современный арабский ... - М., 1961. - 112 ... ... В.В. ... ... - Ташкент: Учпедгиз Уз ССР, 1954. -
ч.1.- 359 с.
52 Her Yonuyle Dil. Ana ... Dilbilim 1. Cilt. - Ankara, ... 244 ... ... А. ... тілі ... ... моделі: оқу
құралы. 1 бөлім. - Алматы, 2005. - 111 ... ... А. Тіл ... - Алматы: Ана тілі, 1992. - 448 б.
55 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. - ... 1978. - 359 ... ... Ш.М. Узбек тили фонетикаси. - Тошкент, 1998. - 89 с.
57 Turk dunyası dil ve edebiyat dergisi. - Bişkek, 1998. – 568 ... ... Р. ... ... сөз ... кеңеюі мен тарылуы:
филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 1963. - 206 ... ... Ф. ... тили ... - ... Фан, 1953. – 361 с.
60 Момынова Б.К. ... ... ... ... ... дисс. – Алматы, 1992. – 131 б.
61 İşler Е. Kazak türkçesinde anlam ... uğrayan arapça ... Bilgi. - 2001. - №18. - s. ... ... Б., ... А. Сөз ... ... оқу құралы.
–Алматы, 2002. – 110 ... ... Р. ... ...... 1994. – 192 ... ... Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы: оқу ... - ... ... 1997. – 256 ... ... А. ... ... морфонологиясы мен лексикологиясы: оқу
құралы. - ... ... ... 2006. – 272 ... ... Ш. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ауыс ... ғыл. ... ...... 1968. – 217 ... Белбаева М.А. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы. - Алматы:
Мектеп, 1976. – 116 б.
68 Барлыбаев Р. ... ... сөз ... ... мен ... ... 1968. - 71 ... Рүстемов Л.З. Қазақ тіліндегі араб-иран кірме сөздерінің лексика-
семантикалық ...... 1962. – 16 ... Develi Н. Osmanlı mirası. - ... 2000. – 469 ... ... Б. Навоий асарлари лексикаси. - Тошкент, 1983. – 160 с.
72 Малов С.Е. ... ... ... ... ... - ... АН СССР,1961. – 467 с.
73 Алтай Х. Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі. - Мәдина, ... ... ... Г.М. ... ... ... ... мен
параллельдер: филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2000. - 141 б.
75 Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (XV-XIX ... - ... – 288 ... ... М.Б. Орта ... тілі ... мен ... қазақ тілі
лексикасының сабақтастығы: филол. ғыл. д-ры дисс. автореф. – ... ... 58 ... Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. - Алматы: Ғылым, 1970. –
336 б.
78 Исамухамедова С. ... в ... ... ... ... канд. филол. наук. – Ташкент, 1963. – 16 ... ... А.К. ... ... ... XII-XIII вв. ... ... АН СССР. – М., 1963. - 29 с.
80 Рабғузий Н. Қисаси Рабғузий. - Тошкент: ... ... 1990. ... ... ... Ж. ... ... тарихындағы «Ұлттық әдебиет» кезеңінің
тілі // Түркология. - №2. - 2003. - 95-98 ... Aksan D. Her ... dil. - Türk Dil Kurumu ... 1990. – ... Dil Konusu ... Sanat Dergisi, 1 Haziran1983. - 62 s.
84 Turkoloji Eleştirileri. - Simurg Yayınları, 1997. - 155 ... ... М. ... ... ... - ... ... 1991. – 216
б.
86 Салоев Р.Б. Ўзбек тилида исми фоиллар: автореф. канд. филол. наук. –
Самарқанд, 1994. – 25 ... ... Қ. ... ... енген сөздерден жасалған
терминдер // Тілтаным, 2002. - №1. – 97-101 ... ... Н.К. ... ... Исследования по сравнительной
грамматике тюркских языков. АН СССР. Часть 2. Морфология. - 1956. - 335 с.
89 Қайдар Ә., ... М. ... ... - ... «Арыс» баспасы,
2004. – 360 б.
90 Самойлович А.Н. Историческое развитие лексики тюркских ... - ... АН ... 1961. – 467 с.
91 Жексембаева Ғ.Е. Қазақ тіліндегі кірме сөздердің сөзжасам қызметі:
филол. ғыл. ... ... ... - Алматы, 1992. – 147 б.
92 Щербак А.М. ... ... ... ... текстов X-XIII вв. из
Восточного Туркестана. - М.-Л., 1961. - 204 с.
93 Садақбаев Т.Т. XIX ғасырдың II ... ... ... тіліндегі
«кітаби» лексика: филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2002. – 122 ... Doğan Е. Türkiye ... nispet ekini ... yolları // Türk
dili ve edebiyatı dergisi. - İstanbul, 2003. - s. 189 -207
95 ... У., ... Б., ... А. Узбек адабий тили тарихи. ... 1995. - 260 ... ... Б. ... ... лексикасы дамуының фонологиялық
заңдылықтары: филол. ғыл. д-ры дисс.: 10.02.06. - ... 1994. – 327 ... ... türkçe deyimler ... - ... Dergah yayınları
baskıları, 1982. - 420 s.
98 Байниязов А., Байниязова Ж. ... ...... ... 808 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 133 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі түрік тіліндегі ағылшын тілінен енген кірме сөздер46 бет
Қазақ және түрік тілдерінде қолданылатын ортақ кірме сөздердің мән-мағынасы, атқаратын қызметі және түп-төркіні67 бет
"Араб халифаты."36 бет
"Прикаспийский Центр Сертификаций" ЖШС-нің сынау орталығында кабельді сынау және оған сертификат беру процедуралары47 бет
"экспертті жүйенің қолданылу аудандары"5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
200 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы28 бет
300 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы18 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь