Диуани-хикмет” ескерткіші тілінің грамматикалық ерекшеліктері (тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының қолданылуы)

Кіріспе 3
1 Ясауи хикметтерінің зерттелуі және түркі тілдеріндегі тәуелдеу, жіктеу және көптеу категорияларының тарихы
8
1.1 Орта түркі тілдері және олардың Ясауидың “Диуани.хикмет” ескерткіші тілімен тарихи сабақтастығы
8
1.2 Ясауидың өмірі мен “Хикмет” тілінің түркі және әлемдік тіл білімінде зерттелуі
10
1.3 Категория ұғымы және түркі тілдеріндегі тәуелдеу категориясының қалыптасып дамуы
17
1.4 Меншіктілік қатынасты білдірудің ерекше формасы . изафеттік тіркестердің тарихи қалыптасуы
34
1.5 Жіктеу категориясының арғы негізі және түрлену жүйелері 39
1.6 Көптік категориясының дамуы мен қалыптасуы 43
1 тарау бойынша қорытындылар 58
2 Хикмет тілінде тәуелдік, жіктік, көптік жалғауларының берілуі 62
2.1 Тәуелдік жалғауларының хикмет тіліндегі көрінісі 62
2.2 Хикметтердегі жіктік жалғауларының қолданысы 76
2.3 Жіктік жалғаудың ықшамдалған түрі және болымсыз түрде қолданылуы
97
2.4 Хикмет тілінде көптік жалғауларының қолданылуы 103
2 тарау бойынша қорытындылар 108
Қорытынды 113
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 117
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қожа Ахмет ибн Ибрагим ибн Әли Ясауидың дүниеге келуі ІХ-ХІІ ғасырларда билік еткен Қараханид мемлекетінің ислам дінін қабылдап, мұсылмандықтың жергілікті халықтың әдет-ғұрып, салт-санасымен үйлесу кезеңімен тұспа-тұс келді. Ислам дінінің бір тармағы – сопылық бағытты уағыздаушы Ясауи ілімі – жалғыз тәңіріге бас ию, адамгершілік қасиеттерді дәріптеу, “ерік бостандығы” ұғымын ту етіп ұстай отырып, Жаратушыға деген сенімнен, “тура жолдан” адаспауды міндеттеді. Сопылық бағыттың басты ұстанымдары Қожа Ахмет Ясауидың “Диуани хикмет” туындысында көрініс тапты. “Диуани-хикмет” - өз заманында жергілікті халықтың рухани өмірінде зор роль атқарған құнды еңбекке айналды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі: “Диуани-хикмет” ескерткіші әдебиет, тарих, философия тұрғысынан толыққанды зерттеу нысандары болған, оның тілдік жағы тілшілер тарапынан да қарастырылып жүр. Алайда, шығарманың тілі туралы мәселе бірізді тұжырымға келіп тоқталды деуге болмайды, өйткені әрбір зерттеушінің өзіндік ой-пікірі сақталып келеді. 2004 жылы Р. Сыздықтың Ясауи хикметтерінің тілі мен оның лексикалық, морфологиялық және синтаксистік құрылысындағы кейбір ерекшеліктері туралы көлемді зерттеуі жарияланып, онда “Диуани-хикмет” тілінің грамматикалық құрылысын қарастыруға ниеттенген жас ізденушілерге айқын бағыт-бағдар сілтенген. Ғалымның сілтеген бағытымен жүре отырып, ескерткіш тіліндегі тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының қолданылуын зерттеу барысында біршама грамматикалық ерекшеліктердің табиғатын аша түсуге болатыны айқындалды. “Диуани-хикмет” тілінің грамматикалық ерекшеліктері, атап айтсақ, тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының қолданылуы бұрын-соңды арнайы зерттеу нысаны ретінде қарастырылған емес. Зерттеу жұмысымыздың өзектілігі қазіргі қазақ тілі және түркі тілдері фактілерімен салыстыра отырып, “Диуани-хикмет” тіліндегі тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының функционалды-семантикалық мәнін айқындап көрсетуден де анық байқалады.
Зерттеу жұмысының нысаны: Өз заманында жергілікті халықтың рухани өмірінде зор роль атқарған, адамгершілікке, имандылыққа, өнегелі өмірге тәрбиелейтін, мұсылмандықтың жергілікті халықтың әдет-ғұрпы, салт-санасы, тұрмыс-тіршілігімен етене араласып, үйлесіп кетуіне де ықпал еткен ақын Қожа Ахмет Ясауидың “Диуани-хикмет” (“Ақыл кітабы”) шығармасы – зерттеу жұмысының негізгі нысаны болды.
Зерттеудің пәні. Қожа Ахмет Ясауидың “Диуани-хикмет” шығармасының тіліндегі тәуелдік, жіктік және көптік жалғаулары.
1 Баскаков Н.А. Введение в изучение тюркских языков. – М.: Высшая школа, 1969. – 332 с.
2 Наджип Э. Исследования по истории тюркских языков ХІ-ХІV вв. – М.: Наука, 1989. – 283 с.
3 Момынова Б. Қазақ әдеби тілінің тарихын зерттеу жүйесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 126 б.
4 Сыздық Р. Ясауи “Хикметтерінің” тілі. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2004. – 550 б.
5 Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет (Ақыл кітабы). – Алматы: Мұраттас орталығы, 1993. – 261 б.
6 Боровков А.К. Лексика среднеазиатского тефсира (ХІІ-ХІІІ вв.). – М.: Восточная литература, 1963. – 366 с.
7 Чакыр Р. Қ.А. Яссауидың “Диуани-хикмет” кітабының қазақ тіліндегі аудармалары және әдеби байланыстар проблемасы: филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.06. – Алматы, 1998. – 128 б.
8 Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Мектеп, 1991. – 229 б.
9 Жұбанов Қ., Жолаев Ж. Қожа Ахмет Ясауи // Жұлдыз. – 1999. – №8. – 115-119 бб.
10 Момынова Б. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Атлас, 2006. – 199 б.
11 Көпрүлүзаде М.Ф. Қожа Ахмет Ясауи. Танымы мен тағылымы. – Шымкент: Арыс, 1999. – 122 б.
12 Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского языка. – М.: Высшая школа, 1976. – 256 с.
13 Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов Х-ХІІІ вв. из Восточного Туркестана. – М.-Л.: Наука, 1961. – 204 с.
14 Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Фонетика /под ред. Э. Тенишева. – М.: Наука, 1984. – 484 с.
15 Бондорко А.В. Функциональная грамматика. – Л.: Наука, 1984. – 136 с.
16 Кодухов В. Введение в языкознание. – М., 1979. – 216 с.
17 Хасенов А. Тіл білімі. – Алматы: Санат, 1996. – 416 б.
18 Баскаков Н. Историко-типологияческая морфология тюркских языков. – М.: Наука, 1979. – 207 с.
19 Нигматов Х. Функциональная морфология тюркоязычных памятников ХІ-ХІІ вв. – Ташкент, 1989. – 190 с.
20 Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. – М.Л.: Изд. Ленинградского университета, 1948. – 344 с.
21 Севортьян Э.В. Аффиксы именного словообразования в азербайжанском языке. – М.: Наука, 1966. – 438 с.
22 Рясенян В. Введение в алтайское языкознание. – Москва, Институт иностранной литературы, 1957. – 254 б.
23 Радлов В. Опыт словаря тюркских наречий. – М.: Высшая школа, 1963. – 215 с.
24 Айғабылов А. Қазақ тілінің морфонологиясы. – Алматы: Мектеп, 1996. – 141 б.
25 Кононов А.Н. Грамматика турецкого языка. – М.: Наука, 1941. – 198 с.
26 Дмитриев Н. Строй тюркских языков. – М.: Наука, 1956. – 268 с.
27 Кононов А. Показатели собирательности-множественности в тюркских языках. – Ленинград: 1969
28 Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознание. – М.: Институт иностранной литературы, 1957. – 254 с.
29 Насилов В. Язык тюркских памятников уйгурского письма ХІ-ХV вв. – М.: Высшая школа, 1974. – 198 с.
30 Кондратьев В.Г. Грамматический строй языка памятников древнетюркской письменности ҮІІІ-ІХ вв. – Л.: Изд. Ленинградского университета, 1981. – 192 с.
31 Покровская Л. Грамматика гагаузского языка. Фонетика и морфология. – М.: Высшая школа, 1964. – 216 с.
32 Тенишев Э. К истории узбекского языка // Сб. акад. Гордиевскому. – М., 1953. – 149-167 с.
33 Мусаев К. Лексика тюркских языков в сравнительном освещении. – М.: Наука, 1975. – 360 с.
34 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексика дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Санат, 1994. – 168 б.
35 Котвич В. Исследования по алтайским языкам. – М.: Инс. Иностр. лит., 1962. – 371 с.
36 Серебренников Б. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. – Баку: Маариф, 1979. – 302 с.
37 Баскаков Н. Историко-типологияческая морфология тюркских языков. – Москва: Наука, 1979. – 207 б.
38 Богородицкий В.А. Введение в тюркское языкознание. – Казань: Наука, 1953. – 204 с.
39 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Мектеп, 1974. – 408 б.
40 Аманжолов С. Қазақ тілі. Педучилищелерге арналған. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1953. – 220 б.
41 Батманов И. Язык енисейских памятников древнетюркской письменности. – Фрунзе: Маариф, 1959. – 316 с.
42 Балақаев Н. Современный казахский язык. – Алматы: Мектеп, 1959. – 204 с.
43 Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Педучилищелерге арналған. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1953. – 220 б.
44 Бектұров
45 Сайрамбаев Т. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 168 б.
46 Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 264 б.
47 Омарбеков С., Жүнісов Н. Ауызекі тіліміздің сөйлеу жүйесі. – Алматы: Мектеп, 1985. – 208 б.
48 Майзель С. Изафет в турецком языка. – М.: Высшая школа, 1957. – 156 с.
49 Ағыманов Е. Тарихи синтаксис мәселелері. – Алматы: Рауан, 1991. – 237 б.
50 Балақаев Н. Современный казахский язык. Алматы: Мектеп, 1959. – 204 б.
51 Гаджиева Н. Основные пути развития синтаксической структуры тюркских языков. – М.: Высшая школа, 1973. – 269 с.
52 Мелиоранский П. Памятник в честь Кюль-Тегина // Записки западно-восточного отделения археологического общества. – СПБ., 1989. – Т.2, 3. – 215-229 с.
53 Жубанов К. Исследования по казахскому языку. – Алма-Ата: Мектеп, 1961. – 189 с.
54 Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Мектеп, 1973. – 256 б.
55 Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфология. – Баку: Маариф, 1979 . – 302 б.
56 Закиев М. К вопросу о категории падежа в тюркских языках // Проблемы тюркологии и истории востоковедения. – Казань: Маариф, 1964. – 187-197 с.
57 Мизамхан Б. Қазақ, ағылшын тілдеріндегі көптік категориясының аудармада берілуі: филол. ғыл. канд.: дис. 10.02.06. – Алматы, 2006. – 131 б.
58 Иванов С.Н. Родословное древо тюрок Абу-л-Гази хана. Грамматический очерк. – М.: Высшая школа, 1969. – 301 с.
59 Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. – Алматы: Рауан, 1998. – 218 б.
60 Омарова Б. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы (Филология факультеттерінің қазақ бөлімі студенттеріне арналған оқу бағдарламасы). – Алматы: Арыс, 1996. – 215 б.
61 Кононов А. Показатели собирательности-множественности в тюркских языках. – Л.: Изд. Ленинградского университета, 1969. – 269 с.
62 Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Мектеп, 1971. – 272 б.
63 Кононов А. Грамматика языка тюркских рунических памятников VІІ-ІХ вв. – Л.: Наука, 1980. – 256 с.
64 Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 192 б.
65 Ербосынов Е. Ескі қыпшақ тілінің лексика-грамматикалық ерекшеліктері (Абу-Хайан еңбегі бойынша, ХІV ғ.): филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.06. – Алматы, 2006. – 128 б.
66 Курышжанов А. Исследование по лексике “Тюркско-арабского словаря ХІІІ вв.” – Алма-Ата: Наука, 1970. – 234 с.
67 Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников VІІ-ІХ вв. – Л.: Наука, 1980. – 256 с.
68 Серебренников Б.А., Гаджиева Н.З. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. – М.: Наука, 1986. – 304 с.
69 Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 192 б.
70 Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. – М.-Л.: АН СССР, 1951. – 452 с.
71 Дыйканов С. Грамматика гагаузского языка. Фонетика и морфология. – Москва: Высшая школа, 1964. – 216 с.
72 Ибатов А. Қазақ тілі бойынша зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1975. – 117 б.
73 Благова Г.Ф. О типах и структурных разновидностях над склонением в тюркских языках // Вопросы языкознания. – 1975. – №1. – 127-136 c.
74 Гасанова М. Грамматика турецкого языка. – Москва: Наука, 1941. – 198 б.
75 Сағындықұлы Б. Алтын Орда ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Қазақ университеті, 1987. – 269 б.
76 Тектіғүл Ж. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Ғылым, 2002. – 142 б.
77 Құрышжанов А.К. Язык старо-кыпчакских письменных памятников ХІІІ-ХІV вв.: автореф. дис. д-ра филол. наук: 10.02.06. – Алматы, 1973. – 55 б.
78 Убрятова
79 Балакаев М. Основные вопросы синтаксиса простого предложения: автореф. дис. д-ра филол. наук: 10.02.06. – Алма-Ата, 1950. – 52 с.
80 Аврорин С. Русский язык. – М.: Наука, 1986. – 198 с.
81 Абдрахманова К. Қ.А.Яссауидың “Диуани-хикмет” еңбегіндегі септік жалғауларының ерекшеліктері: оқу құралы. – Алматы: Үш қиян, 2003. – 145 б.
82 Наджип Э. Историко-сравнительный словарь тюркских языков ХІV века. – М.: Главная редакция восточной литературы, 1979. – 480 с.
83 Наджип Э. Тюркоязычный памятник ХІV века “Гулистан” Сейфа Сараи и его язык: в 2-х ч. – Алма-Ата: Наука, 1975. – Ч.1. – 210 с.Kemal Eraslan. Xikmet gelenegi. – Ankara: Istanbul kitab, 1982. – 146 б.
84 Боровков А.К.Узбекский литературный язык в период 1905-1917 гг. –Ташкент: Учпедгиз Уз ССР, 1940. – с 104 .
85 Kemal Eraslan. Xikmet gelenegi. Ankara, 1982
86 Фазылов Э.И., Зияева М.Т. Изысканный дар тюркскому языку. – Ташкент: Фан, 1978. – 452 с.
87 Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар. – Алматы: Ғылым, 1976. – 240 б.
88 Құлжанова Б. ХІ-ХІІ ғасырлардағы түркі әдеби ескерткіштері тіліндегі зат есімдер. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 131 б.
89 Айдаров Г. Язык орхонских памятников древнетюркской письменности VІІІ века. – Алма-Ата: Наука, 1971. – 380 с.
90 Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. – Алматы: Мектеп, 1964. – 218 б.
91 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 496 б.
92 Қазақ тілінің грамматикасы: Фонетика. Сөзжасам. Морфология. Синтаксис / Жауапты ред. Е. Жанпейісов. – Астана: Елорда, 2002. – 784 б.
93 Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі зат есім категориясы. – Алматы: Мектеп, 1971. – 88 б.
94 Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (Семантикалық аспект). – Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 310 б.
95 Зейналов Ф. Принципы классификации именных частей речи. – Баку: Наука, 1959. – 202 с.
96 Момынова Б. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы (Филология факультеттерінің қазақ бөлімі студенттеріне арналған оқу бағдарламасы). – Алматы: Арыс, 1996. – 128 б.
97 Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. – Алматы: Рауан, 1998.
98 Ибатов А. Қазақ тілі бойынша зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1975. – 117 б.
99 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 216 б.
100 Сағындықұлы Б. “Һибат-ул-хақайық” – ХІІ ғасыр ескерткіші. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 184 б.
101 Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Арыс, 2007. - 488 б.
102 Айдаров Ғ. Тонықуқ ескерткішінің тілі (VІІІ ғ.). – Алматы: Қазақстан, 2000
103 Вопросы категории времени и наклонения глагола в тюркских языках. – Баку: Элм, 1968. – 116 б
104 Дыренкова Н. Грамматика хакасского языка. Фонетика. Морфология. – Абакан: Хакоблнациздат, 1948. – 124 б.
105 Қамзеева К. Қазақ тіліндегі изафеттердің құрылымдық және жұмсалымдық аспектілері. - Алматы, 2002. – 115 б.
106 Сабыр М. Орта түркі лексикасы мен қазақ тілі лексикасының сабақтастығы. Орал, 2004. – 112 б.
107 Левитская Л. Историческая морфология чувашского языка. – Москва: 1976. – 208 б.
108 Раманова А. Қазіргі қазақ тіліндегі сөз түбіріне кіріккен тәуелдік жалғаулары // Фил. ғыл. канд… дисс. 10.02.02. - Алматы, 2004. – 125 б.
109 Бондарко А.В. Грамматическая категория и контекст. – Л., 1971. 112 б.
110 Дәуітов С. Хазірет Сұлтан Қожа Ахмет Йасауи. – ҚР ҰҒА-ның Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 1995. №1
111 Қалиев Б., Жылқыбаева А. Сөз мағыналарының негіздері. – Алматы: ғылым, 2002. – 108 б.
112 Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. – Алматы: Мектеп, 1975. – 190 б.
113 Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Санат, 1997. – 121 б.
114 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977. – 712 б.
115 Насилов В.М. Язык тюркских памятникоа уйгурского письма XI-XV вв. – Москва: Наука, 1974. – 99 с.
116 Нұрмаханова Ә.Н. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. - Алматы, 1991. – 291 б.
117 Мұрат Сабыр. Құтыбтың «Хұсрау мен Шырын» поэмасы және оның тілі. – Алматы: Қазан университеті, 2003. - 166 б.
118 Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл білімінің проблемалары. – Алматы, 1982. –349 б.
119 Юнусалиев Б.М. Киргизская лексикалогия. – Фрунзе: Киргиз уч педгиз.Ч 1. 1959. – с 248 .
120 Қоңыратбаев Ә. Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. – Алматы: Қазақ университеті. 1991.– 395 б.
121 Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі тарихынан. – Алматы: Мектеп, 1988. –134 б.
122 Сағындықов Б. XIV ғасырдағы түркі жазба ескерткіштегі араб, парсы элементтерінің лексикалогиялық ерекшеліктері туралы. – Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары. Тіл-әдебиет сериясы.1976, №1 (9).
123 Балақаев М., Сыздықова Р., Жанпейсов Е. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Мектеп, 1968. – 239 б.
124 Каримов А. Лексические и семантические и стилистические особенности языка поэмы Фархад и Ширин Алишера Навои. Афтореф.10.02.02. канд. дисс. – Ташкент, 1973. – С 32.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 811.512.1-112 ... ... ... ТІЛІНІҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ (ТӘУЕЛДІК,
ЖІКТІК ЖӘНЕ КӨПТІК ЖАЛҒАУЛАРЫНЫҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ)
ЖОЛДАСОВА АЙГУЛЬ АБДУЛЛАЕВНА
10.02.06 - түркі тілдері ... ... ... ... ... алу үшін дайындаған
кандидаттық диссертация жұмысы
Ғылыми жетекші
филология ғылымдарының
докторы,
профессор Момынова ... ... ... ... |3 |
|1 ... ... ... және ... ... ... | |
| ... және көптеу категорияларының тарихы |8 ... ... ... ... және олардың Ясауидың “Диуани-хикмет” | |
| ... ... ... ... |8 ... |Ясауидың өмірі мен “Хикмет” тілінің түркі және ... тіл | |
| ... ... |10 ... ... ұғымы және түркі тілдеріндегі тәуелдеу категориясының | |
| |қалыптасып дамуы |17 ... ... ... ... ... ...... | |
| |тіркестердің тарихи қалыптасуы |34 ... ... ... арғы ... және түрлену жүйелері |39 ... ... ... ... мен ... |43 |
| |1 ... бойынша қорытындылар |58 |
|2 ... ... ... жіктік, көптік жалғауларының берілуі |62 |
|2.1 |Тәуелдік жалғауларының хикмет тіліндегі көрінісі |62 ... ... ... ... ... |76 ... ... жалғаудың ықшамдалған түрі және болымсыз түрде қолданылуы | |
| | |97 ... ... ... ... ... ... |103 |
| |2 ... бойынша қорытындылар |108 |
| ... |113 |
| ... ... тізімі |117 ... ... ... Қожа ... ибн Ибрагим ибн Әли Ясауидың
дүниеге келуі ІХ-ХІІ ... ... ... ... ... ... қабылдап, мұсылмандықтың жергілікті халықтың әдет-ғұрып, салт-
санасымен үйлесу кезеңімен тұспа-тұс келді. Ислам ... бір ... ... ... уағыздаушы Ясауи ілімі – ... ... бас ... ... ... ... бостандығы” ұғымын ту етіп ұстай
отырып, Жаратушыға деген сенімнен, ... ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Ясауидың “Диуани хикмет”
туындысында ... ... ... - өз ... жергілікті
халықтың рухани өмірінде зор роль атқарған құнды еңбекке ... ... ... “Диуани-хикмет” ескерткіші әдебиет,
тарих, философия тұрғысынан толыққанды зерттеу нысандары болған, ... жағы ... ... да ... жүр. ... ... тілі
туралы мәселе бірізді тұжырымға келіп тоқталды деуге болмайды, өйткені
әрбір ... ... ... ... ... 2004 ... Ясауи хикметтерінің тілі мен оның лексикалық, морфологиялық
және синтаксистік ... ... ... ... көлемді
зерттеуі жарияланып, онда “Диуани-хикмет” тілінің грамматикалық ... ... жас ... ... ... ... ... бағытымен жүре отырып, ескерткіш тіліндегі тәуелдік,
жіктік және көптік жалғауларының қолданылуын ... ... ... ... ... аша ... ... айқындалды.
“Диуани-хикмет” тілінің грамматикалық ерекшеліктері, атап айтсақ, тәуелдік,
жіктік және көптік жалғауларының ... ... ... ... ... ... емес. Зерттеу жұмысымыздың өзектілігі қазіргі
қазақ тілі және түркі тілдері фактілерімен ... ... ... ... ... ... және ... жалғауларының функционалды-
семантикалық мәнін айқындап көрсетуден де анық байқалады.
Зерттеу жұмысының нысаны: Өз заманында ... ... ... зор роль ... ... имандылыққа, өнегелі өмірге
тәрбиелейтін, мұсылмандықтың жергілікті ... ... ... ... ... үйлесіп кетуіне де ықпал еткен ақын
Қожа Ахмет Ясауидың “Диуани-хикмет” ... ... ...... ... нысаны болды.
Зерттеудің пәні. Қожа Ахмет ... ... ... ... жіктік және көптік жалғаулары.
Жұмыстың әдіснамалық негізі. Зерттеу жұмысының барысында түркологияға
және қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ... Х-ХІІІ вв. из Восточного ... ... ... ... ... (ХІІ-ХІІІ вв.)” (1963),
Н.А. Баскаковтың “Введение в изучение ... ... ... ... ... тюркских языков”
(1979), М. Томановтың “Қазақ тілінің тарихи ... ... ... ... ... ... (1991), М. Томановтың “Түркі
тілдерінің салыстырмалы грамматикасы” (1992), Б. Сағындықұлының “Қазіргі
қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық ... (1994), ... ... ... (2004), М. Сабырдың “Орта түркі лексикасы мен
қазақ тілі лексикасының сабақтастығы” (2004), Б. Момынованың “Қазақ ... ... (2006) ... ... көне түркі, орта түркі
жазба мұралары жайындағы ғылыми мәліметтер мен зерттеулер ... ... ... ... ... ... тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының ... ... ... ... ... ... ... жіктік және
көптік жалғаулары жүйесімен салыстырып, арасындағы ұқсастықтар мен
айырмашылықтарды тілдік ... ... ... ... ... және
көптік жалғауларының қалыптасу тарихынан мәлімет беру – ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
құрылысындағы тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының ... ... ... ... ... ... тәуелдік, жіктік және
көптік жалғаулары жүйесімен салыстырып, ... ... ... тілдік фактілермен дәлелдей отырып, тәуелдік, жіктік және
көптік жалғауларының қалыптасу тарихынан мәлімет беру – ... ... ... ... ... ... алдына қойған мақсатына
орай мынадай міндеттерді шешуді көздейді:
– тәуелдік, жіктік және көптік жалғауларының ... ... ... ... ... ашып көрсету;
– “Диуани-хикмет” ескерткіші тіліндегі тәуелдік жалғауларының
қолданылуы мен меншіктілік қатынасты білдірудің айрықша тәсілі
– түрік ... ... ... ... қазіргі қазақ тілі фактілерімен салыстыра қарау;
– “Диуани-хикмет” тіліндегі көптік ... ... ... ерекшеліктерін ашып
көрсету;
– “Диуани-хикмет” ... ... (зат есім ... ... кейбір ерекшеліктерді айқындау;
– “Диуани-хикмет” тіліндегі ... ... және ... ... талдау жасай отырып, ... ... ... ... ... ... ... тілі және орта ғасырлардағы ескерткіштер
(“Құтадғу білік”, ... ... ... ... әнбия”
т.б.) тілімен салыстыра зерттеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... және ... ... ... зерттеу барысында
мынадай нәтижелерге қол жетті:
– “Диуани-хикмет” ... орта ... ... ... ... ... тәсілі – түрік изафетінің І
және ІІ типі өте ... ... ал ІІІ типі ... ... жалғауының ІІІ жақ жедел өткен шақта ... жиі ... дене ... ... ... арқылы жұптық мән мен автордың субъективті көзқарасын
білдіруі, сонымен бірге көптік мәннен гөрі ... ... ... ... өлең ... мен ұйқас шарттарын орындайтыны
т.б. ... ... ... ... ... ... орта ғасыр
ескерткіштерінің тіліне тән бірнеше ерекшеліктер санамаланып,
қазіргі қазақ ... ... ... ... анықталды;
– баяндауыш қызметінде тұрған есім ... -дүр, ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке немесе сын есімдерге кәмілдік реңк
мәнін үстейтіні айқындалды.
Зерттеу ... ... ... тілдік деректер Қожа Ахмет
Ясауидың “Диуани-хикмет” шығармасының Самарқанд (Залеман) ... ... мен ... ... кітапханасында
сақтаулы тұрған, 1299 жылы көшірілген нұсқасының көшірмесі пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық ... ... ... жіктік және көптік жалғауларының тарихи қалыптасуына мейлінше
толығырақ ... ... ... ... тұжырымдары мен
болжамдары өзара салыстырылды. Меншіктілік қатынасты білдірудің айрықша
тәсілі изафеттік тіркестердің ... ... ... ... ... ... ... тілдері және орта ғасыр ескерткіштері
материалдарымен салыстырылды. Сондықтан зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... теориялық
үлес қосады.
Диссертациялық жұмысты жазу барысында жинақталған кеспе қағаздар мен
зерттеу жұмысының нәтижелерін “Қазақ тілінің тарихи ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштерінің тілі” курстары
бойынша оқытылатын лекциялар, тәжірибелік ... орта ... тілі ... ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– “Диуани-хикмет” тіліндегі тәуелдік, жіктік және ... ... ... ... тілінің қалыптасу
кезеңдеріне тән ерекшеліктерді көрсетеді;
– “Диуани-хикмет” ... ... ... ... қолданылу аясын, ерекшеліктерін айқындап ... ... ... аша ... септігін тигізеді,
ал түркі тілдеріндегі изафеттік тіркестер арқылы меншіктілік
қатынастың берілуі ерекше ... ... ... ... ... -лар, -лер көптік жалғауларының
қолданысы қазіргі ... ... ... жалғауларының
қолданысымен үнемі сәйкес келе бермейді. Араб тіліндегі бұрыс
көптік ... ... ... зат ... ... ... ... жалғануы “Диуани-хикмет” тілінде
бірлі-жарым сөздердің құрамында көрініс тапқан.
– Жіктік жалғауларының бұйрық (ІІ ... ... -ғыл, ... мен -ғын, -гін ... ... ... және қалау
райлы (І жақ жекеше түрінде -айын, -ейін ... ... -ай ... ... етістіктерге жалғануында
өзіндік ерекшеліктері бар және бұл ерекшеліктер орта ғасыр
ескерткіштері тіліне ... ... ... ... ... ... ІІІ жағында және -ар, -ер ... мен ... зат ... мен, сен ... есімдігіне
жалғанып, қаратпа мәнін білдіретін ерекше -йа, -а ... ... ... ортағасырлық ерекшелігін
танытады.
Зерттеу ... ... ... ... тарихи-салыстырмалы,
сипаттама, трансформация, тәуелдік, жіктік және ... ... ... ... үшін ... талдау, статистика әдістері
қолданылды.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы. Диссертациялық жұмыстың
тұжырымдары мен ... ... ... ... және ... ... баяндама жасалып, барлығы 7 ... ... ... ... облысында өткен конференцияларда
(Білім беру мен ғылымның дамуының өзекті мәселелері, Шымкент, 2003; Педагог
маманды ... ... ... білім беру технологиясы. Шымкент, 2004;
Жас ғалымдардың инновациялық идеялары. Олардың ғылымның дамуына ... ... 2007), ... ... ... халықаралық ғылыми-
тәжірибелік ... ... тілі ... мен диалектологиясының
кейбір мәселелері. Алматы, 2001; Мемлекеттік тіл саясаты: терминология,
аударматану, ресми ... ... ... 2007) ... конференция
материалдарының жинағында жарияланды. Сондай-ақ ҚР ҰҒА-ның Хабаршысында
(шілде-тамыз, 2007 ж. №4), ... ... (2002 ж. №5), ... ... ... ... жаңалығы. Ескерткіш тіліндегі тәуелдік, жіктік және
көптік ... ... ... ... ... нәтижелерге қол
жетті:
– “Диуани-хикмет” тілінде орта ... ... ... ... ... ... – түрік изафетінің І
және ІІ типі өте сирек ұшырасады, ал ІІІ типі ... ... ... ІІІ жақ ... ... шақта жіктелген
етістікке жиі жалғануы; дене мүшелерін білдіретін атауларға
жалғануы арқылы жұптық мән мен автордың ... ... ... ... ... ... гөрі үстеудің белгілі бір
тұлғасын жасауы, өлең өлшемі мен ұйқас шарттарын орындайтыны
т.б. ерекшеліктері айқындалды;
... ... ... ... орта ғасыр
ескерткіштерінің тіліне тән бірнеше ерекшеліктер санамаланып,
қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... қызметінде тұрған есім сөздерге -дүр, ... ... ... ... ... ... ... немесе сын есімдерге кәмілдік реңк
мәнін үстейтіні айқындалды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... ... ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен
тұрады.
1 Ясауи хикметтерінің зерттелуі және түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... Орта ... тілдері және олардың Ясауидың “Диуани-хикмет” ескерткіші
тілімен тарихи сабақтастығы
636 жылы ... ... рет Орта ... ... ... тарату мақсатымен
шабуыл жасайды. Нәтижесінде, ҮІІІ ғасырда-ақ арабтар Орта ... ... ... ... салдарынан Орта Азия халықтарының тілі араб ... ... ... Араб тілінің ғылым мен мәдениет саласындағы
үстемдігі Х ғасырға дейін өмір сүрді. Х ғасырдан ... араб ... ... алмастыра бастайды. Түркі тілдес тайпалардың Орта Азияға ... ... Х ... ... ... ... ... жер аударып, көшіп-қонған
түркілер Орта Азияны ... ... ... ... ... Мұндай
түркі тілдес халықтардың негізі қараханидтер болды. ... ... ... ... ... араласып, қарым-қатынас жасауы үшін ортақ
тіл – түркі тілін пайдалана бастайды.
ХІ ғасырда оғыз ... Орта ... ... ... бет ... ... тайпалары мен массагеттерден біріккен ... ... ... мемлекеті Х ғасырда Сыр-Дарияның төменгі ағысында пайда
болған. Оғыздар Орталық Азияға қарай ... ... бұл ... ... бастағаны тарихтан белгілі. Египет территориясында қыпшақ-оғыз
тілінде жазылған ескерткіштерді Сырдарияның төменгі жағасында осы ... ... ... ... ... ... бұл ... негізінде түркі тілдерінің оғыз тобына енетін тілдердің әсеріне
түскен қыпшақ тілі жатқанын ... ... ... мен ... тілдес әдебиет ұзақ та күрделі даму
жолынан өткен. Түркі ... ... ең ... ... V-VІІІ
ғасырларда жазылған руникалық Орхон-Енисей жазбалары болып табылады. ... ... бір ... түркі халықтары арасында ұйғыр жазуы да кең
қолданыста болды. Ең алғашқы ұйғыр ... ... ... ... ... ... тұтып, V ғасырға саяды. Кейіннен ұйғыр жазуымен
будда дінін ... ... ... ... ... шығармалар
жазыла бастайды.
Түркі тілдерінің дамуындағы Х-ХV ғасырларды ... ... ... ... ... ... IV ... – “Орта түркі дәуірі” деп аталды.
Ғалымдардың пайымдауынша, міне осы дәуірде ... ... ... ... ... [1, 304 ... түркі дәуірін екі кезеңге бөліп қараймыз: қараханидтік (Х-ХІІ ғғ.)
және моңғолдық (ХІІІ-ХV ғғ.) кезеңдер.
Н.А. Баскаковтың ... ... ... аталған қараханидтік
кезеңнің (Х-ХІІ ғғ.) тілі қарлұқ тобына енеді. Бұл топ ... ... бір ... ... ... жағынан Орта Азияның басқа да ... ... яғни ... пен ... тілдердің байланысы нәтижесінде
пайда болған.
Түркі тілдерінің осы қарлұқ тобы екі тілдік топшаға бөлінеді:
1) көне екі тіл - Қараханид мемлекетінің тілі (Х-ХІ ғғ.) мен ... ... ... ... ... ескерткішінің тілін біріктірген
қарлұқ-ұйғыр топшасы;
2) Қожа Ахмет ... ... тілі - ... тілі (XII ғ.) мен қарлұқ
тілін біріктірген қарлұқ-хорезм, Шығыс Алтын Орда тілі, шағатай тілі, ескі
өзбек тілдері мен қазіргі ... және жаңа ... ... ... тілдер тобы алғашында Қараханид, кейін Хорезм мемлекеттерінің
құрамына енген ягма, түргеш, қарлұқ, ... ... ... ... қарым-
қатынасы нәтижесінде пайда болған.
Қарлұқ-хорезм топшасын хронологиялық тұрғыдан ... ... ... және ... ... құраған. Бұл тілдердің ішіндегі ең көнесі - XII
ғасырда ауызекі тіл негізінде ... ... ... ең көп ... ... Қожа Ахмет Ясауидың “Диуани
хикмет” шығармасының тілі.
Жалпы алғанда, ... ... ... оның ... ... секілді (айталық, хорезмдік Сүлеймен Бақырғанидың (Хакім-ата) оғыз-
қыпшақ және ... ... тілі ... ... ... ... қараханид-хорезм тіліне жатқызуға болады. Бұл тіл, моңғол
шапқыншылығынан кейін соңғы тілдің негізін жасаса керек. Олар:
1) Жошы ... яғни ... ... ... ... тілі (ең ... ... – Хорезмидің “Мухаббат-намесі” (б.з. 1353 ж.);
2) шағатай ұлысы (ХІІІ-ХІV ғғ.) кейін ескі ... ... ... тілі.
Осылайша ескі өзбек тілі өзінің негізі - ауызекі ... ... ... әдеби тілінен;
ә) хорезмде XII ғ. пайда болған қарлұқ-хорезм немесе оғыз-қыпшақ әдеби
тілінен;
б) шағатай (XIII-XIV ғғ.) тілдерінен ... [1, 301-304 ... ... ... құрамына Н.А.Баскаков төмендегі
тілдерді жатқызады:
1) қарлұқ-хорезм (“Диуани хикмет” пен ... ... ... Жошы ... ... орда тілі ... ... Шағатай ұлысының шағатай тілі,
4) Әмір-Темір дәуіріне жататын ... көне ... ... жаңа ... және ... тілінің диалектілері.
Орта Азия территориясында жазылған шығармалардың алғашқылары әртүрлі
тайпалардың тілдік ерекшелігін бейнелейтін аралас ... ... ... ... ... түркімен тілінде жазылған ... деп ... Олар ... ... мен ұйғыр әдеби тіл дәстүрінің ықпалына аз
түскен.
Осы территорияда жазылған шығармалардың екінші тобын көпшілік ғалымдар
түркі ... j (й) ... ... [2, 56 б.]. Бұл ... ... тайпаларының тілі мен кітаби әдеби дәстүрінің ықпалына ... ... ... ...... ... тобы” деп атаймыз.
Үшінші топтағы ескеркіштер түркі тілдерінің z (з) ... ... ... ... әдеби тіл дәстүрінің әсеріне ұшыраған. ... ... ... “Хосроу-Ширин”, “Нахдж ал-Фарадис”, “Сираж ул-
қулуб”, “Тефсир”, Рабғузидың “Қиссас-ул-әнбийа” секілді туындылары ... ... ... ХІҮ ғасырда жазылып, қыпшақ тайпаларының
тілдік ... ... ... ... ... мен ... ... дастаны жатады. Бұл топтағы
ескеркіштердің тіліне қыпшақ тайпалары мен ұйғыр әдеби тілдік ... ... [2, 82-83 ... ... ... ... ... тілде жазылып, оғыз
және қыпшақ тілдерінің ерекшелігін ашуға негізделген. Бұл заманның көлемді
үлкен мұрасы - ... ... ... ... ... ... ... болуымен жаңа жазба тіл ... ... Ол – ... ... ... кең ... болған қарлұқ-ұйғыр жазба тілі
еді. Дәл осы кезеңде Махмуд Қашқаридың “Диуани ... ... ... ... ... ... ағысында суфизм бағытының негізін
қалаушы ... ... ... ... ... ... Ахмед
Ясауидың (Қожа Ахмет ибн Ибраһим ибн Әли) ... ... ... ... ... ... мен оның шәкірті Ахмет
Йүгнекидің “Ғибадат ул-хақайық” (“Ақиқат сыйы”) өлеңдері жазылады.
Түркі әдебиетіндегі еңбектерді ... ... ... ... ... ... ... Қараханид әдеби тілінің
дәстүріндегі j тобындағы қыпшақ-оғыз тілінде (кей деректер ... ... ... ... деп ... ... Орта ... Дүрбектің “Жүсіп-Зылиха” дастаны жазылады.
Дастанның тілі ... ... ... жақын келіп, Рабғуздың “Қисас-ул-
әнбийәсы” мен “Тефсир” тілінен айтарлықтай алшақ. Дүрбектің поэтикалық тілі
жаңа ... ... ... ... ... ... дамуына үлкен ықпал
жасайды. Шағатай тілі ортаазиялық й тобындағы тілдердің шығыс ... және ... ... ... тілдерімен байланысы негізінде
пайда болса керек.
Түйіндей келе айтарымыз, V-VIII, VIII-ХІІ ғасырлардағы көне ... ... ... ... деп атап [3, 22 б.], бұл
кезеңдердегі ескерткіштер тілін көне және ... ... ... ... ... ... ... деп көрсетуге болады.
1.2 Ясауидың өмірі мен “Диуани-хикмет” тілінің түркі және әлемдік тіл
білімінде зерттелуі
Оңтүстік Қазақстан облысы, ... ... ... Ясы) қаласында
дүниеге келген, суфизм бағытының басты өкілі Қожа ... ... ... “Диуани хикмет” шығармасы ұзақ уақыт бойына ... ... ... ... құпия емес. Оған себеп, әрине, ақынды діншіл, мистік,
ал еңбегі - тәрбиесі жоқ, утопияға жетелейтін, зиянды бос дүние деп ... ... ... орта ... ... ... ... Э. Наджип: “Мазмұны жағынан Ахмед Ясауи хикметтері қызығушылық
танытпайды. Хикметтердің маңыздылығы – жазба әдебиет пен ... ... оның тілі ... және ... деп жазды [2, 102
б.].
Шындығына келгенде, ... ... ... имандылыққа,
өнегелі өмірге тәрбиелейтін асыл адамның ақық жырлары ... ... ... ... анық. “Диуани хикмет” – өз заманында жергілікті халықтың
рухани өмірінде зор роль ... ... ... ... ІХ-ХІІ ғасырларда
билік еткен Қараханид әулеті ең алғаш ислам дінін қабылдаған кезінде ... ... ... ... мұсылмандықтың жергілікті халықтың
әдет-ғұрпы, салт-санасы, тұрмыс-тіршілігімен етене араласып, үйлесіп
кетуіне де ... ... ... ... ... Туынды бастан-аяқ ақыл-өсиет,
үлгі-өнеге айтуға құрылған. Діни ... мен ... ... ... ... бауырмалдық сезімдері қазіргі туған
әдебиетімізде кең қанат жаюына осы хикметтердің әсері мол болғаны ... 11 ... ... ... ... ... ... аз сақталған. Ясауи ХІІ
ғасырдың бас кезінде ... ... ... ... ... келеді.
Балалық шағында Ясауи Түркістандағы мешіт-медресенің бірінде оқып жүріп,
кей деректерде, түрік шейхы, Қожа ... ... ... ... ... бабтың, діни деректер бойынша Мұхаммед пайғамбардың сахбаларының
бірі – Салман Фарисидің ... ... ... баб ... ... алады. Ясауидың арғы атасы Ислам тарихындағы ұлы ... ... ... ... ... Абу ... ибн ... болған деседі
[5, 9 б.]. ... ... ... ... ... мен
К. Ераслан да келтіреді.
Ақынның (Ясауи) өлген жылы белгілі ... жж.), ... қай ... ... ... әлі ... ... дерек жоқ. Дегенмен, автордың өз
туындысында келтірген мына бір жолдарында қай жылы қайтыс болғаны ... ... ... ... ... ... таңатларин қилалмадим.
Ештиб, уқиб йергә кирди Қул Қожа Ахмад (22).
Енді математикалық есеп ... ... ... ... ... 1166-1167 жылдар екенін ескеріп, одан өз “Хикметтеріндегі” сөз
етілген 125 жасты алып тастасақ, ... 1041 ... 1042 ... ... ... ... бұл жылдар Ахмедтің ұстазы ... ... ... ... еді. Бұл, ... ... емес. Сондықтан,
тарихтағы 1166-1167 жылдар ... ... ... ... ... оның ... жер астына түскен кезеңі болса керек. Осы болжамды ескерсек, онда
ақынның туған жылы 1103 жыл да, ... жылы 1228 жыл ... ... [5, ... ... ... мен шешесінен айрылған Ясауи әпкесі Гауһар-Шахназдың
қолында өседі. Алғашқы діни сауатын әкесі Ибраһим атадан ... ... ... ... Баб оған ... ... ... үйреткен кісі
болған. Бұл туралы ақынның өзі “Хикметтерінде” былай жазады:
Жеті жаста Арыстан Бабам іздеп тапты,
Әр сырымды көрген сайын бүркеп ... ... ... ... ... ... ... аттанған Ахмедке
Жүсіп Хамадани ұстаздық етеді. Шығыстың танымал ұстаздарынан қосымша дәріс
алған Ясауи ... ... ... ... ... Қожа ... үлесіне аса үлкен міндеттер қойған. Сол
міндеттердің бірі – ... ... ... сезімін күшейтіп, оларды
имандылық жолына түсіру болған. Ясауи осы міндетін іске ... ... ... ... Соның арқасында ол өз халқына алғаш рет Ислам ... ... ... бас ... түркі елінің кемеңгер атасы деген
ұғымға ие болған. Бүкіл ... ... ... арнаған Ясауидың осы қасиетіне
байланысты оның өмірі түркі елінің арасында аңыз-әңгіме түрінде таралып
кеткен.
Бүгінде Қожа ... ... ел жоқ. Дін ... Қожа Ахмет Ясауи –
әулиеліктің жарық жұлдызы, Алла жолында қолында барын, бүкіл өмірін тәрк
еткен үлкен тұлға.
Ясауидың аты мен ... ... ... ... ... ... ... бірі – оның “Диуани-хикмет” ескерткіші болғаны белгілі.
“Хикметтер” өз заманында ... ... Ақын ... ... ... ... еліктеп, кейінге замандарда талай сопы ... ... ... “Хикметтері” Орталық Азия территориясында ғана емес, көшпенді
қыпшақ даласына да кең таралды.
Ясауи өлеңдерінің тілі жоғарыда сөз ... ... ... құрылысы жағынан да, лексикалық құрамы тұрғысынан да ерекше
болып келеді. “Құтадғу ... тілі ... ... ... тілінің негізінде қыпшақ тілі жатыр. Дегенмен, шығармаға
оғыз тілдерінің әсері болған. ХІ ғасырда Сыр-Дарияның төменгі ... ... өмір ... ... олар Орталық Азияның түкпіріне қарай
ығысқан тұста, олардың территориясын қыпшақ тайпалары мекен ... ... ... ... тілі ХІІ ... ... қыпшақ-оғыз
тілін сипаттайды деп айтуға болады.
Сонымен, Ясауи “Хикметтерінің” тілі ХІІ ғасыр әдеби тілінің қыпшақ-
оғыздық ерекшелігін ... ... ... ... ... ... оның тілі шығыстық қараханид әдеби тіл дәстүріне келіп
тіреліп, қыпшақ-оғыз ... ... ... атап ... ... ... тілінде, кей деректерде шағатай (ескі өзбек) тілінде
жазылған бұл ... ... ... ... тек көшірмелері жеткен.
Бұл турасында, “Хикметтер” ... ... ... А.К. Боровков: “Ясауи
өлеңдерінің көзі (үлгісі, прототипі) Сырдарияның ... ... ... ... тайпаларының халықтық поэзиясы” деген сипаттама бере келіп,
хикметтердің хатқа ... ... ... тарала бастауы ХҮ ғасырға келіп
тірелетінін сөз етеді [6, 34 б.]. Өйткені ... ... ... ... сөздері араласып, кейбір ... ... ... ... ең көне ... XV ... ... Оның үстіне
хикметтердің саны белгісіз. Ясауидың өзі ... ... жүз мың ... деп, ... бір ... ... мың төрт жүз”, басқа өлең жолдарында
“тоғыз мың тоғыз жүз” ... ... деп, ... ... ... ... ... деп аталып жүрген өлеңдердің барлығы Ясауи
мұрасы ... Бұл ... ... П.М. Мелиоранский, профессор
М.Ф. Көпрүлүзаде, А.К. Боровков та растаған болатын.
А.К. Боровков “Хикметтердің” ... ... ... ... “мискин
Ахмад”, “йа Ахмад” деген секілді жолдар кездессе ғана, оны Ясауидікі деп
тануға болатынын ескертеді ... ... ... ... жоғарыда аталған тіркес 45 хикметте келтірілген екен. Және бес
хикметте соңғы жолдар жазылмай қалған, не қолжазба қағазы ... ... ... деп ... ... өте сирек кездескен ... ... ... “Ахмәд” есімдерімен келген тіркестердің
барлығы Ясауидікі ғана емес, ақынмен аттас авторлардың шығармалары ... ... ... ... келтіреді [6, 39 б.].
Алайда, мұншалықты керағарлықтарға қарамастан, ол тіл білімінде мүлде
қарастырылмады деп айта ... ... ... ... ... тіліне
аударылу мәселесін қарастырып жүрген түрік маманы Рамазан ... ... жазу ... ... ... хикметті” тіл тұрғысынан зерттеуге
мүмкіндік бермеді” деген пікірін еске түсірсек [7, 18 б.], ... ... ... тілдік жағынан түбегейлі зерттелінбей келгендігіне жауап бере
аламыз деп ойлаймыз.
“Хикметтердің” жазылу тарихын, поэтикасын, ... ... рет ... ... ... ... ғалымы Мехмед ... ... ... ол ... келелі ғылыми еңбек жазғанын
жоғарыда айттық. Ғалым 1918 жылы ... ... ... ... ... ... баспаларының бірінен жеке кітап етіп шығарады.
Түркітану ғылымының майталмандары В.В. Радлов, Н.А. Баскаков,
В.Г. Кондратьев, ... ... ... ... Н.А. Баскаков, Э. Рустамов, А.М. Щербак, ... ... т.б. ... “Хикметтердің” тілдік жағдайы
азын-аулақ айтылған. Айталық, Э.Н. Наджип “Исследования по истории тюркских
языков ХІ-ХІХ вв.” ... ... ... тілі ... жеңіл, формасы
жағынан ауыз әдебиет үлгілеріне жақын” деген пікір айтады. ... ... ... элементов в них мало, но по
сравнению с “Кутагду-Билиг” их ... ... ... ... ... ... аруз” [2, 45 б.] – деп, хикметтердің қыпшақ-оғыз
тілінде ... ... ... ... екінші бір әдеби тілдің
жасағанын дәлелдейді деген ой тастайды
“Хикметтердің” туркологияда зерттелу тарихының ... ... – 1898 ... Көпрүлүзаде – 1918 ж., А. Гаррицкий – 1923 ж.,
А.К. Боровков – 1948, 1949, 1951 жж., ... – 1965 жылы және тағы ... ... ... тілін зерттеп, бірнеше құнды еңбектер
жазады.
Қазақ тілі білімінде ... ... ... ... ... Яссауитануға барынша атсалысты.
Оларға дейін ... ... 1901 жылы ... ... ... ... баспаға ұсынылған. Кейін 1991 жылы ... ... ... ... “Раскрыта тайна древней рукописи”
атты мақала жарияланып, КССР-дың ... ... ... ... ... қорында мұсылман әулиелерінің бірі ... ... ... ... ... ал ... авторы
Жармұхамед Қожаның ұлы Тәңірберді екендігі, көшіру мерзімі 1099 (1712 ж.)
жылға саятыны сөз етіледі. Осыдан соң араб ... ... ... ... ... С. Дәуітұлы, М. Шафиғов аударып,
жеке еңбек етіп шығарады. ... ... ... ... ... шет қалды екен деген ой туындамауы ... ... бұл ... ... Е. Дүйсенбай, Ж. Әбдірашев, ... т.б. ... ... ... М.Ж. Көпеев, Ж. Аймауытов, Қ. Жұбанов Ясауидың поэтикалық
мектебінің тілі мен ... сөз етіп ... де ... ... ... ... М. Дулатов еңбектерінде кездескен. Ол Ясауидың қасиетін, оның
“Әзірет ... ... ... құраған ру-тайпалардың қадіріне
айналғандығын айтады [8, 229 ... ... ... ... Қ. Жұбановтың “Диуани хикмет” –
Орта Азиядағы түркі ... ... ... халықтардың ортақ жазба әдеби
кітаптарының алғашқыларының бірі. Қ. Ахметтің тілі ... ... ... ... діні бет ... араб ... күшейген кездері пайда
болған түрік ғалымдарының көпке ортақ тілі еді деп ... айта ... ... ... ... ... ... алғашқы батыл қадам болды деп
есептейміз [9, 26 б.]. Ғалым Б. Момынова өзінің “Қазақ ... ... атты ... ... ... даму кезеңдерін ұлтқа дейінгі және
ұлттық ... деп бөле ... ... дейінгі кезеңнің дереккөзіне орта ғасыр
жазба ескерткіштерін ... [10, 26 б.]. ... ... ... ... бір ұлт ... ... кезеңде пайда болған шығарма.
Түркі жұртшылығына Ясауи хикметтерін алғаш танытқан түрік ғалымы ... ... ақын ... ... ... жоқтығына байланысты,
Ясауидың өзі арғу тайпасынан келіп шыққан деген пікір келтіріп, ал арғулар,
шігілдер, яғмалар, ... ... ... ... ... ... ана тілі оғұз ... емес деген тұжырым жасайды [11, 198 б.].
Ал бұл пікірді орыс ғалымы А.К. Боровков “нақты ... ... деп ... ... [6, 246 б.].
А.Н. Кононов Ясауи тілі көне ұйғыр және хорезмдік түркі ... ... яғни ... ... ... жазба әдеби
тілінің үлгілері “Құтадғу білік” пен “Алтын йаруқтың” тіліне ... ... ... ... ... ... тілін зерттеген ғалым Э. Наджип “Ясауи
хикметтерінің тілі й (j) тобындағы қыпшақ тілі, оған оғыз тайпалары тілінің
элементтері қосылған, демек бұл ... тіл ... ... ... ол
Сырдарияның төменгі ағысында пайда ... және ... ... әдеби тіліне қарама-қарсы түрде ХІІ ... ... ... деп табады [2, 9 б.].
А.М. Щербак “Хосроу-Ширин” поэмасының тілі ... ... ... ... ... оғыз ... тілі емес деген
пікір келтіреді [13, 46 б.].
А.Н. Самойлович: “Ясауи хикметтерінің, Рабғузидың ... ... ... тілі шағатай тілі (оғыз-
қарлұқ тілдер тобы) деп жатқыза алмаймын” деген ... ... [14, ... ... ... тілі ... жазбалары тілімен
іліктеседі деген пікір келтіре ... ... ... мен оның
ізбасары А. Йүгнекидің “Һибадат-ул--хақайық” атты шығармасының тілі ... ... ... ... ...... ... Ж. Баласағұнидың
“Құтадғу білігі” мен Рабғузидың “Қисас-ул-әнбийә” ... ... ... (қарлұқ-ұйғыр) әдеби тілінің үлгісі деп санайды [1, 48 ... ... ... ... Ясауи хикметтері қызығушылық
танытпайды. Хикметтердің маңыздылығы – жазба әдебиет пен ауызекі әдебиетті
байланыстырғандығында, оның тілі ... және ... деп ... ... ... ... “Диуани хикметтің” тілін тереңірек зерттеуге
тырысқан ғалым А.К. Боровков төмендегідей морфологиялық ... ... ... ... тән ілік ... ... табыс септіктің -ни аффиксімен алмастырылған;
ә) бұйрық райдың -ғил//-ғин, -лу//-ли формалары қатар қолданыла береді.
Автор “Хикметтер” тілін ... ... ... ... ... ... ... айтады [6, 56 б.].
Соңғы жылдары “Диуани хикмет” тілін Залеман тексті бойынша зерттеп,
қарастырып жүрген ғалым – ... ... ... ... ... қаншама көп
зерттеу объектісі болып келе жатқанымен, оның тілі, атап ... ... мен ... ... ... ... ... зерттелген жоқ” – деп жас мамандарға үлкен
міндет ... ... жеке ... ... ... ... мен зерттеулер (диссертациялық ізденістер) Ясауи “хикметтері”
сияқты көлемді, көне ... тілі мен ... ... ... да атап өтеді. “Тілдік-стилдік зерттеулерді мықтап ... ... ... ... айту ... Бұл – ... күн ... деп, Ясауи
тілін зерттеудің қажеттіктерін көрсетеді [4, 21 б.]. Олар:
1) Ясауи хикметтері барлық ... ... ... ... ... да ... ... проблемасын шешу.
2) Ахмет Ясауи түркі халықтар арасында жалпы Исламды уағыздаушы емес,
осы діннің бір ...... ... оның ... ... ... ... қалаушы деп танысақ, бұл жолда сопының қызмет етуге
жұмсаған құралын, ... ... ... Ол ...... яғни ... мен ... сопылар мектебі. Демек, Яcауи өлең
жазғанда өзінің “құдай берген” ақындық құдіретін таныту үшін емес, ... ... ... жеге білу ... ... Сол ... ... жергілікті бұқара халыққа түсінікті болуын, сезімдеріне тиетін
әсерлі, әдемі болуын қарастырған. Демек, бұл ... ... ... үшін оның ... талдап-тану қажеттігі туады.
3) Ясауи хикметтері – белгілі бір дәуірдегі және ортадағы әдеби тілдің
үлгісі. ... ... оны ... ... тілінен өзгеше қалыптасқан
(қарсысында тұрған) екінші аралас тіл – қыпшақ-оғыз әдеби тілі деп санаса,
Н.А. Баскаков хикметтерді ... ... ... ... әдеби тілінің нормаларын көрсететін тіл деп ... Екі ... ... ... ... ... Түрік ғалымы Ф. Көпрүлүзаде: “Ясауи
Исфиджаб тұрғыны ... арғу ... ... болу ... ол ... тілі ... ... тіліне жақын келетін шығыс түркістандық әдеби
тілге жатады, негізі ... ... деп ... Демек, Ясауи тілінің
негізі – қарлұқ-қыпшақ-оғыз тілдік деген де болжам-анықтаманың ... ... ... ... шешу үшін ... ... жеке ... әдеби тіл дәстүрі ме, болса, қай тілдер тобының
негізінде пайда болған, оның сол ... өз ... және ... кейін де
өріс алған әдеби тіл үлгілерінен айырым ... ... ... бару ... Бұл ... да Ясауи тілін зерттеу ...... бір ... ... ... ол ... халықтарынынң сол кездегі ауыз әдебиеті үлгілеріне негізделе ме, араб
пен парсы поэзиясының әсерін ... ма, ... жеті ... ... ... ма, ... қай ... мектептің ықпалына түсті деген
сияқты түркі өлең-сөзі тарихына үңілетін проблемаларды шешу үшін де ... ... ... оның ... сипатын зерттеудің мәні
зор.
5) Ясауи поэзиясы соңғы ... ... жуық ... ішінде ауызша да,
жазбаша да түрде қыпшақ даласын, Еділ мен Жайық бойын, ... ... ... ... мекендеген түркі тайпалары арасында кеңінен тарап, біздің
күндерімізге жетіп отыр. ... ол осы ... ... ... ... ... әсер етпей, ізін қалдырмай тұра ... ... ... ... та ... ... бұл ... фактілермен жүйелі
түрде жүргізілген талдаулар жоқ. Ясауидің поэтикалық дәстүрінің қазақ өлең-
жырларынан табу да Хазірет Сұлтанның даналық сөздерінің ... ... ... ... тілі ... ешқандай талдаулар мен пікірлер
жоқ деуге де әсте болмайды. Мысалы, А.Н. Боровков Ясауи мұрасының ... ... ... ... ... онда ... ... тану
жөнінде мәліметтер келтірумен ... оның ... ... ... ... Одан ... кезеңде Қ. Жұбанов пен
Ж. Жолаев “Хикметтердің” жалпы мазмұнын таныстыра келіп, “Тілі туралы ... ... ... 1-2 ... ... пікір айтады. Аса білімдар ғалым
профессор Қ. Жұбанов Ясауи мұрасына 20 жылдардың соңғы кезінен бастап назар
аударғанымен, оған ... ... ... яғни ... ... бастап, аяқтай алмаған. “Оған себеп, “XX ғасырдың 30 жж.- 80 жж.
дейін коммунистік идеологияға ... ... сөз ету, ... дегенге
жолдың тар болғаны мәлім” – деп [4, 25 б.], “Хикметтер” тілінің ұзақ уақыт
бойына зерттелмей, шет қалуының ... де атап ... бұл ... сүйене отырып, біздің айтарымыз: осындай сана-
сезіміміздің биіктегенін байқататын ғылыми, әдеби әлемдегі игі ... ... ... табынудан бұрын оның ақындық дарынынан
туған өміршең “Хикметтеріне” байланысты екені даусыз. ... ... ... ... алып ... – осы ... хикмет” өлеңдер жинағы. Оның сонау
XII ... бері ... өтіп ... ... арқасында рухани
қорымыз құны жойылмас асыл ... ... ... жыл – ... жылы деп ... кейін, соңғы жылдары Тіл ... мен ... ... түркітану мамандары Қожа Ахмет
Ясауидің “Диуани хикмет” ескерткішіне ... ... ... ... рет 2000 жылы Абай ... ... Мемлекеттік университетінің
шығыстану кафедрасында, ҚРБжҒМ Шығыстану институтының туркология бөлімінде
және А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... және қазақ
тілі тарихы ... ... ... ... Күлсін
Халыққызының “Қожа Ахмет Ясауидің “Диуани хикмет” тіліндегі ... ... атты ... ... ... ... тілін зерттеудегі алғашқы көлемді, түпкілікті бағыт деп ... 2004 жылы ... ... “Ясауи “хикметтерінің” тілі” атты
көлемді зерттеу еңбегін жариялап, хикметтердің тілі мен ... және ... ... ... ... шолу ... ... Ұлттық Кітапханасының Библиография бөлімінің
жариялаған “Қожа Ахмет Ясауи” деп ... ... ... ... мәліметтерді атауға болады:
1) Ясауи шығармалары қазақ, түрік және басқа тілдерде – 30 рет, орыс
тілінде 16 рет аударылып, ... ... ... туралы қазақ тілінде – 11, орыс тілінде – 53
зерттеулер мен ғылыми мақалалар ... ... өзі ... ... ... 82 ... мен ғылыми мақалалар
бар.
Бұл мәліметтерді қарап отырып, Ясауидың өзі де, “Диуани хикметі” де
біршама қарастырылғанын ... ... бұл ... ата-баба алдындағы үлкен
борышымыздың ақтала бастағанынан дәлел деп білеміз.
1.3 Грамматикалық ... ... және ... ... тәуелдеу
категориясының қалыптасып, дамуы
Тіл білімінде сөз формалары ұғымдық және синтаксистік ... ... ... ... құрайды. Бірыңғай
грамматикалық мағыналардың ... ... сөз ... тобы
грамматикалық категориялар деп аталады. Грамматикалық категориялар тілдің
грамматикалық құрылымының жалпы және ерекше қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... Әрбір грамматикалық категория-ның
өз құрылымы, яғни сөз ... ... ... ... қарым-
қатынасы, грамматикалық мағынаны білдірудің әртүрлі құралдарынан ... ... ... ... ... ... категориялардың парадигмасы деп те атайды [15, 259 б.]. Саны
жағынан сөз формалары екі, үш, көп ... ... ... Екі
компонентті сөз формаларының қатарына В. Кодухов орыс тіліндегі ... үш ... ... – тек (ер тегі – ... род, ...... род, орта тек – ... род), ал көп компонентті формаларға
– септеу категориясын жатқызады [16, 260 б.].
Грамматикалық категориялар қолданылуы мен тіл ... ... екі ... ... ... ... және
морфологиялық категориялар. Синтаксистік категориялар синтаксистік
бірліктер – ... мен сөз ... тән. ... категориялар
синтаксистік бірліктерді мүшелеуде, сондай-ақ жүйелеп, жіктеуде көрінеді.
Сөйлемнің басты ...... және ... ... ... ... – жай және құрмалас сөйлемдер болып саналады. Сөз ... сөз ... ... ... ... ... Сөз ... арасындағы қатынас – атрибутивті, объектілі ... ... ... ... деп жеке сөздердің өзгертілуі (түрленуі)
арқылы туатын жалпы грамматикалық мағыналарды ... ... сөз ... және ... болып бөлінеді. Сөз
өзгертуші категориялар сөз ... бір ... ... Классификациялық категориялар лексемаларды ортақ грамматикалық
мағына негізінде ... Сын ... ... ... сөз ... ... табылады.
В. Кодухов классификациялық категориялар қатарына зат есімдердің тек
категориясын жатқызады. ... орыс және араб ... зат ... ... топтастырылады.
Грамматикалық категориялар сөздердің лексикалық топтарымен байланысып,
сөйтіп грамматика мен лексика өзара ... ... ... ... ... ... ... категорияларға
асбтрактылық, заттылық, жанды зат есімдер категориялары, ... ... сын есім ... ... ... А.В. Бондорко: “... грамматическая категория рода, числа,
падежа и т.п. – это ... ... ... ... ... ... ... частей речи. Естественно, что называть одним и тем же
термином как классы слов, так и их ... ... в ... ... ... ... ... - деп жазады [15, 96 б.].
Т.В. Булыгина грамматикалық категорияны үш түрге бөліп қарайды:
1) морфологиялық категориялар, сөйлем мүшелері мен ... ... ... ... және т.б. ... ... ... қызметіне сай келетін мағына.
Грамматикалық категорияларды Ә. Хасенов былайша түсіндіруге ... ...... ірі-ірі единицалар, тілдің ірі-ірі
кластарының, топтарының жалпы, ... ... тән ... ... ... тән ... ... жиынтығы; тіл сипатын
белгілейтін, ... сөз ... ... ... айқындалатын жалпы
грамматикалық ұғымдар; ... ... ... ... мен ... ... айқындайтын реалды бірлік т.б.” [17, 39 б.].
Кез-келген грамматикалық категория ... ... ... құрайды,
грамматикалық құрылымның мазмұны мен мәнін ... ... ... ... ... ... мен грамматикалық мағынаның өзара
бірлігімен, олардың арасындағы диалектикалық ... ... ... ... грамматикалық категория дегеніміз ... ... мен ... ... ... Сол ... пен өз
ішіндегі қарама-қайшылық арқылы және соның әрқайсысын ... ... ... ... оған тән ... ... формалар жүйесі я
түрлену парадигмасы арқылы грамматикалық категорияның мәні, сипаты, шегі
байқалып, айқындалады.
Грамматикалы ... ... ... ... ... грамматикалық ерекшеліктер пайда болып, осы ерекшеліктер арқылы
грамматикалық құбылыстардың бірлігі құралады [17, 22 б.].
Грамматикалық категория ... үшін мына ... ... тиіс екені
белгілі:
– кемінде екі грамматикалық мағына болуы керек;
– бұл мағыналар бір-бірімен ... ... ... ... ... қайшы келуі әбден мүмкін;
– әрі тектес, әрі бір-біріне қарама-қайшы мағыналарының бірлігі
олардың белгілі парадигмалық жүйе құруы ... ... ... жүйе – ... ... Ол ... ... қызметтерінің ішіндегі
ең маңыздысы - коммуникативтік қызметін орындауда белгілі бір ... ... ... ... қажет. Тілдік құбылыстарды зерттеудің
функционалды аспектісі тек тілдік бірліктердің сөйлеу барысындағы ... ... ... шектелмей, әрбір тіл деңгейіндегі
бірліктердің құрылымдық қызметтерін де ... ... ... ... ... олардың сөйлемде орын алу қағидасы мен заңдылықтары
және тілдік жүйенің ... ... ... ...
функционалды грамматиканың негізгі және ең басты ... ... ... Демек, белгілі бір семантикалық категория негізінде тілдің барлық
бірліктерінің өзара тығыз байланыста бірін-бірі ауыстыра, толықтыра отырып,
жалпы тілдік категорияларды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... [15, 45 ... да бір семантикалық категория семантикалық өріс ... ... ... өріс – тілдік элементтерінің бар белгілерінің
жан-жақты көрінуін ... ... ... бірі ... ... ... ... – сөйлем мағынасын білдіруші әртүрлі
тілдік деңгейдегі ... мен ... ... ... ... ... ... айтқанда, грамматикалық категориялар туралы мынадай тұжырым
жасауға ... ... ... ... бар ... ... ... ал грамматикалық мағына сөздердің өзгеруі, түрленуі,
сөйлемде тіркесуі арқылы көрініп, беріледі. Демек, ... ... бір ... ... ... білдіретін грамматикалық
формалардың жиынтығынан құралады.
2. Грамматикалық мағынадан тыс, ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
мағыналар грамматикалық формалар арқылы беріліп, грамматикалық категорияның
мазмұнына оның мағыналық элементі ретінде енеді.
3. Біртектес, ыңғайлас ... ... ... ... деп есептеу грамматикалық мағына мен грамматикалық
категория ... ... ... ... әкеп ... категория деп танылуы үшін грамматикалық мағыналар
кемінде екі түрлі формада көрінуі шарт.
5. Грамматикалық категорияларда ... ... ... ... туыстас тілдер тобының немесе жеке ... ... ... ... көрінеді. Сондықтан белгілі бір тілде бар
грамматикалық категориялардың екінші бір ... ... шарт ... ... бір ... ... ... көпшілігіне тән болуын жоққа
шығаруға болмайды.
6. Грамматикалық категория сөздердің белгілі бір лексика-грамматикалық
топтарынан (сөз таптары) тыс өмір ... ... ... ... ... сөз ... мен грамматикалық категориялары
арасында заңды қатынас қалыптасады.
Жалпы, грамматикалық категориялардың өрімі мен ... ... ... ... тым ... да, ... категориялардың өрісі тым аз
болады. ... ... ... сөз ... категориясын, қосымшалар
категориясын аламыз. Олардың әрқайсысы іштей жалқы категорияларға бөлінеді.
Айталық, сын есімнің ішінде ... ... ... ... ... ... және жалғау болып бөлініп, жалғаудың өзі ... ... ... ... [17, 22 ... ... зерттеу жұмысымыздың нысаны – “Хикмет” тіліндегі
жіктік, тәуелдік және көптік ... ... ... ... ... ... сөз ... зат есім тобының категориялары болып
саналатынын түсініп алдық. ... ... зат ... ... ... ... қарап өтелік.
Тәуелдік категориясы. Н.А. Баскаковтың көрсетуінше, түркі ... ... ... мына ... ... жақ ... түрдегі етістіктің бұйрық рай формасымен немесе атау
септігінің жекеше түрдегі нолдік формаларымен сәйкес келетін ... ... ... және ... яғни ... және модификациялық
қосымшалардан тұратын сөз тудырушы лексико-грамматикалық аффикстер. Бұлар
түбірге қосылып ... ... бен ... мен ... ... ... ... мен алғашқы негізге қосылып субстантивтің, субстантив
атрибутының, атрибут ... ... ... ... ... функционалды – грамматикалық аффикстер;
4) сөз тіркесі мен ... ... ... ... байланысын
көрсететін сөз түрлендіруші аффикстер [18, 115 б.].
Түркі тілдеріндегі сөздердің морфологиялық талдауы сөз ... ... ... ... белгілі бір қызметін атқаратын) өзінің ... ... ... сөз бен сөз ... ... және ... көрсетеді. Бұлар сөйлем не сөз тіркесі құрамындағы сөздердің
өзара байланысын анықтайды.
Сөз түрлендіру категориясының құрамына, ... ... ... ... ... ... бастауыш пен баяндауыштың субстантивті-
предикативтік ... ... түр ... ... ... пен анықталушы сөздің ... ... ... ... пен баяндауыштың объективті-предикативтік байланысын
білдіретін септеу категориясы;
в) бастауыш пен ... ... ... жақ категориясы.
Сөз түрлендіру аффикстері нолдік формада немесе арнайы ... әрі ... ... ... әрі ... ... негіз) категорияларына ие сөздерге жалғанады. Басқаша
айтқанда, сөз ... мен ... ... сөз ... тиесілі болмасын)
элементтері белгілі бір өңделген ... ... ... түрлендіру аффикстері екі топқа бөлінеді:
Бірінші топқа сөз таптарының ... ... ... ... Олар:
а) көптік жалғаулары -лар, -лер (варианттарымен бірге)
ә) тәуелдік жалғаулары -м, -ң, ... ... ... ... ... жалғаулары
Атау Ø
Ілік -ның, -нің ... ... -ға, -ге ... ... -ны, -ні ... ... -да, -де (варианттарымен бірге)
Шығыс -нан, -нен (варианттарымен бірге)
Көмектес -мен, -бен, ... ... сөз ... атрибутивті формаларына жалғанғанда,
оларды заттандырады (субстантивтендіреді).
Сөз ... ... ... ... тек жақ ... ... ... жақ -мын / /-мін -мыз / ... жақ -сың // -сің -сыз // ... жақ - Ø - ... ... ... ... категорияларын түрлендіре отырып, жақ
қосымшалары оларды анықтайды (атрибутивтендіреді). Айталық, мен қарақалпақ
(турур) ман - мен қарақалпақпын. ... ... зат ... мен ... ... ... ... қарағанда турур байланыстырушы сөзі бар.
Бұл – тұр осы ... шақ ... ... тұлғасы.
Есімді сөз таптарының сөз өзгертуші категорияларына Х. Нигматов септеу,
көптеу және тәуелдеу ... ... ... ... – иеленуші тұлға мен иелену затының арасындағы тәуелділік
қатынасын анықтайтын грамматикалық ... ... ... ... ... меншіктілік қатынасты білдіру тәсілі түркі тілдеріне ерте
замандардан тән ... Бұл ... ... ... бері келе жатыр.
Н.К. Дмитриев еңбегінде тәуелдік категориясы деп бір уақытта иелену ... ... ... ... жасалатын үш жақтың бірімен байланысы
иеленуші ... ... ... ... ... ... берілген
[20, 12 б.].
Тәуелдік категориясы тәуелдік жалғаулары арқылы беріледі, ... ... ... үш ... ... сөз ... ... яғни тәуелдік аффикстерімен (мысалы, бала+м,
дала+ң, ел+і т.б.) және -лы аффиксінің көмегімен (бала+лы үй, ... ... ... ... яғни тәуелділік ... ілік ... ... ... ... ... жатады.
Мысалы, үйдің іші, баланың күлкісі т.б.
3. Синтаксистік тәсілмен, яғни ілік септігі ... ... ... ... ... ... сенің кітабың, оның жұмысы т.б.
Түркі тілдеріндегі тәуелдеу категориясы алты ... ... - үш ... ... ... ... бойынша: СІІ -1, 2,
3,) және үш көпше (СІІ - 4, 5, 6). ... ... ... ... ... ... ... тұрады:
Жекеше Көпше
СІІ 1. -ум // -м СІІ 4. ... // ... 2. -ун // -н СІІ 5. ... // ... 3. -су // -и ... ... // -лери
Тәуелдеу категориясы – бір мезетте иеленген зат пен иеленушіні
көрсететін грамматикалық ... Бұл ... ... ... субъект) екі
түрдің (жекеше, көпше) жіктеу есімдігінің белгілі бір жағымен ... ... ... сөз ... жолы орыс және ... ... ... жолмен емес, морфологиялық жолмен жүзеге асады.
Демек, мұнда екі сөз емес, бір сөз ... ... ... ... өзі орыс ... ... есімдіктері арқылы көрінсе, түркі
тілдерінде арнайы аффикстер ... ... Бұл ... ... деп ... Кейбір грамматистер оларды жақ аффикстері немесе
жіктік жалғаулары деп атайды. Н.К. Дмитриевтың пікіріне сүйенсек, тәуелдік
жалғауларының қосымшасы деп ... ... ... ... ... болып
табылады. Ғалым тәуелдік жалғаудың қиыстырушы сипатын, сол сипатқа ... ... ... ... ... ... жоққа шығармайды.
Баяндауыштық аффикстер (предикативтік жақтық аффикстер) субъектінің ... ... ... ... ... ... иеленушінің
жағын білдіреді [20, 15 б.]. Дәл осындай пікір Э. Севортянның еңбектерінде
де келтірілген ... ... бұл ... ... алып ... жіктік жалғаулары баяндауыштық мәнді (жіктік-предикативті)
аффикстер болып ... ... ... ... принципиалды
айырмашылықтар бар. Баяндауыштық ... ... ... ... ... ... ... иеленуші, яғни юристік
термин бойынша, субъектінің өзін білдіреді.
Сондай-ақ теорияда үшінші бір термин ұшырасады - ... ... бұл ... ... ... ... ... бермейді. Батыс Европа
туркологтары “поссесивті”, кейде “есімдікті” деген термин ... ... ... грамматистерінің тәуелдеу категориясын белгілі бір мазмұны
мен формасы бар жеке грамматикалық категория деп қарамайтынын атап ... Олар оның ... ... ... ғана айтып (яғни, аффикстер
туралы), оларды орыс және ... ... ... ... еріксіз шатастырады.
Тәуелдеу категориясы – түркі грамматикасының негізін ... ... Оның ... (арнайы аффикстер жүйесі) ішкі мазмұны
және қызметімен ... ... ... грамматикасының белгісі болып
табылады. “Тәуелдеу” термині әрине, шартты түрде алынған. Ол тек ... ұғым ғана ... бір ... басқа заттармен органикалық байланысына
негізделген логикалық қатынастардың ... ... ... ... ... себеп, мақсат, т.б.
Түркі тілдеріндегі тәуелдеу категориясы екі түрлі формада көрінеді:
нақты және ... ... ... ... ... ат+ым сөзінде екі
мағыналық және құрылымдық элемент барын байқаймыз: ат – түбірі ... ... ... ал ... өзі ... ... арқылы (-ым,
-ім, I жақ жекеше түрі) жасалған. Атым сөзі ... ... ... Өйткені ол қатынас (менің) мағынасымен ... осы ... ... да ... Бұл екі ... бір сөз ... ... тәуелдіктің грамматикалық категориясын білдіреді.
Егер тәуелдік идеясы өзінің бағытталған немесе ... тиіс ... ... оны ... ... деп ... Мысал ретінде 1) ... ... 2) бұл ... ... 3) анау ... ... 4) бұл кітап
біздікі сөйлемдерін келтіруге болады. ... ... ... ... -тікі тұлғалары тарихи жақтан ілік септігінің жалғауларына -кі, ... -гі ... ... арқылы пайда болған. Ол туралы толығырақ сөз ететін
боламыз.
Абстрактылы тәуелдік тәуелділік мән білдіретін сөз қай ... ... ... ... ... ... басқа сөйлем мүшелері),
әртүрлі типті бола ... ... ... ... тәуелдік
субстантивтенген, субстантивтенбеген жіктеу есімдіктері арқылы жасалады.
Сөйтіп морфологиялық тәуелдік ... ... ... ... ... нақты формасы екі элементтен тұрады: иеленуші зат пен
иеленуші. Екі ... те ... ... ... ... ... Болжалдық
теориясы бойынша мұнда төрт жағдай бар:
1) Иеленілуші зат пен иеленуші жекеше түрде: ат+ым
2) Иеленуші жекеше түрде, иеленілуші зат ... ... ... ... менің - орыс тілі үшін көптік мағынада тұрса (мои ... ... ... - жеке ... ... ... ... иеленілуші зат жекеше түрде: біздің ат.
4) Иеленілуші зат та, иеленуші де көпше түрде тұрады: біздің аттар.
Айта ... ... ... ... ... және абстрактылы
тәуелдіктерден басқа ... ... ... байланысы жоқ арнайы
тәуелдік формасы кездеседі. Мұнда иеленушінің жағы ... ... ... ... ... жоқ ... зат ... мүмкін.
Грамматикалық тұрғыдан қарағанда, мұндай иеленуші III жақ ... ... ... Бұл тип -лы ... ... арқылы
жасалады. Мысалы, балалы адам, елді мекен, ауылдық жер, үйлі ... ... ... ... ... ... жөнінде мынаны айтуға ... ... олар ... ... ... ... ... көрінеді; біріншісі, дауыссыз дыбыстардан, екіншісі дауысты
дыбыстардан кейін жалғанады. ... ... ... ... ... дауысты варианты алғашқы, дауыссыз варианты одан
туындаған, кейінгі болып табылады деп тұжырымдайды. Бірақ ... ... ... ... оларды бір мезетте пайда болған деп есептейді
[20, 36 б.]. Тәуелдік аффикстерінің екі варианты да бір ... ... ... ... ... бұл аффикс екпінге негізделген.
Бұл тәуелділік аффикстерін олармен сәйкес ... ... ... ... көмек етеді. Айталық, бастауыш мәнді жалғаулардан.
Салыстырайық, түрік тіліндегі ben adamim - мен ... bеnim adamim ... ... сөз ... және ... ... жұмсалатыны белгілі. Әдетте,
меншіктелуші заттың жекеше, көпше мағынаға ие ... бар. ... ... ... білдіретін түрін, қазақ тілі грамматикасында ортақ
тәуелдеу (ауылымыз, еліміз, ... т.б.) деп, ... ... ... ... ... оңаша тәуелдеу (балам, жерің, үйі т.б.) деп атайды.
А. Байтұрсынұлы еңбегінде, егер ... ... ... ... ... ... ... ұғынылмай, меншіктелетін заттың көптігі
ұғынылатын болса, мұны оңаша тәуелдеу деп, ... ... ... заттың көп не біреу екені білінсе де, оны ортақ тәуелдеу деп
атаймыз деп ... ... ... ... ... сөздің қай
элементіне қатысты екенін ажыратудың өзіндік қиындығы да бар. ... ... ... ма? ... ... ... бала туралы бір адамға, бір
бала туралы бірнеше адамға да қоюға болады. Балалары жігіт боп па? ... ... ... ... ... яки ... ... екені тыңнан
тыңдап тұрған адамға айқын да түсінікті. Демек, мұндағы балалары, балаларың
дегендердің сыртқы ... ... ... ма, ... пе деген сауалға жауап
бере алмайды. Оған ... тек ... ... ... ... жалғау
тәуелдік жалғауының алдында жұмасалады: апаларым, балаларың т.б. Алайда,
туыстық ... ... ... ... ... ... қарай
стилистикалық мақсатта көптік жалғауы тәуелдік жалғауының алдынан келеді:
апамдар, ... ... ... ... ... ... тілдеріндегідей, тәуелдік
категориясы тек қана тәуелділік мәнді емес, жалпы меншіктілік мағынаны
берген. ... ... ... зат ... және іс-әрекетті
білдіретін сөздерге жалғанғанда тәуелділіктің ... ... ... ... ... ... мәнін береді. Мысалы,
коркынчым эмгаким – қорқынышым мен қиындығым.
Егер сөз тіркесі құрамындағы бірінші компонент зат есім ... ІІІ ... ... ... ... ... қоймай, заттардың өзара қатынасын
білдіретін грамматикалық көрсеткіш ретінде де жұмсалады. Мысалы, ... уни – бұл ... үні ... 30).
Егер анықталушы сөз жалпы-заттық мәнде тұрса, ІІІ жақ тәуелдік ... мен ... ... ... білдіріп қояды. Мысалы,
Браман огушынта эрсар – егер ол ... ... ... ... ... ... ... бір ерекшелігі: егер сөз тіркесінің
бірінші компоненті ілік септігінде тұрса, ... ... ... ... ... ... ... – Қағанның сарай шеберлері
(Күлтегін, 12), Йэгин силиг бэгин кэдимлиг торыг ат – Торы ат ... ... ... 33).
А.М. Щербак Х-ХІІІ ғасырларда жазылған ескерткіштерді “Шығыс
Түркістандық” деп ... ... ... ... ... ... ит-
түрк”, “Оғыз қаған”, Брахми шрифтімен жазылған “Кальянамкара және Папамкара
ханзадалары туралы аңыз”, “Диуани хикмет” т.б. ... Осы ... ... ... ... тәуелдік жалғауының мынадай қосымшалары
кездесетінін айтады [13, 45 б.]:
Жекеше түр
І жақ -(і) м, -(і)м, -(у)м, -(а)м, ... жақ -(і)ң, -(і)ң, -(у)ң, -(у)ң, -(а)ң, ... жақ -сі, -сы ... соң) және -ы, ... ... жақ -міз, -міз, (-біз, -біз)
II жақ ... ... - ... ... жақ -сі, -сі // -і, ... ... поссесивтік қосымшаларды жіктеу есімдіктерінің ежелгі
тұлғаларынан шығарады. Тәуелдік қосымшалары жіктеу ... ... ... ұшыраған: “... некоторые притяжательные аффиксы сохранили
тесную связь с местоимениями, тогда как ... ... ...... бб.] дей ... ғалым мынадай дәлелдер келтіреді:
Жекеше түр
I жақ. ташім ( ... < ... -ман // - ... ... ал ... осы ... шақ ... ықшамдалған түрі: /бара+м < бар+ман/
II жақ. ташің (таш+ің) – сенің тасың. Мұнда ... ... сен ... ... мен -ің (-ң) ... ... екі
жағдай кедергі келтіріп тұр:
с дыбысының жоқтығы,
соңғы дауыссыздың әртүрлілігі;
С дыбысы ... ... ... ... ... ... және ң
мен н дыбыстарының айырмашылығы арнайы түсіндірмені қажет етпейді, -ң
қосымшасының етістіктің осы ... шақ ... ... ... ... ... қазіргі татар тілінде: бара+сың – сен барасың, – деп
қорытынды шығарады. Мен (І жақ), сен (ІІ жақ) ... ... ... құбылысқа жүйелілік, анықтылық мән үстейді. Сонда, -с және ... шығу тегі ... ... ... ... ... тәуелдік жалғаулары ерте замандардан бері өмір сүріп
келеді. Олардың қолданылуы туралы алғашқы дерек IV ... ... ... Қытай иероглифтерімен хун тілінде жазылған тіркесті
(сөйлемді) орыс ... ... ... сю чжи ... ... тугаудан. Орхон-Енисей жазбаларының материалдары негізінде В.В. Радлов
бұл жазудың сыртқы дыбыстық жамылғышын былайша көрсетеді: süsi sülügan pudu
tutkan. ... ... ... құралдары шеше алмаған, дегенмен қытай
жазбаларында ұзақ уақыт ... ... осы бір ... ... ... ... Пугу ... (Войско выйдет, Пугу будет схвачен) болды. Süsi
зат есімін сөз ... ... ... sü - көне ... ... ... мағынада. Бұл сөз Күлтегін (VII ғ.) ескерткішінде кездеседі: ol süg
anta joggistimiz - ол әскерді біз ... ... ... б.]. Sü сөзінің
соңы дауысты ү дыбысына аяқталады. Түркі тілдерінің қайсысында болмасын
дауысты дыбысқа біткен ... ... III жақ -ы/-і ... жалғанғанда
сына (немесе кей ғалымдардың (А.Айғабылов) айтуынша, ... с ... [24, 27 б.]. ... ... сү – ... оған ...... жалғауының II жағы да, с – дәнекер дыбыс.
Көне түркі тілінде де, қазіргі түркі ... де ... шығу ... ... ... жоқ. Тек ... ғалымдардың
болжау-пікірі айтылады. Мысалы, Н.А. Кононов түркі тіліндегі тәуелдік
жалғауларын сөз еткенде, “аффиксы ... 1 и 2 лица ... ... от ... же единственного числа наличием элемента ... ... ... древним аффиксом множественного числа” [25. 74 б.]
деп пайымдайды. Бұл пікір монғол тіліндегі мен есімдігінің “ы” формасы, ... ... ... бар ... ... салыстыра қарағанда
дәлелдірек болады. Бұл турасында Н.К. Дмитриев: “... ... ... ... ... ... ... ... келтіреді [26, 59-60 бб.].
Тәуелдік жалғауының жекеше І жағы ескі ... және жаңа ... ... ... -им ... сақталып қалған. Дауысты дыбыстар алмасып қолданылуы
мүмкін: у немесе ү. ... ... ... -м мен ... қысқарған түрі саналады. Есімдік құрамындағы ен түсіп ... ... ... ... ІІ жақ тәуелдік жалғаудың жекеше формасы -ң,
-ың, -иң ... ... -Ғ, -ығ, -иғ ... көне ... жазба
ескерткіштері тілінде кездеседі. Қазіргі түркі тілдерінің ішінде тек ... ... ... Мысалы, оғылығ немесе оғлуғтан - ывъл-у – ... ... ... ол ... ... ІІ жақ ... ... құрамына енген: -ғар, -ығар. Қарайым тілінің ... ІІ жақ ... түр ... (-ы)j, (-и)j ... ... j ... туындаған. Әзірбайжан, түрік, гагауыз, қарайым тілінің
галицк диалектісінде -ң-ның -н-ға айналуына байланысты ІІ жақ ... ... ... ... ... жалғауының ІІ жағы сен жіктеу есімдігінің басқы
дыбысының түсіп қалуынан ... оған якут ... ІІ жақ ... ен ... ... деп ... [13, 72 б.]. Н.К. Дмитриев те
ІІ жақ -ң қосымшасын якут ... ен – ІІ жақ ... ... ... ... ... тілдерінде жіктеу есімдігінің ІІ
жағының ен формасында келуі кездеспейді.
Көпше түрдегі І жақ ... ... -мыз -м және -ыз ... ... ІІ жақ ... ... ... қазіргі қазақ тілінде
екі түрлі айтылатыны белгілі: -ың және ... -Ың ... ... ... -ыңыз формасы сыпайы түрді білдіретін қосымша саналады. -Ыңыз
сыпайылық формасы о баста көптік мәнді білдірген. II жақ ... ... ... формасы (варианттарымен), біздіңше, -ың+дар
аффикстерінің қосындысы. ... -ың ... – II жақ ... ... ... -дар < -лар -ыз ... кейін пайда болған
көптік жалғауы. Осылайша -ыңлар, -ығар, -ыңыз//-ығыз болуы ықтимал. III ... ... ... (варианттарымен) тәуелдік жалғауы -лар және -ы
аффикстеріне ... -Лар, -ыз ... ... ең жаңа ... ... болғандықтан, -ларыңа тәуелдіктің басқа жалғауларына
қарағанда кеш пайда болған деп ... Бұл факт ... ... ... ... ... ... байланысты болып табылады. Бұдан тіпті
қазір де их конь (олардың аттары) сөйлемі ... ат+ы ... ... ... ... [25, 23 б.].
Н.А. Кононов та А. Щербак пен Н. Дмитриевтің пікірін қостай отырып, I
жақ тәуелдік жалғауының -т, II жақ ... ... -п ... ... ... ... ой ... [27, 45 б.]. Алайда бұл
тәуелдік аффикстерін жіктеу есімдіктерімен салғастыру -iz элементінің ... ... ... ... ... I жақ ... ... Орхон-Енисей
жазбаларында -mап, татар, қазақ тілінде -тeп, қырғыз -теп, азербайжан ... -ben ... ... яғни ... ... m ... кей ... дыбысымен алмасады; II жақ жіктеу ... ... ... -san, ... -sin, қырғыз -sеп, азербайжан -sап, яғни алғашқы
дауыссыз s дыбысы болып тұр. Негізінде, II жақ тәуелдік ... ... ... Осы ... ... ... қайдан шықты деген сауал туады.
Н.К. Дмитриев өз зерттеулерінде бұл мәселені ... ... ... “I
жақ және II жақ жекеше, көпше ... ... ... жіктеу
есімдіктеріне тікелей қатысты, – дейді автор, – бірақ бұл ... ... ... ... ... мүлде басқаша,
-ым аффиксі варианттарымен бізге белгісіз ... мен, бен ... ... -Ың () ... ен ... сөзі арқылы сен
сөзінен шыққан ... ... эн - сен ... ... ... ... биз сөзімен байланысты -ыңыз (варианттарымен), -ың
(варианттарымен) және -ыз ... ... ... ... (-ыз – көптік
категориясының көне көрсеткіші).
ІІІ жақ тәуелдік жалғауының -ы, -и, -сы, -си ... ... ... ... ... Кейбір түркі тілдерінде дауысты дыбыс ь ... ... ... Тәуелдіктің ІІІ жағының бастапқы тұлғасы -ын/ -ин,
-сын/-син болған ... ... ... ... ... ... ІІІ жағына септік жалғаулары жалғанғанда, аралық н элементі
пайда болады. Мысалы, баласы – на, баласы – н, ... – нан, ...... ... ... ... назарын аударып келеді. Н кездейсоқ пайда
болған сына дыбыс па, әлде ... ... ІІІ ... ... ... ... ой туындайды [23, 119 б.]. Ғалымдардың пікірінше, септік жалғаулары
жалғанғанда н қалпына келеді немесе септік ... ... ... ... жағдай жасайды (Рамстедт [28], Кононов [26], Дмитриев
[20], Насилов [29], ... [30], ... [31]). ... ... [32], ... [13], Мусаев [33] т.б. н форманты эпентеза ретінде
пайда болған дыбыс деп түсінеді.
Көне түркі тілдерінің ... ... ... ... ... ... тәуелдік жалғауының толық формасы атау ... ... ... үчүн өзүм кутум бар үчүн қаған олуртым – ... ... ... бар ... қаған болдым.
Ілтеріс қаған біліг есін үчүн алпын үчүн табғачқа йеті йегірмі сүңісді,
Қытанқа йеті сүңісді, Оғызқа бес ...... ... ... он жеті рет, ... жеті рет, ... бес рет
соғысты.
Түрк будун қанын болмайын табғачда адырылты қанланты – Түркі халқы ханы
болмай, табғачтан айрылып, хан сайлады ... көне ... ... н ... ... ... ... былайша дәлелдейді: І жақ – йарылқадуқым үчүн, ІІ жақ
– йарылқадуқың үчүн, ІІ жақ – ... үчүн ... ... ... н ... ... ... де түсіріліп айтылады:
үйдің маңы – үйдің маңын емес.
Тува, хақас, шор тілдерінде -сы, -си аффикстері ... ... -з-ға ... ... ... – оның ... (тува), кимези – оның
кемесі (хақас). Якут тілінде -ы, -и аффиксі -а және -э-ге ауысқан: ат-а ... аты, эдиj – э – оның ... т.б. Ал -сы, -си ... -та, ... ... - ... диэ-тэ – оның үйі. Башқұрт тілінде -сы, ... -һь, -һэ ... ... ... – оның ... ... ... -ы,
-и аффикстері -э аффиксімен алмасқан: эр-э – оның жері, ывъл – э – оның
ұлы, лаж ... – и – оның аты. ... ... ... ... ... ... шығуын түсіндіру тіпті қиын: абьше - әпкесі, ...... III жақ ... түрдегі -ы, -и// -у, -ү (дауыссыздардан
кейін) және -сы, -си//-су, -сү//-зы, -зи//-зу -зү (башқұрт ... ... ... кейін)) тәуелдік жалғауларының шығу тегі ... ... ... ... ... ... [26, 121 б.]. Бұл аффикс
атау септіктен басқа ... ... н ... ... ... және -сын ... ... Осы негізде В.В. Радлов оны
(аффиксті) қазір де жасап келе жатқан жеке сөз деп ... [23, 98 ... ... ... ... сын - ... сурет т.б. деген мағынада).
Сонда, тәуелдік жалғауының ІІІ жақ тұлғасы о баста заттық ... ... ... ... ... ... пайда болуы мүмкін.
В.Л. Котвич алтай тілдеріндегі есімдіктер туралы ... ... -іп ... және -сіп ... ілік ... ... деп табады. Автор -ы орнына -ын, -сы ... -сын ... ... ... жұмсалуының кей оқулықтарда н қыстырма дыбыс немесе ілік
септіктің ... ... ... ... негізсіз деп ойлайды. Өйткені, бұл
заңдылыққа бағынбайтын Орта Азияның кей тілдерінде ат+ы+да, ат+ы+дан болып
айтыла береді. Кей ... н ... ... ... үшін ... ... да негізсіз. Өйткені, ... ... ... Орта Азия ... ... ... айтылу принципі жойылған
жоқ. Автор осындай ойларын қорыта келе, III жақ ... ... ... ... -сін ... болуы, кейін даму барысында н-сыз қолданылып,
вариант түзілуі әбден мүмкін деп ойлайды. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... деп ... [35, 44-124
б.].
Ал Орта Азия тілдер тобы екінші вариантты ... ... ... басқа
тілдер алғашқы вариантты сақтаған. Тілде табыс септік жалғауы -н түрінде
келеді. Н.К.Дмитриев бұл яғни, сөздің ... ... ... ... тек ... септігінде орнын сақтап қалған деген ой айтады. Мұнда
осылайша дифференциация ... Бұл ... ... себебі, табыс
септікте сөз анық халде, ал атау септігінде танық немесе анық емес ... [26, 45 ... ... ... III жақ -si ... s
қыстырмасы туралы былайша пайымдайды: дауыстыға ... ... ... ... III жақ ... жалғауының орнына
(“выделительное”) айрықша татар тіліндегі daj-su ... ... ... ... -sy, -si ... ... С ыдырау
процесінің нәтижесінде тәуелдіктің ІІІ жақ жалғауы -ы-ның алдына сіңіскен,
сөйтіп дауыстыға аяқталған түбірге ғана ... ... ... қатар,
тәуелдік жалғауының ІІІ жағы -ы/-и дауыстыға аяқталған түбірге жалғанғанда
тұтығу пайда болып, тілге ... ... ... ... жағдайды
болдырмау үшін екі аралығына қыстырма ... ... ... ... жағынан -s
– келер шақ -sy, -si жұрнағы ... ... Оған ... ... тіліндегі –
barasym kila – barasyn kila – barasy kila ... ... ... ... ... ... жіктелген сөздердегі -sу суффиксі болып, кейін ... ... ... ... қосымша қыстырма ролін атқарса ... ... -sу, -sі ... - ... III жақ көпше, жекеше түрдегі
тәуелдік жалғауын жасау үшін қолданылуы оның (III жақ ... ... ... -sу, -sі ... ... ұқсастығынан болса керек
деп дәлелдейді [36, 101 б.].
Татар тілінің фактілерімен салыстыра ... ... ... ... ... ... ... рай -сы, -сі ... Оның ... ... үшінші жағы мен ... ... ... ... да, ... ... да сәйкестігі
байқалады. Яғни, аласи килә тіркесінде алдымен ал ... ... ... ... -сық ... ... кейін сөз ортасындағы қ дыбысы
түсіп, аласы ... ... [37, 50 б.]. ... татар тіліндегі
барасы сипатындағы келер шақ есімше құрамындағы -сы тәуелдік жалғауының
үшінші жақ көрсеткіші -сы-мен ... ... ой ... ... ... ... қалпында және күрделі қалпында тұрып, қайсы, қайсысы,
бәрі, бәрісі, ең азы, ең көбі ... ... ... ... мен ... айрылған, сөздердің бөлінбейтін бөлшегі сияқтанып
кеткен тәуелдіктің ІІІ ... ... ... десе [39, 56 б.],
Б. Серебренников айырушы аффикс санаған ... ... ... өзі екендігін айтады [36, 79 б.].
В. Котвич түркі тілдеріндегі тәуелдік жалғауларының үш жағын да жіктеу
есімдіктерінің ілік септік тұлғасы негізінде ... ... деп ... ...... ... бірсыпырасында (оңтүстік тілдерде) І жақ жіктеу
есімдігі ben түрінде айтылады да, ілік септікте ғана men ... ... бұл ... ... ... жіктеу
есімдіктерінің ілік септік тұлғасы -м (-ым, -ім, -үм, -ум) ... ... бола ... ... ... кетік кішілер менім мөзім
ешітіңлер - ... ... ... ... те өз ... ... жалғаулары жіктеу
есімдіктерінен туындайды деген тұжырым жасайды [30, 110 б.].
Қазіргі қазақ тілінің диалектілік ... ... ... ... кейбір аудандарда, атап айтқанда, батыс диалектісінде
ілік ... ... -ім ... ... ... ... ... тәуелдеу категориясы (иелену каттегориясы) деген атпен
берілген (категория ... ... ... иеленілуші заттың атына
арнайы аффикстер жалғану нәтижесінде ... Бұл ... ... ... ... зат есім сол ... ... да, сын есімге
ауысып кетуі де ықтимал. Алғашқы жағдайда, жіктеу есімдіктерінен туындаған
жіктік-тәуелдік жалғаулары немесе ... ... ... ... ... ... иеленуші” деген мағынадағы ... ... ... б.]. Бұл ... жүйе ... ... тілдерінде
жақсы дамыған.
Бірінші топтағы аффикстер жіктеу есімдіктерінен пайда болып, иеленілуші
заттың атына қосылып, сөйлемде бастауыш орнына иеленуші аталмаған ... ... ... ... ... ... жалғаулары”
(возвратно-притяжательные) негізінде “өзім” деген мағыналы сөз жатыр, олар
тіліміздегі “өзімнің” сөзін алмастырып, сөйлемде ... ... ... ... Мен ... ... оқып отырмын, сеніңкін көрмедім.
Кей тілдерде, әсіресе алтай тілдерінде тәуелдік жалғаулары болмайды,
бірақ бір нәрсеге иелік ету ... ... ... ілік септікте
түрленуі арқылы немесе өзім есімдігі арқылы беріледі. ІІІ ... ... ... ... ... анықтауыш жасайды. Бұл ... -liy (-лы, -лі) ... ... варианттары болуы мүмкін.
II жақтың -г//-гыз формалары Күлтегін ескерткіштерінде ... ... ... ... -ы қысаң дауыстылар орнына ... ... ... ... ... ... адаша+маз
(досымыз), III жақ жекеше түрдегі -ы аффиксі ... -сы ... ... ... жалғауларының алдында тәуелдік жалғауы III жақта ... ... ... -ын, -сын. Руникалық ескерткіштерде III жақ
-ы/-сы аффикстері заттың бірнеше адамға тәуелді ... де ... ... киши ... сабы бир – Үш ... ... жалғауларының ІІІ жағында көптік тұлғасында да, жекелік
тұлғасында бір ғана ... ... -ы және -сы ... ... ... ... ... жекелік тұлғамен, бірде -ылар, -сылар түрінде
беріледі. Бұл тәсілдердің алғашқысы ескі, ... жаңа ... ... ... ... тілдерінде, қыпшақ тілдерінде (оның ішінде қазақ тілінде)
алғашқы нұсқасы сақталса, оңтүстік ... ... ... ... соңғы
тәсіл сақталған.
Б. Сағындықов тәуелдік жалғауларының бастапқы күйі мен қазіргі қалыпқа
келуі турасында мынадай пікірді ... ... ... ... ... бар еді. ... – -ын, -ин. Ежелде ... ... жоқ еді, ... ... да болмаған. Тәуелдік жалғауының ІІІ
жағының көне формасы деп жүргеніміз де осы – -ын, -ин. ... ... ... ... ... ... әсерінен пайда болған. Екі грамматикалық
мағынаның – 1) тәуелдік және 2) жақтық мағынаның бір-біріне ... де ... ... ... ... ... ... тұруы – тарихи
факт” [34, 128 б.]. Бірақ ғалым тәуелдік ... ... ... келіп шықты деген пікірді қиынсыз деп ... ... ... ... ... тілінде менің орнына мен-
им формасы қолданылаған. Мен сөзіндегі м ілік септік жалғауына ғана әсер
етіп қоймаған, ... ... ... жұмсалатын -ын тәуелдік жалғауына да
ықпал жасаған. Соның ... ... ... ... ... болған. Тарихи
даму барысында түркі тілдерінде анықтауыштар анықталатын сөздердің алдына
көшкенде қалыптасқан формалар сол күйінде ... ... ІІ ... ... ... ... ықпалы болды: қолың саның болып ... ... ... ғана ... ... да ықпал жасай береді. Н-
нің ң болып өзгеруіне шартты ... ... ... ... ... ... ... барса мен – барсам, барса сен – ... ... ... Сөз ... са бунағы айтылуға қиындық туғызып, гаплологияға
ұшыраған. Осылайша -ң ІІ жақтың көрсеткіші ... ... ... І және ІІ жағы мен ... райдың І және ІІ жақта ... ... да бір ... бар. Тілдегі тәуелдік жалғауларына
қарағанда, жіктік жалғауларының көбірек ... ... ... бұрынырақ қалыптасуы және басқа категорияларға әсер етуі әбден
заңды” [34, 129 б.]. Бұл туралы ... мына ... ... ... ... в ... ... не способно выступать в
функции притяжательного местоимения мой, твой и т.п.” [36, 99 б.]. ... ... ... ... жақтық категорияға ие болғанға дейін тәуелдік
мағынасы да сондай ежелгі ... ... та ... да [34] ... І және ІІ ... гөрі ІІІ жағының қолданылу өрісі кең.
Себебі, І және ІІ жақ ... ... өзі ... ... тек ... я
екінші жаққа тәуелді етсе, үшінші жақ ... өзі ... ... ... ... ғана ... бөгде жақтарға да тәуелді етеді. Яғни ІІІ жақ ... ... ... зат есім қойылып айтыла береді.
Тәуелділікті білдірудің бір тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ұстанатын ғалымдарымыз да
бар. Егер тәуелділік аффикстері ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы аффикстердің тіркесіп келуі абстрактілі
тәуелділік ұғымымен байланысты болады. Бұл тұлға ... ... ... ... ... ... өз ... сөз етеді:
мине – ке, һине – ке, уны – кы, беззе – ке, һеззе – ке, уларзы – кы ... б.]. ... ... ... тәуелділікті білдіретін -кы, -ке
аффикстері ілік септігінің кәдімгі нұсқасына жалғанады. Мысалы, менің – ... – ки, оның – ки. ... тілі ... -қы, -кі сын есім ... ... белгілі. Мысалы, қысқы, алғашқы, күзгі т.б.
Дәл осы аффикспен тұлғалас тәуелдік мәнін білдіретін -нікі, ... ... бар. ... ... ауылдікі, ананікі, Мұраттікі т.б.
Тарихи жағынан алғанда, бұл қосымша да ілік септігінің ... ... -тың) -кі, -қы, -ғы, -гі ... ... ... ... б.].
Ілік септік қосымшасындағы -ң элизияға ұшыраса керек. ... та ... осы ... ... ... тырысады: “Ілік септік
жалғауының анықталушы мен анықтаушы арасындағы қатынасты білдіретіндіктен,
ол сөзтудырушы және сөзтүрлендіруші ... ... ... ... ... Бұл жағдай ілік септік жалғауының ... -қы ... ... ... ... (-нікі), -дықы (-дікі), -тықы (-
тікі) аффиксі -ның және -қы тұлғаларының ... ... ... қосымшаны М. Балақаев тәуелдік жалғауының синонимі деп қабылдайды [42.
48 б.].
Жалпы тіл білімінде кейбір ғалымдар, атап айтсақ, ... ... [39] ... -дікі формасын жұрнақ не жалғау екенін ажыратпай-ақ
“қосымшалар” деп атайды. Ал Н. Сауранбаев [43], ... [44] ... ... ... деп ... ... синтаксис маманы Т. Сайрамбавтың “-нікі, -дікі өзі
жалғанған сөзге жаңа үстеме мағына ... ма, жоқ па? ... ... ... ... жаңа сөз пайда болды деп айту қиын. Сонымен қатар,
мұндай формаларда таза жалғаулық қасиет те байқалмайды. Демек, -нікі, ... таза ... ... таза ... ... ... басым деген
мәселе ойлануды қажет етеді” – [45, 50 б.] ... ... де бұл ... ... ... ... проблема екенін көрсетеді.
Дегенмен, оны А. Ысқақовтың пікіріне сүйеніп, қосымша деп атаған жөн
сияқты, ... -ның – ілік ... ... да, -қы – сөз ... ... ... ... -тікі формаларының жақ ... ... да ... ... Егер ... ... ... І, ІІ немесе
ІІІ жағының біріне тәндігін көрсетсе, -нікі формасында ... ... ... бұл ... жақ ... ... ... В. Насилов болса -нікі
формасының өзі жалғанған сөзді сын есімге айналдыратыны туралы пікір айта
отырып, оның жақ ... ... ... баса ... ... ... В. Насиловтың аталған қосымшаны сын есімге қатыстылығы ... ... ... ... Өйткені, ол өзі қосылған сөзге тәуелдік
мағына үстейді [39, 49 б.]. Н. Сауранбаев аталған форманы ... ... ғана ... ... деп ... [43, 93 б.].
М. Томанов көне түркі тіліндегі соңғы сыңары тәуелдік жалғауынсыз
берілген бегің ат – ... аты ... ... ала ... ... бұл ... қазіргі қазақ ... ... ... сай ... атап ... [46, 141 б.]. Ғалым -нікі
қосымшасы -ның және -кі формаларының қосындысынан ... ... ... ... ... ... қарақалпақ) және қазақ ... және ... ... ... ... ... -дікі, -тікі
формаларының алдыңғы дауыссыз дыбысы біз, сіз есімдіктеріне жалғанғанда
түсіп қалған ... ... ... ... ... (түркі тілдерінде),
біздікіне жүрің (жергілікті ерекшеліктерде) [47, 176 б.].
Сонымен, ескерткіштер тіліндегі ... ... ... түркі
тілдеріндегі тұлғаларынан аса алшақ ... ... ... өте ... ... ... буыннан кейін айтылған жіктеу есімдіктері бара-бара
өзінің алдында тұрған, негізгі логикалық екпін ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесі – тәуелдік жалғаулары болған.
1.4 Меншіктілік қатынасты білдірудің ерекше ...... ... қалыптасуы
Меншіктілік қатынас тіл-тілде парсы және түркі изафеті арқылы берілетін
тұстары болады. Негізінен, парсы изафетінің үлгісімен ... зат ... ... ... білдіреді. Мысалы, саяси сабақ, ғылыми еңбек,
мәдени табыс т.б. Парсы изафетінде сөздердің орын ... ... ... ... ... ... ... деп ауыстыруға келмейді. Мұндайда сөз
тіркесінің семантикалық мәні өзгереді. Жалпы, қазіргі тілімізде ... ... ... ... ... ... сөздер арқылы жасалатыны болмаса,
әдеби тілдер кең орын ала қоймаған.
Заттық анықтауыштар тобының негізі түрік изафеті ... ... ... араб ... ... Оның мәні ... ... дегенді
білдіреді. Қазіргі тілімізде араб тіліндегі тіркестің үлгісімен жасалған
тіркестерді “түрік изафеті” деп атайды. Яғни, ... ... деп – ... зат ... ... ... ілік не ... есімдікте тұрып,
соңғысын анықтап не толықтап тұрған сөздер тобы дегенді түсінеміз. Ол топқа
зат есімдер немесе зат есімнің орнына ... ... ... сын, сан
есімдер, етістіктер, үстеулер және шылаулар да тұра ... ... хаты ... ... ... ... ... сөз таптары изафеттік тіркесте тұрса, олар да заттық
ұғымға ие болады, яғни субстантивтенеді. ... ... ... ... тілі ... ... байланысу формасы – матасуды қолдануға
болады. Түркі изафетінде сөздердің орнын ауыстыра болатын ... ... одан ... ... ... ... Мысалы, әкенің баласы –
баланың әкесі, ... ...... үйі т.б. ... ... ... ... айратын негізгі белгісі – оның ... ... ... ... ... ... – негізгі алынбайды) мен құрылымдық формасы ... сөз ... ... те зат ... ... құрылыстың статусын айқындауда әлі күнге пікір алшақтығы ... ... оны ... ... білдіретін конструкция деп
қабылдаса, екінші бір топтағы ғалымдар изафет аналитикалық жолмен жасалатын
(бірінші компононенті ... ... ... ... ... ... деп ... Түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... С. Майзельдің
пікірінше, изафеттік тіркестер зат ... ... ... ... ... ... табылады [48, 53 б.]. Анықтауыштық
қатынастар үш түрлі мәнде ... ... ... ... кезде тіл зерттеуші ғалымдардың көпшілігі соңғы пікірді қолдайды.
Е. Ағыманов изафетті тануда ескерілмей жүрген мынадай жайтқа назар
аударуды ... ... ... ... ... ... де ... бастық, үйге қонақ, елге ақылшы, ағадан ағыл, ініден ізет, ... ... ... т.б. сықылды ... ... ... сөз ... де зат есімдерден құралған. Оларды изафеттің
қатарына қоспайтынымыз – толықтауыштық ... ... ... сөз ... деп түсінетіміз. Алайда, үңіле талдай ... ... ... ... ... ... шамалы: бұларда да
бағыныңқы компонент басыңқыны ... ... ... объективтілік
қатынас жоқ. Тарихи тұрғыдан алып қарағанда, ағадан ақыл о ... ... ақыл ... ... ... ... ... мұндай
тіркестердегі септік жалғауларының қызметі толықтауыш емес, анықтауыш.
Олардың изафеттің басқа ... ... ... ... ... жалпы
функциясының бірдейлігін дәлелдейді. Мысалы, ... ......... ... үйге ... – үй қонағы – үйдің қонағы, ағадан
ақыл – аға ...... ... ... [49, 93 б.]. Осы тұжырымы арқылы
Е. Ағыманов изафет деп ... ... ... ... жалғаулары арқылы
байланысқан зат есімді сөз тіркестерін де түсінеді. Бұл ... де ... ... ... ... ... үшін зат есімдер белгілі бір ... ... ... ... тілі ... ... ... басқа
септіктер арқылы байланысқан сөз тіркестері меңгеру болып есептелетінін,
олардың толықтауыштық қатынасқа түсетінін ... ала ... ... ... деп тану әлі де ... ... етеді деп ойлаймыз.
Изафеттің түрі мынадай ретпен беріледі:
І түрі – орын ... ... ... ... ... Мысалы, ағаш
күрек, құм сағат, темір ... ... пеш, ... ... ат қора, қалта
сағат, тау ешкі, алма ағаш т.б. ... бұл ... ... ... ... ғ. ... ... тілінде, атап айтсақ, көне ұйғыр
ескерткіштерінің тілінде жиі қолданылған. Бірақ, ... ... ... ... өзгешелігі болған. Екі ғасырға да ортақ қасиет –
олардың бір ... ... ... Эчім ... – ағам хан, ... ... Мақарыш таңбашы, қыз оғлұң – үл балаларың, темір қапығ – темір қақпа,
кумуш будун – күміс ... ... шұң – ... үйрек т.б. Бұл тіркестерден әр
дәуірдің өзіне тән ойлау нормасы болатындығына тағы да дәлел таба аламыз.
Өйткені, ... ... ... ... халық, алтын үйрек
тіркестері мағыналық жағынан қазіргі қазақ тіліндегі алтын адам, алтын құс
деген ... сай ... ... типінде жататын тіркестері қазіргі қазақ ... ... ... ... мен ... жалғаулары) арқылы жасалатыны
белгілі. Ал бұл типті тіркестердің ... ... ... V-VІІІ
ғасыр жазбаларында жиі ұшырай бастайды. Сондықтан меншіктілік қатынастың
арнаулы аффикссіз берілуі көне ... ... ... ерекшелігі болып
табылады. Мысалы, табғач будун – қытай халқы, Өтүкен йыш - ... ... йыш – ... жері т.б. ... бұл түрі ... көне жазбалар тілінде
меншіктілік, тәуелдік қатынастар да білдірілген. Мысалы, Түрк беглер түрк
атын ыты – Түрк бектері түріктің атын ... ... ... ... йағымыз болды – Қырғыздың күшті ... ... ... он түтүк біс түмен сү келті – Табғаштың он түтігінің елу мың
әскері ... ... ... бұл ... ... әсер ... орыс тілі болған. Бұл турасында
К. Мұсаев қазақ тіліндегі бала бақша, жүк ... бас ... ... ... ... тіркестер орыс тіліндегі осы тектес
тіркестерді калькалай жолымен ... деп ... [33, 90 ... бұл түрі ... ... ... қабыса байланысады.
Сонымен қатар, мұндай тіркес құрамындағы сөздердің ... ... ... ... ... бойы ... бір-бірімен тіркесе алатын
сөздер болуы шар. Мысалы, тау ешкі деп ... ... ... ешкі тау деп
айтуға келмейді. Бұл заңдылыққа қарсы ... ... көз, ... сөз,
тұтқын қыз, сыр мінез ... ... ... зат есімдерден болған
тіркестерді М. Балақаев ескертпе деп қабылдайды [50, 38 б.]. Яғни изафеттің
құрамында тұрып, олар ... сын есім не ... ... ... да, ... сөз тіркестердің құрамына кейін қосылған. Ал ... ... ... енуі ... ... ... зат ... айналмай
тұрғандағы анықтауыш қызметті атқаруға икемділіген деп түсінген жөн.
ІІ түрі – бірінші компоненті жалғаусыз, екінші компоненті ... ... ... ... егіс ... есік ... бұлақ көзі, жан
дауасы, Абай көшесі, Арал теңізі ... бұл түрі ... келе ... көне ... ... ... бұл үлгі ... қазақ тілінде де, басқа түркі тілдерінде де, көне
жазбалар тілінде де кездеседі. Олардың білдіретін ... ... ... ... болып келеді. Мысалы, коммунистік зәхмен
бригадасы – коммунистік еңбек бригадасы ... ... ... ... кварталы (өзб.), агач куләгәләри – ағаш көлеңкелері (тат.),
Байкал херри - ... ... ... ... түркі жазба ескерткіштері тілінде мынадай тіркестер ... эл ... – ел ... ... ...... ... тәңрі күчі +
тәңір күші, кійік оғлу – киік ұлы, ... оғуз ...... оғыз ... ... және ... ғасырлар ескеркіші тілінде кездеседі.
Мысалы, Ел бұдұны тэрілділэр иамліха хабарыны ол ... ... кім ол ... эрді – Ел ... жиналды, Йамлыха туралы хабарды сол елдің ... ... ... ел ... – Уа, ... ... ұлдары. Худай тағада иер йүзінде
падшалық сеңә бергей – ... ... жер ... ... саған бергей
(Қадырғали).
Изафеттің екінші түрі меншіктілік мағына, мекендік, туыстық, өлшемдік
қатынастарды, тектің түрге, бүтіннің бөлшекке ... ... ... қолданылған. Мысалы, Он оқ сүсі қалықсыз тасықты – Он оқ ... ... ... ... ... ... чур ... кэліп... – Ханның
інісі Чур тэгін келіп... (Кули-Чур). ... сабы ...... ... ... ... ... қар – Найза бойы қар (Күлтегін) т.б.
Бұдан изафеттің ІІ түрінің түркі тілдерінде ерте ... бері ... ... ... қатар, сол кездің өзінде семантикалық ... ... ... ... ... ... екінші түрінің бір
ерекшелігі – осы тіркестегі сөздердің бір-бірімен жымдасып бір түйдекке
айналуы, осыдан ... ... ... тұтастық пайда болып, тіркестің
лексикалық единицаға айналуы. Мысалы, ... ... ... ... ... сөз тіркестері, тауар айналымы, сөз таптары, облыс орталығы ... түрі – ... ... ілік ... соңғы компоненті
тәуелдік жалғауының ІІІ жағында келеді. Мысалы, Саматтың ... ... ... ... ... ... ... көргені, басшының ұйғарымы т.б.
Изафеттің бұл түрі көне ... ... ... ұшырасқан. Себебі, бұл кезде
меншіктілік қатынасты изафеттің басқа түрлері (І және ІІ) білдіре берген.
Тәуелденіп те, тәуелденбей де ... ... ... ... де зор. Ілік ... ... не ... қолданылуы тілдің
грамматикалық құрылысындағы бейтараптылық, анықтық (белгілілік), танықтық
(белгісіздік) ... ... ... ... ... ... ашуда қажетті мәселе ондағы
компоненттердің синтаксистік байланысын айқындау болып табылады. Изафеттің
үшінші типі ... ... ... жағынан қиысатынын негізге ала
отырып, кейбір ... оны ... ... ... сенің дәптерің, оның
баласы) деп ... ... бір тобы ... ... ілік ... ... отырып, меңгеру деп қабылдайды. Ал М. Балақаев мұндай
үлгідегі сабақтастық қатынастың бір жақты емес, екі ... ... ... ... сөз екіншісіне бағынса, екіншісі қайтадан
біріншісіне бағынатынын ... ... ... ... ... бұл
құбылысты матасу деп атайды [50, 8 б.].
Бұл үлгі әртүрлі меншіктілік қатынастарды білдіретін және ... ... ... ... ... ... ... септігі дамымаған
якут тілінен басқа) кездеседі. Мысалы, малчылааны тилектери – ... ... атың ... - аттың өлімі, итың байрамы – иттің
мейрамы (түрк.), омичиларның чирайлари – ... ... ... туслахе – халықтардың достығы (чув.) т.б. Бұл үлгі ... ... және ... ... ... ... тілінде кездеседі. Мысалы,
Олурпан турк будуның ілін тор үсін тұта бірміс іті бірміс – ... олар түрк ... ... ... қамтамасыз етті (Күлтегін).
Түн күнүн қаршысы – Түн – күннің қарсысы (МҚ).
Уа бағзы ол ... ... ... яман ... ... ерді – Уа, ... ұлдары, ол қашып, Түркістанның хакімі қара ... ... ... ... тілі – ... тіл, көзбен көр де, ішін біл (Абай).
Орхон-енисей, көне ұйғыр, орта ғасыр жазба ... және ... ... изафеттің бұл түрі мынадай меншіктілік қатынастарды
білдіреді:
– бір заттың ... бір ... ... ... ... ... ... меншіктелетін заттың меншік иесінен туындайтынын, меншік иесінің
солл заттың “авторы” екендігін: түрк ...... ... ... – қанның сөзі т.б.
– бөлшектің бүтінге тиістілігін: адығың қарны – аюдың қарны, үйдік
кішісі т.б.
– туыстық қатынасты: ... қызы – ... ... ... әкесі т.б.
Изафеттің ІІІ тиіпінің тағы бір семантикалық ерекшелігі - нақтылы
меншіктілік ... ... ... ... бастауы. Мысалы,
жүректің демікпесі, қарлығаштық жақсылығы, жалқаулықтың зияны, ... т.б. ... осы ... ... ... ... меншіктілік қатынасты білдіретін изафеттің ІІІ ... ... көне ... ... ... айтарлықтай айырмашылықтар
байқалады. Атап айтсақ,
– көне жазбалар тілінде изафеттің ІІІ түрі бүгінгі ... ... ... ... – меншіктілік қатынас ... ... (І және ІІ) ... ... болған.
– Орхон-енисей дәуірінің түркі тілдерінде изафеттің ІІІ ... ... ... ... ... айтыла береді.
Мысалы, Табғач қананың ічірэкі бэдізчіг ыты – Табғаш өз ... ... ... ... ... Мұндай тіркес қазақ
тілінің ... ... ғана ... ... ... ... Тайбурыл” т.б.
– Орхон-енисей жазбалары тілінде изафеттің бірінші сыңарындағы ілік
септігі кейде табыс септігі ... ... ... ... ... ... – аттың аяғын дұрыс тұмасаған. Күн тоғсында Бөклі
чөліг іл – күн ... ... ... елі ... т.б. ... алғаш рет В. Томсен мен П. Мелиоранский көрсетеді
[52, 92 б.].
Изафеттің үш типінің қайсысы негізгі тұлғасы деген ... ... әлі де ... ... бар. Ғалымдардың ортақ пікірі,
изафеттің ескі түрі – аффикссіз түрі, яғни І ... ... ... тіреледі.
Бұл турасында Қ. Жұбанов көне түркі тілінде есім ... атау ... ... тән ... айтады [53, 21-22 бб.]. Бұл пікірді
Н.К. Дмитриев те қуаттайды: “Бұлардың ішіндегі ең көнесі – бірінші ... ... ... ... өте көне ... ... ... әлі
қалыптаса қоймаған және сөздердің бір-бірімен қатынасы тек синтаксистік
тәсілдер арқылы ... ... ... ... чуваш сияқты түркі
тілдерінде де сөз тіркесінің осы типі көп қолданылады” [26, 224 б.].
Изафеттің ІІ және ІІІ типтерінің ... ... ... пікір көп.
Айталық, А.М. Щербак ілік септігінің қолданылуы ... ... ... ... ... ... деп қарайды: “... поссесивті
конструкцияларда морфологиялық көрсеткіштердің кейінгі ... ... ... ... шығыс Түркістан текстерінде жиі кездесіп ... аты, баш ... арай йағы ... ... көне ... деп ... 87 б.].
Түркі тілдеріндегі изафет ... ... ... ... ... белгісі – орын тәртібі болған. Тұлғалы аморфты
изафеттен кейін изафет, яғни релятивті ... ... ... ... ... ... анықтауышы ілік септігінде тұрған изафет ... ... ... ... типтерінің шығу төркінін былайша түсіндіріп береді: “Бір
білікті адам – Паша ауылда бақша сатып алады. Алғашқы ... ... ... - Пашаның бақшасы деп аталады. Кейін бұл тіркес жиі қолданыла
келіп, pasa bahsesi – Паша ... ... ... тағы ... ... өткен
соң таза атауға (pasa bahse – Паша бақша) айналып кеткен. Ол атау жердің
иесі ... ... ... қалады” [48, 151 б.].
Тура осылайша, Ы. Маманов мынадай түсініктеме береді: ... ... ... ... ... ... Байжан дейтін кісі осы көлді жайлайды. Оны
өз ... ... ... ... ... Ол көл ... деп аталады. Бертін келе, айтыла-айтыла “Байжан көлі” болып аталып,
одан меншіктілік, тіпті қатыстық ... ... тек ... ... ... ... тек ... көл” болып жұмсалады”
[54, 31 б.]
Жалпы алғанда, тәуелдік ... – аса кең ... ... ... белгісі, тарихтың айнасы, дүниенің кілті, тіл білімі
секілді тіркестерде ... бір ... тән ... ... ... тұрған жоқ. Мұндай тіркестердегі сөздердің араларына тәуелдіктің
әуелгі мәні солғындалып, меншіктілік ... ... ... ... ... тұр. Яғни жақтық көрсеткіш болу қабілетінен айрылып, жаққа
байланысы жоқ қатынасты білдіру сипатына ие болған. ... ұғым үш ... ... матаса құралған тіркестерде ғана айқын көрінеді. Мысалы,
тіл білімі институты, қазақ ... заңы т.б. ... ... осы ... ... ... ... кешегі күні, осы жолы
секілді тіркестерде тәуелділік мәні ... ... ... Жіктеу категориясының арғы негізі және түрлену жүйелері
Туркологияда тәуелдік ... арғы ... ... ... пікір тұрақтанғанын жоғарыда сөз еттік. Қазіргі түркі тілдеріндегі
сияқты, қазақ тілінде де жіктік жалғаулары баяндауыш қызметіндегі ... ... ... ... осы жалғаулардың пайда болып,
осы күнгі тұлғасына ...... ... ... жиі ... сөздің қолданылу барысында қосымшаға айналу процесінің бір көрінісі.
Кей ғалымдардың ... ... ... ... жіктік
жалғаулары жіктеу есімдіктерінен тараған. Бұл ... ... ... жіктік жалғаулардың қазіргі типі, белгілі мұралар тіліндегі түрі
бұларды тәуелдік жалғауларымен ... деп ... ... бермейді.
Ежелгі ескерткіштер тілінде бұл жалғаулар мына түрде кездеседі:
ҮІІ-ҮІІІ ғғ.: сүледіміз, сүңісдіміз, ... ғ.: мен ... мен ... - мен ... мен ... ... ғ.: ... йазықыңның алдында мен турурмен - Сенің күнәңнің алдында
мен тұрмын (Кодекс-Куманикус ... ... ... ... жіктік жалғаулар мен ... ... ... ... бар ... ... алмасуында екенін көреміз. Қазіргі ... ... ... ... -мын, -мін, -сын, -сін ... ... ... ежелгі жазбалар тілінде бұлар әлі өздерінің түпкі төркінінен
онша алыстай қоймағандығын байқауға болады. ... ... ... – Н.К. Дмитриевтің сөзімен айтқанда, тұрақты дыбыстық құрамын
жоғалтып, әртүрлі дыбыстық варианттарға жіктелудің нәтижесі. Ол ... ... ... ... ... ... ... (-мын, -бын, -пын),
дауысты дыбыстың сапасына қарай (-мын, -мин, -мун,- мін, -мән, ... ... ... ... я ... қарай бірнеше варианттарда кездесетінін,
олардың әр дыбысының әртүрлі тарихи фонетикалық заңдылықтардың нәтижесі
екенін көрсетеді ... ... ... ... ... ... суффиктері” деп атайды
да, олардың жіктеу есімдіктерінің постпозициялық тұлғасына (атау ... ... ... ... жақтарының көп екендігін айтады. Оның
айтуынша, нақ осы ... ... ... ... де ... ... ... тәуелдік және жіктік жалғауларының қалыптасу
дәуірін ХІІ ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кезеңін қалпына келтіруде монғол
тілі деректерінің маңызы зор екенін ... ... жоқ ... және ... ... ... ілік ... жіктеу есімдіктерімен толықтыруға тырысады.
Сөйтіп, мұндай формалардың қосымшалар мен әртүрлі морфологиялық бөлшектерге
ұқсастығына орай ... бір ... ... беру үшін ... жиі ... ... ... Осының нәтижесінде жіктеу
есімдіктері препозитивті орнынан постпозитивті орынға ауысқан. ... ... екі ... да қатар қолданылуы дәлел ... ... ... ... ... жалғамалылық қасиетін етістіктіктің
жіктік жалғауларының жіктеу есімдіктерінен пайда болу фактілерінен ... ... ... ... ... осы ... жекеше түрде, І жақта
– мен езамин, ІІ жақ – сен езасан, көпше түрде: І жақ – биз езамиз, ІІ ... сиз ... т.б. [55, 79 ... ... тілдеріндегі мұндай құрылымдарды жартылай
суффикстер немесе екінші ... ... деп ... ... ... ... үрдеуропа тілдеріндегі етістіктердің жіктік
(-vi, -ti, - si) жалғауларын Ф. Бопптың ескі теориясына ... ... ... ... айналған тұлғалық құбылыстары деп
қарауға болады [26, 172 б.].
Жіктеу есімдігінің III жағы ... де ... де ... ІІІ ... есімдіктерін салыстырып байқағанда, жалпы түркі тілдеріне ортақ м/б
сәйкестігін ... ... ... ... жіктеу есімдіктерінің жекеше
және көпше түрлерінің арасындағы ... тек қана ...... (көпше) элементтері екенін байқаймыз.
Бұдан шығатын алғашқы қорытынды мен, сен есімдіктерінің құрамындағы -н
о баста түбірдің ... ... ... ... Осы ... біз, ... құрамындағы -з туралы айтуға болады. Мен, сен есімдіктерінің
алғашқы түбірлерінің құрамында -н ... ... жоқ ... ... ... бір ... чуваш тілінде I жақ жіктеу есімдігі эпе, II жақ ... эсе ... ... Бұлардың құрамын э-пе, э-се деп талдауға ... еді, ... ... -е, -се ... мен, сен ... ... көруге болар еді (м-б-п, ме, бе, пе). ... ... ... І-ІІ жақ ... ... ... қалпында осындай
айтылғанымен, септелетін негіз I жақта – ман, II ... – сан ... тұр. ... ... ... соңғы -н элементі түбірдің құрамында о
баста болмаған ... ... ... ... ... ... ... бірсыпырасында, мысалы, монғол ... бі, чі ... ... бұл ... ... мен, сен есімдіктері шығу тегі
жағынан, жіктеу есімдіктері -ba, -bi, -sa, -si және I және ІІ ... ... ... ... лексикасының көне дәуіріне, ататүрік
дәуіріне жатқызу өте орынды деп ... ... ... көнелігін
мына деректер дәлелдейді:
1) түркі ілдерінің барлығында да ... ... ... ... ... ... тілдерінің жіктелу парадигмасында тура және жанама
негіздердің болуы;
3) ... ... ... ... архитипін өзгерте
алмаушылық.
Көне түркі тілінде (сондай-ақ көне ұйғыр, кейбір “шет” тілдер - якут,
чуваш т.б.) ... ... ... ... ... басқаша
айтқанда, “екіншілік” және “қос септік” формаларының ... ... ... ... көне түркі тілі ататүрік тілінен ... ... ... жүйесі мен жіктеу есімдіктердің ... ... ... ... ... мұралауы болып табылады. Жіктеу
есімдіктерінің ... ... ... қосымшалар бұл есімдіктердің
жекеше я көпше түрін ... ... ... bа-п, та-п ... sа-п ... -п – ... зерттеушілер пікірінше, жалқылық (жекелік) немесе
поссесивтілік (А.Н. Кононов пікірінше) көрсеткіші, bi-z, si-z ... - ... ... ... ban, man, san ... ... ... bi, si формаларын алмастырған. “Ататүркілік III жақ ... i (п) (ол) жеке сөз ... ... ... жіктелісте III жақ
тәуелдік жалғауының аффиксі -і, -у // -si, -sy, ... ... -i, -e ... якут ... -a, -a // -ta, -ta ... ... – дейді кей
зерттеушілер [57, 137 б.]. -І-ден туындаған сөз түркмен тіліндегі iпе (осы,
вот) сөзі мен іпhа // упhа ... ... якут ... iti (осы, ... есімдігі болуы мүмкін (вто же / ... ... біз ... жіктеу есімдіктері екі элементтен тұрады деуге болады. Бұл
ойды В. Котвич те ... ол “iti – i+ti” ... ... б.], - деп ... де осы ... ... “Приведенное нами якутское
местоимение iti разлагается так: i+ti, i - ... ... ... ... [55, 80 б.].
М. Рясянен чуваш тілінде -i-ге аяқталған анықтауыштың екінші ... ... III жақ ... ... ... ... ... вокализмнің көрінісі екенін айтады [22, 1-3 бб.]. Мұның бәрі i (in)
есімдігінің көнелігінен дәлелдер болып отыр емес пе? ... ... ... ... форм (без конечного п), отличные от
основы, (с конечным п) имеются также в ... ... ср. ... 3-лица -i
ұлар), кейін қысаң дауысты дыбыс ұ-ның түсіп ... ... ... ... түсіндіруге болмайтын процесс жүзеге асты, оны ... ... ... ... болады.
А.Н. Кононов якут тілінде -лар көптік жалғауы еcімдерге т қыстырма
дыбысы арқылы жасалатынын айтады: уол – ... ... ...... қыыс – қырғаттар (қыздар), ходоғой – ... ... ... сөздерге көптік жалғауы әдеттегіше жалғанған: құнан (өгізше) –
қунатар (құнандар) т.б. Мұндай ерекше жалғаныс -т ... ... ... ... ... ... сияқты [27, 45-47 бб.].
Чуваш тілінде көптік жалғауының -лар варианты жоқ дедік, оның ... ... ... ... Бұл ... ... жалғауынан кейін
айтылады да, септік жалғаулары соның үстіне ... ... ... ... ... көптік жалғауы сөз негізінде ешбір өзгеріссіз ... ... ... ... ... бұл ... ... пікірінше, оның басқа жүйелі тілдермен ықпал етуіне байланысты
болса керек.
Қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... екі ... ... барыңдар – барыңыздар. Мұндағы біріншісінде -лар
аффиксі айқын ... ... мән ... тұр, екіншісіндегі -ыз көптік
жалғауы емес, өйткені көптік жалғауын -лар аффиксі беріп тұр. Көне ... ... -ым І жақ ... ... ... -ыз ІІ жақ
көпше түрді білдірген. Бұл тұрғыдан қарайтын ... ... ... ІІ ... ... түрі көне ... ... болып шығады. Сонда екі
көптік жалғауының бірінің ... бірі ... ... ... шығады. Мұның
себебі -ыз көптік жалғауының қазақ тілінде ... ... ... ... болған. Осы ретте М. Қашқари дәуірінде сіз есімдігі екі ... және ... ... жұмсалғандығын атап кеткен жөн [69, 89 б.].
Көптік жалғаудың ең негізгі мағыналарының бірі – ... ... ... ... білдіру болып табылады: үстелдер, малдар,
кісілер т.б. дегенде -лар жалғауы белгілі бір ... ... ... көптік
заттар тобын білдіреді. Сонымен қатар, қазіргі түркі ... ... ... ... және ... ... құрметті, кейде мысқыл-сықақты
білдіру үшін де жұмсалады. Мысалы, ... ... ... сөздері көптік
мағынаны білдіріп тұрған жоқ. Мұндағы -лар көптікті емес, бір ғана кісіні
білдіріп тұр. ... сол ... мән ... бір ... ... әңгіме
болған жаққа ізеттік мағынасын білдірумен күрделенген.
Түркі тілдерінің біразында (якут, татар, башқұрт т.б.) -лар ... сөз ... ... ... ... – жақсы немесе өте жақсы
көретіндігін ... ... ... ... Мысалы, татар: қояшқайларым
(күнім, күндерім), башқұрт: йәнқайларым (жаным, ... ... ... ... ... тілінің эпос тілінде батырдың аты мен атағы кейде көптік мәнде
айтылады. Бұл жыршының ерекше ... ... ... ... ... ... ... мұндай қолданыс тән емес. Қазақ фольклоры тілінде
затты, құбылысты, күй-қалыпты ... ... -лар ... ... мән ... ... асып жөнелді. Осы тәсіл ... ... тән ... ... ... қанларға бойамақ –
қандарға бояу, татар: чөйләр ічтім – шәй іштім т.б.
-лар аффиксі бар форманың беретін мағыналары: ... ... ... ... мына ... тағы бір ... көрсетелік: он
турлуг эдгулэр – он түрлі жақсылық (Тоныкөк, 145), Ол тиши тагыклар камаган
оңарлар эрмиш – Сол ... ... ... ... ... 36) ... ... қатар, көне жазбалар тілінде де -лар жалғауы ... ... ... ... ... ... анық емес затты немесе
құбылысты білдіреді. Бұл тәсіл қазіргі түркі тілдеріне де ... ... ... эражларка авныб – сезімдерге беріліп (Құтадғу біліг),
татығлар татығсыз қылур бу өлүм – өлім ... ... ... ... ... т.б.
Түркі тілдерінде (ескі және қазіргі) заттардың көптігін білдіру үшін
қолданылатын -лар, -лер қосымшасы – зат ... және ... сөз ... ... жалғана алатын қасиеті бар тұлға. -лар, -лер
көптік жалғауы тек чуваш тілінде ғана ... ... ... ... ... -лар ... ... білдіретін зат есімдерге (атақ,
тайпалар аты) ғана қосылған. Мысалы, Турк бэглэр турк атын ыты – ... ... ... аттарынан бас тартты (Күлтегін, 7). -лар ... ... ... ... ... ... алымдары К. Гренбек
пен О. Прицакты мынадай тұжырым жасауға итермеледі: “ ... -лар ... ... ... ... мән ... жинақтылық мән берген,
көптік және жекелік формалар деген ол ... ... ... үшін жат
нәрсе болған” [55, 38 б.]. Демек, руникалық ескерткіштер заманында сан-
мөлшер категориясының ұғымы әлі ... ... ... -лар ... ... ғана ... да, тілдің дамуы барысында оның мағынасы
кеңейіп, барлық зат есімдерге жалғана беретін болған.
Ауызекі әдебиет ... ... ... ... ... -лар, -ләр ... жалғауы -ла, -лә фонетикалық
варинаттарымен беріледі: билгәләгә – білгіштерге т.б.
-лар, -лер ... ... ... ... ... ... ... ретінде жұмсалатын кездері болады. ... ... ... ... екі ... ... береді:
1) грамматикалық қызметті атқаруымен қатар, лексикалық (сөз тудырушы)
қызметке де ие ... ... ... ... ... ... -лер қосымшаларының лексикалануы туралы түркітану ғылымында алғаш
пікір айтқан ғалым Н.А. Баскаков болды. Ол ... ... ... бөлек, жеке тұрып, лексикалануындағы ерекше жағдайға назар
аудара отырып, осыған дәлел ретінде лебедин говорындағы -лар ... ... ... ІІІ жақ ... есімдігінің мәнін білдіріп, атауыш
сөз мағынасында қолданатындығын ... ... ... ... грамматикасын зерттеген ғалым К. Дыйканов -лар көптік
жалғауының қосымша сөз тудырушылық қызметі де бар ... атап ... ... -лар ... көне ... ... тілінде (Х-ХІІІ ғғ.)
түркі изафеті құрамында қолдану ... ... ... -лар ... ... ... ... Мысалы, тағлар сувы - таулар суы
(М.Қ.). Кейде изафеттің ... ... да ... ... ... кездері
болады. Мысалы, черіглерінің араларында – ... ... ... -лар ... ... ... яғни ... сыңарына ғана жалғанады.
Мысалы, йазықлы түрмен менің ... ... ... ...... істерімнен, жаман сезімімнен аса жазықты болып тұрмын ... ... ... екі ... да бірдей көптік жалғауының ... ... ... ... ... ... бұтақтары және
ағаштың бұтағы. Екінші ... ... айту ... ... ... ... ... жоқ. Әйтсе де, қазақ тілінде өзендердің сулары деп
айтылмайтыны ... ... екі ... ... ... ... ... -лер қосымшаларының түбір құрамына кірігуі қазіргі түркі
тілдерінің көпшілігінде ... мына ... ... өн ... ... Күлләр, Ханларов, Ағаларов (жалқы есім), Лазылар,
Ләзкиләр, Сарванлар (топоним сөздер), ... ... ... ... ... һылар, ылар, лар (ІІІ жақ жіктеу есімдігінің
құрамынан) т.б.
2) қазіргі тілде қолданылмайтын көне ... ... ... ... ... ... ... кіріккен көптік жалғауларының
қатарына жоғарыда сипаттап өткен ескі түркілік -з, -қ, -ан ... ... ... ... дауысты дыбыстардың
тұрақсыздығын негізгі ала отырып, көне түркі тілінде көптік мәнін ... ... ... ... керек деген ой тастайды ... ... ... ... ... -з, -қ (-к), -л, -м, -н, -р, -с, ... аффикстерін көрсетеді.
-З қосымшасы. Жіктеу есімдіктері құрамында кездесетін бұл аффикс көне
түркі тілінде көптік мән ... ... бен – биз, сен – ... ... ... ... бір топ ... біз, сіз
құрамындағы -з – көптік мағынаны білдірудің ерекше ... деп ... ... ... та бұл ... ... мән ... аффикс деп
атап, оны біз, сіз, көз, көкүз (көкірек), ағуз (ауыз) секілді ... ... ... Бұл ... қолдаған Н.К. Дмитриев оны
“көптікті білдірудің архаикалық көрсеткіші” (архаичный ... деп ... ... ... ... -з аффиксі
екілік немесе жұптық мән ... ... ... ... ... гөз – көз, игиз – егіз, гөгүз – көкірек, тиз – ... омуз ... ...... т.б. ... ... ... тізе, мүйіз, сегіз, тоғыз,
жүз, біз, сіз, көз, ауыз сөздерінің құрамындағы -з осы екілік немесе ... ... ... болып саналады. Б. Серебренников бұл қосымша кейбір
этнонимдер (ог-уз – оғыз, қырғ-ыз – қырғыз т.б.) және ... ... ІІ ... ... - ... ... кездесетінін көрсетеді [68, 89-
90 бб.]. Бұл пікірді В. Радлов [23], А.М. Щербак [13], А.Н. Кононов [27],
ал қазақ тіл білімінде Ә. Ибатов қолдайды [72]. Ал ... ... ... мән ... қосымшасы монғол тілінен ауысқан [73, 82 б.].
Дегенмен, Орхон ескерткіштері тілінде -з ... мән ... ... ... Бұл, ... ... ... айтқанда, екілік
категориясы болып саналады. Дегенмен, көпшілік түркі тілдерінде екілік
форма беретін ... бәрі ...... аяқтала бермейді.
Өйткені, кейбір -з-ға аяқталатын сөздердің -р-ға ... ... бар: көз – көр, ...... т.б. ... -з – ... ... көрсеткіш те, -р – етістік көрсеткіш екенін тануға болады.
Түркі тілдерінде көптіктің қосарланған көпше деп аталатын түрі көпшенің
бірінші элементі сөздің ... ... ... тілдерден енеді де, соңғысы
түркі тілдерінің төл аффиксін қабылдап жасалатын кездері болады. ... ... ... fukarlar – ... сөзі араб ... ... ... – fakir) сөзінен жасалған. Ал ... ... ... сөзі ... habib, ... формасы ahbab сөзінен шыққан. Қазіргі
қазақ тіліндегі мұсылмандар сөзі осы тәсілмен ... ... ... musluma – ... ... musliim ... ... формасы. Демек,
парсы тіліндегі көпше формалы сөз ... ... оның ... ... ... қосарланып жасалған. Ағылшын тілінен енген рельс
сөзі қазақ тілінде көпше формада түрленгенде ... ... ... ... сөзінің құрамындағы -с – көптік формасы. Яғни орыс ... ... ... ... ... ... бұл сөздің үстінен
тағы бір көптік жалғауы жалғанылып беріліп тұр.
-З формасы қазіргі қазақ тілінде оңаша тәуелдеудегі ІІ ... ... ... ... ... ... т.б.), ... тәуелдеудегі бірінші
жаққа (біздің жұмыс+ым+ыз, біздің үй+ім+із т.б.) қосылатын қосымша болып
есептеледі.
-Қ (-к) көрсеткіші – ... ... ... ... ... ... кең қолданылса керек. Алайда, қазіргі тілімізде оның кейбір
сөздердің құрамында кездесуіне қарап қана ... ... ... ... ... – тал, құмық тілінде талақ – тал (басқа түркі тілдерінде –
тал), якут тілінде – қумах, шор тілінде – ... ... ...... ... ... – құм). Талах сөзі алғашында талдар, қумақ сөзі ... ... ... ... ... ... [68, 90 ... (-к) аффиксі жинақтылық көптікті білдіретін формалардың бірі болған
-л қосымшасымен ... ... ... ... Ол ... ... аффиксі -лық//-лік құрамында кездеседі. Мысалы, татар тілінде
наратльк – қарағайлық – ...... ... ... ... – дубняк
(емендік) – jумън (емен), көне түркі тілінде атлақ – аттар, ... ... ...... ... ...... билгелек – ақылгөйлер,
сувлак – сулы жер, авлак – аң көп жер ......... ... ... ... ... есептейді [73, 82 б.]. Н. Баскаков -қ тұлғасын -лық түріндегі бұйрық
райға жалғанатын қосымша деп есептейді [37, 45 ... ... ... -қ, -к қосымшасы етістіктің ашық райының жедел
өткен ... І ... (біз ... біз ... т.б.), ... ... (біз
барайық, біз көрейік т.б.), шартты райының І жағына (біз көрсек, біз алсақ
т.б.) ... ... мән ... ... ... ... бұл ... жинақтылық көптікті
білдіру үшін жұмсалған қосымша ... ... табу ... ... оны ... ... ... басқа қосымшаларымен
бірге қолданылуына назар аударып, қазіргі көпшілік түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... іздейді. Бұған жоғарыда
келтірілген мысалдарды ... ... ... ... ...
қарағайлық – нарат – қарағай, чуваш тілінде jумън-лъх – дубняк (емендік) –
jумън (емен), көне ... ... ...... ...... ...
иттердің жиыны, татлақ – таттар, билгелек – ақылгөйлер, сувлак – сулы ... – аң көп жер ...... ... ... ... дәлелдеу
барысында, кейбір түркі тілдерінде жинақтық сан есім жасайтын -ла//-лә және
-лан, -лән (қазақ тілінде -дан, -ден) ... ... ... ... ... ... – икәвлән – екеуден; алтай тілінде: екиле –
екеуден, үчүле – үшеуден; ұйғыр ... ...... ... тілінде:
алталан – алтаудан т.б.
Көптікті білдірудің -л аффиксі, ... ... тофа ... ... ... да ... қалған: уба-лыш-кы – үлкен апалар (әпке) –
уба – үлкен апа ... ...... ... – аһа – аға. ... ... ... білдірудің басқа формасы (-ы)ш-пен бірігіп тұр.
-М тұлғасы. ... ... ... және ... ... кейбір сөздер құрамында кездеседі: түрік диалектісінде: бирем-бирем
- бір-біреуден; азірбайжан тілінде: ...... ... ... – бес ... ... бума т.б.
Жинақтылық көптікті білдірудің -м формасы реттік сан есім ... ... ... диалектісінде: биримчи – бірінші, икимчи – екінші,
үчүмчи – үшінші т.б.) және ... ... ... - ... жұрнақтарының құрамында кездеседі.
-Н көрсеткіші. Көне түркі тілін зерттеушілердің біразы ол тілде көптік
жалғаудың тағы бір түрі -(а)н ... ... ... ... ... ... ... жалғауда тұрған, көптікті білдіретін сөз деп қарайды [55, 121
б.]. С.Е. Малов бұл сөзді тек жекелік ... ... ... бб.]. ... ... ... осы ... -лар жалғанған, сөйтіп көптік мән
туғызатын -(а)н ... ... ... емес деп ... ... тілдерде белгіленетін заттардың жанды немесе жансыз болуына
қарай көптік жалғауының формасы да әртүрлі ... ... иран ... ... ... заттарды белгілейтін зат есімдерге (ер тегі – мужской
род) -ан қосымшасы (уш – ... ушан – ... сой – ... ... ... жансыз заттарды белгілейтін зат есімдерге (әйел тегі – ... -уна ... ... (кор – үй, ...... буй – ...... дзай – орын, дзайуна - орындар).
Жалпылау есімдіктер ... -ын ... ... да ... формасын көруге болады. Мысалы, көне түркі тілінде барын – барлығы,
құмық тілінде: ...... т.б. Осы ... ... сан есім ... ... да ... қырғыз тілінде: биринчи – бірінші, екинчи –
екінші; қазақ ... ... ... т.б. ... оны ... ... сан есім ... -лән, -лан аффикстерінің құрамынан
көреді: ескі өзбек тілінде икәвлән – екеу, ... – үшеу т.б. [68, 94 ... ... ... ... ... ... білдіретін -гүн аффиксі
қолданылғандығын А. Щербак көрсетеді: иниjигүн – інілер, икәгүн – екеу,
үчәгүн – үшеу ... ... ... А.Х. Гасанова көптік мағынаның реликт
тұлғалары өте ... ... ... ... және ... (ХІғ.)
атап көрсеткен оғлан – ұл, әрән – дана сөздерімен қатар, алпан (алп – ... ан), ... (һун – ғұн + ан) ... ... ... -ан, ... ... мән беретін аффикстер қатарына ... ... ... тілінде бұл қосымша эран – еркектер, -оғлан ... ...... эрат - әскер, әскерлер, тэгит – ... ...... ... ... ... құрамында көрініс
тапқан.
Бұдан шығатын қорытынды: кейбір түркі тілдері мен көне түркі тілінде
қолданылған -ан ... ... шығу тегі ... ... ... тірелетін
сияқты. Тілдердің өзара қарым-қатынасы (Ислам дінінің Азия территориясына
енуі) нәтижесінде көптік формасының бұл түрі ... ... ... ... ... құрамында сақталып қалуы мүмкін.
-Р көрсеткіші. Түркі тілдерінде кең таралған -лар көптік жалғауының
құрамында байқалады. Бұл ... ... және тува ... ІІ ... ... ... жалғауларында көрінеді: адың-ар – сіздердің
аттарыңыз ... ...... ... (хақас). Мұндағы -ң
тәуелдік жалғауының көпше формасы деп ... -ар, -ер ... ... ... ... ... шығады. Мұны қазіргі қырғыз тіліндегі ІІ жақ
жіктік жалғауының құрамынан да көруге ... ...... ... ... ... мән ... –сар тұлғасы кездеседі: хурън-
зар – березняк (қайыңдық) – хурън-сар. Бұл ... ... мән ... ... ... -сар ... ... енуі мүмкін.
-С көрсеткіші. Бұл қосымшаның қалдықтары қазіргі түркі тілдерінде тым
аз. ... ... ... ... -сар ... -с – ... мән ... аффикс болуы мүмкін [68, 93 б.].
Қазіргі чува тілінде ... мән ... -сем ... кездеседі: jулдаш-
сем – жолдастар. Сонымен қатар чуваш тіліндеші пур-зъ-мър – біз бәріміз
сөзіндегі -зъ ... -съ – ... мән ... қосымшаның қалдығы болуы
ықтимал. В. Котвич осы чуваш тіліндегі ик-съ-мър – біз ... ... ... ... [35, 56 ... көптік мағына беретін форма екендігін Б. Сағындықов қазақ
тіліндегі ... ... ... Ақысын берсең, боқысын шығарады
(мұндағы боқы+с – боқ сөзінің көпше формасы). Кісі болар баланы ... адам ... ... ... ... (іс+ес – көптік формада ... ... ... ... ... -ыс – ... жалғауы: қоқ –
қоғ – шаң, тозаң (сор, соринка – ДТС, 452) – қоқ – шаң, ... ... ... ... ... – ДТС, 457), яғни қоқ – ... күл-
қоқыр [75, 45 б.].
-Ч көрсеткішінің жинақтық көптік мән беретіндігі туралы дерек ... ... ... оны қазіргі татар тіліндегі jәшәлщә - ... ... ... ... [76, 92 б.]. ... -щә ... ... беріп тұр. Бұл қосымшаның орнын -льқ//-ләк аффикстерімен алмастырып
қолдануға болады: jәшәлләк – ... ... ... ... бар ... ... барша, барча болып қолданылады, осының ... ... да ... білдірудің көрсеткіші болса керек деп жорамалдайды
кейбір ғалымдар.
-Ш көрсеткіші. Ататүркі тілінде -ш ... ... ... ... мән беретін сөздер кездескен: ата-ш - әке өзінің баларымен,
ана-ш – ана өзінің ... Осы ... ... тува ... ... ... көруге болады: авашкылар - өзінің балаларымен ... ... - әке ... ... Егер ... -лар ... ... тілдері
үшін тән көптік жалғау формасы десек, ал -қы – сын есім тудырушы жұрнақ ... ... адаш ... сөз ... ... ... ... тілінде
жинақтық көптік мән беретін -ш формасы -л көптік мән ... ... ... ...... ... Демек, қазіргі түркі
тілдеріндегі -лар, -лер көптік жалғауы ескі екі ... ... ... -л және ... мән -т және -ан аффикстері арқылы да берілген. Жазбалар тілінде
бұл аффикстер -лар ... ... ... ... олардың қолдану
шеңбері тым тар, тек жақты білдіретін зат есімдер ... ғана ... ... ... эшидгил улайу ини йәгунум огланым бирики огушум
бодунум бэриэ шадапыт бэглар ... ... ... ...... ... есітіңдер, артымнан ерген кіші туыстарым, менің одақтас тайпаларым
мен халықтарым, оң ... ... ... бектерім, сол жағымда тұрған
тархандарым мен буйурук бектерім (Күлтегін, 1).
-Т аффиксі монғол ... ... ... ... ... ал ... ... жалғаудың күрделі қосымшасы құрамына кіреді: тойон -
тойоттар – мырзалар, ... - ...... ... ... ... шығу ... монғол тілінде жатқан болар. Бұдан -т ... ... және ... ... кейін басқа түркі диалектілеріне
енген болар деген ... ... ... ... өте келе бұл аффикстің орнын
-лар аффиксі басқан. Негізінен, монғол тілінде -т/-д ... ұғым ... ... тілінен аударылған діни кітаптарда ұшырасады. -Т қосымшасы
Орхон-Енисей жазбаларында атақ-дәрежені, ... ... ......... ... – тігіт секілді азын-аулақ сөздердің құрамында ғана
кездеседі. -Т қосымшасы уақыт жағынан ... ... ... ... ... ешқайсысында да көптік мән туғызудың өнімді
тәсілі есебінде ұшыраспайды. Х-ХІІІ ғасыр жазбаларында -т ... ... ... кездескенімен, олардың өзіне де кейде -лар
жалғанған. П.М.Мелиоранский өзінің “Күлтегінге ... ... ... ... ... ... кездесетін -т қосымшасын түбірден бөліп
алып қарауға болмайды деген пікір айтқан болатын [77, 141 б.]. ... ... ... ... құрамындағы сауқат сөзі де көптік
мән беріп тұр деуге болады. Себебі, қазақ тілінде сауға сөзі ... ... ... ... ... ... ... лайық, елден ерек туған адамдары болады. Қожа Ахмет
ибн Ибрагим ин Әлидің дүниеге келуі заман талабына байланысты болса ... ... ... ... билік еткен Қараханид мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... үйлесу кезеңі болды. Түркі халықтары ислам дінін қабылдай отырып,
бұрынғы ... ... ... ... секілді бұрынғы
“діндерінен” бас тартты. ... елі ... ... ... ... Ислам
дінінің бір тармағы, сопылық бағытты уағыздаушы Ясауи ілімі жалғыз тәңіріге
бас ию, адамгершілік қасиеттерді дәріптеу, “ерік бостандығы” ұғымын ту ... ... ... ... сенімнен, “тура жолдан” ... ... Қожа ... ... ... ... атқаруы үшін ол
“Диуани-хикмет” (“Ақыл кітабы”) дастанын дүниеге әкелді. Міне, осы ... аты мен ... ... ... сақталып келуіне себепкер болды.
Кезінде хикметтер атадан балаға ауызша таралып келді. Оның поэтикалық жанры
мен стилі ... ... ... ... ... ... ... ауызша таралып келген нұсқалары көзі ашық зиялы қауым
тарапынан ... ... ... ... ... ... ... бастан-аяқ Құран мәтініне түсініктеме ... ... ... ... ... ... жалған дүние мен шын
дүниенің арасын ашып ... ... Осы ... ол ... ... келе бермейтіндей “жер асты” (қылует) өмірін таңдап, ... ... ... жол ... ... Ал уақытын бос, мәнсіз өткізген
замандастарына (автордың сөзімен “достарына”) айтқан нақылдары мен ... ... ... оқыған адам үшін, әсіресе бүгінгі таңдағы ... ... аяғы ... ... басқа дінге өтуші қандастарымызға,
тамсандырған жалған ... ... ... ... ... қалған,
ақылын сезімі жеңген кейбір бауырларымызға жанашырлық, ... ... ... тілі ... ... әлі ... ... пікір төңірегінде
тоқталмаған. Әлі де болса әртүрлі ... мен ... ... тауып
келеді. Дегенмен, хикметтер тілін ... ... ... ... ... әдеби тіл дәстүріне келіп тіреліп, оғыз-қыпшақ тілінің,
яғни өзбек тілінің ертерек ... ... ... негіз болады деп
есептеген. Осы пікірді ... ... ... де ... оны ... ... ескі өзбек тілі) тілінде жазылған туынды деп ... ... ... ... жазба үлгілерінің тіліне, Э. Нажип
j тобындағы қыпшақ тілі мен оғыз тайпалары тілінің ... ... ... деп табады. Бұл пікірлерді А. Щербак пен ... ... ... ... ... ... жатқызбайды. Ясауи мұрасының
тілін зерттеушілердің пікірлерін бір-бірімен салыстырып, салғастыра келе,
көпшілік ғалымдар ... ... ... ... ... әдеби тіліне
негізделген, яғни j ... ... ... ... ... ... ... жазылған басқа да орта ғасыр ескерткіштері
тілімен салыстыра отырып (Сырдарияның төменгі ағысында пайда ... ... ... ... ... түбегінен өтіп, Мысырға дейінгі
аралыққа жайылған), тілдің лексикалық, грамматикалық ерекшеліктерін ... біз де оның ... j ... ... тобындағы ескерткіштер
қатарына жатқызатын пікірге қосыламыз.
Ясауи мұрасы – түркі халықтарына ортақ жазба әдеби тілдің ... Ол ... ... алып ... та, қазіргі түркі тілдерінің ... ... ... ... ... “ХХ ғасырдың орта тұстарынан ... ... ... қазақ сияқты халықтардың өз ана тілдерінің тарихи
дамуын зерттеуге бет бұрған ... ... ... ... ... ... ... оның тілін, айталық, ... ... ... ... деп, ... ... ... тілінің атасы” деп “иелік”
танытып келген кезеңде оның тілін салыстыра ... ... ... б.], – ... ... ... бұл ... жүмысымыз осы мәселенің
басын ашуға септігін тигізетін көмекші болады деп үміттенеміз.
Тіл ... ... ... ... жиынтығы
грамматикалық категориялар деп аталады. Қолданылуы мен тіл ... ... ... ... категориялардыі
морфологиялық түріне біздің зерттеу ... – зат ... ... жіктік, тәуелдік және көптік категориялары жатады.
Сөздің морфологиялық құрамы төрт элементтен тұрады, соның сөз тіркесі
мен сөйлем құрамындағы ... ... ... ... ... ... әрі лексика-грамматикадық әрі ... ... ие ... ... Сөз ... бірінші түріне көптік, тәуелдік және септік жалғаулары жаса,
екінші ... ... ... ... ... тәуелділік қатынасты білдіру түбірге арнайы
қосымшалар жалғануы арқылы ... Бұл ... ... ... деп
аталатыны белгілі. Тәуелдік жалғаулары қазіргі ... ... үш ... ... ... және синтаксистік
тәсілдермен беріледі.
Түркі тілдеріндегі тәуелдік ... арғы ...... мен ... ... деген пікір қалыптасқан. І жақ тәуелдік
жалғауы І жақ жіктеу есімдігінен (қазіргі монғол тілінде - эпе), ІІ ... ... ІІ жақ ... ... (эсе) және ІІІ жақ ... ол ... есімдігінен өрбіген. ІІІ жақ тәуелдік жалғауының шығуы
туралы В.Радловты қолдаған ... ... ... Бұл ... ... ... ІІІ ... көпшілік түркі тілдеріндегі сын, бейне
сөзінен туындаған деген пікір келтіреді. Жалғаудың сын ... ... ... ... ... йарылқадун сөзін септеу
арқылы дәлелдеп көрсетеді. Аталған ... ... ... септік
жалғауларының алдынан сына (кейбір зерттеушілердің пікірінше, қыстырма)
дыбыс келіп қосылады.
Жоғарыдағы ... ... ... ... ... пікірді
В. Котвич келтірген. Оның пікірінше, тәуелдік жалғауларының үш жағы да ... ... ... ... болға.
Тәуелдік жалғауларының қолданылу өрісі әртүрлі болып келеді. І және ... ... ... ... ІІІ жақ ... ... қолданылу
ыаясы кең. Себебі, І және ІІ жақ өзі ... ... ... бір ... тәуелді етсе, ІІІ жақ өзі жалғанған сөзді тек ІІІ ... ғана ... ... да тәуелді екенін білдіреді.
Тәуелділікті білдіретін -нікі, ... ... ... ...... мен анықтаушы арасындағы қатынас. ... ... ... ... ... ... ... тілдеріндегі
тұлғаларынан аса алшақ емес. Көпшілік ғалымдар өте көне дәуірлерде екпін
түскен буыннан кейін айтылған жіктеу ... ... ... ... негізгі логикалық екпін түскен сөздің энклитикасына айналған деген
пікірді айтады. Соның нәтижесі тәуелдік ... ... ... ... ... ... ... және айрықша
тіркес – изафет арқылы да ... ... ... ... ... жоқ. ... ... бұндай тіркестер араб тілі үлгісімен жасала
отырып, кең қолданыс тауып келеді. ... ... ... ... изафет
қазіргі түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде меншіктілік қатынастан
гөрі, ... сын есім ... ... ... таза ... білдіреді.
Көпшілік ғалымдар изафеттік тіркесті матасумен бір қарайды. Өйткені,
матасу – таза меншіктілік қатынасты білдіретін конструкция. Ал ... ... ІІ ... ... қатынастан гөрі анықтауыштық қатынаста ... қай типі ... ... мәселеде көпшілік ғалымдар оның
негізгісі – ... ... яғни І типі деп ... Ал ІІ және ... ... ... ... дәуірдің жемісі болса керек.
Тәуелдік категориясы – өте жалпы ұғым. Бірінші сыңары нолдік ... ілік ... ... ... ... ... ІІІ ... қабылдап
жасалған сөз тіркестері үнемі бір жаққа тәуелділікті немесе меншіктілікті
білдіре бермейді. ... тіл ... ... ... ... шындық
бейнесі секілді тіркестерде тәуелділік мәні солғындалған. Меншіктілік ұғым
күндердің күні, осы ... ... ... үстеу мәнін беретін
тіркестердің құрамында да байқалмайды.
Жіктік жалғауларының шығу ... ... ... ... ... ... тіреледі. Бірақ, ... ... ... ... ... ой ... керек. Жіктік жалғаулары
негізінен, тек қана синтаксистік қызмет атқаратын ... ... ... сөз ... ... ... ... Демек, жіктік жалғау
– баяндауышқа тән жалғау. Дегенмен, жіктеу категориясы тек етістіктерге
ғана тән ... ... ... ... өзге сөз ... де тән ... Себебі, баяндауышы жіктеу есімдігінен ... ... ... сөз ... ... жақ жағынан қиысып, тиісті
жіктік жалғауды қабылдайды.
Ал ... ... ... ... да – ... категориялар
секілді, дүниежүзі тілдеріне ортақ категория. Аталған категорияның негізгі
семантикалық мәні – ... ... ... Көптік мән ешқандай
қосымшасыз, сөздердің ... ... ... да ... ... жалғауының -лар, -з, -қ, -ан, -т тұлғалары көне замандардан бері
қолданылып келеді. Ал -лар ... ... ... ... ... ... негізгілері – көптік мән туғызатын -л қосымшасы мен ... ... мен ... санлы білдіретін сөз болуы мүмкін деген
пікірлер.
Кейбір түркі тілдері мен көне түркі тілінде ... -ан ... шығу тегі ... ... ... ... сияқты. Тілдердің өзара
қарым-қатынасы (Ислам дінінің Азия территориясына енуі) нәтижесінде көптік
формасының бұл түрі ... ... ... ... ... сөздердің құрамында
сақталып қалуы мүмкін.
Қорыта айтқанда, жоғарыдағы ... ... ... ... -лар аффиксінің о баста жеке сөзден емес, екі
түрлі аффикстің ... ... ... деген пікірді жақтайтыны аңғарылады.
Сонымен қатар, -лар аффиксі өзінің мәні мен ... ... ... ... ... ... “ДИУАНИ ХИКМЕТ” ТІЛІНДЕ ТӘУЕЛДІК, ЖІКТІК, КӨПТІК ЖАЛҒАУЛАРЫНЫҢ БЕРІЛУІ”
2.1 Тәуелдік жалғауларының “Диуани хикмет” тіліндегі көрінісі
Меншіктелуші мен ... ... ... яғни ... - түркі тілдерінің құрамындағы байырғы ... ... ... ... - ... ... ... ең көне мұралар
тілінде де қазіргі қазақ ... ... ... мен ... көп ... ... ... салыстырғанда) берілгендігі.
Тәуелдік категориясы жақ және түр категорияларымен ... ... ... ... ... бір ... жақтың да, түрдің де мағынасын
айқындай алады. Бұлар ... ... ... жеке категориялар екені
белгілі: жақ категориясы етістіккке қатысты болса, түр көптік категориясына
катысты.
Тәуелдік ... ... оның ... ... ... ерекшеленеді. Ал изафет деп аталатын ... ... сөз ... семантикалық мәні тіпті өзгеше. Ол туралы біз
алдыңғы тарауда толық айтып өттік. Бұл тарауда ... ... ... ... мәлімет келтіріп өтпекпіз.
Семантикалық аспектіде тәуелдеу аффикстері әртүрлі меншіктілік және
жекелік-субъектілік мағыналар ... ... ... ... семантикалық түрлі мән беруі кейбір ғалымдарды ... ... ... ... бір жолы ... ... [79], ... [80] т.б.) деп, ғалымдардың басқа ... т.б.) ... ... ... ... тәсілі деп қарауға итермеледі.
Қазіргі қазақ тілінде жақ-жақтың көрсеткіші ретінде қызмет ... ... ... ... ... ... ... жақ -м, -ым, ... жақ -ң, -ың, ... -ңіз, ... іңіз ... ... жақ -сы, ... жақ -мыз, -міз
ІІ жақ -ңыз, -ңіз, ... ... жақ ... ... жалғаулары көне мұралар тілдерінде мына төмендегідей болып
отырады:
Жекеше
I жақ -м (-ым, -им, -ум, -ам, ... жақ -ң (ың, -иң, -иң, -уң, -ұң, -аң, ... жақ -ы, -сы (ы, -и, -сы, -си, -зы, ... жақ -мыз ... -мүз, -мұз, ... ... ... -амаз)
ІІ жақ -ңыз ... ... ... ... ... жақ -ы, -сы (-си, - зы, -зи, ... -силар)
Э.В. Севортянның пікірінше, тәуелдеу категориясы морфологиялық жолмен
қатар, синтаксистік және аралас тәсілдер яғни, синтаксистік-морфологиялық
тәсілдер арқылы жасалады. Олар ... ... ... [21, 98 ... ... көне түркі тілдерінен бастап кездеседі. Бұл ... ... сөз табы ... ... ... ... жақ
және түр жағынан ерекшеленетін арнайы көрсеткіштер жалғанады. Нәтижесінде,
бір жағынан ... ... ... ... ... - иеленушінің
грамматикалық жақ пен ... ... сөз ... ... білдірудің синтаксистік тәсілі шектеулі қолданыс тапқан
(тек алғашқы екі жақта) және жазба әдеби тілден гөрі ... ... ... Бұл ... нәтижесінде иеленуші мен иеленілуші зат ... ... ... арасындағы қатынас белгілі бір топ формасында құрылады.
Бұл топтағы анықталушы - зат болып табылады, ... ... ... ... ... ... ... есімдігінің ілік септігінде (І-ІІ жақ көпше
түрі, кейде жекеше түрінде) келеді. Айталық, бизим ат сөзіндегі ... - ... ... ал анықтаушы бизим (биз – ... ... им ... ... ... ... түр) ... айтылады.
Тәуелдікті білдірудің аралас тәсілі жоғарыда айтылған екі тәсілді де
қамти отырып, нәтижесінде иеленушінің жағы мен түрі екі рет ... – ілік ... ... ...... ... атаудағы тәуелдеу
жалғаулары арқылы. Айталық, өзбек ... ... уйим ... жағы мен түрі ... ... ... (жіктеу есімдігіне
ілік септігі жалғанған), екіншісі -им тәуелдік жалғауы арқылы ... ... ... жеке ... ... реңк ... тағы бір
тип бар. Оны IV тип деп аталық, ол құрамы жағынан II ... ... ... ... атым менің тіркесі бұл орыс ... ... ... а?) деген сөйлеммен мағынасы жағынан сәйкеседі. ... ... атым ... ... атым ... және атым минең юғалды (атым менің
жоғалды; конь-то мой пропал) сөйлемдерін салыстырып ... ... ... да бір эмоция байқалмайды, екінші сөйлемде қапалану,
өкініш секілді сезімдер анық сезіліп тұр. ... атым ... ... орын ... атап ... дұрыс. Өйткені, анықтауыш артынан анықтауыш
келуі түркі фразалары үшін ... сай ... ... бұл сөйлемдерден
көрінетін негізгі белгі ... реңк ... ... ... заңды.
Белгілі ғалымдар Э.В. Севортян [21], Н.К. Дмитриев [26], В. Котвич
[35], Н.А. Баскаков [37], ... [64], ... [39] ... ... категориясы жасалуының үш тәсілі арқылы хикмет
тіліндегі сөздер де жасалған. Енді солардың әрқайсысына тоқталып ... я ... ...... қосымшалардың (тәуелдік
жалғаулардың) түбірге не субстантивтенген сөзге жалғануы ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі қосымша
арқылы түрленеді:
1) -нікі, -дікі, -тікі жұрнақтары арқылы;
2) І, ІІ және ІІІ жақ ... ... ... ...... – сырлас+ым,
Өлген соң белгілі,
Қайта кеп тұрмас+ым (Шәкәрім).
“Хикмет” тілінде тәуелдіктің арнаулы қосымшалары (І жақта -ым, -ім, ... ... -ың, -ің, -ң; ІІІ ... -ы, -і, -сы, -сі) зат ... ... сөз таптарына қосылып, заттандырып, былайша көрініс тапқан:
І жақта:
Қаһһар иг+әм сәндін қоркұб ойғансам мән – Қаһһар ием, ... ... мен ... йашым тынмай дуа қылай сәңә – Көзден жасым тынбай дұға ... ... ит ... білә ... ... – Бұл ит ... бірге армандадым
(10б.4),
Гүнәһ+ім+дін ұйатлығмән худаға – Күнәларымнан ұяламын Құдайдан (10б.10)
т.б.
ІІ жақта:
Худайа рах етіб йол+ың+а салғыл – Құдайым, ... ... ... ... наумид қылма мән ғарибны – Рахметіңнен құр қалдырма мен
ғәріпті (85а.3),
Емді келдім дәргаһ+ың+а һеммәт бағлаб – Енді ... ... ... ... ... сан ұрұш – ... сан мәрте ұрыс (88а.1),
Мәні хикмәтләрім дәрд+ің+ә дару – ... ... ... ... мың бәлә ... салсам таат қыл деб – Жүз мың бәле басңа салсам
да, шыда деп (114а.5),
Гүнәһімны афу әйләсәң ... ...... ... ... ... т.б.
ІІІ жақта:
Пир сөз+і+ні һәр наданға айтса болмас – Пірдің сөзін әр наданға айтып
болмас (85б.5),
Дидар+ы+ны ... ... ... ...... ... талап қылып жолға
кірген (85б.13),
Зәт+і ұлұғ хожам сағыныб келдүм сәңә – Заты ұлы ... ... ... ... ... ... ... азиз – Ғалымдардың білімімен болды Азияи
(96б.15) т.б.
Тәуелдік жалғаулар, әдетте, зат есімге не зат есім ... ... ... ... ... ... бір заттың екінші бір
затқа тәуелді екенін білдіреді. Жоғарыдағы ... ... ... ... жалғанып, меншіктілік мәнін білдіріп ... ... ... тілінде басқа сөз табынан болған сөздерге тәуелдік жалғауы
жалғанып, сөздердің заттық мәнге ие болған ... ... ... ... есімнің тәуелденіп, субстантивтенуі:
Қырық алты+м+да зауық-уа шауқым толыб ташыды – Қырық ... ... ... ... ... ... ... иол ачилды – Сегізімде сегіз жақтан жол ашылды
(52б.1),
Қырқ төртүмдә мухаббат базарында ... ... ... ... – Қырық
төртімде махаббат базарында жағамды ... ... ... ... алты+м+да жүмлә әруах үлүш берді – Он алтымда барлық әруақ ... ... ... ... ... ... ... – Он бірімде рахмет дариясы толып
тасты (11б.5),
Он екі+м+дә бу сырләрни көрдүм мән-а – Он екімде бұл ... ... ... ... тофрағ сифат болдұм мән-а – Он төртімде ... ... мен ... ... сөздердің тәуелденіп, субстантивтенуі
Құл Қожа Ахмад сузла+ган+и хақни иади – Құл Қожа ... ... ... (19б.9),
Тілі мәкр-у хилә қылған+ы тасхир – Тілі қулық пен айла қылғаны ... ... ... ... ... ... ... – Оңда-солда жатқандары разы
болғай (39а.1) ... ... ... ... бір тәсілі, синтаксистік
тәсіл біз, сіз есімдіктеріне ілік септік ... ... ... (иеленетін) заттың атын білідіретін сөзді ешбір ... ... ... Мысалы, біздің үй, сіздің қала т.б.
Тәуелдік тұлғадағы ... ... мен, сен, ол ... ... ... көздейді. Ал менің – мәнің (мәні), сенің – ... ... – аның (аны) ... ... ... сөздің алдынан келуі І,
ІІ жақта ой ... ... ... үшін ... ... ... ... өлең
шартына жауап беру мақсатын көздейді. “Хикмет” тілінде тәуелділік ... ... ... ... ... ... гөрі, түсіріліп
айтылуы жиі кездеседі. Мысалы,
Көздә йашым тынмай дуа қылай сәңә – ... ... ... дұға ... ... наумид қылма мән ғарибны – Рахметіңнен құр қалдырма мен
ғәріпті (85а.3),
Пир сөзіні һәр ... ... ...... ... әр ... ... (85б.5) т.б.
Кейбір сөздердің тәуелденуініп берілуіне қарамастан, меншіктік мағына
бермеген. Мысалы, ... ... игәм т.б. Бұл ... ... тән ... белгілі. Бұндай тәсіл арқылы айтушының көзқарасы көрінеді. Мысалы,
Хожа+м жәм-и шарабын тола көргәй – Қожам шарап ... ... ... ... тілі ... тағы бір қағида - “тәуелдеулі есім сөйлемде
бастауыш ... ... ... ... ... ... жақ-жағынан
қиыспайды” [39, 22 б.]. Өйткені, тәуелдеулі сөз қай жақта тұрса ... ... ... ... III жақта тұрады. Мысалы, анам айтты,
анаң айтты, ... ... т.б. ... ... де бұл ... ... Айталық,
Құл Қожа Ахмад иаш+иң иетти игирма бир – Құл Қожа ... ... ... ... (33а.2),
Муса сифат ужудлар+им куюб ианды – Мұсаға ... ... ... Алла ики нафс+им улди, достлар – Шүкір Алла екі нәпсім өлді,
достар (15а.3),
Иғламай-му, өлар уақт+ым ... өтти – ... өлер ... ... ... иуз+им тағат қылмай солды, достлар – Қызыл жүзім тағат қылмай
солды, достар (65б.3),
Киши мал+и+ни ... ... узра ... – Сират көпірі тұрар, кісі малын
жеме (10а.5) т.б..
ІII. Аралас тәсіл - анықтаушы компоненті кез-келген есімдік түрінен
және есімдерден ... ... ... тәуелдік жалғаулы сөз арқылы
жасалатын сөздер. Алғашқы ... ілік ... ... қажет етеді.
Мысалы: адамның баласы, ... ... ... ... т.б. ... ілік септігі жалғауынан, екінші компоненті тәуелдік ... ... ... тіл ... түрік изафеті деп аталатынын алдыңғы
тарауда сөз ... ... Оны ... тіліндегі матасумен де
байланыстыруға болады. ... ... ... ... ... қатынас болғандықтан, оны тәуелдік жалғауларымен ... ... ... үш ... ... тілінде ІІ түрі мен ІІІ түрі жиірек
кездеседі. Изафеттің бірінші түрі жалпы орта ғасырлық жазбалар ... ... ... ... ... екінші компоненті тәуелдік
жалғауы арқылы жасалған ІІ типі ... ... де ... ... ... ... жасалған пассесивтік (иелік мәнді) ... сөз ... ... ... ... ишқ ... сахар уақты,
хақ нуры т.б.
Ол сәбәбдин ишқ дүкәнін құрдұм мән-а – Ол себептен ғашық ... ... ... сызларни көрдүм – Ғашықтық сыздарын көрдім (11б.2),
Нәфс башыға йуз мың бәлә қармаб салдым – Нәпсі басына жүз мың ... ... ... ... ... болдұм – Күнәларымның дертінен шарманда
болдым (10б.3),
Қийамат таңы атса йолда қалған – ... таңы ... ... ... ... рахмат дәрйа толұб ташты – Он бірімде рахмет дариясы толып
тасты (11б.5),
Рахмат суы көзләрімдін тынмай ақты – ... суы ... ... ... ... ... ... бағлаб – Ғашықтық жолында бекем ... ... ... хас ... болай десәң – Құлағыңды сал Хас үмметі болам
десең (19а.5),
Хақ ишқыны рафиқ қылгән йолгә кірді – Хақ ... ... ... ... (113б.12),
Хақ Мустафа рухы келіб болды имам – Хақ Мұстафа рухы келіп, имам болды
(25а.5),
Аджар тұтса алам йүзі білмәс болұр – ... ... әлем жүзі ... ... ... ... ашиқ шауқлық болур – Ғашықтық шарабын ішкен нағыз
ғашық болар (27б.9),
Алдыңғы компонент ілік септігінде тұрып, ... ... ... жақ ... ... ... ... білдіру тәуелдеу
категориясы жасалуының аралас тәсілі деп ... Бұл ... типі ... ... сирек ұшырасады. “Хикмет” тілінде кездесуін мынадай
жолдардан көруге болады:
Бақыб көрәр сирдын көзі – ... ... ... көзі ... Ахмәд Йасауинің ушбу сөзі ажаб ермәс – Сұлтан Ахмед Йасауидың
бұл сөзі ғажап емес (96б.10),
Мухаббатның жәмін ічіб рақс ...... ... ішіп ... ... ... етәдүр үчғалы – Ясауидың тотысы ұшады (52а.5),
Хақиқатның майданыда ер ол ...... ... ер ... ... ІІ типі ... ... тіркестерден тәуелдік ұғымнан гөрі,
жалпы грамматикалық қатынас байқалатыны ... ... сөз ... қатынастың изафеттік түрі бойынша жасалған ... ... ... де кездеседі. Олар да қағидаға сай меншіктік мән ... көзі ... ... ерміш – Батин көзі ашылғандар көрер еді
(96б.5),
Бақыб иман нуры ... ... ...... иман ... ... еді
(96б.9),
Көңлі құшы хазрат дебан ұчты болғай – Көңіл құсы хазрет деп ұшып ... ... сахи хақ ... батар ерміш – Аллаһтың ... хақ ... ... ... осы ... бір ... көзге түсетінін ... жөн. Ол -ның ілік ... ... орнына -ни формалы қосымша
жалғануы. Бұл туралы “Диуани хикметтің” тілін алғашқылардың бірі болып, жан-
жақты ... ... ... ... ... ... ... XII - XIII в.в. ” атты еңбегінде сөз ... ... для ... узбекских говоров замена аффикса родительного падежа
-ниң аффиксом винительного падежа -ни” [6, 15 б.]. ... бұл ... ... ... жалғауларының табиғатын ... ... ... ... ... ... ... сипаты”
атты диссертациясында да сөз етіледі [81, 32 б.]. “Хикметтерде” тәуелдік
жалғаулы сөздің ілік септіктің -ни ... ... ... ... ... ... ... иетимлар+ни баш+и+ни сылаб – Ғаріп, ... ... ... (1а.7),
Һер жумға кеч уммат+лар+ни кунаһ+и+ни – Әр жұма кеш үмбетке тән күнәні
(8б.5),
Хақиқат+ни мағна+си+ға иеткан киши – ... ... ... ... ... ... – Шариғат-дүр ғашықтардың әпсанасы
(12б.9),
Ғарф, ғашқ тариқат+ни дурдана+си – Білгір ғашық - ... ... ... ... ғашқ болмас – Махаббатың бағын кезбей ғашық
болмас (21а.6),
Хақиқатлиғ ғашиқлар+ни ранг+и ... – Шын ... ... жүзі сынық
(26а.7) т.б.
Көз+үм+ні йаш+ы+ны жари қылурмән – Көзімнің жасын жария қылармын
(11а.7),
Худа+ны ... ... бу ...... ... ... бұл хикмет
(9б.13),
Худа+ны уаслыға бір йол+ы йеткәй – Байланысқа Құдайдың жолы жетеді
(9а.3),
“Хикмет” тілінде ... ... ... ... ... жиірек
ұшыраған. Парсы изафетінің үлгісімен жасалған тіркестер анықтауыштық
қатынасты білдіретінін ... ... сөз ... Парсы изафеті
үлгісімен жасалған тіркестер “Хикмет” тілінде мынадай жолдарда көрінеді.
Мысалы,
Суфи мән деб ләф ұрар сән аһ-у ... қані – ... деп ... ... ... ... (66б.8),
Ол сәсәбдин барсам бақмас аһл-и қубур – Ол себептен бармас қабір ... ... ... ... ... ...... сезіп, алланы сүюшілердің
бірі болдым (90б.4),
Әл-у асхаб әмин деді һәм чәһары йар – Сахабалар амин ... ... ... ... рузи жаза қыл мәні ... ... – ол жазаны сыйла ақылды Мұхаммед
(30а.7),
Зәкирләрні тұрар йері Дару-л-бақа – Закирлердің тұрар жері – мәңгілік
үйі (49а.2),
Пирсиз йүрүб дәрд-у ... пйда ...... ... дертті халды
пайда қылдым (75б.5),
Хожам жәм-и шарабын тола пергәй – Қожам шарап ... ... ... адам сән ... ... ишанма аслың – Ей, адам өмірдің ақыры
болатынын сенбедің сен (35а.3),
Мән бәндә йрууй мәулә-и Мухаммад – ... жүзі ... ... ... дидарыны көрәлмәйін сәрсан болұр – Махшар күні дидарыңды
көре алмай ... ... ... ... ... субхан – Менің хикметтерім Алланың әмірі
(6б.1),
Он бешімдә хур-у ғилман қаршұ келді – он бесімде хор ... ... ... ... мау ... ... көчті – көңілдің қалауы деп мәңгілікке
көшті (11б.5) т.б.
Ескерткіштер тілінде І және ІІ ... ... ... ІІІ ... аз. ... ... мен қазіргі әзірбайжан тіліне тән оғыздық
мәнім, бізім секілді варинаттары хикмет ... ... ... тілі теориясындағы “тәуелдеулі сөз бір жағынан, өзінен
бұрынғы ... ілік ... ... ... ... екінші жағынан,
керісінше, кез-келген ілік септіктегі сөз өзінен кейінгі ... ... ... ... ... ... деген [39, 22 б.] қағида “Хикмет”
тіліндегі сөздерді де қамтыған деп айта аламыз.
Тәуелдеу категориясы екі түрлі формада ... ... ... атап ... ... Олар – ... және абстрактылы формалар.
Нақты форма екі элементтен тұрады: меншіктелуші зат пен ... Бұл екі ... те ... әрі ... ... ... мүмкін. Шамалау
теориясы бойынша бұл процесс төрт жағдайда өтуі ықтимал:
1) меншіктелуші зат та, ... ... те ... ... ... ат+ым);
2) меншіктеуші – жекеше түрде, меншіктелуші зат ... ... ... ... ...... ... зат жекеше түрде келуі ... де, ... зат та ... ... ... (біздің
ат+тар).
Осы мәселеде қатысты “Хикмет” тілінде біршама мысалдар кездесті. Бірақ
меншіктеушінің жағы ... ... ... ... ойға ... ... жағын білуге болады. Тәуелдеу ... төрт ... ... ... тілінде былайша көрінеді:
Бірінші жағдай бойынша, яғни меншіктелуіші зат пен ... ... ... және ... ... ... түрде тұруы.:
I жақ
Гүнәһ+ім уәһмідін көп қорқамән аһ – Күналарыныңм ... ... аһ ... тапсам йол+ұм зәкир болұрмән – Егер тапсам жолымды, закир болармын
(11а.4),
Көз+үм+ні йашыны жари қылурмән – Көзімнің жасын жария қылармын (11а.7),
Хош ... ауаз ... ... – Хош, ғайыптан дауыс келді
құлағыма (11а.14),
Гүнәһ+ім дәрдідін дәрманда болдұм – Күнәларымның ... ... ... ... менің төрт дәфтар+ым бар – Бұл әлемде ... төрт ... ... жәм-и шарабын тола көргәй – Қожам ... ... тола ... гауһар+ым надангә сәтмаң – Бағасыз гауһарымды наданға сатпаңдар
(9а.5),
Дур-у гауһар сөз+ім+ні ешітіб ұқ – Дүр және ... ... ... ... алим болса жан+ым тасаддуқ – Егер ... ... ... ... ... ... алма+йын му – басымды иіп, рахматын алмайын ба?
(114а.2),
Рахмат бірлә айб+ым йапсаң өзүң ғаффар – Рахмет етіп ... ... ... ... афу ... атың ... – Күнәларымды Саттар ... ... ... ... һәр кім ешітсә – Менің айтқан ... ... ... ... ... ... бағлаб – Ғашықтық жолында белімді бекем
буа алмадым (112а.11),
Уа дариға умр+ум өтті жәйим йығлаб – Уа, ... ... өтті ... (112а.10),
Йаш+ым йетті йігірмәгә бихәмди-л-ләһи пир хизмәтін қылдым – Жасым жетті
жиырмаға, Бихамдиллахи қызметін қылдым (12а.11),
Сахар уақты қол+үм бағлаб ду'а қылсам – Таң ... ... ... ... (13а. ... хожам мәні бәндә+м дегәймукин – Достар, Қожам мені пендем дер
ме екен? (13а.2),
Йаш орныға ... ... ду'а ... – Жас орнына қан жылап дуұа қылсам
(13а.3),
Дәргаһыға башы+м қойүб нала қылсам – Есігіне ... ... ... ... ... жала қылсам – Көз жасымды ағызып, жалбарынсам
(13а.6),
Хасрәтіда ... ... мән – ... жүрегімді дауласам мен
(13а.11),
Һәр күндә йүз мың ... ачыб әмин ... – Әр ... ... жүз мың рет
жайып, “амин” десем (13а.13),
Астанәңә башым қойүб тәубә қылсам – Аяғыңа басымды қойып, тәуба ... ... ... парә ... – Күнә ... ... ... (14а.6),
Тәубә+м қабул қылмас болсаң жан+ым алғыл – Тәубемді қабыл етпесең,
жанымды ал (14а.9),
Йолда ... ... ... ... ... – Жолдан адастым, қолымды ұстап
жолға сал ... - ... ... - ... баршадин хар – Асылым - топырақ,
нәсілім – топырақ, әркімнің де (123а.8),
Куз ... узга һеч ким куа ... – Көз ... өзге ... куа
болмас (27а.11),
Дил+им – қатиғ, тил+им – ачиғ, уз+им – ......... ...
ащы, өзім – залым (51б.3),
Хурма бериб, баш+им сылаб, назар қылды – ... ... ... ... салды (61а..6),
Иақа+м тутуб, утган шича чиндан иғлаб – Жағамды ұстап, өткен іске егіле
жылап (17б.8),
Аруах+им+дин мадат ... ...... медет тілеп, қорғана
көр (115а.2),
Гунәһ+ім көп білдім – ... көп ... ... ... һәмә ... деп нара тартты – Әлем де “сұлтаным” деп ... ... ... ищқ ... ...... ... ғашықтықты
Құдайым (30а.3),
Сәндин тіләг+ім бұ турур ей қадири ...... ... осы, ... (30а.11),
Ғариб жан+ым шадман болыб қулди, достлар – Ғәріп ... ... ... ... ... өлар ... ... өти – Жыламай-ақ өлер уақытым жуық жетті
(82б.14);
Қызыл иуз+им тағат қылмай солды, достлар – Қызыл ... ... ... ... ... т а тлығ купригидан дил+им ларзан – Ділім шошып Сира т а тты қыл
көпірден ... ит ... білә ... ... – Бұл ит ... бірге армандадым
(10б.4),
Гүнәһ+ім+дін ұйатлығмән худаға – Күнәларымнан ... ... ... көп ... аһ – ... ... көп қорқамын
аһ (11а.2),
Әгәр тапсам йол+ұм зәкир болұрмән – Егер тапсам жолымды (11а.4),
Көз+үм+ні йашыны жари ...... ... ... ... ... ... ауаз келді құлағ+ым+ға – Хош, ғайыптан дауыс ... ... ... ... болдұм – Күнәларымның дертінен шарманда
болдым (10б.3),
Бу әләмда ... төрт ... бар – Бұл ... ... төрт ... бар
(10а.2),
Хожа+м жәм-и шарабын тола көргәй – Қожам мешіт шарабын тола көргей
(9б.10),
Баһасыз гауһар+ым надангә сәтмаң – ... ... ... ... ... сөз+ім+ні ешітіб ұқ – Дүр және гауһар сөзімді есітіп, ... алим ... ... ... – Егер ... ... ... құрбан
(7б.11),
Мәні айған сөз+үм һәр кім ешітсә – Менің айтқан сөзімді әркім есітсе
(9а.8),
Ишқ йолыда ... ... ... – Ғашықтық жолында белімді байлап
тұра алмадым (112а.11),
Уа дариға умр+ум өтті жәйим йығлаб – Уа, ... ... өтті ... (112а.10),
Куңл+им қорыққан, жан+ым нуриққан, ханы уайран - Көңілім қорыққан,
жаным үріккен, көкірек ойран ... ... ... ... - ... ... ... қайран
(55а.4) т.б
II жақ
Йығлаб келдім ешіг+ің+ә шәй'ун лиллә – Жылап келдім есігіңе Шәйун-
лиллаһ (14а.2),
Худайа рах етіб ... ...... ... ... ... сал
(10б1),
Мәні хикмәтләрім дәрд+ің+ә дару – ... ... ... ... мың бәлә ... ... таат қыл деб – Жүз мың бәле ... салсам
тағат қыл деп (114а.5),
Гүнәһімны афу әйләсәң ат+ың саттар – ... ... ... ... ... уммәт+ім деб нала қылды – Кетерінде “үмметім” деп қиналды
(17а.10),
Құл Қожа Ахмад, иаш+иң иетти игирма бир - Құл Қожа ... ... ... ... ... хақ ... ... белиң – Пірмұған хақ Мұстапаға басыңды иің
(22а.1),
Қал+ың - чирақ, ... - ... иағы - ...... - ... халің-
пілте, майы - жасың (33а.13),
Жан не болған иман+иң+ни бермасмусун – Жан не ... ... ... ... ... иуз+иң қара иерде солған йақшы – Қызыл жүзің қара ... ... ... ... ... кірсәң мәрдана уар, мурады+н+ы ахир берүр
пәруардигәр – Жаннан кешіп, ... ... ... ... ... ... дегіл 'умр+ың өтті дәм ганимат – Алла ... ... өтер ... ... бирла утган ғумр+иң нар сахар – Наданмен ... ... ... ... ... ... нафс+иң улмас – Қорлық, зорлық тартпайынша,
нәпсің өлмес (12б.7),
Баштан-аяқ хасрат+иң+да дарт айлайым – Бастан-аяқ қасіретіңде ... ... ... қара ... ... яхшы – ... ... қара жерде солған
жақсы (65б.8),
Рахмат+иң+дин хатра тамды, шайтан қачты – ... нұры ... ... ... деб ... ... қол+ың алай – Мұхаммед деп ... ... алам ... ... ... ... биғам – Аманат қой ғазиз жаның, жүрме
бейғам (72б.15),
Халқалар қылыб ғазиз жан+ың қылғыл қурбан – ... ... ... ... ... ... на умид ... мен ғарибни – Рахметіңнен шет қалдырма мен
ғаріпті (17а.6),
Руз махшар қол+ың тутқай таңла барсаң – Махшар күні ... ... ... (33б.9) т.б.
ІІІ жақ
'Ашиқларны күйүб йангән күл+і болсам – Ғашықтардың күйіп-жанған күлі
болсам (13б.11),
Тәубә қылыб дәргаһ+ы+га бойұн сұнсам – ... ... ... ... ... ... мың бір ат+ы+н сөзләб тұрсам – Өлер уақытында мың бір атын
айтып тұрсам (14б.11),
Пири Муған дәргаһ+ы+ны тынмай ...... ... тынбай қақсам
(15а.3),
Тамәм уа ләһу айзан 'ишқ сирр+ы+ны байан қылсам 'ашиқларға – ... ... ... ... баян ... ғашықтарға (15б.1),
Тағ-у ташға баш+ы+н ұрұб биход болүб – Тау мен тасқа басын ұрып, жанды
болар (15б.3),
'Ишқ ... ... ... 'ашиқ біләр – Ғашықтық дерті басына ... ... ... деб ... ... ... ... – Диуана деп, басын жарып, ... ... ... йоқ иман+ы йоқ – Ғашық еместердің жаны жоқ, иманы
жоқ (15б.9),
Расул алла сөз+і+н ма'ны кәні – ... ... мәні ... ... ... ... көңл+і қатар дустларым – Хабарсызға айтса, көңілі
толар достарым (15б.11),
'Ашиқ болсаң түн ұйқұны қылғыл харам – ... ... түн ... ... ... ... хақ ... батар дустлар – Нағыз құлдар Хақ нұрына батар
достар (16а.5),
Расул алла уа'да+лар+ы йақын йетті – Расулалла ... ... айды ... хақ ...... ... ... Хақ
Мехрибан (114а.7),
Тофрағ болған ғариб+лар+ны хоблар таныр – Топырақ болған ... ... алар ... ертә тұрұб хаққа йансам – Таң кіргенде ерте тұрып, хаққа
жалбарынсам (14б.2)
Қийамат жаза+сы+ны тартар дустлар – Қияметтің ... ... ... алла суннәт+ләр+і+н көзгә ілмәс – Расулалла сүннеттерін көзге
ілмес ... ... ... ... ...... ... күнге артар
достар (16б.12),
Дунйа дарлар мал+ы+н көрүб һәуа ...... ... ... көріп
көңілі толар (16б.13),
Хақ өләрдә иман+ы+дын жудә қылүр – Хақ өлерде иманынан жұрдай қылар
(17а.2),
Қамүғ дунйа йыққанларны хәл+і+н ... – Бұл ... ... көрдім (17а.4),
Шариғатни иол+и+ға ғинаятлығ Мухаммад – Шариғаттың жолына жәрдем еткен,
Мұхаммед (23а.10),
Туғри иурган құл+и+ни, ... ... ... – Тура ... ... адал
жүрген жолды (21б.9),
Рузи қылған банда+си+ға болды яуиғ – Нәсіп қылған ... ... ... тақат қылмас иеті тамуғ – Үшқынына шыдай алмас жеті тамұқ
(112б.6) т.б.
Екінші жағдай ... яғни ...... ... ... ... ... келуі арқылы тәуелділік мәнінің берілуі “Хикмет” тілінде де
көрініс ... ... ... дәрман – Менің хикметтерім дертке ... ... ... дару – ... ... дертіңе дауа
(6а.5),
Мәнің хикмәтләр+ім би дәрдгә ...... ... ... ... ешітіб көз+ләр+ім+ні оймайын му – Сабыр етіп көздерімді оймайын ба
(114а.14),
Қанләр төкүб көз+ләр+імні ... – Қан ... ... ... суы ... ... ақты – Рахмат суы көздерімнен ... ... ... ... жақ ... ... ... сөйлемдердегі
меншіктеушінің жағы тек контекст арқылы табылады. Мысалы,
I жақ
Жамла малак иазуқ+лар+им билди, достлар – Бар періште жазығымды ... ... ... куз+лар+им+дин бағрым езиб – Қан ... ... езіп ... ... ... қатқачдана – Екі ғалам көзімнен бұлбұл ұшты
(12.665)
Сәләм айды ... хақ ...... ... ... Хақ
мехрубан (114а.7),
Тофрағ болған ғариб+лар+ны хоблар таныр – Топырақ болған ғаріптерді
хорлар таныр ... ... ... ... ағир – Не ... ... таудан
ауыр (3.229),
Уммат+лар+иң нилар қылур, Ахмад, сени – Үмбеттерің не істер екен,
Ахмет, сені (8.507), т.б.
III жақ
Дуға+лар+и ... ... ...... ... боп, қанағат
еткен, Мұхаммет (23.1074),
Алтмыш учта суннатлар+и+н махкам тутыб – Алпыс үште сүннеттерін бекем
тұтып (22.1005),
Хақ бандасини нама+лар+и+н ... ... – Хақ ... ... ... (13.731) т.б.
III жағдай бойынша, яғни меншіктеуші көпше түрде, меншіктелуші зат
жекеше формада келіп, тәуелділік ... ... ... ... ... ... илмин сатыб дуний үчүн рийаға – Ғалымдар ілімін сатып дүние
үшін ақшаға (72б.10),
Муршидләрні хизмәтін қыл ...... ... ... ... ... хош саадат – Шыдамдылардың есігінде қош сағадат
(93б.4),
Ашиқлар дек ... ізін ...... батылдардың ізін
сүйсем (47а.7) т.б.
ІІІ-жағдай бойынша берілген мысалдардардың көпше әрі жекеше мән беруі
контекстегі ... ойға ... ... ... ІV ... яғни ... де, меншіктелуші
зат та көпше түрде келуі (біздің ат+тар) “Хикмет” тілінде кездеспеген. Бұл
да автордың субъективті көзқарасына ... ... ... ... ... - абстрактылы формасы бойынша, тәуелдік
идеясы бағытталған затынан бөлек беріледі. Мысалы,
1) бұл бала менікі,
2) ... ... ... анау ... кімдікі?,
4) біздікі т.б.
Хикметтерде: Дуниа мениң деганлар жаһан малын алганлар - Дүние меніңкі
дегендер, жаһан ... ... (46а.7) ... ... ... ... тәуелдік типіне мысал бола алады. Алайда бұл тип таза
синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... жөн. “Хикмет” тілінде ... ... ... көп ... ... ... тіліндегі жіктік жалғауларының қолданысы
Түркі тілдеріндегі сөздердің жіктелу жүйесі тек қана етістіктің түрлену
жолын ғана емес, баяндауыш болып ... ... ... өзге де ... оның ... ... де түрлену жүйесін айқындайды.
Сөздердің жіктелу ... сөз ... ... ... бір ... ... бастауыштың, екінші жағынан, предикат немесе баяндауыштың
синтаксистік байланысын көрсетеді.
Жіктеу категориясы бастауыш пен ... ... яғни ... субъект-предикаттың ... ... ... ... Бұл ... ... пен баяндауыш сөйлемде жақ
жағынан ... анық ... ... ... ... ... ... есімдігі арқылы берілген қысқа-қысқа сөйлемдер болып
табылады. Сөйлем ішіндегі жіктеу категориясы мен жақ ... ... тән, ... пен ... байланысын көрсететін ерекше амал
болып табылады. Мұндағы жіктеу категориясы деп ... ... ... немесе субъект емес, тілдегі бастауыш пен баяндауыштың абстрактылы
қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... ... предикат арасындағы синтаксистік
байланыс және сол ... ... ... ... ... ең алдымен, морфологиялық категория мен синтаксистік
категорияның ара-жігін ажыратып алғанымыз жөн. Егер ... ... ... ... морфологиялық тәсілі - жіктік жалғаулары
болса, онда бұл ... ... ... ... ... ... Бұл үшін тек тілдік құбылыс арасында ғана емес, ... ... ... ... да ... ... ... категориясы түркі тілдері жүйесінде екі тәсілмен беріледі:
1. Толық жіктік жалғаулары. Бұлар арқылы етістік формалары ... ... ... сөз таптарының басқа да формалары жіктеледі.
2. Толық емес немесе қысқарған жіктік жалғаулары. Бұлар арқылы алтай
тілінде жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... ... тілдерінің көбінде тек -dу, -dі өткен шақ ... -sа, ... рай ... -аj, -еj ... рай ... ... ... қазақ тіліндегі сөздерге жіктік жалғауының жалғануы төрт түрлі
үлгі бойынша жасалады. Соған орай ... де төрт ... ... Олар:
Бірінші топқа отыр, тұр, жүр, ... ... ... ... сын ... сан ... есімдіктер, үстеулер жатады. Мысал
ретінде қазіргі тіліміздегі бір зат ... ... адам ... ... ... ... Біз ... адамсың Сендер адам+сың+дар
Сіз адам+сыз Сіздер адам+сыз+дар
Ол адам Олар адам+дар
Нәтижесінде, бірінші топқа ... ... ... ... ... ... төмендегі схемаға топтастырылады:
Жекеше
I жақ -мын, ... -бын, ... -пын, ... жақ -сың, ... жақ ... жақ -мыз, ... -быз, -біз// -пыз, -піз
ІІ жақ -сындар, -сіңдер
ІІІ жақ -0 ... ... ... ... І және ІІ жақтың қосымшалары -ман және
-сан болып жалғанатындығын, ал ІІІ жақ қосымшасының орнына -дур, ... ... ... ... ... атап көрсетеді. ІІІ жақтық -дур
аффиксінің модалдылық мағынасы жоқ екені ... ... ... бит-турки” шығармасының тілін зерттей келе, мұнда да жіктік
жалғауының І жақ ... ... ... ... ... тілдеріндегідей
-биз вариантымен жалғанған: Биз сәндән йахшырақ быз – біз ... ... ... көне ... ... ... бұл аффикс м дыбысы
арқылы жасалған. Бұған қарағанда, м дыбысымен ... ... ең ... ... ой ... ... ІІ жақ ... -сән қазіргі өзбек, әзірбайжан
тілдерінде кездеседі.
Қазіргі қазақ тіліндегі ... сөз ... жуан я ... ... ... отырып жіктелсе, біздің зерттеу нысанымыз - ...... ... ... заңы ... сақталып, бірде
сақталмаған. Мысалы: “Хикметтегі” зат ... I және ІІ ... ... ... ... деб иолда қалсаң уай хасрет – Қожамын деп жолда ... ... ... ... ... деб ... улуқ – Жер үстіне сұлтанмын деп болдым
ұлық (9.551),
Шайх+мин дебан дағуа қылыб йолда қалдым – Шайыхпын деп ... ... ... деб ... бағлар, қани ниммат – Адаммын деп белін байлар, қане
қымбат (11.642),
Уммат+мин деб ... ... ...... деп жүрерсің,
бұйырғанын қылмассың (21.997),
Арслан бабқа қул+мин, қулир болар Қожа Ахмад – Арыстан ... ... ... Қожа ... деб ... ... ... достлар – Ғашықпын деп жалған уәде
қылма, достар (34.1422),
Даруиш+мин дер дуния сари куңли маил – ... дер ... ... ... уа ... деб ...... мүсәпірмін, - деп сәлем
беріпті ... ... аңа: Мен һам ...... ... Мен де ... ... өз таурұңа йалғұз худаға бәндәсән – Суфиан өз мәнеріңмен жалғызз
Құдайға бендесің (67б.1),
Аслыңа ... әгәр алим ... ... – Шындығына келгенде,
білімділердің ішінде тұрып кендесің (67б.2),
Пур гунаһ-у пур хата һәр аси ...... ... ... ... ... (67б.3),
Жіктеу есімдіктері мән, сән, ол, біз, сіз түрінде келеді. Ол сөзінің
көпше түрі – алар немесе ... ... ... ... бұл ... ... Бұл есімдікті сөйлемде келтірудің қажеті болмағандықтан болар.
Хикмет тілінде І жақ жекеше түрдегі жіктеу есімдігінің ... ... ... ... және сән ... І, ІІ ... айтылған етістіктері бар
сөйлемдерде ғана кездеседі. Мысалы,
Биғам ... йер ... ... ...... болып, жер астына кірдім
мен (38б.3),
Мән дәфтәр сәни ... ... ... – Мен ... сани айттым сізге
дәрмен (114а.14),
Он екімдә бу сырләрни көр+дү+м мән-а – Он екімде бұл ... ... ... үчүн ... ... мән-ә – Дидары үшін бәріне төздім мен
(12а.1),
Зикр айт ... ... ... ... ...... айт деді, зікір айтып
жүрдім мен (11б.1),
Ол сәбәбдин ишқ дүкәнін құр+дұ+м мән-а – Ол ... ... ... мен (11б.4),
Он төртүмдә тофрағ сифат бол+дұ+м мән-а – Он төртімде топырақ сипатты
болдым мен (11б.12),
Суфийа сән ... ... үчүн ... ... – Суфиан сен малыңды алу үшін
пікірталас қылдың (67а.4),
Мұндағы мән және сән – бастауыш ... ... ... ... ол ... соңында келіп тұр, өлең мәтінінде ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Ал жіктеу есімдігінен кейін қосылып түрған а – есімдікті күшейту, оған
көңіл аударту қызметін атқарып тұр. Мұны Э. Наджип ... ... ... ... ... ... бөлшек”
(“интерпеллятивная частица”) деп есептейді ... ... а ... сөзге, бастауыш пен баяндауышқа көңіл аударту, олардың мәнін
күшейте түсу ... ... ... ... екені белгілі. Кейде ... ... ... ... ... ... Ал хикмет тілінде
мән, сән, ол есімдіктері бастауыш болып тұрғанда, а дыбысының қосылуы ... ... және ... ... ... шығарудың стилдік мәні зор
екені байқалады. Сонымен қатар, а элементінің қолданылуы – ... ... ... бұл элементті грамматикалық ұғымдар қатарынан іздеуге,
септік жалғауларының құрамында қарауға немесе ... ... деп ... жоқ. ... а ... ... өлең жолдарындағы буын ... ... деп ... [66, 26 б.].
А.К. Боровков болса, бұл элементті парсы тіліндегі қаратпа септік деп
тауып, ұйғыр ... ... ... (о, ... ... ... ... мысалдарда келтіріп, дәлелдеуге тырысады [84, 226 б.].
А.М. Щербак а элементін септік парадигмасына қосып, оны ... ... ... аударушылық”) деп атаған. Алайда, а элементі
бұлайша тану оның ... ... ... ... ғана ... ... ... есімдігі мен етістік тұлғаларымен келген тұстарында бұл элементті
септікке жатқызуға болмайды [13, 116 б.].
“Диуани хикмет” тілінде а (йа) ... ... ... жалғанып,
көбіне қазіргі қазақ тіліндегідей таңдану, таңырқау ... ... ... ... ... алыб ... – Ол керуеннің соңынан біз ... ... ... бір күн ... ... – Сол ... бір күн ... (42б.2),
Нәубәт келсә ол шарабдын ичәрмыз-а – Мүмкіндік болса сол ... ... ... ...... ... ... (109а.4),
Инанмәгіл малыңа бір қолдан кетәра – Сенбе ... бір күн ... ... ... ...... қайран қалды (109а.10),
Ушбу дүнианы қойдук Хожа Ахмад ерді-йа – Бұл дүниені тастап Қожа ... ... ... а ... ... сөз ... аударту, күшейту мәнін білдіріп,
поэзия тілінде кеңінен қолданылатын ... ... ... Бұл ... ... поэтикалық дүниелер тілінен ығысқан, “көненің көзіне” ... ... ... Ясауи “Хикметтерінде” ой екпінін түсіру мақсатымен
дәнекер а форманты қолданылғандығын, осы қызметте йа, айа ... ... ... ... ... зат ... II жақта жіктелуі өте сирек кездескен.
Біздің карточкалық мысал топтау жұмысымыз нәтижесінде, бір-екі мысал ... ... ... деб турмадим мен – Ашық ... ... ... мен ... сен, ғариб мискин, ғариблар – Ғарибсің сен де, ... ... II ... ... зат ... кездеспеуі ақын өмір сүрген
ХІІ-ХІІІ ғасырларда мұндай ... көп ... ... ... ... идея мен ... ойлар I жақтағы субъектіге
арналғандығынан деп ойлаймыз. Есесіне, жоғарыдағы ... оқи ... ... бір нәрсеге көзін жеткізу, ... ... ... ... Яғни ... ... II жақта жіктелген
сөздің қолданылуы менмендік, тәкәппарлықтан ... ... ой ... ... ... Шынтуайтына келгенде, хикметтегі айтылған
ойлар, идея осы турасында - ... ... ету, біле тұра күнә ... болудан сақтандыру жөнінде емес пе?!
3ат есімдердің III ... ... ... Бұл да ... ... ... деп ойлаймыз.
“Хикмет” тілінде бірінші топқа топтастырылған сан есім, үстеу, тұр,
отыр, жүр, жатыр қалып ... ... ... жоқ. ... есім ... І ... ... заттық мәнге ие болуы жиі байқалады:
Гүнәһімдін ұйатлығмән худаға – Күнәларымнан ұяттымын Құдайға (10б.10),
Тірігмән һауа өлүкмән мән пириңмән – Тірімін не ... мен ... ... ... ... тірікмән – Мені өлген демеңдер, үнемі тірімін
(10б.8),
Мән мәнлікдік улуғмән деп дауа қылур – Мен мәңгілік ... деп ... (17а. ... ... ... бір ғана мысалын кездестіруге болады:
Қалай+сың деб халин ...... деп, ... сұрады (12а.5).
Осы топқа енетін -ар, -ер, -р ... ... үш ... ... ... тілінде мынадай мысалдар кездестірдік:
I жақ
Көзүмні йашыны жари қыл+ур+ман – Көз жасымды жария қылармын (11а.7),
Аның үчүн сәңә зари ...... үшін ... зар ... ... чәк етіб ... бо+лұр+мән – Жүрегім шәк етіп (11а.5),
Әгәр тапсам йолұм закир бол+ур+мән – Егер тапсам жолында закир болармын
(11а.4),
Мен ... ... ... ей ... – Мен ... ... (8а.5),
Хақуа салиға иет+ар+мин дебрухим муштақ – Хақ пайғамбарға жетермін деп
рухым аңсап (9б.8),
Мен ьам ... ... деб ... алғыл – Мен де сондай болармын
деп, ғибрат ал (18а.6),
Фаиз уа фатух ал+ур+мин деб иукуриб ...... ... ... ... (35б.12).
II жақ
Ничукумид тут+ар+син, анда сурмас Мухаммад – Қалай үміт етерсің, онда
ескермес Мұхаммед ... ... ьар кез муни ... иоқ – Шын ... әркез мұның
жалғаны жоқ (22а.2),
Фатиф айласаң ... иол ...... ... ... ... (39б.6),
Муңкир-Накир иғлаб айтур, сен бил-ур-син – Мәңкүр-Нәңкүрге жылап, не
айтарыңды білерсің (39а.9),
Затың улуғ: нар не ... сен ...... ... әр не ... сен
қыларсың (39б.4),
ІІІ жақ
Андағ ғалим еки кузи қирян бол+ур – Ондай ғалымның екікөзі төрт болар
(33а.3),
Андин суңра ғшиқ сырыны бил+ар, достлар – Одан ... ... ... білер,
достар (37а.5),
Ахир заман шайхи туз+ар суратларин – Ақыр ... ... ... (38б.9),
Хизмат қылған мурадиға иет+ар, достлар – Қызмет қылған мұратына жетер,
достар (38б.4),
Малаиклар Алла нурин сач+ар, достлар – Періштелер Алла ... ... ... кузи ... ... ... – Екі көзі оттай жанып, жайнап тұрар
(39б.7),
Қилмиш, етмиш кунаьларин кеч+ар, ...... ... ... ... ... мысалдардан “Хикмет” тілінде етістік негізге есімшенің -ар,
-ур формалары жалғанып, І, ІІ және ІІІ жақта ... ... тілі ... ... ... ... -ар варианты қазіргі қазақ ... -ур көне ... ... ... ... бұл ... ... “Хикмет ” тілінде жіктелуіндегі ерекшеліктер мынандай:
- біріншіден, бұлардың бәріне жіктік жалғау ... ... ... ... ... ... жалғанатын жіктік ... ... ... ... ... жуан я
жіңішкелігіне, яғни үндестік заңына ... ... ... ... ... III жақтарында жіктік жалғау жалғанбайды.
Екінші топқа -а, -е, -й (бара, келе, сөйлей) формалы және -ып, -іп, -п
(қарап, айтып, келіп) ... ... ... ... ... қазақ
тілінде ауыспалы -а, -е, -й формалы бар ... ... ... ... Біз ... ... ... бар-а-сың-дар
Сіз бар-а-сыз Сіздер бар-а-сыз-дар
Ол бар-а-ды Олар бар-а-ды
Немесе -ып, -іп, -п ... ... ... шақ көсемшенің жіктелуі
Жекеше ... ... Біз ... қара-п-сың Сендер қара-п-сың-дар
Сіз қара-п-сыз ... ... ... ты Олар ... ... ... -а көсемше формалы тарт, соқ етістіктерінің I жақта
жіктелуінен бірлі-жарым ... ... учун куб ... ... ... – Үммет үшін көп тартамын
хақтан азап (8а.9),
Гүнәһім уәһмідін көп қорқ+а+мән аһ – ... ... көп ... ... достлар куб қорқ+а+мин кунаһимдан – Ия, ... көп ... ... шақ ... -ып, -іп, -п ... “Хикмет” тілінде -иб
тұлғасының I жақ жекеше ... ... ... ... ... ...... ғәріптікте өтіппін (51б.9).
Екінші топтағы сөздердің жіктелуінде “Хикмет ” тілінде ... ... ... ... ... ауытқушылық кездеспеді.
Үшінші топқа етістіктің жедел өткен шақ формасы (бар-ды, кел-ді) мен
шартты рай формасы (бар-са, ... ... ... ... ... Біз ... айт-ты-ң ... ... ... ... ... айт-ты Олар айт-ты
Біздің зерттеу ... ... ... бұл ... тән ... ... да ... байқалады. Мысалы,
I жақ жекеше
Нафс башиға йуз мың бәлә қармаб сал+ды+м – ... ... жүз ... ... ... ... ... нафс-у һауай қолға ал+ды+м – Он үшімде нәпсімді қолға алдым
(11б.9),
Он икимдә бу сирларни ... ... – Он ... бұл ... ... (11б.7),
Ишқ сизларни көр+дү+м – Ғашықтық сырларын көрдім (11б.2),
Ол сәсәбдин ишқ дукәнін құр+дұ+м мән-й – Ол себептен ғашықтық ... мен ... айт деді ... ... ... ... – Зікір айт деді, зікір айтып
жүрдім мен (11б.1),
Рузи қылды жәннат кир+ді+м сөзләр қош+ты+м – ... ... ... сөздер тыңдадым (12а.6),
Он секкіздә Чилтән білә шараб іч+ті+м – Он сегізде Шілтенмен ... ... ... үчүн ... ... мән-ә – Дидары үшін баршасына көндім мен
(12а.1),
Отға куйдим, жандын ... ... ... – Отқа ... жаннан
тойдым, қайран болдым (16а.7),
Мухаммадны атын ешітіб хайран бол+ду+м – Мұхаммедтің атын естіп, қайран
болдым (16а.9),
Көңили қатиғ халаиқдин қаш+ты+м мана – ... ... ... ... ... ... куюб-ианыбуч+ту+м мана – Шоқ болып күйіп-жанып ұштым міне
(92а.80),
Нам уа ... һеч ... лала ...... атақтан арылып сәби
болдым (81а.2),
Кукка ... дарс ... ...... ... ... үйрендім
періштеден (28а.1),
Куб иғла+ди+м хақ Мустафа берди инғам – Көп жыладым хақ Мұстапа берді
рызық (8б.6),
Шида болыб, расуа болыб ... ...... ... ... болып,
жаннан бездім (99а.7),
Махкам болыб иер астига кир+ди+м мана – Белді буып жер ... ... ... ... ... суй+ди+м мана – Жаннан кешіп жаратқанды ... ... ... ... биз ... – Билхамдилла, жақсы
келді біз құтылдық ... ... нар ... ... ...... ішінде бар азаптан азат
болдық (39б.4),
Кеча иллар мурда идук, биз тирил+ди+к – Неше жылдар ... ... ... ... жекеше
Иуз мың турлик михнат сал+ды+ң дад айтмадим – Жүз мың ... ... дат ... ... ... қулақ салыб не анла+ды+ң ? – Әй, биәдеп, құлақ қойып андадың
не? (101а.5) т.б.
III жақ жекеше
Хош ғайибдин ауаз кел+ді ... – Хош, ... ... ... ... алтымда жумлә әруах үлүш бер+ді – Он алтымда барлық әруақ үлес берді
(12а.2),
Алла дедим, шайтан ... ирақ ... – Алла ... ... ... жырақ
қашты (33а.4),
Ғариб бандаң бу дуниадин сафар қыл+ды – Ғаріп ... бұл ... ... ... ... ... фарман қыл+ды – Хақ тағала рақымымен пәрмен
қылды (22а.3),
Расул айт+ди: Иншалла, қылғай қабул – ... ... ... ... ... ... тун ... ғариб Мансур куб иғла+ды – Бір кун сахар ғәріп Мансұр көп
еңіреді (11б.9),
Тарту салыб Алла узи ... ...... нұры ... ... ... биримдә рахмәт дәриа толуб ташты – Он бірімде ... ... ... ... ... ... сузга қулақ тут+ти – Хас құлдары жақсы сөзге құлақ
тұтты (31б.1),
Бизлар учун ... ... ол ...... үшін ... ... ол
Мұхаммед (27а.9),
“Хикмет” тіліндегі шартты рай формалы етістіктер І жақта жіктелгенде,
кейде жіктеу есімдігі қатар қолданылып, айқын көрініп ... ... игәм ... ... ... мән – ... ием ... қорқып
ойлансам мен (14б.6),
Гунаһыма иқрар олуб иңрән+сә+м мән – Күнәларыма өкініп, еңіресем ... ... ... яғни ... есімдігі жасырын тұрып
етістіктер І, ІІ, ІІІ жақта тұрып та жіктеле береді. ... ... ... Дәргаһыны тынмай йүр+сә+м – Пірмұғанның ... ... ... ... ... ... – Таң атқанша жылап шықсам (15а, 6),
Қара йүзім тофрағ қыл+са+м кәрді бірлә – Қара жүзім ... ... ... ... ... ... ... – Ғашықтық сырын баян ... ... алам ... ... салдық ғауға – Күллі әлем дұшпан деп ... ... ... сендік һәмә қорқар достлар – Хақтан қорықсаң сенен бәрі
қорқар достар (100а.6),
Құл Қожа Ахмәд кәдә болсаң Хаққа болғыл – Құл Қожа ... ... ... ... кім ... ... тепті сабир болдұм – Әркім сөкті, ... ... ... ... ... үлүш алды ...... кірген үлес алды достар
(94б.8),
Чықты халдын саныдын – Халықтың санынан шықты (108а.4),
Диуаналік мақамына кірді достлар – ... ... ... ... лә ... деді ... – Әл-кәззәбу лә уммати деді бізге
(74а.11) т.б.
Жалпы ... ... рай ... ... ... ... тілінде
-сар, -сер түрінде ұшырасады. Мысалы, ол йергеру барсар, турк будун,
өлтечісен. Ал ... жағы ... ... ... ... ... Кейінгі дәуірлерде -сар соңғы ... ... ... ... рай ... жақ ... оның ... р элементінің түсіп қалғанынан кейін болса ... ... -са ... шарт ... ... мезгіл
мағынасын да берген [62, 33 б.]. Яғни, қосымша контекстегі қолданысына
қарай ... шарт ... ... ... ... ... отырған. -Сар
құрамындағы -р ... ... ... ... дәл айту қиын ... ... Орта ғасыр ескерткіштері тілінен бастап, ... ... -са ... ... ... С.Е. Малов Х ғасыр ескерткіші
“Алтын йаруқ” тілінде -сар және -са тұлғаларының ... ... ... ... ... -сар ... келген етістіктер
шартты, -са тұлғасымен келген етістіктер қалау мәнін ... деп ... Ал көне ... -сар осы екі ... ... де ... ... атқарған.
Абу Хайанның пікіріне қосыла отырып, “Ат-тухфа” ... ... да -са, -се ... ... мағынаны емес, етістіктің келер ... ... деп ... ... ... ... -са, ... “шарттылық қосымшасы” болып, тек етістіктерге ғана жалғанады
деген пікір келтіреді ... Бұл ... ... ... тіліндегі
-са, -се тұлғаларының беретін мағынасына сәйкес келеді.
Орта ғасыр жазбаларында -са шартты рай тұлғасы І, ІІ және ІІІ ... ... ... жіктеу есімдіктерімен тіркесіп қолданылған.
Мысалы, Сен қачан барса сен.
Әгәр тап+са+м йолұм зәкир ... – Егер ... ... ... мың бәлә ... ... таат қыл деб – Жүз мың бәле басыңа салсам
сабыр қыл деп (114а.5),
Ахиратқа барур бол+са+м бар му ...... ... ... бар ... ... кур+са+м, хизмат қылыб қули бол-са-м – Құлды көрсем, қызмет қылып
құлы болсам (93а.4),
Аят, хадис баян ... ... ... – Аят, ... ... айтсам,
қулаққа алмас (75а.3),
Қайда бар+са+м Қызыр бабам хазир болды – Қайда барсам ... ... ... (82б.13),
Хаққа куриб ким зикир айтса, иари бер+са+м – Сопылармен зікір айтуға
жарай берсем (103а.8) т.б.
II жақ
Таңла ... ... ... ... – Таңда тұрсаң, ақыретте мейман
қылар (114а.9),
Рахмат бірлә айбым ... өзүң ...... ... ... ... (112б.1),
Гүнәһімны афу әйлә+сә+ң атың саттар – Күнәларымды кешірсең, атың Саттар
(112а.15),
Йолдан азсаң, қолуң тутуб йолға салсұн – Жолдан кетсе, ... ... ... ... ... ... ... қолұң алсұн – Амин деген Пирмуған қолыңды алсын
(16а.13),
Қул Қожа ... ... ... ишиң ... – Құл Қожа ... дүние қусаң,
ісің бітер (4а.7),
Қиаматда иол адаш+са+ң иолға салғай – ... ... ... ... ... ... ... сур+са+ң қани уммат? – Ей, перзентім, менен сұрасаң
қані үмбет? (105а.7),
Кеча иатмай тағат қыл+са+ң, хош даулатым – Түн ұйықтамай, ... ... ... ... ... адал ... ... тани – Ғашық болсаң әуел барып Хақты
таны (9а.5),
Алла айтди: куб ... ... мени – Алла ... көп ... мені (12б.11),
Назар таб+са+ң халқа куриб сухбат қылғыл – Назар ... ... қыл ... ... ... дур сеңа шул дам – ... ерсең ғанибет дүр
саған одан (22б.10),
Иахши бил+са+ң тарихатни хатари бар – ... ... ... ... ... ... ағиртма-ңыз-лар - Жетімді көрсеңіз, жәбірлемеңіздер
(51б.9),
Ғарибни кур+са+ңиз, дағ етма-ңыз-лар – Ғәріпті көрсеңіз, әмірлемеңіздер
(51а.8),
Бабасини бил+са+ңиз: ...... ... Әбділмүтәліб
(58б.1),
III жақ
Мәңә мәтәм тутұб йашыны сачса – Мені матам тұтып, жасын шашса (10б.7),
Көзі ачса ... ... ...... ашса ... ... надандар
(9б.12),
Оқуб ихласдін рахатқа бітсә – Ықыласты ... ... ... ... алим ... жаным тасаддуқ – Егер ғалым болса, ... ... ... һар ким айт+са, самиғ болғыл – Аят, хадис айтқандарға құлақ
сал (96а.11),
Қиамат кун ғазаб қыл+са, раббым қадир – Қиямет күн азап ... ... ... ғашиқ иолға кир+са,һамма һата – Жалған ғашық жалға түссе, бәрін
қидық (12.716),
Һади болыб уммат де+са, хуш сагадат – ... ... ... ... хош
сағадат (13.757),
Надан бар+са, дузах андин қылғай хазар – Надан барса, тозақ та одан
қашар (15.788),
Хакдин ... ... ... ...... ... ақыреттің қамын
жесе (33.1396),
Қожа суй+са, қулин азад етар, достлар – Иесі ... ... азат ... ... ... ... үш жақтың да көпше түрде жіктелуінен
“Хикмет” тілінде мысал кездеспеген.
IV топқа етістіктің бұйрық рай формасының жіктелуі ... ... ... тіліне сәйкес бар етістігін бұйрық рай формасында жіктесек,
төмендегіше болады:
Жекеше ... ... Біз ... бар ... бар-ың-дар
Сіз бар-ыңыз Сіздер бар-ыңыздар
Ол бар-сын Олар барсын
Бұйрық райлы етістіктер І жақта ... ... ... ... формасы арқылы түрленеді. Көпшілік ғалымдар қалау рай тұлғаларын
бұйрық рай ... ... ... ... ... тілі ... қалау
рай тұлғаларының мағыналары мен жасалуына қарай ерекше екендігін айтады.
Бұйрық райлы етістіктер ІІІ жақта жіктелгенде бұйрық беру ... ... ... ... білдіру) мәнінде жұмсалады. Сонымен ... ... ... бір істі ... ... ... ... сияқты реңктерін береді.
Жалпы алғанда, қазіргі қазақ тілінде ... рай ... І ... жалғанатын -айын, -ейін қосымшасы қалау райлы етістіктің мәнін
беретін болды. “Хикмет” тілінде бұйрық райлы ... І ... ... -әй, -й ... ... -ын ... түсіп қолданылады.
Мысалы,
Қийаматта йол адашсаң, йолгә салай – Қияметте жолыңнан адассаң, жолға
салайын ... деб ... ... қолұң алай – Мұхаммед деп қолыңды алайын
(25б.1) т.б.
“Хикмет” тіліндегі қалай немесе ... ... ... ... -ейін
қосымшаларының ықшамдалып берілуі туралы мәселені кейінгі тарауда
қарастырамыз.
Бұл ... ... ... ... райлы етістіктер І жақта жіктелгенде
-айын, -ейін тұлғаларын қабылдамайды деген сөз ... ... ... ... ... және ... ... етістіктер де
кездескен. Мысалы,
Жумләсіні бағышла+йын анда сәңә – ... сөз ... онда ... ... ... дек сарғайтма+йын – Қызыл ... ... ... мурадыға жан тартма+йын – Ғашықтықтың мұратына жан ... ... сіз ... ... – Мен ... сіз ... баянды
(99а.6),
Сабр ешітіб көзләрімні ойма+йын му – ... етіп ... ... ... ... ... ічрә ... му – Мейман болып жәннаттың ішіне
кірмейін бе? (114а.10),
Башым ... ... ... му – басымды ұстап рахматыңды ... ... ... маи ... ... му – Қан жұтып май табан болмайын ба?
(113б.11),
Йахшыларны хизмәтідә өлмә+йін му – ... ... ... ... дек ғам дәштідә өлмә+йін му – Атамыздай қам-қарекетсіз өлмейін
бе? (113а.13),
Дағын алыб дәргаһігә барма+йын му – ... алып ... ... ба?
(113а, 9),
Ихлас етіб хаққа йаууқ болма+йын му – Ықылас етіп хаққа жақын болмайын
ба? (113а.5),
Ишқын оқуб ашиқлардын ... му – ... оқып ... ба? (113а.1),
Рахматыңдын умид тұтұб йүрмәйін му – Рахметіңнен үміт ... ... ... ... ... ... му – ... жылап ақыретте күлмеймін ба?
(112а.13),
Етістіктер ІІ жақ бұйрық рай формасында ... ... ... берілетіні белгілі. Осы ережеге ... ... ... ... ... ... бұйрық мәнін берген. Мысалы,
II жақ
Дур-у гауһар сөзімні ешітіб ұқ – Дүр және гауһар ... ... ... айды жанны беріб таат қыл деб – Жүрегім айтты жанды жан-тәніңмен
тағат қыл деп (114а.3),
Қул Қожа Ахмад, насих болсаң узиңа бол – Құл Қожа ... ... ... бол ... ... ... ... бир иола ул – Ғашық болсаң жаннан ... өл ... Қожа ... ... ... иғла ... – Құл Қожа Ахмет, хикмет айтып
жыла санар (38б.5),
Муридлариң хизматини қыл ыхтияр – ... ... қыл ... сен нам ... бол, ... бирла садиқ бол – Ахмет, сенде ғашық
бол, садақаңмен адал бол (43а.7) т.б.
Демек, бұл мысалдарда көрінетін бір ерекшелік, әрі қазіргі ... ... ... – бұйрық райлы етістіктердің түбір күйінде, ешқандай
өзгеріссіз қолданылуы.
Бұйрық райдың ІІ жақтағы жекеше түрі, кейде ... түрі -ың, -ің ... ... көне ... ... ... Мысалы, Су барың тіді –
Суға барыңдар деді (Күлтегін ескерткіші). “Хикмет” тілінде ... ... ... Алла адын ... ...... ... Алла атын үнемі
айтыңдар (36б.9),
Кечә Алла күндүз Алла айтыб өлің – Кешке ... ... ... ... (36б.14)
Бил+иңиз ики жананды кузга илмас даруишлар – Біліңіз, екі жаһанды көзге
ілмес ... ... ... ... ... ... ІІ жақта көпше ... -ың, -иң ... ... ... мәнмен қатар,
сыпайылық, ізеттілік мән қолданылған сияқты. ... ... ІІ жақ ... сіз есімдігімен тіркесіп қолданылғанда осы аффикспен ... Мән ... сіз ... ... – Мен ... сіз ... баянды
(99а.6). -Ың, -иң аффиксі Алла ... ... ... ... айтылған
сөзге қосылғанда көптік мәнді емес, сыпайылықты білдіреді. ... ... елім алың ... ... – Я, ... ... ... жолда қалған
(61б.4).
-Ың, -иң формаларының бұйрық райлы етістіктердің ІІ жақта ... ... үшін ... ... бұйрық рай мәнін жұмсарту, ыңғайластыру
мақсатында қолданылғандығын ... [41, 14 ... ... ... етістіктің ІІ жақ тұлғасына жалғанған -ың, -иң
аффикстері көптік мән ... ... ... ... етің – ... сөзін қадір тұтыңдар (8б.13).
Ал -ың, -иң формалы ІІ жақ көпше түрдің үстіне көптік жалғауларының
(-лар, -ләр) ... ... ... ... ... ... райдың
-лар қосымшалы тұлғасында анайылық реңк болады деп көрсетеді [13, 56 б.].
Р. Сыздықтың көрсетуінше, “Хикмет” ... -лар ... ... ... ІІ ... ... ... жалғануы буын санын толтыру мақсатын
ғана көздеген [4, 150 б.]. Ғалымның бұл ... біз де ... ... ... ... көрүб ғамым йеңләр – Ей, шәкірттер, хәлімді көріп,
қамымды жеңдер (103б.6),
Көпшілік ... ... ... ІІ ... ... -ың о ... ІІ ... жалғауы дейтін болжам келтіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... тұр. А.Н. Кононов осман түріктері тілінде
қолданылатын осы тұлға туралы: “Сыртқы ... ... ... рай ... ... ... сөз есімдерден екпін арқылы
ғана ерекшеленген. Бұндай мәндегі екі буынды сөздің екпіні бірінші ... деп ... ... ... ... [12, 46 ... ... түбір етістіктің жуан я жіңішкелігі ескерілмей, -иң
қосымшасы ... Бұл ... ... тілі ... ұқсас келеді.
“Хикмет” тілінде жекеше түрдің II жақ сыпайы түрі формасында жіктеліп,
контекстегі негізгі ой ... ... ... мәнді, бірде жеке мәнді
білдіретін етістікті сөз кездесті: ... ики ... ... ... - ... екі ... көзге ілмес дәруіштер (43б.6). ... ... ... ... ... еді. ... тілге орамды,
стилистикалық бояуы айқын болуы үшін біліңіз дәруіштер болып ... ... ... ... ... тұр деуге болады.
Ал рахим қылса, бил+иңиз рахмати бар – Рақым ... ... ... ... ... ... ой бір ... қарата айтылғаны сезіліп тұр.
Бұйрық райдың ІІІ жағы Орхон-Енисей ескерткіштері тілінде -зун, -зүн
аффикстері арқылы берілген. Мысалы, Су басы йнел ... ... ... тіді –
Су басына Тудуш қаған барсын деді. Орта ғасырларда ... рай ... ... ... ... дауыссызға айналған -сын, -сун формасын алған.
Көпшілік ғалымдар (мысалы, ... ... ... бұйрық райдың қосымшасы емес, қалау рай формасын ... ... ... ... ... ... ... түркістандық
тілдерге, екеуінің жарыса қолданылуы ... ... ... тән деп
жорамалдайды [13, 44 б.]. Ал А.Н. Кононов -сын аффиксін ІІІ жақ ... ... ... ... ... ... -Сын ... -сы
элементі монғол тілінде де кездеседі, бірақ ІІ жақтың мәнін білдіреді. ... якут ... ... І ... көрсету үшін қолданылып, -ты
формасымен берілген. Яғни, ... ... ІІІ жақ ... түркі
тілдерінде әрқилы берілуі оның о баста айқын ... ... ... ... ... ... ІІІ жағы мен бұйрық
райлы етістіктің ІІ жақта жіктелуінің арасында семантикалық байланыс бар.
Екеуі де ... ... көз ... ... ... субъектіні білдіреді. Ал
семантикалық байланыс әдетте, бір ғана форманттың әртүрлі бағытта дамуының
белгісі болып ... ... ... ... Ибн Муханна өзінің сөздігінде -сын, -сун
аффиксінің беретін мағынасын былайша түсіндіреді: ... ...... қала ... ... бұйрық мән жоқ. Іс-әрекетке деген бұйрық ІІ
жаққа арналған, ІІ жақ ... ... ... ... ІІІ ... өз ... (галсун) істеуге мүмкіндік беруі керек. Яғни І жақ ІІ жаққа бұйрық
береді, ал ІІ жақ ІІІ жақтың іс-әрекетін ... ... ... ... бұйрық мәнін беретін бұйрық рай қосымшаларының қайсысы да
шығу, қалыптасу тегі тұрғысынан тәуелдік ... ... ... ... ... ... қосылған ондай қосымшалар бұйрық
рай мәнінде екпінсіз ... Ал ... ... ... ... жалғауларымен байланысып жатыр. Демек, олардың қай-қайсысы
да есімдіктермен келіп ұштасқан.
Қазіргі нормаға сай II жақ -сын, -сін ... ... ... ... -сун аффиксі жекеше, көпше түрде де қолданылған. Мысалы,
Жекеше
Иша қылдым, дана болса ... ...... ... дана ... мағына
алсын (11.607),
Хаққа ианмас узин деган нари бар+сун – Хаққа жақпас, менменшіл ары
барсын ... ким ... қули ... ... иан+сун – Кімдер Хақ құлы болса, Хаққа
жақсын (48.1877),
Дуаға йары бер+сүн һәр мусулман – Дуаға назар ... әр ... ... ... ... ... деб – Өртеп жүрек дертін емдесін деп
(113а.8),
Жан-у дилдә ишқа белін ... деб – ... ... белін
байласын деп (113а.7),
Түн сахарлар бидар етті йығла+сын деб – Түнімен, таңымен жыласын ... ... ... сени ... ут+сун – Топырақ бол, ғалым сені басып
өтсін (33.1405).
Көпше
Дуға қылғыл мумин қуллар ... ... – Дұға қыл ... ... ... ... ... қуллар тауба қыл+сун – Жұмақ жайын білген құлдар
тәубе қылсын (49.1887).
Етістіктер ІІІ жақ бұйрық рай ... ... ... ... ... түрінде де -сын қосымшасын қабылдайды. ІІІ жақ ... ... ... ... келу-келмеуін тек контекст арқылы, яғни етістікті
(баяндауышты) айқындайтын зат ... ... ... немесе жекеше
формада тұруы арқылы ажыратуға ... ... ... ... райлы етістіктердің көпше түрде жіктелгендігін ... ... да ... заңы мүлдем сақталмаған, -син, -сун аффикстері
бірде қысаң дауысты буынға, бірде ашық дауысты буынға жалғана береді.
“Хикмет” тілінде ... ... ... ... салыстырғанда
(“Құтадғу білік”, “Хибадат-ул ... т.б.) ... ғана ... ... А.К. Боровковтың сөзімен айтқанда, бұл – “хикмет” тілін
басқа ескерткіштер тілінен айырып тұратын (“наиболее существенные ... б.] ... ... белгі -ғыл // -гіл -(-гил, -гул) тұлғалы форманың
түбір етістікке II жақта ... ... рай ... тудыруы.
Жалпы алғанда, -ғыл, -гіл, (-гил, -гул) аффикстері ескі өзбек тілінде
тән ерекшелік саналады. ... бир ... сөз ... ... ... “Фархад-Ширин”),
Айты Мариям, ей шаз, шад болғыл (Науаи “Хусроу-Ширин”)
Бұл ... ... ІІ ... ... ... ... ... (тағқа ағқыл, сут сағқыл), “Қутадғу билиг” дастанында (барғыл,
айтғыл, қачғыл) да кездескен.
-ғыл, -гіл, ... -гул) ... ... ... айтылған
пікірлер көп болды. Солардың бірі В.В. Радлов пен ... ... ... ... ... ... ... пікір келтіреді. ... ... ... осы ... ... [55. 127 ... ... егер аталған аффиксті қыл етістігінен туындаған
дейтін болсақ, оның -qin, -γin (–қын, -ғын) ... шығу ... ... қаламыз. Сондықтан, бұл аффикс монғол тіліндегі -ki (-qi)
аффиксі болуы ... ... ... рай ... -қыл, -ғыл, -кил, -гил ... ... белгісіз авторы “тыныштық қосымшасы” (“лафзату истихарати”
(“частица покоя”) деп атайды. Ол өзіне дейін бұл ... ... ... да атап ... ... ... ... бұл форманы түркі
тілдеріндегі сөз жасаудың негізгі тәсілі деп табады [65, 76 б.].
Ал -қын, -ғын ... ХІҮ ... ... ... ... ... ... қолданыла бастаған. А.М. Шербак оны Алтын Орда әдебиеті
тілінен енген деп түсіндіреді ... ... ... жазылған
ескерткіштердің бірі “Кодекс-куманикус” тілінде де бұйрық райлы етістіктер
ІІ жақта -ғыл, -гіл аффиксімен түрленген. Ал -ғыл формасының -ғын ... ... ... ... бұл ... тарихи ескі қалдық деп ... Көне ... ... ІІ ... бұйрық берудің екі тәсілінің бірі
-ғыл ... ... көне ... ... ... деп ... автор. Бұл
етістік түбірдің о баста ... мән ... ... болғандығын
меңзейді. Ал бейтараптықтан шығудың бірден-бір жолы – аффиксальді тәсіл.
Кейін қосымша ... ... мән ... ... ... қосымшаның
қолданылуы факультативті құбылыстардың бірі ... ... ... ... ІІ ... ... ... екі тәсілі де сақталған. С. Аманжолов бұл
қосымшаны тек ... ... ғана ... ... ... ... ... Бұл тұлғаның қалыптасуын көрші тілдер әсеріне
жатқызуға болмайды. Қазақ говорларында өзара ... екі ... ... генотип қалдығы деп қарау керек.
Абу Хайанның пікірінше, бұйрық райлы етістіктің ІІ ... ... -гіл ... ... ... нақтылай түсу” мақсатында
жұмсалған. Сонымен ... ... ... қосымшаны сөйлемнің аяқталғанын
білдіру үшін жұмсалатынын да көрсетеді [65, 80 б.]. Кейін осы ... ... ... ... ... араб ... жазған авторлардың бірі Ибн
Муханнаның “Ал-хилйа” еңбегінде бұйрық райлы етістік ІІ жақта ... ... ... ... бірге түбірге -гыл қосымшасы жалғанып та
беріледі деген пікір келтіреді. Егер ... ... -гыл ... жалғанса,
бұйрық “күшейтіліп, әсерленеді”. Айталық, ал – алгыл (алсаңшы немесе ал
деймін мағынасында), бар – ... ... ... бар ... ... б.].
Түркі тілдерінде сөз соңындағы дауыссыз дыбыстың ерекшелігіне қарай
-гыл ... ... -ғыл ... ... Ибн ... ... ... белгісіз авторы заманындағы танымал түркі ... оның ... ... ғалымдар жауап бере ... ... ... ... заңы туралы мәселенің басы ... ... ... ... ... ... бұйрық райлы етістіктің ІІ жақта ешқандай қосымша
жалғамай, ... ... ... (сен бар, cен ал, ... бер т.б.) ... ... (жай бұйрық формасы) деп, ал -ғыл, -гил формасы арқылы
жіктелуін “форма категорического ... ... ... ... деп
атайды [67, 148 б.].
Осы пікірді А.М. Шербак та қолдап, мынадай тұжырым жасайды: “... особая
форма повелительного ... 2-го лица ... ...... ... ... ... с помошью аффикса -гіл

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 122 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көнеленген септік жалғаулары, олардың синтаксистік ерекшеліктері125 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
C# Тілінің негіздері32 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет
Html тілінің негіздері60 бет
HTML-тілінің көмегімен Web-бетті қалыптастыру12 бет
Java тілінің даму тарихы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь