Көрнекті тілші-ғалым филология ғылымдарының докторы профессор Мархабат Томанұлы Томановтың туғанына 80 жыл толуына орай өткізілетін «Филологияның қазіргі кезеңдегі басымдықтары: дәстүрі мен болашағы» атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференция мақалаларының жинағы

Қазақстан мен Кеңес Одағы кеңістігіне аса танымал ғалым, лингвистика ғылымының ұйымдастырушыларының бірі, қазақ және түркі тіл білімінің білгір маманы филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ЖОО Ассоциациясының А.Байтұрсынов атындағы медалінің иегері, Мархабат Томанұлы Томанов арамызда болғанда 80 жасқа толар еді.
Томанов Мархабат Томанұлы 5.02.1932 жылы Қызылорда обылысы Қармақшы ауылкеңесіне қарасты «Абыла» колхозында дүниеге келді. 1949 жылы Қармақшы қыстағындағы №26 қазақ орта мектебін бітірген соң сол жылы ҚазМУ-дің филология факультетіне түсіп, оны 1954 жылы үздік тамамдады. Қиын да қызықты ғылым жолын таңдап алып 1960 жылы профессор Маулен Балақаевтың жетекшілігімен «Қазақ тіліндегі мезгіл мәнді сөз тіркесі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.
Қазақ тіліндегі морфология саласының даму тарихын түркітану ғылымының мол деректері мен фактілеріне сүйене отырып, 1976 жылы «Қазақ тілінің тарихи морфологиясының негізгі мәселелері» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
Мархабат Томанұлының ғылыми шығармашылығы көп қырлы, жан-жақты, сан-салалы, зерттеу бағытының түп қазығы мен алтын діңгегі негізінен кең көлемдегі тіл тарихының мәселелеріне арналған. Атап айтар болсақ, тілдің динамикалық даму тарихындағы өзгерістерді жан-жақты зерделей отырып, сөздің морфологиялық құрылымына тарихи жәдігерліктер негізінде кешенді де кемелді талдаулар жүргізді. Бүгінгі тілімізде негізгі , я алғашқы түбір делініп жүрген көптеген түбір сөздердің өзін алғашқы түбір мен өлі қосымшаға айыруға болатынын ғылыми тұрғыдан дәйектеп берді.
1. Сыздықов Ж. Төлеу ақын // Екпінді. – 1946, №149
2. ҚР ҰҒА ОҚ ҚҚ. № 1113; № 13
3. Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ басындағы демократ жазушылары. – Алматы: ҚМКӘБ. 1958. – 308 б.
4. Дүйсенов М., Сейдеханов К., Негімов С. Халық ақындары творчествосының көркемдік сипаты. – Алматы: Ғылым, 1982. – 192 б.
......
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Көрнекті тілші-ғалым филология ғылымдарының докторы профессор Мархабат
Томанұлы Томановтың туғанына 80 жыл толуына орай өткізілетін «Филологияның
қазіргі кезеңдегі ... ... мен ... атты ... конференция мақалаларының жинағы
І том
Алматы 2012ж.
Филология, әдебиеттану және әлем
тілдері факультетінің деканы,
профессор Қ. ... ... мен ... ... ... аса танымал ғалым, лингвистика
ғылымының ұйымдастырушыларының бірі, қазақ және түркі тіл білімінің білгір
маманы филология ғылымдарының ... ... ҚР ЖОО ... ... медалінің иегері, Мархабат Томанұлы Томанов
арамызда болғанда 80 жасқа ... ... ... ... ... жылы ... ... Қармақшы
ауылкеңесіне қарасты «Абыла» колхозында дүниеге келді. 1949 жылы Қармақшы
қыстағындағы №26 қазақ орта ... ... соң сол жылы ... ... түсіп, оны 1954 жылы үздік тамамдады. Қиын ... ... ... ... алып 1960 жылы ... ... ... «Қазақ тіліндегі мезгіл ... сөз ... ... ... қорғады.
Қазақ тіліндегі морфология саласының даму тарихын түркітану ... ... мен ... ... ... 1976 жылы ... ... морфологиясының негізгі мәселелері» атты тақырыпта ... ... ... ... ... көп ... жан-жақты, сан-
салалы, зерттеу бағытының түп қазығы мен алтын ... ... ... тіл тарихының мәселелеріне арналған. Атап айтар болсақ, ... даму ... ... ... ... отырып,
сөздің морфологиялық құрылымына тарихи жәдігерліктер негізінде кешенді де
кемелді талдаулар жүргізді. ... ... ... , я ... ... жүрген көптеген түбір сөздердің өзін ... ... мен ... ... ... ғылыми тұрғыдан дәйектеп берді.
Профессор Мархабат Томанұлы алтайтану, ... ... ... методологиялық негізін басшылыққа ала отырып, қазақ тілі тарихи
граммтикасының іргетасын құйды, ... тіл ... ... даму ... ... ... ... ғылыми жүйеге түсірді.
Профессор М.Т.Томанов Қазақ Ұлттық университетімізде 40 жылдан аса
қажырлы да құнарлы еңбек ... ... тіл ... ... ... сүбелі еңбектер жазып, дара да дана ... ... ... ... өлшеусіз үлес қосқан, елімізге танымал айтулы ҒАЛЫМ.
ЕРТЕ КҮННЕН ЕСТЕГІЛЕР
Е. Жанпейісов
А. ... ... Тіл ... ... ... ... ғылым академиясының табалдырығын
1957 жылы 27 ... ... ... Дәл осы күні Тіл және ... ... ... қол ... пәрменмен кіші ғылыми қызметкер
болып ... ... ... еңбек жолымыз осы қаңтар айының
басында ... ғана ... ... ... басталды. Біздің
алдымызда мұнда он шақты күннен бері Әбдрахманов Айтым мен ... ... ... ... ... ... ... академиясының корреспондент мүшесі
Сәрсен Аманжолв-тың. Өте бір түсі игі, ... ... ... адам ... де ... жылы сөйлеседі. Алды кең, әрі ашық. Ер ... ... еді ... бөлімнің алғашқы ұйымдастыру жұмысы ... ... ... ... ... ... Төралқа отырысында халқымыздың
ұлттық ғылым тілін қалыптастыру, яғни қазақ тілін ғылымдандыру проблемасы
арнайы сөз ... ол үшін ... ... салалары бойынша екі тілді орысша-
қазақша терминологиялық сөздіктер жасауға ғылыми мекемелерден, ... ... ... ... ... ал бұл ... Мемлекеттік
терминология комиссиясында бекіту, баспаға дайындау, редакциялау, талқылау,
апробациядан өткізу сияқты қыруар ұйымдастыру жұмыстары Институтқа, ... осы ... ... ... ... ... алда тұрған
міндеттер мен дереу қолға алынуға тиісті тығыз жұмыстар туралы айтты. ... ... ... ... ... ... деңгейде қолға
алынуына Академия президентінің, Қаныш Имантайұлы Сәтпаевтың тікелей ... ... ... ... рет ... айтты.
Бұрын бұл кісінің атын ғана еститінбіз. Мұнда ... енді өзін ... ... ... ... Әуезовті де, Марғұланды да осында жиі ... ... ... сыйы ғой: келе-келе небір келелі, алқалы топта
оларды ұйып тыңдайтын да болдық. ... ... бір ... бұларды көруге
әркім-ақ таңсықтын. Ешкім де оларға жәй ... ... ... бұл ... тек сырт пішін тұрпатының өзімен-ақ былайғы бар қазақтан туысы бөлек,
өзге бір дүние кейпініне: ... ... ... ... ... ... миуалы, бұлбұлды бақтарын, салқын самал
хауыздарын», ... ... ... сарайларын, медреселерін,
кітапханаларын» елестететін аңызды көне ... ... ... ... ... ... Олар ... кеміс мініміз де көп
біліне бермейтін еді.
Ол кез – енді ойлап тұрсам, ... ... ... ең ... ... ... ... ғасыры» екен ғой! Естен кетпес сол
ғибратты ортаның, академиялық үлкен ғылымның ... ... ... ... ... ... бесінде», мен одан енді аса бере
аштық. Бойымызды бір жағы мақтаныш ... ... ... шыны ... ... шыға ... ... Мархабат кен өндірісі неғұрлым
көбірек шоғырланған Жезқазған ... ... да, мен ... ... ... «ақ ... еліне» жол тарттым. Екі айдан
астам уақыт ... ... ... ... ... аралап,
жергілікті ұлт өкілдері тілінде ғана айтылатын, былайғы жұрт ... ... ... ... терминдік атауларды жеке-жеке карточкаға
түсіріп, оларды сол салалаық шаруашылықта ... ... ... қоса ... ... сапардан бірсыпыра жаңа жергілікті сөзқолданыс
үлгілерін жинап, екеуміз де Институтқа олжалы оралдық. Келісімен сол тіл
материалдарын сұрыптап, екі ... ... ... ... де ... ... жаздық: бірі – сол жылы «Термин қалыптастыру жайлы
бірер сөз» деген атпен «Лениншіл жаста» (қазіргі «Жас ... ... ... (1958) ... ... ... ... кең пайдаланылсын»
деген тақырыппен «Қазақстан мұғалімі» газетінде басылды. Осы жылы ... ... А. ... қосылып «Социолистік Қазақстан»
газетінде «Өнеркәсіптік терминдер жайында» ... тағы бір ... ... бұл ... бір бөле ... еңбегі: К: Қуатбаев екеуі
жасаған және 1962 жылы жеке кітап етіп шығарған (көлемі 164 бет) ... ... ... ... терминологиялық сөздігі» (9-
ыншы том). Бұлардың сыртында ... ... ... ... ... астрономия, юриспруденция, педагогика ... ... ... ... ... ... ... кітап болып
шыққан орысша-қазақша терминологиялық сөздіктердің жауапты ... де ... ... ... ... – М. ТОманов шығармашылғының бір ғана қыры.
Ол сондай-ақ лингвистика ғылымының әдеби тіл, стилистика мәселелерін
де ... ... ... Жалпы бұл салаға бізді – Мархабатты да, мені ... алып ... ең ... бұл ... ... ... ... жазуға
баулыған, автор ғып тартқан – Қазақ ССР Ғылым академиясының корреспондент
мүшесі Мәулен ... Сөз ... ... соң айта ... ... алып қалған да, екеумізге ғылыми жетекші болған да, кезінде
екеумізді Академияға ертіп ... ... ... да сол ... Мәкең-тін:
ұстаз шапағаты деген осындай-ақ болар. Ғ. МҮсірепов ... адам ... ... дегенді сірә осындай ыңғайда айтса керек.
М. ...... пен ... ... ... ... 1961 жылы ... болып шыққан «Қазақ
әдеби тілінің мәселелері» мен 1966 жылы ... ... ... атты ... ... ... бірі. Ол бұл еңбектерде де
өзіне тиісті негізгі ... ... ... мазмұны жағынан жоғарғы
мектеп талабына сай жазып шықты. Оның жақсы қалыптасып келе жатқан кәсіби
дайындығы, ... ... ... қарымы нақ осы тұста көрінді.
Ғылымда ... ... ... негізгі бағыты, темір қазығы – бұл да оған
осы тұста белгілі бола бастады.
Ол өзінің ... ... ... ... тіл ... тіл тарихы төңірегінде жүргізді. Мысалы, әдеби тіл тағдыры оны өмір
бойы толғандырған тақырып деуге болады. Бұл проблемаға мезгіл-мезгіл оралып
соғып, бұл ... ... ... ... ... ... «Әдеби тіл
сырына үңілсек», «Әдеби тіл әрлі болсын», «Қазақ ... тілі және ... ... ... ... ... әдеби тілінің қалыптасу жолдары»,
«ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдеби тілі», ... ... ... тілі мен ... ... тілінің байланыс мәселелесіне»» сияқты
тақырыптарда үзбей жазды. Иә, ... ... ... тіл ... ... ... ... алып зерттеді. Туған тілінің өткенінен ... сыр ... оны ... ... сабақтай сөз еткен
«Қазіргі қазақ әдеби тіліміздің ... деп ... ... ... ең ... ... (24 қарашада) «Қазақ әдебиетінде» басылды.
Бұл – оның көзі тірісінде ... ... ... ... ... өмір бойы қол ... бір бауыр басты
тақырыбы әдеби тіл ... ... ... ... Бірақ Мархаббаттың ғылыми
еңбектерінің құбылысы, «Мекке жазғы» бұл ... Оның ... ... бас тақырыбы тарихи грамматика мәселелері болды. Бұл таңдау,
менің байқауымша, жоғарыда аталған «Қазақ ... ... ... алатын сияқты. Өйткені ол мұнда әдеби тіл ... ... ... араб жазба ескерткіштері деректерін де жанастыра сөз етеді. ... тіл ... ... ... ... ой-пікірлері әсіресе
оның алпысыншы жылдар ішінде шыққан жеке мақалаларында, ... ... мен ... ұлы ... ... ... тарихы мен грамматикалық очерктері», «Великие ученые Средней Азии
и Казахстана», «Ежелгі мәдениет ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде, оқу құралдарында одан
әрі дамыды. Жалпы тіл тарихы жөніндегі білім, танымы ... ... ... ... ... грамматикаға осылай біраз тәжірибе алып, ... ... ... ... енді ... айналыса бастады. Бұл
ретте әуелі сан есімдер, үстеулер, етістік жасайтын ... ... шақ ... ... ... даму, жалпы тарихи
грамматика мәселелері туралы ... ... ... сериясын жариялады.
Бұлар кейін келе оның «Основные вопросы ... ... ... ... ... негіз болып қаланды.
М. Томанов өзінің тарихи грамматика тарапты зерттеулерін бұдан былай
да тереңдете түсті. Жекелеген ... ... ... ... кейбір мәселелерді, атап айтқанда, түбірлер құрамы, тәуелдік жалғау
т.б. грамматикалық формалар туралы қалыптасқан ұғым түсінігіміздіосы ... ... ... жаңа ... негізінде теоиялық жақтан
кеңейтіп, үнемі толықтырып отырды. Мысалы, оның ... ... көне ... ... ... ... «К ... принадлежности», «Қазақ тіліндегі байырғы түбірлердің құрамы
туралы» сияқты мақалалары осындай мақсаттан ... тіл ... ... жиырма жыл бойы осылай тынбай ізденді.
Тынбай іздене жүріп, кәсіби ... ... ... өзі де өсті, кемел
тартты. Белгілі тіл тарихшысы болып қалыптасты. Оның сексенінші ... ... ... ... фонетикасы», «Түркі тілдерінің
салытсырмалы морфологиясы», «Қазақ тілінің тарихи грамматикасы: Фонетика.
Морфология» атты оқулықтар ... ... ... Оларды оның көп жылғы
ғылыми ізденулерінің лайықты қорытындысы, ... ... ... десе ... М. ... ... ... де «К ... ... в ... ... ... ... ... «К вопросу о генезисе и развитии имен прилагательных», «О
методах и сточниках ... ... ... ... ... построения исторической грамматики казахского языка» ... тағы ... ... ... ... ... жоғарғы
мектеп студенттерінің тұрақты оқулығына айналған өзінің «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... өңдеп,
толықтырып, 1988 жылы оның екінші басылымын шығарды.
Талантты ғалым М. ... бас ... ... ... ... ... міне осылай туды.
Қазақ тілі тарихын зерттеудің жаңа үрдісі
Ж.А.Манкеева
А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі Институты
Қазіргі қазақ тіліндегі жалпытүркілік қабаттың, ... ... ... өз ... ... сан ... тарихи даму жолын сақтап, тұтынушы
халықтың материалдық-рухани мәдениетін бейнелейтін түбір және тарихи туынды
сөздердің түпнегізін ... ... ... ... назарын
аударғаны белгілі. Осымен байланысты түркітануда олардың ата ... ... ... ... ... ... ... байырғы қалпына келтіруге бағытталған талай зерттеулер жүргізілді.
Солардың ... ... тілі ... ... ... ... ... категория ретінде зерттеген көшбасшы
ғалымдардың бірі – профессор М.Томанов.
Бұл арада ... ... ... ... ... сипаттауды артық деп
санаймыз. Бүгінгі әңгіме – профессор М.Томановтың ... ... ... ұлт ... сабақтас қарастыратын қазіргі тіл ... ... мен ... ... ... көрсету.
Өзінің артында қолжазба ретінде қалып, кейін жарық көрген (1992 ... ... ... ... ... ... тілдері,
олардың жалпы сипаты немесе жеке ... ... ... ... ... бұрын олардың бәріне тән ортақ заңдылықтар қандай дейтін мәселеге
тоқтау орынды» деп бастайды да [1, 7], ... ... ... жүйелік
ерекшеліктеріне (фонетикалық жүйе, морфологиялық құрылыс, лексикалық қор,
синтаксистік құрылыс) тоқталады. Соның ... ... даму ... ... ... ... ... көнеруін анықтауда
фонетикалық заңдылықтардың мәнін ерекше атап көрсеткені белгілі [2, 100].
Ғалым байырғы сөздік қордың ... ... ... ... т.б. ... ... ... қазақ тіліне қатысты нақты тілдік деректермен дәйектейді.
Түбірдің бір буындығына қатысты ғалымдардың сүйенер ...... ... құрылымының тұрақсыздық (диффузность) сипаты. Осыған
орай моносиллабтардың құрылымы фоно-морфо-семантикалық корреляция негізінде
қатар ... ... ... ... ... ең кең ... түрі ... түбірдің басындағы (анлауты) да, соңғы дыбысының (ауслауты) да
өзгермелі екендігі оның ... ... ... А.Н.Кононов,
Ә.Қайдаров, Е.Қажыбеков, М.Томанов еңбектерінде дәлелденгені белгілі. Нақты
айтқанда, профессор М.Томановтың жылысу, кірігу, фузия т.б. ... мен ... ... ... ... ... тілдік деректерін
талдаулары мен қазақ тілінің тарихи-фонетикалық, фонологиялық жүйесінің
қалыптасуы туралы пікірлерінің ... ... және ... ... құрылымының табиғатын ... ... ... қарауында.
Осымен байланысты М.Томановтың зерттеулерінде түбір морфемалардың
қалыптасуына қатысты көрсетілген ... ... ... ... тетігі тек тілдік жүйенің бір деңгейі ... ... ... тіл ... ... ... отыр. Атап айтқанда,
қалыптасқан ғылыми көзқарастар тұрғысынан тарихи фонетикалық ... ... ... морфемалық құрылымда кездесетін ығысу, жылысу
т.б. құбылыстардың ерекшелігі мен сырлары қазіргі тіл білімінде морфология
мен фонетика тоғысында ... ... ... ... ... қазіргі тілді зерттеу деңгейінің функционалдық сипатына сай
жаңа ... ... ... Осы ... ... қарасақ, қазақ тіл
біліміндегі түбір құрылымына қатысты ғылыми ... ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Осыған орай ішкі флексия, архисема, идеофон, силлабофонема т.б. ұғымдардың
өзектелуі түбір құрылымын жаңғыртуда тиімді ... ие ... ... орайда шартты түрде «өлі түбірлер» деп аталып жүрген тарихи туынды
түбірлерді сөзжасам өрісінің ... мен ... ... ... ... ... түбір морфема деп қарайтын Н.И.Букетованың
зерттеуін де профессор М.Томановтың түбірді динамикалық жүйе деп ... жаңа ... ... ... деп қараған жөн [5].
Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде таным көкжиегін кеңейтіп келе жатқан өрелі
өріс-руханияттың көне ... ... және ... сана мен ... іспетті тарихи тілдік деректерді зерттеудің кешенді де ... ... ... ... ... ... ... бастау алғаны белгілі. Қазіргі таңда ежелгі түркі дүниесін
танытатын көне түркі ... ... мен ... ... ... ... ... қайта түлеп, жаңғырып жатқан түркі халықтарының
бірі қазақ елінің рухани-әлеуметтік және ... ... ... антропоөзектік аспектіде танылуда.
Кейінгі буын зерттеушілерінің өкілі М.Ескееваның: «Жалпы ... ... ... ... тоғысу, қайта ыдырау тәрізді тілдік
үдерістерді ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктермен, бітім-
болмысымен сараланатын, сан ғасырлық дербес даму жолынан өтсе де, ... ... ... келе жатқан, қазіргі түркі тілдерінің қалыптасу
ерекшеліктерін, өзара ... ... ... ... ... ... ... дерек VII-IX ғасырлардан жеткен көне түркі ескерткіштерінің тілі»
[6] деген тұжырымын ғылыми сабақтастықтың жаңа деңгейі деп ... ... жас ... ... Енисей, Талас ескерткіштерінің тіліндегі
моносиллабтарды қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қарастырған зерттеуі түбіртану
деңгейін ғылыми да, деректік те тұрғыдан дәйектелген жаңа ... ... ... ... ... тіл ... ... дереккөзі ретінде
пайдаланған көнетүркілік жәдігерлерді зерттеуде оның мазмұнындағы түркі
жұртының ... ... ... негіздегі тұтастығын бейнелейтін
тілдік мұра ретінде жаңа ... ... ... ... ... жалғастықтың жаңа деңгейі деп бағалаған жөн. Атап ... ... в ... ... картины мира»
атты еңбегінде ежелгі ... ... ... ... деректерді
когнитивтік жүйеде қарау ескерткіштер ... ... ... ... мәні ... ... нақты дәлелдейді [7].
Осы ретте тілдің таным құралы ретіндегі (қарым-қатынас ... ғана ... ... қызметін дәйектейтін көне тілдік деректердің
лингвомәдени аспектіде қаралуы – соның нақты ... [8]. ... бір ... ... ... қолданыс аясын архетиптік ұлт мәдениетімен
сабақтастыру бағзы замандардан бастау алып, халық санасына ... ... көне ... тарихи сырын тіл тұтынушының ... Бұл жайт тіл ... ұлт ... ұзақ ... ... ... ... лингвистика тұрғысынан жасаған
талдауларының кешенді де нақты деректік зерттеу жалғасын түркі ... ... ... жаңа ... ... ... көрсеткен башқұрт ғалымы А.Шайхуловтың еңбегінен көруге болады ... ... ... зерттеуде теориялық-танымдық бағытты да ұстанып,
имманенттік талдау мен когнитологиялық талдауды ұштастыруға ... ... ... ... ... башқұрт, қарақалпақ тілдері мен туыстас чуваш,
моңғол, тұңғыс-маньчжур тілдері деректері негізінде ғалам бейнесінің ... ... ... ... ... ... парадигма негізінде дәлелдейді.
Ұстаз тәлімін көрген және түбір теориясын динамикалық тұрғыдан анықтауға
үлес қосқан ғалым мұрасын терең ... ... біз де: ... деңгейдегі бірлік ретінде үнемі өзгерістерге ұшырап отырады,
соның нәтижесінде белгілі бір хронологиялық деңгейдегі түбірдің жалғыз ғана
моделінің ататілде ... ... ... Бұдан шығатын қорытынды:
түркітануда анықталған түбір құрылымдарының (CV, VC, CVC және ... ... ... тек бір ғана ... негізделмейді» деген
жорамал ұсындық [10, 6].
Бұл модельдердің біреулері тұлғалық, мағыналық белгілерін сол күйінде
сақтаса, енді ... ... ... мағыналық өзгерістерге ұшыраған
немесе мағынасын өзгертпей, тұлғалық ауытқуларға ... ... ... интралингвистикалық, экстралингвистикалық
жүйелі себептерін құрылымдық тіл ғылымындағы заңдылықтың аясында ... ... ... СV ... ... ... одан ... лингвоэволюциялық үдерісте ортақ идея мен
дефинициялық белгілердің негізінде оның жаңа ... ... ... V және СV ... ... ... бір
ғана тұлғада жаңғырту (реконструкциялау) нәтиже бермейді. Себебі олардың
архитұлғасы мен ... ... ... ... Ал ... ... кезеңінде бұл моносиллабтардың VС, VСС, СVС, СVСС ... ... ... ... ... М.Томановтың құнды ғылыми тұжырымдарының
қазіргі тіл біліміндегі зерттеулерде жалғасуы, біріншіден, ... ... тіл ... ... ерекше мән беріліп жатқан ... ... ... ... тіл ... ... ... ұрпақтың ана тілдің өміршеңдік қызметінің қуаты мен құдіреті
негізінде ұлт ... ... ... түп тамырларын танып білудің
кепілі екендігінде. Ал ... ... ... ғалымдардың, ұстаздардың
ұлылығы осы бастаулардың көзін ұлттық ... ... ... ... көне ... ... ... сөйлеу тілі,
фольклор т.б. деректер бойынша іздеп, ... ... ... ... мен ... ежелгі заманнан күні бүгінге дейін ұласқан
тарихи-рухани даму ... ... ... ... бүгінгі күнмен
сабақтасуында.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Томанов М. ... ... ... ... – Алматы:
Қазақ университеті, 1992.
2. Томанов М. ... ... ... ...... Мектеп, 1988.
3. Айғабылұлы А. Қазақ тілі морфонологиясы мен ... ... ... ... ... Б. Фонологические закономерности развития ... ... – 2-е изд. – ... : ... 2009;
Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). – Алматы:
Қазақ университеті, 1999.
5. Букетова Н.И. ... ... ... как ... универсалия. –
Алматы, 1994.
6. Ескеева М. Орхон-Енисей, Талас ескерткіштерінің және ... ... ... ... ... – Алматы, 2007.
7. Шаймердинова Н.Г. Репрезентация в языке древнетюркской картины мира.
– Астана: ... ... ... Ж.А. ... ... ... ... танымдық
негіздері. – Алматы: Жібек жолы, 2007.
9. Шайхулов А.Г. Структура и идеографическая ... ... ... в ... ... ... в ... ареальной
межтюркской и общетюркской лексики (синопсис и таксономия когнитивной ... не ... и ... ...... ... ... Ж.А. Қазақ тіліндегі байырғы түбірлерді жаңғырту. – Алматы:
Мемлекеттік тілді дамыту орталығы, 2010.
Түркі ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының директоры
Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде түркі халықтарының өткенін ... ... мен ... ... ойластыру мақсатында жасалған игі
істердің бірі – ... ... ... ... болмаған, ерекше маңызды
мәдениет пен ғылым ... - ... ... құру ... Түркі
өркениетін, түркі дүниесін зерттейтін, түркі ... ... ... ... Қазақстанда дүниеге келуінің өзі еліміздің түркі әлеміндегі
көшбасшылық қызметінен хабар береді. Бұл – ... ... бары ... ... ... ... ... жазу, бүгінгі проблемаларының шешімін
іздестіру, болашақта ... ... ... алдын
алып,болашағымыздың жарқын болуы ... ... ... ... ... көреген басшыларымыздың саяси еркімен, қалауымен жасалған игілікті
іс болды. Туыстас елдердің ертеңі дәл осындай орайын ... ... ... ... нәтижесінде, ғылыми зерделі еңбектің
нәтижесінде жасалады.
Түркі тілдерінің жеке даму ... да, ... ... да жаңаша
зерттемелер негізінде тұжырымдайтын, қорытатын кезең ... ... ... ... тілдері тәрізді, түркі тілдерінің де ортақ құндылықтарын
айқындап, мәдени шежіресін ... ... ... ... ... ... жетті. Осы мақсатпен жүзеге асырылатын іс-шаралардың ... ... ... ... ... ... ... зерттеу болмақ.
Түркі лексикографиясының ортақ тарихын жазу, түркі ... ... ... ... ашып ... ... сапалы сөздіктер жасау жолында бірге қозғалудың ... ... ... Себебі сөздік – халықтың сөз қазынасын жарқыратып
көрсететін ерекше ... ... ... ... ... 1930 жылы «Ұлттық
сана-сезім мен тіл арасындағы байланыс өте күшті. Тілдің жалпыұлттық және
бай болуы ... ... ... ең басты, әсерлі, көңіл
толқытарлық жағдай. Түрік тілі, әлем тілдерінің ішіндегі ең бай ... ... бұл ... ... қолданым табуы қажет. Елі мен жерін,
биік егемендігін сақтауды білген Түрік ұлты өзінің тілін де өзге ... ... ... ... Түркі тілдерін өзге тілдердің қамытынан
құтқару үшін жасалатын негізгі амалдардың бірі – ... ... ... ... ... ... қатарына ену болмақ.
Өткен тарихқа назар аударар болсақ, түркі сөзінің ... ... ... ... үшін ... ... ... әлемдік деңгейде
жұмсалып жүрген өзге тілдерден еш ... жоқ ... ... ... ... ірі ... ... байқаймыз.
Солардың ішінде біртуар бірегей тұлғалар ретінде Махмұт Қашқари мен Әлішер
Науаиді ... атау ... ... лексикографиясының бастау көздерінде
Махмұт Қашқаридің сөздігі - әлемдік лексикографияның таңдаулы туындыларының
бірі болды. М.Қашқари араб және ... ... ... ... ... жоқ, бір-біріне тең пар атқа балай отырып, түркі тілдерін әлемдік
деңгейде қолданысқа шығарудың қажеттігін дәлелдейді. ... ... ... сөз арасында парсылық элементтердің ұшырасуын сынай отырып, қай
тілдегі қандай элементтердің парсы негізді екендігін көрсетіп ... ... үшін ... ... Одан ... кезеңде Әлішер Науаи да ... ... ... еш ... жоқ екендігін дәлелдеп, тіл
тазалығы үшін ... ... ... пен парсылық қолданымдардың басын
ашып, айқындап, ара-жігін ... ... ... ... ... сәні мен ... ... «түркі тілім», «түркілерім» деп
ұрандап өтті. М.Қашқари туындысын ортағасырлық ... ... бас ... ... ... ... шығармаларының шағатайша түркінің
негізін құрағаны мәлім.
Одан ... XIX ... аяғы мен XX ... ... түркі сөзінің
негізгі қаңқасын құрайтын бірліктерді жинақтаған В.В.Радловтың еңбегін
ерекше атау қажет. Жаңа ... ... ... түсіндірме, аударма типті,
этимологиялық, фразеологиялық, т.б. сөздік типтері түзілуде. Алайда,
жекелеген түркі ... ... ... арттыра түсу үшін олардың
жүйелік және құрылымдық ерекшеліктерін салыстыра зерттеу қажет ... ... ... ... ... ... ... – сөздік құрылымына
лексикографиялық параметрлік талдау жасау ... ... ... негізгі
параметрлер бойынша салыстырмалы, салғастырмалы зерттеу жүргізу нәтижесінде
сөздіктерге жіктемелік, жүйелік, типологиялық, жанрлық ... ... ... ... ... жетілдірудің, әмбебаптандырудың жолдары
айқындалады. ... жаңа ... ... салаларында қолданыс табатын
зерттеудің ... ... ... ... ... кезеңдегі
лексикографияда салыстырмалы зерттеу жасаудың ең жаңа, тиімді әдісі – осы
параметрлік талдау болып ... ... ... ... ... ... ... кезінде төмендегі параметрлер
қолданылды: бірнеше қаріп (әліпби) пайдалану, сөздік бірліктер саны, сөздік
тұлғаның ... сөз (сөз ... ... ... ... ... ... сөздік тұлға), буынға бөлу, ... сөз ... ... сөз ... категориялық топ,
семантикалық құрылым, ... ... ... ... ... семантика, сөз тудырушылық
әлеует (дериватив), грамматикалық тіркесімділік, лексикалық ... ... ... ... ... (ареалдық),
стильдік, терминологиялық, эмоциялық-бағамдық шектеулер, кірме сөздің
бастапқы, аралық ... ... сөз ... даму ... ... туыстас сөздер, аударма, суреттер, сызбалар, ... ... ... ... ... ... т.т.
Қатардағы параметрлік талдау бірліктерінің бірі – сөздікте
қолданылатын әліпби ... ... ... ... бір ... ... және он ... түсіндірме сөздіктерінде бір ғана әліпби қаріптері ... ... ... ... ... қаріптер ғана пайдаланылды.
Дұрысында, жекелеген тарихи ... ... ашу ... ... ... ... жазу түрлерінен хабар беретін қаріп түрлерін (көне
түркі қаріптерін, көне ... ... ... ... қаріптерін,
орта түркідегі шағатайша, османлы вариантарында қолданылған арабы, парсылық
графика ... ... ... ... ортағасырлық латын
қаріптерін, армян қыпшақтарының жазбаларында қолданылған армян әліпбиінің
графикалық таңбаларын, орыс жылнамаларында қолданылған ескі орыс ... т.б. ... ... пайдалану мүмкіндігі бар еді. Бұл жекелеген
сөздердің тарихи қозғалысынан, олардың тарихи қолданым тұлғалары ... ... ... болар еді. Дәл осындай жағдай түркі
сөздіктерінің басым ... ... ... ... беруде олардың
бастапқы тілдегі түрі мен мәнін, аралық тілдегі мағынасы мен тұлғасын,
кейінгі түркі ... яғни ... ... ... ... мен тұлғасын беру
кезінде ... ... ... олардың транскрипциясы ... беру ... Бұл ... құндылығын арттыратын өте
қарапайым амалдардың бірі.
Немесе жеке сөздің сөз ... ... ... ... ... ... ... ішінде қазақ тілі сөздіктерінде де, сөз
міндетті түрде бір ғана сөз табына таңылады. Оның мағынасы сол сөз ... ... Ол не зат ... не сын ... ... ... ... Ал басқа
мағыналар көбінесе мағыналық реңк түрінде беріледі. Бұл бұрынғы ... ... ... ... ... жасанды жіктелім.
Шындығында, сөздердің көпшілігі көп ... Ең ... ... сөз ... бір ұғымды білдіретін атау ретінде есім болады. Қардың, сүттің,
бордың түсіндей, қараға ... түс ... «ақ» ... ... ... деген сұрау беруге болады. Алтын - металдың атауы ... «не» ... ... ... ... зат есім болса, бұйым жасалған материалдың
атауы (алтын сағат) ретінде «қандай» деген сұраққа жауап беретін ... есім ... Ақ, ... бай сөздері зат есім де, сын есім де, үстеу ... ... ... ... ... барлық негізгі мағыналарының
берілгені жөн болады. Бұл тұрғыдан, түркі сөздіктерінде, ... ... ... ... өте көп. ... ... ... түркі
сөздіктерінің кемшіліктерін ашып, ... ... ... ... амалдарын жасау қажет. Осы тұрғыдан
лексикографиялық параметрлік ... - өзге ... ... ... ... ... тиімді тәсілдердің бірінен саналады.
Осы тұрғыдан таяу жылдары төмендегі іс-шараларды жүзеге асырған жөн
деп ойлаймыз:
- түркі тілдері ... ... ... ... ... ... біртілді және екітілді түсіндірме сөздікте қамтылатын негізгі
параметрлер құрамын ... ... ... ... ... ... ... мен жанрларына жіктеме жасау;
- екітілді аударма сөздік жасаудың басты ұстанымдарын айқындау. ... ... ... ... ... ... анықтау.
Ареалдық және аймақтық, елтанымдық ... ... ... ... ... ... ... шағын көлемді оқу сөздіктеріне алынатын базалық лексиканың құрамы
мен құрылымын айқындау;
- түркі тілдеріндегі жалпылама ... ... ... және ... ... ... және зерттелу тарихын саралау;
- түркі тілдеріндегі лексикографияның кәсіби метатілі ұғымы аясына
енетін, жалпы лексикографиялық атауларды білдіретін базалық ... ... мен ... ... ... тілдеріндегі ... ... ... ... сөздік бірліктерді сұрыптап алу ұстанымдарын
анықтау;
- лексикографиядағы норма мен ... ... ... саралау;
- сөздікте жекелеген сөз топтарын‚ атап айтқанда‚ ... және ... ... ... сөз ... ... ... ескі және жаңа сөз қолданыстарды‚ кітаби‚ ... ... ... ... ... тілі ... фразеологизмдерді‚
туынды‚ көмекші және кұрделі сөздерді‚ жалқы ... ... ... ... әр ... және бір типті сөздіктердегі сөздік мақаланың параметрлік
құрылымын анықтау.
РЕЗЮМЕ
В этой статье рассматривается проблема тюркской лексикографии
SUMMARY
This article considers the problem of Turkic ... Mood in ... MEHDI ... of ... ... ... Ganja State ... shows the relation between the action expressed by the ... and reality. This relation is ... by the speaker. In ... the category of mood is made up by a set of forms opposed to ... in ... the event described as a real fact, a ... or as ... unreal that does not exist at ... Ilyish writes:”The category of mood in the present English verb
has given rise to so many discussions, and has been treated in so ... ways, that it seems hardly possible to arrive at any more or ... and ... ... ... concerning it” [1].
“There is no unity of opinion concerning the category of Mood ... Thus A.I. ... O.S. ... ... and ... find six moods in Modern English(‘indicative’, ... I’, ... II’, ... and ... Ilyish, L.P. ... V.N. ... I.P. Ivanova, L.L. Iofik ... three moods -(‘indicative’, ‘imperative’, ... and D.A. Shteling ... only the ... and the
‘subjunctive’ mood”[2].
In general the number of English moods in different theories ... two to ... In this article ... ... ... moods are considered and we shall focus on one of them namely
on the Subjunctive Mood and its ... ... ... Mood shows that the action or state ... by ... is ... as a ... as something imaginary or desired. The
Subjunctive Mood is also used to express an ... attitude of ... to real ... English past and present tenses are in what is usually referred to
as the ... Mood. Each of the past and present tenses in ... Mood has a ... tense in the ... Mood. ... English most verb tenses in the Subjunctive Mood are similar or
identical to the corresponding tenses in the ... Mood. We have ... that verbs in the ... Mood do not modify, but have the same
form regardless to of the ... Simple Present ... and Simple Past ... of the ... be are shown below. The ... forms are also given, for purposes ... The ... forms which differ from the corresponding
Indicative forms are shown in bold ... ... ... |
|I am |I be ... are |You be ... is |He be ... is |She be ... is |It be ... are |We be ... are |They be ... ... ... |
|I was |I were ... were |You were ... was |He were ... was |She were ... was |It were ... were |We were ... were |They were ... any verb, the Simple Present ... is formed from the ... of the verb, however for any verb except the verb to be ... Past ... is identical to the Simple Past Indicative. For all
of the past and present tenses ... with ... the ... are formed in the same way as the ... tenses, except that ... of the auxiliaries is used. Using the example of the verb ... the ... table compares the tenses of the ... ... Moods. The ... forms which differ from ... Indicative forms are shown in bold type:
Simple Present
Indicative
Subjunctive
I ... write ... ... ... ... ... ... ... be writing
Present Perfect
Indicative
Subjunctive
I (you/he/we/etc.) have/has/have written ... ... ... ... table summarizes the formation of the English
Subjunctive tenses:
|Tense ... |Verb Form ... Present |Do |bare ... ... ... |Be |present ... ... Perfect |Have |past ... ... Perfect ... |have been |present ... ... Past |Did |bare ... ... ... |Were |present ... ... Perfect |Had |past ... ... Perfect ... |Had been |present ... ... Simple Present ... was once more ... used than ... today. In modern American English, The Simple Present ... ... used in clauses beginning with the word that which express ... or ... In the ... ... the word that is ... bold type, and the verbs in the Simple Present ... ... We ... that he arrive ... is urgent that she be present at the ... demand that they provide ... will create a ... main clauses of the preceding examples are we requested, it ... the demand will create a delay. In the first example, the ... is in the Simple Past, in the second example, the verb “is” ... the Simple Present, and in the third example the verb “will create” is
in the Simple Future. As ... in these ... the use of ... Present ... in the ... clause of a formal command ... is ... of the tense of the verb in the main clause.
The Simple Present Subjunctive is more commonly used in ... than in informal English. For ... the sentence “I advise ... not be in a ... is an example of formal English. In ... the same idea would probably ... by the sentence; “I advise
you not to be in a ... in which the ... is used, rather than ... ... the Simple Present Subjunctive.
The past tenses of the Subjunctive, and the auxiliary would, are ... the ... clauses of ... which use the verb to wish in ... clause. In the ... ... the verb to wish is written in bold
type, and the verbs in the subordinate clauses are ... I wish that I were a ... wishes that he had studied harder when he was ... wish that he would come to the meeting ... should be noted that the word that can be omitted from a ... uses the verb to wish in the main ... wish I were a millionaire.
He wishes he had studied harder when he was ... wish he would come to the meeting ... form of the verb used in the ... clause of a wish is
independent of the tense of the verb in the main clause. As ... the form of the verb used in the ... clause of a wish ... by whether the time of the action referred to in the ... is earlier than, the same as, or later the time of the ... to in the main clause. When in the subordinate clause refers to an
earlier time than the main clause, the Past Perfect ... is ... in the in the ... clause. In the ... ... the ... the Past Perfect Subjunctive are underlined;
e.g. We wished he had come to ... wish you had rung ... will wish she had listened to us ... the case of a ... ongoing action, the Past ... ... may be used instead of the Past Perfect ... the following example, the verb in the Past Perfect ... is ... He wishes he had been playing football with us last ... each of these ... the use of the Past Perfect Subjunctive or
the Past Perfect Continuous Subjunctive ... that the ... refers to an earlier time than the main clause. When the ... refers to the same time as main clause, the Simple Past ... usually used in the ... clause. In the ... examples, the
verbs in the Simple Past Subjunctive are ... When the boy was at the party, he wished he were at ... that she is in Japan, she wishes she ... ... we begin our journey, he will wish he were with ... the case of a ... ongoing action, the Past ... may be used instead of the Simple Past ... In ... example, the verb in the Past ... ... ... They wish they were watching TV ... each of these ... the use of the Simple Past Subjunctive or
the Past Continuous ... ... that the ... clause
refers to the same time as the main clause. When the ... ... to a later time than the main clause, the Simple ... with
the auxiliary would is usually used in the subordinate clause. In ... ... the verbs in the Simple ... with ... He wished they would arrive the next ... will wish they would join her the next ... each of these ... the use of the Simple conjugation with
would indicates that the subordinate clause refers to a later time than ... clause. The ... table ... the verb forms most often ... the subordinate clause of sentences expressing wishes;
It should be noted that the modal ... could, can also be ... the ... clause of a sentence expressing a wish. The auxiliary
could forms conjugations in the same way as the ... ... I wish I could lend you more money ... wish I could lend you more money ... ... in the preceding examples, the Simple conjugation with
could may be used when the time referred to in the ... clause ... than, or the same as, the time referred to in the main clause. As ... shown in the ... example, the Perfect ... with could ... used when the time referred to in the ... clause is earlier ... time referred to in the main ... He wishes he could have done his work yesterday.
BIBLIOGRAPHY
Ilyish B.A. The Structure of Modern English. М-L., 1971, ... B.S., ... B.I. A Course in English Grammar. ... p.139
Резюме
В данной статье рассматривается сослагательное ... ... ... ... ... ... роль и виды этой формы
глагола в процессе речи в английском языке и ее особенности. В ... ... ... ... ... ... ... мақалада қазіргі ағылшын тіліндегі шартты райға тоқталған.
Ағылшын тіліндегі ... бұл ... рөлі мен ... ... жазады.
тіл біліміндегі қазіргі басымдықтар мен жаңа бағыттар
Абдыгалимова Ж.,
ПМПУ-дің аға ... ... ... ... символдық мәні
Бейнелі аталымдар қазақ және түркі ... ... ... дейін синхрондық сипаттау мен этимологиялық, лексика-
семантикалық, ... ... ... ... ... зерттеулерде этноәлеуметтік, этнографиялық, шаруашылық
ерекшеліктеріне қатысты мол ... ... Яғни олар ... бір-екі
ғасырдан астам уақыт бұрынғы қазақ жерінде, әрбір өлкесінде қалыптасқан
топонимикалық жағдаятынан хабардар ... Осы ... ... зерттеудің
өзектілігі Кереку өңірінің қазіргі кезде қалыптасқан топонимикалық жүйесін
көне жазбалар мен ... ... ... ... топонимдік
деректердің негізінде зерттеу қажеттілігімен байланысты.
Кереку өңірінде еліміздің тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... ... ... өзгерістер әкелуі топонимдік жүйесіне де
ықпалын тигізді. Ежелден табиғи қалыптасқан ұлттық топонимдік ... ... ... ... ... ... ... аймақтың жер-су атаулары, әсіресе ... ... ... ... ұшырап, сол кезеңдегі саясатқа қызмет
етті. Мысалы, Павлодар, ... ... ... ... ... ... Рождественка, Первомайка, Парамоновка,
Ольгинка, Железинка, ХУІІІ партсъезд, Церковное, Словянка, Столыпинка т.б.
Кереку ... ... ... ... ... тыс
экстралингвистикалық факторлардың әсерінен ... ... ... ... мен қалыптасу ерекшеліктері топонимдік аталымдар
жүйесінде көрініс ... ... ... ... мен түсінікті топонимикалық аталым
біріліктерін ... ... ... ... мен ... ... зерттеудің мәні зор. Бұл зерттеу жұмысының қажеттілігі мен
өзектілігін айқындай ... ... ... кең байтақ даласы, ондағы жер-
су және әр ... ... ... атау қоюы ... ұлттық
дүниетаным тұрғысынан келе жатқан аталым үдерісінің бірі. Жер-су атаулары
географиялық ... ... ... қатар сол жерді мекендеген халықтың,
қауымдастықтың салт-дәстүрі, ой-санасы, рухани болмысын бойына ... ... зор ... құндылық болып табылады.
Ежелгі қазақ өркениетінің «алтын бесігіне» айналған ... ... ... қала ... ... мәдени феномені ретінде оның
топонимдік жүйесін айшықтандырып, ерекшелендіріп тұрады. Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... (Атжетер, Әулиебұлақ Әулиетас Бабалы Баянауыл ... ... ... Итжатпас Итмұрынды, Итшоқы Итшоқы, Күшікжуған,
Сулысор, Күшікжуған, Қарағайлыбұлақ, ... ... ... тауынан Қарақуыс, Қаражар, Қаражыра, Қарақоғалы, Майқайың, Ақсу,
Қарасу, Жаңажол, Бесқарағай, Баянауыл, Екібастұз, ... ... ... ... ... ... т.б) ... таңбалық,
символдық бейнелеу себептерін анықтауға да байланысты.
Қазақ лингвистиканың қазіргі кезеңде жаңаша ... ... ... ... ... ... әр түрлі
ғылымдардың тоғысында, сабақтастығында қарастырылу қажеттілігі бүгінгі ... ... ... ... отыр. Осымен байланысты, Кереку
өңірінің топонимикасын когнитивтік ... ... жаңа ... ... ... тың ... қайта жүйелеуге жол ашады. Бұл жалпы
топонимика саласындағы ... ... ... осы ... ... қол
жеткізілген табыстарын негізге ала отырып, оны жаңа ғылыми парадигмада
толықтыра, жетілдіре ... ... ... антропоцентристік
үдеріс
Когнитивтік лингвистиканың мақсаты – адам санасының тереңде ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарды көрсетіп қана қоймай, ұлтқа, адамзатқа
тән адами ... ... ... ... тіл ... ... ... шарттары мен құралы ретіндегі тілдің рөлін ... ... ... тіл ... қазіргі антропоцентризмдік
талдаулар деңгейінде қалыптасқан когнитивизм негізінде пайда болып, тілдік
зерттеулердің көкжиегін кеңейтеді. ... ... ... тек адам
рухына (білім, сана, ақыл, ой, түсінік, ... ... ... ... ... ... арман т.б.) қатысты жайттарды ғана емес,
сонымен бірге қабылдау, еске сақтау, зейін, танып білу сияқты ... ... [1, с. 15]. ... тіл тек ... ... ... ... арқылы әлемнің тілдік бейнесін сипаттауда айрықша қызмет
атқарады.
Когницияның тілдегі көрінісі туралы проф. Б.Қасым: ... ескі ... жаңа ... қайта өңделіп, қарастырыла бастайды.
Мәселен, реалийлердің (заттардың, құбылыстардың, оқиғалардың) табиғаты
санада түрліше көрініс ... ... ... біреулері – көрнекі нақты
образдар арқылы берілсе, келесілері – қарапайым ... ... ... ... ... - ... [2, 6 ... Қ.Рысберген: «Ғалам бейнесі» ұғымы адамның ... мен ... өмір ... ... шарты, қоршаған әлеммен қарым-
қатынасын білдіретін іргелі ұғымдарға жатады. Адам баласы ерте ... ... ... ... ... бағамдап бағдарлағалы бері оның таным аясына
іліккен, енген универсумдік ... ... ... ... ... ... (гармония), реттілік беруге ұмтылып
отырған [3, 11 б.]..
Тіл-Адам-Мәдениет үштігі аралық байланыстың тілтанымдық тұғыры ... ... ... «тіл және ... «тіл және таным»,
«тіл және қоғам», «тіл және ... «тіл және ... ... ... ... ... ... ұсынады.
Кеңістік ұғымын жалпылама түрде болмыстың негізгі категорияларының бірі,
философтар кеңістікті екі түрлі түсіндіреді: бір ... ... ... ретіндегі «таза» абстрактілі кеңістік, екінші жағынан, табиғи
материалдық заттарға ... ... ... кеңістік. Ғалам бейнесінің
өзекті категорияларының бірі – кеңістік категориясы.
Кеңістік пен уақыт ұғымын когнитологтар философияда ... ... және ... ... ... ... қарастырады. Екі
категорияның адамға тұрмыстық деңгейде ... ...... ... адам ... ... ... алғаш қабылданатын –
географиялық кеңістік. Ұлттық топонимдердің концептуалдық мазмұнының
даралығын ... ... ... ... символдық мәнін
т.б. айырмашылық белгілерін зерттегенде байқауға ... ... мен ... ... әлем ... ... ... бәрімізге белгілі. Концепт-сөздер семантикалық аяның
атаулары болып ... ... және ... ... ... ... болады. Адам нақты бір тілдік жағдаяттағы өзіне өзекті
болып табылатын концептілік әлем бейнесінің мазмұнын субъективті ... ... ... ... ... ... кешені және олардың әрі қарай ... ... ... ... де ұлттық топонимдік концептосферамен сан-салалы
қатынаста болады.
Кереку-Баян өңірінің топонимдері өзінің ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасын дәйектей ... ... ... ... ... ... уақыттағы аңғырт
әлем бейнесін жасауға және ... ... ... ... мен
кезеңдерін: отырықшылану уақытынан бастап ... тілі мен ... ... олардың тұрмыстық, әлеуметтік-экономикалық және
мәдени байланыстарын анықтауға ... ... ... ... ... ... құрылымдарын, жіктемелерін
құрайтын концептуалдық жүйелер, яғни Кереку өңірінің ... ...... ортаны қабылдау, атау беру қазақ халқының дүниетанымы
арқылы екшеліп, сұрыпталған, ұлттық сана елегінен ... ... ... Мысалы, Найзатас, Сандықтас, Үйтас, Кебежетас, Қойтас
сынды аталымдар. Қазақ халқының ғаламның тілдік ... ... ... орны – ... – жер шары – жер беті – жер ... ... – тау сілемдері, бөлшектері т.б. ғылыми топтастыруға сай түзіледі.
Мысалы, Баянауыл ауданында: Әулие - тау, ... ... ... ... ... ... орналасқан; (Қасиетті тау).
Әулиебұлақ - өзен, бастауы Әулие ... ... ... ... оң жақ ... ағыны жоқ Еспе өзенінің оң саласы, Бала Қоянды
тауының оңтүстік-шығысында жоғалады; ... ... ... - ... ... ... Желтау ауылынан солтүстік-батысқа карай;
(Қасиетті тас).
Кереку өңіріндегі атаулар ғаламның ұлттық ... ... ... ... ерекшеліктерге сай қойылғандықтан, олар заттық
мәдениетке қатысты ... ... ... ... ...... ... не кірпішпен қаланғаны секілді ұғымды білдіретін үй лексема,
ал Сандықтас – қазақ халқының үй мүлкі, ағаштан жасалған ... ... ... жиһаз атауы сандық лексемасы, ал қойтас – төрт түліктің бірі ... ... ... ... жүрген қойларға ұқсату негізінде жасалған
атаулар. Мысалы, Баянауыл ауданы: Бүркіттер көп ... тау, ... ... ауыл ... ... - ... - тау, Желтау тауынан солтүстік-батысқа, ... ... ... ... ... - ... көл, Қарашоқы
ауылынан оңтүстік-шығысқа, Құндыкөл ауыльнан солтүстік-батысқа қарай; (Тау
атынан қойылған атау).
Символ да, метафора да ... ... ... ... бірі. Символдық таңба – лингвомәдениеттану мен ... ... ... ... Символ – тілдік аталымның
таңбалық мәні, мазмұнын берудегі ерекше құрал, символдық ... ... ... ... атауды білдіретін сөздерден іздеу қажет.
Сөз – символдарды ғалымдар әр түрлі қырынан зерттеген: ... ... ... мәдениетке, этномәдениетке қатысты [Е.Жанпейісов, Ж.А.Манкеева,
Қ.Т.Қайырбаева], символдық мәні бар фразеологизмдер сипаты ... ... ... когнитивтік сипаты [Қ.Ә.Жаманбаева],
түр-түс атауларының символдық ... ... ... Р.Лауланбекова] т.т.
Ақ, қара түстері символы түрлі мәнге ие. Кереку ... ... ... ... рухы қазақ тіліндегі бұрын қалыптасқан символдар
мәнінен айқын байқалады. аталым-символдар ... мән ... да, ... ... келеді.. Сөзжасамдық ұстаным негізінде сөзжасамдық
мүмкіндігі мол сөздер, басқа, туынды ... ... ... ... мол
түбір сөздер туынды аталымдардың әрі қарай жасалуына ... ... жаңа сөз ... мүмкіндігі көп болған сайын оның семантикалық өріс
жасау мүмкіндігі арта ... ... ... В.А. ... ...... ТетраСист., 2004.-55c.
2. Қасым Б. Когнитивті лингвистиканың теориялық ... // ... ... ... және инновация мәселелері. – Алматы, 2008. – 5- 9 ... ... Қ. ... ... ... және ... Филол.ғыл.док. ... автоферераты. –Алматы, 2010. -48 б.
Ақкөзов Ә. ... ... ... қ., ... ... ... ... ТӨРТБҰРЫШТЫҚ МОДЕЛІ
Қазір тіл білімінде бұл геометриялық фигура үшбұрыш емес, төртбұрыш
[трапеция] түрінде ... ... ... ... ... ... оны ... ойлап шығарғандығы айтылып жүр. Ал негізінде
М.Оразов А.А.Новиковтың идеясын дамытқан. А.А.Новиков ұсынған қосымша ... деп ... Оған ... мағына мен ұғымның тең түспеуін көрсету.
Теориялық жақтан алсақ, семантикалық үшбұрыш та, төртбұрыш та жаңсақ ... тек сөз ... ... ... пайда болған айырмашылық қана.
Төртбұрышты ұсынған ғалымдар сөз мағынасы мен ұғымды ажыратып жеке-
жеке көрсеткен. Үшбұрыштың А ... ... сөз ... бар деп ... В ... мағына, ұғым жатады. Д бұрышы затты ... ... осы ұғым мен ... ажыратылып көрсетілген.
Денотат объектив дүниедегі заттардың өзі ме, әлде ұғым ... ... ... ... ... зат па? Идеалды денотат
терминін алғаш ұсынған ... оның ... ... [гнесеология]
жатқандығын айтады [1.6-10].
Идеалды денотат деген не? Ол ... ... Д ... жата ... ДВ ... ... жата ма? Мүмкін идеалды денотат ұғым мен мағынаның
ішінде, соны ... В ... ... ... ... денотатты
семантика құрамына енгізуді талап еткен ... ... зат өзі ... ... тура ене ... ... ... мағынасы мен
объектив дүниедегі заттардың адам санасына түйсік туғызатын ... ... ... ... ... М.Оразовтың пікірінше, сөздің
мағынасының құрамына енген денотат осы идеалды денотат болып табылады.
Идеалды денотат референт те, шын ... зат та ... ... үшін ... ... ... информация жалпылануы керек, ал денотат
болу үшін объективтік қасиетке ие болу керек. ... ... ... ... тамырларына түйсік туғызу арқылы қабылданған информация ... Бұл ... ... қорытынды шығаруға тура келеді. Сөздің
лексикалық мағынасын объектив дүниемен ... ... ... ... осы ... ... ... денотат сөздің лексикалық
мағынасының құрамына ену үшін ... ... ... қасиетінен қол
үзуі керек. Ал ой ... ... ... барлығы да
жалпылауыштық қасиетке ие [2.211].
А бұрышына орналастырылған таңба, сөз, дыбыс әрқайсысының өзіндік
ерекшелігі ... да, бірі ... ... ... Керісінше, әр түрлі
зерттеудің нысанасы. Таңба – семиотикаға байланысты ... ... ... А ... кез келген объектив заттың екінші бір заттың
орнына қолданылатын, соған сілтейтін зат. Егер ... екі ... ... ... мен ... емес ... болатындығын ескерсек, біз
сөз ететін таңба осы тілдік таңба. Ал тілдік ... ... ... ... рас. ... тіл ... таңба дегенде осы тіл элементтерін –
сөздер деп түсінеміз. Ал тілдік таңбаның екі жағы: таңбалаушы, таңбаланушы
екендігін алғаш ... Ф.де ... Ол ... ... сөз, ... ... деп түсінген. «Языковой знак ... ... ... техническая сущность, которую можно изобразить следующим
образом», - деп ... ... оны ... бере ... жоғарғы жағын
«означаемое», төменгі жағын «означающие» деп белгіледі [2.16].
Егер Ф.де Соссюрдің терминін қабылдап, біздің түсінігімізге аударсақ,
онда дыбыс [акустический ... ... ... ... ... ... жағы. Ал ішкі жағы [означаемое понятие] мағына, ол адамның сезім
мүшелеріне түйсік туғызбайды. Сондықтан мағына ... ... ... ... ... ... таңбамен тең деп санағанда осы, бірінші
түйсік туғызатындығы, екінші объективтік сипатын негіз етті. Осы ... ... сөз ... ... ... дыбыс мағынамен байланысса да
дыбыстық жағы негізгі белгісі екендігін мойындауымыз ... ... А ... ... сөз, ... ... деуіміз қателік емес.
В бұрышына мағына, ұғым және сигнификатты орналастырамыз. Жоғарыда
төртбұрышта осы ұғым мен ... ... ... ... ғана бар ... ... оларды бір бұрышқа орналастыруға болмайды деген сұрау
туатыны анық. Ең ... ... мен ұғым бір ... ... ажыратып қарау
дұрыс. Н.Кондаков ұғымды «целостная совокупность суждений, т.е. мыслей в
которых что-либо утверждаются об ... ... ... ... ... ... суждения о наиболее общих и в то же время
существенных признаках этих объектов», - деп анықтама ... [3.456]. ... оны ... ... «Ал ұғым – сол зат, ... ... негізгі белгілердің адам ... ... ... - ... ... де бар [4.23]. ... пікіріне қарасақ, онда ұғым
мен сөздердің мағынасы бір зат емес. Ұғымның шеңбері ... кең, ... да ... ұғым мен сөз ... ... қараған дұрыс деп есептейді.
Ғалымның ойынша мәселенің сай жағы бар: ұғым да, пайым да ... ... Ал ... ... ... және ... шығып, іске асуы сөз арқылы болады
Шындығында ойлау мен тілдің арасын бөліп ... ... тіл ... ... Мәселені кең түрде алып қарастырғанда бұлардың бір-
бірімен астасып жатқандығын ... қиын ... ... ... ... ... отырған полисемия құбылысын тек жалаң лингвистика тұрғысынан
қарастыру көп ... ... ... ... ... ... ... пікіріне назар аударалық: «Прогресс языка и мышления нельзя
сводить, как это часто делают, ... ... их ... ... Он ... ... в углублении обобщающей
[интегральной] способности языка и ... На эту их ... ... ... Из нее она и ... ... что в тех ... проникло французкое существительное poudre, оно сохраняет полисемию.
Так, английское powder – это и ... и ... не ... уже о ... ... ... ... Следовательно, современное английское
powder семантический соответствует не современному ... ... ... ... ... ... а тому существительному,
которое и во французском языке некогда ... и ... и ... ... ... pulver ... за ... poudre стало
специализироваться после XIV в. именно для наименования ... ... ... ... ... ... ... [оқ-дәрі] мағынасында
қолданылатын poudre сөзінің шаң, ұнтақ, күл ... де ... ... ... және оның қай тілде қай мағынасы сақталғандығын және ең
бастапқы үлгісі ... ... ... шолу жасай келе, төмендегідей
қорытындыға келеді: «Таким образом, если видеть в языке прежде всего ...... ... то ... в ... как складывались в
европейских языках названия для ... ... ... ... ... И
это только один пример из огромного числа возможных иллюстраций. ... если ... как ... ... ... и редко прямо] в языке
знаки, значения и вещи [явления], если везде и ... ... что ... ... ... без значений существовать не могут, а значения
постоянно соотносятся с предметами [явлениями] окружающего людей мира, ... ... ... ... ... ... ... послужило лишь
толчком для развития семантики ряда слов в ... ... ... пути ... ... в разных языках от этого толчка уже не зависели»
[6.5]. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... мағына және заттар [құбылыстар] болып келеді. Тілдегі
таңбалар жүйесі ... ... ... ... ... ... Әрі ... парадигмалық және синтагмалық қатынаста тұрған
жалаң тілдік таңбалар ғана емес. Оның [тілдік ... ... ... ... да бар деп түсіну қажет. Онсыз тілдік ... ... ... ... ... қалады. Сонда тіл жалаң таңбалар жүйесінен
құралмайды, мағынасы бар ... ... ... ... ... тіл мағыналардың жүйесінен тұрады, ал таңбалар екінші кезектегі
құбылысқа жатады.
Тіл атау сөздерден немесе ... ... ғана ... ... тіл құрал ретінде ойды ғана жеткізіп қоймайды, сезімді де
жеткізеді. ... сол ... ... ... адам өз ... да
білдіреді. Сөздің дәлдігі осыдан туындайды. Сөздің ғана ... ... ... де [сөз тіркесі, сөйлем] ... ... ... Тіл ... ауыс ... ... та ... айтылған қызметінен келіп шығады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Оразов М. Семантикалық үшбұрыш ҚР ҰҒА ... ... Тіл, ... ... 2003, №3. ... ... М. ... тілінің семантикасы. – Алматы, 1991. -211б.
3. Соссюр Ф. заметки по общей лингвистике. – москва, 2000. ... ... Н.И. ... ...... 1979. ... Қалиев Б., Жылқыбаева А. Сөз мағыналарының негіздері.- Алматы, 2002.
-1009б.
6. Будагов. Р.А. ... идей и ... в ... ... ... ... 1978. ... Ләйла,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, филол.ғ.к.
«С»-ның сыры: уақытты когнитивтік ... ... басы ... ... өзге ... ... ... болып есептеледі.Ежелгі формаларды ұзаққа ... ... ... келе ... ... ... ... С рекомендует себя более древним относительно к
звуку Ш» ( 1 ,142 б. )
Проф.Томанов М. « Қалайда сөздің ... ... ... ... ... ... тарихындағы өте көне, ... ... ... ... ... ... өз ойын ... деп жалғастырады: «С.Е.
Малов өзінің белгілі классификациясында қатаң дауыссыздардың қолданылуы
тіл ... ... ... ... ... ... деп
түсіндіреді.» ( 2, 53 б.)
Белгілі ғалым Сәрсен Аманжолов өзінің «Памятники древнетюркской
письменности и их ... к ... ... ... ( 1957 ) ... бірқатар лексикалық бірліктердің аудармасын берген.Солардың
ішінен мыналарға көңіл аудартқымыз келеді: «Сув ... са- ... ... ( 3 , 133 б.). «С» ... ... ... білдіретін , атап
айтқанда уақыт пен кеңістікті бөлшектеу, уақытты қажет ... ... бар ... ... ... қана ... ғасырларды артқа
тастап қазіргі сөздердің құрамында ... су, сан/ ... ... сындыру сөздерінің құрамында бөлшектеу, бөлу семасы ... орын ... пен ... ... ... игеру үшін
адам санасы бөлшектеу ... ... ... абсолют
басына «с» дыбысын қолданады.Неге олай болатынына жауап бере ... ... ... ... сөз ... ... «уақыт» мағынасымен
байланысын Марк Михайлович Маковский өзінің жүз үндіевропа тілін ... ... ... атап ... ... со ... « ... резать»...2.Может соотносится со
значением « расстилать, растягивать»... сол сияқты ... ... ... ... тырысқан.( 4,62-64 с.)
Қазақ тіліндегі «С» дыбысынан басталған ... ... және ... ерекшеліктерін қарастырайық.
Сайын - істің дүркіндік, созылыңқылығын білдіретін шылау сөз/ ҚТТС /.
1. ...... ... ... ... ... белгісі бар, «уақыт» семасы
шеткері құрылымда орналасқан. ТТС: сағынды – ... ... ... 5 , 216 ...... күту мағынасында да уақыттың өтуін талап етеді ... ... да / ... ... ... уақыттың жемісі.
Сарылу –ұзақ сарылып жүру мағынасында уақыттың өтуін ...... ... қайғыдан солу процестері физиологиялық
жақтан да ... ... ...... ... ... заңдылықтармен иістену барысы
белгілі бір уақыт шегін талап етеді.
Сақтау – міндетті түрде ... ... ... ... да осы ... ... ... температураны төмендету, сұйықтық пен қатты т.б. денені
салқын немесе суық ... ... ... ... етеді.
Суынды - уақыттың өтуін қажет ететін процесс. ТТС – соғұнды: суынды,
тоңды, үсінді (5, 217 б.).
Сөну – ... ... ... ... т.б. біртіндеп өшуі.
3.Серуен –жаяу шыққанда да, ... ... ... да бұл ... бір ... шегінде іске асады.
Саяхат – алысқа жолға шығу семасы бірден білінетін бұл сөздің өзі ... ... ... ... ...... мақсатпен жолға шығу кәдімгідей ұзақ уақытты қажет етеді.
Сандалу – бекерге уақыт өткізу, босқа ... пен ... ... ...... «құр ... түсініктемесі әуре-сарсаңға түсу арқылы
уақытты босқа өткізу ұғымына қайыра алып келеді.
Сергелдең – әуре-сарсаңға ... ... ... алу. ... түсу,
сергелдеңге салды. Алты ай болды сергелдең.
Сарсаң – әуре -сарсаң бір сәтте бола қалмайды, ұзақ уақытты талап етеді.
Сайрандау– уақытты ... бір ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Ұзақ уақыт ... ... бір ... ... | Сема ... ... межелеген уақыт аралығында үздіксіз дыбыс шығару.
Сыңсу– дәстүрге сәйкес орындалу кезінде уақыт шегін ... ...... ... ... ... созылады.
Сырнай– созылмалы әуен шығаратын аспап.
Сыбызғы– созылмалы әуен шығаратын аспап.
5.Сүрлеу – азықты ұзақ ... ... ... – созылу семасы бар.Сағызша созылып.
Сүзбе – біртіндеп, уақыт жіберіп шығарылатын өнім.
Сүзу– ТТС: сармалды- ... ... ... (суарылды) ( 5, 332б.)
Сапыру – дүркінділік, қайталану процестері бар. ТТС: сабрұлды – сапырылды.
(5, 330 ...... бір ... ... іске ... құбылыс.
Созу – уақыттың ұзақтығын қажет етеді.
Сығу– уақыттың ұзақтығын қажет етеді.
Сарқу – бітіру үшін бұл ... ... ... ...... ... қайталанатын қозғалыс.
Соғу – дүркінділік болуы мүмкін.Балғамен соғу.
Сабау – дүркінділік арқылы уақыттың өтуіне негізделген құбылыс.
Сүргілеу – ырғақты түрде уақыт шегінде ... ... ... ... - ... ... ( 5, ... – уақыттың ұзақтығын талап етеді.
Сөгу – тұтас затты бөлуге бағытталған.
Сылау – ... ... ... ...... ... қайталанатын қозғалыс.
7. Сал – ұзақ уақыт төсек тартып жату.
Сырқаттану – ұзақ ... ... ... –белгілі бір уақыт аралығында болатын құбылыс.
Сауығу – ұзақ немесе белгілі бір уақытты ... ...... ... ... құбылыс.Тірі организмдерге май жиналуы
үшін уақыт қажет.
8.Су – ағу семасының өзінде уақыттың белгісі бар.
Сел – жылдам ағып түсетін табиғи апат.
Сіркіреу – ... ұзақ ... ... ...... ... ... уақыт кетеді.
Сарқыт – ыдыстың түбінде қалдық сұйықтық қалу үшін де уақыт қажет.
Сіңу – ... ... ... үшін ... ... – биік ... құлап түсетін су ағыны. Бір нүктеден екінші ... ... және аз ... ... ... ... ... бірінен кейін бірі
шығуы арқылы ерекшеленеді, яғни созылмалылық бар.
|Сөз |Сөз |Сөз |Сөз |Сөз |
| ... ... ... ... |
10.Сырғу – бір жерден екінші жерге қозғалу, уақытты талап ...... ... ... ... ТТС- ... ... сырғып
түсті / 5 , 330 б./
Секіру – уақыт пен кеңістіктің байланысын білдіреді.
Сермеу – уақыт шегіндегі ритмділігі ...... ... іске ... қимыл-әрекет.
Селкілдеу – уақыт шегіндегі ритмділікті талап етеді.
Сүңгу – біршама уақытта су астында болу.
11.Сүрлеу – ... ... ... ... ... жер – ... ... түсу үшін уақыт табы болуы керек.
Саз – бұндай қалыпқа түсу үшін уақыт табы болуы керек.
Сахара – бұндай қалыпқа түсу үшін ... табы ... ...... болуына да, жалғасуына да уақыт қажет.
Сенім – бір күнде ... бола ... ... ... ... – ұзақ ... бойы / ... барысында/ қалыптасатын ... де ... ... бола ... – ұзақ ... ... мәңгілікке серттесу.
Сүйіспеншілік – уақыт өте келе пайда болатын сезім.
Сақтық – белгілі бір уақыт бойы сақтана білу ...... ... ... ... әрекет.
Сабыр- уақыт шегінде ғана айқындалады.
Сабаға түсу/ Сабырға келу
13.Саралау – бөлу, жіктеу семасы бар.
Сала – ... мен ... ... ...... ... бірі орналасқан бірліктер арқылы болмыс объектілерін
бөлшектеу.
Сан – реттілік, бірінен ... бірі ... ... ... – сапалы дүниеге қол жеткізу үшін ... ... ... ... заңы ... ... сапаға айналдырады.
Сызық – уақыт пен кеңістікте созылмалы қасиетке ие.
Сынық – ... ... ... бар; ... табы із ... ... сынуға
бейім тұрады.
Э.В.Севортян « О случаях падения начальных согласных в тюркских
языках» атты мақаласында сөз ... «с» ... ... ... деп ... ... начальных согласных не носит систематического
характера, ...Исключение составляет, пожалуй, согласный с -, ... ... ... регулярно выпадает, образуя одну из ... ... ... и в ... это ... не носит
абсолютного характера, так как в значительном числе общетюркских основ ... с – ... в ... ... 148 с. ... сөзі ... ақпаратты жинастыруға сәйкес проф. Б.Сағындықұлының
самса /қаптап кету/ сөзінің шығу ... ... ... ... ... ... сөзі «сан сан» қайталануынан шықты деген
пікір білдіреді.( 7 ,112 б. ) ... пен ... ... ... соң
бірі тұрған объектілер.Бұл талдаудан да созылмалылық көрініс табады.
«Славян» сөзінің өзі «слово» сөзінен ... ... ... ... З.К.Сабитова өзіңдікін өзгемен салыстыру параметрлеріне мысалға
келтіреді: «Этноним славяне произошел от ... ... он ... ... ... ... ( 8 , 51 с. ).
Дыбыстың өзі және мағына ... ... бір ... түсе ... ... ... сала емес.Тіпті бұларды алыстатып жіберетін
де пікірлер ... ... ... ... ... ... на ... единицы (элементы) и звуковым
анализом лежит пропасть, ... дает ... ... ... различия между фонологией и семантикой.Расстояние, разделяющее их,
столь же велико, сколь и то, ... ... ... элементами архитектурного
стиля и физико-химическими свойствами материала, использованного для
какого-либо ... (9, 10-11 с. ... ... Б. ... закономерности развития лексики тюркских
языков.2-изд., Алматы: издательство «Арыс», 2009.- 308 с.
2.Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, А. «Мектеп», 1988.
3.Орхонские ... ... ... ... ... клуб Абая», Семей, 2001, 256 стр.
4.Маковский М.М. Удивительный мир слов и ... ... и ... в
лексике и семантике.- Учеб.пособие. – М.: Высш.шк., 1989.- 200 ... ... ... ... ... 3 томдық шығ.жин. Ауд. А.Егеубай. –
Алматы, ... - 528 ... ... к семидесятилетию академика А.Н.Кононова.Издат.
«Наука», Ленинград, 1976, 361 с.
7.Сағындықұлы Б. Қазақ ... ... ... лекциялар. – Алматы:
«Қазақ университеті» , 2011. -145 б.
8.Сабитова З.К. Прошлое в настоящем.Русско-тюркские культурные и языковые
контакты.- Алматы, 2007. – 320 ... ... Д.Н. ... ... ... ... ... – 280 с.
Резюме
В статье рассмотрена связь начального ... «с» в ... со ... и семами время, протяженность, разделение.
Summary
The article considers the connection of the initial consonant of "C"
in the Kazakh language, with meanings of time, ... ... ... ... ... филологиясы кафедрасының
аға оқытушысы, филол. ғыл. кандидаты
Қозғалыс атаулары ретіндегі етістіктердің лексика-семантикалық өрісі
Қозғалыс етістіктері семантикасының түркі тіл ... ... ... тіл ... де бай ... ... бар. Аталған етістіктер көп
уақыттар бойы тіл ... ... ... ... ... етістіктердің семантикасы біраз зерттеліп ... ...... ... ... ең қарапайым
түрі – механикалық қозғалыс (кеңістіктегі қозғалыс, орын ауыстыру).
Қозғалыс және орын өзгерту ұғымдары ... ... ... ұғымдарымен
тығыз байланысты, өз ішіндегі ажырамас элементі. Кез келген қозғалыс
кеңістікте ... ... ... ... ... ... құрылымдылығы, уақытқа қатыстылығы ... ... ... ... ... ... мағыналық
құрылымынан орын алады. Кең ұғымдағы қозғалыс етістіктеріне ... ... ... ... ... ... атаулар
кіреді. Жалпы қозғалыс ұғымын білдіретін бұл ... ... деп ... белгілі бір уақыт аралығында ... ... орын ... ... ... атауларын «қозғалыс
етістіктері» деп атау ұсынылады. Аталмыш етістіктер ... ... салт ... ... ... ... тіліндегі қозғалыс етістіктерінің құрамы: бір ... ... ... екі ... ... ... күрделі етістіктер,
қосарлы етістіктер, құранды етістіктер түрінде ... –ла, -ле (-де, ... -те) ... қозғалыс етістіктерінің синтетикалық сөзжасамының
негізгі жұрнақтары. Синтетикалық тәсіл, аналтикалық тәсіл арқылы жасалатын
құранды құрылымды ... ... ... ... ... ... лексемалардан жасалып, қозғалыспен қатар оның тәсілі, амалы,
мәнері бір ... ... ... ... ... тіл ... ... құрамды сипаттауда негізге алынатын
нәтижелі тәсілдердің бірі ,,өрістік” тәсіл, себебі бұл ... ... ... шешуде лексиканың жүйелілігін басшылыққа алады.
Л Фердинанд де Соссюр «Тілдің барлық элементі – біртұтас болып келетін
жүйе, ал жеке ... ... ... ... ... үшін ... – деп пайымдайды [1, 147 б.].
А. ... ... ... өрістер элементтерінің
түсініктік біртектілігімен сипатталады, сондықтан оның ... ... ... мен бір ... ... лесика-семантикалық варианттары
болып табылады. Семантикалық өрістерде тілдік бірліктердің жүйелік
қатынастарын ... ... [2, 63 ... ... ... семантикалық өріс, лексика-семантикалық топ,
лексика-семантикалық вариант деген жүйелі йерархиялық ... ... ... ... – көп ... ... бойындағы бір
мағынаның қарым-қатынас процесінде іске асырылуы. ЛСВ-тілдегі сөздердің бір-
бірімен мазмұндық байланысын анықтайтын ең кіші ... ... ... – тіл ... жүйе жасаушы элементтерінің жиынтығы. Бір ... ... ЛСВ ... лексикалық-семантикалық топ деп аталады.
Мәселен, мерзім-, уақыт ЛСТ-ы, кеңістік ЛСТ-ы, ... ... ЛСТ ... сөз ... ғана ... сөздерден жасалады. ЛСТ-ның жалпы семантикалық
компоненттері бар, яғни оны ортақ архисемалы сөздер құрайды. Сөздерді ... ... ... олардың лексикалық мағынасының
негізінде жүзеге асады.
Сөздерді лексикалық-тақырыптық топтарға бөлу заттар мен құбылыстардың
қасиеттері мен ... ... ... жиһаз атаулары, киім-
кешек атаулары, ... ... және т.б. ... тақырыптық
классификация жасау заттар мен ... ... ... ... ... (эквоним) қатынастарына ... ... және ... ... жалпы ұқсас белгілері де
бар. Себебі ... де ... ... ... ... Лексикалық-
семантикалық топ тақырыптық топтың құрамында қарастырылады.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... бірліктері ортақ семантикалық компонент негізінде әр түрлі
жүйелі ... ... ... ... ... байланысқан сөздер тобын, яғни лексикалық ... ... ... топ ... ... ... күрделі өрістік құрылымға ие. Оларда
орталық және шеткері өрістері айқын ... ... ... ... ... ... ... индентификаторы болып табылады. ЛСТ –ың ... ... оның ... ... ... ... Жалпы
қозғалысты тыныштық категориясымен салыстырғандағы топ мүшелерінің
мағыналық бөлшектенуі үш тәсіл ... іске ... ... ... ... ... семантикалық категория негізінде мағыналық
бөлшектенуге ие болады. Аталған сема ... ... ... ... ... ... Бұл етістіктер «қозғалыс ... ... ... ... қозғалыс», «тербелмелі қозғалыс»,
«айналмалы қозғалыс» нақты семаларға ие. ... ... - ... а) ... сема ... - ... ... орын
ауыстыру; ә) нақты сема «тербелмелі» - қимылдау, желбіреу; б) нақты сема
«айналмалы» - айналу. Бұдан өзге ... ... ... ... «тәсіл» тәрізді семаларға жіктеледі. Мысалы жүру ... ... ... ... ... ... ... тәсілі»
(өз бетінше, аяқ арқылы семасы) және «бағыттылық» (әр бағытты семасы)
тәрізді ... ... ... ... ... ... ... мағыналық бөлшектенбей тұрып «үдемелі» қозғалыс
етістіктерінің ... ... ... Бұл өзек семалар негізінде мағыналық
жіктеліске ... ... ... ... семалар да мағыналық жіктеліске
негіз бола алады. Мысалы, ілбу, ... ... ... ... ... құрылымындағы барлық компоненттерге ие. Сонымен бірге,
баяу қозғалу, аяғын басу арқылы қатты дыбыс шығару ... ... ... Осы ... ... белгілер негізінде әр түрлі ... ... ... байланыс түзіледі. Нақтылаушы және және
қосымша семалар, абстрактылы семантикалық категорияар ... ... ие. ... ... ... мүшелері мағыналық жіктелісі коннотативті
семалар негізінде де іске асады. Мысалы, қозғалыс: орын ауыстыру (қозғалу +
үдемелі, + ) -------- ... + ... + ... ------ жүру ... ... + ... + аяқ арқылы) ----- ілбу (қозғалу + ... + ... аяқ ... + баяу). Лексика-семантикалық топта әртүрлі шеткі бөліктер
болуы мүмкін. Өзекке ... ... ... ... ... не коннотативті
қатынастағы семалар құрайды. Мысалы, ... орын ... ... жақындау, алыстау, бағытталу тәрізді етістіктерді мысалға
келтірсек ... ... ... семантикасында қандай да бір
категориалды белгілер ... ... бұл ... де ... ... ... ... табылады. Семантикалық құрылымында
абстрактылы семантикалық категориялар нақтылыққа ие ... ... ... ... ... ... ... қарағандағы орын
ауыстыру өзгертуге қатысты бару, жүру, ұшу, бірліктері ядродан тыс ... орын ... ... семасы негізінде қарастырсақ, бұл
етістікер шеткі емес жақын перифериядан орын ... Бұл ... ... ... ... мен ... семаларға ие
бірліктер орналасады. Барлық қарастырылыған ... өзек ... бір ... ... ... Мұндай лексика-
семантикалық топтарға бірліктердің жатқызылуы қосымша, тәуелді семантикалық
белгілері де негіз бола алады. Мұндай бірліктер ... ... ... ... ... етістіктерінің архисемасы – орын өзгерту, ауыстыру, оның кіші
лексика-семантикалық топтарындағы бағыттық ... ... ... топ ... ... етістіктері құрамынан дифференциалды
семалары арқылы бөлініп шығады. Бірақ бұл дифференциалды сема сол ... кіші ... ... үшін ... болып табылады. Мысалы,
бағыттылықты білдіру семасы осы топтағы етістіктердің архисемасы болып
табылады. Ол осы ... ... ... ... ... ... бағыттылық,
тік бағыттылық дифференциалды семалары осы топтар үшін архисема болып
табылады. Олай ... ... ... өз ... ... семасы
болғаны сияқты осы топтың ішкі микро топтарының да өзіндік жалпы ... ... ... – «кеңістікте бір жерден екінші
жерге орын ауыстыру» екендігін айттық. Өз ... бұл ... ... бағыты, жылдамдығы, қозғалыс тәсілі мен құралына байланысты
ерекшеленіп жатады. Егер де бұл етістіктерді бір семантикалық топ ... ... оның ... ... етістігі болмақ.
Қазақ тіліндегі ҚЕ көп қырлы және ... ... ... ... ... бір ... жұп құрайтын етістіктер (кел –
кет, бар - кел, мін – түс, шық – мін т.б.), ... ... ... ... т.б.), тұрақты тіркестер кіреді. Көпқырлылығы
ортаңғы өрістегі синонимдік және ... ... ... ... ... мен ... бұл топтың шеткі
өрістерін құрайды.
Қазақ тіліндегі қозғалыс етістіктерінің лексика-семантикалық өрісіндегі
бірліктерге компоненттік талдау ... ... ... ... ... ... және ... анықтауға септігін
тигізді. Олар: қозғалыстың өту ортасына қатысты – жер, әуе, су; ... тік – ... ...... ... субъектіге
қатысты – жанды, жансыз, ортақ; қарқынына қатысты – жылдам, жай; тәсіліне
қатысты – жаяу, ... ... ... ... ... ... ... күрделі бірлігінен тұрады. Ірі
мағыналық компонент – категория болып табылады. Әдетте ғылыми ... ... ... ... негізделген тектілік ... ... ... категориялары – а) бағыт, ә) орта, б)
тәсіл. Бұл категориялар өз ... а) ... ... ә) ... тәрізді
субкатегорияларға жіктеледі.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Соссюр де Ф. Курс общей лингвистики // В кн.: ... по ... М.: ... 1977. – 695 ... Новиков Л.А. Семантическое поле // В кн.: Русский язык. – М., 1997.
– 147 с.
Резюме
В статье рассматриваются особенности ... ... ... в казахском языке.
Summary
In article features of a lexico-semantic field of verbs of motion in
the Kazakh language are ... ... ... ... ... ғылымының терминологиялық аппараты
Қазіргі уақытта қазақ тіл ғылымында тілдің ойды жеткізуі, сөз қызметі
көптеген терминдермен аталып жүр. ... ... ... – сөз, айтылым,
тілдік қолданыс, қатысымдылық, сөйлесім, айтылым. Мысалы, высказывание ...... речь – тіл, сөз, ... ... сөйлеу, қолданыс
тілі деген атаулармен ... әр ... ... ... өзара қарым-қатынасқа түсіп, тілдік қарым-
қатынас жасау әрекеті сөз (речь), тілдік қолданыс, тілдік қатынас, ... ... айту т.б. ... ... ... көбі орыс ... ... ғылыми-зерттеу пікірлерінің жиынтығынан қолданысқа
енгенін айта кету керек. «Сөз» деген – ... ... ... кең дүние.
Тіл жеке сөзден тұрады, яғни сөз – ... ... ... Бұл ... ... мәні.
Ал қазақ тілінде «сөз» сөзінің ... ... ... бар.
Мысалы, ақындар «сөз» деп поэзияны, өлеңді ... Абай «Сөз ... ... ... ... «сөз ... ... сен де түзел» деп өзінің
жаңа мазмұндағы, өзгеше сападағы поэзиясы жайында ... М. ... ... ... ... ішкі жан ... туындаған өлеңді сөз ретінде
алып былай суреттейді. Таң ... ... өзі ... ... халінде, ендігі көңіл жалыны әлдеқандай бір сөздерге ... ... де ... ... ... ... оралып, құралады. Ол
күрсінуден, жалынудан... шарасыз ... ... ... ... жан ... ... толқып аға берген ... ... ... ... Оған ақыл, сан басшы да емес, қазы да емес ... ... ... деп ... ... ... ... да атайды.
Мысалы, біреудің айтқан сөздерін ғибратты ... ... ... ... немесе артында сөз қалдырды» деп, оның кейінгі ұрпаққа белгілі бір
ой-пікір, идея қалдырғанын айтады. «Сөзі өтімді, сөзі өткір, сөзі ... ... ... ... ... ... пікірі туралы екені аян.
Егер осы терминдердің негізі ғылыми-теориялық түп қазығын нақтылау немесе
оның тіл ғылымының қай ... ... ... ... ... ғылыми
әрі тәжірибелік тұрғыдан қиынға түспейді, ғылыми әрі тәжірибелік тұрғыдан
сөзтану ... ... ... ... бірден көрінеді. Жалпы
тілдің қолданысқа түсу “әрекеті”, яғни “сөйлеу әрекеті” керісінше, тілдің
динамикалық ... ... ... ... ... ... ... толық динамикалық әрекетінен кейін өзінің микро және макро сияқты
тіл өндірісінің барлық әрекетінен ... ... ... ... ... келген тілдің қарым-қатынасқа түсу заңдылығы сөз арқылы толық межеленіп
отырады.
Сөз және сөзтану салаларының қазақ тіл ... ... мен ... уақыт кештеу басталды. Осыған байланысты сөзді оқытудың мақсаты мен
міндеті, негізгі нысаны, ғылыми-теориялық ... ... ... ... ... ... ... пәндермен байланысы, қазіргі таңдағы сөз
мәдениетінің көкейкесті мәселелері, қоғамның барлық саласының қазіргі қазақ
тілінде мәдениетті сөйлеу, ... ... және ... сипаты,
сондай-ақ когнитивті-ассоциациялық, экспрессивті-стилистикалық ... ... жаңа ... келе ... ... сөз ... басты мақсаты мен міндеті болып табылады.
Сөз – өте күрделі, көп қырлы, аса ... ... ... ... ... ғалымдар оның қарым-қатынас аясындағы “әрекетінің” сапалық
әрі сандық, мәнділік, ... ... мен ... ... ... жекелік, хабарлау сияқты тағы да ... ... ... өз ойын ... ... сөзі арқылы тарата отырып, сөзді дара,
деректі, жеке мәнді құбылыс екенін дәлелдейді. Демек, бір ... ... ... ... ... жеке, мәнді, күрделі құбылыс сипатын
танытады. Сөз белгілі уақыт өлшемдеріне ... (сөз аз, көп ... ... ... ... өз ... ... отырып,
мазмұндық-ақпарат құбылыс ретінде жүзеге асады. Сондықтан сөз – ... Кез ... зат пен ... ... ... ... әр түрлі
жүйеде қарастырылады. Мән дегеніміз адамның сана-сезімінің, ... ... ... ... ... ... қағида-
тұжырымдардың жүйесі болып табылады.
Сөз мәнінің табиғатын тану сөзтану ғылымын бірнеше ғылымдармен ... ... ... ... ... Сондай-ақ, сөздің
түрлерінен сөз жанрлары келіп туындайды. Сөз және сөз ... ... ... ... дискурс тәртібі және ойлау қабілеті арқылы
анықталады. Олай болса, тілдік тұлғаның ақыл-санасында қалыптасқан ... ... Кез ... сөз сөйлеуші тілдік тұлғаны алып
қарағанда, ол – ... яғни ... ... әлеуметтік лингвистиканың
иесі болып саналады. Адамның құзырындағы әлеуметтік лингвистиканың даму
барысында ... ... ... ... болмасын тілдік
тұлғаның ... тән ... ... ... ... Тілдік
тұлғаның жанрлық фреймдері ойды ... мен ... ... ... ... ... және сөзді қабылдау, тарату ықпалын ... жеке ... ... сөз ... ... ... мақсаты, сондай-ақ стилистикалық бірліктерді таңдау, ... ... ... ... ... ... ... нысандарының ішінде айырықша маңыз беріп
қарастыратын сөздің түрлері бар. ... ... сөзі тек ... ғана ... Адам ... өте ... ... әлеуметтік құбылыс болғандықтан, сөздің де әр түрлі болуы
белгілі заңдылықтан туындайды. Сөз ... ... ... ... ... ... түрде ішкі сөз, сыртқы сөз деп қарастырылады.
Сыртқы ... ... сөз, ... сөз, ... сөз ... түрлері жиі
кездеседі. Бұл туралы қысқаша анықтамада жоғарыда айтылғандай, адамның сөзі
ішкі және ... сөз деп ... Ішкі сөз ... сөз ... және
функционалды стильдерге де тән болады. Сөздің жай және күрделі ... Бұл сөз ... ... ой мен ... ... ... ... және күрделі сөздердің әрқайсысы сөз жанрларының мазмұны мен ақпараттық
мәніне байланысты ... ... сөз ... ... Жай сөз күнделікті қарапайым тұрмыста кездеседі, қоғамның әр
түрлі аясындағы ... ... ... сөз ... күрделі сөздің
қатарына жатады. Сөздің жай және ... ... сөз ... ... ... жеңіл немесе терең танымдық
концептуалдық құрылымынан ... ... ... жиі ... ... ... жататыны – сөз
тәртібі. Қоғамдық қатынастың әр саласында сөздерді қолданудың өз тәртібі
болады. Бірақ ... әр ... ... сөз ... ... сақтала бермейді. Сөз тәртібінің бұзылуы коммуниканттар арасындағы
сөздің жалғасуына немесе ... да ... ... етіп ... ... ... кей жағдайда қарым-қатынасқа түсушілер арасында
ешқандай келіспеушілік тудырмайды. Сөйлеу актісінде кейде сөз ... ... ... ... ... бағытын өзгертіп
отырады. Кейбір сөз жанрларында сөз тәртібі, бағыты көп ... ... ... және ... ... ... прагматикалық
бағдары өзгеріп отырады.
Публицистикалық стильге тән сөз ... сөз ... ... ... себебі сөз – деректі қайталанбас құбылыс, уақытпен
бірге дамушы. ... ... ... кеткен есесін бірте-бірте қайтаруға
қол жеткізген тәуелсіздіктің тамырын бұдан былайғы ... ... ... ... үзбей, бодандықтың қасіретін тұңғиыққа батырып,
бостандықтың шарапатын танытатын ұлы ... ... ... жалғау ісі
алдыңғы толқынның мойнына жүктелген («Е.Қ.»). Осы баяндалған сөз ... ... ... ретінде қабылданады.
Тілмен салыстырғанда сөз консервативті емес, дамымалы, сондықтан көркем
әдебиет стилінде оның ... ... ... ... моделіне ие
болады.
Сөздің жалпы қасиеттерінің ішінде көрінетін стилистикалық амал-тәсілдер
сөздің көркін ... ... ... ... ... ... сөзге
дейінгі аралықта стилистикалық және ... ... ... сөз
көркемдігі “әсем сөз” (искусная речь) ретінде танылады.
Сөздің өзіне тән терминдері, сыртқы құрылымдық жүйесі болады. ... ... ... ... және ... ... ... етеді. Нақты сөз деген термин сөз
табиғатына тән, сөздің коммуникативтік сапасын ... ... сөз ... сөз ... тән. Нақты сөйлеу жағдайларында прагматикалық бағдар
қатаң сақталынады, ... ... ... ... ... ... айтқанда деген сөздер айтушының нақты ой мен пікірін талап етеді.
Нақты сөз ғылыми және ... сөз ... жиі ... ... нақты сөздің түзілуі ресми, ... сөз ... ... ... ... ... ... ортаға
сәйкес келуі және қызмет аясы, қарым-қатынас міндеттері, т.б әлеуметтік
жағдайлар нақты сөз ... де ... рөл ... сөз ... ... ... ... болып табылады. Адамның
сөйлеу тілі біреумен қатынасқа түскенде ... беру ... бір ... ... беру ... ... Сөз және ... коммуникативтік қатынас
жасау мақсатында тілді қолдану деп ... ... ... ... көп және тавтологиялы (көп қайталанады) болып
көрінуі ... ... олай ... ... процесіндегі коммуникативтік
аспекті сөйлеу процесі барысында тілдің сөйлеудегі көрінісін заңды қолданыс
ретінде көрсетеді (тілдің ішкі ... ... ... ... ... ... асыруға ықпал етеді.
Адам өзі қандай күрделі ... ... сөзі де ... ... ... сөз “әрекетіне” қатысты басқа да терминдер бар. Олардың
бастылары мыналар:
Сөйлеу әрекеті – адамдардың өзара ... ... ... ... ... ... – сөйлеу әрекетінің ақпараттық және ... ... ... Сөйлеу актісіндегі сөздің барлық түрлері
психологиялық ситуативті, паралингвистикалық жағдайларға байла-нысты ... ... ... ... мен ... әр ... әлеуметтік мәжбүрлікке кездеседі, кейде олардың арасындағы
шынайылық, жарасымдылық сөйлеу актілерінің ықпал етуші күшіне сөйлеушінің
мақсатын іске ... ... ... отырып, сөйлеу ситуацияларының
маңызды компоненттерін көрсетіп отырады.
Сөйлеу қатынасы – тіл арқылы ... ... ... тура
немесе жанама қатынасты қалыптастыру және қалыпты жағдайда ... ... тұру ... ...... ... қарапайым бірлігі, яғни ... ... ... ... жасау барысында сөз әрекетіне
қатысуы, айтушы мен тыңдаушы арасындағы сөйлеу қатынастарының ... ...... таратушы жеке тұлғаның өзіне тән белгілі
прагмастилистикалық ... ... ... ... ... ... тілді
оның функционалды тармақтарына тән сөз жанрларындағы белгілі стильді
пайдалануы.
Сөйлеудің коммуникативтік ... ... ... ... басқа адамдарға қатынасын, өмірлік позициясын көрсететін мінез-
құлық формасы ретінде сөйлеу тіліне қызығу ... ... ... ... аясына әсер ететін сөйлеу қылықтары туралы айта кету керек.
Мысалы, сөзбен ... ... ... ... ... ... ... немесе сөзбен күресу, сөзбен айыптау, т.б. Адамдардың сөйлеген
сөздерінен ... әр ... ... көруге болады: мысалы, мылжың,
уайымшыл, ... ... ... ... ... өткір, сөзге алғыр адамдар
т.б.
Коммуникативті аспектіде сөйлеу адамдардың ... ... ... шығады. Сөйлеудің коммуникативтік аспектісі
сөйлеушілердің арасындағы ... бір ... ... ... ... әрекетті және осы әрекеттердің бір-біріне әсерін
қалыптастырады. Белгілі бір ақпаратты жеткізушінің немесе сөйлеушінің сол
ақпаратты түсіндіре алу ... ... ... да әр ... Егер ... ... жеткізуші ақпаратты психологиялық
тұрғыдан жеткізгенде ... ... ... ... пайдаланбаса,
ақпараттың мазмұны тыңдаушыға өз мәнінде, қалпында жетпейді. Сондықтан
тілдің коммуникативтік табиғаты адам мен ... ... ... ... ... ... ... расссматриваються некоторые терминологические ... terminal featurez of sfeech pructice are ... in the ... ... ... ... филологиясы кафедрасының
PhD докторанты
ҚАЗАҚ МӘДЕНИЕТІ МЕН ӨЗГЕ ЕЛДЕРДІҢ (АҒЫЛШЫН) ... ... МЕН ... жүйе қоғамдағы, табиғаттағы қызметіне қарай – тіпті қай ... - ... ... ... болып табылады. «Ғылым мен таңба бір-
бірінің ажырамас бөлігі, себебі ғылымның нәтижесі көбінде ... ...... ... Ю.С. ... [1, 5]. ... тіл ... ғылыми тұрғыдан қарастыру ХХ ғасырдан бастап қолға алынғаны
профессор Қ. ... мына бір ... ... ... беру, хабар
алу мәселесін қарастырып, ақпарат алмасудың «басқа да ... ... ... ... сүгрет арқылы да көп оқиғаны білдіруге болады.
Әр ... ... ... ... келе ... ... жамандық
(жаугершілік) жайларынан жұртты хабардар етеді» [2, 96]. Біздің ... ... ... ... орны ерекше символдардың кейбірінің
семантикасына тоқталу болып табылады. Мақаланы жазу ... ... мен өзге де ... символдардың ролі, атқаратын қызметі
және беретін мазмұнын анықтау мақсатында ... ... мен шет ел ... әлеуметтік сауалнама жүргізілді. Әлеуметтік сауалнама төмендегі
сұрақтарды қамтыды:
Сіздің мәдениетіңізде:
1. қай САН (бір, үш, жеті және т.б.) ... ... ... ... do numbers 1,3,7 ... for ... қай ТҮС (ақ, қара, көк, сары, қоңыр, жасыл және т.б.) ... ... (Which color can bring symbolic meaning in ... (white, black, blue, yellow, brown, red, green or ... қай ЖАНУАР (төрт түлік мал, жылан, түлкі, қасқыр, арыстан, марал және
т.б.) қандай символдық қызмет атқарады? (Which animal can ... meaning in your culture (horse, fox, lion, snake or ... КҮН, АЙ, ... ... ... және жалпы алғанда ненің символы
болып табылады? (What do SUN, MOON and STAR symbolize for you?)
5. Сіз ТАУ-дың символдық ... ... бе? (Do you think MOUNTAIN can be
a symbol? What can it ... қай ҚҰС (қыран, қарға, бүркіт, аққу, көгершін және т.б.) ... ... ... (What do you ... with ... қай ... (жусан, раушан және т.б.) қандай ... ... (Which flowers or plants can bring symbolic meaning in ... (rose, tree, ... ... ұлты ... ... ең бірінші кезекте сіздің ойыңызға не келеді?
Неге? (мысалы, киіз үй). (What do you associate with BRITISH ... ... ... ... ... ... ... (symbol of love):
Бейбітшілік символы (symbol of peace):
Ерліктің/мықтылықтың символы (symbol of power):
Өмірдің символы (symbol of ... ... (symbol of ... символы (symbol of wisdom):
Сұлулықтың символы (symbol of beauty):
Байлықтың символы (symbol of wealth):
Тәуелсіздіктің символы (symbol of ... ... ... ... ... көрсетті:
1) Бірінші сұрақ сандар символикасына арналған. Негізгі сандар ... үш, жеті ... ... ... ... 75%-ы жеті ... қасиетті,
киелі сан деп есептеп, осы санды символ ретінде қабылдай ... ... мен ... ... жеті қарақшы, жеті ғажайып, жеті ... ... жеті ... жеті ата, жеті күн, жеті нан, жеті ... жеті
шелпек, жетісін беру, жеті керемет. Содан кейінгі 30%-ы үш ... ... ... үшін үш саны да ... ... сан болып танылады. Мынадай
мақалдар ұсынылған: “Ер кезегі үшеу”, “бог любит троицу”. Үш саны позитивті
күш, қанағат, жол ... ... ... ... өмір ... ... ойларға
қоса, негативті жамандық, белгісіздік, көңілсіздік деген символ ... ... ... қоса үш бәйтерек, үш әлем деген тіркестер
ұсынылды. Бір саны (12%) лидерлік пен ... алда ... ... ... (5%) Алла ... бір құдайдың символы болып қабылданады.
1% бір санын ... ... ... ... Одан басқа да 24 саны –
сәттілік, 13 – бақытсыздық, 8 – жұмбақ, 5 – ... баға ... ... берілді.
Шет ел азаматтары үшін бір, үш, жеті сандары әртүрлі символдық қызмет
атқарады. Американдықтардың мәдениетінде және ... ... ... үшін бұл сандар негізгі болып саналады және сәттілік алып келеді
деп есептеледі. Австриялық және ... үшін бұл ... ... ... ... ... бір ... күш, үшті жеңілген
адамның саны ретінде қараса, жеті саны ... ... ... ... ... ... ... сандар әр мәдениетте әртүрлі
қабылданып, түрлі символикалық мағына береді. Өзге ұлт ... ... ... бұл жайт ... түсініспеушілікке алып келуі әбден мүмкін.
2) Қазақ мәдениеті үшін ең негізгі символикалық мағына беретін ... ... мен ақ. ... ... ... 100% ақ ... позитивті және 95%
қара түске негативті көзқарас білдірген. Ақ түс ... ... ... ролін атқарады: тазалық, пәктік, сұлулық, адалдық, сенімділік,
ашық мінезді, бейбітшілік, көңілділік, молшылық, ... ... ... Қара түс ... ... ... ... береді:
зұлымдық, жамандық, уайым, ... ... ... ... ... ... қайғы, мұң, бақытсыздық. Қалған 5%-дың ішінде жақсылық,
қарапайымдылық, көнелілік пен ... ... ... ... ... адам қара ... ... үлгідегі киім символы ретінде қарастырады.
Бұдан басқа түстерге келсек, көк түске берілген символдық ұғымдырдың ішінен
24% бостандық, тәуелсіздік, ... ... 17% ... тыныштық
және ашық аспан символы екен. 10% шексіздік ... ... 6% ... үшін
жайлау мен шөп символы болып табылады. Ал ... 3% ... ... ... ... нәзіктік деген позитивті және суықтық, ауру ... ... ... ... түсіне берілген символдардың 15%-ы әрі
ұрыс-керіс, соғысты, әрі ... ... 8% ... ... ... пен жан және қанның символы болса, 4% ... ... ... ... гүл, ... ... тартымдылық, от
пен күш-қуат символдары ретінде қарастырылады. Жасыл түсіне келетін болсақ,
қазақ халқы үшін ол көбінде жағымды, жақсы символика ... ... ... ... ... ... ... айтсақ, барлық нұсқаның 22%-де
бұл түс мұсылманның, ... ... ... ... ... ... ... көгеру және өркендеу символын берсе, 7% ашық, жарқындық
болып табылады. Қалған 4% тұрақтылық, салқындық, ... ... ... ... жастық, әсемдік, көктем және табиғатты нұсқаған.
Сары түсі қазақ халқы үшін әрі ... әрі ... ... қызметін атқарады,
яғни оның 17%-ы байлықтың да, сағыныш пен уаймның да, аурудың да символы.
11% сабырлылық пен көңілділік ... және 6% ... ... ... және
қартаю белгісі деп саналады. Барлық жауаптардың ішінен 36% қоңыр түсін
салмақтылық, сабырлылық, бейтараптылық пен ... ... ... 18% ... ... де, қалған 9% кезінде жердің,
соғыстың, мұңның, сұлулық пен ... ... ... ел ... келетін болсақ, түстер деген кезде, американдықтар
үшін, ең алдымен, ақ, қызыл, көк түстері символ болады, ... бұл ... ... ... және тәуелсіздіктің символы қызметін көп жылдар
бойы атқарып келе ... ... ақ ... – күнәсіздік, тазалық, қара
түсін – өлім мен қаза, қызыл түсін – ... ... деп ... үшін ең ... түс ... ... түс саналса, қытайлықтар мен
үнді мәдениеттері үшін қызыл түсі ұлттық сипат алып, кең таралып, махаббат
пен ... ... ... ... үшін жасыл түсі табиғат ... ... ... ... үшін де ақ түсі ... ... көрініс табады. Қорыта айтқанда, әр этностың өзіндік
бірнеше ұлттық сипат алатын түстері болады, ... ол ... ... үшін ... қара түстері болса, американдықтар үшін рәміздерге сәйкес ақ, қызыл,
көк, ал қытайлықтарда қызыл түсі ... ... ... ... ... жалпылама символдар бар, яғни ақ түсі тазалық пен пәктік симолы ... ... әр ... мәдениетінде салт-дәстүрлерден, ... ... мен ... ... ... жетекші орын
алатын бір немесе бірнеше түс ... олар сол ... ... ... ... ... әр адам үшін бала кездегі ертегілер мен
әңгімелерді тыңдап білгеннен бастап ... ... ... ... ... ... ... атады. Ең басты орындарды түлкі,
арыстан, қасқыр, марал, ... ... төрт ... мал ... ... ... ит, барыс, түйе, қоян, аю және гепард және т.б. жан-жануарларының
символикасы анықталды. Түлкі туралы берілген жауаптардың ... 92% ... ... ... ... ретінде қарастырса, 6% түлкіні сұлулық
пен әдемілік, тек 2% өлімнің символы деп қарастырады. Арыстан көпшілік үшін
жігер, айбат, ... ... ... 48% ... ... билік пен
басшылық символы болып 36% иеленді. Барлық жауаптардың 13%-ы оны ерлік пен
батылдық символы деп таныса, ... 3%-да оған ... ... ... ... үстемеленді. Қазақ үшін сұлулықтың, әсемдіктің,
әдемілік пен сымбаттың символы марал болып саналады, ... ол ... 64%-на ие. ... 25%-да оны ... ... пен ... ... 9% киелілік және қалған 2% оны нәзіктік пен кең пейілділіктің
символы ретінде таниды. Маралдан соң сұлулық ... ... ... ... үшін әрі позитивті, әрі негативті символиканы берді, ... ... ... 40,5% оны ... зұлымдық, жауыздық пен
айуандық символы ретінде қараса, 31% позитивті албырттылық, қайсарлық,
ерлік пен ... ... деп ... 12,5% ... пен ... ... 12% оны аңқау, топастық символы және 8% ... 4% ... ... символы деп түсінеді екен. Жылқы дос, жолдас және ер қанаты ... ... 33% оны ... ... ... және 17% ... символы деп
біледі. Жылан қазақ үшін толықтай негативті қабылданады деуге болады, ... оны ... ... ... ... ... десе, 36% жамандық,
дұшпан, жымысқылық, сұм, 12% өлім мен үрей және ... 4% оны ... деп ... Төрт ... мал ... ... үшін әлі де ... символ
бола алады. Жауаптардың 62% оны молшылық, байлық символы деп табады. 16%
қазақтың және ... ... 15% төрт ... малды азық, тамақ символы
десе, 8% құт-береке символы деп есептейді. Төрт түлік ... ... ... ... көнгіштік символы болса, сиыр молшылық, ... ал ешкі ... ... деп ... Ит – жеті қазынаның бірі
бола тұра, достықтың символы, барыс қазақ үшін батылдық пен жылдамдықтың
символы, түйе ... ... және аю ... ... деп ... ... ... үшін өзге жануарлар символдық қызмет
атқарады, мысалы, канадалықтар үшін ... бен ... ... символ болып
табылады. Американдықтар үшін ең ... ... ... ... символы. Австриялықтар қара түсті құстармен өлім мен
сәтсіздікті ... ... ... ... ... үнділіктер,
қытайлар мен Шри-Ланка елінің азаматтары үшін күш пен айбат болып танылады.
Индиялықтардың ұлттық символы піл және ол – ... ... ... ... түсінігінде жылқы – сенім мен жылдамдық символы. Қорыта
келгенде, біз жануарлардың символикасы көбінде олардың өмір сүру жолы ... ... ... мен ... ... ... байқаймыз. Белгілі бір жануардың немесе құстың белгілі ... жиі ... ... тұрмыста қолданылуына байланысты ұлттық
символдар қалыптасады және ұлттар ... ... ... ... ... келетін болсақ, бұнда қазақ халқының жадында
жинақталған ... ... Ең ... күнге қатысты символдарды
қарастырайық. Барлық жиналған дауыстардың 40%-ы оны ... пен ... 17% ... ... 14% ... пен өмір ... 5% ... десе, 3% тәуелсіздік пен бостандық символы деп біледі. Бұдан басқа
сирек ... ... ... ашық ... ер ... ... ... қорғаныш пен шапағат символдары. Ай аспан денесі
ретінде қазақ ... үшін ... ... ... ... да
дәлелденді, өйткені жауаптардың 53%-да ай ... пен ... ... ... 18% ... 16% ... символы деп анықталды. Қалған
5% түннің, 3% жарықтың символы деген. Одан басқа да ... ... ... ... мұң, ... құпия, сыр, үміт, қараңғылық,
тылсым күш, суық және әйел ... ... ... ... көпшілік ойлары шашыраңқы болып кетті. Дегенмен, жауаптардың 18%
жұлдызды әдемілік, 15% арман мен мақсат, 9% жайнаудың символы деді. ... ... ... ... ... ... мәңгілік, құпия, қашықтық,
жетістік, танымалдылық, сезім, даралық және ... ... ... Американдықтар үшін бұл үшеуі бірге аспан денелерінің тіршілік
ету деңгейлері ... ғана ... ... ... олар қызы, ұлы ... ... ... ... ... үшін күн мен ... болса, австриялықтар түсінігінде символ туындамай, тек қана ... ... ... ... мәдениетінде қазақтарға ұқсас
қарқын байқалады, яғни күн жарық, күш символы, ай жарқын болашақ, жетістік
символы, ал жұлдыз жол ... және ... ... ... символы
болып табылады. Шри-Ланка азаматы үшін ... ... ... ... күн, ай мен ... өмір ... деп біледі. Сонымен, күн, ай,
жұлдыз символикасын ... ... біз ... арасындағы
ұқсастықтарды байқадық, яғни қазақ мәдениетіндегі жарық, күш, күн мен түн,
жұлдыздар – жол сілтеуші, ... ... ... ... ... дәл ... танылады да, универсалды сипат алады.
5) Таудың символ болуын сұралған қауымның 48% біледі екен, қалған ... ... ... ... ... ... деп жауп бергендердің ішінде
тауды көбінде биіктік символы деп біледі, яғни берілген жауаптардың 41%
соған тиеселі ... 20% ... қол ... ... биік ... ... ... символы. Қалған бірен-саран жауаптарда, тау дегеніміз: күш, алып,
сәттілік, билік, қорған, сенімділік, бірлік, таза ауа, белес, нысана, ала
алмас ... ой өріс және ... ... символы. Өзге ұлт
мәдениеттерінің ... үшін тау ... ... ... ... оны ... үйі (house of God) деп ... ... ... ... деп ... бергендер де көп болды. Австриялықтар, индиялықтар,
канадалық пен қытайлықтар үшін тау – күш, алып, мықтылық, ... адам ... ... береді екен. Көріп отырғанымыздай, таудың универсалды
сипаты бар, яғни ол өзінің үлкен ... ... күш, ... ... ... ... ... алыс белес, жетер-жетпес мақсат пен
арманды символдайды.
6) Сауалнама негізінде ... ... ... үстемелейтін негізгі
құстар тізімі анықталды. Олар: аққу, қыран, көгершін, қарға, ... Аққу құсы ... ұлты үшін ... пен ... ... саналады, жиналған жауаптардың 66%-ы соған арналған. 12% пәктік, 9%
сұлулық, 4% адалдық, 2% достық пен тазалық, нәзіктік және шын ... ... ... құсы үлкен ұлттық сипат береді де, ... ... ... ретінде қаралып, барлық жауаптың 45%-ы
осыны дәлелдеп тұр. Қалған 16% ... 13% ... ... ... символы болса, қалғаны өткір көз, болашақ, қаталдық, жауынгерлік,
күштілік, алғырлық, ... ... ... ... ... бір ... ... ол – жыртқыштықтың символы. Көгершін қазақ қауымының түсінігінде
универсалдық сипат алады, өйткені ... ... 95%-ы ... ... ... ... қалған 5% оны ынтымақ, жақсы көңіл-
күй, бақыт, кіршіксіз жанұя, махаббат, ... ... ... бостандық символы деп таниды. Берілген жауаптардан шығатын
түйінге сәйкес қарғаны қазақ халқы негативті және ... ... ... 33% оны ... ажал, жамандық, жағымсыз хабар символы деп қараса,
10% өсек, 10% қаралық, 10% ... 5% ... ... қайғы, зұлымдық, ақымақтық символы деп таниды. Қарлығаш –
достықтың символы. Өзге мәдениет өкілдері үшін бір ғана ... ... беру ... ... ... Ол – үкі құсы. Үкіні әр ел әртүрлі
түсінеді екен. Мысалы, ... ... ... үшін ол түн мен ... ... ... ... болса,
австриялықтар үшін ол әрі даналылық, әрі өлімнің символы, ал индиялықтар
үшін ол тіпті ... баяу ... ... ... ... болып табылды,
дегенмен олар оның Еуропа халықтарының мәдениетінде даналылықтың символы
екенін де біледі.
Қорыта ... біз ... ... ... ... іс-қимылдары
ұлттар үшін ... ... ... ... атқаратынын, олардың
дүниетанымдарында із ... ... ... сипат алатынын айта аламыз.
Қазақ үшін жоғарыда берілген құстар жетекші орын алады. Үкінің ... ... ... әрі ... немесе универсалды, әрі уникалды
символдылығын көрсетіп тұр. Бір ұлт үшін ол жақсы ... ... ... біреу үшін жағымсыз ... ... Бұл тіл ... ... ... ... ... дамып, өзіндік сипат
алатынын дәлелдеп тұр, өйткені канадалықтар, ... мен ... ... ... олардың әрқайсысының мәдениеті әртүрлі.
7) Әлеуметтік сауалнамада флорадан жусан мен емен, ақ қайың, ... ... ... Раушан гүлі махаббат, ғашықтық,
сүйіспеншілік символы ... ... және оған ... жауаптардың 33%-ы
сәйкес келді, 26% раушан гүлін сұлулық, ... ... ... 6% нәзіктік, 4% достық символы деп біледі. ... ... ... ... ... ... гүл патшасы, тазалық,
іңкәрлік, кірпияз, кербездік, ресмилілік, ... ... ... ... ... ... бес ... ғана
берілді: сұлулық, көктем, махаббат, достық, адамгершілік символы. Жусан 20%
жағдайында қазақ ауылы, ... кең ... ... жер ... ... ... ... көктем, түз, кеңшілік, бейбітшілік, өткірлік, ... ... ... даралылық символдары. Бұдан басқа, ақ қайың –
әдемілік, емен – беріктік символдары.
Американдықтар өздерінің тұратын штаттарына ... ... ... ... ... ... ... ғана өседі, сол өңірден
келген ... бірі оны ... ... ... ... ... ... американдықтар үшін раушан гүлі – махаббат символы, ал
ағаш білімнің символын береді. Қызғалдақ перулықтар мен ... ... ... ... ... азаматы үшін тазалықтың
символы болып лотос гүлі ... ... ... ... ... ... ал қытайлықтар үшін оларға қосымша достықты да ... ... ... деп білсе, олардың өзіндік ұлттық қалампыр
гүлі өлімнің символы екен. Осы әлеуметтік сауалнама ... біз ... ... ... ... және ... сипат алып, махаббат пен
сұлулықтың символы болып танылатынына көзіміз ... ... ... ... ... ... ... ең көп берілген
нұсқалар ұлттық тағамдар болды, ол жауаптардың 21%-ын ... ... ... 19% ... ... кең ... жайлау, 18% киіз үйді, 16%
қонақжайлылықты, домбыраны, 15% ою-өрнектерді, ұлттық киімдерді, 14% төрт
түлік мал, ... ... 12% ... ... қазақтың символы деді.
Одан басқа да көптеген ұлттық тағамдардың, ... ... аты ... болған зиялылар мен беделді тұлғалардың ... ... ... ... ... ... қарастырылады екен.
Британдық дегенге өзге ұлт өкілдері түрлі түсінік қалыптастырған. Олардың
бірі – ... бірі – ... ... ... ... ... ... ойынын, ресмилілікті, корольдықты атаса, стереотипке сәйкес
олардың снобтық мінезін де көрсете ... ... ... дәлділік
пен дұрыс мінездерге ие дей ... ... ... ... ... үшін олар білімнің орталығы, ақылдылық, білімділік, прогресс
символы болып табылады.
Осы зерттеулердің негізінде ... ... ... ... және өзге ұлт ... ... ... көзқарасы
анықталды.
9) Қазақ қауымы үшін махаббат символы аққу ... ... ... 84% ... ... ... 8% раушан гүлі, 8% жүрек деп саналды.
Өзге ұлт өкілдерінің 45% махаббат символын раушан гүлі ... ... ... ол ... болып табылады.
Бейбітшілік символы көгершін ретінде қазақ ... ... 89% ... өзге ... 55% да ... есептейді екен.
Қазақ халқы үшін көгершіннен бөлек бүркіт, қыран, ашық ... мен ... ... ... ... үшін ол – су, ... ол – олив талы, индиялықтар мәдениетінде – ай. ... ... ... пен ... ең ... ... 23% қыран, 22% арыстан,
20% бүркіт, 11% барыс. Қытайлықтар үшін ... ... үшін ... үшін күн мен ... американдықтар үшін арыстан мен доллар
белгісі, шри-ланкалықтар үшін қылыш, канадалық үшін жұдырық, австриялықтар
тауды мықтылықтың ... деп ... ... үшін ең ... ... болып күн қарастырылады, ол барлық жауаптың 18%-ын құрайды, содан
кейінгі қатарда 16% кішкентай ... ... ... 14% су, 6% ақ ... 4% ақ гүл, өзен. Қалғанын жұмыс, бұлақ, тал, шам, гүл, жапырақ,
аспан, қыран, ақша, ауа, жер және ... ... ... ... ... ... деп сәбиді қарастырады, соған қоса, ... ұл ... ағаш пен ... өмір ... қызметін атқарады.
Индиялықтардың жауаптарында күн, ... ... (+) және ... үшін де күн ... ... шарап өмір символы болып
табылады.
Өлімнің қазақтар ... ең ... ... ол – қара түсі 15%. ... 12,5% ... 10% жылан, 7,5% қара киім, қара мата, қара жер, қараңғы
түнек болса, 5% ... ... от, қара құс, ... ... ... ... басқа да қара лента, соңғы тыныс, ақыр заман, ... жаңа ... ... ... ... ұйқы, қасқыр, ауру сияқты символдар ... мен ... үшін ... ... адам ... ... ... (скелет) және қараңғылық болып табылады. Қытайлықтар
қаңқаны, перулықтар қара ... ... үшін ... ... ... ... ... саралай келе берілген жауаптардың 42%-ы
даналылық символы ретінде кітапты қабылдайтыны ... ... ... 14%
үкіге, 5% қауырсын, ақыл, 3,5% Абайға берілді. Бұдан да басқа мынадай
символдар анықталды: ақсақал, жазық ... ... ... қария, Қожа Ахмет
Йассауидың мазары, Аристотель, әл-Фараби, Греция, ит, қарлығаш, өткір ... ... жеті ... үш ... ... берілген кеңес. Американдықтар,
австриялықтар, перулықтар мен шри-ланкалықтар үшін даналылықтың бірден бір
символы – үкі. Қытайлықтар онымен түлкіні, ... ... мен ... мен ... тең ... 29%-ды ... отырып, сұлулықтың символы
болды. Одан кейін аққу мен марал тең дәрежеде 16% ... 14% ай және 4% ... ... қызғалдақ, айна, жан дүние, тотықұс, құралай, ақбөнен,
қайың, тазалық, денсаулық, елік түсініктеріне берілген. ... ... ... әйел адам мен гүлді, австриялықтар мен шри-
ланкалықтар үшін раушан гүлі, қытайлықтар ... ... ... ... және ... перулықтар әйел адамын символ деп
белгілеген.
“Денсаулық – зор байлық” ... ... үшін бұл шын ... үлкен
байлық болып саналатындығына көзіміз жетті, себебі сауалнама қорытындысының
17%-ы байлықтың символы деп денсаулықты атаған. ... ... да ... ... бар, ол – ... 24%-ды ... ... үшін алтын мен төрт
түлік мал да бағалы – ... 13%. ... ... тиын және ... ... ақ түс ... 4%-дан иемденді. Фэн-шуй мен шығыс
мәдениетінің ықпалынан болса ... ... 2%-ы ... ... болды.
Бұдан басқа да сары түс, алтын түс, бидай, дастархан, жылан және жомарттық
... ұлты үшін ... ... Өзге ... 30%-ы ... ... десе, 70% оны доллар деп анықтаған. Бұл ... біз ... жүзі ... ... ... мен әсерін көрумен бірге оның кең
таралғанына тағы да бір рет дәлелдей аламыз.
Қазақстанның рәміздері қазақ халқы үшін өте ... ... ... барысында анықталды, өйткені берілген жауаптардың 51%-да рәміздер
(соның ішінде бөлек алғанда ту, елтаңба, әнұран) бірден тәуелсіздік ... ... ... ... ... 15% ... 8% көгілдір түс, 5% көк
түс, 5% көк аспан болды. Одан ... да ... ... қасқыр/бөрі деген
нұсқалар анықталды. Америка мәдениетінде барлығына ... ... ... ... ... сауалнама қорытындыларында тағы бір рет
дәлелденді. Канадалықтардың өкілі ... ... деп АҚШ ... ... ту, ай және ... ... ... шынжырды,
қытайлықтар ақшаны символ деп біледі екен. ... ... мен ... ... ... ... ... қазақ халқы
мен американдықтар үшін тәуелсіздік символы ту ... ... ... ... үшін ... ... барлығын көрдік.
1. Степанов Ю.С. Основы общего языкознания. - Москва, 1975.
2. ... Қ. ... тілі ... зерттеулер. - Алматы, 1999. – 581б.
Резюме
В статье даны результаты анкеты о семантике ... в ... ... языках.
Summary
In article are considered results of the questionnaire about
semantics symbols in Kazakh and other ... are ... ... ... ... ... каф.русского языка
Гянджинского государственного университета
ОСОБЕННОСТИ УПОТРЕБЛЕНИЯ ИМЕН СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ
В НАУЧНОМ СТИЛЕ
Значительно реже, чем в других стилях, в частности, в разговорном ... ... ... ... ... ... ... рода, например, с суффиксами ... ... эти ... ... ... ... Среди существительных
мужского и женского рода большое место также ... ... ... ... из ... что общественное поведение человека определяется
его “психологической природой”, Виноградов В.В. ... ... ... ... ... ... и ... поступки, а также
“справедливые и несправедливые общественные явления” (1,180).
Своеобразно проявляется в научной речи ... ... ... В научной литературе ... ... ... единственного числа вместо множественного. Эти формы
служат для обозначения обобщенного понятия или ... ... ... Их ... ... тем, что ... ... числа
имеют более конкретное значение, указывая на отдельные считаемые предметы.
Например: Примеры геометрических фигур: треугольник, ... ... ... ... ... состоит из четырех
точек….Напротив, в научной речи встречаются ... ... ... ... в ... ... речи не встречаются – множественное
число от абстрактных и вещественных ... ... 1) ... сорта или вида вещественных существительных ... ... ... ... ... чаи), 2) для обозначения некоторых отвлеченных
существительных, приобретающих в форме множественного числа конкретное
значение (мощности, ... ... ... ... ... количественные показатели (глубины, длины, теплоты), 3) для
наименования отрядов животного и растительного мира (долгоносики, ... ... ... речи характерно употребление некоторых
прилагательных и ... в ... ... ... ... Например: Минералы, входящие в данную группу, имеют темную окраску.
Прилагательное “следующие” в ... ... ... ... ... ... ... и т.д. В научно-
технической литературе, как правило, не ... в силу ... ... ... ... ... ... научной речи большое место занимают предлоги, предложные сочетания и
союзы. Высокий процент употребления в ней ... ... ... ... ... ... Особенно распространены конструкции с
производными предлогами в течение, в продолжение, в свете, в ... ... в ... в ... от, ... по ... в меру, в случае, в
соответствии, в связи, в качестве, в целях, в процессе, в режиме, в ... ...... за счет, на основе, путем, методом, способом,
образом, посредством и ... ... ...... ... и ... не ... для современного русского
научного языка, особенно для его научно-технической разновидности. ... ... на ... а не на ... ... эмоциональные языковые элементы не играют решающей роли
в научной ... ... ... ... чертами научного
стиля понятийность и подчеркнутую логичность, в нем присутствует и элемент
образности, эмоциональности и в ... ... ... ... в ... речи ... в зависимости от типа
научного произведения (проблемно-научное, аналитическое, ... ... его ... ... ... ... – здесь его меньше),
а также от композиционной ... ... ... ... ... ... проблемы, практические выводы –
здесь его больше, чем в собственно излагающих ... и ... ... средств в научной речи относится к области не эмоциональной,
а интеллектуальной экспрессии (например, “нашими выдающимися ... ... с ... кислотой нужно быть чрезвычайно осторожным”,
“можно убедиться при ... ... ... ... и ... ... ... в научном тексте в
значительной мере определяется областью знания, к ... он ... ... в ... работах по математике, механике результаты
научных поисков ... быть ... так, ... их ... ... ... экспериментально, получить воплощение в ... ... ... ... ... совсем не
представлена. Не ... и ... ... ... ... на ... а не на ... ... ... ... ... ... не играют
решающей роли в научной литературе. ... ... ... ... стиля понятийность и подчеркнутую логичность, в нем
присутствует и ... ... ... и в ... вес ... элемента в научной речи различен ... от типа ... ... ... ...... его ... учебное, описательное,
реферативное – здесь его меньше), а ... от ... ... ... ... ... ... обоснование
проблемы, практические выводы – здесь его больше, чем в ... ... и т.д. ... часть экспрессивных средств в научной
речи относится к области не эмоциональной, а интеллектуальной ... ... ... ... “при работах с синильной
кислотой нужно быть чрезвычайно ... ... ... при ... ... опыта” и др.). Использование эмоциональных элементов ... ... в ... мере ... областью знания, к которой
он относится.(4, 94). Поскольку, например, в ... ... по ... ... ... поисков должны быть изложены так, чтобы их
можно было ... ... ... ... ... ... авторская стилистическая индивидуальность здесь почти ... ... Не ... и ... ... В ... ... предметом которой является общество и духовная ... ... ... ... ... широко. Так,
например, в научной литературе на ... тему ... ... элементы, как разговорные фразеологизмы: Крупные залежи
минерального сырья зачастую не разрабатывались, ... ... их ... до ... ... ... широко представлены эмоциональные элементы в тех разделах, где
содержится научная полемика. Здесь эмоциональный ... ... ... ... ткань научного произведения, не нарушая его ... и ... ... Таким образом, научно-
гуманитарная, а также ... ... где ...... и ... допускают употребление эмоционально-
экспрессивных средств языка. ... ... ... которой – машина, не предполагает или ... в ... ... ... эмоциональных элементов. То же можно сказать и
о математической науке.
Не меньшее значение ... ... и жанр ... ... Так, ... ... (в реферате) эмоциональный элемент вовсе отсутствует,
в научно-технических статьях он тоже ... ... в ... ... ... ... средствами создания экспрессивного,
эмоционального тона научной речи выступают: 1) ... ... ... как в ... так и в ... ... (то есть
формы, выражающие сравнение и не выражающие его), например: … ... нет, его ... ... от ... трех ... групповые решения отличаются большей продуманностью возможных
последствий реализации принятых решений; ... ... ... понимания
другого человека обеспечивается идентификацией – уподоблением себя ему. ... ... ... и ... ... обычно оценку), например: Развитие, инновации прогресс –
замечательные в сущности явления. Более посчастливилось Конту у Писарева,
который, ... ... ... мог бы ... социологом.. 3)
вводные слова, наречия, усилительные и ограничительные частицы, например:
Писарев полагал даже, что ... ... ... может узнать и оценить
Конта гораздо точнее, чем Западная Европа; Наконец, А.С. ... ... ... и основательную работу…; (4, 87). Струве утверждал,
будто бы, ... ... все ... Но и объективно Лавров
принимал, что “реальны в истории лишь личности, что лишь они ... ... ... ... историю”; (2, 120) ... ... ... ... ... читателя, на
которые автор дает ответ в ... ... Этот ... ... ... ... и в ... деятельности, например, в
вузовской лекции, в вузовских учебниках.
ЛИТЕРАТУРА
1. Виноградов В.В. ... ... ... ... ... ... А.Н. Очерки по стилистике русского языка. Ком. Книге. 2005
3. Психология и ... ... ... с. 99, 179
4. Филиппова Л.С., ... ... язык и ... ... ... Тюмень, 2000
Резюме
В статье исследуются особенности употребления имен существительных в
научном стиле. В научном стиле, как известно, ... ... чем ... ... в ... в ... и художественном, употребляются
одушевленные существительные.
Summary
Peculiarities of usage of nouns in scientific style
The article deals with ... ... which is aimed ... but not emotional - perception. That is why emotional languages’
elements don’t play decisive role in ... ... ... specific ... of ... ... style
understand ability and underlined logics here , exist elements ... and ... as a ... ... ... зат ... ... аясы туралы жазылған.
Ғылыми стилде зат есім басқа стил түрлеріне қарағанда азырақ және ауызекі,
көркем ... ... ... ... зат есім ... қолданылады.
Дәрменқұлова Р.Н.,
филология ғылымдарының кандидаты, доцент
С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ
ІС-ӘРЕКЕТТІ, ҚИМЫЛДЫ БІРЛЕСІП ОРЫНДАУ ТҰРҒЫСЫНАН АТАЙТЫН БАЯНДАУЫШ ... ... ... синтаксистік құрылыстағы құбылыстардың мәнін ашып
зерттеуде ... ... кету ... ... ... ... сайын тіл
дамуында болатын ... ... ... толығу, жетілу,
жаңару бағыттарын айқындауда тіл мәселесіне, оның ... ... ... ... ... ... ... Синтаксистік
құрылымдарға тірек болатын, ойды нақтылайтын баяндауыштар әр түрлі амалдар
негізінде ... ... етіс ... ... ... ... ерекшеліктер бар.
Ортақ етіс -с(-ыс,-іс) жұрнағы етістік ... ... кемі екі я одан да көп ... ... жүзеге асыратындықты
білдіретін мән үстейді. Демек бір ғана ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы:
1. Үш жолаушы ойда жатқан қойды үркіткендеріне қарамай, қуана айғайлай
жүгірісті (М.Әуезов).
2. Әліптің өзі де, ... де, ... да ұшып ... ... Қозы ... ғана ... жайылған бұлақ табанының көкорай шалғынына
ірге тиістіре, шүпірлей қонысқан (А. Сейдімбеков).
Бұл сөйлемдердегі жүгірісті, тұрысты, ... ... бір ... жеке ... ... ... ... қатысы арқылы жүзеге асып
тұрғанын білдіреді, яғни қимылдың бірнеше ... ... ... ... ... етіс ... баяндауыш қызметінде жұмсалғанда,
оның бастауышы адам не ... ... ... ұғымын білдіретін зат есім болып
келеді. Демек, өзі қимыл –әрекет істей ... ... ғана бір ... бола ... ... ... «Тіл ... атты еңбегінде ортақ етіске
мынадай түсініктеме ... ... ... екі жақтап істейтін істерді
көрсететін сөздерді ортақ етіс деп, бала жалғыз ... ... ... жау ... өзі соғыспайды, біреумен соғысады, балуан өзімен өзі
күреспейді, ... ... деп іс жеке ... ... [1,232], ... Н.Сауранбаев ортақ етіс формасындағы сөздердің
туынды етістік, ... я есім ... ... ... ... ... ... құбылуынан (жіктелуінен, септелуінен
т.б.) айқындалады деп ... ... бұл түрі ... ... тілдерінде кездеседі, сондай-ақ олар
морфологиялық көрсеткіші жағынан да тең түседі деп ... ... ... ... ... ... бастап барлық тарихи жазба
деректерде қолданылған. Сондай- ақ ... ... ... көне және ... оның ... ... ... емес, семантикалық
орайласуында да үндесіп келетінін айтады.
Ортақ етіс қосымшасының этимологиясы, даму жолы туралы біршама пікірлер
айтылған. Б.А. ... “Из ... ... и форм ... языков”
атты мақаласында ортақ етістің -уš-, -іš- көрсеткішінің даму ... бұл ... өте көне ... бері қолданылып келе ... ... бері ... ... ... екі ... деген
сенімсіздікпен оны көне ... ... ... және ... ... білдіретін s/ш қосымшасымен байланыстырады [3,11].
Ал, Э.В. Севортян болса оны көптік жалғауымен байланыстырады да, л-ш ... ... ... ... Көне ... ... ... ш мен л дыбыстарының ертеректе алмасатын дәуірі
болғандығын анықтауға болады. Бұл түркі ... ең көне ... ... де, ... ... тілдеріндегі бірнеше сөздің, грамматикалық
формалардың ш фонемасымен қалыптасуына ... ... ... ... дәлел
ретінде кейбір түркі тілдеріндегі жеке сөздер мен М. Қашқари сөздігіндегі
етістік құрамындағы л мен ш ... ... келу ... ... бұл қосымшаның этимологиясының бір екендігін дәлелдеуге негіз бола
бермейді.
Э.В. Севортян өз ... ... ... үшін, қазақ тіліндегі
алмасу қалдықтарына назар аударады. Ол жабыл, ағыл, жұмыл сөздерінен -с
көптік ... тең -ыл ... ... алды [4,138]. ... ... -s ... көне мағынасы көптік деп есептейді. Оның пікірінше,
Махмуд Қашқаридың дәуірінен ... -s ... ... ... грамматикалық мағынасына ие болады, бұл мағына қазіргі кейбір түркі
тілдерінде (қырғыз, өзбек т.б.) сақталып, бұл тенденцияның ... ... lar ... ... қолданылуына шек қойылды.
Түркологтардың пікірі бойынша -ш аффиксі алғашқы кезде етіс мағынасында
жұмсалмаған. Ол көптік мағына беретін ... ... ... ... .]. Б.А. ... пен Н.З. ... пікіріне назар
аударсақ, былай ... ... из его ... было ... ... типа аташ ... со ... детьми”, и анаш
“мать со своими детьми”. На основе этого ... ... ... ... ... закрепившееся затем за глагольным аффиксом
-ш” [5,202].
Ортақ етіс жасайтын -ыш қосымшасы ... ... ... ... ... ... ... деген пікірді Б.А.
Серебренников, В.Г. Кондратьев, А.А. Юлдашев т.б. ... А.Н. ... ... жазба ескертікштер тілінде қолданылған š, Ѕ ... ... ... ... ... ... деп ... Автордың көрсетуінше, бұл қосымша жіктік, ... ... және ... ... ... ... ... құрамында қолданылады.
Ортақ етістің ш жұрнағы туралы айтылған пікірлерден М. Оразов мынадай
қорытынды пікір шығарады: ... ш/с ... ... ... да ... өте ерте ... бері (жазу пайда болғанға
дейін) қолданылып келе ... ... ... саналады. Екіншіден, оның
этимологиясын толық дәлелденген ... ... ол ... ... бар. ... ортақ етіс қосымшасын көптік жалғауларымен
байланыстыру, сонымен сыбайлас деп қарау шындыққа бір табан жақын [7,38 ... ... өзге ... ... ... ... етіс тұлғасының
баяндауыш қызметінде қолданылуы, мағыналық ... әр ... ... ... форманың қатысуынан ортақтық мағына берумен қатар баяндауыш болатын
етістік көптік ... ... ... ... әр ... жағдайда
көрінеді.
Осы орайда профессор Р.Әмірдің мына пікірін келтірейік: «Көптік
мағына беретін ... ... ... ... (жіктік
формалар) жасалады. Көптік мағынаны предикативтік аяда білдіру үшін қосымша
амалдарды қатыстыру бар. Бұл жағдайда ... ... ... ... етіс ... ... баяндауыш ретінде барлық шақта, барлық жақта
жұмсала береді: сұрасты- сұрасады- сұрасып жатыр. Бірақ сөйлеуде оның ... ... ... ... жиі. ... қарағанда ортақ етіс формасы
бастапқыда етістіктердің ІІІ жақ ... ... ... үшін
жұмсалған болу керек дегенді айтады. Автор қазір бұл жұрнақты ... ... ... стильдік өң тудырудың бір ... ... [8,146 ... ... (М. Балақаев, Р.Сыздық, Е. Жанпейісов) пікірінше,
ортақ етіс ... ... ... беру ... ... ... тілдің
әсіресе, проза саласында әлі де байқалады, бірақ бірте-бірте азайып бара
жатқан сипат алады [9,100 ... ... ... ... ... ... ... А.М.
Щербак ортақ етіс тұлғалы сөздің шылаулармен тіркесіп келетініне назар
аударады: “Бірнеше ... тән ... ... ... амалмен ілэ, білан,
мінан… септеуліктері арқылы айталық, башқұрт тілінде уб ара, ... ... ... бір ... түркмен тілінде бірі бірі ... ... ... ... ... мағына білдіретін іс-әрекетке
қатысушылардың біреуінің жетекші қызмет атқаруы ... ... ... ... (Бұл жағдайда іс-әрекетке қатысатындардың біреуі активті,
басқалары пассивті болып табылады).
Іс-әрекет, амалға тірек ... ... ... ... ... арқылы көрінеді.
1. Жастар “рас-ау” дегендей бір-біріне қарасты (Қ. Жұмаділов).
2. Көктем қайта ... ... ... сол ... ... жұмысқа
қайта кірісті (Д. Исабеков).
3. Ырғызбай жағынан шыққан қалың қолды көрісімен, ауылдағы барлық ... ... ... ... Әуезов).
Келтіріп отырған мысалдардағы бір- біріне қарасты, жұмысқа кірісті,
аттарына ... ... ... ... ... ... ... тікелей өзіне қатыстылығын көрсетеді.
Сонымен қатар субъектілердің өзара қарым- қатынасы, болатын іс-қимыл
туралы ұғымды білдіретін етістіктің ... ... анық ... ... ... басында” әңгімесінен үзіндіге назар
аударайық: Меймандар бұдан соң аяқтарын ... ... ... ... ... алыс ... ... сыйлы кісі ретінде жұрттың бәрінен ... ... Оның оң ... ... сол жағында председатель жолдас
молдас құрып отыра қалысты.
2. Ж.Аймауытовтың ... ... ... үзінді: Бауда, көк шөптің
арасында жыбырлап қоңыздар жүр еді, қара торғайлар ағаштан түсе-түсе ... ... жей ... ... ... шалшықтан су ішіп, дем алуға
ағаш басына барып қонысты, тынығып алған соң ән ... ... ... ... ... ... ән салысты тіркестерін
іс-әрекет, амалға қатысушының бірнешеу екені белгілі және бірлесу арқылы
жүзеге асқан амалдың көптік ... ... ... ... морфологиялық норманың қалыптасуы туралы ғылыми жұмыс
жазған С. Жақыпақынова іс-әрекетті бірлесіп орындау тұрғысынан ... ... ... ... ... ... -с(-ыс,-іс) тұлғасы семантикасы жағынан
етістіктің құрамында көптік ... ... ... ... ... ... ... жағдайда көптік мағына аффикспен беріледі
[11,69]. Осы айтылған пікір көптік мағынаны предикативтік аяда білдіру үшін
ортақ етіс жұрнағының жұмсалатынын ... ... ... өзге ... ... қолданысы қалай дегенде, К.
Мелиев өзбек, ұйғыр тілдеріндегі -ыш/-иш формасы ХХ ғасырға ... ... ... ... жиі ... бастағандығын айтады [12,14].
Ортақ етіс тұлғаларының бірнеше субъектіге және жеке ... ... оның ... тән ... ... және есім сөздер
сияқты тәуелдік, септік және ... ... ... ... құрылымын жақсы білу, яғни ондағы сөз ... ... ... ... әрбір нақты жағдайда сөйленімді
жеткізуге қажетті құралдар ретінде таңдай білу жақсы нәтиже береді. Бұл тіл
жүйесін, оның ... ... ... ... мен қарым-
қатынастарды білуге жетелейді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы.–Алматы: Ана тілі, 1992.
2.Академик Нығмет ... ... ... ... ... ІІ том.
2000.
3. Серебренников Б.А. Из историии звуков и форм тюркских ... // ... ... ... Э.В. ... глаголообразования в азербайджанском языке: Опыт
сравнительного исследования.–М.: Изд-во вост. лит., ... Б.А. ... Н.З. ... ... ... ... ... 1986.
6. Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников (VІІ-
ІХ).–Л.: Наука, 1980.
7. ... М. ... ... ... ... мен ... 2001.
8. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі: Оқулық. –Алматы: Санат,
1998.
9. Балақаев М., ... Р., ... Е. ... ... ... тарихы.
–Алматы: Мектеп, 1968.
10. Щербак А.М. Очерки по ... ... ... ... –Л.: ... ... С. Характер формирования морфологических норм в казахском
языке. Дис. канд. филол. наук. ... ... ... К. ... ... ... ... номлари.– Тошкент, 1969.
Резюме
В статье рассматриваются функции залоговых ... ... ... article ... of ... ... ... joint action
are considered.
Гусейнова Хаджар
Кандидат филологических наук, доцент
Азербайджанский Государственный
Педагогический Университет
СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ... ... ... творчества Мир Джалала)
«Диалекты являются одним из источников обогащения ... ... 38). В ... и ... ... ... ... языка
посредством диалектов, в ... ... роль ... ... к тому или ... ... Они в ... произведениях дали
новую жизнь, всенародный колорит диалектизмам, способствовали ... из них в ... ... «В ... стиле диалектные слова
обладают особым значением в создании экспрессивно-эмоционального оттенка.
Во ... ... ряд слов ... ... ... в ... посредством диалектов и служат живому описанию событий» (2, 11).
Р.А.Будагов в 50-х ... ... века ... ... ... ... об
использовании диалектизмов в языке ... ... ... ... – это ... и ... ... Конечно, писатели
очень часто используют диалектизмы для разговорной характеристики ... (3, ... в ... ... можно повстречать такие мнения, как «в языке
художественных произведений нет места диалектизмам. Они ... ... ... на то, что использование диалектов в художественной
литературе не ... ... ... во ... ... в
особенности в прозаических произведениях, в романах использование
диалектизмов ... ... что, ... ... отражает
жизнь, язык, быт, традиции народа. По этой причине для естественности языка
произведения необходимо использование диалектизмов той ... ... ... ... того ... к которому относятся образы
отражаемые в произведении.
«Несмотря на то, что писатель пишет свои ... на ... ... языка своего времени, в его произведениях все же проявляются
локальные диалектные особенности, склонность к местному диалекту» (4, ... ... ... ... диалектизмов в художественных
произведениях. Тут ... ... не ... от ... ... но и о его
способности использования богатства жанрового языка. Вопрос ... в ... ... ... не ... из того,
какой удачной или ... была ... ... того или ... ... в ... ... в том, что какое место ... ... в ... ... способов воздействия писателя, в
взаимосвязи этого диалектизма с другими единицами национального языка.
С ... ... в ... ... в ... ... были
использованы диалектизмы. В.Хулуфлу писал: «Ашуг Гусейн и Ашуг Асад ... из ... ... ... – Г.Г.), и ... в их
произношении были многие особенности этого региона. Если их ... бы ... с ... ... из ... регионов с трудом понимали
бы их» (5, 41). Нельзя согласиться полностью с этим высказыванием. Потому
что, не ... ... ... нет ... существенной разницы
между диалектами Азербайджана, чтобы люди не понимали друг-друга.
Произведения Мир Джалала не ... ... ... но в этих ... по ... в ... ... делается обращение к диалектизмам. А это качество обуславливает
естественность языка произведений ... а ... его ... с живым
простонародным языком, с диалектами.
Такие ... ... ... а ... ... в
различных стилистических целях в художественной литературе называются
стилистическими ... ... ... ... ... в ... ... Потому что, в художественном языке, как
составной части литературного языка, писатели, ... от ... ... ... ... их в ... стилистических целях, с их помощью
добиваются повышения национального колорита и естественности ... ... «В ... ... произведений можно использовать
диалектизмы, но нельзя загружать ... ... ... диалектизмов и соблюдение пропорций может оживить и ... ... (6, ... Джалал использовал диалектизмы отвечая всем ... ... ... ... являются пропорциональность,
уместность в тексте и ясность. Если требуется ... ... тех или иных ... художественного произведения, то
целесообразно и уместно использование ... в их ... В ... ... речь ... а это в свою ... способствует
естественности языка произведения.
«Провинциализм (локальность) – это использование в художественном
произведении ... ... и ... ... ... району
или городу и непонятных для ... ... (7, 462). ... ... произведениях Мир Джалала, по различным особенностям, то
есть по ... ... ... ... и т.д., ... ... образом:
1. Фонетические диалектизмы
2. Словарные диалектизмы
3. Грамматические диалектизмы
4. Этнографические диалектизмы
В творчестве Мир Джалала, ... ... ко всем этим ... ... ... ... ... функций. Многие из них
относятся к Азербайджанским диалектам и наречиям Западной и Восточной
группы. Использование именно этих ... с ... ... ... и работой определенное время самого писателя в
этом регионе, а с другой стороны ... ... ... в
произведениях в этих местах. В его творчестве простые ... ... ... еще раз демонстрируют внутренние способности и скрытый
потенциал ... ... его ... ... в ... произведениях Мир Джалала ... ... виды ... в ... ... точного описания
сельской жизни и быта, для более колоритного выражения речи персонажей, а
также как ... ... ... ... ... лексической системы Азербайджанского языка
изучение лексического состава произведений Мир Джалала ... ... В ... исследования этих произведений, написанных с
большой проницательностью, можно повстречать ... ... ... а также пути их решения.
В результате исследования творчества выдающегося ... Мир ... ... ... к ... ... что диалектизмы в
его произведениях были использованы в нижеследующих целях:
- для создания местного колорита;
- для ... ... к ... ... качествам
персонажа;
- для обеспечения реальности выражения;
- для этнографического описания;
- для ... ... ... в этом ... ... в равновесии со словами литературного языка;
- для описания национальных ... и ... ... различных видов диалектизмов, выделение особого
места писателем элементам живого народного языка, ... ... ... его ... и ... ... в творчестве
народных источников.
ЛИТЕРАТУРА
1. Курбанов А. Язык и стиль. Баку, 1992, 46 с.
2. Агаева И. ... и ... ... ... 1988, 84 ... ... Р. Очерки по языкознанию. Баку, 1956, 289 с.
4. ... Ф. ... ... ... ... Мир ... Канд. дис. Баку, 1962, 269 с.
5. Дамирчизаде А. Стилистика Азербайджанского языка. Баку, 1962, 271 с.
6. Гасанов Г. Лексика современного ... ... ... ... ... ... Я. ... произведения. том 4, Баку, 2007, 571 с.
***
В статье исследуются стилистические особенности ... ... ... ... ... Мир Джалала изучает ... ... ... его ... Features Of Language Units
(On the basis of Mir Jalal`s ... Jalal products aren't loaded by ... dialect ... ... these products out of need, in the ... ... moments ... to ... becomes. And this quality causes naturalness of
language of products of the author, and also its ... with ... ... with ... тіл ... ... ерекшеліктері зерделенеді.
Автор Мир Джалал шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан қағида бойынша тіл – коммуникация құралы. Қазақ
тілінің қазіргі дамуында ... ... ... ... ... кеңінен етек алғалы ... ... ... ортаны танып білу құралы ретінде қарастырып
жүрміз. Бұны соңғы жылдары ... ... ... ... нәтижесінде
жазылған еңбектерден көруге болады.
Тілдің коммуникативтік және дүниетанымдық ... ... ... Адамдар бір-бірімен коммуникацияға түсу үшін ойы, ортасы,
пайдаланатын заттары, тіпті ішетін ... да бір, ... ... ... ... ... ... коммуниканттардың арасында түсіністік орын алмас еді.
Себебі әр халықтың, ұлттың ... ... ... ... түйсінуі,
сезінуі әр қилы болғандықтан, сөзге атау беруі де, сөйлеуі де, ... ... ... ... ... ғана мысал, жапон немесе корей елінде
техниканың түрлі дамыған ... ... ... ... біліміміз,
ойлауымыз тең түспей жатса, олармен бірлестікте, серіктестікте жұмыс ... ... ... ... ... ... жетік білмесек, өзге техникасы
дамыған елдермен тең ... ... ... Осы ... ... ... мен ... пайдаланатын заттары бір болуы керек деген ой туындайды.
Тағы бір мысал, өз қоғамымызда да әр ... топ ... ... ... ... ... ғана ұғым-түсініктері бар да, өзге ... ... ... ... ... олардың
сөздеріне араласа алмайды. Бұл ... ... ... ... ... әртүрлі екендігінен хабар береді. Ендеше тек ... ... өзге ... ... бір ... өмір сүретін
адамдарда ойлау, қабылдау әртүрлі болатындығын байқауға ... ... ... ... да ... Зерттеушілер Ә.Тұрғынбаев пен Л.Нұсқабаева:
«Ой-пікір алмасу және дүние тану ... ... ... ... пен ... ... ... ғылым мен техниканың, материалдық ... ... ... жайлы ұғымдар мен ой-пікірлерді дәл, анық
білдіретін сөз-сөйлемдер құратын тілішілік мүмкіндіктері болуы қажет» ... [1, 72 ... ... яғни кең ... тіл мен оның ұлттық деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... әлемнің тілдік бейнесін қабылдауы бірдей емес. Сондықтан да кең
мағынадағы тіл мен әр ... ... ... ... ... бірдей емес.
Сол себепті тілдің дыбысталуы мен мазмұндық ... ... ... Бұл ... ... қарым-қатынас жасау құралы және дүниетану
құралы ретіндегі қызметінен туындайды. Тілдің өз ... ... ... ... ... ... және экстралингвистикалық
факторлар деп аталып, осы екі фактордың ... тіл ... ... заңының негізінде жүзеге асады.
Ғалымдар зерттеулерінде тілдік ресурстар мен ... ойды ... ... бере алу ... және тіл мен ... ... ... бері зерттеліп келе жатыр. Мысалы, Р.А. Будагов, В.А.
Звегинцев, Т.П. ... Г.В. ... ... ... тіл ... ... ... фактор, яғни коммуникацияның жоғары талаптары
мен тілдің нақты ішкі ... ... ... деп ... В.Шмидт,
А.П. Комаровтар лингвистикалық факторды, тілдің дыбыстық жағы мен ... ... ... деп ... ... ... ... ғалымдардың мұндай екіжақты
пікірлерінің болуы тілді кең және тар ұғымда танып, қарауында деуге болады.
Негізінен, алғашқы ... ... ... ұстанушы ғалымдар тіл дамуының
негізгі қозғаушы күші ішкі қайшылықта деп тани отырып, ... ... ... атап ... оның әлеуметтік табиғатын басты нысан етіп
алып, ғылыми тілді, нақтылай ... ... ... ... ескермей-ақ, тілді әлеуметтік, қоғамдық құбылыс
деп қарастырады.
Ал тілдің дыбыстық жағы мен ... ... ... тіл ... орынға шығаратындар тілдің қоғамдық құбылыс екендігін ... оның ... ... сөзжасамдық т.б.
заңдылықтарын қоғамдағы бір элементі деп ... ... ... ... бағытты ұстанатындармен ойымыз бір жерден шығады.
Бұдан шығатын қорытынды тіл – бірнеше әлеуметтік құбылыстарды қамтитын
біртұтас жүйе ретінде қоғамдағы рөлі ... ... ... ... ... ... тануда тілдің танымдық сипатын ... да ... ... ... ... ... қызметін мойындамайынша, коммуникативті
қызметінің де дұрыс болмайтынын түсіну ... ... жеке ... ... ішкі ... бар, фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік,
сөзжасамдық заңдылықтары бар күрделі жүйе деп қарастыру керек.
Жалпы ... ... ... ... салаларын қамтиды. Мысалы,
тілдегі үнемдеу заңы (Б. Сағындықұлы [2], С.Оданова [3]) тілдің ... ... ... ... ... ... құрамындағы үнемдеулердің болуы тілдің жалпы ортақ заңы екендігін
байқатады.
Сонымен қатар сингармонизм заңы да ... ... ... салаларына қатысты. Мысалы,
– Егер сөз құрамындағы дауысты ... жуан ... ... ... қосымша да жуан болады – бұл ... ... ... байланысты.
– Ал қосымшалар тұрғысынан алсақ, морфологиямен байланысты.
– Екі сөздің тіркесуінен бір ... ... ... ... ... үйлесім, үндесім құбылысын сөз тіркестерінің
арасындағы үйлесім ... ... ... қарастыруға да болады.
Бұл тұрғыдан алғанда сингармонизм ... да ... ... ... көрінеді. Демек, тілдің қоғамдық құбылыс
екендігімен келісе отырып, оның ... ... даму ... және ... ... ... қажет.
Енді жоғарыда ғалымдар арасында тілдің өзара қайшылықтарын әртүрлі
түсінетінін ... ... ... Бұл екі ... ... де ... шығаруға болмайды. Себебі қоғамдағы жанды, жансыз,
деректі, дерексіз құбылыстар көпқырлылығымен ерекшеленді. Ендеше ғалымдар
тілдің осы ... ... алып ... ... ... ... ... зерттеулерінен тіл құрылымдық-жүйелік жағынан алғанда
біртұтас қоғамдық жүйенің бір ... ... ... ... ... қатынас жасау қажетінің күн өткен ... ... (бұл ... ... ... ... ғасырлар бойындағы дамуымен салыстырып
көріңіз) – қоғамдық дамудың нәтижесі.
Қорыта келгенде, ғалымдар ... екі ... та ... ... ... ... Себебі бұл екеуі қайшы көзқарастар болғанмен, тіл
дамуында өзіндік орны бар ... ... осы ... ... ... кешенді дамуы кемшін түсер еді. Ғалымдардың екі ... тіл ... мен ... ... ... келмейтінінен
хабар береді. Ойлау семантикасының жетіліп, ең ... ... ... ... ... ... ойлау семантикасы барлық халықтарда бірдей
болмауы мүмкін. Онда ұлттық ерекшеліктер де ескерілуі тиіс. Себебі ... ... ... оның айналасындағы көрген заттары мен құбылыстарының
бірдейлігіне байланысты болуы мүмкін. Ал енді тіпті ұлттық таным мен болмыс
бөлек ... тіл ... ... да өзгешелік болатындығын
байқаймыз. Мысалы, орыс халқымен ғасырлар бойы қатарласып, ... ... ... бен киер ... бірдей болғанмен сөзге келгенде өте
абайлап, қабылдайтын жағдайларымыз да бар. Бұны тілдің ішкі ... ... ... ... пен ... ... түсіндіруге
болатындай. Мысалы, компьютер құрылымдарының атауын қазақшалау кезінде
мышка деген сөзді тура аудармамен ... деп ... ... үшін ... ... Орыс ... бұл атау ... сыртқы тұлғасына қарай
аталғаны белгілі. Қазақ ұғымында да ол тышқанға ұқсап тұрғанын байқағанмен
оған тышқанша деп атау беру ... ... ... ... ... Себебі тышқанша деп атау беру ұлттық болымысымызға мүлде жат. ... ... үшін ... ... аң ... ал европалықтар үшін тышқанды
сылап-сипап үйінде, торда ұстап қызықтау бірге тұру жат ... Бұл ... тіл ... мен ... семантикасының екі түрлі құбылыс
екендігін көруге болады.
Екінші жағынан алғанда тілдегі сөздерді – ... ... деп, ал ... ... ... ... формалар деп екі бөлек танығанмен, оларды
бір-бірінен бөлек ... ... ... Бұл тілді гносеологиялық
жағынан қарастырудың семантикасыз орындалмайтынын айқындаса, ... атап ... ... өзі бір ... ... ... бөліктері
болып қалмақ.
Тіл мен ойлаудың теңдігі бір емес. Себебі бір ойды беру үшін оны түрлі
лексикалық бірліктерді қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... ... синтаксистік тұрғыдан алып қарасақ,
«Қазақстанның елордасы» деп атасақ та немесе «Астана» деп бір ... ... те, бір ... ... ... осы ұғымның берілуі екі
түрлі. Демек, ... ... екі ... ... сөз. ... ... құрмалас
сөйлемдердің коммуникативті талаптарға сай ұйымдасуында да ойлау мен ... ... ... ... ... де ... бар ... болады. Кей жағдайда адамдар жазылған мәтіннен сөйлемнің актуальды
мұшелерін табуда қателесуі, интонациясын дұрыс қоя алмауы мүмкін. ... ... ... ... ... орны ... ... Ермекова бұл туралы: «Пікір ... ... ... ... анықтаудағы ең басты қиындық – ... ... ... ... ... ... ... (логикалық
категориялармен) шатастыру фактілері болып саналады. Әдетте ... ... ... яғни – ... заты ... ... деп, ал оны ... (яғни сөйлеу заты туралы) баяндауыш деп ұғынылады. Бұл түсінік ойлау
субъектісі мен предикатына ... Ал ... ... ... грамматикалық бастауышы мен баяндауышына үнемі сәйкес ... [4, 100 б.]. ... тіл мен ... бір-бірімен тең емес деген сөз.
Қорытындылай келе, тілдің ... ... ... ... ... құбылыстар болғанмен олар тіл дамуында маңызды рөл
атқарады.
Пайдаланылған ... ... Л. ... ... ... мен қатынастар
диалектикасы. Алматы, «Білім», 2005. 216 б.
2. Б.Сағындықұлы. Қазақ тілі лексикасы ... ... ... ... ... С.Оданова Қазақ тіліндегі түбір құрамының үнемделуі. Автореф.
Алматы. 2010ж.
4. Т.Ермекова. Қазіргі қазақ тілінің құрмалас ... ... ... ... ... заңдылықтар, олардың тіл дамуындағы рөлі
қарастырылған.
Резюме
В статье рассматриваются противоречивые закономерности языка.
Summary
In article inconsistent laws of language are considered.
Жақсыбаева ... ... ... тілі ... ... Қ.С.
С.Ж.Асфендияров атындағы ҚазҰМУ,
қазақ тілі кафедрасының аға оқытушысы
(Алматы қаласы)
Шәкәрім лирикасындағы тілдік-бейнелілік аспектілер
Бейнелі ... ... ... ... ... ... ... ұқсастығын тап басып, дәл көре біліп, мол әсер, ... ... ... ойын ... ... сезімге бөлейтін
шеберлікте жатқанын естен шығармауымыз керек.
Шәкәрімнің ақындық серпініне, шеберлігіне лайық көркемдік көрсеткіштер
аз емес. Атап ... ... ... ... нақыл сөз,
фразеологиялық оралымдар.
Осы тілдік-бейнелілік ... ... ақын ... ... ... ... деп ... болады.
Ақын сөздің эстетикалық қызметін, танымдық мәнін шебер меңгеріп,
негізгі ... ... ... ... ... ... ... сол тілдік-бейнелілік аспектілерге жеке-жеке, жүйелі ... ... троп ... бір-бірімен байланысты. Троптар-ойды бейнелі,
көрікті етіп жеткізудің әр ... ... ... ... өзіндік
көркемдік қызметі мен ерекшеліктері бар. Қазақ ғалымдарының көпшілігі бір
заттың орнына ... ... ... ... заттың немесе құбылыстың
тек бір жағын не болмаса бөлшегін атай отырып, ойдағы затты ... ... ... ... ... өзге троп
түрлерінен айырмашылығы, өзгешелігі де осы ... ... ... ... ... сияқты тілге жаңа сөз қоспайды, бұрынғы бар сөзге
жаңа мағына береді немесе оның ... ... ... ... ... көрсек. "Жастарға" атты өлеңінде:
Күнде көздеп, мінезді тексерелік!
Айланы, ақыл демей, ... ... ... ... бар ... аныққа шығарам деп көрелік!
Кісіге оны бұрған өкпелелік!
Тіл алса, "мұны қой" деп ақыл ... жау ... ... [1;36] "Мен қорқамын, қорқамын"
өлеңінде:
Кек, ашудан тый дейсің,
Айыртып ақ пен ... ... ма, ... ... ... ашып ... ескі жарасын. [1; 132]
Қара көрсем, кетемін,
Жетуге талап етемін.
Пайдасында ісім жоқ,
Не де болса жетемін. [1; 106]
"Ақты" ... ... ... "ақ пен қара"- жақсылық пен
жамандық, "қара"-көзге ... зат, ... ... ... ... ... арқылы аңғартылған шындық дайын күйінде
айтылған ақиқат-тұжырым емес, ол әдетте оқушының жан-сезімін оятып, оған ой
салатын және ... ... ... бар, ... ... ... ... мағынасы бар бейне, сурет түрінде көрінеді.
Метонимия негізінде екі нәрсенің арасындағы ... ... ... ... ... ... ... бар бейнелі сөз
туады.
Метафора, теңеу, метонимия, эпитет, перифраз бір-біріне біршама жақын
тілдік, көркемдік құбылыстар, дей ... ... ... ерекше
қасиеті, өзгешелігі бар дейміз.
Екі нәрсенің алмастырылып, бірінің орнына екіншісі айтылып, ... ... ... түрі ... "Мен екі аяқ ... орнына ыдысын), осы сияқты Шәкәрім
өлеңдерінде:
Амандаса келісіп,
Бір бағланды ... деп аяқ ... ... тойғызар. [1 ;89]
"аяқ"-сөзі ыдыс, кесе деген сөздің орнына алмастырып ... ... ... түзу ісін,
Жөндейін деп ғарыптың жөн жұмысын.
-Ақтан безген ары жоқ өңкей ... ... ит пен ... ... не әртүрлі бір-бірімен байланысты өмір құбылыстары
қанша көп болса, алмастырылып айтылатын нәрселер де сонша көп болуы мүмкін.
Сол құбылыстардың ... ... ... адам ... ... Өлеңде "ақ" сөзімен алмастырылады. Ал, надандық, жамандыққа
"қара" сөзі қолданылады. Жаңағы, "Ақтан безген ары жоқ ... ... ... айқын көруге болады.
Адалға әлімізше аяңдадық,
Арамға аяқ баспай шабандадық
Елемесең, ... ... ... осы ... ... анық. [1 ;35]
Өсімді, ең күшті жан адамда тұр,
Алдында ... да тұр, ... да ... ... ... адам ... орны-орнымен ғалам да тұр. [1;98]
Ал енді, олай болса, кімді алалық?
Қазақта қай жақсы бар көз саларлық?
Шын іздесек, табармыз шыны ... ... ... ... ... ... сөзін қорып...
Талабыңды жоғалтар іштен сорып.
"Сандалған түспе ізіме" деген Абай,
Жүрсіңдер осы сөзді қалай ... [1;66] ... екі ... бірінің орнына ... ... ... өмірдің сан алуан құбылыстарынан алынатындығы
айқын көрінеді.
"Адал," "арам,"-жаман, жақсы ... ... ... да тұр, ... да
тұр"- өмір құбылысы болса, "қазақта қай жақсы бар көз ... ... ... ... ... ... ... адамның орнына қасиеті
қолданылған, осы сияқты мысалдар ... ... ... при переходе от образа к значению, это последнее не исключает из
себя образа, но ... ... ... ... ... ... "Эх ты,
голова!",-то это будет метонимия."- деп А.А.Потебня метонимияның ... ... [2;182] ... ... осы қасиетке келеді.
Сонымен, метонимия - белгілі бір зат немесе ... ішкі ... ... ... ... ... алмастырылады. Метонимияда
құбылыс немесе зат басқа сөздер мен ұғымдардың ... ... ... ... ... немесе байланыстар сақталады. Метонимияның
метафорадан айырмашылығы осында. ... ұғым ... ... жанама
белгілер немесе қосымша мағына арқылы беріледі, ал бұл ... ... ... ... ... ... "Суреткер қолындағы сөз
суретші қолындағы бояу секілді, иінін тауып мың құбылтуға болады. Құбылған
сөз әсерлілік ... адам ... ... ... бір сөз бір-ақ
нәрсені танытса, оны ... ... ... ... сан ... ... болады. Демек, троптың ең басты мәні таным тарапында жатыр,"-деп
барлық троп түрлерінің таным аясын байытатындығын ... атап ... ... ... ... ... сөздердің ерекше бір
тобына жататын-синекдоха. Бұл жай сөздерде де, ... ... де ... [4 ;237] ... ... ... ... орнына жекешені,
жалпының орнына жалқы, не жалқының орнына жалпы ұғымды қолдануды синекдоха
дейміз" ... осы ... ... ... ... ... әдебиетінің бұрынғы теоретиктері де (Потебня) осы күнгі
теоретиктері де ... ... ... ... бір түрі деп қарайды. Б.Томашевский "Метонимияның ерекше бір
тобы-синекдоха" десе, Л.И.Тимофеев "Дағдыда ... ... ... түрі деп ... ... ... ... метонимия мен
синекдоханың» арасында үлкен айырма бар деп айта ... ... ма ... Ал, ... ... мен ... айырмашылык, және
бірліктерін айта келіп, қорытындысында: "Демек, синекдоха - метонимияның
бір түрі ғана"дейді. [4 ;237] ... ... жоғы ... отын ... шоқ ... ... ... соның бәрі,
Мал жаусын ба оларға жоғарыдан да. [1 ;42]
Деп ойлама бұйрықсыз дәулет қайда,
Жалықпай талап етсең-дайын ... қол ... ... құры қалмас,
"Жүрек алар"- деген ғой осындайда. [1;94]
Солармен кірісіп сөзге,
Жоғарғы ой-мақсатым өзге,
Түсіп сәуле соқыр көзге
Ауыр тұман ашылуы-ай! [1; 195]
"Жалаңаш", "қол" ... өз ... ... ... өз сөздерін әсерлі, мағынаны, дәл жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... ... байласақ, уағдада тұрысалық.
Сыртымыздан жақсылық қылысалық!
"Қашқан-жаудан құтылар" деген қане
Надандықтан жиреніп, жылысалық.
"Алтынды ер атқа тисе отқа жақ" ... ... ... ел ... күндестік, немесе кек қуған жоқ,
Ел бұзбауға ойлаған бұл-айласы. [1; 133]
Еңбекке шыда ебін тап та,
"Сабырдың түбі-сары алтын".
Өзімшіл ... ... ... ... ... [1; ... тисе, құтылар қамыңды ойлан,
Сонда-дағы дәм татпа жынды тойдан.
"Бүлінгеннен бүлдіргі алма" деген,
Ел бұзылса, момын бол қоңыр ... ... сол - ... ұят ... ... ... ... істеуге өлгенше ұял,
"Ұят күшті өлімнен" - дегендей-ақ. [1; 129]
"Мін түзелмей түзелмес ел жұмысы,"
-деген жоқ па бұрынғы білімдісі.
Ханы тура болмаса халқы ... ... ... ... ... [1 ... адам ... бар іші-тысы?
Міндімін деп келмейді жығылғысы.
"Дерт жасырған ажалсыз өлер"
деген Қазақты оңдырмайтын осынысы. [1 ;213]
Сол ойды бес жыл жаздым,
Арыдым, шаршадым, ... көп ... ... ... ... сондай. [1; 195]
-"Ақ иіліп сынбақ жоқ"- деген рас,
Нәпсі өлсе ... кім ... [1; ... қоса ... ... ... ... шебер қолданған.
Адал десе тік тұрар төбе шашы,
Жиған малы бөрі ... ... ... ... ісі ... күші мынау,
Ағайынға ұқсайды қай арасы? [1 ;82]
Айта алмайсың дұрысын,
Ала аяқ бөрің ұрысың.
Жуанды сүйеп ел жеген
Басшыларың ... [1; ... ... бір ... ... ... тоймас үзіп-жұлып алған малға,
Жүрттың ісі неге жем болмасын деп,
Ой ұнамай, ... ... ... [1 ... ... сөйлемдер ақынның ойға, сөзге, қисынға жүйріктігін,
көркемдік кестеге үйірлігін танытады.
Оларға тал шымылдық, шалғын-төсек,
Басына жастық қылар томардан ... ... ... ... ... де ... ... соң сода арманда. [1;42]
Тамам жанға бақ пенен мал арманда,
Ұрыға жүйрік аттың жалы арманда.
Жердің ... жесе де көзі ... да ... жүр әлі ... [1 ... кісі ... тіпті санға,
Сынайтұғын бір сыншы табылғанда.
Білімдігің бит шаққан құрлы болмас,
Тамам күнәң жиылып жабылғанда. [1 ;38]
Шәкәрім осылай сөз сырларын емін-еркін ... ... де ... ... әкелген.
Барлық мысалдардан педагогикалық, ... ... ... этикалық ойларға мейлінше бай екенін көріп отырмыз. Өзгені,
өзіңді дұрыстыққа, ... ... ... ... неден жиренуге, бас
тартуға, нені тыңдауға үндеп, мұрат-мақсатыңды айқындауға жәрдемдеседі.
Осы ... ... ... ... ақын ... ... сәулелендіре суреттейді деп айтуға болады.
Барлық троп түрлері бір-бірімен байланысты. Троптар - ойды ... етіп ... әр ... ... тілде әрқайсысынын өзіндік
көркемдік кызметі мен ерекшеліктері бар. Сол ерекшеліктерді ақын өлеңдерін
талдай отырып анықтаған болатынбыз.
Ақын өз сөздерін әсерлі, ... дәл ... үшін ... ... де ... қолданған. Мысалы, «Ұят күшті өлімнен», «Сабырдың түбі-
сары алтын» деген сияқты. Сонымен қатар тұрақты тіркес, ... ... ... Атап ... ... десе тік ... төбе шашы», «Көзі
тоймас», «Ала аяқ» т.б. тіркестер.
Барлық мысалдардан педагогикалық, философиялық және ... ... ... бай деп ... ... ... ақын ... – оның жан-дүниесінің айнасы, ақынның
адамдық болмысын, азаматтық тұлғасын, арман-мұраттарын, мінез-құлқын, жан-
дүние байлығын, мазасыз ... ... ... пен ... ... танып білеміз.
Резюме
В статье рассматривается проблемы ... ... article ... expressiveness of Shakarim’s poetry.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Шәкәрім Құдайбердиев Шығармалары: өлеңдер, дастандар, қара сөздер.
Алматы: «Жазушы», 1988. – 560 ... ... А.А. ... поэтика. /Сост., авт. Вступ. ст. и
коммент.А.Б.Муратов/ М., ... - ... ... Сөз ... - ... ... университеті» 1992. - 352 бет.
4. Қ.Жұмалиев Қазақ әдебиеті ... ... және ... тілі. Т2. Алматы: «Қазмемкөркәдбас», 1960. - 364 бет.
Жүсіпов ... ... ... ... ... ... М.Н.
С.Торайғыров атындағы
Павлодар мемлекеттік университеті, ф.ғ.к., доцент
МӘШҺҮР ЖҮСІП ӨЛЕҢДЕРІНДЕГІ СИМВОЛДАРДАРДЫҢ ҚОЛДАНЫЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
Мәшһүр-Жүсіп стилі дегенде, оның тұспалдау ... ... ... ден қойғанын баса айтқымыз келеді. Осы орайда көркем әдебиет тілінің
басқа да салалары тәрізді ... ... де ... болып өрістей
бермейтінін, олардың бір түрінің ішінде екіншісі ... ... ... жөн. Бір ... ... екі ... ... өрнек тепкен
жағдайда, әдебиеттану ғылымында арасына сызықша қойып сол ... ... де орын ... ... ... ... ғалым Л.Мұсалиева
Абайдың: «жастықтың оты қайдасың» - тәрізді өрнек үлгілерін келтіреді де:
«...бөлініп көрсетілген метафораларды ...... деп ... бар ма деп ... - деп, ... ... ... [1].
Мәшһүр-Жүсіптің 1907 жылы Қазан ... ... ... ... ... бір ... кітабының соңғы жағында: «Жалғанда
таппай бір жан жалғыз жүрдім» - тармағымен басталатын бір ... ... ... оған 1985 жылы ... ... ... саңырау,
жалаңаш хикаясы» - деген атпен алдымен «Қазақ әдебиеті» ... (7 ... г.), ... ... ... ... 2003 ж.) ... жарық
көрді. Мұндағы «Соқыр» бейнесі ... ... ... ... ғана ... ал шын мәніндегі көруге тиісті кең құбылысты
көрмеу сыналған. «Саңырау» - бейнесі көмегімен жеке бір ... ғана ... ал енді ... ізгілік, күрескерлікті талап етуді
ести алмау тәрізді тақсіреттер сыналған. Біздің айтайық дегеніміз: шектеулі
түрде көру, яғни ... үшін ең ... ... ... көпшілік қамы
үшін қажеттіні естімеу мұсылмандық шығыс әдебиетінде ежелден келе ... игі ... ... ... сол ... ... ... бар тіліммен айттым,
Хақиқат сөзбен наданды сөктім.
Қожа Ахмет Иассауи – ХІІІ ғ. [2].
2. Білмеген соқыр,
Қайғысыз отыр,
Тамағы тойса жатуға.
Абай ... – ХІХ ғ. ... ... бір үй ... ... ... мен ... қалай жағып.
Мәшһүр-Жүсіп [4].
4. Соқырлар қайдан білсін көз қадірін,
Танитын жан қайда бар сөз ... да ... ... ... білгіш-ақпыз,
Құлақ-саңырау, көз соқыр-жақсылықтан.
Бұ да сонда.
6. Дүниенің ыстықтығы сондай тәтті,
Көзді-соқыр, құлағын саңырау етер.
Бұ да ... ... осы ... ... дерлік «соқыр» өрнегі ... ... ... ... ... аса ... көре ... сөйтіп көп
жақсылықтан мақрұм қалуды жинақты бейнелеуге бағындырылған.
Мұның бәрі ауыспалы ... ... ... сөз мағынасын кеңейту ... оны: ... ... ... ... ... хақында да айтуға
болады:
1. Жасыл көкті ... ... ... ... еттің күндізбен.
Жүсіп Баласағұн ХІ ғ. [5].
2. Кеткен күндер оралмайды қасыңа,
Өткен-өтті, төнді түндер басыңа.
Бұ да сонда.
3. ... мені ... ... ... ... таң ... да сонда.
4. Қиямет күн ғарасат таңы атары бар,
Айқай-ұйқай зар жылайтын күндері бар.
Қожа Ахмет Иассауи – ХІІІ ғ. [6].
5. Көңілімнің күні ... ... қара ... ... Құнанбаев [7].
6. Білсін елім, білемін атар таң барын,
Жалтылдап алмас, сермелер күрес қанжары.
Ғабдолла Тоқай – 1912 ж. [8].
7. Түні ... бұ ... таңы ... ... ... ... жайда?!
Мәшһүр-Жүсіп [9].
8. Бір жарық түн басыңа таң атады,
Мейлің - Ай, мейлің Күн бол, - бір батады.
Бұ да сонда.
Бұл ... ... - ... білімсіздік, теңсіздік т.с.с. символы
болса, «таң» - білімділік, еркіндік т.с.с. нышаны ретінде оған қарама-қарсы
алынып ... ... ... оның ... ... ... бұдан басқа неғұрлым кең
қолданылып келген символдарды бөліп көрсету мәселесіне тірелсек, сөз жоқ,
«бұлбұл» және сол ... ... ... ... баламаларына алдымен
тоқталған жөн. Осы орайда ең бірінші өзіміз іріктеген «гүл» баламасына
тоқталамыз:
1. Бектер ізгі ... ... ... ... әлем ... ... ... – ХІ ғ. [10].
2. Гүл өнсін әрбір басқан іздеріңнен,
Гүлді күтсең, гүл ашылып гүлзар болар.
Қожа Ахмет ... – ХІІІ ғ. ... ... ... ... сіз таза гүлсіз,
Көгалда гүл болмас тікенексіз.
Хорезми – 1353 ж. [12].
4. Бір гүлсің бақшадағы ашылмаған.
Науқаның әзір ... ... ... – ХІХ ғ. ... ... оқы және ... ... тез жойма,
Жас уақытта көңіл – гүл.
Абай Құнанбаев [14].
6. Ақ етің үлбіреп,
Өзгеше біткен гүл.
Бұ да сонда.
7. Өмірдің гүлісіз,
Көңіліме жұбаныш.
Бұ да ... ... ... ... гүл,
Көз тартқандай болады.
Кім біледі, құрт түсіп,
Мезгілінсіз солады.
Сұлтанмахмұт – 1917 ж. ... ... ... ойнағындай малғұнның,
Бәрін де көм, бәрін де көм сол күннің,
Болғым келер жарқын ұлан, нұрлы ұлан,
Әлде гүлі ... ... ... – 1919 ж. ... ... ... бар, ... бар
Гүл әкелер пенделер де, пірің де.
Сол арада бір періште қалқа бар.
Бұ да сонда.
11. ... бе ... ... ... ... итке гүл мен ... бір бас ... [17].
12. Аспан – биік, жер – төмен , тау, тас – қатты,
Ат ... ... құс – ... – бал, ... гүл ... күні ... ... да сонда.
13. Әуелден болған бар ма күндіз түнсіз,
Ішінде көп тікеннің, - сіз, - бір ... ... ... қымбат
Садапта болған тұтқын, - сіз – бір дүрсіз!
Бұ да сонда.
14. Қызыл гүл көрдім уақытын ... жоқ ... ... да ... ... гүл жасарсайшы солып жатқан,
Әр нәрсе шағымызда болып жатқан.
Жақсылық ойлаңыздар, біздің халық,
Тастаңыз жамандықты толып жатқан.
Бұ да сонда.
16. Жер жоқ па, ... гүл ... ... сөзін кім асырған?!
Бұ да сонда.
Назар аударсақ, бұл іріктеліп ... ... ... ... ... да ... ... символдық белгісі болып келеді, лирикалық
қаһарманның соған қол созуы, құмартуы ... ... ... ... ... ... басқа ел әдебиетінде, оның ішінде орыс әдебиетінде кең орын
алуының бір ... біз ... ... ... ... ... тұр. Екінші бір балама «бұлбұл» өрнегін алсақ, онда үнемі бұлбұлдың
гүлге ... ... оны ... сөз ... ... бұлбұлдың гүлмен қауышуы
бақыттың, оның ішінде махаббаттың салтанат құруы белгісі ... ол ... ... жете алмауы бақытсыздық ... ... ... Шешектерге төгер бұлбұл мың үнін.
Жүсіп Баласағұн – ХІ ғ. ... ...... күл ... ғашығына бұлбұл болған,
Кімді көрсе құл болған, жомарт болған ғашықтар.
Қожа Ахмет Иассауи - ХІІІ ғ. ... Сол ... ... әуенін естігендер ...
Зар еңіреп көзінің жасын бұршақ қылар.
Бұ да сонда.
4. Махаббат бақшасының бұлбұлы ... ... зар ... ... ... да сонда.
5. Сахарда гүлдер ашылып, сайрайды бұлбұл,
Бір Алланы айтып ... ... ... ... да ... Гүл ... бұлбұлсыз, кезі болар ма,
Сұлулардың бет-жүзі назардан тыс қалар ма?
Хорезми – 1353 ж. [20].
7. Сөйлесе, сөзі әдепті, һәм мағыналы,
Күлкісі ... ... құс ... ... – ХІХ ғ. ... Осы ... ... де өткен не бұлбұл,
Көсем де өткен не дүлдүл,
Сөз мәнісін білсеңіз.
Бұ да сонда.
9. Қырда торғай ... ... ... үнін ... байғыз, көкек.
Бұ да сонда.
10. Гүл бақшаңа кірдім, еркін салдым асыр-сайранды,
Бұлбұл даусын үнсіз тыңдап көңіл ... ... ... – 1909 ж. ... Бір ... ... сыңғырлаған
Шаша алмайсың бұл мұңды күнді ұрлаған.
Гүлі түсіп үлгерген жөке тал мен
Сайрап ... ... таң ... маған.
С.Есенин – 1924 ж. [23].
12. Бұл тағдыр, бәлкім, өмірде
Бізге де сөзін тыңдатар.
Махаббат толы көңілге
Бұлбұл жыр ... үн ... ... ... да ... Көгілдір жұрт, көңілді әлем бұрышы
Бар ғұмырым құрбан мейлі жыр үшін.
Ғалия үшін көк ... ... ... ... ... ... ... да сонда.
14. Гүл қадірін кім білер, бұлбұл білер,
Білдім деген бәрі де ... ... ... ... ... ... басқа өңгелер.
... Гүлге ғашық бұлбұл көрсем-ау деп,
Соқырлық көрінгенді орға жығар.
Мәшһүр-Жүсіп [24].
15. Бұлбұлды танымайсың тұрған сайрап,
Атасың торғай ғой деп, ... ... бұл не ... су ... ағып ... көзі ... да ... Айрылған ел, жұртынан біз бір сорлы,
Жас аққан көзімізден біз бір мұңлы.
Бұлбұл құс Гүлстаннан айрылған соң,
Бағасы болмайды екен торғай құрлы.
Бұ да ... ... ашып ... ... ... жұма – ... ұлы ... қызыл гүлді, бір масайрап,
Бұлбұлдың зымстанда ашылды үні.
Бұ да сонда.
18. Қараңыз бұлбұлдардың сайрасына,
Бұлақтай, тастан аққан, қайнасына.
Бас та ... орын да ... ... да ... ... ... деп ... да сонда.
19. Бұлбұл құс болып қалар торғайдан қор,
От түсіп ... өрт ... ... да ... Егер де гүл ... бұлбұлымын,
Дананың сөзге жүйрік дүлділімін.
Басқаға қаз бен қудан шабытым жоқ,
Қыраны, қаршығаның тұйғынымын!
Бұ да ... ... гүл, ... үзіліп түсіп,
Бұлбұл құс гүлстаннан кеткен ұшып.
Жүзінде кең жалғанның бір перзентті
Еміреніп, сүйе алмастан, ерні ... да ... ... ... ... ... ... гүлстансыз бұлбұл қайтіп?!
Бұ да сонда.
Келтірілген үзінділерге зер салсақ, тек түркі ... емес ... ... де, мәселен, С.Есенинде де ... мен ... ... ... ... ... табуы, махаббатты, сол арқылы
бақытты табу ... ... ... ... ... Тек ... ... емес, бұдан басқа: «базар», «толқын», «жаз», ... ... «у» ... ... ... те, әрі әдебиеттер ... әрі ... ... ұлт ... сай ... ... ... анықтай аламыз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Мұсалиева Л. Троп түрлерінің байланысы. // Қазақ тілі мен әдебиеті»
журналы, 4, 1995, 70 ... Қожа ... ... ... хикмет, Алматы, Мұраттас, 1993, 120 б.
3. Құнанбаев Абай. Шығ., 1-том, Алматы, Ғылым, 1977 ж. 122 ... ... Шығ., ... Павлодар, ЭКО, 2003, 101 б., 4-том, 2004 ж.,
263, 264, 268 б.
5. Жүсіп ... ... ... ... ... 1986 ж. 52, 155, 184 ... Қожа ... Иассауи. Диуани хикмет, Алматы, Мұраттас, 1993, 89 б.
7. Құнанбаев Абай. Шығ., 1-том, ... ... 1977 ж. 242 ... ... Тоқай. Көңіл жұлдызы, Алматы, Жазушы, 1986, 16 б.
9. Мәшһүр-Жүсіп. Шығ., 1-том, Павлодар, ЭКО, 2003, 123 б., ... 2004 ... ... ... ... ... білік, Алматы, Жазушы, 1986 ж. 127 б.
11. Қожа Ахмет Иассауи. ... ... ... ... 1993, 100 ... Хорезми. Оғыз-наме, Мұхаббат-наме, Алматы, Ғылым, 1986, 98 б.
13. Шыршығұлұлы Нұрым. «ХІX ... ... ... - деген кітап ішінде,
Алматы, Ғылым, 1985 ж. 158 ... ... ... Шығ., ... ... ... 1977 ж. 67, 173, 215 б.
15. Торайғыров С. Шығ., 1-том, Алматы, Ғылым, 1993, 117 ... ... С. ... Алматы, Жазушы, 1979 ж., 60, 90 б. ... ... Шығ., ... ... ЭКО, 2003, 7, 24, 220, 258 б., 4-
том, 2004 ж., 7, 199 ... ... ... ... білік, Алматы, Жазушы, 1986 ж. 57 б.
19. Қожа Ахмет ... ... ... ... ... 1993, 85, ... 116 б.
20. Хорезми. Оғыз-наме, Мұхаббат-наме, Алматы, Ғылым, 1986, 88 ... ... ... Шығ., 1-том, Алматы, Ғылым, 1977 ж. 41, 66, 156 б.
22. Ғабдолла Тоқай. Көңіл жұлдызы, ... ... 1986, 44 ... ... С. Таңдамалы, Алматы, Жазушы, 1979 ж., 160,239, 241 б.
24. Мәшһүр-Жүсіп. Шығ., ... ... ЭКО, 2003, 7, 132, 211, 271 б., ... 2004 ж., 72, 163, 199, 234, 262 ... Ж.Т., ... ... ат. ... БІЛІМІНДЕГІ КІРМЕ СӨЗДЕРДІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ ӨРІСІ
Халық тілінің байлығы – ... Оның ... ... меңгеріп
алу, әнгіменің шынын айтқанда, ешбір адамның қолынан келе бермейді. Әр
халықтың, ... ... да, жеке бір ... өз ... ... қоры мен ... ешуақытта жете біліп, түгел меңгеріп кетк алмайды. Әр ... ...... ... ... ... Ол теңізге еркін жүзуге
болады, бірақ оны шет-пұшпақтан қана, айнала жүріп, аз-аздап бойлап меңгеру
керке ... ... ... билеп алу мүмкін емес. Әдеби тілімізде
әлі қалыптасып ... оның ... ... ... бере
алмайтын, бірақ ауызекі ... ... ... ... ... ... ... тілінде кездесе беретін сөздер аз емес. Мысалы,
осы сөз болып ... ... ... ... сайыса бермейтін диалектілік
ерекшеліктер, тұрпайы сөздер, ... ... ... ... ... - деп ескертеді Сейілбек Мұхамежарұлы Исаев. «Әрине,
олар көркем шығармада өзінше ... ... ... ... белгілі
мақсатпен жұмсалады [1, 14].
Сонда, әдеби тіл ... ... ... ... ... ... әдебиет тілінен нәр алып отырады екен. Ол орайына қарай
әдетте ауызекі ... ... де ... ... ... ... тілде өзіндік баламасы жоқ басқа түрлі сөздер мен сөз орамдарын) ... ... ... бас тарта қоймайды. Сонымен қатар ол көркем
әдебиет тілінде түзіліп, ... ... ... ақыл-ой, талабының
елегінен өтіп, сүзіліп шыққан сөздерді де өз нормаларына бағындырып алып,
толысып, ... ... ... ... дамып, өсіп-өркендеп отыру
процесі осыны ... ... ... ... тілі – ... ... ... және де «қазақтың ауыз әдебиетінің тілі – қазақ әдеби тілінің ... ... ... тоқамды тұжырым жасайды [2, 38]. «Көркем ... де, - деп ... ... ... ... ... ақ әдеби
тілдің де негізгі материалы – халық ... ... тілі ... ... ... ... бірге «әдеби тілімізді байытатын ең негізгі ... ... ... ... - деп ... ... өз пікірін түйіп айтады [3,
89].
Бұл ... ... ... мен ... ... мен
тұжырымдардың өміршең екендігін төменде біз келтіретін ... да ... ... ... ... ... ... айтқанда, араб-парсы сөздері түркі тілдерінің
сөздік құрамына ертеден бастап ене ... Олар XI ... ... ... ... де, сол ... ... келген Қожа Ахмед
Йассауидің шығармаларынаң да, XII ғасырда туып, тараған Ахмед Йүгінекидің
еңбегінен де, т.б. ... ... ... де ... Тек қана Махмуд
Қашқаридың сөздігінде олар ұшырмайды, өйткені автор өз шығармасының ... ... ... ... ... болуы үшін бөгде сөздерді
әдейі есепке алмаған. Автор өзі солай деп ... ... ... ... ... ... Мен ... қолдануда жүрген сөздерді
бердім, қолданудан шығып ... ... ... - деп ... [4, ... ... әр ... көбінесе, ауызекі сөйлеу тілі арқылы енеді.
Жазба тіл, кітаби тіл ... ... де ... ... Ел ... ... тілінің
материалдарын тірнектеп теріп, қадағалап жинап, ... ... ... ... ... көре көзге екерусіз қалдырып отырған.
Қазақ тілі түркі тілдерінен бөлініп, өз алдына отау тігіп, ... ... ... бір топ, бір ... ... ... өз ... аударып алғанда, ол тілдердегі кірме сөздердің де ... ... ... ... болу керек. Бертінірек келгенде ... ... ... ... ... ... қайсы бір сөздерді
алып та, өз сөздерін ... те күн ... ... ... ... ... ... кірме сөздер қоры жасалып, қалыптасқан.
Кірме сөздер халық тілінің сан-саналы, қат-қабат өмірін түгелдей
қамтиды десек те ... Олар ... сала – ... кездеспейтін
аясы – өте тар. Кірме сөздердің семантикалық өрісі – кең, ... ... ... ... – жетерлік. Олар тілге сыналап
кіріп, сынаптай сырғиды, көзін тауып, иінін келтіріп, тастай батады, судай
сеңеді. ... да олар ... ... ... ... әр тілдің сөздік
қорынан өзіне ғана тән орнын («нишасын») таба біледі. Сонысымен қажет ... де. ... ... ... талдап, танып отврғанымыз ләзім.
Семантикалық мағынасына қарай ең көп тараған сөздер, бұл адам
өмірінің рухани ... ... ... ... ұғым ... ... ... Енді біз солардың бағзы бір ... ... ... ... ... ... ... «қиян түкпірдегі қыстаудан аттап шықпай, Қызылқұмнан өзге дүниені
білмеі – көрмей бұл жарық дүниеден ... ... - деп, «Құм ... ... ... жоқ» деп. Н. ... зерттеулері бойынша, бұл
араб тіліндегі барақатун деген сөз. Мағынасы – «раққатың, көктің жарылқауы,
сый тартуы» (ауыспалы мағынасы – «күт», ... ... ... қазақ
тілінде береке, берекет, берекетсіз, мереке, мерекесіз, берекесіздену,
берекесізденіп, берекесіздік, берекелесу, ... ...... ... ... мерекелік, берекелілік, берекелірек деп
айтыла береді. 40 мыңнан астам сөзді қамтитын «Қазақ тілінің ... (1978) осы ... ... мен ... ... ... бар ... формасы жоқ. Бұл форма орысша «благословение, благодать, небесный
дар» деген мағына ... ... ... ... ... ... мән – мағынасы о бастан-ақ беретін өзінің ... сай ... ... кезде әсіте тозып, жүдеп, жүйкелеп жүргенінің кінәсі
осынау қиын бейнет, құм жыланы, бір емес, екі ... ... ... беретін барақатсыз, бейқұт тірлік мапары екеніне осы мезет анық көз
жеткізді».
Уақап. «Ал, сау ... ... ... ... ... көзі ... ... бара жатқан Зейнелді құшып, сүюді де білмей,
зоотехниктің ... ... ... ... кете ... ... ... – қазақша түсіндірме сөздіктің» материалдары ... сөзі араб ... ... ... ... ... Ол ... деген мағына береді. Қазіргі араб тілінде бұл сөз ... ... ... ... ұғым береді. Ол Д. Досжан келтіріп
отырған сөздің мән- жайына сәйкес қолданады: «Директордың жан тері ... ... құр ... ... Үнін ... қырылдап қалыпты. Көзі
қанталап, Аяпберкенге төнеді. «Сен ана малына уақап ... - ... ... ... сыбырлап-қырылдап».
Мәрте. Д. Досжан шығармаларының тілінде жиірек кездесетін сөздердің
бірі – осы ... ... ... құм белдеуді тағы бір ... ... дәт ... ... ... Тым ... ... жат дауысты
шалды». Бұл сөз тұлғасы өзбек (марта, ... - раз), ... ... - раз) ... ... С. ... мұны «диалектизм» деп
таниды: мәрте, мәртебе». Тәжік тілінде мартаба ... ... ... Парсыша- мәртебе (степень, раз, этаж, градация, чин, ... ... ... сөзі з ... көп ... ... болғанға
ұқсайды. Түркі тілдерінде ол ... ... ... ... шектеліп барып жүмсалуға бейім ... М. ... ... ... ... жазулыда қысқалық жақсы» деп ескерткен екен,
мәртебе сөзі біздің тілімізде, көбінесе, мәрте болып, қысқартылып ... ... ... ... осы ... ... ... дп қолданылады, бірақ
ол ықшамдалған түрінен гөрі басқа мағынада жұмсалады. Дегенмен бұл ... ... ... олардың туған тілінде өздеріне тән ... бар. Бұл ... ... ... ... ... (жоғары дәреже,
абырой, бедел – высокая степень, достоинство, авторитет) тұралы болып отыр.
Араб тілінде мартабатун сөзі 1) ... ... 2) ... ... ... 4) матрац; 5) скамья сияқты бірнеше мағына береді. Осыған
қарағанда аталмыш сөздің ту,ан тілі араб тілі болар деп ... ... Оның ... (бір ... ... рет) ... ұғым ... парсы тілінің
аясында қалыптан тәрізді. Ол Орта Азия халықтарының тілдері арқылы біздің
тілімізге аусқан ... Бұл да жиі ... ... ... ... ... ... кете жаздайды». «Буы бұрқырап ортаға жайғасқан нән табақ
етке қол жайып, бата жасады». Бұл ... С. ... ... тілінің
жергілікті ерекшеліктеріне жатқызады. ... ... ... де осы ... кеткен. «Қазақша-орысша сөздікте» «нән (разг.
Громоздкий, громадный, ... деп ... ... ... ... ... ... колоссальный) деген сөз бар, нәһәнлик
(огромные размеры, колоссальность). Е. Б. ... «нән (а. нун) ... дәу, ... ... зор, ... - деп жазады, яғни бұл сөз
араб тілінен ауысқан деп ... Араб ... нун сөзі ... ... деген мағына береді. Парсы тілінде бұл лексема нәһән, (яғни нәһәнг ... ... ... ... ... айтылады, нун деп «балық» пен
«китті» айтады (рыба, кит). Өзбек тілінде осы сөз ... ... ... ... уст. ... акула, акулий, кит, китовый, балық). Біздің
тіліміз нән (нәһән) ... ... дәл ... ... өмір ... әр түрлі атауларын емесғ оның абстракцияланып кеткен «үлкен, дәу,
т. б.» деген сияқты ауыспалы мағынасына ... ... Бұл ... ... ... ... Араб тілінде оның морфологиялық тұлғасы
ықшамдалған. Әдетте тілдер кірме сөздердің тұлғалық құрамын ... ... оны ... ... ... бейім тұрады. Қазақ тіліне
келгенде һ дыбысы о бастағы жаратылу табиғаты жат ... ... ... қала береді, өйткені бұл фонема қазақ тілі артикуляциялық
базасының барлық табиғи мүмкіншілігінен тыс қалып отырады ... ... әуе, ... ... шәһид-шәйіт т.т.). Зиялы қауым
таратып, кітаби тіл бойынша дуалы ауыздан ... ... бір ... бұл ... ... та жүр (мысалы, һәм, каһарман, т. ... ... ... Арқа ... ) бұл сөз жиі ... осыған орай
болса керек, ол «Қазақша-орысша сөздіктен» ... ... ізін ... [5, ... бір сөз ... бір ... екінші бір тілге ауысқанда, оның
бастапқы қолтума тұлғасы мен төл ... ... ... ... Ол ... ... тілдің барлық зандылықтарына (фонетикалық, морфологиялық,
лексика-семантикалық, жалпы ... және ... ... ... ... ... олай болмаған күнде ол
өзі еніп отырған тілмен ... ... кете ... ... еді, сіңісіп
жарытпас еді. «Мен мұндалап, атой ... ... ... ... ... әрдайым айшықтап тұрады, «айқан-сүрен» салып жүреді.
Тұлғалық түрі болмаса да, мағыналық жағынан азды-көпті өзгерістерге
ұшырған осы іспеттес сөздердің бірі – ... ... ... ... Н. ... оны арабтың сағирун (1. кішкене, кішентай; 2. майда, ... ... жас ... ... ... деп ... Араб ... формасы 1)
малый, маленький, небольшой; 2) мелкий; 3) молодой; 4) маленький ... ... ... Бұл ... араб ... ... ... смиренно,
униженный, унижение, уменьшенный т.б.» деген ұғымдарды жеткізе алатын
семантикалық мүмкүншіліктері бар. ... ... ... ... ... ... сағыр сөзі Қазақстанның батыс өлкесінде «жас
бала» деген мағынада жұмсалады деп ... ... ... ... ... ... ... де ұғым бере алады.
Д.Досжан шығармаларында сағыр лексемасы ... ... ... ... ... ... параметрі) араб тіліндегі мағыналарына
жақындайды: «Енді мінекей, ... қиян ... құм ... сақабаны
мақтап сарнаған сағыр шалдың шатпағына иланарын да, ... да ... хал ... ... ... ... тісін ақситып күледі-ай!
Қайдан білейін, - дейді, - біз ... ... ... ... ... ... тандыр тұрғанда, былжыраған бқлкеге не жорық!...». «Сағыр
шал», ол – ... ... ... ... Құдайын ұмытпаған, иманын
жоғалтпаған салдарлы, салиқалы жай адам. Ал, енді «сағыр тандыр», ол – ... де ... биік те ... ... ... оңаша тұрған, жетімсіреп, өз
алдына жеке шыққан тандып (пеш).
Жоғарыда біз кірме ... ... ең ... ауызекі тілде жұмсалады
деп айтып өттік. Сөйлеу тілінің элементі ретінде олар көркем әдебит тіліне
де нәр бере ... ... ... ... ... ... ... өз
орындарына әрдайым қолданып отырады. Көркем шығармалар тілінде тезге түсіп,
әралуан сұрыптау мен саралаудың ... ... ой ... өтеді,
шеберлік шеңберінде шындалып, қайралып, белгілі бір қалыпқа түседі, ... ... ... жібектей ширатылады, ширығады. Осыдан «бағы жанған»
түрлері әдеби тілдің «көзіне түседі», аумағына ілініп, енді соған ауысады ... ... сөз ... ... ... толықтырады, оны байытады,
құнартады, жанрлық және стилдік ... ... ... жұмсалу
амалын айқындайды.
Кірме сөздердің әдеби тілге еңуге барынша бейім тұратын бір ... ... ... тілде тиісті баламалары бола бермейтінінде. Егер де әдеби
тілде олардың ... бар бола ... олар ... тіліне еңбеген де болар
еді, өйткені халық тілі сол баламаларды әдеби тілдең алып ... ... ... ... де, ... ... де ... кірме сөздердің орны
(«нишасы») «қаңсып бос тұрғандықтан», олар сол орынды толтыру үшін ... Бұл да – бір ... ... ... ... ... ... жәйт.
Тарихи-этимологиялық және функционалдық тұрғыдын кірме сөздер өз
алдына бөліп зерттеуді қажет ... ... ... бірліжарым
сөздерге байланысты ондай сөздер туралы жалпы болжам жасауға, салиқалы сөз
айтып, тыңғылықты бір тұжырымға ... ... ... ... ... ... тілінің сөздік құрамын, лексикалық байлығын меңгеру
барысында ... ... ... бір ... да баса ... ... ... мәселені еске салып, атап өту болса керек.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, 1996
2. Сыздықова Р. ... ... ... ... (XV – XIX ... ... Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі (Октябрь алды және 20 – 30 жылдар)
Алматы, ... ... Н. Д. ... түсіндірме сөздік. Алматы, 1984. 1-том.
5. Махмудов Х., Мусабаев Ғ., Қазақша-орысша сөздік. Алматы. 1987.
Исрафилова Г. ... ... ... ... ... ... различные типы параллелизма. К.Велиев, классифицируя типы
параллелизма в эпических произведениях, ... на ... ... и ... пять ... 1) параллелизм язык-речь (нормативно-
стилистический); 2) параллелизм ... 3) ... ... 4) ... с общим словом и без; 5) ... ... ... видах параллелизма первый относится к ... и ... ... в ... ... ... в ... и создают параллелизм язык-речь. ... ... ... на ... его использования в какой-либо единице текста.
Параллелизм ... ... в ... ... в ... больше
предложения, абзаце и контексте. Эта ... не ... с ... а ... ... типы ... и ... для формирования параллелизма нужны главным является три
условия. ... ... ... ... всех этих ... Если не ... один или два из этих условий, то ... ... ... В ... с ... словом, один из
компонентов в параллельных конструкциях повторяется. Это, ... ... в ... ... ... ... от ... отношения. В литературе эта
стилистическая фигура называется хиазмом. Хиазмы в большинстве ... в ... ... и ... ... синтаксического
параллелизма тождественны в разносистемных языках. Эти качества можно
проследить в ... ... ... ... с тем, ... в ... параллелизма в разносистемных языках, а это
рождается воздействием закономерностей, нормами и ... ... ... ... ... на ... материалы разносистемных языков, можно
отметить что, синтаксический параллелизм во всех языках служит связыванию
текста во всех ... В ... ... ... ... ... языков не существуют ограничения.
Постараемся исследовать текстообразующие особенности синтаксического
параллелизма на материалах ... и ... ... Нужно
отметить что, синтаксические параллелизмы используются как в поэзии, так и
в прозе. Параллелизмы в поэзии в большинстве ... ... в ... расстояниях. Существуют разные типы параллелизма с точки зрения
разделения ритма, размещения рифм в разных позициях. «Для ... ... ... ... значение имеет цезура. Цезура - это
постоянный словораздел в середине стихотворной строчки. Строчка делится ... ... ... ... этих двух ... ... ... (1)
Gave thee life & bid thee feed,
By the stream & o’er the ... is meek & he is ... became a little ... a child & thou a ... этом ... был ... ... параллелизм.
В позиции цезура был использован союз «and». В этом ... ... ... ... идентичных компонентов одинаков. Лексические
повторы и ... ... по ... слов усиливает синтаксический
параллелизм. В ... ... ... ... посредством
синтаксического параллелизма. Синтаксический параллелизм не был ... ... ... ... и ... ... Тут ... выделяется идентичность одинаковых отношений
составных элементов, а ... ... ... ... ... ... ... такого типа используется в текстах
Азербайджанского языка.
Несмотря на то что, ... ... как ... ... состояние наблюдается в раздроблении параллельных
единиц в прозе. В сложносочиненных предложениях во ... ... на ... союзы исполняют одинаковую функцию. В ... ... ... ... ... ... с ... а в письме с запятой. Например, Oho var dağa mindirər, oho var
dağdan endirir – Ого есть на гору ... ого есть с горы ... ... ... не ... ... предложениями,
а между единицами различных частей текста способствует общей ... ... ... ... ... ... двух и ... предложений (или частей их) путем строгого соответствия их
структуры - ... и ... ... ... ... двух стихотворений, соединение этих стихов, как правило,
встречается в цепных стихотворениях. Ту же особенность можно ... и ... ... ... В ... ... связь образуется
не только схожестью ... ... ... ... но ... синтаксическим параллелизмом.
Синтаксический параллелизм дает возможность взаимопроникновению ... ... ... и ... ... ... цепные и
параллельные связи, Г.Кязимов пишет: «В цепной связи предложения ... ... от ... В текстах в параллельной связью компоненты
бывают более независимыми. В таких ... ... ... ... ... характеристики, противопоставления,
сравнения, сопоставления, и модальность. В цепной связи, можно сказать что,
в каждом новом предложении один субъект ... ... а в ... один ... ... по всем ... В цепной связи субъект
складывается один на другой, в параллельной ... один ... бок о ... параллелизме, в сопоставлении ... ... и ... ... ... ... ... можно определить
следующим образом: параллелизм по составу двучленный. Один член определяет
другой. Второй с первым не ... но и не ... ... ... Это ... выражается общими свойствами. Эти общие свойства
второго ... для того что бы, ... ... ... ... были
восприняты и познаны. Первый и второй член несмотря на то что не ... ... в ... определенном отношении. После
этого, по особенностям второго члена параллели формируется мнение о ... ... ... в ... ... в ... ... текста можно
использовать различные связи. В случае связанности, сцепления ... ... ... ... ... ... дополняется, открывается дорога для новой информации. Текст
образуется на ... ... и ... связей, а также их совмещения.
Лингвистическое утверждение этого факта подтверждается в обнаружении этих
связей на основе фактов: ... ... ... связи является то,
что рема предыдущего предложения ... как тема ... и ... продолжается по всему ... ... ... ... ... подобно звеньям цепи».
Включение синтаксического параллелизма в текст происходит различными
способами. Иногда синтаксические ... ... в ... в ... случаях включаются в текст с помощью
референциальных ... ... ... ... ... ... При
полном параллелизме структура одного предложения полностью ... ... ... ... ... ... идентичность
лексических единиц, идентичную ... ... ... ... компонентами, идентичный ряд слов. По его мнению, если один
из этих требований не ... то ... ... ... ... на высказывания И.Астафьевой, различает вышеуказанные виды
параллелизма: 1) расширенный неполный параллелизм; 2) ... 3) ... ... несовпадением функций; 4) обратный
параллелизм или хиазм.
ЛИТЕРАТУРА
1. О. Брик. Ритм и ... ... ... ... ... Р. Стилистические фигуры, построенные по принципу
синтаксического параллелизма, в современном русском литературном языке
// ... ... ... текстообразующие особенности синтаксического
параллелизма. Автор отличает ... типы ... ... ... ... ... в ... и показывает что,
синтаксические параллелизмы вводятся в текст непосредственно, в некоторых
случаях включаются в текст с ... ... ... Formig Features Of ... Parallelism
Parallelism — such order of an arrangement of separate words or ... which one verbal group ... images, thoughts and ... to other group, and both these groups make or enter into ... ... мәтін жасаушы синаксистік жарыспалы сөйемдердің ерекшелігі
туралы жазылған. Автор жарыспалылықтың ... ... ... ... ... тіл ... ... профессор
КҮРДЕЛІ АТАЛЫМДАРДЫҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ МЕН БАСТЫ ҰСТАНЫМДАРЫ
Қоғам өміріндегі қарым-қатынастың ең ... ... ... ... ... ... оның ... өрістерін жіті қадағалап отырады. Қоғамның
дамуы, өмірдегі өзгерістер, әр түрлі ... бәрі де ... ... ... ... халық қазынасына айналады. Оның ... бірі – оның ... ... ... ... жаңа ... термин жасау, оның сөздік құрамын, сөзжасамдық, терминдік жүйесін
реттеудің негізгі көзі ... ... ... ... ... әдеби тілі,
лексикалық қабаты болып саналады.
Қазақ тілінде атау, сөз жасау күрделі мәселелердің қатарына жатады. ... ... ... ... үдерісінің аясына енетін мәселе. Сөзжасам
үдерісінде, оның ішінде күрделі аталым мәселесінде тілшілердің тірек ... ... ... ... ... оның ... сөздік құрамы. Жаңа
аталым сөздік қордағы байырғы сөздердің негізінде, яғни түбірлер ... ... ... әр ... ... ... (түбір, туынды
түбір, күрделі аталым (сөз), тіркесті атаулар т.б.) молынан кездеседі.
Күрделі аталымның қоғамдық ... ... аясы кең. Тіл ... ... ... ... ... сөзге тән және оны сөз тіркесінен
ажырататын семантикалық тұтастық, морфологиялық тұтастық, ... ... ... ... ... ... сложных слов в татарском языке»
деген еңбегінде татар тілінде сыңарлары бөлек ... ... ... ... ... ... қатынаста келуі;
( сыңарлардың комплетивтік қатынастағы сөзқосымдар.
Ғалым қазіргі татар тілінде күрделі ... көбі ... ... ... ... ... пікір білдіреді. Бұл тәсіл
бойынша бірінші сыңар екінші сыңардың атрибуты ретінде қызмет ... ... ... арақатынасы, байланысы жайында жаңа бағытта
Б.Қасымның ... ... ... негіздерін аталым және
уәждеме теориясына ... ... ... ... ... ... ... сәйкестігі, қарым-қатынастағы
мағыналық, семантикалық үйлесімдік т.б. сыңарлардың мағыналық дәрежесіне
қатысты шығады. Осыдан ... ... ... ... ... ... жалпы күрделі аталымның біртұтас мағыналық құрылымы
қалыптасады:
Күрделі атау – тілдік аталым ... ... ... ... ... ... Дәлірек айтқанда, лексикалық күрделі атауларды
қалыптастыру – тілдік қордағы бар ... ... ... ... ... сол арқылы жаңа атау сөз жасау. Күрделі атаулар тілдік
және тілден тыс ... зат → ... → ұғым → ... → мағына → белгі →
таңба т.б. ... ... ... ... ... ... ... негізінде жасалған күрделі атауларды даяр ... ... ... ішкі ... ... (ішкі мағыналық құрылым -
внутрення форма слова) – жаңа күрделі аталымдардың табиғатын айқындауға жол
сілтейтін шешуге ... ... ... тәсіл. Ол күрделі атаудың
мағынасын қалыптастырудағы негізгі құрал.
Ал ... ... ... ... толық жүйеленіп, бірізге
түскен жоқ. Бірақ мұны мүлдем айтылмаған деуге ... Әр ... ... ... пікірде зерттеулер бар. Мысалы, Э.В.Севтортян «Словообразование ... ... ... «Образования сложных слов в татарском
языке» еңбектерін айтуға ... ... ... ... және оның ... үшін мәнін, маңызын
анықтауда Е.С.Кубрякова, ... ... ... т.б. және ... тілі ... және ... ... негізін салушылар А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, ... ... т.б ... ... атауға болады. Қазіргі
қазақ тіл білімінде бұл сала арнайы зерттеу нысаны, белгілі бағыт-бағдары
бар, ауқымды лингвистиканың ... ... Осы ... ... ... ... ... жүрген тілшілер Н.Оралбай, Ғ.Қалиев, Ө.Айтбаев, Н.Уәли,
Б.Қасым, ... ... т.б. ... ... ... ... жас ... атауға болады.
Жаңа сөз, атау, жаңа термин жасаудың тілдерде оның ішінде, ... ... ... ... ... атап ... болады:
семантикалық тәсіл, ситетикалық тәсіл, аналитикалық ... және ... ... күні ... беттерінен көрініс тауып, қалыптасып жатқан
жатқан жаңа атауларды айтуға болады. Солардың бірі – ... ... ... сөзге қатысты толымды ойлар мен ұсыныстар, әркімді
толғандырып жүрген өзекті ... ... ... бірі – ... жазу емлесі әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... бір ізге түспеген (нормаланбаған).
Әлбетте, жазу емлесі барша жұртшылыққа ... ... оның ... де ... ... ... ... тұрақты болуы тиіс. Жазу белгілі
жүйеге, тәртіпке бағыну керек. Ол ... ... ... ... Әсіресе, күрделі сөздер мен сөз тіркестері бір ізге түспегендіктен,
бүгінгі баспасөз беттеріндегі, БАҚ, ... ... аяқ алып ... ... ... толғантып жүрген мәселе де осы күрделі сөздің
төңірегінде. ... әлем ... ... ... ағылшын, орыс
тілдеріндегі күрделі сөздер номинациялық қызметке жетсе, оларды міндетті
түрде бірге жазу ... ... ... ... ... мына
сөздерді келтірейік: орыс. зубопротезирование, бензозаправка, ... ... ... ... соңғы оншақты жылдың ішінде саяси, әлеуметтік, мәдени
өміріміздегі жаңа ... ... ... ... ... еніп ... ... – жазу тәжірибемізде көп қиыншылық тудырып келе жатқаны да
белгілі және ... ... ... бетбұрыс, елбасы, елтаңба, әнұран,
елорда, ақорда, атазаң, ... ... ... ... ... ... ... әуеайлақ, ұжымшар, мұражай, пікірхат, ғаламшар,
ғарышжай, айыппұл, төлқұжат, жолсерік, ақтаңдақтар, зілзала, ... ... ... жер, ... ... ... алқасы, пресс-хатшы,
пресс-брифинг, пресс-конференция, конгресс-холл, астана-холдинг, бизнес-
семинар, көрме-жәрмеңке, КМҚК, ТМД, ААҚ, ЕҚЫҰ, ЖШС, ЖАК, ЭЕМ, ҰҒА, ... ... жаңа ... ... ... ... Бірақ осы сөздердің
жазылуы сөздіктерден бастап, күнделікті баспасөз беттеріндегі ... ... ... ... ... ... қағида, ережелер баршылық.
Мәселе жазу ережесінде емес, соған сәйкес келетін ... ... ... ... ... Ол үшін күрделі сөздің номинациялық негізін
(мотивін) анықтап, сөздік ... ... қай ... жетеді, соны шек
келтірмейтіндей ғылыми дәрежеде дәлелдеп, анықтау. Күрделі аталым (сөз) –
дара сөз секілді ... ... және ... ... ... ... ... кезекте, тілдік атауыш (номинация) құралы, ... ... ... ... ... ... сөздер (күрделі зат есім
де) бүкіл тілдік деңгейлердің ... ... ... мағына, белгі,
таңба т.б.) түзіледі. Сөйтіп, кез келген күрделі аталымның қалыптасуы тіл
жүйесіндегі сөзжасамдық ... мен ... ... ... ... ... ... жаңа атаусөз – жаңа лексема.
Сөзжасам негізінде жасалған күрделі атаусөздерді даяр тілдік ... ... ... ішкі ... құрылымынан (мотивация) жаңа реалийлердің
табиғатын түсінуге болады. Сондықтан сөздік осы ... ... ... ... отыр. Бұл – күрделі сөздерді жүйелеуге ұмтылыс нышаны,
дұрыс қолданудың қамы.
Қазақ тілінде соңғы оншақты жылдың ішінде тілімізде жаңа ... ... ... таба ... Олар ... де, ... өмірде де
жиі кездесетін болды. Қалың көпшілік осы ... ... ... ... ... ... ... қиналатыны анық. Оның себебі де түсінікті,
өйткені кез келген ... ... ... ... ... жазу ... ... Сол себепті сөздіктердегі (бұрынғысы бар, ... бар) ... ... жаңа ... ... зат аталымдарының басын
жинақтап, тұңғыш рет қалың жұртшылыққа ... ... ... бұл ... тілі ... негізгі ережелерін» басшылыққа ала ... тіл ... ... ... ... сүйендік және
негізге алдық. Әсіресе ғылым, техника, медицина, мәдениет, өнер, өнеркәсіп,
шаруашылық, тұрмыс, жануарлар, өсімдіктер әлеміне т.б. ... ... ... атаулар мен кейбір терминдердің ... ... ... ... ... ... тіркесті күрделі
аталымдар, қосарлы ... ... ... (сөздердің) түрлері
деп бөлінеді.
Қазақ тіліндегі күрделі аталымдардың сөздігін құрастыру, оған емле
ережелерін ... ... ... ... ...... ... басты мақсат. Әрине, күрделі сөзге байланысты қазақ
орфографиясында ... ... ... Осы ... ... бір ізге ... жүйесі қарастырылды және келешекте қарастырыла
бермек те. Бұл шара – ... жүре ... ... Сондықтан сол жүйеге
сүйеніп, әртүрлі жазылып жүрген ... ... ... біріккен сөз
ретінде бердік. Сөйтіп, өзара ... ... ... ... оны сол ... сөйлейтін кез-келген адам жасай алатын болса, ... бір ... пен ... тән ... ... үшін ... да, ... мамандары арасына ғана қолданылады.
Сөздіктерде сыңарлары бөлек жазылатын күрделі аталымдар деп, мысалы:
тоқ шек, ащы ... су ... оқ ... бес атар, алты атар, бет ашар, боз
қырау, боз торғай, қара торғай, суық торғай, ит аяқ, ит жуа, көк ... бау, жел бау, жеті ата, ақ ... ақ ... ата ... ақ ... ... аса ... ас бұршақ, итала қаз, ақ құр т.б. ... ... ... жазылатын сөздер деп берілген. Ал осы бір ұғымды ... ... ие, ... ... ... бұл ... атаулар бірге
жазылуға тиіс.
Күрделі зат аталымдарының сыңарларының көбі атрибутивтік қатынасынан
пайда болған. Өйткені, олардың ... ... ... ... ... ... ерекшелігін білдіретіндей ... ... ... келе олар ... ... ... сөздің бір
бөлігі ретінде ұғынылатын дәрежеге жеткен. Сөз тіркесі мен ... ... осы ... жазу емлесіне де өз әсерін тигізуде.
Мысалы, Жұма күні ... ... ... ... ... ... Ақ қырау
(түс) – қыстың негізігі белгілерінің бірі.
Сыңарлардың қатынасы тұрғысынан пайда ... ... ... ... ... сөз ... ... мүмкін.
Тип: Зат есім+зат есім: Сужылан, оқжылан, жолаяқ, көзәйнек т.б.
Өсімдіктер: ... ... ... ... ... ... атамекен, ақорда т.б.
Туыстық атаулар: кіндіката, қайыната, ... ... ... ... ... Сан ... есі: ... алты алаш, алты арыс, жетіата, жету
ру.
Тип: Сын есім+зат есім: аспабесік, аспашам, Ақ үй, сарымай, ақжацын,
аққұман, ... ... ... ... Киім ... ақберен, ақсауыт т.б.
( Өсімдіктер атауы: ақтамақ, ақбаттауық, ақсора, ақселеу.
т.б.
( Жан-жануарлар атаулары: ... ... ... ... ... ... жазу негізгі өлшем еместігі өмір
тәжірибесінде байқалып жүр, бұл ... ... ... ... бір ... ... Әрине, күрделі сөздерді бөлек жазғанда, ұтылатын
жеріміз – сөздіктерде атаусөз ... сөз ... ... ... Бұл күрделі
сөздердің сөздік қордан тыс қалуы деген сөз. ... ...... ... бір ... ... ... қайнаға, қайны деген күрделі зат
аталымдары біріктіріліп, кіріктіріліп жазылатындықтан, жеке лексема ретінде
сөздіктерге еніп отыр. Ал, осы ... ... ... ... сөз деп ... – Б.Қ.) т.б. ... ретінде бөлек жазылғандықтан,
лексикалық бірлік, аталым ретінде алынбай, сөздіктерде ұяда ... ... қай ... ... та, ... ... аналитикалық тәсілі, оның да ... ... мол. Бұл екі ... одан да көп ... біріктірілуі арқылы
жасалынатын тәсіл. Сонымен бірге ол сөздердің немесе ... ... да ... ... ... үлгілерді жіктеп көрсетуге болады:
біріншіден, термин құрайтын екі ... ... де ... ... ... төл ... болып келуі: көзқарас, үшбұрыш, өнеркәсіп, еңбекақы,
қолтаңба, өмірбаян. Сол сияқты төл түбір мен кірме сөздердің ... ... ... ... ... кейін күрделі термин жасауға септігі тиген байырғы қос сөздер
қатары есте болуға тиіс: ... ... ... ... ... келіп қосылған күрделі аталымдар.
Қысқарымдар (Аббревиация) амалдары да сөзжасамда кеңінен қолданылады.
Бұл қазақ тілінде ғана емес, басқа ... де тіл ... ... ... ... ... ... сөзжасам, терминжасамдағы жаңалықтың бірі
саналады. Әр түрлі үлгімен қалыптасады:
( Толық мағыналы екі не үш ... ... ... қысқарта біріктіру
арқылы жасалған, сондай-ақ бірінші сыңардың ... ... мен ... ... ... ... ... Бірінші сөздің алғашқы буыны мен келесі сөздердің ... ... ... ... ... ТМД, ... Орыс ... қалыптасқан, қысқартылып айтылатын терминедер: ТЭЦ,
ГРЭС, УАЗ, МИГ-28.
Аударма ... Бірі – ... ... ... ... ... ... екіншісі – мағыналық құрылымын беру. Бұл ... ... ... ... ... ... (видеозапись), қайта
өркендеу (возраждение), лауазымды адам, сап ... ... ... ... сөз ... ... ... Оның сан-
саласы жетіліп, қалыптасып, даму ... ... ... Сөзжасамның
өзіндік жасалу өрісі, қалыптасуы, даму тарихы бар. Сондықтан оның жазу
ереже-емлесі де күн ... ... ... ... ... ... ... сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1976-1984 ж.
2. Қазақ тілінің сөздігі. –Алматы, 1999.
3. ... ... ... ... б.
4.
Мамаева Г. Б.,
филология ғылымдарының кандидаты
Б. МОМЫШҰЛЫ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ ШЕШЕНДІК ӨНЕР МӘСЕЛЕСІ
Б.Момышұлын қаһарман қолбасшы, қазақ әскери ғылымы мен ... ... ... ... ... халық екенін дүниежүзіне мойындатқан,
өзінен кейінгі өскелең ұрпаққа ... көзі ... ... ... тұлға ретінде танимыз. Б. Момышұлы әскери ғылымның салаларын
зерттеген, ... ... ... ... тілден, сәулет, бейнелеу
өнерінен, музыкадан, би өнерінен, спорттан, т.б.) тұлға болғаны ... ... ... ... белгілі. Осындай
жан-жақты, дарынды тұлға, өнер иесі тек әдебиет, ғылым мен өнер ... қана ... ... да ғылымға, өнерге қызығушылықтарын арттырып,
өзінің шығармаларында олардың әрқайсысы туралы ... және ... ... ... Соның бірі – әскери шешендік өнер туралы ой-
толғамдары.
Б.Момышұлы - орыс тілі мен ... ... ... сөздік қорын бойына
сіңіріп, ғылыми ... мен ... ... екі ... де жаза білген
дарынды тұлға. Өзінің естеліктерінде: “Менің бірнеше тілден хабарым бар.
Филолог болмасам да ... ... ... білемін. Орыс тілін әрі-беріден
кейін орыстардан кем білмеймін. Менің екінші ана тілім – орыс тілі. ... ... тең ... тырысқандардың біреуімін. Ойымды орысша ... ... ... ...... соға ... Кей кезде “қайдан шықсаң одан
шық” деп араластырып сөйлеймін, араластырып жазамын. Бірақ та мен шоқынған
қазақ емеспін, менің ... ... ... Қазақстаннан” кем емес,”–деп
жазады. (1, 162) Б. Момышұлының кез-келген еңбегін (ғылыми және ... оқып ... ... бір оқиғаны образды түрде оқырманына
жеткізу кезінде қанатты сөздерді, мақал-мәтелдерді (көбінесе өзі ... ... ... пайдаланады. “Қанмен жазылған кітап”, “Москва үшін
шайқас” еңбектерінде белгілі бір объектіні сипаттау үшін ... ... ... ... оларды оқығанда ғылыми еңбекті емес, ақындардың
өлең жолдарын оқып отырғандай сезімде ... ... ... ... ... ұйқасып, жымдасып, аз сөзбен көп мағына, терең ұғым
беріп, адамның бойына ой ... ... ... ... әр ... ойлап табылған қанатты сөздер, мақал-мәтелдер ел аузында кең тараған
даналық сөздерге айналып кеткен. Мәселен, тіл ... ... ... ... ... ... ... тіл тазалығы – ұлт қасиетінің, салт-санасының негізгі
өнегесі, нағыз ... ... ... сүймегендік, білмегендік ұлт сезімін жоя отырып, ұлтбезерлік
тудырады.
*Ақылды кісінің сөзі де, өзі де ... ... ... ... ... сергек құлақ, алғыр ой
ажыратады.
*Жігерсіз сөз жүрекке жетпейді.
*Жақсы сөз жан сүйсіндіреді, бойға қуат береді.
Осындай ... ой ... ... сөз ... Б. ... арнайы
жазып отырмай немесе ойланып-толғанбай-ақ арнайы дайындалмай, суырып салып,
сол мезетте, яғни сөйлеу барысында шығарып отырған. Ойын суырып ... ... тек ... ... мағына беретін сөздерді, әсем ... ... ... ... білген. Мәселен, журналистің сауалына
берген жауабында Б. Момышұлы өзінің әдебиет саласына қалай ... ... ... сөз ... ... өнердің иесі екенін
байқауға болады. “Москвадан Алматыға келіп екінші өмірімді бастағанда мен
қазақ ... ... ... ... ... генералдары бола алмайтынымды
білдім. Енді мен баяғыдай банк қызметкері де бола алмаймын. Партия, совет
қызметкері болу ... ... Мен ол ... ... ... ... ... ат аздырып, тон тоздырып шеттен көшіп келген кірме сияқты
едім. Қай ауыл ... ... ... ... қай ... ... ... тіресем екен деп ойладым. Келгенді кет ... кең ... ... ... ... көп ... Көгорай шалғынның төріне
қонған ол ауылдың ордалары көзіме жылы ... ... ... ... ... Сәбит, Ғабит үйлерін қоршалай қонған ақ ... ... ... ... Мен сол ... ... тоқтап, әскери
лашығымды тігетін орын іздедім. Кездестіре алмадым. Тау жақ ... ... ... ... тасы көп бос орын ... Ол ешкімге
керегі жоқ, ақ орда сыймайтын, ақ отаулар ... ... ... ... ... ... Мен сол жерге құз жартастың басына әскери шатырымды
орнатып, әдебиет аулына қоңсы қондым”. Бір ... ... ... ... образды сөздер арқылы оқырманын қызықтырып, елітіп, айтылатын ойға
еріксіз көңілін бұрып әкетіп отыр. Яғни, қарапайым сөйлеу ... ... дара ... ... “қазақ әдебиетінің генералдары”, жазушылар
өз шығармаларын жазып жатты демей “ақ отаулардың ... ... ... әлі ... ... әскери әдебиетті бастадым демей
“құз жартастың басына ... ... ... деп ойын ... ... отыр. Б. Момышұлының кез-келген шығармасын оқырман және әдебиетші
ретінде оқып көрсеңіз, басқа жазушылардың ... ... ... ... аз ... көп ойды ... оқырманын қажетсіз басы артық
оқиғалармен жалықтырмайтын, қызықты, сюжетті, ... ... ... құнды керемет туындыларды өмірге әкелген. ... ... ... қызметшілерге арналғандықтан, оны оқыған оқырман тек оқиғаның
сюжетін ғана алмай, онда тұнып жатқан тәлім-тәрбие, ... ... ... ... ... дүниелермен сусындап, әскери қызметшіге қажетті
әскери шешендік өнердің үлгілерімен танысар еді.
Б.Момышұлы ғылыми туындыларында шешендік өнерді, оның ... ... ... ... ... ... ойын ... дәл жеткізе білген;
көркем шығармаларында қанатты сөздерді, мақал-мәтелдерді, ... ... ... ... ... түсінікті болатындай етіп образды
түрде қолдана білген. ... ... ... шешендік өнердің
бастамашысы, насихаттаушысы бола білген әскери оратор екенін тануға болады.
Б. Момышұлының жазушылық стиліндегі тағы да бір ... ...... оқиғаны оқырманына жеткізуде ойының мәнерлі, бейнелі, айшықты болуы
үшін әдеби тілдегі ... ... ... ... ... ... көрік беріп, сөздің мағынасындағы қажетті реңкті дәл ... ... тура ... ойды ... ... амал ... жазушының
шығармаларында жиі кездеседі. Шығармада синонимдік қатардың жиі ... ... бай, ... ... ... Өз ... ... көзге суреттей етіп айқын елестететін теңеулер қолданып, сөздердің
сирек қолданылатын синонимдерін табуға тырысамын” деп ... Осы ... ... ... ... басынан бір қызық ... ... ... Әскери академияда оқып жүргенде оперативтік өнерден
шығарма жазып, аяқтап ... ... үшін ... ... баға ... ... ... шақырып, уақыттың жетпеуінің себебін сұрағанда
ол былай жауап береді: 1) өзінің алдымен қазақша ... ... ... 2) ... ... ... ... әскери, ғылыми, әдеби
мақсат қоятынын; 3) белгілі бір ойды ... ... ... ... ... ... синонимдермен толтыратынын түсіндіреді. Академия
бастығы генерал Захаров ... ... ... ... ... ... ... “үрей” сөзінің 10-13 рет
қайталанғанын, Бауыржанның шығармасында қайталама ... ... ... ... ... ... - «Страх» сөзінің
синонимдері мынадай: «боязнь», «жуть», «испуг», ... ... ... және ... Ал ... сөзінің баламасы болып мына
сөздер саналады: «бесстрашный», «безбоязненный», «храбрый», «неустрашимый»,
«отважный», ... ... ... ... Енді ... айтайын, жолдас генерал?
- «Армия» деген сөздікін айтыңызшы.
- Ол көп ... ... ... «воинство» деген үш-ақ сөз.
Захаров оқытушыға сөгіс жариялап, алдында жатқан ... ... ... үстінен айқыш-ұйқыш етіп сызып, жаңадан «4» деген баға ... ... ... ... ойының мән-мәйегін жарқыратып көрсетіп,
сөздің мәнерлі бояуын түрлендіріп, ... ... ... ... ... тарапынан қолдау табады.
Шәкірті генерал-полковник И.М.Глушко өз естеліктерінде Момышұлын педагог
ретінде былай сипаттайды: “Дәрістерін біздер ... ... ... асыға
күтетінбіз. Ол кез-келген материалды конспектіге қарамай-ақ схемаларды
пайдаланып, әрбір тезисті ... ... ... ... отырып, түсінікті етіп жеткізетін. Тактиканың күрделі мәселелерін
талдай отырып, біздерді біртіндеп өз бетімізше ойлай білуге ... ... ... ... ... мен оқытушылар қарапайымдылығы
мен ойын тіке, бүкпесіз ашық айтатындығы үшін, әділдігі мен ақжарқын мінезі
үшін ... ... Ол ... ... ... ауыр ... ... жолдастарының ерліктері туралы әңгімені ерекше қызықты етіп айта
білетін”. И.М.Глушко ... ... ... ... ... ... – топ ... өзін ұстай алып, ... ... ... ... мәнерлі сөздерімен аузына қаратып, сөзін
қағазға ... ... ... ... алу ... ... ... шешендік өнердің иесі екенін ерекше атап өткісі ... ... ... ... ... – айтқан ... ... ... ой ... өзін ... алғаны. “Студенттерге ғылыми
пікірді бұрмалау үшін лекция оқылады, ал ... ... ... ... ... өзі. ... өнер – ... өнер. Ол шын мәнінде суырып
салма ақындық ойдың жемісі. Рас, суырып ... ... ... ... ... Суырып салмалықтың жақсысы - әр шешен өзінің ақылдылығын да,
ақымақтығын да көрсетеді”. Бұл пікірі арқылы Б.Момышұлы топ алдында ... ... ... бірі - ... ... өнер ... ... әрбір әрпіне қадалып, көзіңізді дәрістен ... ... ... ... ... ... ... құлағына құйылмай,
айдалаға кететіні белгілі. Сондықтан сөйлеген кезде топтың көңілін аударып,
өзіңнің суырып салмалық шеберлігіңді кеңінен ... ... ... ... әрбір қаратпа, қыстырма, фразеологизм, термин, синоним,
троптарды кеңінен пайдалансаң, айтқан сөзің тыңдарманыңа әсер ... ... ... ... ... ... ... сіңіп, көзі аршылған бұлақтай
ішкі сарайын тазартар еді.
Б.Момышұлы шығармаларында образдарды ... ... ... ... сөздік
қатарларымен суреттеп, педагог ретінде шешен сөйлеп қана қоймай, шешендік
өнер ... өз ... ... де ... ... “Айтатын сөз
болса – тыңдайтын құлақтар табылады, тыңдайтын құлақ болса – айтылатын сөз
табылады. Аудитория сынағыш келеді. ... ... ...... аузын
ашса, ішіндегісі көрсеткіш болып ... ... екі көзі мен ... Әр ... әр ... ... ... Жаққанына жадырай сүйсініп
мақұлдап, жақтырмағанына жалтақтап, келіспегендігін білдіріп, әйтпесе,
тыңдамастан көршісімен ... ... ... бір арнаға салып алып,
қолдан шығармай сөйлеп тұру оңай емес-ақ.
Аудиторияны сыйлап, қадірлей сөйлеу ... ... ... ... ... ... мәселе туралы бұрын өткендер
былай деген екен...”, “Ол әрқайсысыларымыздың бастарымыздан өткен тәжірибе
сабақтары мынадай...”, ... ... ... былай болып еді...”,
“Сіздерді білмейді деп ... ... жоқ, ... ... ... ... отырмын...”, “Бұл өзі ойланатын нәрсе екен, меніңше,
бұған сіздер қалай қарар едіңіздер?”... “Бұл ... ... ... ... ... деп ... деген сияқты сөздерді қолдану –
аудиторияны ... тең ... ... ... келетін шешенге керекті
нәрсенің бірі. Аудитория көп сөзді жақтырмайды. ... ... ... ... Оны ... ... сөздермен шаршатпай, жалпы мәселемен
зеріктірмей, өзінің қоршауындағы, өзіне керекті, ол қызығарлық мәселелердің
белді-белділерін жалпы ... ... айту ... ... не ... быть
бесстрастным болтуном (Как и писатель бесстрастным художником) он должен
быть ... ... ... Во ... случае
сочувствующим интересам, стремлениям данной аудитории, исходя из ... ... и ... ... ... ... особенностями всегда приведет к нежелательным результатам.
Аудиторияның шаршамауы да керек. Арнаулы ... ... ... де ... көп ... де ... Осы шағын ғана сөз арқылы топ алдында
сөйлеудің талаптарын бүге-шігесіне ... ... ... Әскери
қызметшілердің топ алдында өзін-өзі ұстау принциптері, ... ... ... алу қабілеті, сөйлеу кезінде тыңдарманының көңілін
өзіне ... ... ... айтылатын қаратпа, қыстырма сөздер, сөйлеуші мен
аудитория ... ... ... ... ойдың тереңдігі,
т.б. ситуациялар осы мәтін аясында сөз етіледі.
Б.Момышұлы оқырмандарымен және жазушылармен ... ... ... тыңдарманын өзінің қызықты әңгімелерімен, ойлы да мәні терең
сөздерімен баурап алып, тыңдата ... ... ... ... ... ... шығарған кездері болмапты. Сондай-ақ, батыр әрбір қаламгердің
немесе танымал тұлғаның өзінің көзі тірісінде сөйлеген сөздерін сынап, олар
туралы пікірлерін өз ... ашық ... ... ... ... болуы үшін әрбір адам тілге бай, сөздік қоры мол, ойын
дәл, нақты жеткізе алуы тиіс. “Кейбіреу айтар ойының ... мән ... ... ... күрделілік деп қарайды. Шеберлік деген,
меніңше, ... ... ... ... ... ойды ... ... тілмен жеткізіп ұқтыру. Әрине, әркім өз өресіне қарай ой
түйіндейді. Миы ойлағанды тілі тындырады. ... ... Сөз, ... ... ... ... ... идеяға бағынып қызмет еткенде ғана шығарма,
айтылатын ой сәтті шығады. Ал тілді жауапсыз, салдыр-салақ қолданатындардың
ойы да берекесіз. Ондайлар көбінесе ... ... ... үшін ... ... ... өзі де шыға алмайды”. Шешен тек жүйелі сөйлеп
қоймай, әрбір сөзді ... ... ... жөн, олай ... ... жүйесі бұзылып, ой тыңдарманына жетпей қалуы мүмкін. “Жүйесі мен
орнын тауып қолданбаған сөз ... тіс ... ... ... ... ... ... да, бәрібір қисық. Соның кесірінен қасында ... ... ... ... қалады. Сол сияқты жақсы құрылған сөйлемнің
өзін үйлеспеген жалғыз сөз оп-оңай бұза салады”. Айтылатын ойды жеткізгенде
тіл тазалығын сақтап, ... ... ... байлықтарындағы әрбір сөзді өз
орнына қарай пайдаланып, бөгде ... ... басы ... ... әдеби тіл нормасына жат сөздерден аулақ кетіп, әдеби тілдің
лексикалық қабаттарын ... ... ... ... ... ... белгісін де көрсетер едіңіз.
Аталмыш мақаланы жазудағы мақсатымыз Б.Момышұлын тек қаһарман қолбасшы,
ғалым, әскери жазушы, ақын, ... ... т.б. ... ғана ... ... ... өнерді насихаттаушы, әскери қызметшінің сөйлеу
мәнеріне ерекше көңіл бөлген тіл жанашыры екенін таныту еді.
Қазіргі ... ... ... және ... ортада жиындар, отырыстар,
кездесулер, конференциялар, т.б. өтеді. Сондағы біреуі жиынға қатысушыларды
өзінің терең ойымен елітіп, тыңдарманын баурап алса, ... ... ... ойын ... айтатын сөзінің бас-аяғын шатып, ойы шұбалаңқы
жетіп, сөздік қорында әдеби, термин, ... ... ... ... тіркестерінің аздығынан бір сөзді қайталап, көзін қағаз бетінен ... ... ... ... ... ... ұшырап жатады.
Міне, осындай жағдайда топтың алдында ұятқа қалмай, сөзіңді ұғыныңқы,
ойыңды қатысушылар құлағының құрышы ... ... ... ... үшін ... Б. ... ... шығармаларын кеңінен
оқып, оның сөз саптауынан үлгі алып, сөйлеу мәнерін көтеруге, ... ... ... ... тізімі:
1. Б.Момышұлы, Айтылмаған ақиқат, Алматы, “Өнер” баспасы, 10 том, 2009
жыл, 264 ... ... ... ... пен аңыз, Алматы, “Атамұра”, 2004 жыл,
400 ... ... ... ... ораторское искусство на основе трудов
Б. Момышулы.
Summary
This article discusses the art of oratory based on the works of ... ... ... ... ғ.к., ... ... ... ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНДЕ ЗЕРТТЕЛУ
БАҒЫТТАРЫ
Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібіне ... ... ... ... Қ. Жұбанов бірінші болып колға ... ... ... орын ... ... атты зерттеу еңбегінде Қ. Жұбанов қазақ
сөйлемдерінде сөздердің орын тәртібі ... ... ... тілдерінің
бәріне ортақ болып саналатын анықтауыш ... ... ... ... ... алдында, барлық сөйлем ... ... ... айта ... ... ... ... емес дейді.
Екі сөздің бірігуінің нәтижесінде пайда болған жалқы есімдерді мысалға
келтіре отырып, Күнсұлу, Айсұлу, ... ... ... сияқты
тіркестерде анықтауыш пен анықталатын сөздің бүгінгі дағдылы ... ... ... ... ... Сондай-ақ бастауыш пен
баяндауыштың да орын тәртіптері қазіргіден ... ... да ... ... ... практикалық материалдарын, олар жайында
белгілі ғалымдардың тұжырымдарын келтіре ... ... ... ... бір ... ... ... болған деген пікір ұсынады [1, 451-
452].
Сөздердің орын тәртібінің бұндай орналасуын көне форма деп
есептеген ғалым ... ... ... ... ... ... ни в коей мере не допускающей подлежащего,
следующего за своим сказуемым, ... ... ... ... выступает древняя форма сочетаний, отложившаяся в
слившихся и превратившихся из синтаксических в морфологические
образованиях [1, 451].
Қазақ сөз тіркесіндегі анықтауыш ( анықталушының ... ... ... ... ... орны ... кұралғаны сияқты құбылыстың ... ... ( ... ... ... ( бастауыш болып құралғаны да
көне құбылыс деп дәлелдеген ғалым сөздердің орын ... тек ... ... ... ... ... тәртібі қазіргі қазақ тілі заңдылығына
сәйкес болғанын да көрсетеді. Мақала ... ... ... ... деп ... Қ. ... бұл еңбекте сөздердің орын тәртібінің
әр түрлі функцияларын көрсеткен. Зерттеу ... ... ... пен И.И. Мещаниновтың «өте ерте заманда сөйлеу ... ... ... бір тәртіппен қатаң орналаскан таза синтаксистік құрылымы
өмір сүрген...» деген пікірлерін ... ... ... ... ... орын ... арқылы байланысуы – ежелгі дәуірдегі іргетасы қаланған ең
алғашқы синтаксистік заңдылықтардың бірі ... ... ... орын ... сөз ... сөйлем құраудың, тіпті
күрделі сөз (атау) құраудың да тәсілі екендігін осы еңбекті оқып ... ... ... Н. Сауранбаев «орын тәртібі» құрмалас сөйлемдерді ұйымдастырудың
амалдары ретінде қатыса алады дейді.
Құрмалас сөйлемдердің ... ... жай ... ... орын ... бұзылса, жай сөйлемдердің бір-бірімен байланысы,
сөйлемнің құрмаластық қасиеті жойылады. Сондықтан ... ... орын ... жай ... ... ... бір
тәсілі болып есептелінеді.
Олардың орналасуында мынандай зандылықтар бар деп, төмендегілерді
көрсетеді:
Салалас құрмалас сөйлемде, сабақтас ... да ... және ... ... компоненті тиянақты компоненттің алдынан келеді;
Поэзияда құрмаластардың тиянақты ... ... орын ... ... өлең ... қарай түрленіп
айтылады. Бұлай болып келу тілімізде қалыптасқан заңдылық.
Сабақтас құрмалас ... ... ... ... ... келеді. Бірақ бұл тілімізде кең жайылған құбылыс емес, өте ... ... ... ... ... ғана ... оның
компоненттерінің байланысы мен мағынасына ешқандай нұқсан ... ... ... ... ... бағыныңқылы
және мезгіл, себеп және шартты бағыныңқы сөйлемдер басыңқы сөйлемнің
алдында ... ... ... ... ... де белгілі орын тәртібі бар. Септеуліктер бағыныңқы сөйлем,
ал жалғаулықтар басыңқы сөйлем құрамында келеді де, жай ... ... ... құрмалас сөйлем жасаудың тәсілдерінің бірі деп қорытады
[2, 281-285 66].
Н. Сауранбаевтың ... ... ... Р. ... зерттеулерінде өз
жалғасын тапты. Ғалымның тұжырымдауынша, қазақ тіл білімінде жалғаулықсыз
байланысқан салалас сөйлемдерді өз алдына конструктивтік тип ретінде ... ... ... ... ... тән ұйымдасу заңдылықтары
мен сол заңдылықтарды іске асыратын амалдары бар [3, 22 ... М. ... ... орын тәртібі сөз бен сөзді ... ... ... - деп ... ... ... орын
тәртібі қазақ тілінде кейде ... ... ... ... ... орын ... орнықты не еркін болу ... ... ... ... ... құрауға қатысатын сөз тіркестерінің
біразы, ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы сөздердің орын тәртібі пәлендей
қатал заңға бағынып, сіресіп қатып калмайды. Жалпы алғанда, ... ... ... ... сөз ... ол жоқ. ... құрамындағы
сөздердің сөйлемдегі орын тәртібі, негізінде, орнықты болады» [4, 16-17-
66].
М. Балақаев пен Т. Қордабаевтың «Қазақ тілі ... (1971 ... ... ... ... орын ... жай ... елеулі тәсілі ретінде қарастырады. «Сөйлем мүшесі қызметін
атқаратын ... ... ... ... болса солай тұра салмай, белгілі
тәртіппен ... ... ... ... ... да ... ... тұрақты зандылық болады. Егер
компоненттердің тілімізде ... орын ... ... жай
сөйлемдердің бір-бірімен байланысы, сөйлемнің кұрмаластық қасиеті жойылып
қана қоймайды, солармен бірге сөйлемнің ұғымы ауырлап, тіпті, ... ... ... ... ... ... орын тәртібі сөздердің
синтаксистік қатынастарының басты бір көрсеткіші болатыны сияқты, ... ... орын ... жай ... ... ... болып есептеледі [5, 224 б].
Бұдан М. Балақаев «сөздердің орын тәртібін» - сөздерді байланыстырушы
амал, сөйлемді дұрыс құрудағы осы ... рөлі ... ... ... да
түсінеміз.
Профессор Т. Сайранбаев пен Б. ... ... ... атты оқу ... жалпы сөйлем атаулының, оның ішінде, құрмалас
сөйлем түрлерінің жеке компоненттері белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің салалас, сабақтас
түрлерінің компонеттерінің орналасу тәртібі алғаш ... ... ... тіл білімі саласында әбден орын ... ... ... ... ... ... тиянақты тұлғада келіп, алдыңғысы
соңғысына бағынушы сыңар ретінде телінсе, ... ... ... ... ... ... ... атқарады да, соңғы сыңары
тиянақты тұлғада келіп, ... ... ие ... Мұның өзі аталмыш
сөйлем түрлеріндегі жай ... ... ... ... ... ... орын ... ауыстыру жай сөйлемдердің бір-бірімен
байланысын жою ғана емес, кей кездерде ... ... ... ... ... ... ... – сөйлем түрінің ... ... ... орын ... ... ... орын ауыстыруға көнбеу –
аралас кұрмалас сөйлемнің бойынан да табуға болады» [6, 37-39 66].
Ал орыс ... ... ... орын ...... ... ... және стильдік жағынан дұрыс ұйымдасып орналасуы»
[7, 308] деп ... бере ... ... орын ... ... категорияны
сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі тұрғысынан қарастырды.
Орыс тіліндегі сөздердің орын ... ... ... ... ... Сиротинина сөздердің сөйлем кұраудағы орын тәртібі, оның ... ... ... ... орын ... 3 түрлі қызметі – грамматикалық
қызметі, коммуникативтік қызметі, стильдік қызметі бар. ... ... ... ... ... ... ... десек те, кейде
коммуникативтік қызметі грамматикалық қызметін «басып-жаншып» кетеді.
Сөздердің орын тәртібінің грамматикалық қызметі сөз тіркесінде, сөйлем
мүшелерінің ... ... ... Ал сөйлем мүшелерінің орын
тәртібінің ауысуы, ... ... ... байланысты
өзгереді.
Сөздердің орналасу тәртібіне сөйлеудің ауызша, жазбаша түрі де әсер
етеді: ауызша сөйлеуде ойды беру ... орын ... ... ... ... болады да, ал жазбаша сөйлеуде ойды ... ... орын ... тыныс белгілеріне, көмекші сөздерге де ... ... ... ... ... тілдегі сөздердің орын тәртібінің
әртүрлі қызметі көрінеді. [8,152-153].
Осы еңбекте сөздердің орын тәртібінің, ... ... ... ... ... ... және оның жазба тілде көп ... Орын ... ... ... ...... маңыздылық дәрежесіне қарай айтылуы. Сөйлемде маңызды ... ал ... ... сөз ... ... дейді. Он говорил
спокойно және Говорил он спокойно деген сөйлемдерді ... ... он ... ... ... ... орыс тіліндегі сездердің орын тәртібінің стильдік қызметтеріне
қатысты да пікір ... ... орын ... рөлі ... ... пен ... стильдерде, ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... тіліндегі сөздердің орын тәртібі жайлы И.И. Ковтунованың пікірі
төмендегідей:
Сөздердің орын тәртібі әр тілде әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... кең дамыған тілдерде, соның
бірі орыс тілінде сөздердің орын ... ... ... ... орыс тілі сөйлемдерінде сөзді орналастыру ... ... орын ... орыс әдеби тілінде көп жағдайда актуальді мүшені
бөліп айту үшін қызмет етеді, сондықтан сөздердің орын ... ... оның осы ... ... ... ... ... болады.
Сөйлем мүшелерінің орналасуы да оның, актуальдануына байланысты. Егер
бастауыш (оның тобы) тема ... ... және оның ... ... ... Испытанное средство подействовало. Ал егер бастауыш рема
болып тұрса, ол ... ... ... ... ... [9, 218].
Орыс тіліндегі сөздердің орын тәртібі жайлы Е.С. Скобликова да жазған.
«Басқа тілдермен ... орыс ... ... орын ... ... ... Белгілі бір мазмұнды сақтай отырып, сөйлемдегі сөздердің орнын
ауыстырып қолдана беруге ... ... орын ... икемділігі
олардың орын тәртібін бұзу емес. Сөйлемдегі сөздердің орнын ауыстырып
қолдану әртүрлі факторларға ... яғни ... ... ... ... ... Осыған орай ғалым орыс тілінде сөздердің орын
тәртібінің 4 түрлі қолданысын көрсетеді: 1) ... бір сөз ... ... ... таза ... нормасы; 2) баса
көрсетуге тиісті сөйлем мүшесіне акцент ... ... 3) ... бір
сөздердің мағыналық ұйымдасуы; 4) сөйлеудің стильдік ерекшеліктері. Осыған
байланысты сөздердің орын ... ... ... және ... ... бар», - дейді. [10,9-13]
Орыс тілінде «сөздердің орын тәртібі» ұғымы оның ... ... ... ... стильдік
қызметіне қарай түсіндіріледі. Сөйлемдегі сөздерді қалай қойып сөйлеуге
байланысты оның синтакситік ... ... ... былай
көрсетеді. Солнечный день. Бұл атаулы сөйлемдегі денъ негізгі мүше болады,
солнечный анықтауыштық ... ... тұр. ... ... етіп,
сөздердің орнын ауыстырып құрағанда, День солнечный бұл екі негізді сөйлем
болып, солнечный баяндауыштық қызметте жұмсалады ... орын ... ... мәні ... ... сан ... зат ... тіркесіп, сөйлемге енуіндегі
мағыналық ерекшеліктерге көңіл аударады. На ... ... ... ... сан есім зат есімнің алдында келіп тұр. Ал На
собрании присутствовало человек пятьдесят сөйлемінде сан есім зат ... ... ... ... ... ... ... орын тәртібінің стильдік қызметі сөйлемдегі сөздердің қалыпты
орнын ауыстырып айтқанда көрінетіндігі, және ондай ... ... ... мән ... айтылады. Сөйлемдегі сөздердің орын
тәртібін ауыстырып айтуды инверсия деп, ал инверсия -стильдік фигура екенін
де атап ... ... орыс тіл ... «сөздердің орын тәртібі»
сөздердің орналасу позициясы тұрғысынан зерттеліп, орналасу позициясының
сөйлем мазмұнына әсері, сөйлемдегі ... және ... ... ... ... ... қазақ тілінде «сөздердің орын тәртібі» тәсіл немесе амал ... ... ... сөз ... құрау тәсілі, сөйлем кұрау тәсілі
және құрмалас сөйлем құрау тәсілі ретінде қарастырылған.
Орыс тілінде сөйлемдегі сөздердің орын ... ... ... ... ... де айтылғандығын жоғарыда келтірдік. ... ... ... ... создердің орналасу тәртібін
(позициясын) ... ... ... ... ... қызметі
өзгере ме, оның сөйлем мағынасына әсері қаншалықты? Ағам кеше ауылдан келді
деген сөйлемді: Ағам ... кеше ... ... кеше ... ағам ... ... орны ауысқанмен сөйлемдегі сөздердің синтаксистік қызметі ... ... ... ... да нұқсан келмеген, бірақ сөйлеуші өзінің
мақсатына сай тыңдаушыға қай ақпаратты баса айтқысы келгені анық байқалады.
Бірінші сөйлемде ... ... ... ... ... ... ... үшінші сөйлемде келген кісінің кім екендігіне назар ... ... ... сөйлеуімізде бұл сөйлемді тағы басқаша етіп, Ауылдан
кеше келген – ағам, Ағамның ... ... ... Кешегі келген ағам ... деп те ... ... осылай құрағанда сөйлемдегі негізгі
мүшелер – ... пен ... орны ... кеткендіктен, оларға
қатысты тұрлаулы мүшелердің синтаксистік қызметі де өзгерген. ... бұл ... ... ... де ... ... ... ауысқан. Бірінші сөйлемнің баяндауышы ағам – зат есім де, келді
етістігі есімше формасында келген ... ... ... ... ... ... ... қызметінде. Ал екінші сөйлемде кеше – үстеуі
баяндауыш, есімше ... ...... өзі ... сөзімен тұтасымен
бастауыш қызметінде. Үшінші сөйлемде ауылдан сөзі ойды ... ... ... ағам – ... ... екі сөз оның ... келіп
анықтауыш қызметінде жұмсалған.
Сонымен, қазақ тілінде сөйлемдегі сөздердің орын тәртібін ... ... ... екі ... ... келеді: бірінші –
сөздердің орнын оның синтаксистік қызметіне нұқсан ... ...... орын ... өзгертіп қолданудың сөйлем синтаксисіне
елеулі ... ... ... Қ. ... тілі жөніндегі зерттеулер // Қазақ сөйлеміндегі
сөздердің орын тәртібі ... - ... ... Сауранбаев. Н. Кұрмалас сөйлемдер және оның даму жолдары // Академик
Н. ... ... - ... 2000.
3. Әмір Р. «Іргелес салалас сөйлемдер» // ... ... ... ... ... М. ... казак тілі» // Сөз тіркесі мен жай сөйлем
синтаксисі. -Алматы, 1991.
5. Балакаев М.. ... Т. ... ... тілі ... - ... ... Т., ... Б. Құрмалас сөйлемдер жүйесі. - Алматы,
2007.
7. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь-справочник лингвистических
терминов. -М., ... ... О.Б. ... слов в ... языке. - Саратов, 1965.
9. Ковтунова И.И. Порядок слов и ... ... ... - ... ... Е.С. ... русский язык. Синтаксис простого
преддожения. -М., 1979.
Резюме
В статье рассматриваются направления исследовании «порядка ... ... и ... ... article deals with the ... of study “word order” in the ... Russian ... М.Ә.
Қарағанды «Болашақ» университеті
қазақ тілі мен әдебиеті
кафедрасының доценті, ф.ғ.к..
ӘҢГІМЕЛЕУ МӘТІНІНЕ ТӘН ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... тән ... ... мен интонациясы болады
және ол өз кезегінде көркем мәтіннің эмоционалды-экспрессивтік ... ... ... ... ... мен ... оның ... қасиет-сапасын жасауға қатысады. Олардың көркем мәтінде
түрліше қолданысы оның жанрлық ерекшелігіне де байланысты.
Әңгімелеу мәтіндерінде ... ... ... ... ... ... суреттеу мәтіндерінде драмалық және лирикалық баяндау тәсілі
басымырақ болып келеді. ... ... ... ... ... ықпал етеді. Шығарманың стилистикалық тоны дегенде туындының жалпы
эмоционалды ауаны, шығарманың ... ... ... ... ... да ... сыйлайтын көңіл-күйі болатыны белгілі.
Шығарманың стилистикалық тоны оның интонациясынан, сол ... ... анық ... ... - ... тән ... бірі.
Интонация - сөйлемнің органикалық элементі. ... жеке ... де, ... де ... үлгісі жағынан ажыратылады. Жеке сөздер немесе сөз
тіркестері кейде сөйлем түрінде ... үшін ... ... ... ... ... шарт. Сонда ғана олар сөйлем ретінде ... Түн. ... ... ... [1, 31 б.].
Жалпы ғылымда көркем прозаға тән ырғақ туралы түрлі көзқарастар бар [2].
А.М.Пешковский өлеңге тән ... ... ... ... ... өлеңдегі ырғақ тың буынға ... ... ... ... тән ... ... оның логикасы мен
мазмұны әсер ... ... ... [3]. Келесі бір көзқарас прозаға ... ... ... ... ... бұл соңғы көзқараспен келісу қиын,
себебі не нәрсенің де ырғақсыз қабылдануы мүмкін ... ...... ... сондықтан дүниедегі құбылыстардың өзіне тән өмір сүру
ырғағы бар (мидың жұмыс ... ... ... соғу ... ... ... ырғағы, адамның ойлау жүйесіне де белгілі бір ырғақ тән т.б.).
Көркем прозаға тән ырғақ өлеңге ұқсамайды, ... ол да ... ... ... ... ... жеткізуге
үлес қосады. Әрбір композициялық-сөйлеу формасының өзіне тән ... ... бар. ... ... ... бейнелесе, әңгімелеу
уақыт ырғағын, ал ойталқы ... ... ... ... ... мазмұнына, ондағы автордың ойына қарай тез немесе баяу, ... ... ... ... ... ... Бұл
мәтіннің ырғағына қарама-қарсы Ғ. Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романының
алғашқы бастамасының ырғағы ... ... бола ... ... ... және ... белгілі бір тон үстеу сияқты ... ... тән ... ... ... ... зерттеулерінде
айтылған болатын [4, 87 б.].
Сол сияқты көркем мәтін мазмұны оның ... ... ... ... «риторикалық көтеріңкілік»,
«метафоралық бояулы», «қатаңдық», «көтеріңкілік» т.б. ырғақты, интонациялық
болып келеді. Жалпы ... ... ... мен ... ... ... ... ырғақ пен интонациялардың жиынтығынан тұрады. ... ... ... ... тән ... ... мен ... болатынын
жоғарыда айтқан болатынбыз.
Мысалы:
1) Осының сәл алдында өз ісінің аңғарын байқамақ боп, бір таныс ... жаңа ... ... ... айтқан-ды. «Маған сәл уақытқа жолығып
кетсе екен!» деп өтініш білдірген. Сонда Лосовский өзі түскен үйден жылмаң
етіп ... ... ... ... ... ... ... келіп, аса тұрпайы,
жат мінез көрсетті. ... ... бұл ... тайный советнигі – бұрынғы
Лосовский емес. Абайдың үстінен түскен көп арызды оязға қосылып, Абайға
қарсы ... ... ... ниеті бардай. Тек жандаралдың қандай ... ... емес ... ... өз ... ... аша ... сонда да Абайдың сұраған сөзіне жауап бермей, айтайын ... ... қана ... сөз тастаған... (М.Әуезов).
2) Жаңа аңғарды, ресторан іші кісіге тола бастапты. Гитара тартқан топқа
қарап еді, ... ... ... ... арық сары ... ... ... ұйықтап отырғанға ұқсайды. Гу-гу, бірін-бірі тыңдаудан ... ... дау. ... ... ... қыз, ауыр ... теңселте көтеріп тұра
беріп еді, қасында отырған жігіт қолынан тартып, отырғызбақ боп ... Қыз да ... ... ... ... алдында бойын түзеп,
шығар есікке бет ... ... ... ... ... ... жігітке,
есікке беттеген масаң қызға, ортадағы столда айғайласып, езу ... иә ... ... тыжырынып алысты да жаңа ғана үзіліп қалған жақсы
ниет әңгімелерінің жібін там-тұмдап жалғауға кірісіп кетті. Гитара ... бала шуға ... ... ... жан-жағына селсоқ қарады да, орнынан
енді тұрып жатқан жігітке саусағын ерніне жапсырып «тш» ... күйі ... ... қойып қалғи жөнелді (Р.Сейсенбаев).
3) Кездесер сәтті аңсадым. Басқа арман, бөтен тілек ... жоқ. ... ... ... ... ... жете алмадым. Міне, осында, дәл осы
аэропортта ауа райын тосып бес күн ... ... ... ... ... сияқтымын. Атақ-даңққа, абыройға толы бүкіл болашақ өмірді көзге
елестетем. Және ... ... ... ... ... ... де, жан ... періштем де – бір өзі. Жер әлемде бізден бақытты
адам болмақ емес (М.Мағауин).
4) Өзін өзі ... ... ... өзін өзі биік ... тастаған адам
іспетті емес пе – қас-қағым ... ғана ... ... болғаны, бір-ақ
сәттен, секіру сәтінен қаймықпаса болғаның, ар жағында ... ... - ... қайыр жоқ, қайту жоқ, Ленинградтың ақ түндерін ... ... ... өз тағдырының біржола шешілгенін жеті жыл ... ... ... енді оған ... ... ... ол ... жерде Бергенді
кәналаған емес, ендігі жерде ол тек өзін ғана ... ... ... ... ... тырысатын, оқыс жағдайда мүгедек болып қалуына
бұл – ...... ... өзге ... ... теңін тапса, шын
бақытты болар ма еді, жолына мен ... ... ... ... ... езе ... ... 4 әңгімелеу мәтінінің төртеуіндегі эмоционалдық-экспрессивтік
мағына бір емес. Төрт мәтінді оқығанда көз алдымызға төрт түрлі ... ... ... ... байланысты мәтін арқылы оқырман ойында
ұялайтын сезімдер мен көңіл-күйлер де әртүрлі, яғни әр ... ... ... де ... ... «мінезі» - «байсалды», орташа ырғақты. Екінші ... - ... ... тән), баяу ... ... ... «мінезі» -
«көтеріңкі», тез ырғақты. Төртінші мәтіннің «мінезі» - ... ... Әр ... ... тән ... жасалуына оларға тән ырғақ пен
интонация әсер еткен. Өлең ... ... буын ... ... ал
прозалық мәтіндердегі ырғақ пен интонацияға ондағы мазмұн негіз болады.
Бірінші ... ... ... ... ... ... ... Автор өзінің кейіпкеріне жаны ашып тұрғанмен ол қатаң әрі
әділ, «объективті» бақылаушы кейпінде ... ... ... ... ... ұстамдылық пен байсалдылық оны қабылдаушы мінезіне де,
көңіл-күйіне де осындай сезім ... ... оқу ... ... ... түйдектеліп, күрделі орамдармен келетін фразалык екпін
нәтижесінде пайда болатын ырғақ та күрделі ұйымдасқан:
Осының сәл алдында өз ісінің ... ... ... бір ... ... жаңа келген Лосовскийге сәлем айтқан-ды. «Маған сәл уақытқа
жолығып кетсе екен!» деп // өтініш ... ... ... өзі ... жылмаң етіп шығып,// салқын қабақ түйген бетте ... ... аса ... жат ... ... ... ... бұл күндегі
тайный советнигі – бұрынғы Лосовский ... ... ... ... ... оязға қосылып,// Абайға қарсы қатал түрде жұмсамақ ниеті бардай. Тек
жандаралдың қандай байлау жасайтыны мәлім емес болғандықтан,// Лосовский ... ... аша ... Бірақ сонда да Абайдың сұраған ... ... ... ... ... ... қана қатал сөз тастаған...
(М.Әуезов).
Екінші мәтіннің баяндалуына «тұйықтық» тән болу себебі ондағы мазмұн бір
қарағанда хабарлауға (констатация) ... ... үшін ... ... ... ... ... болып жатқан кейіпкер үшін мәні жоқ, қатыссыз,
күнделікті қайталанатын оқиғаларды хабарлап қана жеткізіледі. Кейіпкердің
көңіл-күйі, ... ... ... ... ... ... ортадағы өмірдің бір жағынан «қызық», бір жағынан «қызықсыз»
қозғалысы, ... ... ... кейіпкердің пассив әрекеті, ... ішкі жан ... ... ... Бұл шығармада жасырын, қайшылықта
жүріп отыратын антитезалық баяндау тәсілі байқалады. Жалпы Р.Сейсенбаевтың
«Үкім» шығармасы ... ... тән ... те ... ... өмірге қатысты етістіктердің молынан, ал кейіпкердің ... ... ... аз ... ... ... ... шығармадағы өмірге қатыспайды. Сөйлемдердің интонациясы мен ... ... ... ... өмір ... ...... әрі
бірқалыпты. Мәтінде бейнелеуіш, көркемдегіш құралдардың қолданылмауы, ... ... ... ... суреттеуі мәтіннің бояуына да ... ... ... реңк ... тұр. ... ... ... аз қолданысы мәтін мазмұнына баяу ырғақ беріп тұр.
Берілген мәтінде өмір ... еш ... ... де, сөз айтылмаса да
ақиқат өмірдің шынайы көрінісі шебер берілген.
Үшінші әңгімелеу мәтінінің ... ... ... кейіпкер
алдыңғыға қарағанда белсенді ... ... ... ... ... келуі). Сөйлемдердің қысқа қайырылып отыруы, параллельдік
байланысқа құрылуы, біріншіден, кейіпкердің алып-ұшқан асыққан көңіл-күй
ырғағымен бірге ... ... ... ... – тез әрі ... ... да осындай көңіл-күй сыйлайды. ... ... ... ... ... ... конструкциялары кейіпкер көңілі,
шығарма мазмұны арқылы ... ... ... ... мен стилистикалық
бояуын жасауға ерекше үлес қосып отырады.
Төртінші мәтіндегі бір абзац көлемінде ... бір ... ... ... жай сөлемдерден жасалған. Бірнеше жай сөйлемнің бір құрмалас сөйлем
құрамында берілуі шығарма мазмұнына динамикалық ... ... ... ... ... араласып келіп, шығарманың стилистикалық
композициясын түрлендіріп отырады. Мұндай күрделі құрылымды абзацты шығарма
бойында үзбей ... беру ... ... шыға ... ... ... ... үнемдеп, керекті жерінде жұмсай алған. Автор мұндай құрылымды әңгімелеу
мәтіндерін оқиға (бұл жерде көркем уақыт) желісінің тездігін, өмір ... ... үшін ... Екіншіден, кейіпкердің әрі-сәріге ... ... ... ... ... бейнесін қоюлатып көрсетіп тұр.
Мәтінге тән көңіл-күй мен ырғаққа ... ... ... келіп,
үйлесімді ұйымдасуы да ықпал етеді. 1-сөйлемде с-с-с, б-б-б, т-т, а-а, к-к-
к, қ-қ, 2-сөйлемде а-а, і-і-, т-т, ... с-с-, ұ-ұ, ... ... ж-ж-ж-ж-
ж,.. 3-сөйлемде б-б, к-к-к, а-а, б-б, ә-ә, ж-ж, ... ... ө-ө, ... қ-қ, ж-ж, б-б-б-б, е-е... дыбыстарының сөйлем ... ... ... ... ... ... келуі мәтіннің жағымды
қабылданып, белгілі бір көңіл-күй ... ... тұр. ... ... ... қайталаулар, морфологиялық қайталаулар, шылау сөздің
қайталанып келуі де мәтіннің экспрессивтік, стилистикалық ... ... ... экспрессоид қызметінде жұмсалынған. Дыбыстардың мұндай
ерекше қызметі белгілі бір орындарда қайталана келу ... ... ... дыбыстық ерекшелігін оның көркемдік қасиет сапаға ие
болуының ... ... бірі ... ... ... ... [5].
Дыбыстарды ойнату ассоциациялы ой туғызып, ... ... ... жұмсалса, дыбыстарды қайталау параллелизмдік құбылысты
аңғартуда, ... ... ... ... ... ... ... кездесетін қайталауларға сөз тіркесі, фразалық
оралымдар, қос тағанды ... ... ... ... Ұқсас дыбыс, дыбыстық топ арқылы қайталана келетін сөз тіркесі
өзінен кейін де әлгі ... ... ... ... ... ... немесе мәтінде дыбыстық фон құрайды. Белгілі бір көңіл-
күй тудыру немесе ой ... ... ... ... ... ... идеялық мазмұнын ашуға септігін тигізеді [6].
Әдебиеттер:
1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Санат, 1993. – 49 б.
2. Пешковский А.М. ... и ... с ... ... ... – М.:
Высшая школа, 1925. – 207 с.
3. Виноградов В.В. Вопросы синтаксиса современного литературного языка. –
М.: Высшая школа, 1950. – 239 ... ... И.Р. ... как объект лингвистического исследования. – М.:
Наука, 1981. – 139 с.
5. Винарская Е.Н. Выразительные ... ... – М.: ... ... – 134 ... 101 ... В.П. Стилистика русского языка. – Ростов-на-Дону: ... – 630 ... ... ... в кратце рассмотрены такие проблемы как, эмоционально-
экспрессивное описание ... ... ... this article ... the problems about the ... of art
text.
ТІЛ САЯСАТЫ:
ҚАЗАҚСТАН ЖЕР-СУ АТАУЛАРЫНЫҢ ДАМУЫ
Мәдиева Г.Б.,
әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университеті ф.ғ.д., профессор
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... сипатталады: Қазақстандағы
геосаяси және тілдік ... ... ... адамның менталдылығы
өзгерген, осыған байланысты оның нені және қалай атайтынына ... ... Бұл ең ... ... Жаңғыру идеясына тәуелді, ономастикадағы
пассионарлықтың көрінісімен санасқан, меншік ... жаңа ... ... ... атаулары, оның ішінде топонимдер өздері дүниеге келген дәл сол
дәуірдің жемісі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір тарихи оқиғалардың
әсерінен түрлі ... ... ... ... ... сипаттайды.
Топонимдер – қоғам қазынасы және олардың дамуы ... ... ... ... ... ... ... тілді тұтынушылар шеңберінің өзгеруі;
• халықтың территориялық орын ауыстыруы;
• тілдің ... және ... ... жаңа ... ... ... ілгерілеу;
• қоғамның сананың өзгерісі;
• қоғамның тілге саналы, жоспарланған түрде әсер етуі;
• тілдік қатынастар;
• тілдік жағдаят және ... ... ... ... ... ... ... табады. Қазақстан топонимиясында белгілі бір тарихи
кезеңдер бойынша динамика мен белгілі бір кезеңдеу үдерістері ... ... ... ... ... ... ... оқиғалармен
байланысты ерте заманнан басталған дамудың бірнеше кезеңі ерекшеленеді (А.
Абдрахманов, Т. Жанұзақов, В.Н. ... т.б. ... ... ... ... трансформациясы төңкерістен кейін
және урбанизациялану мен индустриаландыру, Қазақстан аумағына ... ... ... қоныс аударуымен және жоспарланған түрде «орыстандыру»
саясатының жүргізілуімен сипатталатын кеңес кезеңінде де жүріп ... ... ... өзгертумен, Республиканың Жоғары кеңесі 1990
жылдың 25 ... ... КСР ... ... ... Декларацияны
бекітуінен бастап, дүниеге келген, жаңа мемлекеттің географиялық картасында
жаңа атаулардың ... ... ... жаңа ... де айқындалды.
Қазақ КСР (№156) Министрлігінің Қаулысымен 1990 ж. 20 сәуірінде
Мемлекеттік ономастикалық комиссия құрылды, оның ... ие ... ... ... төл атауларды мақсатты түрде Қайта жаңғырту және
жаңа атауларды жасау. Бұл Қазақстан Республикасында ... ... ... ... үкімет жанындағы Мемлекттік ономастикалық комиссия ... 1991 ... ... 2001 ... ... 64 ... 8 қала, 420 ауыл
мен ... 680 ... ... ... ... сақтау мекемелері
және т.б. жаңа ... ... ... транслитерациялық бұрмалануы
түзетіліп, тарихи атаулары ... Тек 1998 ... 2002 ... дейін 2
қала, 4 аудан, 250 елді мекен, 340 жуық білім беру және ... ... ... ие болып, 2 аудан, 1 қала ... ... ... ... ... облысында 2 қала, 10 аудан, 9 ауылдық округ, 3
поселок, 14 ауыл, 25 білім беру және ... ... ... 2 ... аудан, 1 қалалық аудан, 18 мектеп, 4 мәдениет ұйымы, 1
қала, 5 поселок, 3 ... жаңа ... орыс ... ... ... атауларға ие болды. Солтүстік Қазақстанда Кеңес ауданы Аққайың,
Целинный ауданы – Ғабит ... ... ал ... ... ... тарихи атауы Риддер қайтарылды, Қостанай облысында ... ... ... ... Боровской, Комсомол, Голощекино, Ленино
поселкелері сәйкесінше Меңдіқара, Қарабалық, Приуралье, Ұзынкөл және ... ... ... атаулардың стандартталуына ... ... ... 25 мыңға жуық ойконимдер, 8 мыңға ... ... 20 ... ... ... немесе нормаға келтірілуі
тиіс тізімге енді [1: 8-9].
Басқа мәліметтер бойынша келесідей ақпарат ұсынылады: 1991–2005 жылдар
аралығында үш облыс, 12 ... 53 ... ... 7 қала ... ... станциялары мен бекеттері, сондай-ақ 957 шағын елді мекен атаулары
өзгертілген. ... ... ... ... Ақмола деген атауға ие
болып, ... 1997 ж. ... ... ... ...... деп өзгертілген Целиноград атауының өзгертілуі сияқты.
Одан басқа, 3 облыс, 12 қала, 14 аудан, 76 теміржол ... мен 22 ... ... ... ... ... ... ҚР Ақпарат, мәдениет
және спорт Министрлігінің тіл комитетінің ономастика және терминология
бөлімінің берген ... ... 2005 ... ... ... ... ... 55-60 пайызға жүзеге ... ... ... ... ұйым және ... ... өзгертілді. Тәуелсіздік
жылдары кезеңінде 890 білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау, ... мен ... ... ... ... ... келтірілуі тиіс болған топонимдердің ауқымды қоры келесі
топтарды құрайды:
• орыс ... ... ... қазақша атаулар (қаз.
Құрық – ор. Курыктың орнына Курюк,Шірікаяқ – ор. Ширикаяктың орнына
Чердояк);
• төңкеріске дейінгі ... ... ... ... ... ... ... Алексеевка,
Петропавловск, Павлодар);
• кеңестік ... ... ... ... ... Путь ... ... бір әкімшілік-аймақтық бірлік шеңберінде қайталанып отыратын,
«тираждалған» атаулар (бір ауданның ... Абай ... ... өмір ... ... ... орнына берілген атаулар
(Жамбыл – Тараз, Черновая – ... ...... бұл ... ... ... ... өзектілігін жоймай, өз
шешімін күтетін жайттар болып қала бермек.
Атауларды өзгертуге қарсы наразылыққа Ә. Қайдардың мына сөздер ... ... ... ... тіпті шамдандырып алу – наразылықтың ең жақсы
тәсілі. Оппоненттерге «ұлттық» пен «ұлтшылдықтың» аражігін ... ... ... «қазақша еместі» «қазақшамен» ауыстырғалы жатқан жоқ, оның өзі
халықаралық қатынастарға елеулі ... ... еді. ... ... және ... өзгертілген, ығыстырылып ... ... ... ... ... ... ... құқылылығы деп тануымыз керек» (29.02.1992).
Атауларын өзгерту үдерістері әртүрлі ... ... ... және ... ... жіктерінің барлығында жүріп жатыр.
Ресейдегі Петр ... ... атау ... зерттеген
Ю.М. Лотман мен Б.А. Успенскийдің пікірінше, «жаңа» және «қасиетті» Русьтің
құрылуы ... атау ... ...... толықтай
ауыстырылуы болып табылды. Атап айтқанда, мемлекет атауының ауыстырылуы,
астананың көшірілуі мен оған «жат ... ... ... ... ... ... шен ... мен мекеме атауларының өзгертілуі, «өз»
тілі мен «өзге» тілдік ... ... орын ... және ... әлем атауларының толықтай өзгертілуі. Атаудың ауыстырылуы
ескінің жойылып, оның ... бұл ... ... ... ... жаңа дүниелердің пайда болуы ретінде түсініледі» [2 : 381
бойынша үзінді]. Сондықтан ... ... ... ... әлеуметтік
қайта құрылуы барысындағы заңды құбылыс болып, ... ... ... ... табады.
Ресей мен Қазақстандағы атаулардың қайта өзгертілуі ... ... ... ... де, ... да ... атулардың
қайта оралып жатқанын байқауға болады. Сондай-ақ Қазақстанда көшелерге,
елді мекендерге қазақ халқының ... ... ... жаңа ... ... Бұл топономикалық кеңістікке ұлттық бояу беріп, түрлі тарихи
ассоциациялар туғызып, ... ... ... ... ... ... құндылықтарымызды қастерлеуге мүмкіндік береді.
Топонимияның өзгеруі Қазақстан Республикасының тіл ... жаңа атау ... ... атау беру ... мына
үдерістерді жүзеге асырады:
• топонимдердің этникалық мазмұнға қанығуы;
• Қазақстанның тілдік ... ... ... ... ... ... ... атаулардың тууы).
Топонимикалық нысандардың атаулары мен өзгертілген ... ... ... ... мен ... ... жандандыру өз
кезегінде сөйлеу ... ... мен ... сананы дамыту
мақсатында көпшілік оқырманға бағытталған, жаңа ... ... ... ... ... ... Құрманбайұлы Ш. Ономастикалық жұмыстарды республикалық деңгейінде
ұйымдастыру мәселелрі ... // ... ... мен ... ... 2002. – 6-13 ... ... М.В., Розанова Н.Н. Современная городская коммуникация:
тенденции развития (на материале языка Москвы) // Русский язык конца
ХХ ... ... – М.: ... ... ... 2000. – С. ... ... Г.Б. Имя собственное в контексте познания. – Алматы, 2004.
Резюме
Статья посвящена выявлению ... ... ... обусловленного языковой политикой, проводимой в ... article is devoted to identify trends ... space due to ... policies in the republic of ... Б.Қ.,
филология ғылымдарының докторы, профессор,
Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты.
АДАМ ОЙЫНЫҢ СӨЙЛЕУ ӘРЕКЕТІ ... ... ... БЕЙВЕРБАЛДЫ
АМАЛДАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ МЕН МАҒЫНАСЫ
Адамзатты өзге жанды заттардан ерекшелейтін, адамзатқа ғана тән іс-
әрекетінің ерекше бір ... ... тіл ... ... түсінісуі,
тілдесуі. Тілдесім немесе тілдік қатынас кезінде адам баласы ... ... ... ... және өзге бір ... ... ... ойын сыртқа шығарудағы негізгі құрал - тіл, ал әрекет тілдік қатынасқа
түсу, тілдесім, сөйлесу, сөйлесім, ... ... деп ... ... ... мәні ортақ, ұқсас. Олардың арақатынасы, сонымен бірге
тілдің шығу тегінен басталып, ... ... ... бірліктердің
екіжақтылығынан туындайтын проблемалар қайсыбір болмасын зерттеулер
жүргізгенде ... ... ... отырады. Бұл мәселе жайында соңғы кезде
креативті ойлар айтылып жүр. Осы ... ... және ... ... ... Г.В.Колшанский: «Иногда трудно объяснить,
почему лингвисты ... свои ... в ... ... ... что в ... не ... отображается феномен познавательной
деятельности человека, но получает свое ... и ... ... как ... ... ... ... человека,
связанной с коммуникацией, т.е. с тем, что язык как бы ... ... в ... ... ... к
основному волевым усилием ... и ... ... импульсом,
порождаемым конкретной речевой ситуацией. Если даже некоторые авторы
относят к ... ... ... и эту ... то все ... ... ... отрыв общего познавательного
содержания от тех конкретных условий, в которых происходит мыслительный акт
человека, т.е. ... ... ... ... ... на единственно возможную в любом конкретном
случае ориентацию сообщения чего-то кому-то. Как бы ни было ... ... ... на ... два ... все же ... ... принципиальное признание их как внутренне единого акта», ... ... ... бағыттап, [1, с.9] тіл мен сөйлеудің
іштей біртұтас акт екенін алдымен дәлелдеу қажеттігін алға ... ... ... ... отырғандықтан, ал параэлементтер сөйленістің
(сөйлеудің), енді бірде тілдесімнің, көмекші ... ... ... ... ... қызметі мен мағынасы) алдыңғы
шепте тұратындықтан, біз үшін бұл маңызды мәселе. Егер ... ... ... ретінде функция атқаруы («функционирование языка как процесс
- Г.В.Колшанский») деп түсінсек, адам санасы мазмұнының ... ... тағы бір ... ... адам әрекетінің бір формасы деп ұғынуға
тура келеді, бұл ... тағы да ... ... ... келтіру
арқылы біраз сұрауға жауап айтуға болады. Егер ... ... ... бір формасы десек, онда «никак не ... ... ... ... формы реализации сознания и речи. ...Что касается
рассмотрения речи как результата ... ... то мы уже ... ... что ... квант процесса становится элементом этого процесса, а
не превращается в ... ... ... ... ... ... его ... результатами, и следовательно, входят
как элемент в систему ... ... ... ... как ... ... как речевой процесс – языковой процесс, ...... ... ... ... ... ... языковое мышление – речевое мышление. Условность
разграничения языка и речи остается существенной ... в ... ... где ... ... о языке и владение языком, на основе чего
соответственно строится процесс обучения, например, по схеме – от ... ... [1, с.33]. Бұл ... ... ... ... мен лингвистикалық компетенцияның (linguistic competence)
теориясына жақындатады.. Н.Хомский тіл ... ... 1950 ... ... ... ... туындатушы лингвистиканың
трансформативті әдістемесінің негізін қалаушы ... ... ... ... ... ... адам ... игереді, қайтіп меңгереді
деген сауалға жауап іздестіру барысында лингвистикалық білім (linguistic
performanse) мен ... ... ... ... ... алған ғалым. Яғни ғалым ретінде ол сөйлесу ... ... ... ... ... мен айтушы-тыңдаушы актісіндегі
тіл туралы білімнің арасына тепе-теңдік қойылмайтынын дәлелдей алды.
Тіл білімінде дыбыстық тіл ... ... да ... ... ... болып келгенін жоққа шығара алмаймыз. Ал сөйлеу
әрекеті немесе тілдесім кезіндегі көмекші құралдардың ... ... мен ... алатын орны мен қызметі,
семантикасы, құрылымдық-мағыналық жағы, компоненттік ... ... келе ... ... сөз, ... ... өз ... ерекше, әрқайсысының
өзіне ғана тән белгілері бар, бірақ олардың ешқайсысы да ... ... ... бірі ... ... ... ... және жазба тілдегі қызметі
мен мағынасына, семантикасы мен ... ... олар әр ... ... ... ... көмекші құралдары бірнеше бөліктерден, таңбалар
жиынтығынан, ... ... ... дене ... ... ... мен ым-ишараттардан құралады.
Осы мәселелерге орай паралингвистикада зерттелуге тиісті деп санайтын
төмендегі мәселелерді айтуға болады:
1. ... ... ... ... жатқызылып жүрген
бейвербалды амалдар мен паралингвистикалық құралдардың таңбалық
қасиеттері де көп. Сондықтан тіл жүйелері мен тіл ... ... ... ... сай ... ... зерттелуі тиіс.
2. Тілдесім әрекетінің ауызша сөйлеу арқылы және жазбаша немесе жазу
арқылы екі ... ... ... ... ... екі ... ... ашу да зерттеушілердің міндетіне жатады.
3. Паралингвистика немесе паравербалды және бейвербалды амалдардың
бір тобы адамның мінез-құлқы, жүріс-тұрысы, ... ... ... ... ... ... көбі табиғи адами іс-
әрекеттер болып табылады, сондықтан олар жалпы тіл біліміндегі
психолингвистика, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... тиіс ... және әлеуметтік-психологиялық жағын қамтылады.
4. Паралингвистиканың семиотикалық-таңбалық ... де, ... ... ... ... да
этнолингвистика мен лингвомәдениеттанудың теориялық қисындарынсыз
зерттеу жүргізу ойдағыдай нәтижеге жеткізбейді, кей жағдайда
мүмкін де ... ... айту ... ... яғни ... алып зерттеу қажет.
5. Адамның жан-жүйесі, көңіл-күйінің сөйлеу үстіндегі көрсеткіші
ретінде аталып жүргенмен, ... ... ... ... ... баға беру ... да қазақ тіл
білімінде параамалдардың ерекшеліктері классификацияланбаған.
Адам табиғатымен тығыз ... ... ... ... ойды жеткізудің құралы ғана емес, адамның түрлі жай-күйін,
ішкі дүниесін, ... де ... Ал ... ... кезінде
жеткізущі көмекші құралдардың - бейвербалды ... ... ... сөздің орнына эмоцияны жеткізу үшін ым, ишарат,
дене қалыбы ... ... түсе ... Тіпті осы амалдардың
сөзден де ... ... ... кездері бар. Ал экспрессияның
бояуын қалыңдатып, өсіріп, ұлғайтып жеткізуде де параамалдар
айтарлықтай рөл ... Тіл және ... ... ... ... орны ... ... байланысты тіл деңгейлері
тұрғысынан сарабдал пікір білдіру де ... ... ... ... ... өмір сүру формасы - тілдік
материал. Ал ... ... ... ... ... ... в языке и в речи. Субстанционально, а ... ... язык един как ... ... мышления, и с точки зрения ни
теоретически, ни практически нельзя доказать реальность ... язык ... [1, с.33], - деп ... ... ... ... ... тұрғыдан тіл мен сөйлеу әрекеті (сөйлеу, тілдесім) бір құбылыс
ретінде, ал гносеологиялық тұрғыдан тіл - ... және тіл ... ... тиістігін, ал әдістемеде тіл - тіл туралы білім ... ал ... - ... ... ... мен ... қатынас
(коммуникация) құралы санатында болуы тиістігін көрсетеді.
Тіл атау ... мен ... ... ғана құралмайды. Тілдің
материалдық бірліктерінің идеальды компоненттерін ... ... ... ... ... ... ... семантика,
мағына, информация, мән деп ... ... ... қыры ... ... ... ... кезде сөйлеуге адамның танымдық ... ... ... адамзат танымының өсуімен ... ... ... ... тура келді.
Тілдің мазмұндық жағының барлық сипаттамасы адамның танымымен
байланысты ... тек оны ... атау ... орын ... ... бір ... басшылыққа алуымен сабақтасып жатады.
Міне, сондықтан адамның табиғатымен, адамның жан-дүниесімен, адамның
болмыс-бітімі және ... ... ... ... ... ... табиғатын зерттеу бүгінгі күнгі тіл білімінің өзекті
мәселесі саналады.
Вербалды және бейвербалды категорияларды бір-бірімен байланысып ... ... ... деп тани отыра, дегенмен олардың тілдегі
бірінен-бірі ... ... және ... ... ... ... олардың ... ... ... ... ... жайлы Г.В.Колшанский мынадай пікірін
білдіреді: “Вообще паралингвистический аспект релевантен ... ... с ... вербального общения. Случаи так называемого
неязыкового общения лежат вне ... ... на ... ... ... и ... [2, с. 7]. Бұл ... енді бір аңғарылатын
мәселе - паралингвистикаға не ... ... алу ... ... әрекеттер мен параамалдар табиғаты, мәні, ... ... ... ма? ... ... ... критерий, өлшем-белгі
қандай болмақ? Міне, бұл мәселелер келесі бір мақаланың арқауы ... ... Г.В. ... ... и субъектитвных факторов в
языке. – Изд. ... ... ... Г.В. ... паралингвистических средств в языковой
коммуникации // Вопросы языкознания. – 1973. – №1. – с. ... ... речь идет о роли ... ... в ... и ... article it is a question of a role of paralinguistic elements in
language and speech.
Рзаева С.,
диссертант ... и ... ... ... ... ... СО ... ГЮЛЬ (ЦВЕТОК) И ИХ СВЯЗИ С
КУЛЬТОМ БОГИНИ-МАТЕРИ
Среди различных женских имён, встречающихся в Азербайджанском языке,
наиболее популярными являются ... в ... ... есть ... ... ... на русский язык «Гюль» означает цветок. Это слово устойчиво
помещают в ... ... хотя ... случаи, в которых оно находится в
конце. Данная статья ... цель ... ... ... ... ... этнографического материала, объяснить его роль в
культуре и идеологии азербайджанцев.
В ходе ... ... ... было ... ... ... ... где слово «Гюль» выступает разными частями
слова. Приводим эти имена вместе с переводом: Гюльбахар, Йазгюль, Гюльйаз ... ... ... Гюльханым (Госпожа цветов), Гюльпери (Фея
цветов), Гюльхаят (Цветок жизни), ... ... ... Гюльгыз
(Девушка-цветок), Гюльбаджи (Сестра цветок), Гюллю (В ... ... ... ... ... ... ... цветок),
Гюльдесте (Букет цветов), Гюльбениз, Гюльчохра (Подобная цветку), ... ... ... ... ... ... Гюлендам (Тело подобное
цветку), Гюлесер ... ... ... ... подобны цветку),
Гюленбер (Аромат цветка), Гюльбута (Бутон цветка), ... ... ... ... ... ... (Прекрасный цветок),
Гюльчин (Рвущая цветок), Гызылгюль (Золотой ... в ... ... ... ... Гюльгайыт (Цветок вернись), Гюлер (В переводе
означает ... ... ... с тем корень слова опять «Гюль»),
Гюльчохра, ... ... ... ... этих трёх ... В азербайджанском языке имеется другое название слова цветок
«Чичек» также употребляющееся как женское имя, ... имя с ... ... ... в ... – «Госпожа цветов». Анализ значения
этих имён приводит к мысли об ... ... ... о ... её ... ... - ароматом, красотой, цветом, характером.
Кроме того отдельные имена указывают на ... ... с ... из ... ... года – ... как ... «Бахар» (Весна). Но ... ... имён ... не только имена с корнем «Гюль», но
также и непосредственно названия самих ... ... Лале ... ... ... ... Йасемен (сирень, жасмин), ... ... ... ... ... ... ... именами некоторых
деревьев, растений: Чинара (дерево), Бадам (миндаль), Пюсте (фисташка),
Нарханым (Госпожа граната), ... ... ... ... ... Вместе с этими именами число имён несущих значения растения
достигает 52. Закономерно возникает ... в чём ... ... ... женских имён связанных с цветком, деревом, ... ... ... нас к ... сказкам, где часто
встречается образ красавицы девушки (пери-ханум). Пери - это мифологические
образы прекрасных небожительниц. Этот ... ... для нас так как, ... ... ... роза или букеты роз» или «от капли её ... ... или ... ... она ... в ... роз и т. д., ... (1, с. 226, 393, 247, 119, 247; 9, с. 197, 202, 179). ... она ... саду ... цветов, «в комнате, с мраморным бассейном с молоком,
по сторонам цветы и розы, а ... них ... под ... в ... ... 174; 9, с. 179, 216, 197, 202). ... что ... ... является
символом богинь плодородия зороастрийской Анахиты и финикийской Тиннит (14,
с. 35; 11, с. 97; 8, с. 65). Эта пери ... ... ... ... ... ... ... (Девушка гранат) она способна перевоплощаться ... ... если её ... из ... её крови появляется куст
розы, а из кусочка куста розы она ... ... ... человека (9, 179).
Как видно из сказок пери взаимосвязана с символами граната, ... ... ... ... ... ... несомненно, имеет черты характерные божествам.
Так в «Сказке о прекрасной царевне» в месте обитания красавицы ... где ... ... молодая весна, где вечно зеленеет ... ... и ... в ... дворце злой див скрывает прекрасную
царевну…ожидая своего возлюбленного, она ... а ... с ней ... ... и ... и ... ... она - не поют птицы, не улыбается –
вянут розы вокруг дворца, вздыхает – ... ... ... ... моря» (1,
218). В словах этой сказки мы видим ... ... со всем ... ... мира от её настроения. Подобной властью могла обладать только
богиня, а не ... ... В ... ... ... ... Армайти являющаяся покровительницей земной стихии и всех ... ... ... явилась к Заратуштре весной и сама была, подобна
весне… она несла земле ... от ... ... ... ... - и ... святость земной стихии» (10, с. 319). В верованиях грузин под
именем Великой ... Наны ... ... ... Она ... живущей на поляне с цветами у большого родника в саде
солнца. С её ... ... ... ... ... сады, полевые
цветы, фиалка, роза её эпитеты (3, с. 78-79, 93, 108). ... ... с ... порождения, а через нее и с ... ... ... ... мире ... ... ... сопоставляется с рожающей
женщиной, а из ... ... ... что ... ... само ... ... – Богини-матери. На фрагменте скифского покрывала из
Пазырыкского кургана Богиня составляет одно ... с ... ... ... ... Междуречья представляли богиню Инин связанной с ... ... ... ... ... ... обычно изображается с
деревом и с ... ... ... (14, с. 31-34). В ... ... говорится, что «мировое древо» - опора солнца – служит
воплощением женщины – ... ... и пары птиц ... него ... 61). ... ... ... атрибутом, символом богини Умай (14, с. 37-
38). Оленк считается ... ... ... ... брака (14, с. 39).
М. Сеидов пишет, что богиня-дерево в ... «Аг ... ... ... ... и Умай (15, с. 79,104). В алтайском эпосе «Кан-Таджи, сые
Ак-Боко», герой обращается к ... ... как к ... (6, с. 140). С обращения к дереву как божеству и матери, ... «Аг ... ... ... ... дерево-божество фигурирует в мифах
тюрков южной Сибири (6, с. 24-25), и в дастане «Аг ... ... его ... грудями. Албасты может превращаться в ель, ... ... и ... ... ... (7, с. 58; 15, с. 77-78). ... фольклоре дерево - место обитания богини-матери, ... ... ... (6, с. 25). ... жена Огуз хана ... им ... ... (14, с. 38-39). «Мать-гора и мать-дерево – лишь наиболее ... ... (6, с. 33). ... ... ... ... священные деревья и скалы бугады (2, с. 39). Как ... из ... ... ... ... с не ... ... деревом, а
мифическим деревом-жизни. В азербайджанских сказках на раз указывалось,
что красавица живёт в саду ... ... ... ... ... ... ... как возрождающейся природе. Существовали
весенние праздники цветов, так в средневековом Азербайджане он ... День ... ... ... гулянья, проводимые в
предгорьях или ... Он ... как и все ... коллективными
песнями и танцами, с состязаниями и играми, ... ... ... ... ... ... в подарок от девушек платки,
головные уборы и др. дары (11, с. 54). В северо-западной части ... ... ... ... был ... под наименованием «Беновша
гюню» - «День фиалки». Девушки отправлялась к склонам гор, к ущельям, ... ... Они ... ... ... и ... ... на голову
надевали венок из тысячи цветов, благоухающий тысячью ароматами. Собранные
в ... ... они ... ... сёстрам, соседям и т. д., пелись
песни, проводился праздник. Песня ... ... с ... ... ... ... «фиалка», проводимая с участием девушек ... и т. д. (11, с. 56; 13, с. ... ... что и в культе Наны
фиалка, также как и роза, занимала ... ... (3, с. 87). В ... был
весеннее-летний девичий обряд и праздник, называемый «40 девушек»: девушки
и ... шли ... ... растения в горах и лесах. (4, с. 95). В
Хорезме отмечался праздник роз, в ... был ... ... ... ... ... назывался «гюли лола» - тюльпан (11, с. 127).
Одними из самых древних и ... во всём мире ... ... ... ... из ... ... культ Богини-Матери. Культ
женщины, начавшись в эпоху верхнего палеолита и развиваясь в ... Но ... с ... ... она ... терять свою значимость и
передавать свои ... ... ... Тем не ... при ... ... и ... прослеживаются следы её владычества. Согласно
нашим исследованиям женские имена со ... ... ... у ... Видимо, цветок являлся одним из главных
эпитетов богини. Эти ... ... о ... распространении культа
Богини-матери в Азербайджане. Любая женщины, носящая её имя получала от неё
также и качества ... ... ... что ... ... и дошёл до наших дней и в азербайджанских сказках и ритуальной
обрядности, несмотря на ... ... ... ... а также
появление и распространение христианства и ... что ... ... ... ... ... сказки. Баку 1947
2. Анисимов А.Ф. Космогонические представления народов Севера М.1959
3. Бардавелидзе В. В. ... ... ... и ... ... ... ... Тбилиси. 1957. Издательство
А.Н. Грузинской ССР
4. Гаджиев Г. А. Доисламские верования и ... ... ... ... ... ... Кузьмина Е. Е. В стране Кавата и Афрасиаба. М. 1977.
6. Львова Э. Л. Октябрьская И. В. ... А. М. ... ... ... ... Южной Сибири. Новосибирск. Наука.
1989
7. Мифы и легенды народов мира. Т. I М. 1992.
8. Мифы ... и ... М. ... Персидские сказки М. Наука 1987
10. Рак И. В. Мифы ... и ... ... ... ... ... Тагиева С.Обрядовая культура и музыкальный фольклор тюркских народов.
Баку Елм 2007
12. Цагараев В. Осетинский орнамент http://www.anaharsis.ru/semiot.htm
13. Azerbaycan Etnoqrafiyası. III dcild Bakı ... ... Seyidov М. ... mifik ... ... Bakı. ... Seyidov M. ... ve onun qaynaqlarına umumi baxısh. Bakı. Genclik
1994
****
Summary
As a result of ... we find many ... woman names ... word - ... flower. These words be evidence that cult of ... was ... in Azerbaijan. Her images also survive in
Azerbaijan folktales and rituals. The ... ... proves ... of ... cult, despite becoming and spreading of
Christianity and Islam which were in a struggle against this cult and ... other ancient ... words: ... - cult, ... - ... ... - flower,
сказки – folktales, ритуал – ritual, образ – image.
Резюме
Статья посвящена исследованию азербайджанских женских имен со ... ... и их ... с культом богини- матери и преследует цель
раскрытия значения этого символа посредством ... ... ... его роль в ... и ... ... Среди
различных женских имён, встречающихся в Азербайджанском языке, наиболее
популярными являются имена, в составе ... есть ... ... В ... русский язык «Гюль» означает цветок. Это слово устойчиво помещают ... ... хотя ... ... в которых оно находится в конце
Түйін
Автор бұл ... ... ... гүл ... ... ... тоқталған, құдай-анаға табынушылық символының мәнін ашу ... ... ... мен ... ... түсіндіру үшін
этнографиялық материалдарды пайдаланады.
Саткенова Ж.Б.,
әл-Фараби атындағы ... ... ... филологиясы кафедрасының доценті
филология ғылымдарының кандидаты
Когнитивтік лингвистика - антропоөзектік парадигмадағы базалық ... ... ... ... ... ... антропоцентристік
парадигмадағы базалық ілім деңгейінде қарастырылады. Осы бағытта біршама
зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Осының ... ... ХХ ... қарай когнитивтік ғылымның теориялық бағыттары ... ... ... ... жая ... Осы тұста Дж. Лакофф, Р.Лангакер,
Т.Ван Дейк, Дж. Хэйман, ... ... ... ... ... ... когнитология саласына қатысты еңбектері жарық
көреді. Зерттеушілер танымдық ғылымдар аясында тілдің ... ... ... қызметіне айрықша назар аударады.
Когнитивтік ғылымның қалыптасуы мен дамуындағы негізгі ерекшеліктеріне,
зерттеу нысанына, бағыттары мен ұғымдарына шетелдік ғалымдар ... ... ... ... ... ... шетелдік ғалымдар,
классикалық тіл білімінің көрнекті өкілдері В.фон Гум ... ... И.А. ... де ... ... В.Виноградов
еңбектерінен негіз алған. Дж.Миллер когнитивтік ғылымның ... ... ... 50 ... ... ... ақпараттар теориясының симпозиумы”
деп жоғары бағалайды. 1960 жылы Гарвард ... ... ... ... бірге когнитивтік зерттеу орталығын
ашады. Аталған орталық когнитивтік лингвистика ғылымының ... ... ... ... ... тіл адам ... ... сипаттайтын басты
құрал ретінде саналады. Санадағы, ойдағы, адам миындағы ... тек ... ғана ... сыртқа шығады. Тіл арқылы коммуникативтік
байланысқа түседі. ... ... ... адамның дүниеге деген,
қоршаған ортаға деген көзқарасынан мол ... ... ... ... ... білім, әлем туралы білімнің бөлшегін құрайды. Бұл ... ... ... ... ... тіл жалпы
когнитивті механизм секілді орналасқан бағыт ретінде бағалап, қазіргі
заманғы лингвистиканың ... ... ... ... ... ... алу, ... жетілдірудегі рөлін зерттеу болып табылады” - дейді [1;
31 б.].
Когнитивтік лингвистика ғылымының негізгі зерттеу бағытына жеке ... орта ... ... ... ... ... нәтижесі
жатады. Адамның күрделі танымдық әрекеті білу, ... ... ... ... ... Ол ... ... арқылы ойлау жүйесі
арқылы түйсік, түсінік, ұғым арқылы жеткізіледі. Олардың ... ... ... ... мен ... ... ... ойбейнелер
негізінде сипатталады. Осыған байланысты когнитивтік ... ... екі ... ... ... ... тілдік бейнесін сипаттаудағы қызметі
- менталдылық жүйенің сөйлеудегі ... ... ... ... бағыт тіл мен адам санасын
біртұтас жүйе тұрғысынан қарастыру болып ... Ол сан ... ... адам миының жемісі ретінде бағалап, күрделі құрылым, жүйе ретінде
кешенді сипаттауға ... ... ... ... ... ... қабылдау, оны електен өткізу, ми ... ... ... ... оны тәжірибеде қолдану үшін енгізілген. Нәтижесінде
адамның миында білімнің қалыптасып және тотығу жүйелерін ... ... ... ... ... үлгі жүйесіндегі тілдің қызметі
жөнінде Г.Харман: “Тілдің танымдық ғылымдардың ішіндегі ең маңыздылығы –
тілдің ойды ... ... ... болып табылуымен байланысты… Тіл
танымға өзінің әсерін ... де ... - ... Ал ... “Язык –
главнейшая деятельность человеческого духа, пронизывающая все ... ... и ... – деген болатын. Бұл ... “Мы ... о ... ... ... ... языку,
который позволяет сообщить об этих структурах и ... их на ... ... ... де ... ... болады. Зерттеушілердің
пікірінен адам санасында, миында қалыптасқан ... ... ... ... ... ... жүзеге асатындығын аңғаруға болады.
Қысқаша когнитивтік терминдер сөздігінде когнитивтік ... ... ... ... ... – это ... в центре внимания которого ... язык как ... ... как ... ... – система знаков, играющих
роль в репрезентации ... и ... ... [2].
Қазақ тіл білімінде когнитивтік лингвистикаға қатысты зерттеулер ХХ
ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың алғашқы ... ғана ... ... ... ... ... ... Қ.Жаманбаева, Ж.Манкеева,
Э.Сүлейменова, Г.Смағұлова, Б.Момынова, ... ... ... ... бұл ... лексикология, этнолингвистика,
когнитология, лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... ... ... қатысты ойлары, профессор
Ж.Манкееваның танымдық ... ... ... қазақ тіл білімінде
когнитивтік лингвистиканың қалыптасуына негіз болды.
Профессор Ж.Манкеева “Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері” атты
ғылыми ... ... ... тілдің бейнелеуіштік
қызметінің зор ... атап ... ... ... ... ... ... танымның қазыналық сипаты.
2. Таным модельдерінің символдық түрлері, яғни-тілдің қызметі – ақпарат
беру емес, бейнелеуге мүмкіншілік жасау. Яғни тіл арқылы ... ... ... ... субьективті түрде символдар арқылы
беру.
3. Таным модельдерінің жүйелі сипаты, сабақтастығы. Яғни ол – таным
моделінің құрылымдарының ... ... ... [3, 41 ... бұл ... арқылы дүниенің тілдік бейнесін танудағы тілдің
мәдениетпен, қоғаммен, халықтық тәжірибемен тығыз ... ... ... ... ... ... ... Г.Гизатовтың
еңбегін атауға болады. ... ... ... ... типологиясы мен динамикасы” атты докторлық диссертациясы осы
бағыттағы тың зерттеу болып ... ... ... ... ... ... ... берілу тәсілдері, құрылымы мен
динамикасы қарастырылған. Когнитивтік ... ... ... Осы ... ... ... бірі ретінде Қ.Жаманбаеваның “Тіл
қолданысының когнитивтік негіздері” атты монографиясын атауға болады. Бұл
еңбекте зерттеуші тілдік ... ... ... ... ... ... “Қазақ тіліндегі қоғамдық саяси лексика (әлеуметтік-
бағалауыштық, сөзжасам)” [4] атты еңбегінде когнитивтік ... ... ... тоқталып, бағалауыштық
сипатын қарастырады. Профессор ... өз ... ... ... тұлға” мәселесін көтерсе, Г.Әзімжанова көркем
мәтіндегі ... ... ... ... қарастырады.
С.И.Жапақовтың диссертациялық жұмысында эпикалық фразеологимдердегі ақиқат
пен бейақиқат, ... ... ... ... мен ... ... да ... қарастырылған, С.Ақаев “Сөздің
когнитологиялық сипаттары” атты мақаласында когнитологиялық ... ... ... ой ... қорыту сияқты абстрактілік
құбылыстарды ... ... ... ... ... ... мәтінге концептуалдық талдау жасаудың үлгілерін ... ... ... ... ... танымдық сипаты туралы
пікірлерін ортаға салады.
Қазіргі когнитивтік лингвистика ғылымының негізі тіл білімінің ... ... ... ... ... базалық сипатына тілдік-
танымдық тұрғыда қорытынды ... ... ... ... ... ... ... танылуы үшін оның негізгі ... ... ... ... шарт. В.В.Петров когнитивтік ғылымның түпкілікті
идеясының ... ... ... турасында мынадай пікірге келеді:
“Мышление представляет собой манипулирование внутренними (ментальными)
репрезентациями типа ... ... ... ... и ... структур
знания” [35, с. 95].
Когнитивтік лингвистика ғылымының терминдік-ұғымдық аясына концепт,
ұғым, символ, концептік ... ... ... ... ... ... коннонация сияқты бірліктер жатады.
-----------------------
1 Жарқынбекова Ш.К. Сопоставительная лингвоконцептология как новое
перспективное направление в современной ... ... ... и язык ... ... ... Юбилею. Э.Д.Сулейменовой. Алматы: Ќазаќ
университеті, 2005. – С 475.
2 Қысқаша когнитивтік терминдер ...... ... ... Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері. – Алматы,
2006
4 Момынова Б. ... ... ... саяси лексика (әлеуметтік-
бағалауыштық, сөзжасам), - ... ... этой ... ... ... ... ... this article paradigms anthropocentric research are considered.
Cмағұлова Г.Н.
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,
қазақ филологиясы кафедрасының профессоры
ҚАЗАҚ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРІНІҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ ... ... ... саналатын тұрақты тіркестердің лингвопрагматикалық
әлеуеті тілді тұтынушының сан ... ... ... ... ... мен жазуда дұрыс қолданатындардың тілдік
танымында ... ... ... ... жинақталады. Айтушының
фразеологизмдердегі ақпараттың мағыналық бөліктерін жақсы білуі ... ... ... ... ... ... өз ... қолданыстағы тұрақты тіркестердің ... ... ... да ойын ... етіп ... ... Біз
бұл мақаламызда фразеологиялық тіркестердің түрлі дискурстағы лингвомәдени
мәртебесі ... сөз ... ... – ең ... ... ... ... тіл
байлығының сарқылмас қоры ретінде тек ұлтқа тән фразеологизмдердің адресант
пен ... ... ... прагматикалық әлеуеті ең бастысы қазақ
тілін әдеби нормада білетіндер үшін коммуникативтік қызметі ерекше. Ойдың
мәнерлі де ... ... ... ... ... үшін
лингвомәдени мәртебе болып табылады.
Өкінішке қарай, қазіргі ... ... ... тілі тым ... ... ... сол ... бейнелілігі жетпейді.
Қазақ тілінде сөйлейтін ... ойын ... ... ... да ... ... тіркестермен қисынсыз сөз оралымдары
кездеседі. Тіпті ... ... ... ... қолданыс
мәнерінде өздері үшін түсінікті болғанымен, әдеби үлгідегі ... ... ... ... ... ... жиі ... Сөйлеушілер
тіліндегі мұндай жұтаңдықтың себебі алдымен отбасындағы тәрбиеден жұққан
сөйлеу мәдениетінің кемшіндігі десек, сонымен қатар, ... ... ... ... ... аренаға шығуы.
Кейде болашақ тілші мен әдебиетші боламын деген түлектердің жазба
жұмыстары мен ... ... ... ... ... басқалардың деңгейіне шүбә келтірмеске амал жоқ.
Мысалы, студенттің жаба жұмысынан алынған «Әр ана өз баласын қанаттыға
қақтырмай, төбесінен құс ... ... ... деген сөйлемдегі қате
қолданыстағы фразеологизмнің толық дұрыс ... ... ... ... ... ... қалыптасуына негіз болған
прототип ситуация – құстар тіршілігі. Әдетте құбылыстың ұқсастығынан
санада ой мен ... ... ... ... ... алмастырғанда
бұрынғы танымдағы ассоциация негізінде ... ... ... ... ... ... балапанын жыртқыш құстар әрекетінен, мысалы, суылдаған
қанаттының қағып жерге түсірмеуінен және ... ... ... ... сала ... сол ... пен әрекетті бақылаушы әрі ... ... ... ... ой мен ... ... ... сөзбен
ойды жеткізіп, қолданысқа түсіріп, фразеологизм ... ... ... ... тілді тұтынушылардың сөйлеу ... ... ... ... байланысты.
Әдетте, айналадағы іс-әрекетті бақылаудан жиналған білім субъектіге
энциклопедиялық білім қорын қалыптастырады. Талданып отырған фразеологиялық
тіркес мағынасы сондай ... ... ... ... ... парадигмалардың жан-жақтылығы фразеологиялық мағынаның ішкі формасын
анықтаудағы когнитивтік талдаулардың ерекшеліктерінен көрінеді.
«Қанаттыға қақтырмау, тұмсықтыға ... ... ... астарында «біреуге қамқор болу» ... ... ... ... ... ... ... лингвистиканың
жетістіктеріне сүйенеді. Егер аталған «қамқор»ұғымын концепт ретінде
қарастырсақ, фразеологиялық ... ішкі ... ... ... ... ұлттық салт пен дәстүр, яғни этномәдениетке ... ... ... жинақтаған тәжірибесін көрсететін
ұжымдық және жекелік таныммен қалыптасатындықтан фразеологиялық семантикада
субъективтік ұғым басты ... ... ... когнитивтік деңгейде қарастыру фреймдік талдау
мен прототиптік семантика талдау әдістері арқылы тек ... қана ... де тыс, ... ... ... тура ... Бұл ретте
прототиптік ситуация әрі қарай ... ... ... ... Қате ... «төбесінен құс шыбынын ... ... ... ... ... ... ... игерілмеуін
көрсетеді. Сол сияқты, (студенттердің жазба жұмыстарынан алынған) «Жап
дегенде ауыз ... той ... өлең ... ... де ... ... – адамның жадында жинақталған барлық білім қорының өлшемі мен
сипаты. Әлем сан ... сан ... ... ... ... ... әр
түрлі бейнелермен ... ... ... ... ... айқын байқалады.
Когнитивтік және мәдениеттанымдық тәсілдер когнитивтік фразеологияда
бірін бірі толықтырып отырады. Фразеология мұндай ... ... ... ... ғана ... нәтиже береді. Фразеологизмдерді
когнитивтік талдау сөздіктерге, прецедентті мәтіндерге, жекелеген ... ... ... ... баспа басылымдар
мәтіндеріне, паремияларға сүйенеді. Ал мұндай мұхит байлықтағы ақпараттық
білімді меңгеру, өз ана ... ... ... ... қазақтар үшін
таптырмас тіл байлығы екендігі даусыз.
Фразеологизмдердің ішкі формасы – бұл фразеологизм мағынасының
уәжділігінде жатқан бейне, белгілі бір жағдаят, ... ... ... ... жағдаяттың бейнелі көрінісі. Фразеологизмнің
ішкі формасын дұрыс түсініп білу - фразеологизмді дұрыс қолданудың кепілі.
«Құрбым екеуміз дәм-тұзымыз жарасып, дос болдық» деп ... ... бұл ... ... ... ... қаратып
айтылатынан бейхабар екендігін көрсетеді.
Фразеологиялық тіркестердің шығу тегін ... ... ... ең
алдымен оның ішкі формасына көңіл бөлу керек. Сонда ғана фразеологиялық
мағынаның өзіндік ерекшеліктерін және даму жолдарын ... ... ... әйелдердің еркектерден бір саты төмен тұратындығы
дүниенің тілдік бейнесіндегі гендерлік ұғымдармен байланысты ... ... ... кісі, тесік моншақ, шүйкебас, төмен етек т.б. Осы
атаулардың ішкі семантикалық, стильдік экспрессивтілік мәнінің өзі ... ... мен ... ... қоршаған дүниені қабылдаудағы өзіндік
ментальдық танымынан қажетті ақпарат ... ... ... ... жұмысында: «Ұзын етекті құрдастар
аулада бұлбұл әншіні күтетін» ... ... ... ... ... ... ... бір фразеологизммен суреттелетінінен хабардар. Бірақ
лингвистикалық интуицияның ... ... ... ... ... ... ... басқа бейнеге айналдырған. Ал «құрдастар» деп
тек ... ... ... ... «құрбы» сөзінің қыздарға
қатысты айтылатынынан мүлдем бейхабар. Екі қыз баланың достығы «үзеңгі ... ... ... аялық білімдерінің өте төмендігін көрсетеді. Бұл
тілдік қолданыстағы ... ... ... ... деген сөз.
Адам санасындағы тілдік және сөйлеу жағдаяттарында дағдылы ... пен ... ... ... ... Тұрақты тіркес бойында
бірінші - семиологиялық, екінші – семантикалық нысан бар. ... ... ... жүйе мен ойлау жүйесі ... ... ... Демек, «зат - ...... ... ... ... ... ... жағдайы. Екінші –
семантикалық нысан бойынша ... цикл ... - ...... ... ретінде тәжірибе мен бақылаудың апперцепция
нәтижесінде бұрынғы «ескі білімінің» «жаңа білімге» өтуі ... ... ... құрамы қаншалықты бай болса да ол күллі концептінің барлық
өрістерін жан-жақты ... ... ... ... ... ... нәтижесінде идиом сипатында вербалданады.
Қазіргі ономасиологиялық ... ... ... концепт
құрылымы өріс бойынша ядро мен перифериядан тұрады. Ядроға қатысты жағы
мағыналық элементтің концепт идеясына қарай ... ... ... да ... назардан тыс қалмайды. Перифериялық аймақта
фразеологиялық концепт ... ... және ... ... Сондықтан фразеологиялық концептіні талдау оның лингвомәдени
ерекшеліктеріне: тарихына, мәдениетіне, тұрмыс-тіршілігіне т.б. ... иек ... ... ... ... ... ... жан-жақты аша түсуге және фразеологияның семантикасын терең және
нәтижелі зерттеуге ден ... да ... ... ... ... -
фразеологизмдерді қалыптастырған дикурсивтік кеңістікте - табиғи тілдік
ортамен байланыстыра қарастыру деген сөз. ... орта - ... ... ... қабылдауына қарай өмір сүретін ортасының санада бейнеленуі
және тілдік таныммен түсіндірілуі. Сондықтан ... ... ... ... ... мен ... ... когнитивтік талдаудың еншісіне тиеді.
Фразеологиялық концептерді талдау әдістері бойынша концептінің алғашқы
ақпараттық семантикалық құрылымын қайта шолып шығу керек. ... ... ... - ... ... ... Олай болса, адамның
жеке қабылдау танымында қоршаған орта ... ... ... екінші
рет бейнеленеді. Мұндай ақпаратта ... ... (зат, ... жағы ... ... ... оқыс фантазияларға орын
беріледі. Мысалы, суға сүйену (үмітсіздік), төбесіне шай қайнату (ұрсу),
есектің миын жеген (ақылсыз) т.б.
Тілдік ... ... ... ... ... ... шығады. Алайда олардың фразеологиялық мағынасын
білетіндер ғана концептілерді шатыстырмайды.
Мысалы:
□ жаман түйенің ...... ... ... ... («түйе» концептісі ме, әлде «ескі» концептісі ме?).
□ аузы күйген үріп ішеді – бұрын опық жеп, өкінішпен ... ... ... ... ... ме, әлде ... ... жүрегі қараю – қарны ашу («батырлық» концептісі ме, жоқ ... ... ... мысалдардың мағынасын семантикалық-когнитивтік
талдаулар алдымен нысанға қатысты деректерді бір-бірінен ажыратып алуды
қажет етеді. Ол үшін ... ... ... ортасын
анықтау керек. Фразеологизмдегі жеке ... ... ... ... Бұл ... ментальдық бірліктерді түсінуге аялық білім
керектігі белгілі.
Түйе малына екі жағдайда жабу жабады. Әдетте түйе ... ... ... тиеді, сондықтан оны жауып қояды. (Тұрқы ұзын әрі өркешті және малдың
саны біраз ... ... ... ... жоқ); Және ... жаңа ... көз ... деп. (Егер түйенің тұқымы асыл болса, жаман ... ... ... еді. Және ... жеткен жабу жауып, одан әрі
тұқыртпайды). Бұл арада жабу сөзі ... ... ... Бұл ... ... оның ... ... көлбеңдеп, кедергі келтіретін әлдебір
жағымсыз іс-әрекеттеріне қарай айтылады. Жаман түйенің ... ... де, ... реңк ... тек ... ... ... жүрегі қараю – қарны ашу фразеологизмін студенттер
көбінесе батырлық деп талдап жатады. ... олар қаны ... ... ... ... ... түсінікте асқазан деудің ... ... ... қолданыла береді. Мысалы, «Жүрегі сазу, жүрегі айну,
жүрегі қыжылдау» т.б.
Сонымен фразеологизмдерді семантико-когнитивтік талдау екі ... ... ... ... ... құралдармен
вербалдануын құрылымдық реконструкция жасау арақылы; Кілт сөздер арқылы
оның семантикасын, оның ... ... ... ... ... бір-бірінен оқшауланбай, керісінше толықтырып отырады.
Ойымызды нақтылай түссек, дискурсивтік ортада тілдік таным ... болу ... ... ... таным дәрежесі неғұрлым терең, әрі жан-
жақты болса, коммуниканттар арасында ... ... ... болмайды. «Тай
шаптырым жерден бір күшік шыға келді» деген қисынсыз ақпарат мазмұны тілдік
танымға мүлдем жат. ... «тай ... жер» ... ... бірлігін түсінбегендіктен айтушы өз ... ... бере ... ... лингвистикалық интуиция деген түсінік бар. Бұл ... ... ... ... ... дискурста орынды қолдана білу. Алайда қазіргі жастардың
лингвистикалық ... өте ... деп ... болмайды. Олардың
бойында фразеологизмдердің мағынасы ... ... ... ... ... ... қазіргі тұрмыс-тіршілігіндегі ұлттық өмір
элементтерінің өзара қарым-қатынасын, құрылысын білу ... ... ... айқындайтын аса маңызды мәселе.
Резюме
В статье рассматривается лингвокультурный ... ... ... the article ... status of the ... of ... language is ... А.Е, Исаева Ж.Т.,
С.Ж.Асфендияров ат. ҚазҰМУ
МЕДИЦИНА ТІЛІНДЕ МЕТАФОРАЛАНУ АРҚЫЛЫ НЫСАНДАРДЫҢ ... ... ... ... лексика-семантикалық тәсіл арқылы
тура және ауыс мағынада беріледі. Зат пен құбылыстың негізгі ... ... ... ... ... мағынаға қосалқы үстеме мағына оның ауыспалы
мағынасы болады.
Тілімізде жеке сөздердің ... ... ... ... қана ... ... мағыналары да бір-бірімен байланысып жатады.
Метафоралану арқылы нысандардың әртүрлі қасиеттері айқындалып, соның
арқасында сөз мағыналары да дами түсетіні ... ... ... ... бір ... өзге ... ... таңбалауда жиі
қолданылады да, сол арқылы атаулар ... ... мен ... ... ... ... ... жасалған атауларға
тоқталамыз. Мысалы, «алма» лексемасы арқылы жасалған алма бет, алма ... ... ... ... ... ... ... келген әдемі
мойын», «көз шарасы, ұясы» қасиеттерін аша ... сол ... ... ... ... байланысты метафоралы
жасалған аталымдарда «тас» лексемасы «қатты», ... ... ... аталым жасауға қатынасатынына: тасөкпе - өкпенің беріштеніп,
семіп қалуы (ҚТТС) бірлігі дәлел болады. ... тас ... ... ... ... яғни ... қасиетін
беру мақсатына байланысты ауысады. Тасөкпе сөзі ... боп ... қалу ... ... ... ... тіркес мағынасында да қолданылады.
Сондай-ақ, заттардың қасиеттеріне ... ... ... ... ... ... сипатымен аталым жасауға
қатынасады. Қылтамақ - өңеште болатын қатерлі ісік ... ... ... ... ұқсату атау берілер нысанның қасиеттеріне
негізделетіні көрініп ... ... «Ай ... уақыт өткенде әлгі бай ... ... ... тамағының бір жұтымы да бұйырмай, азаппен аштан
өледі» (Қазақ ертегілері) және «Әлі есімде, ... ... ... ... ... әл үстінде жатқан әкем: «Туған жер топырағында
өскен (Алтай тауын айтады) қарағайдың қазанынан дәм татар ма ... ... көз ... еді» ... ... мысалдардан көріп отырғанымыздай
қылтамақ медициналық аталымы метафоралану нәтижесінде қолданылып, ... ... ... ... мағынасында тұр. Сонымен бірге, М.Жүсіп
шығармаларында адамның дене мүшелеріне қатысты мына бір дерек көрсетілген:
«Адамның денесінде төрт ... ... бар. ... ... қара ... (ақ тамыр)
өң-түсі жоқ сезім тарымы, қызыл тамыр – таза қызыл қанның жолы. Қара тамыр
– бұзылған қара қанның ... Ақ ...... ... ...... қол-
аяқтарға шейін аралайды. Бұл ақ тамыр телеграмма, ... ... ... ... ... ми өзге ... ... түсіріп, ақ тамыр – почта: хабар
қынастырып тұратұғын жол» [1, 78]. Қызыл тамыр, қара ... ақ ... ... ... ... ... ... салыстыру
түрінде пайдаланылған.
Нысандардың түсі уәждемелік белгі ретінде алынған ... ... ... ... арқылы да берілетіні «қан» негіз-фреймі арқылы
жасалған қаназдық - денедегі қан ... ... ... (ҚТТС); қан
айналымы – ағзадағы қан айналу жүйес (ҚТТС); қан қысымы – қан ... ... ... ... ... (ҚТТС); қан тамырлары – қанның
денеге тарайтын ... ... қаны ... – қан қысымы артты ... ... ... бірлігінде екі негіз ... ... ... ... ... ... ... «тамыр»,
«тасуы» ауысулары аталымның метафора арқылы жасалғанын ... ... ... ... ... ... ... заттардың әртүрлі қасиеттерін өзге заттар мен құбылыстардың
қасиеттері арқылы ... ... ... ... ... ... ... нысандардың сыр-сипатын ұқсастық ұстанымына
қарай әр қырынан ашып, олар туралы ... ... ... ... өзге заттар арқылы ашылып, танылуы олардың ... ... ... ... қайта жаңғыртуға көмектеседі.
Қоршаған әлемдегі ... ... ... антропоөлшемділікпен
танылып, адамның күнделікті қажеттілігін өтеу үшін ... ... ... ... ... [2, ... ... аталымға заттар мен құбылыстардың қызметтері де белсене
қатысатыны тілдік бірліктердің жасалуынан көрінеді. ... ... ... ішкі ... ... түзуде өте жиі қолданылады. Ұқсастықтың
таңдалуында ... ... ... денотаттың білім қорында қандай да
бір қызмет, іс-әрекет ақпараты болуы шарт. Соған сәйкес, ... ... ... ... ... мағынада қолданылатыны байқалады.
Мысалы:
Сөздікте берілген мағыналардан мағына дамуы ауыздың дене ... ... ... ... ... ... негіз-фрейм ретінде ауыз су (тұщы су), ... ... ... ... ... аталымдарында бірінші мысалда ауыз «ішу»
ақпаратымен «су» мақсат-фрейміне ауысып тұр. Ал қандыауыз ... ... ... ... ... ... негізінде ауысқан. Бұл
атауда дене мүшесінің қармау, қабу сияқты қызметтері белсенділік ... жүні қара көк, ... ... ауыз ... мен ... ... болып, күлдіреуіштей бүгіледі» (Көксерек) деген мысалдағы ауыз
омыртқа - ... ... ең ... ... (ҚТТС) аталымында негіз-
фрейм «бір нәрсенің үстіңгі беті, қылқа мойыны» ақпаратымен мақсат-фреймге
ауысып тұр.
Сонымен ... аяқ - адам мен ... ... қызметін
атқаратын дене мүшесі (ҚТТС) метафоралануға икемділігімен ерекшелінеді.
Желаяқ (жүйрік ... ... ... ... алаяқ (аферист)
аталымдарында алғашқы бірліктердің аяқ ... ... ... белгілерінің беретін ассоциациялық мағынасының «адам» мақсат-
фреймінің дене мүшесі ұяшығы ... ... ... тұр. Аталымдардың
жасалуы бейнелілігімен ерекшеленеді. Аяқ лексемасының метафоралануына білім
қорындағы «жүру», «жүгіру» ақпараттары себепкер болған. Соған сәйкес «адам»
мақсат-фреймінің ... ... ... ... лексемасын «адам»
мағынасында қолдануға әкеліп тұр [3, 35-42]. ... ... ... белсенділігіне орай адамның қимылын сипаттау
мақсатында жел өту ... ... ... жез ... ... ... ала «бүліншілік» ақпараттарымен мақсат-фреймге
өткен.
Қол - адамның бір нәрсені ... ... ... дене ... (ҚТТС)
лексемасы да дене мүшесі ретіндегі қызметіне байланысты белсенділік
танытады. Қолбала, ... ... ... ... ... мағынасы да «нәрсені ұстайтын, жұмыс істейтін» ақпаратына қатысты
мақсат-фреймдеріне ауысқан. ... ... ... дәрігердің қолғанаты
болып төрт-бес жыл ... ... ... «Қолдан келген
қолғабысын, ақыл-тәжірибесін аямайды» (С.Байжанов).
Негіз-фрейм бел лексемалы ... ... осы ... өрісіндегі «дененің орта тұсы» мағынасының негізінде дамыған
өзге мағыналардың белсенділігі айқын көрінеді. Қазақ тілінің түсіндірмелі
сөздігінде бел ... ... ... ... тұтар тірек, күш»
деп берілген. Осы мағына негіз болған белағаш - 1) арбаның алдыңғы, ... ... ... ағаш, 2) үй төбесіне салынатын арқалық,
мәтке (ҚТТС) аталымдардың белдің адам денесін тік ... ... ... байланысты туындаған ассоцианттардың ... ... ... ... ... мағынасындағы «біріктіруші»,
«арқалық» сияқты түсіндірмелердің өзі белдің адамның дене мүшесі білім қоры
беретін ... ... ... ... Ал, «Абылайханның
белбаласының бірі болғанымен Қасым төре асқан шонжар ... ... ... ... ... да ... оңай-ақ көзге ... ... ... және осы ... ... бел күші сияқты аталымдарда
бел дене мүшесі білім қорының негізінде ер адамның жыныстық ... ... ... ... - ер ... ... қалдыруға
қабілетсіздігі медициналық термині де осы мағына негізінде қалыптасқан.
Заттардың қызметіне, қасиетіне байланысты аталымдар бір категориядан
екінші категорияға ... ... ... ... да ... туындайды. Мысалы: желбезек (адамның мұрын қуысы), желбезек (су
жануарларының газ алмасу ... ... ... ... ... көк ... т.б. ... мағынасынан олардың негіз-фреймнен
мақсат-фреймге өтуі ұқсастық негізінде жүзеге асқаны ... ... ... ... (тіс) ... (ми) ... (ми) ... (іш)
пердесі, (био)өріс, көз(і) т.б. аталымдар басқа да сала терминдерінде
кездеседі. Мысалы, медициналық аталым ... ... да ... ... яғни ... ... ... оты мол, мал жайылымдық жер»
деген мағынаны білдіретін өріс сөзі ғылым тілінде жиі ... ... ... ... ... Бұл сөз ... ... дерексіз
ұғымдарды атауда кездессе, тіл ... мен ... ... ... «Ал таным үрдісі өріс алмаған жерде қарапайым практикалық таным
қызметі де ... ... және ... шығу ... ... білу ... оның ... өрісін, потенциалдық мүмкіндігін шамалауға
болады» (Ө.Айтбаев). «Электромагниттік толқын деп электромагниттік өрістің
кеңістікте таралуы кезінде электр және магнит өрістер кернеулігінің ... ... ... ... өзгеруін айтамыз» (Ж.Абдуллаев). Жалпы өріс
сөзі терминдік мәнде көптеген ғылым ... ... ... метафоралардың жасалуын зерделеуді қорытындылар болсақ, олар
негізінен нақты заттар мен құбылыстарды атау үшін ... ... ... ... ... тұжырым жасалады. Медициналық
аталымдардың заттар мен ... ... ... ... ... және қызметтерінің ұқсастығына байланысты негіз-
фреймдегі ақпараттардың мақсат-фреймге ауысуынан жасалатыны да ... ... ... ... жасауда нысандардың өзара
байланысы олардың таңбалық белгісі сөздердің ... ... және де ... белгілерінің таңдалуында ... ... ... жасаудағы сипаты адам танымы, ойлауы
ерекшеліктерімен астасып ... ... ... ... ... қорындағы ақпараттар алмасуы арқылы сипатталады. Сөздердің
ішкі мағыналық құрылымы мен ... ... ... ... олардың уәжділігін нақтылай түседі. Бірліктердің ... ... ... ... ... ... бірліктердің беретін
білім қорына негізделіп ... ... ... ... да белсенді аталым жасауға қатынасады. Атауыштық метафоралар
аталымдық қажеттілікті өтеуге, тілдік қорды байытуға қызмет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақ тілінің түсіндірме ... ... ... ... Ә., Ақтамбердиева З., Өмірбеков Б. Түр-түстердің тілдегі
көрінісі.-Алматы,-1992
3. Жақыпов М. М.Әуезовтың ... ... ... «ақ» ... мен ... қызметі // Тіл білімінің өзекті мәселелері. -
Алматы, -1966.
Тұрсынбаева ... ... ... ... аға ... – ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰБЫЛЫС РЕТІНДЕ
Тіл қарым-қатынас құралы ретінде тек қоғамда ғана пайда болып,
дамиды. Олай ... тіл - ... ... ... ... ... да тіл туралы ғылым пайда болғаннан бастап ... мен ... ... ... бастады. Тіл білімі туралы ғылымды
зерттеудің тәрбиелік және танымдық маңызы зор. ... ... ... да ... ... ... ... пайда болуымен байланысты.
Сондықтан, мәдениетті тану тілді танудан ... Тіл ... ... ... әлеуметтанумен және басқа ғылымдар тарихымен байланысты.
Тіл ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерін анықтау қажет. Адамның ... ... ... ... ... - ... тіл ең басты таным құралы ретінде роль
атқарады. «Тіл- адамның, тілдік ... ... ... ақиқат
дүниені бейнелеудің, оларды жинақтап, жүйелеп, ары қарай байыта отырып,
қоғамдық ой-сананы дамытудың, қарым-қатынас жасаудың ... жоқ ... ... ... ... шығу тегі мен оның әлеуметтік негізі тығыз
байланысты деп қараған. Демокриттің ... ... ... ... өмір сүру үшін күресі, ... ... ... ... ... ... Өзара тілдік қарым - қатынас
жасау қажеттілігі туындаған соң бірінші олар ым арқылы түсініскен. ... ... ... ... ... буын арқылы сөздерді дыбыстаған.
Осыдан барып, алғашқы сөздер, яғни заттарға ... ... ... пайда болған” деп көрсетті. Бұндай тұжырымның тілдің
шығу тегінің идеалистік ... ... оның ... қажеттілігімен
байланыстылығын айқын көрсетеді [2,199-200]. Адам ... тіл ... ... ... ... ... ... мәдениеті арқылы
көрініс табады. “Әлеуметтену”- ... өзін ... ... ... қызмет етуі үшін белгілі бір білім, норма және ... ... ... ... тәрбие арқылы немесе айналадағы әсер етуші
үрдістер арқылы ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін құрал -
тілдік жүйе. Тіл арқылы ғана адамдар маңызды ... ... және ... ... ... тіл ... ... құралы
ғана деп есептелінеді. Сондықтан оның функционалдық мүмкіндіктері шектеулі
болып көрінуі мүмкін. Түрлі халықтың ... ... ... ... ... оңай емес. Мәдени әдебиет тілінде тіл – қоршаған
ортаның ... ... ... ой-өрісін, олардың ұлттық менталитетін,
салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын және бүкіл әлем келбетін көрсететін мәдениеттің
айнасы деп сипатталады.
Адамның мәдени құндылықтары – ... ... және ... ... танымы, салт-дәстүрі ауызша және жазбаша ... ... ... ... Тұлға тек тіл арқылы ... ... ... ... ... үрдісінде адамдар өз тілін меңгеріп
қана ... ... ... ... ... Атақты тілтанушы ғалым
И.А.Бодуен де Куртенэнің тұжырымы бойынша тұлға тіл ... тек ... ... Олай ... тіл ... ... деген [4,199-200].
Осыдан келе, қоғам мен ... ... ... екі ... ... тек қоғамда өмір сүреді
б)тілдің әлеуметтік және жекешелік сипаты бар.
Әр елдің ... ... ... ... ... оның тек
өмір сүру жағдайларымен өлшенбейді, сонымен бірге әлемді, оның ... ... ... ... ... ... Тіл тек ... жасау немесе ойды ... ... ... ... ... ... ... Тұлғаның әлеуметтену үрдісінде
қалыптасқан көзқарасы пен білімі ... ... ... ... ... кең ... ... байланыстар көпмәдениеттілік әлеуметтенген
тұлғаны қалыптастырады. Бұдан келіп этникааралық қарым-қатынастың тұлғаның
эстетикалық және басқа да ... ... ... ... ... қоғамдық, ұжымдық және жеке адами құндылықтарды бойына
сіңіруде ықпалы зор екенін түсінеміз. ... ... ... тіл ... ... қалыптасқан және бойына сіңген ... ... ... ... ... ... ... Тілді адамның
әлеуметтік тұрмысын көрсететін мәдениеттен тыс қарауға болмайды. Тіл-әр
халықтың тарихи- ... ... ... ... ... тіл білімінде
қалыптасқан социолингистика, психолингистика, лингвомәдениеттану, т.с.с.
сабақтас ... ... ... ... тек тілдің өзін ғана емес,
сонымен бірге тұлғаның болмысын, іс-әрекетін ... ... ... ... ішкі ... ... бөлу тіл білімінің басқа да ғылым
салаларымен, яғни ... ... ... т.б. ... ... ... ... ... ... рет
қолданысқа енгізген американдық әлеуметтанушы Ф.Г.Гиддинс. 1887жылы өзінің
“Әлеуметтану теориясы” атты кітабында бұл ұғымға ... ... ... әлеуметтік өмірге дайындығы” деп түсініктеме берген
[5,205]. Ұғымның мәнін толық ашып ... ... ... - екі ... ... ол ... ... бір жағынан индивидтің
белгілі бір әлеуметтік ортаға еніп, онда ... ... ... ... ... ... ... белсенді іс-әрекетінің ықпалымен
әлеуметтік қарым-қатынастар ... ... ... ... ете ... әлеуметтік ортаға белсенді түрде қосылуы”, - деп
түсіндіреді.
Егер, әлеуметтену ... ... жағы - ... ... ...
бұл ортаның адамға тигізетін ықпалын сипаттаса, екінші жағы әлеуметтенген
адамның ... ... ... өзін ... ... өзгертуге
бағытталған белсенділігін танытады [6,332-334]. Заманауи көпұлттық қоғам
мен көпмәдениетті білім алу ... ... ... ... ... елдің мәдениетін, әдеп - ғұрпын, тарихын білумен байланысты.
Тіл қоғаммен тығыз ... ... оның ... ... ... болады. Қоныс аударушылардың үздіксіз толастамауы
мәдениеттің алуан түрлілігіне, тілдің өзгеріске ұшырауына әсер етеді. ХIХ
ғасырдағы ... ... ... әлеуметтену үрдісін
қарастырып, оның қоғамға тән екендігін анықтап, ... ... өз ... ... ... деген.
Тіл мен тұлғаның әлеуметтену байланысын шетел ... ... ... мен ... ... ... факт ... олар үздіксіз
даму, жетілу үстіндегі үрдіс. Адам ... ... ... адамды өзіне
бейімдейді. Өзге мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. Оқушы жастардың
әлеуметтенуінің дамуында қоғамның дамуының ... ... ... ... ... ... және ... тәрбие
берудің тиімді жақтарын анықтау үшін зерттеулер жүргізді. Оның ... ... ... ... ... ... ... деңгей:
- қоршаған ортада болып жатқан жаңалықтардан, өзгерістерден хабардар болу
және оны түсіну;
- өзге де ұлттар мен ... ... ... ... діни ... ... мектептерде тәжірибе жинақтау.
Екінші деңгей:
- бағалау және келісім;
- ... ... ... ... ... ... ықпал ету;
- «мен» -концепциясының қалыптасуына ықпал ету;
- көптілділік білім алу;
- топ ішінде, ұжымда мәдениаралық білім алу.
Үшінші ... ... пен ... және ... ... жоспарлау, іске асыру және
бағалау;
- әлеуметтік шындықтың тәжірибелік қатынасы;
- әлеуметтік өзгерістерге жағымды іс-әрекет;
- әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылған
көпмәдениеттілік, көптілділік тәрбие қоғамды ... және ол ... деп ... [7,62]. ... ... ... және К.Картес
педагогикалық, әлеуметтанушылық зерттеулер нәтижелерінің ... ... ... ... ... тұстарын атайды. Олар:
- тіл үйренудің бірдей, тең мүмкіншіліктері;
- мәдени сауаттылықтың қалыптасуы;
- оқу бағдарламаларының көпмәдениеттілік ұстанымды қолдануы;
- оқушы жастардың ... ... ... ... жетілуі.
Айналамызда болып жатқан өзгерістердің мазмұны да, жылдамдығы да
өте жоғары қарқынмен дамуда. Заманауи ... беру ... ... ... ... ... сай тәрбиелеу, өмірге, заман ағысына
бейімдеу, дайындау. Оқушы ... ... озық ... ... өзге ... ... қатынас жасау үшін шетел тілін меңгерудің маңызы
зор, ол заман талабы болып отыр. Шетел тілін білу - ... ... ... ... ... ... Сондықтан да қазір барлық оқу
орындарында ... ... оның ... ... ең кең ... ағылшын тілін
оқыту қолға алынған.
Нарық экономикасының заңдылықтарына сай ... өмір ... ... ... бар, ... ... әрі ... жастарды
тәрбиелеу- негізгі міндет. Білім берудің басты мақсаты- оқушы жастарға
өмірде ... ... ... өз ... ... ... ... әдістерін меңгерту болып табылады.
Ерте заманнан бері мектептің ролі тұлғаны қоғамда өмір сүруге, өз
орнын табуға үйрету, ... ... ... ... ... қазір қоғамның
барлық саласында бейімделген, шығармашылық әлеуеті бар, белсенді, ұтқыр,
жаңашыл адамдар өз ... таба ... ... ... ... ... сүйенсек, шығармашылық қабілет ... ... ... ең ... ... ... отыр. Қазіргі қоғам
талабына лайық ... ... ... өз ... ... шешім
қабылдай білу сияқты қасиеттерді бойына сіңірген, меңгерген болуы керек.
Сонымен қатар, қазіргі кездегі педагогикалық үрдістің өзекті ... ... өз ... ... ... алу, ... ... жинай білу,
жорамал жасау, қорытынды шығара білу қабілеттерін дамыту. Осы ... ... ... іске ... ... Адам ...... шығармашылық– тұлғаға, шығармашылық– тұлғадан → зерттеуші – тұлғаға
айналуы керек.
Олай ... ... ... ... қалыптасуы керек:
- оқушы жастардың зерттеушілік қабілетін қалыптастыру және дамыту
- өздігінен білімін жетілдіруге, ой-өрісін кеңейтуге үйрету
- белсенді ...... ... баулу және тарту.
Отандық ғалымдар, озық тәжірибелі ... ... беру ... ... мәдениетінің негізін қалыптастырып, тұлғалық жетілуіне
ықпал етеді дейді. Бұндай ... ... ... ... ... жететін үдерістің нәтижесі. Сонымен қатар, оқушы жастардың
танымдық, ақыл-ой және сезім ... ... ... ... ... ... ұғымына сондай-ақ сыни ойлау, айналасында болып
жатқан іс-әрекеттерді бағалау, құрбыларымен мәдениетті, сыпайы түрде қарым-
қатынас жасау жатады.
Ғалым-оқытушылардың көзқарастарының ... ... ... білім
беру мазмұнының әлеуметтік мағынасы - қоғамның ... ... ... ... ... ... талап етуі.
Оқушы жастарда шет тілін оқыту арқылы жүзеге асады:
а) тілдік ... ... оның ... мен ... ... ... жетілуі;
б) өз ойын тіл мәдениетін сақтап, әлеуметтік мінез-құлық ... ... айта білу ... қалыптасуы.
Осыған орай, ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, адам шет ... ... ... ... қатар, оны өзінің өмірлік
тәжірибесінде жаңа мазмұнмен толықтырады деген тұжырым жасауға болады.
Әдебиеттер:
1. Қазақ тілінің ... ... ... ... тіл ... бас редакторы Н.Уәли. Алғысөз. 2010.
2.Ф.М.Березин. История лингвистических учений, Высшая школа,1975.
3.Большой энциклопедический словарь.Глав. редактор А.М.Прохоров, ... ... ... ... ... ... ... Ф.М.Березин. История лингвистических учений, Высшая школа,1975.
5.Personality and Social Psychology, Cattel R.-S.Diego. Free Press, 1964.
6.Г.М.Андреева. Социальная психология, М. ... Т.Б. ... ... ... и ... ... и ... в современном мире, Вып. 2., М., 1993.
Резюме
В статье рассматривается взаимосвязь языка, культуры и ... article deals with the ... of ... culture ... ... атындағы ҚАЗҰУ- дың
1 курс магистранты
АЗАМАТТЫҚ КОДЕКС ... ... ... ... ... ... ... кейін қойылатын тағы бір негізгі
талап – ойдың дәлдігі мен анықтығы. Адам құқықтары ... дәл, анық ... Бұл ... ... адам ... түсіндіріп беретін, олардың
қыдмысқа баруы мүмкін іс-әрекеттерін реттеушілік қызметі ... ... ... өзі ... Әсіресе, қылмыс ... ... жаза ... ... жаза ... ... қатысты
шарты анық болуы тиіс.
Мұндай нақтылық пен дәлдікті заң мәтінінің тілінде жүзеге асыру ... беру ... ... ... ... ... сөйлем
қолданыстарын сол қалпында қайталап қолданудан қашпау керек. ... ... заң ... ... ... де жоқ ... Бұл ... мәтіннің қарапайым тілмен баяндалуы керектігі туралы сөз ... ... ... ойды нақты, дәл берген әр сөйлем мазмұны адам
психологиясында басқа ... ... ... ... ... ... оның ... қылмыстық заң тілінде әр жағдайға
байланысты жасалатын қылмысқа қолданылатын жаза ... жазу ... ... тым ... ... тіпті ондағы ой мен мазмұнды
қабылдау қиынға ... ... ... ... ... ... пен ... заң тіліне қажеттілігі орыс
ғалымдарының осы бағыттағы зерттеу жұмыстарында ... ... мен ... талап ету заң жобаларын дайындау
жұмыстарының негізі болуы керек», – деп ... ... ... ... ... етілетін тағы бір ереешелік – оларда ой
мазмұнының қарапайым тілмен берілуі. ... ... заң ... мен
шарттарын түсіндіру барысында баяндау тілі қарапайым болуы керек. Аталған
талап заң мазмұнын түсініксіздіктен ... ... ... ... ... көмектеседі.
Мәтіннің түсінікті берілуі үшін біз жоғарыда тілдік ... ... ... ... ... ... нақтылық үшін әр
сөзді, терминді және т.б. тілдік қолданысты ... ... тілі ... ... бар ... де айта ... ... Мқұндай қолданыс ұзын,
шұбылыңқы сөйлемдердің жасалуына әкеліп соқтырады.
Зерттеушілердің пікірінше, ой мазмұнын жеткізетін сөйлемдер нақтылық
пен ... ... ... ... орын алуы ... Бұл ... құқық нормаларын жеткізудегі тиімді талаптардың бірі. Психолингвистикалық
зерттеулердің өзінен де ой еркін, қарапайым тілмен баяндалғанда қабылдауға
де жеңіл әрі ... ... ... ... ... ... жай сөйлемдер бейім. Сондықтан болуы
керек мұндай сөйлемдер қылмыстық кодекс мәтінінде ... те ... ... ... ... – заң мәтіндеріне тән ерекшеліктердің
бірі. Айтылатын ойлар тізбегі шашыраңқы болмай жинақы, үйлесімді ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қабылдауға да жеңіл болады. Олай дейтін ... ол ... ... ... негізінде жазылғаннан кейін қабылданған, дұрыс деп
тапқан ойлар тізбегіне ... ... ... ... ... ... жалпы және ерекшге
бөлімдерге бөлінген 393-баптан тұрады. Заң мәтіндеріне қойылатын осы тілдік
талап тұрғысынан қарастырғанда қылмыстық ... ... бұл ... байқауға болады. Бұл талап қылмыстық кодекс мәтіндерінде
мүмкіндігінше орындалған. Ол заң мәтіндеріне ... ... ... заң
ретінде жүйелі түрде қызмет етуге мүмкіндік береді. Яғни, заң мәтіндерін
дайындау барысының өзі бұл ... ... ... ... ... ... ... мәтіндерінде баптардың бөлімдерге, бөлімнің тарауларға
бөлінуінің өзі ондағы ойлардың, қылмысқа қатысты және оның жазасына қатысты
ұғымдардың жүйелі ... ... ... өзі ... ... ... ... ұғымдарына, айқындайтын мәселелеріне
байланысты тарауларға, бөлімдерге топтастырылып, ... ... ... ... ... үшін ... ... әрі
маңызды болып келетін тілдік ... бірі – ... ... бұл ... де ... шығаруға болмайды. Мәтін арқылы болсын,
ауызекі сөйлеу тілі арқылы болсын расында да тіл ... да бір ... Бұл оның ... ... ... даусыз. Тілдің бұл қызметі
жөнінде тілші З.М.Шаляпинаның ... ... ... ... ойды
жеткізуі барысында «Мағына ... ... ... ... сақталады», – дегені еске түседі.
Бірақ тіл қатынас құралы болу үшін ... ... ... кемінде екі
сөйлеушінің арысында немесе жазба тілде ойды жеткізуші ... мен ... ... ... ... ... анық. Рас, тілдің
немесе тіл арқылы белгілі ойды беруге негізделген мәтіннің қабылдануы оның
түсініктілік деңгейіне де байланысты. ... орай ... өзге ... ... ... ретінде қалыптастырылып, мәтін мазмұнының берілу
деңгейіне қатысты қолданылып үлгерген түсініктілік деңгей ... ... ... ... орыс тіл ... ... ... ұғым ретінде
зерттеліп, қалыптасқан. Бұл термин төңірегіндегі пікірлерді З.М.Шаляпина,
Г.Е.Крейдман, ... ... ... орыс ... ... ... ... түсініктілік деңгейіне – жеңіл түсінілетін мәтіндерін
жатқыздық. Оларға көбінесе, біздіңше, ... өте оңай ... ... жеке ... ... ... ... әңгімелер, сондай-ақ,
көпшілікке түсінікті стильмен жазылатын газет, журналдардың публицистикалық
стилінде жазылған мәтіндерді ... ... ... ... ... ... ... түсінілетін
мәтіндер жатады. Бұл мәтіндерді ... ... ... сатыдағы
түсініктілік деңгейіндегі мәтіндермен салыстырғанда жеңіл де емес, ... ... ... тым қиын да бола бермейтін түсініктілігі орташа
өлшеммен өлшенетін мәтіндер.
Ал үшінші деңгейге, біздіңше, түсіну біршама қиындық туғызатын, ... мен ... сала ... ғана ... ... ... түсетін,
онда да кейде тереңірек ойлануды қажет ететін мәтіндерді жатқызуға болады.
Азаматтық ... ... ... біз осы үш ... ... ... деңгейіне жатқыздық. Азаматтық кодекс мәтінінің тілін жоғарыда айтып
кеткендей, тым оңай қабылданатын ... де, тым қиын ... ... ... ... ... ... мәтіндеріндегі сөйлемдер қабылдауға
жеңіл. Қабылдауға соншалықты терең ойлауды қажет ететіндігі, ... рас. Заң ... олай ... ... да. ... ... ... табатындықтан бұл заң ғылымы тұрғысынан да, заң ... ... ... ... да орынды.
Кез келген заң мәтіндерін, ондағы жазылған ойлар мен ... ... ... ... ... әрбір заң қандай да бір
дәрежеде сол мемлекет ... ... әсер ... олардың іс-
әрекеттерін реттейді. Әсіресе тікелей ... ... ... ... ... ... айтқанда қылмыс істеген азаматтарға қолданылатын
жазаларға байланысты заң түрлерінің, олардың тілінің адам психологиясына
әсері ... ... ... ... ... тән стильдік ерекшелігінің болатындығы
анық.
Әдетте заң мәтіндерінің тіліне мән беріп қарасақ, ең алыдмен ... ... ... бар ... ... ... ... аңғартуға болады. Нақтырақ ... оның ... тән ... бар ... ... қиын ... Стильдің мұндай түрі ғылыми
тұрғыдан тіл білімінде жоқ екендігі анық. Біз де осы тұрғыдан тіл ... ... ... ... ... бір түрі ... енгізіп отырғанымыз
жоқ. Дегенмен, басқа мәтіндермен салыстырғанда ... заң ... ... ... тән ... ... ... Мұны заң
саласының, жалпы атаулының қоғамда жұмыс істеу табиғатының суыққандылығы да
дәлелдей түседі.
Заң мәтіндерінің, оның ... ... ... кодекс мәтінінің
тілдік тұрғыдан болсын, ойды ... ... ... ... суық
қабылданатын ерекшелігін арнайы стиль болмаса да ... ... ... тән ерекшелік ретінде көрсеткен орынды. Мұндай ерекшеліктің
басқа ... ... ... ... ... ... салыстырғанда қылмыстық құқық кодекстері сияқты ... ... ... басым екендігін атап көрсетілген.
Біріншіден, басқа заң мәтіндері жекелеген салаларға қатысты ... ... ... ... ... ... ... олармен
салыстырғанда қылмыстық құқық кодексінде тікелей барлық қылмыс түрлерін
қамти ... сол ... ... жасалған жағдайда соларға қатысты
қолданылатын жаза ... ... ... тікелей қылмысқа қатысты
қарым-қатынастарды реттеп беретін ... ... ... ... ... суық ... жазылып, тыңдаушы немесе оқушы тарапынан да сол
бағытта қабылданады.
Оның үстіне, кез келген қоғамда қылмыс жасаушы мен оның қылмысын қоғам
алдында ... ... ... ... ... да суық ауада
өтетіні де табиғи үрдіс. Бұл екеуі ... ... ... ... іс-әрекеттер, қарама-қарсы тұлғалар болып табылады. Бұл – қай ... ... ... болмасын осындай сипатта болған, болып та қала беретін
өмір заңдылығы.
Қылмыстық ... ... ... ... ... – қоғамдағы
теріс әрекеттердің шектеулі болып табылады. Осындай теріс іс-әрекеттердің
шектеулі адам психологиясын ... ... ... ... ... ... Бұл – қылмыстық кодекс мәтінінің
адам психологиясын дұрыс ... ... ... ... ... ... мәтінінің, ондағы жазылған ережелердің екінші жағынан
адам психологиясына теріс ... ... ... де бар. Бұл ... ... ... ... жүзеге асатын ықпал болып табылады. Қылмыс
жасалғаннан ... ... ... ... сол ... қылмыстық заңына сай жаза
қолданылатындығы айқын. Мұндай жағдайда керісінше, қылмыс жасаған адамның
қылмысына ... ... сот ... ... кодекс бойынша жаза
белгіленеді. Қандай жаза түрі ... ... ... ... кері ... ... ... емес. Бұл солай да. Мұны төмендегі
кесте арқылы түсінікті етіп беруге ұмтылдық:
|Қылмысқа ... ... ... ... |Тәрбиелік қызметі |Дұрыс психологияны ... ... | ... ... |
| | ... ... ... ... ... кері ... етуші қызметі ... ... ... ... ... ... ... А.С. ... ... ... кад. дисс. авторефераты. –
Алматы, 2002.
2. Қазақстан ... ... ...... ...... Жеті ... 1997. – 280 б.
3. Шаляпина З.М. К ... ... ... ... ... ... человека в рамках ... ... ... // ... и ... текстообразования. – М.: Наука,
1988. – С.214-232.
4. Крейман Г.Е., Поливанова А.К. Дедуктивная правильность текста ... и ... ... М.: ... 1988.
Резюме
В статье рассматривается языковые особенности текста ... article it is ... language features of the text of the ... ... ... ... филологиясы кафедрасының ізденушісі
«ҚИМЫЛ ЕСІМІ+ҮШІН ШЫЛАУЫ» МОДЕЛДІ САБАҚТАС ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМДЕРДІҢ
ЖАСАЛУЫ
Қазақ тілі ... ... ... жан-жақты зерттеліп келді. Оған
дәлел ретінде А. Ысқақов, А. Айғабылов, К. ... А. ... айта ... Қимыл есімдерінің ұғымы, сөзжасамдық қызметі толық
қарастырылса да, олардың сабақтас құрмалас ... ... ... бола алу ... ... жеке ... көп талдана
бермегені белгілі. Қазақ тіл ... ... ... ... денінде сабақтас құрмалас сөйлемдердің жасалу жолдарында тек
есімше, көсемше, шартты рай формалары беріледі де, қимыл ... ... ... ... ... ... қатысты конструкция ретінде
қарастырылады.
Қимыл есімдерінің үшін шылауымен түйдектеліп келіп, сабақтас құрмалас
сөйлемдердің баяндауышы бола алу қабілетін ... жеке сөз ... ... ... ретінде профессор Т. Сайрамбаев пен Б. ... ... ... ... атты еңбекті айта аламыз.
Аталған еңбекте (С. Аманжоловтың көрсетуінен ... ... ... ... ... жай ... ... қызметіне ие
екендігі жазылды: «Сабақтас ... ... ... ... ... ... ... басыңқы деп аталады. Бағыныңқы сөйлемнің
баяндауышы тиянақсыз формада айтылады. Бұл ұзақ ... ... Оның ... ... ... яғни есімше, көсемше, шартты рай, оларға
түрлі шылаулардың түйдектелуі ... және ... ... ... модаль сөздердің қатысы арқылы жасалады. Демек, бағыныңқы сөйлем
баяндауыштарының тиянақсыздығының негізінде ғана олар ... ... ... сөйлем басыңқымен:
- көсемше
- шартты рай
- есімше
- қимыл есімі
- есімдерге көмекші етістік, модаль сөздердің түйдектелуі ... [1, ... ... ... ... ... сол тұлғада басыңқы сыңарда
жұмсалмайтындығын ескертеді. Қимыл есімдеріне үшін, ... ... ... ... ... ... сыңары бола алатынына
мынадай мысалдар келтіреді: Жол қысқару үшін, жолдасыммен ... ... де ... келе ... едім (Б. ... Физиологиялық әсері бірдей
болмауы себепті, жаңа жасанды дәрілер ауру ... ... ... ... ... және ... [1, ... «қимыл есімі+үшін», «қимыл ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлемдердің жасалуы арнайы талданбайды,
тек мысалдармен қимыл есімдерінің сабақтас құрмалас сөйлемдердің бағыныңқы
сыңарының баяндауышы бола алу ... ... ... ... те, бұл ... тіл ... қимыл есімдерінің сабақтас құрмалас сөйлемдердің
жасалуына қатысты екендігін алғаш жеке ... ... ... ... жөн.
Жинастырған мысалдарымызға сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің жасалу
жолдарын талдап көрейік.
Қимыл есімді сабақтас құрмалас ... ... ... ... мына бір ... ... Осы уақытқа дейін
қимыл есімдерінің бағыныңқы сыңардың баяндауышы болу үшін, шылау, не шылау
мәндес сөздермен ... ... ... ... ... ... ... кеңдігі соншалық, олар кей ретте өздері тұрып
та бағыныңқы сыңардың баяндауышы қызметінде жұмсала алады. Мұндай ... ... ... ... тән ... Тек –ыс ... –с) ... ғана жеке тұрып сабақтас сөйлемнің бағыныңқы сыңарының баяндауышы болу
мүмкіндігіне ие. Ал –у (–ұу, –үу) және ... ... ... ... ... ... тұлғалары мұндай қасиетке ие емес.
–ыс (–іс, –с) жұрнақты түрінің бұндай қабілетке ие ... ... ... еңбегінен де аңғарамыз: Абай Дәркембайдың құшағынан шығысымен,
өзге екеуді енді ғана таныды (М. Әуезов). Сұлтанмахмұт ... ... ... ... ... ... Ыдырыс қожанікіне келді ( Д. Әбілов).
Бірақ ғалым ... ... ... ... ... ... оралымдар деп таниды. [2, 165-167].
Құрмалас сөйлемдерге қатысты соңғы уақытта жазылған еңбектердің бірі
профессор Р.С. Әмір мен Ж.Р. ... ... ... ... ... ... ... атты еңбекте сабақтас құрмалас
сөйлемдердің құрмаласу жолдарының ... ... ... ... сөйлемді ұйымдастыруға қатысып, оған грамматикалық
форма беретін амалдар көп. Солардың қатарында басты қызмет ... ... ... ... ... ... тұлға. Негізгі
тұлғалар бағыныңқының баяндауышын жасауға жалаң түрде қатысады (–п, ... –а, –е, –й, ... т.б), ... ... үстеме қосымшаларды жалғап
қатысатыны (–сам, –саң, –ғанда, –ған соң, –ысы мен т.б) бар [3, ... ... ... осы ... ... ... ... қарай мына түрлерге бөлінеді:
Етістіктің көсемше формаларының қатысуымен жасалған сабақтас құрмалас
сөйлемдер.
Етістіктің есімше формаларының қатысуымен ... ... ... ... рай формаларының қатысуымен жасалған сабақтас
құрмалас сөйлемдер.
Етістіктің ... есім ... ... ... сабақтас
құрмалас сөйлемдер» [3, 69].
Осылардың ішінде ... ... ... етістіктің қимыл есім
формаларының қатысуымен жасалған сабақтас құрмалас ... ... ... ... есім формалары арқылы жасалғандарына арнайы
тоқталады. Бұл еңбекте қимыл ... ... ... ... ... ... ... ретінде қалай берілгендігіне және алдыңғы
еңбектен несімен өзгешеленетіндігіне назар салайық:
«Қимыл есім формаларынан сабақтас ... ... ... ... бұл тұста –у, –ыс, –іс тұлғаларын атаймыз.
–ыс, –іс, –с тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... жалғап, бағыныңқы компоненттің баяндауышы ретінде жұмсалады
да (барыс–ы –мен) ... ... ... қатынасқа түсіреді. Жүк
түсісімен, оны қоймаға тасыдық. Күн шығысымен, бұлт ыдырай бастады.
Бұл конструкцияларда бағыныңқы компонент ... ... ... ... ... мезгілдік меже ретінде атайды.
Қимыл есімдер етістікті предикативтік қызметке ... ... ... атайтын сөздер есім ретінде ... ... ... қызметінде бастауышпен грамматикалық (предикативтік) байланысқа
түскен.
–у ... ... есім ... ... үшін ... ... ... баяндауышы ретінде жұмсалады да, бағыныңқы компонент
пен басыңқы компонентті мақсат мағыналы қатынасқа түсіреді.
Күзетші сезіп қалмау үшін, біз ... ... ... кеттік
(Қ. Қайсенов). Су тегіс жайылу үшін, сушы оны шелдеп ... ... жек ... ... ... екі ортасындағы жібектей ... жібі ... ... екі ... бір- ... қоса ... ... да
ізгі махаббатқа басқа бір жан келіп, жік салмау үшін, бала болмауын тілеп
еді ... (М. ... ... ... ... ... ... атаған оқиғаның
болуына, жүзеге асуына себеп, мақсат болатын оқиғаны, іс- ... [3, ... ... ... ... қимыл есім+үшін моделі
арқылы құрмаласқан сабақтас құрмалас сөйлемдердің ... ... ... ... Есім + ... есім + үшін ... жасалады:
- Таза қимыл есімі + үшін
Исан– Бұғының орнына ... ... ... Жұныс сұлтанды
отырғызу үшін, әрине Әбусейіт әскерін аямайды. ... ... таза ... ... ... жөн. Екі көз ... ... үшін,
алла–тағала ортасына мұрын жаратыпты (І. Есенберлин).
- ... ... зат есім + ... ... + ... ... түспеу үшін, айналасы тақтаймен қоршалған құрылыс алаңының
тұсынан әдейі ары қарай өтіп кетті де, ... соң соң жан ... ... ... ... кері ... (М. Гумеров) .Құлағуды жергілікті ел ықпалына
түсіп кетпес үшін, будда ...... ... ... ... ... адамдармен қоршаған. Шапқыншылық
заманда тағы бөтен жақтан келген бір басқынның жеміне айналып кетпес үшін,
бүкіл қазақ ... бір ... бас ... де, ... ... қарай одақтас жұрт болу керек екенін ұққан (І. Есенберлин).
- Табыс жалғаулы зат есім + қимыл есімі + ... ... ... үшін, тап қазір -ақ бірнеше баланың басын
қосып жіберіп садақ тартып ойнауы керек (М. Гумеров).
- Тәуелдік жалғаулы қимыл ... + ... ... ... ... ұлын ... оятқан болар еді
(М. Гумеров).
- Ілік жалғауы түсірілген зат есім + қимыл есімі + ... ... ... мына ... назар аударып көрейік: «Шылау
меңгерген септік ... ... ... ... пен ... тіркесінде де кездеседі. Ілік септігі қосылып та, түсіріліп те
қолданылады» [4, 280].
Бұл пікір дәл осы ... де ... ... ... ... ... сөйлемде ілік септігінің түсіріліп не түсірілмей қолданылуынан
сөйлемнің мағынасына ... ... ... Ілік ... бұл
жердегі түсіріліп қолданылуы тіліміздегі үнемдеу заңының ... ... ... ... ... өмір ... ... болуы үшін, математикалық
теңдікке бағынатын табиғат жаратылысы ... ... бір ... ... ... ( Т. Әбдікұлы).
- Табыс жалғауы түсірілген зат есім + үшін
Қол ұстату үшін, қол ұстардың алдында ... ... ... ... ... (М. ... ... жалғаулы зат есім + қимыл есімі+ үшін
Физиологиялық әсері ... ... жаңа ... ... тез жойып жібереді (« Ана тілі»).
- Сапалық сын есім + қимыл есімі + үшін
Қазақ тілінің морфологиялық құрылысын жақсы білу ... сөз ... ... ... ... жеке ... білу шарт (Ы.
Маманов). Жылы болу үшін, қыста сыртын шөппен жабады (С. Мұқанов).
- Сапалық сын есім + ... ... ... ... + ... ... ... боп көрінбеу үшін, Алмас та амалсыз басын тосты (М. Гумеров).
- Шырай тұлғалы сын есім + қимыл есімі + ... ... ... үшін, 5-7 мамырдағы ... ... ... ... ... ... қазақ»).
- Қатыстық сын есім + қимыл есімі + ... ды, –ді ... ... ... болу ... ең ... ... кім екенін анық білуі
керек (Т. Әбдікұлы).
Бұл сұрауым көпшілікке түсінікті болу үшін, сіздерге екі түрлі ... (Ә. ... сыз, ... ... ... Армияның батыр жауынгерлерін жылы киімдермен
қамтамасыз ету үшін, колхозшылар жылы киімді әлі жинап жатыр
(« Социалистік Қазақстан»).
–дай, –дей жұрнағы арқылы
Оқыту ісі ... ... ... ... оның ... мерзімді өлшемі
болуы қажеттігін дәл тауып, тап басып айтып кеткен
( А. ... ... ... арқылы
Қалай болғанда да, мемлекет тұғыры мызғымастай берік болуы үшін, ... ... ... те ... ... ... ұрпақ тазалығын ерекше
қолға алғаны абзал болар еді (Ш. Мұртаза).
–с ... ... ... + ... жылы ... факультетінің қазақ бөліміне қабылданған елу студент
өздеріне соншалықты емірене қарап, есіле сөйлеп тұрған ... ... ... ... ... естіп, қалт жібермес үшін, мәреге жақындап ... ... ... келе ... шабандоз баладай бүкіл ниет- назарымен
ілгері қарай ... ... ... (Ж. ... Тек ... ... жүрегім
көтерілмес үшін, көзімді жұмып алуым керек. Мұнда келгелі аяқ ... ... ... ... ... ... өзім үрейлендірмес үшін, анда-
санда, айрықша оқиғалар тұсында ғана ... ... ... ... ... (Т.Әбдікұлы).
–мақ, –мек жұрнақты қимыл есімі + үшін
Бір күні ... ... ... ... ... бір ... ... үшін,
үй ішінің азғана кеңесі болды (М.Әуезов).
- көсемше тұлғалы туынды етістік қимыл есімі + үшін
Кәрішал келесі тоқтағанында анықтап көру ... ... ... ... ... жұмысымызда «қимыл есімі+үшін шылауы» моделді сабақтас құрмалас
сөйлемдердің жасалу формаларын шығарып, мысал арқылы ... ... ... ... ... жасауға болады:
Біріншіден, қимыл есімдері бұрын тек сөз тіркесіне қатысты болса, ... ... ... ... де ... Қимыл есімдері де бағыныңқы
сыңардың баяндауышы қызметінде шылаулармен түйдектеліп, ішінара өзі (тек –
ыс, - іс, - с ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің жай сөйлемдерін
байланыстырушы форма ретінде жеке ... ... ... ... оның өзіне
тән жасалу формалары бар.
Үшіншіден, ол форма негізінде екі компонент арасында туатын мағыналық
қатынас ... ... ... ... ... ... мақсат бағыныңқы
сабақтас сөйлемнің аясында қалдырып ... ... ... ... ... ... кез жетті.
Қазақ тіл білімінің аясын кеңейтетін бұндай құрылымды ескерусіз, атүсті
қарағаннан ұтарымыз жоқ. Қимыл есімді ... ... ... ... стильдер қабатында кездесетіндігіне жинастырған мысалдарымыз
арқылы көз жеткіздік.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Сайрамбаев Т., Сағындық Б. Құрмалас сөйлемдер ...... ... 2007, – 137 б.
2. Есенов Қ. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. —Алматы: Қазақ ССР
Ғылым баспасы, 1974, – 197 ... Әмір Р.С., ... Ж.Р. ... ... ... ... функционалдық жүйесінде. – Алматы: Қазақ Университеті,
2009, – 122 б.
4. Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі ... мен ... ... ... ССР–нің Ғылым баспасы, 1968, –334 б.
Резюме
В статье рассматриваются сложноподчиненные предложения, образованные с
помощью модели ... ... article deals with complex ... formed with help of the model
«қимыл есімі+үшін».
Шалабай Б.,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,
ф.ғ.д., профессор
МӘТІН ... ... ... ... сипатты ерекшеліктерінің бірі – оның
функционалды ... ... ... ... ала ... ... мақсатын орындауға бағытталғандығы. Жазбаша мәтін міндетті түрде
біреуге бағытталады. Бірақ ... ... ... ... ауызша
сөйлеудегідей емес – тікелей, тура ... ... ... ... ... ... қимыл, ым т.б. сөйлеушінің мақсатын анық көрсетіп
тұрса, жазба тілде, мәтіннің кейбір түрлерінде оны ашу керек, дәл таба ... ... ... ... – диалог болса, жазбаша тілдің ондай
формасы – мәтін. Олар ... ... әр ... ... ... олар – ... ... мен фразеология, қысқалық, үзіктілік,
жүйесіздік, жалғаулықтардың болмауы т.т. болса, монологта – ... ... ... ... толықтық, байланыстырушы элементтердің
кең жүйесінің ... ... т.б. ... ... тіл ... біркелкілікке, түсініктілікке ұмтылады, ... тіл ... ... түсінілмейді, интонациясы, мағынасы жағынан көп салалы,
әр түрлі түсініледі.
Мәтін өз бойына жазба тілдің заңдылықтарын жинақтайды.
Мәтіннің ... ...... және категориялары қандай?
Мәтін тәртіпті, ұйымдасқан, алдын-ала белгіленген ... ... ... оны құру ... пайда болған тұлғалардың
бірлігінен тұрады. Бұдан мәтіннің ... ... ... ... ... осы екі ... табиғаты оны ұйымдастырудың кейбір
заңдылықтарын анықтауды қажет етеді.
Мәтіннің табиғаты диалектикалық сипатқа ие. ... одан ... ... ... пен өзгермелілік, үздіксіздік пен үзіктілік тән.
Мәтіннің әрі қарай дамуына орай, онда берілетін хабардың көлемі бірте-бірте
ұлғая береді, оның өзі ең ... ... жаңа ... ... ... ... бірі – оның ... Оның тақырыбы
болады. Тақырыбы болмағанның өзінде де, бірінші сөйлем сол қызметті
атқарады. ... ... ... жасалмайды.
Мәтіннің негізгі ... ... ... ... тұтастық (интеграция) категориясын, уақыт
бірлігі (ретроспекция) категориясын, ... ... ... ... (1). Бұл категориялардың мазмұны, түрлері, берілу
жолдары мен формалары түрлі мәтінде түрліше келеді. Мысалы, ... ... бір ... ... ... мәтінде екінші түрлі, ресми стиль мәтінде
басқаша түрде беріледі.
Жоғарыдағы категориялар мәтіннің бірінде ... ... ... ... бірінде тіпті көптеген өзгерістерге ұшырайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... қолдану актісі болғандықтан, жүйелі сипатқа ие. Онда
аяқталған хабарлау бар, оның ... ... ... Әр ... ... ... моделі, ол модельдердің өздеріне тән белгілері болады.
Мәтіннің құрылымдық ... ... ... ... ... жатады. Олардың арасындағы байланыстың ... ... Бұл ... өз ... ... зерттеуді қажет етеді.
Көркем әдебиет туындысы мазмұн мен форманың ... ... ... ... ... ретінде қабылданады. Көркем мәтін – сыртқы ортамен қарым-
қатынас жасаудың, оны танып-білудің эстетикалық құралы. Оның жай мәтіннен
айырмашылығы – ... ... ... емес, көркем тілдік құралдар
арқылы жанама әдіспен іске асады. Көркем мәтін мазмұнының ... де ... – оның ... адамға бағытталғандығы. Оның бейнелеу ... ... бір ... пен ... өмір ... ... ... мынадай универсал мағыналық категорияларды бейнелейді:
кейіпкер, уақыт, кеңістік, хабар көзі, автор және оқырман бейнелері (2).
Ал жай, ... емес ... ... тек ... ғана ... ... ... (линейный) және көлемдік (объемный) өлшемдер
тұрғысынан ұйымдасады. Мәтіннің көлбеулік ұйымдасуы – оның ... ... ... тұрғысынан, әңгімелеу типі немесе баяндау формасы
тұрғысынан құрылуы. Мұнда мәтінде баяндалатын көріністер мен бөлімдердің
белгілі орналасу реті де ... ... ... ... ұйымдасу –
мәтіннің лексикалық, ... және ... ... ол деңгейлердің өзара байланыстылығы, ... ... ... ұйымдасуы – бұл композициялық-синтаксистік,
синтаксистік және ... ... ... ... ... дара және ... ... бейнеленуі, сол мағыналардың
қайталанбас өзіндік көрінісі.
Көркем мәтіндегі сондай универсал мағыналардың бірі – кеңістік.
Көркем кеңістік – ... ... ... бір ... (мысалы,
пейзаж, қала не ауыл көрінісі, бөлменің ішкі көрінісі т.б.) ... ... ... ... үшін мәтінде белгілі бір мекенге
нұсқайтын ерекше атауыш сөздер тобы ... Олар – ... ... ... ... ру ... ... не үй-
жайдың белгілерін бейнелейтін сөздер, мекендік ... ... ... білдіретін сөздер және кісі аттары (мысалы, Иван –
Ресейге нұсқаса, ... - ... ...... нұсқайды).
Сөздікте бұлардың бәрі емес, тек кейбіреулері ... ... ... ... ... бір ... ерекшеліктерінің біріне – уақыт
жатады. Уақыт көркем шығармада бейнеленетін дәуірді білдіреді. Ол – ... ... ... ... ... оны, жай уақытқа қарама-
қарсы қойып, көркем уақыт деп атаса да орынды.
Уақыт – көркем шығармада ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың ерекше тәсілі де. ... ... ... ... ... жүзеге асатын хронологиялық реттілігін
сақтауы да ... ... ... да ... ... және ... басқа да мазмұндық ерекшеліктері уақытты
автордың қалайша талдап-түсінетіндігін көрсетеді. ... ... ... мен ... да ... ... қарым-қатынастары мен
байланыстары туындап отырады. Ең алдымен ол – уақыттың кейіпкер санасында
сәулеленуі, кейіпкердің уақыттың қозғалысын әр ... ... ... ... ... ... ... үш түрлі: қазіргі, бұл –
автордың өміріне, творчестволық кезеңіне сай келетін уақыт; ... бұл ... ... ... тұрғандағы, яғни, оның творчестволық кезеңінен
бұрынғы кез және болашақ ... бұл – ... ... бағытталған уақыт.
Бұлардың әрқайсысы да жеке-жеке тұрғыда көркем ... ... ... ... ... ... ... шығармада баяндалатын оқиға-әрекет
баяндау кезеңіне сәйкес келуі, сол тұста өтуі де немесе оның ... ала ... ... Ал, ... ... ... ... уақыт түрлерінің
бірігіп жымдасуының көптеген варианттарын кездестіреміз.
Мәтін мазмұнының белгілі бір шынайы уақытқа қатынасы ерекше тілдік
құралдар арқылы ... ... Ең ... ... ... білдіретін сөздер
тобы жатады (жыл, ай, күн, апта, т.б. ... ... ... ... тура ... ... ... жанама түрде нұсқайтын
көрсеткіштер де болады. Оларға жататындар – ... ... ... ... ... (хан, сұлтан, болмыс), адамдардың әлеуметтік
жағдайларының атаулары, мекеме-ұйым, қоғамдардың т.б. ... ... ... ... қана ... ... ... да уақыт
көрсеткіштері болып табылады.
Көркем шығармада келтірілетін іс ... ... ... де ... бейнелейтін ерекше көрсеткіштерге жатады.
Кейде шығармада мынадай стилистикалық тәсіл қолданылады: жазушы өзінің
бейнелеу мәнерімен өз ... ... ... сөйлеу мәнерін қайталайды,
соны тудырады. Бұл да уақыттың жанама көрсеткіші. Одан ... ... бар. ... көркем шығармада уақытты бейнелейтін, ... ... ... ... көп.
Көркем тарихи уақыт – тұйықталған, ешнәрсе кірікпейтін шектелген
құбылыс емес. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... кейін пайда болған авторлық ... ... ... Мұндай мазмұндық құбылыс тарихи уақытты байыту, толықтыру
болып табылады. Тарихи ... баюы ... ... ... ... және ... ... араласып, бірігіп кетуін айырып қарау
керек. Мұндай араласудың өзіндік формасы болады. ... ... ... де ... ... ұшырамайды, бірақ біріге отырып, уақыт ағымының
біртұтас келбетін береді.
Мәтінде уақыт ... ... де, ... ... де ... ... бір зат не ... ерекшеліктерінің суреттеу арқылы
белгілі бір мезгілдің бейнесі берілуі ... ... ... уақыт образы белгілі бір тілдік тәсілдер арқылы
көрініс табады. Ол көркем образды ... яғни адам ... ... табылады. Бұл жағдай уақыт пен табиғат құбылысы не уақыт пен адам
бірлікте алынғанда ғана ... ... ... уақыт аллегориялық құбылыс бейнесінде көрінеді.
Мұнда көркем уақытты бейнелеудің тілдік тәсілі – тұспалдау болады.
«Қазақ әдебиеті» газетінің 90-жылдардың бас ... бір ... ... ... атты ... жарияланды. Кішкентай ғана
әңгімеде шындықтың аллегориялық образы ... ... ... ... ... ... ... ара қатынасын жас жазушы ... ... ... шындық тазарамын деп, сол «күнәсіне» орай ... ... ... тапталады. Бұл – кешегі тоқырау заманының
бейнесі емес пе?! Сөйтіп, кішкене шығармада ... бір ... ... образға айналған.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1) Гальперин И.Р. Текст как обьект лингвистического исследования.М,1981.
2) Чернухина И.Я.Принципы организации художественного ... –М, ... ... некоторые стилистические аспекты анализа
текста.
Summary
The article deals with some stylistic aspects of text ... ... ... ... мемлекеттік
университетінің қазақ филологиясы
кафедрасының аға оқытушысы, ф.ғ.к.
МОРФОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗ НҰСҚАЛАРЫНЫҢ ҚЫЗМЕТ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
сөз нұсқалары сөйлеу тіліндегі түрлі үрдістердің ... ... ... ... ... ... жазылып жүрген сөздердің бір
сыңарын ... тіл ... ... жазу ... тіліміздің мәдениеті
үшін ерекше маңызды болмақ.
Сөздің жарыспа тұлғаларының негізгі айырым белгісі – мағынасының ... ... сырт ... ... ... білдірмеуі тиіс. Ал нұсқа сөздердегі болар-болмас стильдік
айырмашылық тепе-теңдіктің ажырауына әкеп ... ... ... ... ... ... ... айырым белгісін дәл
ажыратпайынша, оларға анықтама айту да қиын.
Әртүрлі сөздерге жататын синонимдердің ... бір ... ... ... ... ... жүре келе мағыналық жағынан
саралануы немесе стильдік реңкке ие ... ... ... ... ... ... ... өзгеріске түсіп отыратын тілдік құбылыс
екені анық.
Олардың бір ... сөз ... бір ... ... ... да
мүмкін. Кейде мағыналық жағынан дараланып жеке сөзге айналуы да ... ... ... нұсқаларының мағыналық саралану арқылы ... ... ... әр ... тіліміздегі нұсқалылықты арнайы
зерттемей, ... өзі ... ... ... ... тұрғысынан
сөз еткендіктен, олардың жеке ерекшеліктеріне ғана назар аударған.
Сөздің тұлғалық нұсқаларын ... ... ... тұлғалардан дәл ажыратып
айқындап алуда айқындылық болмасының ... ... ... ... мәні жете ... ... ... ең ең негізгі мақсат сөздің грамматикалық
бірлігін дәл, нақты ... ... Бір ... ... ... ... жағынан абсолют теңдікте тұрған, сөйлемде ешбір
реңктік, стильдік бояуымен ерекшеленбейтін, әр алуан ... ... ... ... ... айтылып жүрген, дыбысталуы бөлек, бірақ
қолданылуында мағыналық дербестігі жоқ бірнеше нұсқада айтылатын ... ... ... ... қосымшалар тиянақты түбірге жапсарласа
жалғану арқылы туынды сөздер мен грамматикалық формалар тудырады. Сондай-
ақ, ... ара ... ... ... бекем болмай,
жалғамалы тілдерде босаңдау болады [1, 34 б.].
Нұсқа сөздердің ... ... ... бір ғана ... ... жалпы халыққа ортақ әдеби нормасын ... ... ... вариантының болып келуі норма ... ... ... да ... тілдің даму тұрғысынан қарағанда, оған керекті
шарттың бірі саналады. Өйткені ... ... ... ... ... ... өрісі қысқалары бірте-бірте
қолданудан шығуға бейімделсе, тілдің мұқтажына қажеті барлары ... ие ... тіл ... ... ... үлес қосуға,
сақталуға тырысып отырады» [2, 41 б.].
Сөз өз ... ... ... ... ... ... ... ұшырап отырады. Мұндай құбылыс
тілдің грамматикалық құрамындағы компоненттеріне тән. Тіл ... ... ... қалыптасып кеткен бір ұғымды әлденеше ұқсас,
мәндес, мағыналас сөздермен және сөз ... ... ... бар.
Олай болса, өмірде өзгермей бір қалыпта қалып қалған ешнәрсе жоқ. ... ... ... бірдей қалыптасып кеткен сөздер бір ғана
тұлғада қолданылады ... ... ... қатып қалған қағидаға
айналдыруға болмайтынына көзімізді ... ... ... ... ... жаңа ... мағына үстейтіндіктен,
өзі жалғанған сөзді басқа бір жаңа ... ... ... түбірі бір болғанымен, олардың ... ... ... де, грамматикалық мағынаны да қоса қамтиды.
Өйткені тіліміздегі сөздер құрамы, құрылымы ... ... ... ... түрде жарыса қолданылуы мүмкін. Міне, осындай
сөздердің ... ... бір ... – оның ... деп
атауға болады.
Қосымшалардың сіңісу, кірігу, көнеру әрекеттерін сөз ... ... ... ... ... отырады.
Қазақ тілінде ұшырасатын сіңісу құбылысы – тілдің өзгеру, құбылу, даму
үрдістерін ... ... ... ... Бұл ... ... фузия деп аталады. Бұл ... ... ... бір-біріне сіңісе келіп, қазіргі кезде мүшеленбейтін ... ... ... ... ... ... ... ойын жеткізуші адам әрқашан сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... мүшелеріне күш салмай ,
жеңіл айтылуын көздейді. Қазақ тіліндегі сингармонизм заңы, үнемдеу ... осы ... ... ... ... ... ішкі ... дыбысталу жағы да әрқашан өзгеріске түсіп ықшамдала айтылады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... жаңа мағына беретін
дербес лексикалық бірлікке ... Сөз ... ... не ... жоғалтып, бастапқы нысаны өзгерген.
Сіңісу құбылысын жан-жақты түсіндіру дегеніміз түбір мен түбірдің,
түбір мен ... сөз ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшырау себептерін нақты дәлелдермен ... ... ... ... ... топтастыру, қағидаларын анықтау
болып табылады. Сіңісу құбылысымен жасалған ... ... ... ... ... үшін ... зор.
Сіңісу құбылысы деп – сөз ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне кірігіп кетуіне,
соның нәтижесінде сөз ... ... ... ... ... ... айтамыз. Сіңісу құбылысының нәтижесінде
пайда болған сөздерді сөздік қордың ... ... ... ... және
олардың көбі морфологиялық нұсқа сөздер қатарын құрайды..
Түбір мен қосымшаның өзара сіңісіп кетуі жайлы ... М. ... ... ... өзара жымдасып кетуі кейде бастапқы түбірдің өзінің
дербес мағынасын ... ... ... ...... [3,
59 б.]. Академик Ә. Қайдаров тілдегі бір ... ... ... ... ... бүгінде түбірлердің тілден қосымшалармен
кіріккен күйде ғана кездесетіні айтылады.
Қазіргі қазақ тіліндегі үстеу сөздердің бір ... ... ... ... ... тобы ... есім сөздер құрамындағы септік
көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... жаңа лексикалық
мағынаға ие сөздер пайда болады.
Тәуелдік жалғауының ... ... ... ... ... ... да кездестіре аламыз. Қазақ тілінде осы тәсіл арқылы үстеулер тобы
толығып ... ... ... ... М. Томанов айтып өтсе,
түркітанушылардан А.М. Щербак, Э.В. Севортян, В.Г. ... Т.Г. ... ... ... ... Бұл ... ... толықтай алғанда,
тәуелдік жалғауының көнеленіп, түбірге кірігуінің ... ... ... ... ... ... дәлелді болу үшін осы
тәсілдің негізінде пайда болған үстеулерге жеке-жеке талдау ...... ... ... ... артынан, ең
соңында.
Қапыда өткен дүние-ай, Ақырында еш болды-ау, ел үшін ... ... ... жері жоқ ... жеңбейтін (Шәкәрім).
Бастапқы түбір мен қазіргі туынды сөздің арасында мағыналық ... ... ... да өз ... мен ... түгелдей айырылған.
Демек , тәуелдік жалғауы бұл тұста түбірге толық түрде кірігіп, сіңісіп
кеткен деп айта ... ... ... ... жатыс септігінің жалғауы
жалғану ... бұл ... ... ... ... қолданылып
морфологиялық нұсқа жасап тұр.
Ақырында//ақырысында
Ақырында ... құр ... (Ы. ... ... ... жазаға тартылды. («Жас Алаш»).
Алға// алда. Алдыңғы жақта.
Аз да болса дұшпанның көп күшін алға ... ... ... ... ... жатырмыз (Б. Момышұлы). Құнанбай мен Ызғұтты алда келеді
екен (М. Әуезов).
Әуелім//әуелі. Керек десе, тіптен де., ... ... ... ... ... ... де қолданылады, «-і» тәуелдік жалғауының Ш жақ
көрсеткіші, сөзжасамдық ... ... сөз ... толық сіңіп,
морфологиялық нұсқа жасап тұр.
Келе-келе механизатор емес қыз-келіншек қалмауы ... бұл ... (О. ... ... ... ... әуелі үй арасына да жаяу
жүрмейді (І. ... ... ... ... тепе-тең, дербес сөз, «қашан?» деген
сұраққа жауап беріп, ... ... ... ... ... ... көре аламыз.
Осы келтірілген мысалдарда сөздер құрамындағы септік жалғауларының
көнеруі нәтижесінде үстеуге ... ... Н. ... ... ... ... деп атаған дұрыс» деп есептейді [4, 58 б.]. ... ... мен ... жігі айқын көрінеді. Бастапқы түбір сөзді табу ... ... оның ... да ... аламыз. Бір өзгешелігі, бұл тұста
септік ... ... ... ... ... болып,
сөзжасамдық дәрежеге жетіп, қызмет атқарып, нұсқа сөздер жасап ... ... ... береді. Тілдегі қосымшалардың түбірге кірігу,
көнеру ... ... ... ... ... бір сөз ... екінші сөз
табына ауысуына да әсер етеді. Үстеулердің бұл тобы ... ... ... ... ... ... сөз таптарынан
морфологиялық жолмен жасалады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1999. – ... ... С. ... ... және варианттылық. – Алматы, 1997. – 207 б.
3. Томанов М. ... ... ... тарихи грамматикасы – Алматы:
Мектеп, 1988. – 264 ... Н. ... ... ... ...... 2006. ... б.
Резюме
Статья рассматривает особенности использования морфологических
вариантов слов.
Summary
The article deals with the ... of using of ... of ... ... ... ... ... бүгін, болашағы.
әл-Фараби атын. ҚазҰУ
доцент, филол.ғ.к., Ақымбек С.Ш.
ТҮРКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ ҮНДЕСІМ ФОНЕТИКАСЫНЫҢ МӘСЕЛЕСІ
Түркі тілдерінің грамматикалық құрылымы туралы еңбектерді шолғанда
сингармонизм жайлы ... ... ... ... тұжырым төңірегінен аса
алмағанын байқаймыз. Ол қағида бойынша: ... ... ... жуан ... оған ... ... жуан ... сөздің соңғы буыны жіңішке
дауысты болса, оған жалғанатын қосымша жіңішке болады. Орта ... ... мен ... осы ... ... осы күнге дейін шыға
алмай келеді.
Үндесім фонетикасы қазақ және түркітану тұрғысынан ғана емес, жалпы
тіл білімі тұрғысынан да ... ... ... Проф. Н.С.Трубецкой тіл
бірліктерін талдай келіп, былай дейді: «...сингармонизм, ... ... ... ... в ряде ... ... ... в языке
волжских или казанских татар, в башкирском, казахском и в ... ... ... и т.д.). С ... ... точки зрения
сингармонизм состоит в том, что каждое ... в этих ... ... либо только передние гласные и палатализованные согласные, либо
только задние гласные и веляризованные согласные» [1,297]. ... ... ... ... ... Оның ... ... құбылыс тұрғысынан ғана түсіндіруге тырысады: «Поскольку...
сингармонизм действует только в пределах слова, то ... ... ... либо ... гласный + веляризованный
согласный либо задний гласный + палатализованый согласный либо ... ... во всех ... ... ... ... слов ... обоими элементами этих сочетаний» [1,297]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... отырғанын
көреміз.
Проф. М.Ш.Ширалиев әзірбайжан тіліндегі үндесім мәселесіне мынадай
сипаттама береді: «Сингармонизм в азербайджанском языке выступает в ... и ... ... ... ... ... ... как губная гармония ограничена и распространяется
только на узкие гласные» [2,162]. Мұнда үндесімнің сипаттамасы беріліп
отырған тәрізді. Алайда сол сингармонизмді тек ... ... ... анық ... ... ... тұжырым «буын үндестігіне»
байланысты берілген болып шығады.
Мұндай анықтаманы өзге түркі тілдерін зерттеуші ғалымдардың көпшілігі
ұстанады. Түрколог ғалым Н.А.Баскаков алтай ... ... ... ... береді: «В алтайском языке сохранилась последовательная
палатальная и лабиальная гармония, последняя в отношении как узких, так и
широких губных гласных» [3,180] Осы ... ... ... түркі
тілдеріндегі үндесім мәселесі сингармонизм, оның ішінде дауыстылардың
үндесуі шеңберінен аса ... ... ... ... ... ... ... түркологтарға
ортақ мәселе. Тек башқұрт тіліне қатысты проф. А.А.Юлдашев мынадай қызық
пікірді ... ... «По ... ... сингармонизма в слове могут
быть гласные только переднего или только ... ... ... выступают в нем либо в переднерядном, либо в ... ... В ... ... ... и нередко
сочетается с заднерядными гласными. Нёбный сингармонизм не соблюдается
также и в иноязычных заимствованиях» [4,208]. ... бұл ... ... да мән ... кетеді. Дауыссыздардың сингармониялық тіл алды,
тіл арты варианттары болатынын ... ... ... тіл ... ... ... ... тағы бір фонетикалық құбылыстың
нышанын көреміз. Түркологтар дауыссыз ... ... ... ... ... деп ... Басқаша айтқанда, қатаңнан кейін
қатаң, ұяңнан кейін ұяң деген ... ... ... ... ... Шындығында, дауыссыздардың тіркесім
түрленімін үйлесім түрленім деп қарау қажет, яғни оны ... ... ... ... ... бұл екі ... өзіндік
ерекшеліктері бар: дауыссыздардың тіркесім түрленімі фонетикалық заңдылық
болса, үндесім фонологиялық заңдылық болып табылады. ... да ... ... деп ... ... ... ... ғалым М.Томанов: «Егер сөз құрамындағы буындардың өзара
ыңғайласып, бір фонетикалық комплекске бірігуінің белгісі – сингармонизм
құбылысы десек, онда бұл ... ... ... ... ... ... де, ... тілдердегі сияқты,
бірінші буынның сапасына негізделеді, бірінші буын жуан айтылса қалған
буындар да жуан, жіңішке айтылса қалған ... да ... ... көне ... тіліндегі сингармонизм буын гармониясы түрінде
көрінеді: қатаң дауыссыздар жуан дауыстылармен, «жұмсақ» дауыссыздар
жіңішке дауыстылармен тіркеседі» деп ... [5,49]. ... ... ... дауыстылар мен дауыссыздарға да ортақ қасиет, ал ол
буын тіркесімі тұрғысынан анықталатынын анық ... ... ... ... ... сөз ... «буын үндестігі» мәселесіне
соқпай кетуге болмайды. Мысалы, «Гласные фонемы являются основой
сингармонизма и его ... ... по ... ... последний из
соседних слогов уподобляется предыдущему» [6,333] деп түйіндейді
І.Кеңесбаев. Дауыстылардың осылай үндесуін заңдылық деп қарастыру дәстүрге
еніп, қазіргі оқулықтар да осы ... ... ... ... ... тілінде буын құрауыш дыбыс ретінде дауыстылар алынып, буын деңгейінде
дауыстылардың рөлі басым ретінде танылғандықтан дауыстылардың өзара
үндестігі бұлжымас ... ... ... ... орын ... ... ... ұғым түркітанудың алғашқы кезеңінен өмірге біржола жолдама
алып, осы ... ... ... ... келеді.
Қазақ тіліндегі сингармонизм жайлы мәлімет тіптен көп, акад. Ә.Қайдаровтың
пікірінше: «Казахский язык относится к числу ... ... Для него ... ... ... ... ... сближении гласных звуков основы и присоединяемых к ней
аффиксов по принципу ряда, губная ... ... ... ... и
далее второго слога не распространяется, хотя в разговорной речи ... и на ... ... [7,245]. ... ... ... түбір
мен қосымша арасындағы құбылыс ретінде түсіндіріледі. Ал ерін үндестігі
алымының сөздің неше буынын қамтитындығына байланысты шектеудің ... ... ... ... отыр.
Қазақ фонетикасының толық курсын дайындап оқу құралы ретінде ұсынған проф.
С.Мырзабеков. Ғалым қазақ тілінің құрамы мен жүйесіне, дыбыс ... ... ... ... ... қамтыған. Ол дыбыс түрленімін
дыбыстардың үндесуі деп қарай еліп, «Тіліміздегі сөздердің бірыңғай жуан не
жіңішке, сондай-ақ бірыңғай еріндік не езулік буынды болып, ... ... ... біріне-бірі акустика-артикуляциялық жақтан
бейімделіп, үйлесіп тұруын дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы ... деп ... ... біз ... ... ... ... бәрін үндестік заңына жатқызатынын байқаймыз.
Үндесімнің фонологиялық мәртебесін «буын үндестігі» ... қате ... ... ... ... Ә.Жүнісбек мынадай пікір
келтіреді: «Сингармонизм же, наоборот, лишённый органически ... ... ... в ... ... явление – «гармонию гласных»,
сам факт существования ... ... у ... ... ... ... несмотря на бурное развитие фонологических
теорий, остался слабо разработанным звеном ... и ... ... ... ... ... ол тілдегі барлық дыбыстарды қамтиды.
Фонетикалық тұрғыдан бір дыбыстың жуан-жіңішке түрленімі болып, басқа
дыбыстың жуан-жіңішке түрленімі болмауы мүмкін емес. Бұл ... «В ... ... как ... ... ... и это ... том, что любой тюркский звук есть, на самом
деле, система из четырех сингармозвуков. В фнологической системе
сингармонических языков фонетическая реализация тембра ... ... ... ... есть и [t], и [t'], и [tº], и ... хотя бы ... из ... исключено: либо все они вместе
наличествуют в звуковом строе языка, либо нет ни одного» [9,63] деп нақты
көрсетеді. Ал бұл ... ең ... ... ... яғни ... ... ... кем болмауы қажет екенін дөп басып айтады.
Жоғарыдағы пікірлерді сараптай келе қазақ ... ... ... екі ... ... десе болады: бірде «үндестік» деп алынып,
оның дауыстылар мен дауыссыздарды бірдей қамтылатыны айтылса, енді бірде
«буын үндестігі» деп ... тек ... ... ... ... ... ... үндесім айтылымы жайлы сөз
болғанда ол заңдылық жайлы басты деректерді ХІХ ғасыр ғалымдарының
еңбектерінен іздеуге тура келеді. Себебі жоғарыда айтылғандай сол ... ... ... ... ... ... язык ... мағанада)
бақылау арқылы жазды. «Тірі» тілді деп отырғанымыз ол ғалымдар ел ... ... ... ... ... ... ... алып» отырғаны
белгілі. Халық тілінің жазумен бұзылмаған, ең таза көрсеткіші ретінде осы
деректерді қабылдау керек болады» [10]. Сонда зерттеушілердің
сингармонизмнің түркі ... тән ... ... екенін дәл аңғара
отырып, оның фонетикалық табиғатын әртүрлі байыптап отырғанын көреміз.
Соның бір ... Н.И. ... ... ... ... деген атпен
оған арнайы тоқталған және үндесім заңдылығын бүкіл түркі тілдеріне тән
құбылыс ретінде атағанынан байқаймыз: «Закон созвучия по которому и
известном ... ... бы оно ... ни ... все ... и согласные
должны быть либо толстые, либо тонкие, - закон общий всем ... ... ... и в ... ... (11,14(.
Ал, түркі тілдерінің білгірі В.В.Радлов болса, «...причина возникновения
гармонии гласных лежит в морфологии и теснейшим образом связана с
внутренней формой урало-алтайских языков» ... деп, ... ... ... Екі ... да ... ... бір мәселе, алайда атуы
екі түрлі.
Ғалымның пікірлері бертін келе жалғасын тауып, белгілі түркологтар жазған
ұжымдық еңбекте «Сингармонизм – организующее ... ... ... его ... ... ... ... слова в тюркском
речевом потоке. Определяющим элементом в сингармоническом комплексе
является гармония гласных, ибо слово состоит из слогов, а основную
слогообразовательную функцию ... ... ... в ... с
согласными образуют различные типы слогов в тюркских языках» (13,438( деп
сингармонизм мен «буын үндестігі» қатар жүреді. Бірақ лингвистикалық
басымдық соңғы ... ... ... ... сөзқұрауыштық қызмет
дауыстыларға тән деген қорытындымен аяқталады.
Түркологтар арасында сингармонизмді дауыстылармен ғана ... ... ... ... и задних фонем в
тюркских языках обусловлен не свойством отдельных ... и ... а ... ... ... ... ... деп, сингармонизмді
сөз просодикасының деңгейіне көтереді. Ендеше «…под сингармонизмом мы
понимаем однородную тембральную организацию всех звуков, как ... так ... ... фонетический облик слога (слова) в целом» [14,53]
деген қағида негізгі ... ... ... бірлік, ретінде таныған фонетист-мамандар көп
емес. Проф. Ә.Жүнісбек бастаған бастаманы проф. С.Мырзабеков ... ... ... тіл ... ғана ... ... ... үндесім теориясының қайта жаңғырып отырғандығы кездейсоқ емес.
Бұл мәселенің бастауы А.Байтұрсынұлы, Х.Досмұхамедұлы дәуірінде жатыр.
А.Байтұрсынұлы «Қазақта сөз екі түрлі: бір түрі – ... ... түрі ... Жуан ... ... дыбыстардың бәрі жуан болады, жіңішке сөздің
ішіндегі дыбыстардың бәрі де ... ... [15,390] ... ... сөз ... ... ... бір-бірінен
бөліп қарап отырған жоқ. Керісінше сөз құрамындағы дыбыстарды бір тұтас
айтылым деп отыр. Ендеше қазақ сөзінің жуан-жіңішке ... ... тән ... деп ... ... ... ... осы күнге дейін өзгермей келе жатқан «буын үндестігі» деген
ұғымның теріс екенін дәлелдейді. Ғалым еңбегінің ең басты ... ... ... ... ... айрықша өзіне біткен
қасиеті... Осы күндерде қазақ-қырғыз секілді шет жұрттармен жарытып
араласпай, нағыз түркілікті сақтаған елдердің тілдерінде ғана сингармонизм
заңы өзгерместен қалып ... ... ... ... ... қате
пікір екеніне тоқталады. Әрі қарай: «Бірқатар білігіштердің ойынша,
сингармонизм дауысты ... ... ... ... бір дауыспен (не
жуан, не жіңішке) айтылуынан шығады... Сондықтан сингармонизм ... ... заңы я ... гәрмөние заңы деп те
айтылады... біз «дауыстылар гәрмөниесі» дегеннің ... ... деп ... ... ... Бір ... я ... я жіңішке болып
екі түрлі айтылуы қазақ-қырғыз тіліндегі әр дыбыстың біресе жуан, біресе
жіңішке болып қос ... [16,111] деп ... ... ... ... ... ... заңдылығын жоғары фонологиялық
деңгейде сараптап отыр. Үндесім құбылысы тек дауыстыға тән емес, ... ... ... ... тән болып шығады. Бұл пікір
тек қазақ тіліне ғана емес, қазақ тілімен туыстас түркі тектес тілдердің
фонетикасына да ... ... ... ... ... ... ... қазақ
тіліндегі сөз просодикасы деген үндесім екенін аңғарамыз, онда:
«Фонологиялық талдау үндесім (сингармонизм) заңына лайық ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қазақ
фонологиясының ақиқат табиғатын тек үндесім фонологиясы тұрғысынан
талдағанда ғана ... ... ... да ... тілі ... ... ... өз алдына дербес талданды» [17,15] деген Ә.Жүнісбектің
тұжырымын қағида ретінде алатын боламыз. Сонда ғана түркі фонетикасы, оның
ішінде қазақ фонетикасы еуро ... ... ... ... өзіндік ұлттық
сипатына ие болады.
________________
1. Трубецкой Н.С. Основы фонологии. –Москва: Аспент пресс, 2000. -352 с.
2. Ширалиев М. ... ... ... ... Тюркские языки. –Бишкек:
Кыргызстан, 1997. С.160-171.
3. Баскаков Н.А. Алтайский язык. //Языки мира. Тюркские языки. –Бишкек:
Кыргызстан, 1997. С.179-186.
4. Юлдашев А.А. ... ... ... ... ... ... –Бишкек:
Кыргызстан, 1997. С.206-215.
5. Томанов М. Тіл тарихы туралы зерттеулер. (Түркі [қазақ] тілдері
бойынша). –Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа ... 2002. –616 ... ... І. ... тіл ... ... ... Арыс, 2008. –602
б.
7. Кайдаров А.Т. Казахский язык. . //Языки мира. Тюркские языки. –Бишкек:
Кыргызстан, 1997. ... ... С. ... ... ... ... –Алматы: Сөздік-Словарь,
1999. –199 б.
9. Жунисбек А. Введение в сингармоническую фонетику. ... ... ... ... ... М. ... ... үндесім (сингармонизм) құбылысының
артикуляциялық сипаты. Филолог.ғылым.канд...дис.автореф. –Алматы, 2006. -22
б.
11. Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия. –Казань,
1960. – 115 ... ... В.В. Опыт ... ... тюркских наречий. СПб. В 4-х
томах. 1888-1911.
13. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Фонетика.
–Москва: Наука, 1984. –484 ... ... Н.А. ... ... ... ... Наука, 1988. -207 с.
15. Байтұрсынұлы А. Тіл-құрал. –Астана: Сардар, 2009. –346 б.
16. Досмұхамедұлы Х. Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы.
//«Алаштың» тілдік мұрасы. ... Кие, 2009. ... ... Ә. ... ... –Алматы: Арыс, 2009. –308 б.
Резюме
В статье рассматриваются вопросы развитии теории сингармонической
фонетики в тюркских языках.
Resume
In article questions theory development ... ... ... languages are considered.
Бабаш Әбілқасымов,
филология
ғылымдарының докторы, профессор,
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
институтының бас ғылыми қызметкері
Қисса аталатын әдебиеттің ... ... ... ... ... екінші жартысындағы қазақша баспа нұсқалардың ішіндегі ең
қомақтысы – қисса аталатын әдебиет.
Қисса – арабтың әңгіме, тарих деген ... ... ... ... ... ... болуы да тікелей араб әдебиетінің әсерінен десек,
қателеспейміз. Өйткені ... ... ... ... сөзді алғаш рет XIV
ғасырдағы Рабғузидін, «Қиссасүл анбия» («Әулиелер тарихы») кітабының ... ... ... ... аты да араб ... «Қисса-и...» болып келеді. Алғашқы қиссалардың мазмұнының,
негізінен, мұсылман дінін уағыздайтын ертегі, ... ... де ... ... ... ... ... жыр еткен қиссалар
шыға бастаса да, олардың бірқатарының негізгі мазмұны ... ... ... ... араб сөзі болғанымен, ертедегі араб әдебиетінде ондай әдеби жанр
болмаған тәрізді. Бұл жанр, ... ... ... ... ... Қазақтың ауыз әдебиетінде жыр, өлең, толғау сияқты жанр ... келе ... да, ... аталған әдебиет XIX ғасырдың екінші жартысында
пайда болған. О баста шығыс әдебиеті сюжетіне құрылған көлемді, ... ... деп ... ... бұл термин талғаусыз, әйтеуір баспа
бетін көрген, өлеңмен жазылған дүниелердің бәріне де ... ... ... қисса термині о бастағы мағынасына сай, «әңгіме, тарих» деген
ыңғайда көбірек қолданылған.
«Қисса» деген атпен қазақ ... ... ... ... ... ... ... поэмалар, ислам дінінің бес парызын
насихаттайтын ... ... ... ... ... мадақтайтын арнау өлеңдер, әр түрлі медициналық ветеринарлық
тақырыпқа жазылған кеңестер де жарық көреді. Негізінен, XIX ... ... ... бұл ... қазан төңкерісіне дейін біршама етек
алып, кен жайылды. Тек қана XIX ғасырдың аяғына ... 20–30 ... ССР ҒА ... кітапханасының библиографиялық көрсеткіші бойынша,
қазақ тілінде 100-ден астам атпен қисса-хикаялар жарық ... ... ... ... ... ... кейбір қиссалардың, әсіресе қазақтың ауыз
әдебиет үлгілерінің, сол жылдар ішінде 5-тен 10 мәртеге ... ... ... ... бұл ... ... қаншалық құштар болғанын айқын
көруге болады. Әрине, халықтың ... ... ... пайдаланып, не
сюжеттік мәні жоқ, не өлеңдік қасиеті жоқ көр-жерді қисса етіп жазып, табыс
таппақшы болған адамдардың да ... ... ... ... ... оңай кәсіп болғанын павлодарлық Ғали Махмұтұлы дегеннің мына
сөзінен көруге болады.
«...Жай тұрғанча бір ... ... ... ... деб қисса қылыб йаза салам».
«Павлодар шаһарында саудамыз бар
Керек болса алуға кітаб таяр
Колыңызға ... ... ... тиын ... ... Егіз бала, Көп кеңеш»,
Қазан, 1897, ... «Көп ... деп ... ... ... ... ... ақыл
айтуға арналған. Бос жүрме, дін біл, намаз оқы, дүниешілікке берілме деген
сияқты ... ... ... ... көп ас, ... ... алам ... ұрыспа»
деген сияқты да «ақылдар» айтады. Аталған қиссаның іліп алар не ... ... ... жоқ, ... сюжет, жауыр болған насихат сөздер.
«Қисса-и Әдеблі бала» деп аталған 15 беттік кітапшада да (Қазан, 1897)
ешбір ... жоқ, тек ... ақыл ... ... ... мұндай қиссалар көп емес. Бұларға қарап,
қисса атаулы әдебиетке баға беруге не ... ... ... тарихынан
шығарып тастауға әсте болмайды. Филология ... ... ... бәрі ... ... нәрі жоқ, ... әдебиетінің өсуіне,
қалыптасуына септігін тигізбеген, оқушыларын көркемдік сезімге баулығынан,
тек ... ... ... емес. Олардың ішінде өз заманының шындығын
белгілі дәрежеде көрсете білген, шығыс әдебиеті үлгілерімен таныстырған
құнды ... ... - деуі ... ... ... ... белгілі қазақ жазушысы Бауыржан Момышұлының өмірбаяндық
туындысындағы қиссалар туралы мына бір сөзін ... кету ... ... ... ... таза тілі, оралымды ойы, қиял жетпес
теңеулері, ертіп отыратын екпіні, ұйытып тастайтын ұйқасы ... ... ... жіберетіндей сезілетін. Мен осынау халық қазыналарын
алғаш рет ... ... ... көзі ашық ... ... дәм ... ... сусындағам» - деп жазады. Қазақ әдебиетіндегі
қиссалардың рөлін сөз ете келіп, проф. Қ.Жұмалиев:
«Шығыс классиктерінің махаббатты жыр ... ... XIX ... өмір
сүрген қазақ ақындарына белгілі дәрежеде әсерін ... ... ... аударса, кейбіреулерінің тақырыбын, сюжетін алып, өздерінше поэма
етіп шығарды. ... Қазақ әдебиетінің бұл саласы кең ... ... ... ... деп ... жоқ, ... ... «Қазақ әдебиетінің тақырыптық, сюжеттік
арнасын кеңейтіп, оны ... ... ... ... ісіне себін
тигізді».
Сондай-ақ қиссалардың қазақ әдеби ... ... да ... белгілі
үлесі болғаны даусыз. Алайда, қиссалар тілі лингвистикалық ... ... ол ... ... ... ... ... пікірлер
көп. Қиссалардың тілі туралы алғашқы пікірлерді біз «Түркстан уәләятының
газеті» (1870-1883) ... ... ... 1876 ... ... Қазанда басылған «Қожа Бафан уа һәм Сәдуақас» ... ... ... ... Бұл ... ... делінгенімен, сөзінің көбі ноғайша» екені
айтылып, мысалдар келтіріледі.
Қазақтын, белгілі ақыны С.Торайғыров ... ... ... өз тұсындағы өлең, қиссаларды сынай келіп, «Ертеректегі
шыққан қазақ отағасылары көздерін жұмыб, наныб, ... ... ... ... ... тыддайтыны, қолдан-қолға түсірмей, құлқынын
құртыб құмартыб оқитын кітабдары «Зарқұм», «Сал-сал», «Алфамыш» тағы ... ... ... жеті бас, ... пері ... ... дәу ... ұшы-қиыры жоқ түпсіз өтірік, қисынсыз хикаяттар
еді...» – деп ... ... мен ... ... ... ... ... «хикаят» болса да тілі қазақша, рухы қазақ
рухына қарай бейім келгендіктен, өзін ... ... – деп ... ... ... да көрсетіп өтеді. Біз бұдан қиссалардың, аталған
кемшіліктеріне қарамастан, ... ... ... рухани өмірінде
белгілі орны болғандығын байқаймыз.
Қиссалар туралы бұдан кейінгі ... ... ... ... ... сюжеттік желісіне назар аударылады
да, тіліндегі өзге тілдік ... ... ... ... ... да ... ... жазылды деген қорытынды жасалады.
Бұдан өзгеше пікір филология ғылымының докторы Р.Сыздықованың «XIX
ғасырдың соңғы ширегіндегі ... ... ... деген мақаласында айтылады.
«Өткен ғасырдың екінші жартысында қазақ мәдениетінде орын тепкен жазба
нұсқалардың бір тобы ... ... ... ... ... «Шахнама», «Тотынама», «Мың бір түн», «Жүсіп пен Зылиха», «Таһир –
Зухра» сияқты лироэпос поэмалары мен ...... ... ... ... тақырыптарды жырлаған дастан-жырлар болды.
Бұлардың тілі әлі күнге дейін ... ... ... болған емес,
дегенмен біз олармен бір қыдыру танысқаннан кейін, мынадай ... ... деп, діни ... тілі мен ... «Мұңлық – Зарлықтың» тілі
бірдей емес екенін, соңғыда ... тілі ... ... ... көрсетеді.
Міне, бұл шолудан біз қазақ лингвистикасында қиссалар тілінің арнайы
зерттеу нысаны болмағанын, ... ... ... ... ... ... ... жол-жөнекей айтылған пікірлер екенін көреміз.
Қазақ тіліндегі қиссаларды ... ... біз ... ... ... ... 3 ... жіктеуге болатынын байқадық.
1) Мазмұны, негізгі идеясы жағынан дінді, діни моральды уағыздайтын,
тілі жағынан ... ... ... ... ... ... ... араб, парсы сөздері ... ... де, ... мен ... ... ... ... формалар толығынан
сақталып отырады. Бұл топқа «Зарқұм», «Жұм-жұма», «Сал-сал», «Кербаланың
шөлінде», «Тамимдер», «Адам», ... ... ... қонақ болғаны»,
«Бозжігіт», т.б. жатады.
2) Мазмұны жағынан шығыстық сюжетке ... ... ... ерлікті жырлайтын, лексикасы, ... ... ... ... ... мен ... ... кейде түркі әдеби
тіліне тән дәстүр кездесетін ... ... ... «Үш ... ... ... уа һәм Сәдуақас», «Жүсіп – Зылиха», «Қисса-и ... ... т.б. ... ... Бұлардың тілінің өзінде де
авторының кім екеніне қарай аз-кем ерекшеліктер байқалады.
3) Халық ауыз ... ... «Ер ... ... Алпамыс», «Қисса-
и Қыз Жібек», «Қисса-и Айман – Шолпан» т.б. Бұлардың орфографиясында ғана
жазба дәстүр сақталған, ... ... ... ... кездесіп қалып отырады, ал лексикасы толықтай қазақ сөздерінен
тұрады, таза қазақтық образды теңеулер мен қалыпты тіркестер жиі ... ... ... ... – әр ... ... ... алып, лингвистикалық талдау арқылы сол топтағы ... ... ... керсету. Сондықтан негізгі объектіміз әр топтан бірер
қисса болады да, ал қалғандарындағы ұқсас не ерекше ... ... ... ... ... ... 3 ... жіктеген қиссаларымыздың
тілдік ерекшеліктерін даралап көрсету мақсатында әр топқа шартты ... ... ... ... ... қиссалар» және «Халықтық
туындылар» деп ат қойдық.
Діни сарындағы ... ... ... қиссаларды жоғарыдағы атына ... тек ... ... деп ... әсте ... Бұлар тақырып жағынан
алуан түрлі болса да, қиссаның өн ... ... ... ... жөн-жоралғылары мен «қасиеттерін» насихаттау орын алып отырады.
Мәселен, «Жұм-жұма» қиссасында Ғайса пайғамбар аңда ... ... ... ... ... ... түсіп, Әзірейілдің күрзісінің дәмін
татқан бұрынғы Мысыр патшасы Жұм-жұманың басымен әңгімелеседі. Ал «Сал-сал»
қиссасынан мынадай жолдарды ... ... ... бізлерге йалғыз алла
Тұғры йолны асан қыл барча ... ... сөз ... ... ... ... салма»
«Зарқұм» қиссасындағы суреттелетін соғыс мұсылмандардың дін үстемдігі
үшін кәпірмен соғысы. Әскерлерге соғысқа кірерде ... ... ... ... ... ... ... барсаң анда». Бұл топтағы ... да ... ... ... Ал ... ... баршасына ортақ
қасиет – жоғарыда айтқанымыздай, түркі әдеби тіліне тән ерекшеліктердің
толықтай ... ... ... ... біз «Бозжігіт» қиссасына
толығырақ тоқталып, ... ... ... ... ... ... ... ертерек көрген және қазақ арасына ... ... бірі – ... ... Бұл ... ең ... ... 1870 ж. В.В.Радлов жинап бастырған «Түрік тайпалары әдебиет
үлгілерінің» III бөлімінде ... ... Бұл ... ... ...... бір ... ақыны жазған қолжазба болса керек. Жырдың алғы ... ... ... ... деп ... [Уфа] шәріне барғанда «Бозжігіт» кітапты бір қатар [рет] көрүб
едім. Бұ кітап жақсы ... еді, жыры көп жоқ ... сөзү ... екен.
Жігіттің аты Бозжігіт екен, қыздың аты Қарашаш екен. Бозжігіттің досұнұң
аты белгісіз екен. Біз Күмән деп ... ... Және ... аты жоқ ... ... ... 1842 жылда жазып едік. Әуелі жазғанда қисса деп жаздық;
сөзүн жазып жырлап едік, шәкірттеріміз «Бозжігіт» кітаптың бәрін ... ... ... бәрі ... ... жаздық». Бұған қарағанда, бұл
автордан бұрын да «Бозжігіт» атты кітап болғанға ұқсайды. Ол ... ... әлде ... ма – ол ... ... ... Өзі ... 2 вариантын (қара
сөз аралас және түгел өлеңмен) жазған. В.В.Радлов «Үлгілеріне» кіргені –
сол өлеңмен жазылған ... ... Ал ... ... туралы мәлімет
жоқ.
Біздің қолымыздағы нұсқа – ... 1881 ... ... ... ... бұл ... тілі негізі қазақша болғанымен, онда татар,
ұйғыр тілдері элементтері жиі ұшырайды. Өлең жолдары мен қара сөз ... ... ... Негізгі уоқиға, қимыл қара сөзбен баяндалады да,
кейіпкерлердің сөздері өлеңмен беріледі, кейде автор сөзінің де ... ... ... Өлең ...... жыр ... ... өлең. Өлең ұйқастарында, образ жасауда, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... тілдерінің сөздері жиі ұшырайды. Халық тіліне
ертеде еніп, байырғы болып кеткендерін сөз етпегеннің өзінде, ауызекі тілде
сирек ұшырайтын және қазір көп ... ... ... ... ... ... рауаят, расуа, руан сияқты сөздер кездеседі. Кейбір араб, ... ... ... қатарласа қолданылып, синонимдік қатар түзеген.
Мәселен, қазіргі «өлең» деген мағынада нәзім, шығыр, бәйіт, мінажат ... ... ... ... ... сәл де болса бір-бірінен
ажыратарлық өзгеше мағыналық реңк болса керек.
Мысалы: Түшінде Бозйігіт сабыр қыл деп ... бір ... ... йыл дахы түш ... ... болұб зорлық қылұб йылаб нәзім ... Анда ... өз ... ... болұб бір мінажат айтқаны ... ... ... ... ... ... – қазіргі ұйғыр тілінде
негізінен осы мағынада қолданылатын сөздер, бірақ ... ... ... ... орта азиялық түркі әдеби тілі дәстүрін толық
сақтаған. Бұл ... ... ... ш әрпі ... ч жазу
(ічіндегі, чықса, ачылды), көпшілік жерде қ орнына х жазу ... хәл, ... ... үндестігінің сақталмауы (қызны, ... ... ... ... ... ... і, ы қысаң ... ұ, ү ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Қазақ тілінде ж дыбысы келетін орындарға ... и ... жазу ... орын ... ал ... жазылған сөздер – бірен-саран (жүрдім, жиұб).
Осы сияқты қазақтағы с дыбысы келетін жерге барлық ... да ш ... шол, ... ... іш, ... түркі жазба ескерткіштеріне тән сөз ортасында р, ғ, д, ... ... ... жиі ... ... ерді ... туғмыш
(тумыш), йығлаймын (жылаймын), ачығланұб (ашуланып), артындын (артынан),
олтұрған (отырған). Сол сияқты, сөз ... т, к, ғ ... ... Тахт (тақ), дост (дос), түрлік (түрлі), тірік (тірі), ұлұғ (ұлы).
Сын есім тудыратын дай/дей жұрнағы қиссада көне ... ... ... кездеседі. Шондағ (сондай), мундағ (мұндай), кішідек ... ... ... ... ... ... тіліндегі м
дыбысымен келетін кейбір жерлерде (менің, мойын) б дыбысының келуін ... ... ... ... ... ... қосымшалар мен
етістік формаларының аясында байқалады. Сол ... ... ... тән мұнда да қазіргі ыңғайластық жалғаулықтар және, мен орнына
уа, һәм, кейде бірлән қолданылған.
Шығыс септігі қосымшасы дан/ден қиссада ... аяқ ... ... ... ... ... ... аяқға Че уақиғалардын тафриқа-
тафриқа баян қылды (48-бет). Шейін ... да ... тіл ... ... ... ... әдеби тілімізде кездеспейтін не өте сирек кездесетін
етістік формалары жиі ұшырайды. Ең ... ... ... тілдік формалардан
есімшенің ар/ер түлғасының ұр/үр түрінде, ған/ген формасының ... ... ... ... Сол ... өткен шақ етістіктің III жақтық
көпше түрінде лар/лер қосымшасы қосылып келуі де – қиссада қалыпты ... ... ... ... ... ... бір ... айрылмас
махабатлы дост еділер (4-бет).
Сөйлем аяғында келіп, сол өзі жалғанған сөзіне предикаттық мән беретін
дүр қосымшасы қыссада жиі ... ... ... ұлұғдұр//мұдын башқа
шаһарлар һәм бардұр (15-бет). Кетмес қайғы ... ... Тез ... ... ... өзге қиссаларда («Сал-сал», «Жұм-жұма», «Кербаланың
шөлінде», «Зарқұм», «Тамимдер», ... дию» т.т.) ... ... аз-кем
өзіндік ерекшеліктері кездессе де, ... мен ... біз ... ... ... ... ... байқалмайды.
Аталған қиссалардың бәріне тән кемшілік – орфографиялық қателердің көптеп
кездесетіні.
Бұл топқа жататын қиссалардың мазмұнында діни ... ... ... орын алғанымен, тілінде өзге түркі тілі элементтері жиі
кездескенімен, қазақ әдеби тілінің қалыптасу үрдісінде ... да ... ... ... ... қазақтың ескі әдеби тілінің айшықты сөз ... ... ... ... ... Қиссалардағы сюжеттік желі,
махаббат, Отан қорғау тақырыптары өздерінен кейінгі не тұстас әдебиетке
игілікті әсерін ... ... да біз ... қазақ әдебиеті тарихынан,
демек, қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихынан сырт қалдыруға тиіс емеспіз.
Азаматтық тақырыптағы қиссалар
Бұл топқа енетін қиссалардың негізгі ... ... ... ортақ
болғанымен, оларды қайта жырлаушылар – қазақ ақындары немесе ... ... ... ұлт өкілдері. Сондықтан бұлар қиссада сөз болатын оқиғаларды
шама келгенше қазақ шындығына жақындатуға тырысқан, сол ... ... де орта ... түркі әдеби тілінің жалғау-жұрнақтарына қарағанда
халықтың сөйлеу ... тән ... ... орын ... Бұлардың ара
салмағы қиссаның тақырыбына, авторына қарай әр қиссада әр ... ... ... ... көбіне адамгершілік, махаббат және ... ... ... ... ... аса ... ... көпшілігінде образды теңеулер, әдемі көріністер, суреттеулер
кездесіп қалып отырады.
Бұл топқа жатқызуға болатын ... көп. ... біз ... ... жұртқа көп мәлім емес, әсіресе тілі туралы бұрын сөз ... алып ... ... қиссасы (Қазан, 1877). Араб әрпімен ... 43 ... ... ... «Мың бір түн» ... көз ... елестетеді.
Бұл қисса бізге оқиғасының тартымдылығымен, діни сенімдерден біркелкі
аулақтығымен, тілінің таза қазақшалығымен өте ... ...... жерінде туып, Петропавлда өскен ... ұғлы ... ... ... өлеңдік құрылысы, ұйқасы да біршама жатық.
Оған мысалға төмендегі шумақты келтіруге болады.
«Мен тайақдан жығылдым есім ... ағам ... ақыл ... бір ... ... бізке
Малым бар деб бізлерке жала жауыб» (9-бет),
Курсивпен терілген сөз тіркестері – қазақ ... ... бар ... ... басқа да «Жақсының өзі өлсе де, аты қалар», «Көзімнің
тия алмаймын аққан жасын», «Сұлу ... ... ат, түзу ... Мал ...... ... ... сияқты сөз оралымдары баршылық.
Лексикасы түгелге дерлік қарапайым (нейтралды) қазақ сөздерінен
тұрады, тіпті сол ... ... ... ... кездесетін араб, парсы
сөздері де бұл қиссада бірен-саран, олардың өзі де халықтың ауызекі тілінде
айтылу тұлғасында ұшырайды. ... ... өн ... ... кездестірген
араб, парсы сөздеріміз – уәзір, халифа, ... ... ... шаһзада,
гүнакар, ғауға, зындан, бибақ, ғибрат тәрізді азын-аулақ сөздер. Қиссада,
сонымен қатар, қазір мағынасы ... не ... бара ... кене ... де ... ... бір ... таңдаб алдық
Саурыдан біз бір талай олжа табдық (42-бет).
Көб сарпайлар кикізді екеуіне
Той қылды жұртұн жиыб куанғаннан ... ... ... – киім аттары, кейінгі кезде бұл сөздер киім
аттарынан гөрі киімнің неден ... ... ... ... ... көк ... етік ... тіркестерінде көбірек қолданылғанын
байқаймыз. Сондай-ақ жырда мал сөзі «дүние, тауар» мағынасында қолданылған.
Кітаптың орфографиясында дәстүрлі ... ... тіл ... ... ... емле ... бойынша қ, п-мен жазылатын қызмет,
қазір, сапар, топырақ, перзент сияқты ... ... ... ... ... ... ... жазылған. Сол сияқты әділ, арыз, еш, әр ... ... ... ғаділ, ғарыз, һеч, һәр түрінде келіп отырады.
Түбірге қосымша қосылғанда дыбыс үндестігі заңының ... ... ... ... отырады. Мысалы, салтанат-лы, біз-ні, із-леб, мың-
дай, біз-лер-ке, тын-май, бар-нық, алтын-дан. Барлық позицияда да ш ... ... ... ... ... чечен, ічінде).
Сөздің орта, соңғы буынында қысаң ы, і-нің орнына көп ... ұ, ... ... бұл ... ерін ... әсері шамалы. Мәселен, қойұн,
жұртұн деген сияқты сөздермен қатар, барұб, ерүб, келтүр, ... ... ... орта буындарында ұ, ү жазылыпты. П, г әріптерінің орнына
б, к таңбалары жазыла береді. Бұл да – араб ... ... ... ... әрпі ... и, с ... ... ш жазу сияқты орфографиялық дәстүрге
келетін болсақ, мұнда да ешбір заңдылық байқалмайды. Бір ... сөз ... ... ... ... бір ... ... жазыла береді, с/ш да сол
сияқты. Мысалы:
Иахшы өткен дүниеден жаман ... өзі өлсе аты ... ... ... ... ... мен жаздұм жақсы-жаман (3-бет).
Қиссада кездесетін морфологиялық ерекшеліктер ... ... ... және ... ... мағынасында келетін мен/пен/бен
формасы қиссада, негізінен, сол тұстағы ауыз ... ... ... мен ... ал ... формаларының кездесуі өте сирек.
Есімшенің келер шақтық формасы қиссада, негізінен, тұғұн ... ... ... тұрған тұлғасы да кездесіп қалады. Бұдан басқа
морфологиялық тұлғалар қазіргі әдеби тілімізбен тұлғалық жағынан да ... ... ... ... ... – тілі ... өзге ... қазақтың сол тұстағы ауызша әдеби тіліне бір ... ... ... тілі ... ... пайдаланган шығарма. Шығарма тілі өзге тілдік
сөздер мен сөз ... ... ... ... бұл ... жатқызылған қиссалардың («Үш қыз», «Қожа
Ғафан уа һәм ... ...... ... ... – өзге түркі
халықтарына сюжеті ортақ болғанымен, тілінің, негізінен, қазақша ... ... ... ... тіліне тән формалар бұларда сирек
кездеседі. Оның есесіне халықтың сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... тілінде бірді-екілі диалектілік
құбылыстар да көрініс береді.
Халықтық туындылар
Бұл топқа жатқызғанымыз — ... ауыз ... ... баспа
нұсқалары. Бұлар, негізінен, қазақ ... ... ... ... ... ... Сондықтан бұл топтағы қиссалар
материалдарынан XIX ... ... ... ... ... тән ... молынан көруге болады. Әрине, бұл дәуірде басылып шыққан халық
ауыз әдебиеті үлгілері көп. Бірақ біз ... ... ... ғана ... ... ... ... осы талдаған қиссадағы ... ... да ... тән. ... ауыз ... ... («Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Алпамыс»), «Қобыланды батыр», «Айман-
Шолпан» монографиялық дәрежеде ... ... тіл ... ... сөз болды 28,
«Ер Тарғын» қиссасы. Бұның қазақ тілінде баспа бетін көрген бірінші
кітап екенін ... ... Сол 1862 жылы Н. ... ... ... ... жылдардағы басылымына да негіз болған. Бізге қисса сол
көнелілігімен де қымбат. 40 ... бұл ... ... ... аян
болғандықтан, оған тоқталып жатуды артық деп санадық.
Кітаптың кіріспесінде автордың өзі көрсеткеніндей, ол «Ер Тарғын» ... ... жылы ... еліндегі атақты Марабай ... ... ... Редакциясына Құлыбеков көмектесті деп көрсетеді. Қисса
таза қазақ тілінде, араб әрпімен басылған. Бұл қиссаның ... ... ... өзге ... ... өте аз ... де,
орфографиясында араб графикасына негізделген ... ... ... ... ... «Ер Тарғын» қиссасы 1871, 1876, 1879, 1880, 1892, 1894,
1909, 1913 жылдары 8 рет қайта басылады.
Қисса ... онда ... ... ... парсы, көне түркілік
сөздерді есептемегенде, түгелдей дерлік қазақ ... ... ... сөз ... мен өлең ... ... ... отырады. Тақырыптық
жағынан алып карағанда, қиссада ең мол кездесетін ... тобы – ... ... атаулары, сонымен байланысты фразеологиялық
тіркестер жиі ұшырайды. Соның өзінде көне ... ... ... XVIII – XIX ... ... ... де кездеседі. Бұл қиссаның
біздің дәуірімізге ауызша жырлану арқылы жетуімен байланысты болса ... ... ... ... ... ... ... әскер сөзі
де кездеседі. Сондай-ақ берен, қорамсақ, жай, бадана, жез айыр, кіреуке,
жарайна, жебе, сүңгі ... көне ... ... ... ... ... ... садақ, барабан сияқты кейінгі дәуірімізге тән соғыс
кұралдары да ... ... ... қимылын әсірелеп көрсету ниетімен жыршы оның
қолына өзі білетін «бес ... ... де ... Мәселен, мына жолдарда:
«Қөтерүб салған көк сүңгі
Тіріде қанға тоймады
Бір уақыттар болғанда
Суұрды белден қанжарды...
Бір уақыттар ... ... ... ... ... ... садақты
Мойынұнан алады
Атайын деб мылтықдай» (35-бет),— деп келеді.
Әрине, шабу үшін не қылыш, не ... ... ату үшін ... ... ... де ... Жоғарыдағы максатпен батырға қаруды қос-
қостап ұстатудың нәтижесінде оның көне, жаңа түрлері қатар келген ... ... ... эпитеттермен келіп, тұрақты тіркес құрайды.
Мысалы: алты қырлы ақ мылтық, қозы ... қу ... жүз ... кез ... ... әқ, ... бадана көзді кіреуке, сарала ту, т. б.
Жырдағы екінші бір топ ... ... ... ... ... ... да жоғарыдағы сияқты көне феодалдық дәуірге
тән ел билеу ... ... ... ... қатар, жаңа кейінгі
дәуірдің көрінісі дерлік бірен-саран сөздердің ұшырап қалатынын байқаймыз.
Хан, батыр, құл, күң, бек, ... ... ... ... көне дәуір оқиғаларын
жырлайтынын аңғартса, бай, жарлы, халық, мырза сөздері жырдың, ... ... ... қосылған «жаңартулар» екендігіне дәлел
тәрізді. Қиссада қазіргі ... ... ел, ... жұрт ... ... ... ... батыр, хан, мырза, жырау ... өз ... ... ... ... қолданылғанын көреміз.
Мысалы, Сол елке Тарғынның өзі хан ... және ... ... ... ... ... қазіргі әдеби тіл нормаларынан тыс
формаларды өте ... ... ... ... ... да ... байырғы ауызша әдеби тілдік формаларымен қатарласа жүреді, көбіне-
көп олар жырды көшірген не баспаға әзірлеген ... ... ... ... ... ... беретін қосымша көпшілік жерде менен түрінде
келеді, кейде оның ауызекі ... ... ... де ... ... ол — ... емес.
Қөсемше етістікке жалғанып, есімше жасайтын тын/тін қосымшасы жырда,
негізінен, тұғұн түрінде ... тек ... ... ... ... Сол сияқты шығыс септігі қосымшасы дан/ден орнына бір ... ... ... ... кездеседі.
— Тарғынның өзі қартайды ажал келіп дүниядын көчді (39-бет).
Негізінен алғанда, «Ер Тарғын» жырында сол тұс-тары көне ... ... ... гөрі ... ... ... тән ... көбірек орын
алғанын байқауға болады
Қорыта айтқанда, «Ер Тарғын» қиссасы — лексикалық құрамы жағынан
болсын, ... ... не ... ... ... ... ... сол тұстағы көне жазба әдеби тіл нормалары-нан гөрі ... ... бір ... ... ... нағыз халықтық шығарма. Бұл арада жырды
тікелей ақын ... ... ... ... дайындаған Н. И. Ильминский
әсері де аз болмаса керек.
Қисса лексикасы толығымен қазақтың қазіргі әдеби тілінде ... ... ... жиі ... ... мен образды
тіркестері мұнда да баршылық. «Жатқанға жан жоламас», «Жүр-ген аяққа жөргем
ілінер», «Сүтпен біткен мінез ... ... ... адам ... ... тұрды көмейге», «Екі көзім тоймадың бұл жалғанға», «Ит ... ... «Көк орай ... «Жан ... т. т. ... бірге бұрынғы
ауыз әдебиет үлгілерінде ... ... ... ... бір ... ... ... шап», «Жұртты жеген тауық ем, жалғанның ебін ... ... ... мақтадай» тәрізді соны сөз оралымдары ұшырайды.
Сөз жоқ, бұл қиссада сол XIX ғасырдың екінші жартысындағы ... елес ... ... ... пірканчік (приказчик), қалаш (калач)
сияқты орыс сөздері мен жаңа үғым ... ... ... бастаған
парахор, қарыз, өнерпаз тәрізді қазақ сөздері кездеседі.
Мысалы:
Барахорлар ... ... ... ... ... ... ... деб
ЬІсраф қылұб малны ... ... ... оңтүстік өңір тұрғындарының тіліне тән бірен-саран
диалектизмдер де ұшырап қалады. Пұл (ақша), ... ... жәке (аға, ... ... т. ... тілінің грамматикалық жүйесінде, негізінде, ... ... ... ... ... Тек ... ... ғана көне
түркі әдеби тілдік дүр, бірлән формалары кездеседі.
Мағлұмдур хұдаға
Бенденің ... ... ... йүріб өте алмас
Асман бірлэн өте алмас (5-бет).
Ал қиссаның орфографиясына келетін болсақ, көне ... ... емле ... ... ... ... Ш ... ч, с орнына
ш жазу, түбір мен косымшаның ... ... ... сақталмауы жүйелі
түрде, ал г орнына к, ж орнына и жазу ... ... ... ... беш ... ... кемелге
Ои секізде кыз толұб
Ана болар бір елге» (4-бет),—
деген үзіндіде жиырма, жас, ... ... ... ... ... ... сөзі ... дұрыс жазылган. Бес, жас сөздерінде с орнына ш
жазылып, беш, йаш түрінде берілсе, секіз сөзі с-мен ... Осы ... ... осы бір үзіндінің өзінде де бірізділік жоқ.
Араб, парсы ... түп ... ... ... жазуға тырысушылық
байқалады. Эділ, арам, адал, арыз, мейман, ақыл ... ... ... халал, ғарыз, меһман, ғақыл түрінде жазылған.
Қалай десек те, идеялық жағын есепке ... бұл ... ... ... ... жағдайын танытатын XIX ғасырдағы баспа нұсқалардың бірі
ретінде қарауымыз керек.
«Халықтық туындылар» деген атпен біріктіріп ... ... ... ...... ... қазақтық өзінің төл сөздерінен
тұратындығы. Әрине, әр шығарманың жырлаған ... ... ... ... ... әр ... ... қамтиды. Өзге топтағы қиссалардан
бұлардың бір айырмашылығы — тілінде қазақ ұғымына әбден сіңіскен, қалыпты
сөз ... мен ... сөз ... молдығы. Бұлардан көне дәуір
суретін білдіретін тарихи сөздермен қатар, сол дәуірде кіре ... ... ... араб, парсы сөздерінің саны біртіндеп азая бастағанын
байқаймыз.
Бұл шығармалардың грамматикалық құрылысына тән ...... ... ... көне ... әдеби тіліне тән жалғау-жұрнақтардың азая бастауы,
қолданылса да, қазақтың сөйлеу тіліндегі формалармен қатарласа жүретіні.
Бұл шығармалардың орфографиялық ... араб ... ... ... дәстүрден айыға алған жоқ. Бұл шығармалардың ішінен қазақтың сол
тұстағы сөйлеу тіліне қай ... ... да ... ... грамматикалық
құрылысы мен орфографиялық жүйесі жағынан көне жазу ... бір ... — Н. И. ... ... «Ер ... ... біз тілін сөз еткен ... — XIX ... ... қазақ жазба әдеби тілінің күй-жайын танытатын негізгі арналар.
Резюме
В статье рассматриваются вопросы жанра кисы и ... ... ... of genre Kitties and language ... ... Бакинского Славянского Университета
ЯЗЫК ПОЭЗИИ НАМИГА КАМАЛА
Один из тюркских ... и ... ... Танзимат (политическая
реформа 1839 года; эпоха, связанная с проведением в жизнь реформ) Намиг
Камал ... ... роль в ... ... ... Его произведения до
сегодняшних дней читаются с ... ... Поэт ... ... ... ... ... Н.Камала полностью не собирались. Даже его диван долгое
время был в форме рукописи, а значительно ... ... как ... ... ... в то же ... это не количественное, а
качественное богатство: поэт писал свои ... в ... и ... ... Часть его произведений были написаны в классическом
стиле дивана. Его творчество в классическом ... ... и ... ... в ... ... ... что после указа танзимата изменяющемуся ... ... ... ... ... литературные виды и жанры.
Диванная литература, продолжавшая веками изжила свой век. ... ... ... идею с ... ... ... как газеллы, касиды и теркиб-
бенд. Н.Камал придавал ... ... ... драматургии. Он был
согласен с тем, что театр является литературной ... ... ... народа. Он считал важным простоту ... ... ... ... ... и ... своих стихов на чисто
турецком языке. Несомненно, что ... ... ... и
приятность языка его произведений больше связаны с употреблением им исконно
тюркских ... ... что они ... ... ... веками
употреблялись тюркским народом и поэтому являются понятливыми. Такие слова
как аy, kar, kılıç, karşı, taş, boğaz, bey, dört, kış, açık, yetim, ... delik, kadın, ışık, boş, beş, at, büyük, ... kapı, gece, ... часто употребляются в языке произведений Н.Кемаля.
Geceyi görenler zanneder guya Şan günü bu gündür bu ... kan dalgalı bir ulu derya (1, 145) Çekelim ... ... ... ... ... мы наблюдаем тот факт, что основными
лексическими ... ... ... ... особенности и
оригинальность турецкого языка ... ... Так, в ... ... ... появились две тенденции, которые взаимоисключали друг
друга: один из них ... ... ... творчество, которое выразил
желания и требования народных масс, а другое ... ... ... ... ... придворным.
Просвещенная прослойка страны, молодежь, которые учились в школах и
медресах воспитывались в духе ... ... ... ... танзимата была то, что они были против употребления арабских ... ... ... были присущи диванной литературе, но в то же время
они сами ... ... ... под ... ... ... ... также был в числе таких поэтов. В ... ... ... он заявил о том, что старая диванная литература не ... ... не ... и не ... его. Он отмечает 4 причины ... ... ... были ... не для ... а для
определенной группы, эти произведения не усваиваются и не читаются
народом;
* Среди произведений есть ... ... ... на ... ... ... этом в них нет хвала искусству, нет литературные ценности.
* Различия между письменным и устном ... ... одна из ... в ... ... произведений.
* Персидские вкусы обладали преимуществом в ... ... ... ... ... ... ... игр слов (2,12)
Несмотря на то, что Н.Камал написал свои произведения в ... ... они ... ... ... ... ... 1854 году юный Намиг начал жить в Софии и с одной ... ... ... развиваться. С юных лет его основная цель являлась
усвоение диванной ... Он ... ... ... ... ... ... понять произведения Фузули, Баки, Нефи, Недима. Галиб бек ... всех ... на его ... Этот ... поэт сильно повлиял
юному поэту в присвоении диванной литературы и ... ... ... ... свое ... «Hürriyеt каsidеsi»
(«Касида независимости»), вдохнавляясь именно от этого поэта:
Demadem hun akar çeşmin gibi enzar-i ... qan axır gözüm kimi ... ... ... dünyaya infaz ... ikbalini hifz eylesin her türlü ... zulme kaldı ... nazende sahralar,
Uyan ey yareli şir-i jiyan, bu ... ... мире ... ... господствуй над миром. Пусть Бог защитит твое
будущее от всякой беды. Прекрасные места, в ... ты был ... ... Эй! ... ... лев, ... от сна невежества!)
В поэзии Н.Камала встречаются ... ... ... древних тюркских языков, в то же время лексические единицы, ... ... ... ... ... И сследование таких фактов
не только дает материал для изучения истории ... ... но и ... ... ... ... ... В языке
Н.Камал встречаются такие слова, значение которых перекликается теми же
словами, ... ... ... в ... памятниках. (Орхоно-
Енисейские надгробные надписи, «Дивани-лугат-ит тюрк» и т.д.)(4, 67)
Отметим, что по ... ... в ... всех ... ... употреблялись примерно 5000 лексемы, 456 из них ... 987 ... ... ... из них 220 ... 123 ... 15 производные от арабских и персидских слов,
146 слов европейского происхождения.
Особенностью творчества Н.Камала является то, что он ... ... ... но при этом ... простоту языка своих
произведений.
В прозаических и поэтических произведениях среди слов арабского ... ... ... такие, которые не подчиняются
фонетическим законам турецкого языка и ... ... ... millеt, validе, şеhadеt, hamiyеt и т.д. Поэт подчиняясь исторически-
традиционному ... ... ... ... ... ... ... hükm-i kanun-i tabiat böyledir
Düşmek üzre yıldırım eksedir mualla taak arar.
Çok mu namerdin ... selamet ... gitmez bela erbab-ı istihkak arar. (3, ... первой строке данного четверостишия кроме слова böyle все ... ... ... «eks, mualla, taak» во ... строке потом
заменялись словами «yankı, yükseklik, tağ». Слова «namert=farsça, selamet
ve ... в ... ... ... ... имеют соответствие в
современном ... ... - esenlik ... и uğursuzluktur
(неблагополучие). Слова «bela, erbab-i isthkak» в четвертой строке ... ... и ... ... ... ... ... стихотворение), кыты (четверостишие), касиды (ода), элегии,
мюреббе ... ... ... его ... ... ... в ... Н.Камала различны по характеру. Имеются
заимствованные слова, которые называют предметы и события, которые ... во всех ... ... Н. ... в том, что его ... ... ... языка,
богатый материал, который он взял из общенародного ... до ... ... свою ... Язык поэзии Намиг Камала отличается
выразительностью, эмоционально-экспрессивному характеру, богатством ... ... ... Fuat Memet, Namık Kemal, Yapı Kredi yayınıarı, İstanbul, 1999
* Истабулов В. Н.Камал, Москва, 1935.
* ... Hikmet, Namık Kemal, ... ... ... ... Ömer, Namık ... şairliği ve bütün şiirleri. Ankara, 1999
* , «Divanü-lüğati-it Türk» Tercümesi, Çeviren:Besim Atalay, ... TTK ... ... Hacıyev T. ... dili və ... təhlil. dili. Bakı, “Maarif”,
1979
***
В статье исследуется язык ... ... ... ... поэта эпохи
танзимат. Танзимат – эпоха связная с ... 1839 ... ... ... ... то, что он употреблял заимствованные слова
больше, но при этом сохранил простоту языка своих произведений.
Poetic Diction Of Namig ... his article ... ... the words of the turkish
origin in the lexicon of a well-known poet of Turkish ... ... and tried to analyse them ... As it ‘s seen he ... his works simply. The ... ... clarity ... in N.Kamal’ s works is more connected with pure turkish
words. Because these words are used for ... and they ... lexical ... ... танзимат дәуіріндегі түрік ақыны Намык Камал
поэзиясының тілі ... ... ... ... – 1839 ... реформамен
байланысты дәуір. Намык Камал шығармашылығы ... ... ... өз ... ... ... қалуымен ерекшеленеді.
Вусала Мамедова
Диссертант Института Языкознания имени
Насими Национальной Академии Наук Азербайджана
СЕМАНТИЧЕСКАЯ КЛАССИФИКАЦИЯ ГЛАГОЛОВ В ТЮРКОЛОГИИ
И в ... ... и в ... ... в том ... и ... ... глаголы имеют особое положение в частях речи. Обычно
в философии сущность считается единством материи (субстанции) и ... это ... к ... то ... ... ... философского положения,
то есть субстанция включает в себя ... ... а ... ... только
часть речи – глагол. Поэтому, не уменьшая роль других частей речи ... ... ... можно сказать, что роль глагола ... ... ... ... ... ни с одной частью речи. Без
преувеличения можно сказать, что основу языка составляют глаголы. В ... ... ... ... ... ... ... языка, указано, что «точно также как мы не ... себе ... и ... ... без ... и имен, точно
также нельзя представить себе язык – его основную роль (роль общения) ... ... этих ... ... ... язык, том 2-й,
Морфология, Баку, 1980, стр.190). ... ... ... с ... во ... ... цитаты, но с первой частью можно ... что ... речь ... представить себе без существительных,
указывающих на имена существ и абстрактных понятий, если сказать другими
словами, в речи ... ... эти ... же ... но ... ... представить себе без падежей, движений – то есть без глаголов.
Видно ... еще в 1947-м году ... в ... одной книге
изъявительное наклонение называет главным членом предложения: «… сказуемое
стоящий в ... ... ... ... ... и основным членом
подчиняющий, ... все и ... ... ... ... Современный азербайджанский язык, Члены предложения, Баку:
Азернешр, 1947, стр. 23. (86 стр.)).
Иногда в лингвистике можно встретиться с ... ... что ... речи определяет, число, количество слов входящих в те самые части
речи. Это неправильное мнение. ... ... речи ... не
количеством слов, а богатством грамматических свойств, смыслом и богатством
оттенков ... С этой ... ... во всех ... мира, число глаголов
входящих в части речи намного меньше количества существительных ... ... ... но как уже сказано, во всех языках мира ... ... ... ... речи. В вышеуказанной монографической ... ... ... азербайджанского языка эта мысль выражена так: « с
произношением имен разных существ не является выражением мысли ... ... ... без ... чтоб ... ... нужно выразить движение,
положение или состояние того самого существа – то есть оно ... ... ... ... свое ... ... и ... лекционно-
семантическое значение, полностью отличающее от других групп слов.
Движение, состояние и положение ... ... его ... ... В Современном азербайджанском языке глаголы имеют
некоторые лекционно-семантические значения групп. ... из того ... ... ... ... на движения, часть на работу, часть на
положение, часть на состояние, часть на ... ... ... ... ... ... ... язык, том 2-й, Морфология, Баку, 1980,
стр.190-191).
В другой части той самой работы ... «В ... ... ... ... распространена одна общая мысль. Это мысль
состоит в том, что глагол имеет особое место ... ... ... ... и по
сравнению с другими частями речи глагол и по значению и по ... ... и ... же, ... оценка глагола не только из-за его множества в нашем
языке, а также в ... и ... ... ... в их
грамматических средств и в богатстве ... им ... ... их разнообразии, в их своеобразных синтаксических функциях, в их основной
роли формирования и т.д. (Современный ... ... том ... ... 1980, ... от ... ... речи не отличается ... ... ... ... ... в них; ... ... от других частей речи ... ... ... глагола в лингвистике называются грамматическими
значениями. ... ... ... ... в ... ... плане. Глагол имеет нижеследующие грамматические значения:
1. У глагола ... ... и ... ... У ... ... спрягаемые и неспрягаемые значения (категории).
3. У глаголов имеется категория вида (виды грамматического значения
глагола).
4. Категория грамматического времени ... У ... ... ... ... У ... ... свойства указания исполнения действия – формы
глаголов
7. У глаголов имеется определенная форма
8. У глаголов имеется ... ...... неопределенная
форма глагола, глагольное прилагательное и связующая форма.
9. Глагол подчиняет себе другие слова и управляет ... ... ... ... ... ... ... образования -
неопределенная форма глагола, глагольное прилагательное и
связующая форма.
11. Глагол обозначает лицо и сущность.
Из-за особенностей ... в том ... и ... ... ... и в азербайджанской лингвистике глагол является частью ... ... всех ... и исследовалась: о глаголах в турецком языке
достаточно написано кандидатских и докторских ... ... ... и статьи на эту тему. С первого взгляда можно
подумать, что о ... ... ... чем ... Но до сих пор ... пишутся диссертации, публикуются научные работы. Выходит, что у
глаголов еще много не изученных, не ... не ... ... из не ... таких проблем является группа лексико-семантического
значения глагола.
Вопрос лексико-семантического значения глагола в турецком языке, в
тюркологии начато изучение в 50-х ... 20-го ... В 1947 году ... ... ... ... ... на тему «Глаголы
движения в турецком языке». Как ... из ... ... автор здесь
затрагивает одно из семантических значений глагола – глаголы движения,
другие виды ... ... не ... Еще в нескольких работах
опубликованных в те времена, косвенно ... и ... виды ... ... ... по методике преподавания русского и ... в ... ... ... ... ... ... и Н.З.Бакеевой «Семантика русских и ... ... Н.К., ... В.М., ... Н.З. ... ... и татарских
глаголов. // Очерки по методике преподавания русского и родного языков в
татарской школе. М., 1952, стр. ... В этой ... ... ... ... групп значения глаголов по семантике: глаголы движения, ... ... речи и ... мышления. Чуть позднее – в 1954 году
публикуется внушительная книга ... ... ... ... ... языке» (Харитонов Л.Н. Типы глагольной основы в якутском языке,
М., 1954). ... в ... ... ... и ... виды ... не по
семантическим значениям в якутском (сахском) языке, а ... ... на три ... по ... ... ... – сюда включает
основы первичных глаголов; звукоимитационные глаголы – сюда ... ... из ... слов (подражание); образные глаголы.
После этих первых исследований в тюркологии, изучение лексико-
семантического ... ... ... по этим ... ... ... на ... этих параметров в турецком
языке начала обретать широких размах. После Н.К.Дмитриева, изучением этой
проблемы ... ... ... ... ... ... и ... а также отдельные лингвисты тюрко-
язычных республик. В 1961 году ... ... ... ... движения в тюрских языках (Тенишев Э.Р. Глаголы движения в ... // ... ... ... тюрских языков, М., 1961. стр. 232-
294). Автор сперва пользуясь материалами тюрко-язычных стран глаголы ... ... ... по ... а ... дает ... информацию
о глаголах движения, исследует возможности ... ... ... ... характеризует их лексико-грамматические возможности.
Работа А.Р.Тенишева является одним из лучших исследовательских ... ... ... ... ... в ... и образцом для дальнейших исследований. В работе у читателя создается
широкое представление об оттенках ... ... и о ... ... ... выражения разных значений движения.
Большая статья под ... ... речи в ... языках»,
опубликованной в в сборнике книг «Историческое ... ... ... ... и ... то же посвящена исследованию лексико-
семантического значения групп глаголов в тюркских языках. (Гаджиева Н.З.,
Коклянова А.А. ... речи в ... ... // ... ... ... языков, М., 1961). Естественно в тюркских языках глаголы
речи не так развиты как глаголы ... Но ... для того чтоб ... о глаголах речи используемых в тюркских языках, ... ... ... ... не в том насколько они смогли добиться поставленных
перед собой ... ... ... в ... тонких моментов в тюркских
языках, в выявлении моментов их употребления. С этой точки зрения ... что ... ... ... удачно и авторы смогли достичь
поставленных задач. Известный тюрколог ... свою ... ... ... тоже посвятил семантическим вопросам глаголов в
тюркских языках (Юлдашев А.А. ... ... ... ... ... ... тюркских языков, М., 1961, стр. 294-322).
Хотя оно не нашло свое ... в ... ... но ... исследуются
вопросы касающихся глаголов чувственного восприятия в тюркских языках. Если
сказать современной терминологией, статья была ... на ... ... в ... ... Со ... ... что автор
глубоко почувствовал мыслительный образ тюркского народа (тюркских языков)
и учел до мельчайших подробностей и проанализировал ... ... ... ... ... Как видно с названия статьи,
А.А.Юлдашев ... к ... не все ... ... ... ... языках, а целью его изучения было только часть из них – ... ... ... И лишь ... ... ... глубокими. Автор подробно исследовал, ... ... с ... восприятием в тюркских языках и с ... ... а ... с ... ... зрения, выявил тонкие и
специфически-семантические признаки, функциональные особенности ... ... ... что ... не ... ... семантических и грамматических значений а ... ... ... чувственного восприятия, он также очень внимательно,
подробно и всесторонне рассмотрел ... ... этих ... Он ... тщательно, подробно проанализировал
характерные особенности в функционально-стилистических применений этих
глаголов и в ... ... ... ... на ... ... ... Статья исследует синтаксические особенности глаголов
чувственного восприятия в тюркских языках. На это ... ... ... Как известно, язык играет важную роль в общении людей. А также
известно, что общение не ... ... ... ... ... для
общения нужно объединение слов в предложениях. Лишь в это ... ... ... слов в ... ... и ... семантические
значения и оттенки значения в зависимости от позиции слова, то есть ... ... ... в ... Для ... функционально-
стилистических свойств глаголов чувственного ... ... к ... ... ... их в предложение и выводит
обобщенные для языка результаты от ... ... ... глаголов. И это увеличивает значение книги. Безусловно книга
«Глаголы чувственного восприятия» А.А.Юлдашева ... ... ... из
замечательных книг посвященной изучению особенностей семантического
значения глаголов в тюркских языках.
В ... в том ... и в ... ... ... ... составляют глаголы движения. Это видно даже в одобрительной части
глагола: слова ... на ... ... и ... ... Во ... в том ... и в азербайджанском языке глаголы
указывающие движение по сравнению с ... ... и по ... и ... и ... ... больше, а также ... ... ... ... и ... особенностей турецкого, в том числе и азербайджанского языка, в
тюркологии и в азербайджанской лингвистике глагол является ... ... ... всех ... и ... о глаголах в турецком языке
достаточно написано кандидатских и докторских диссертаций, опубликованы
многочисленные монографии и ... на эту ... С ... ... ... что о ... сказано более чем достаточно. Но до сих пор ... ... ... ... ... работы. Выходит, что у
глаголов еще много не изученных, не исследованных, не ... ... из не ... ... ... ... группа лексико-семантического
значения глагола.
Список литературы
1. Будагова З. Некоторые глаголы движения указывают ... в ... ... азербайджанского языка, I, 1960, стр. 94-95
2. Севортян Э.В. Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке. М.,
1962, с. 101-102
3. ... Э.Р. ... ... в ... языках. // Историческое развитие
лексики тюрских языков, М., 1961. стр. 291
4. Гулиев Г. Семантическая классификация глаголов в разно-системных ... 2001, стр. ... ... Б. ... ... ... языка" Баку, 2007,
352 стр
6. Кулиев Г.К. Глагольное управление в ... и ... ... ... ... ... филол. наук. Баку, 1969
***
Semantic classification of verbs in Turkology
Эn turkology and Azerbaijani linguistics the verb is one of the part ... that was ... and ... because of it plays ... role in turkish ... and also in the structure of the
language of ... language : quite enough ... and ... about verbs in turkish ... were written and a lot ... and articles were printed. It could be ... that nothing
lelt to say anything about verb. But, still, the ... about ... written and works are printed. It seems that , there are ... and not studied, not ... problems about verb. One of ... themes that should be ... is the problem ... meningful groups of the verb
Резюме
В статье исследуется семантическая классификация глаголов в тюркологии.
Автор показывает что и в ... ... и в ... ... в том ... в азербайджанском языке глаголы имеют особое положение в частях речи.
Түйін
Мақалада автор түркологиядағы семантикалық топтастыруды ... ... ... ... ... сондай -ақ азербайжан тілінде де
етістіктер сөз таптарында ерекше орын алады.
Р.А. ДОСЖАН
Филология ғылымдарының докторы,
Шымкент қ., ОПҚУ ... ... ... ... ТІЛІНІҢ ДЕРЕККӨЗДЕРІ ХАҚЫНДА
Орта түркі дәуірінің қазақ тілінің тарихи даму үдерісін көрсетуде және
ондағы қазақ тіліне тән элементтерді ... ... мәні ... ... ... ... ... сараланып, жеке ұлт болып қалыптасты.
Әрине, жеке ... ... ... болып қалыптасу бір ғана кезеңді
қамтымайтыны тарихтан белгілі, оның ... ... ... ... Бұл
дәуірлерде сырт елдермен қарым-қатынас жасай отырып, ... пен ... мен ... ... өркен жайды, соның ішінде араб, парсы тілдерінен
енген сөздердің сан мөлшері мол әрі мәдениетінің де ... ... ... орта ... құнды да, көлемді ескерткіштер дүниеге келді.
Моңғол шапқыншылығы кезінде түркі тайпаларының араласып кеткендігінен,
олардың халық ретінде қалыптасуы 2-3 ... ... ... де ... және оның ... сарбаздары түркі тайпаларының этникалық
құрамына айтарлықтай өзгеріс ... ... ... ... ... бірге Отанына кері кетті, түркі тайпаларының арасында қалған
монғол сарбаздары өз тілін тез жоғалтып, ... ... ... сіңіп
кетті [1, 42 б]. Өзге өлкелердегі сияқты Шыңғыс ханның ... ұлы ... ... ... яғни оның атымен аталатын аймақтарда ортақ әдеби
тіл қалыптасты. Шыңғыс хан Орта Азиядағы жаулап алған жерлерін төрт ... ... ... ... ... ... Шағатайға Әмудария,
Сырдария, Мауераннахр, Жетісу, Іле, Шығыс ... ... ... Ал ... тілі ... – осы ... классикалық тіл ретінде
қалыптасқан орта ғасырлық түркі жазба әдеби тілі. Бұл жөнінде С. Исаев:
Ескі ... ... ... шағатай (көне өзбек - староузбекский)
деп аталынатын тіл тек өзбек тілінің мұрасы емес, ... ... ... ... ... ... ... халықтардың мұрасы, ортақ дәстүрі
екенін байқауға ... Осы ... ... көне ... ... ... ... енгізді, ал дұрыстығында ол шығармалардың авторлары
өздері жазып отырған ... ... ... «түрки» тілі деп атап
отырғандықтарын айта кету керек», - дейді ... тілі ... ... ... орыс ... ... термин ретінде қолданғанмен, олар оны ойлап таппаған, тек
жаңа мағынада ... Оны ... ... дүниеге алып келген. ХІҮ
ғасырдың өзінде-ақ Шағатай үлесіне тиген ұлыс халқы шағатай түріктері деп
аталына ... Ә. ... ... ... ... шағатай елі осы
Шағатай әулеті қол астына қараған халық деген ... ... ... ... ... ... ... түсіргенімен, оны
мүлде жоғалтып жібермеген. Ал Шайбани бастаған көшпенді ... ... ... көшпенділер мен отырықшы түріктерді
салыстыра атап, ... елі, ... тілі ... өзбек тілі) тіркесін
қолдану көбейді: Ә. Науаида шағатай лафзи ... ... ... [3, 18 б ].
Түркітанушылар шағатай тілін Орта Азия түркі әдеби тілі деп ... ... ... ... ... ... уақыты мен
таралу шегіне қатысты әртүрлі ... ... ... Мелиоранский бұл тілді 13-18 ғасырларға жатқызса, А.Н. Самойлович
шағатай тілінің үш түрлі даму кезеңіне: 1) ... ... (11ғ); 2) ... ... (12-14 ... ); 3) Сырдарияның төменгі жағы мен Хорезм
аймағын қамтитын (15-19 ғасырлар) Шағатай ұлысында ... ... ... ... ... жатқызады. С.Е. Малов түркі әдеби ... тән ... ... ... ... ... шағатай дәуіріне өту
кезін (11-14 ғасырлар) атап ... ... ... ... ескерткіштердің
қазірде белгілі болғандары қатарында Ж. Баласағұнидың «Құтадғу білік»
дастанын (12-13 ... ... ... ... ... (11ғ), ... ... «Һибат-ул-хақайиқ», «Қиссасу-л-әнбия»
еңбектерін атайды [4, 409-410 бб.].
Осы уақытқа дейін шағатай тілі ... бір ... ... жоқ және ... ... толық анықталмаған. XX ғасырдың 30 жылдарына дейін жазба
әдебиетте шағатай тілі ... ... ... ғалымдар арасында шағатай
тілі терминінің орнына «көне ... ... ... ... Енді ... шағатай тілін көне өзбек тілі деп атауға қарсы. Қазақ ... Ә. ... пен А. ... Р. ... М. ... С. ... ... Б. Кенжебаев т.б., орыс ғалымдарының ішінде П.М. Мелиоранский,
В.В. Радлов, А.Н. Самойлович, С.Е. Малов, Ф.Г. ... т.б. ... ... ... ... ... ... тілдің, біріншіден, біздің тілімізбен
тікелей байланысы бар, ... тілі ... ... ... ... айғағы. Екіншіден, Шағатай ұлысы деп аталатын аймақта қазақ халқының
да қоныстанып, өмір ... келе ... ... ... ... қазаққа да ортақ екенін жоққа шығара ... ... ... ... ... басы ... көне ... тілінің үлесіне
тели салудың реті жоқ секілді. Себебі XIV ... ... ... тілі XX ... бас ... ... ... өмірінде жазба тіл ретінде
қолданылып келді.
Ашық түрде жариялы болмағанымен, ғалымдар арасында, ең ... ... ... ... бас ... әрекетінің барлығы байқалады. Соңғы 50 жыл
бойында Орта Азия халықтарының XIII – XV ғасыр әдебиетін зерттеген ... мен ... ... тілі ... ... сол ... ... жүрген тарихи ескерткіштер мен ақын-жазушыларының
тілін ескі өзбек тілі деп ... ... ... халқының өкілі
ретінде танып жүр. Көне дәуір және орта ... ... ... жетік
маманы Н.М. Маллаев та өз ... ... ... ... Тек ... ... ... тарихи кезеңдерге бөле отырып,
ең көне ... ... мен X–XIII ... ... ... да ... ... ортақ мұра деп есептейді. XIII ... ... ... өзбек әдебиетінің төл туындыларының қатарына жатқызады. Оқулықтың
(Маллаев Н. ... ... ... Тошкент, 1976. – 8-9 б. Р.Д.) ... ... ... ... ... Дурбек сияқты ақындарды ... ... деп ... ... ... тек ... ғана
емес, өзбек тілшілерінің арасында да бар. Жалпы шағатай тілі ... ... ... ... басталған. Октябрден бұрын жасаған
ғалымдарды былай қойғанда, советтік тюркологияны қалыптастыруға белсене ... Н.К. ... А.М. ... шағатай тілінің орнына ескі өзбек
тілі ... ... жөн ... ... А.К. ... шағатай тілін
ескі өзбек тілімен тең көрген «Староузбекский язык» «чагатайской» ... ... к ... ... ... – деп ... А.М. ... болса Лутфи, Саккаки, Атои, ... ... ... ... ... ... жинақтап, өзбек тілі деп
атайды. Бірақ А.М. Щербак шағатай тілі деген ... ... қол ... ... тек шағатай тілі термині мен ескі ... тілі ... ... ... ескі ... ... деп ... [1, 42 – 43бб].
Түрколог ғалым М. Оразов шағатай тілі жөнінде осылай зерттеулер жүргізе
отырып, шағатай тілін ескі өзбек тілі ... тең ... ... ... ... тіл ... ... жазған Саккоки, Атои, Лутфи,
Гадои, Науаи, Бабыр, Хусайн Байқараларды өзбек ... ... ... ... ... ... ... екендігін айтады. М. Оразов Н.
Келімбетовтың Бабырды көне ... ... ... ... ... ... қазақ тарихына тиісті ... ... ол ... ... тілінде жазылған дей отырып, екінші
жағынан классикалық шағатай әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... [3, 17 ... ғалымдары арасында шағатай тілі термині айтылғанда, оны кітаби ... ... ... ... ... да ... ... кезде
орыс ориенталистері кітаби тіл деп XIX ғасырда пайда болған діни ... ... ... ... Ә. Құрышжановтың: «... шағатай тілі, яғни орта азиялық түркі
жазба тілі мен ... ... ... ... тіл ... бір ... ... пікірін келтіре отырып, діни ... ... ... ... ... ... ... лексикасында болды дейді. Бұларды
о баста қазақтар кітап өлең деп ... ... ... ... ... ... ... атағаны сөзсіз, бірақ кейін қазақ халқының өз
жырлары кітап болып шыққанда, екеуінің арасындағы тематикалық та, ... ... те ... ... ... ... ... тұрғаны және
даусыз, сондықтан кітаби өлең, кітаби ақын дегендер жаңа діни ... ... ... ... күні ... дейін термин болып
қалғанын көреміз [5, 34 б.]. Кітаби тіл ... бір ізді ... ... ... айта келіп, М. Оразов та: «Кітаби тілге байланысты элементтер
дегенде ... ... ... ... ... формалар, сөздер
бар дегенге сенуге болмайды», – дейді [3, 18 б]. ... ... ... ... ... кеңсе тілінде, зиялылардың хат-хабарларында соңғы
кезге дейін (ХХ ғасырдың басына дейін) ... ... ... ... ... ... жеке ... жүрген «кітаби тіл» осы
шағатай тілінің жалғасы болып саналатынын айтады [11, 176 б].
«Шағатай тілі жасанды тіл, оның тілі ... ... ... деген
де пікірлер болған. Алайда шағатай тілі түркі дүниесінен өзге бір ... тіл ... ... ... ... ... ... парсы
сөздерінің көне грамматикалық көрсеткіштердің және сөйлем құрылысында араб,
парсы сөйлем үлгілерінің көп сақталуына байланысты.
Шағатай тілі қай ... ... ... ... тіл ... бастады дегенде, көпшілік ғалымдар XIII ғасырдан басталғандығын
айтады. Қандай ескерткіштер шағатай тілінде ... ... де ... ... ... Бір ғалымдар шағатай тіліне жатқызған
ескерткіштерді екінші бір ... ... ... ... деп
есептемейді. Шағатай тілінің толық қалыптасқан кезеңін көпшілік ғалымдар
XIV ... ... ... ... Ә.Н. ... XIV ғасырда Орта Азияда пайда болған
Дурбектің «Юсуф – Зулейхасынан (Жүсіп – ... ... ... ... жазылған Хорезмидің «Мухаббатнамасы», С. Сараидың «Гулстаны»
сияқты дастандардың ... й тілі деп ... ... ... ... ... белгілерінде жазылған әдеби мұра
ретінде «Оғыз-наме» тілін де осы Дурбектің ...... ... әдет те бар. ... Н.А. Баскаков «Оғыз-намені» Шағатай ұлысының
әдеби тілінде жазылған ескерткіштер қатарына қосады. Бірақ оны ... ... ... оғыз ... ... ... деген пікір де
бар [6, 119 б.].
Ескерткіштердің тілін зерттеуде олардың қай ... ... ... ... ... қатысты емес, сол оқиға жазылған кезеңге
қатысты анықталады. Ескерткіш қай дәуірде жазылса, сол ... ... ... ... «Оғыз қағанның» түпнұсқасы IX-X ғасырларда
жазылған болу керек деген болжам ... ... ... XII ... ... XIV ... кең тараған,
ол Орта Азия тұрғындарының тілінде айтылып жүрген» ... ... ... ... жағынан алдыңғы пікірлермен сәйкес келеді [43, 6б.] ... ... бұл ... XIV ... ескерткіші деп есептейді.
«Пелльо «Оғуз қағанның» түпнұсқасы (оригиналы) XIII ғасырдың аяғы
немесе XIV ғасырдың ... ... ... ... Ал А.М. Шербак
көп тілдік ерекшеліктерін ескере келіп, бұл ескерткішті XV ғасырда ... ... ... ... осы ... ... зерттеген. Қ.
Өмірәлиев XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың ... ... ... ... жазуға түсіп, бізге осыдан 500 жыл шамасы бұрынғы сол нұсқасымен
келіп жеткен дейді [7, 4 б.].
Э.И. ... пен Ш. ... ... ... ... ескі өзбек
тілінің ескерткіші дейді [6, 119 ... ... ... ... жері ... ... Жетісу өңірін
жайлаған ж дыбысымен сөйлейтін тайпалардың ортасы болу ... ... де ... бұған дейінгі өзге ... ... ... ... келген ОҚ-да бірнеше мысалдар бар: жалбарғу (жалбарыну, сыйлау),
жалғыз (жалғыз, бір өзі), ... ... жалы бар), жол, ... ... ... ... ... өкім, бұйрық), жарлуқ жұмса (жарлық жібер),
жашағу (өмір, тірлік), жумша (жұмса, жібер), жүрүгү (жүріс), жүржүт, ... ... аты) т.б. ОҚ ... бұл ... ... ... жақындығын көрсетсе керек.
Шағатай тілі дегенде, XV ғасырда өмір сүрген Атаи, Саккаки, Лутфи, Амири,
Гадайи, Сиди ... ... ... ... Хусайн Байқара, XV ғасырдың
екінші жартысы мен XVI ғасырдың бірінші жартысында өмір ... ... ... ... т.б. сөз ... аттары аталады.
Шағатай тілін көне (ескі) өбек тілі деп, ... ... ... көне ... ... ... ескерткіштері деп қарау біздің
ғалымдарымызға да әсер еткен сияқты. Жеке ... ... ... ... ... әлі де атқарылуға тиісті жұмыстар,
зерттелуге тиісті ескерткіштер баршылық. Ескерткіштердің тілін ... ... Ғ. ... Ә. Құрышжанов, Б. ... ... Қ. ... т.б. ғалымдарымыздың еңбектері зор. М. Оразов
өзінің мақаласында А. ... М. ... Ә. ... ... ХІV – ХV ... ... әдеби нұсқаларды зерттеп, мақала,
сөздіктер жариялап жүргені қуанарлық жай, ... ... ... көне ... ... ... ... ескерткіштер қазақ
тіліне қатысы жоқтай мүлде ескерілмейді, аттары аталынбайды да. ... ... ... ... т.б. Бұл ... өзбек
тілші, әдебиетшілерінен үлгі алуға болады. Өзбек тілінің тікелей ... ... ... ... жариялап, көпшілік оқырмандарға
таныстыруда үлгі болып жүргендігі анық. Біздіңше, қазақ тілінің көне ... көне ... ... ... ... ... жаттығы жоқ,
қажетіне пайдалануына болады. Ал ол ескерткіштерге айдар ... ... ... беру үшін оны ... зерттеу қажет болады», - дейді [3,
15 б].
Шындығында, осы уақытқа ... ... ... зерттеуде қазақ
тіліне тән белгілер дегенді елемей, көбіне ... ... тән, оғыз ... ... дегенді сөз етіп келдік. Сондықтан келешек зерттеулерде
осы жағына баса назар аударылуға тиіс. ... біз сөз етіп ... ... ... ... де ... қатысы бар. ... ... ... ... ... тән деп есептегенмен, қазақ
ғалымдары оның қазақ тілімен де байланысы бар екенін айтып жүр.
«Қиссас-ул- әнбия» ескерткішінің авторы – Насыр ... бин ... ... ... Насыр Рабғузи). Ол 1310 ж. жазылып, Насыреддин Тоқ
Буға князьге тарту етілген. ... ... ... ... ... ... ... бірнеше көшірмелері бар. Ленинград архивіндегі жазбалар
ХІV ғасырда жасалған.... Еңбек жақсы төселген, ұтымды да ... ... Оның ... С.Е. ... айтуына қарағанда, шығыс түріктерінің ХІ
ғасырдағы Қараханидтер дәуірінде қолданған тіліне, оның Қашқар диалектісіне
ұқсас келетін ...... [9, 34 б]. Осы ХІV ... ескерткіші
Рабғузидің «Қиссас-ул-әнбйия» атты кітабындағы «Адам ата мен Хауа ана»
қиссасының ... мен ... ... ... ... ... ... еңбегінен басқа, қазақ тілші ғалымдары тарапынан бүгінге
дейін бұл ескерткіштің тілі ... ... ... айнала алмай келеді.
Көпшілік ғалымдар шағатай тілінде жазылған қазақ ... ... ... Қадырғали Жалаиридың «Жами-ат-тауарих («Жылнамалар
жинағы») атты ... ... Орта ... ... ... ... бұл ... рөлі зор. Осы ескерткіштің тілін зерттеген
ғалымдарымыз Р. Сыздықова мен М. ... ... ... ... ... ... ... сипатына
қарай оны шағатай нормаларына негізделген ескі қазақ жазба ... ... деп ... ... береді», – дейді. ... осы ... ... ... ... шыққан Темшік баһадурдың немересі, Қосым
бидің баласы Қадырғали бидің шежіресі ХVІ ғасырдың ең соңы ... ... ... ескі ... ... ... ... оның ішінде тарихи-
шежіре жанрындағы тұңғыш үлгісі деп ... – деп ... ... [10,
118-119 б]. Осы еңбекте шежіре тілінің зерттелуіне жан-жақты тоқталған.
Ш.Уәлихановтың ... сөз ... ... ... тілі ... ... шағатайша), қазіргі (Шоқан дәуіріндегі) қазақ тіліне өте
жақын, ондағы көптеген сөздер мен сөз тіркестері күні бүгінге ... ... ... ... ... [10, 54 б].
Қадырғали Жалаиридың тілі ... ... ... ... төрт ... ... көрсетеді. Соның ішіндегі И.Н. Березин, Ш.
Уәлиханов, В.В. Вельяминов-Зернов, Әли Рахим сынды ... ... ...... ... (бұл ... шағатай тілі танылып отыр) жазылған деген
пікірлерін және Ә. Марғұлан мен Е. Масанов, Т. Қордабаев ... ... ... жазылған деген пікірлерін және М. Оразовтың шағатай
тілі үлгісінде жазылған деген пікірлері, біздіңше, шындыққа жанасымды. ... ... ... де ... бола ... жылнамалар жинағының ерекшелігі ерте дәуірлер мен орта ... ... ... ... ... ... кісі аттарымен келетін билеуші-әкімшілік, туыстық дәрежелерін
білдіретін ... ... ... және өзге ... ... ... ... лауазым сөздер өте көп кездеседі.
Орта ғасыр ескерткіштерінің тілінде жалпы жазба әдеби мұраларға тән ортақ
тілдік дәстүр-дағдылар ... ... ... де бұл кезеңдерде
оғыз, қыпшақ, қарлұқ тілдерінің жазбаша негізі аралас келіп ... ... ... ... өмір ... ... болды. Сондықтан
ескерткіштерді қыпшақ тілінің негізінде ... оғыз ... ... негізінде жазылған ескерткіштер деп бөліп көрсетуде пікір ала-
құлалығы бар.
Орта Азияда көне ... ... бері орта ... ... д әдеби тілі
қолданылып келді. Кейіннен д әдеби тілінің орнына й әдеби тілі орын ... тілі ... сөз ... ... ... осы й ... тілмен
сөйлегендігі айтылады. Бұл шағатай тіліне тән ... ... ... ... ОҚ ескерткішінің тілінде кездесетін адағ (аяқ), адуғ (аю)
сияқты бірлі-жарым д дыбысымен ... ... ... ... ... С.Е. ... «өтпелі кезең» деп есептейтін (XI-XIV ғасырлар) дәуірлерге
тән ескерткіш ... ... ... ... С.Е. ... письменности. М.; Л., 1951, с 221). Сондай-ақ ... ... ... еске ... бұл ... Сырдарияның төменгі
жағындағы қыпшақ-оғыз жазба тілі мен ертеректегі қарлұқ-ұйғыр тілдерінің
негізінде ... ... және ... әдеби тілдің белгісін де сақтап
қалғанын көруге ... ... ... қолданылған араб, парсы ... ... о ... төл ... ... ... ... авторларының
осы тілдерден сауаттылығын көрсетеді. Қалай десек те, ... тілі – ... ... ... ... олар – ... әдеби тілінің қайнар
көздерінің бірі. Сөздігін беріп отырған үш ескеркіштің (ОҚ, ҚӘ, ЖТ) жазылу
кезеңдері мен ... ... бар. ... орта ... ... тән ... ұқсастықтар осы ескерткіштерге
тән ортақ грамматикалық ... ... ... уақытқа дейін ескі қазақ тілі ескерткіштерінің сөздігі жеке арнайы
еңбек ретінде жарияланған емес. «Древнетюркский словарь» ... ... ... ... ... орта ... ескерткіштерінің сөздігі
енгенмен, орта ғасыр ескерткіштерінің тіліне арналған ... ... ... Бұл ... алда тұрған міндеттердің бірі – шағатай тілі деп
аталып ... ... ... ... ... ескі ... ... түсіндірме сөздігін жасау. Тілі ғылымы тамырын тереңге жайған ... ... ... ... жаңа бағыттардың ашыла беретіні
белгілі. Бүгінгі зерттеушілердің ... ... ... ... түсінуде үлкен қиындықтарға кездесіп отыратыны шындық. Көптеген
көне сөздердің мағыналары әлі де түсініксіз ... ... ... ... ... ... ... кез-келген оқырманның түпнұсқа мәтінінен
ақпарат алуына да оңтайлы жолдар қарастырылу керек деп ойлаймыз. Сондықтан
бірінші кезекте ... ... ... беру мақсатында және
жалпы ел мен жердің, туған тілдің тарихына қызығушылардың алдынан жол ... үшін ... ... ... ... ... ... бұл
сөздік шағатай ескерткіштеріндегі қазақ тілінің еншісін ... ... ... ... шағатай тілінің деп емес, ескі қазақ ... ... деп ... ... ... зерттеушілер қазақ халқының тарих сахнасына шығуымен
байланысты қазақ әдеби тілінің тарихын ХҮ ... ... ... ... ... тілі ... онан ... замандардан басталатынын да
жоққа шығармайды. Осы ... ... ...... ... тілдік
деректер. Біз сөз етіп отырған ескі қазақ әдеби тілінің сөздігі ... ... ... тиіс деп ... ... ... М. Шағатай тілі (А. Науаидың 550 жылдығына байланысты) . Қазақ
ССР ҒА Хабарлары.Тіл, әдебиет сериясы, 1991, № 4, 41 – 50 ... ... С. ... ... тілінің тарихы. Алматы: Ана тілі, 1996 – 304 б.
3. Оразов М. Шағатай тілі (жалғасы) ҚР ҒА ... Тіл ... ... №1, 9-19 ... ... ... энциклопедия / Бас. ред. Б. Аяған. – Алматы: «Қазақ
энциклопедиясының» Бас ... 2007. – 688 ... ... Р. Абай ... тілі ... Ғылым, – 1968 – 334
бет.
6. Құрышжанов Ә., Ибатов Ә. Ескі түркі ескерткіштері ... // ... ... ... тарихы мен даму жолдары. Алматы : ... 1981. ... ... ... Қ. Оғыз ... эпосының тілі . Алматы : Ғылым, 1988 – ... ... Б.М. ... ғажайып сырлары Алматы: Ғылым, 1997 –
296бет.
9. ... Ғ, ... Ә, ... М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің
тілі. Алматы: ... 1971 – 173 ... ... Р, ... М, Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар
жинағы. Алматы : ... ... 1991 – 272 ... ... Р. ... ... тілі. Алматы: Сөздік – ... - 552 ... ... ... ... ... ... чагатайского языка.
Summary
The article examines the development of ancient Chagatai language
Жұмабаева ... ... ... ... ... ... дыбыстардың интерпретациясы
(М.Томановтың зерттеуі бойынша)
Тіл білімінде өзгеріске ұшырамай, бір қалыпта тұратын ... ... ... ... ... ... отырады. Сондай
өзгерістердің бірі ішкі және ... ... ... байланысты.
Экстралингвистикалық факторлардың әсерінен ... ... және ішкі ... түрлі заңдылықтары негізінде қайта
түзіліп, толығып отыратын тілдік құбылыстардың ... ... ... ... Осы ... ... өзгеру сипатын, яғни нақтылап айтқанда, ... ... ... себебін тарихи фонетика саласы
түсіндіріп беретіні белгілі. Қазақ тілінің ... ... ... өз ... ыңғайымен ғана дамыған жоқ. Әр дәуірде
түрлі ... ... ... тілі ... ... байланысқа
түсіп, нәтижесінде фонетикалық жүйеде бұрын болмаған ерекшеліктер мен
құбылыстар ... ... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, дауыстылардың даму жолын туыстас тілдердің
дыбыстарын бір-бірімен салыстыра отырып қайта қалпына келтіруге ... ... әдіс ... іске ... ... ... дамуының тарихи заңдылықтарын анықтауда пайдаланылатын салыстырмалы
тіл білімінде туыстас тілдерді зерттеудің әдіс-тәсілдерінің жиынтығы, тіл
тарихын танудың маңызды құралы болып ... ... ... көмегімен
шығу тегінің негізінде туыстас тілдердің диахрониялық дамуы талданады.
Салыстырмалы-тарихи әдістің мақсаты – тіліміздің ата ... ... ... бір ... ... ... тілдердің дамуы мен жеке тілдерге
бөлінуін түсіндіру, ана тіліміздің тарихын жете ... [1, ... ... ... жүйені зерттеу екі түрлі мақсатты
біріктіреді, яғни туыс тілдердің фонетикалық жүйесін салыстыруда олардағы
ұқсас, бір-біріне тең құбылыстарды ... қана ... ... ... ... ... да мүмкіндік береді. Салыстырмалы-тарихи
фонологияның басты мақсаты да ата ... ... ... деңгейін туыстас тілдердің дыбыстары ... ... ... ... ... ... тілдеріндегі дауысты дыбыстардың даму жолын көрсетпес бұрын
олардың бәріне ортақ заңдылықтарды синхрондық тұрғыдан ... ... тілі ... ... ... дамуын жан-жақты қарастырған
М.Томановтың «Қазақ тілінің тарихи грамматикасы» еңбегінде ... ... ... төмендегідей беріледі:
1.Сөздің бірінші буынында кездесетін дауыстылар мен сөздің келесі
буындарында ұшырайтын дауыстылар екі ... жүйе ... ... ... жуан-жіңішке, еріндік-езулік болып жұптасатын 8 дауысты дыбыс
16-ға дейін ... ... ... ... ... ... әрі
созылыңқы дыбысталады. Екінші және одан кейінгі буындарда көбіне жуан-
жіңішке, ашық-қысаң, еріндік-езулік болып бөлінетін 6 ... ... ... ... буын ... мен ... буын вокализмі
сандық жағынан да, сапалық жағынан да бірдей емес.
2.Біршама жүйелі болып отыратын ... ... ... ... ... күрделеніп отырады [2, 7 б.].
Әзірбайжан тілінде – 9, алтай тілінде – 8, башқұрт тілінде – 11, ... – 9, ... ... – 8, ... ... – 8, ... ... – 8,
ноғай тілінде – 11, татар тілінде – 10, тува тілінде – 8, түрік ... ... ... ... – 9, ... тілінде – 6, ... ... – 8, ... – 9, ... ... – 9, шор ... – 8, якут тілінде – 8 дауысты
фонемадан тұратын түркі тілдеріндегі кейбір дауысты дыбыстардың ... ... ... Дауысты ұ (у) – дыбысы әзірбайжан, алтай,
гагауз, қырғыз, құман, түрік, ... ... ... шор, якут ... ... ... ... у дыбысы j дыбысымен қатар
келетінін айтады [3, 151 б.]. ... ... у ... ... қазақ, қарақалпақ, ноғай, татар, чуваш тілдерінде аса қысқа
дауысты о (у) дыбысы ... ... [4, 9 б.]. ... ... о мен у және у мен ы ... ... естілетін жуан
дауыстыға ауысқандығын келтіреді [5, 115 б.]. ... осы ... ... ... тіліндегі сөз басында айтылатын ұ – дыбысының арғы
түбі ескі ... осы ... у- ... ... ... [2, 14 б.]. Сонымен қатар ғалым қазақ тілінде сөз ... ... ... көне ... о мен ғ ... ... сәйкес болатынын
көрсетеді: оғлан ... оғыл (ұл), оғры ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайды: «қазақ тілінде кейбір
сөздердің басында айтылатын ұ көне ... оғ ... ... ... ... ... тіркесінің жуан айтылатын қысаң дыбысқа
ауысу процесінде кей реттерде сөз құрамындағы қысаң дыбыстың ... ... орын ... ... оғ (ы) л – ұл. Ескі ... о ... ... тілінде
қысаңданып, қысқа айтылатын дәрежеге жеткен. Оғ дыбыс тіркесінің қазақ
тілнде ұ-ға сәйкес ... де ғ ... ... ... ... ... о
дыбысының қысаңдануы деп қарауға болар еді. Мұны оқша сөзінің құрамындағы о
дыбысының қазақ тілінде ұ-ға сәйкес ... де, сол ... ... тіл мен
диалектілер арасында ұшырасатын дыбыс сәйкестіктері де (ұ ~ о, о ~ ... [2, 14 б.]. ... ... Д.Г.Киекбаев көне түркілік ... ... ... ... ... біразына тән құбылыс
екендігін атайды [6, Б. 64-65]. М. ... ... ... тұжырымдарды
қорыта келе, дауысты ұ дыбысының мынадай дыбыс сәйкестіктерін ... у ... у ~ о, о ~ ұ [2, 14 ... ... ... у ... ... және қысқа түрі
тілдерді бір-бірімен салыстыру нәтижесінде ... ... ... ... ... buu ... kuun ... половина» < кит.; uu
«сон» сияқты сөздерде созылыңқы дауысты у ... ... Сол ... ... ... құбылыс бар: якут. bús «лед» ~ түрік. búz; якут.kúr
«высыхать» ~ түрік.kúry және қысқа дауысты ... ... ... bu ... ~ ... bu; ... kus «утка» ~ түрік. kus «птица» [7, ... ... ... ... ... ұ мен ... ұ дыбыстары
ө дыбысының орнын басады дей отырып, төмендегідей мысалдар келтіреді: өбөн
«длинный» ~ ... uzun; kөrө ... ~ ... kúry [4, 9 ... ... ... ... ұ дыбысын о мен ... ... деп ... osta ... < перс. ustād [8, 32
б.].
Дауысты ү дыбысының даму тарихы түркі тілінде ... ... ... ... ... ... ... тарихи даму
ерекшеліктеріне лайық ө дауыстысы біршама ... ү-ге ... тат. ... ... (< кöмір), кÿңіл 'дух, настроение' ( ÿ-ге және о > ... ... ... ... ... ... байланыстырады [3, 155 б.].
Сонымен қатар түркі ... ... ү ... ... ... ... ... келді: куºмір 'уголь', ... ... [3, 155 ... ... ү ... әзірбайжан, алтай, гагауз, қырғыз, қарақалпақ,
құмық, тува, түрік, түрікмен, ұйғыр, хакас, шор, якут тілдеріне тән ... ... ... ... ÿ дыбысы факультативті j дыбысымен бірге
қолданылатындығын, ал башқұрт, қазақ, қарақалпақ, ... ... ... ... ... ÿ дыбысы біраз созылыңқы сипатқа ие болды дей ... ... ... ... ... ... ... ... ... [3, 156 ... ... ... ... ... а-ның жуан ы-ға
сәйкестігі ұшырасатындығы айтылады. Ғалым бұл құбылыстың кей ... екі ... ... ... жайлы айтылып жүрген кейбір пікірлерге
дәйек болды, – дей келе, ойын төмендегідей мысалдар ... ... ... – тырт, ындығ, ында, хырын, басқа тілдерде – тарт, андағ
(андай), ... ... якут ... – сыт, ... ый, ыл, ыт. Басқа
тілдерде чат (йат), жат, чарых ... ... ай, ал, ат ... ... ... ... ... тілі құрамында бір тайпа тілінде а-ның ы-ға
ауысу процесі болған болу керек дейтін пікірді растайды. Ғалым ... ы ... ... бір жолы арқылы дамығаны жайлы тұжырымдар
беріледі. Ол: (у > ұ > ы) тәрізді ... ... ...... ... ... ... чуваш тілінде көп сөздердің бірінші буынында жалпы
түркілік а орнына у, енді бір топ сөздерде ы ... ... ... ... ... ... ... ылтан-
алтын, тымар-тамыр, хырам-қарын [2, 15 б.]. М. Томанов қазақ сөздерінде
де ... ... ... айтады: анда-мұнда, анда-мында,
тұмақ–тымақ, шұбар–шыбар. Бірінші буын құрамындағы а ~ ы сәйкестігі қазақ
тілінде мағыналық дербестікке ие ... ... ... ... ... кеткен: атып шығу–ытып шығу, ағып кету–ығып кету [2, 15 б.].
М.Томанов жоғарыда ... ... ... келе: “ Қазақ
тіліндегі ы тарихи жағынан бірде а-мен (бірінші буын ... ... ... ... ... (бірінші буын құрамында: тұрна-
тырна) көрінуі, немесе екінші, үшінші ... ерін ... ... ... ... ... ... шығарады [2, 16 б.].
М.Рясянен еңбегінде дауысты ы дыбысының созылыңқы және қысқа ... ... ... келтірілген: созылыңқы дауысты ы дыбысы якут тілінде
kýn “лезвие”~ түрік. kýn; якут. kýs “дочь” ~ ... “kýz. ... ... ... ... ... kys “зима” ~ түрік. kýs; якут. kyl “конский
волос”~ түрік. kyl [7, 81 б.]. ... ... көне ... және ... ы (у) дыбысы j, s, n, ... ... ... jуl > jil ... ys > is ... byn > bin ... bys
> bis “варить”. Осыған сәйкес М.Рясянен еңбегінде ... ... ... алдында келгенде у > і: балк. sjіjуr ... ... ... ... редукцияланып, дауысты і дыбысынан гөрі е дыбысын берген, тіпті ā
(ә)-ге жуық: тат. kәz ... sәj ... bәzаu ... ... ғалым М.Томановтың түркі тілдеріндегі кейбір дауысты
дыбыстардың даму, қалыптасу жолдарын көрсететін фактілері қазіргі түркітану
үшін құнды мәлімет болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ... ... ... 2002. –783 ... ... М. ... ... тарихи грамматикасы. Фонетика. Морфология.
–Алматы: Мектеп, 1981. –205 б.
3. Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков. ... ... ... ... Н.К. ... ... ... –М-Л.: 1948. –275 с.
5. Богородицкий В.А. О ... ... и его ... в ... диалекте. ВНОТ, 8, –Казань, 1928. –115 с.
6. Киекбаев Д.Г. Фонетика башкирского языка. –Уфа, ... ... М. ... по ... ... тюркских языков.
–Москва, 1955. –220 с.
8. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Ч.1. ... и ... 1952. –542 ... статье рассматриваются вопросы интерпретация гласных звуков в
тюркских языках.
Summary
The article deals with the interpretation of the vowel sounds in ... ... ... және ... факультетінің доценті,
филол.ғыл.кан.,
Қазақ тілінің ескі қыпшақ тілі лексикасымен сабақтастығы
Қыпшақтар - өз ... ... ... мен ... бастап Орта
Азияны, Азов теңізі жағалауын, Қырымды, Солтүстік Кавказды, ... ... ... ... ... ұлан-ғайыр территорияны уысында
ұстап төрткүл дүниені дүр сілкіндірген әлемдік өркениет пен ... ... ... ... аса қуатты түркі мемлекеттерінің бірегейі
еді. Бұл ойымызды түркітану, қыпшақтану мәселесімен жан-жақты шұғылданып
жүрген ... ... аса ... ... ... ... ... «К концу Ү века, кипчаки заселили пол ... и всю ... ... речь ... на Евразийском континенте любую другую.
Тюрки были самым могучим и многочисленным народом мира... На ... ... ... Востока и Запада. Благодаря усилию кипчаков древний
мир соединился в единое пространство, которое ... ... - ... ... [1,75]. Сол ... ... ... батырлық пен
ерліктің, жауынгершіліктің нағыз символын танытқан қыпшақтармен достық
қарым-қатынаста өмір сүру ... ... ... мен ... Қап тауы ... ... ... еді. Бұл
мүмкіндікке қол жеткізуге тырысқан әр ... ... ... ... мен әскери бірлестіктер құруға, қыз алысып
күйеу болып құдандалық қарым-қатынастарды дамытуға ықпал жасады. ... ... ... ... жасап, орайы
келгенде ... ... ... мен ... шеберліктеріне арқа сүйеп,
өздерінің ішкі және сыртқы саяси ... ... ... ... Қыпшақтар бұл жерлерде тек саяси үстемдік жасап қана қойған ... ата ... мен ... ... ... ... ... рухани-
мәдени ошақтар қалыптастырды. Бұл мәдени ошақта қыпшақтардың ... мен ... ... тілі мен ... ... ... мен салт-дәстүрі, әдебиеті мен өнері ерекше қарқында дамыды.
Әсіресе, бұл ... ... ... әлемін » билеген әйгілі Алтын Орда
мемлекеті тұсында қыпшақтардың мәдени кеңістігінің өрісі кеңейе түсті.
Бұл ... ... и ... ... побывавшие В Золотой Орде
сообщают о многих ученых, писателях, богословах и поэтах, которые жили ... ... ... ... ... и ... ... обнаруженные памятники материальной и духовной культуры ... ... ... ... вес ... - деп орынды атап көрсетеді
[2, 29].
Тарихтың дәл осы тұсында ... ... ... ... мен ... арта ... ... Яғни, ХІ ғасырдан бастап монғолдардың
шапқыншылығына дейін де, ... ... ... аса ... ... Орда
мемлекеті тұсында да қыпшақ тілі халықаралық тіл дәрежесінде кеңінен
қолданылған ... тіл ... ... Шығыстанушы ғалымдары ... араб ... ... ... ... сөз етіледі.
Тіпті, басқыншы монғолдардың өзі жергілікті қыпшақтарға ... ... ... ... Шам, ... ... халықтарының бұл тілді
үйренуі сол ... ... ... ... ... ... керек. Алтын Орда хандарының бұйрықтар мен жарлықтары, түрлі
мазмұндағы ... Араб ... мен ... ... ... ... жерін бағындырып мекен еткен армян-қыпшақтардың тарихи-
филологиялық және құқықтық ... ... Үнді ... сол ... қыпшақ тілінде жазылған еді.
Оның айқын дәлелі ретінде Орта ғасырда әртүрлі ... ... ... жазылған «Кодекс Куманикус», Абу Хайианның «Китаб әл-Идрак ли-
лисан әл-атрак», «Терджуман түркий уа ... ... ... ... ... ... ... филлуғат ат-түркия», «Китаб
булғату ал-муштак фил луғати ат-туркия ва-л ... ... ... Булғат әл-муштақ фи-луғат ат-турк», Молла ибн Салихтың «Ашшудүр әд-
даһабия уа-л-қита әл-ахмадия лұғат ат-түркия» ... ... ... ... жазылған «Дана Хикар сөзі», «Армянша-қыпшақша
дұғалық», «Төре бітіг» және әлі жете зерттелмеген ... ... ... мен ... ... ... Мұнымен қоса, Алтын Орда
мемлекетінің аумағында ... ... ... Сайф ... ... ... «Хұсырау-Шырын», Махмуд бин-Алидің ... ... тілі де, ... тілінің элементтері басым
құнды дүниелер ... ... ... талай рет алға тартқаны
белгілі.
Дегенмен де, ескі қыпшақ тілінің ... қоры мол ... ... ... ... тілі ... түркітану ғылымында жан-
жақты түбегейлі зерттелді деп айта алмаймыз. ... ... ... ... ... уа ... ескерткіші туралы былай
дейді: «Тарджуман тюрки» относит к числу «старейших ... ... ... ... ... лексикографии из
государства мамлюков» и отмечает, что ... ... ... ... по ... изданию без факсимиле, а значит – и ... ... по ... ... ... [3, ] – деп, бұл
тарихи мұраны ... ... ең ... рет ... ... ... ... нұсқасы мен транскрипциясын жетілдіре түсуге ұсыныс
айтқан еді.
Немесе сол кездегі қарым-қатынасты қыпшақ тілінде жүргізіп, ... ... ... ... ... ... ... яки
ассимлияцияланған армяндар болар, яки екінші ... ... ... ... ... ... ... тарих пен тіл ғылымында әлі толық басы
ашылмаған мәселе. Тіпті ескі армян ... ... ... ... ... ... шығармасының транскрипциясындағы кемшіліктерді
айтпағанның өзінде ... ... ... ... ... ... славян
нұсқаларынан қыпшақша нұсқасының кемшін тұстарын зерттеуші ... атап ... ... ... нұсқасы сирия, араб нұсқаларына
қарағанда қысқалау, ал қыпшақ ... тек ... ... ғана ... ... ... те, сол дәуірде монғол шапқыншылығынан ... ... мен ... бір ... ... ... ... Каменец-
Подольск маңына қоныс теуіп, өздері өмір сүрген ... ... ... ... ... ... енгізгеніне тарих куә. Көне армян
тілінен діни кітаптар, көркем шығарма мен ... ... ... үш ... сөздіктер құрастырылғаны, грамматикалық еңбектер
мен жылнамалар жазылғаны ... ... өз ... ... әр ... ... әртүрлі әліпбиімен жазылған мол ... ... ... ... ... ... түркологиядағы
өзекті мәселелердің бірі болмақ.
Орта ... ... ... ... ... ... туралы айтқанда, ескі ... ... ... ... көне ... орта ... ... бастау алып, өздері өмір
сүрген аймақтағы ... ... ... ... ... ... ешбір дау тудырмайды. Қалай дегенде де, ескі қыпшақ тілінің
элементтері қазіргі қыпшақ тобына ... ... ... ... құмық,
қарашай-балқар, татар, башқұрт тілдерімен етене ... ... ... ... ... аймақтарда өз саяси-экономикалық, мәдени, идеологиялық үстемдігін
жүргізген ... ... ... ... ... ... ... Бұл олардың географиялық орналасу ... ... ... ... ерекшеліктерімен тығыз байланысты
болса керек. Мәселен, Батыс Еуропа мен ... ... ... ... ... (Ұлы ... ... Еуропа аймағын жайлаған
қыпшақтарды «кумандар», орыс даласын мекендеген қыпшақтарды ... пен ... ... ... ... ... Грузия,
Украина, Польша жерінде мекендеген қыпшақтарды ... ... ... ... ... ... қоры мен сөздік құрамы сақ пен
ғұннан бастау алып, көптеген көне ... ... ... ... бойына
сіңіре отырып, Орта ғасырдағы жазба дәстүрді басшылыққа алып, жеке тілдерге
ыдрау ... ... және ... ... ... де қазіргі қыпшақ тобына жататын
тілдермен фонетикалық жүйесі, лексикалық құрамы, ... ... ... ... сабақтастығы молынан сақталған. Оған
қыпшақтар сол кездің өзінде, бірі Алтын Орда мемлектінің құрамында, ... бірі ... енді бірі ... ... ... да ежелгі қыпшақ
тілінің лексикалық құрамын танытатын көптеген сөздер мен атаулардың азын-
аулақ фонетикалық ... мен ... ... ... мен ... ... сол ... сақталғанын
төмендегі жазба ескерткіштер тіліндегі мысалдар нақты дәлелдейді.
|«Codex |«Терджуман |«Китаб ... ... ... ... ... ... уа |ли-лисан |сөзі» ... |
| ... ... | | ... ... ... |Ағач ... ... ... ... ... ... (гүл)|
| | | | ... ... ... |топрақ ... ... ... оғул |Оғлан ... ... |Ұл ... Өв |Еб |Ев |Өв |Үй ... ... ... ... |Нан ... ... ... ... |Құрт ... ... ... ... ... ... ... |Кейік ... ... ... ... |Деве ... ... ... ... ... ... ... |
|Көгүрчін ... ... ... ... |
|Қарлығач |Қарлағач |Қарлағуч | ... ач ... ... кесте мысалдарына назар аударғанда қазіргі ... ... ... жағынан бөлектеу сөз нан атау ... ... Көне ... орта ... ... ... және ... мекендеген ежелгі ... ... ... ... ... ... нан ... орнына көне түркілік етмек сөзі
к еңінен ... ... ... у кеча ... ... аны ус у ахыл біле ... кім еса ... да етмактан тойгай
«Ертелі-кеш үйретуден тыйылмадым, оны ... нан мен ... ... ... ... ... ... архетип түбірі бір буынды ет етістігі «істеу, жасау»
мағынасын ... Ал -мәк ... ... есім ... ... бірі ... Сонда, ескі қыпшақ тіліндегі туынды ... ... ... ... ... нан сөзіне дейін де кеңінен жұмсалған
өзіміздің көне ... ... төл ... екен.
Кестеде көрсетілген ескі қыпшақ тілінің фонетикалық ... мен ... ... ... ... ... орта ... көне қыпшақ
тілінде жазылған жазба ескерткіштерде ч ... жиі ... ... ... ш фонемасына сәйкес келетіні қыпшақ тілінің қазақ ... ... бірі ... ... Оған ... ... ... да
чиче - шеше, чечек - шешек, үч - үш, чыбын - шыбын, чүбрек – ... ... ч ~ ш ... ... жатқызуымызға болады.
Ескі қыпшақ тілінд