Тұлғаның танымдық іс-әрекетінің қарым-қатынас арқылы дамуы

1 КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ТҰЛҒАНЫҢ ТАНЫМДЫҚ ІС.ӘРЕКЕТІНІҢ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС
АРҚЫЛЫ ДАМУЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Қарым.қатынас процесінде тұлғаның танымдық іс.әрекетінің
даму ерекшеліктерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2 Тұлғаның танымдық іс.әрекетінің қарым.қатынас процесіндегі
маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
1.3 Қарым.қатынастың танымдық іс.әрекетке ықпалының
психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
Бірінші бөлімнің тұжырымы


2 ТҰЛҒАНЫҢ ТАНЫМДЫҚ ІС.ӘРЕКЕТІН ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС АРҚЫЛЫ
ДАМЫТУДЫ ЭКСПЕРИМЕНТТІК ТҰРҒЫДА ЗЕРТТЕУ

2.1 Зерттеудің мақсаты, міндеттері, әдістемелері және бағдарламасы ... ... ... ..60
2.2 Тұлғаның танымдық іс.әрекетінің дамуына қарым.қатынас
ықпалының маңыздылығын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71
2.3 Психологиялық зерттеу нәтижелерін өңдеудің статистикалық
талдау әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...90
Екінші бөлімнің тұжырымы


3 ТАНЫМДЫҚ ІС.ӘРЕКЕТТІ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС АРҚЫЛЫ ДАМЫТУ
ЖОЛДАРЫ

3.1 Қарым.қатынас арқылы тұлғаның танымдық іс.әрекетін
дамыту бағдарламасының тиімділігін көрсету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 97
3.2 Тұлғаның танымдық іс.әрекетін қарым.қатынас арқылы дамытуға
арналған эксперименттің психологиялық маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ...103
3.3 Танымдық іс.әрекеттің дамуын жеке дара психокоррекциялық
жұмыстар негізінде нақтылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .114
Үшінші бөлімнің тұжырымы


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .121
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..123
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .133
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Қарым-қатынас – адамның басқа адамдармен өзіндік өзара әсерлесуі және біріккен іс-әрекетте өзара қатынасының дамуы ретінде көрініс береді. Қарым-қатынас - адамзат қатынасының күрделі түрі. Кез - келген қарым-қатынас адамдар арасындағы жай байланыс қана емес, біріккен іс-әрекет процесінде адамдардың бірін - бірі қабылдауы және ақпарат алмасуы болып табылады. Сондықтан қарым-қатынас процесінде тұлғааралық өзара байланыстар анықталады.
Қарым-қатынас - адамзат үшін әртүрлі деңгейде, әртүрлі кезеңде қалыптастыруды қажет ететін құбылыс. Қарым-қатынасты білім мен біліктілік, дағды және адамның ішкі құндылықтарына негізделген мәдени сауаттылық, танымдық іс-әрекет дамуының деңгейі ретінде қарастыруға болады. Тұлғаның жеке бас қасиеттері қарым-қатынас процесінде дамиды. Қарым-қатынас оның танымдық іс-әрекетіне ықпал етіп, психикалық процестерінің қалыптасуына негіз болады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қарым-қатынас - қоғам дамуының құралы және негізі болып табылатын мәдениет деңгейін бейнелейтін тарихи дамудың нәтижесі. Қарым-қатынас мәселесі теориялық, эксперименттік және қолданбалы зерттеулерде мағынасы тұрғысынан психологиялық іс-әрекет, тұлға, сана т.б. ұғымдармен байланысты.
Тұлғаның қалыптасуы мен дамуы жайлы теория мен тәжірибе танымдық іс–әрекет пен қарым–қатынас мәселесінде байланыс тауып, өзара қиылысады. Қарым–қатынас танымдық іс–әрекеттің дамуында басты көрсеткіш әрі фактор болып табылады.
Қазіргі таңда психология ғылымында кеңес психологтарының еңбектерінен жоғары психикалық қызметтің пайда болуы мен танымдық іс–әрекеттің дамуы (Л.С. Выготский, Л.И. Божович, В.В. Давыдов, А.Н. Леонтьев, С.Л. Рубинштейн, А.В. Брушлинский, О.К. Тихомиров,), тұлғаның жас және жеке даралық даму ерекшеліктері (Б.Г. Ананьев, В.С. Мерлин, Л.И. Божович, И.Э. Бекешкина), қарым-қатынас мәселесі туралы зерттеулер (Б.Г. Ананьев, Г.М. Андреева, А.Б. Добрович, А.А. Бодалев, А.А. Леонтьев, М.И. Лисина, Б.Ф. Ломов, В.А. Кан–Калик, Ю.П. Тимофеев, Н.Д. Творогова, Ю.Л. Ханин, Е.О. Смирнова т.б.) психикалық жаңа білімді қалыптастыру тәсілі және тұлғаның әлеуметтік әрекеттену факторы екендігін көреміз.
Қарым-қатынас мәселесінің мән-мағынасын, тұлға дамуында маңыздылығын, қолданылу аясы туралы қазақстандық психолог ғалымдардың (С.М. Жақыпов, Ә.Ж. Алдамұратов, С.Қ. Бердібаева, Х.Т. Шерьязданова, Н.А. Ладзина, Н.Қ. Тоқсанбаева, Ү.А. Уақпаева, С.А. Елеусізова т.б.) да еңбектерінің алатын орны ерекше. Сонымен қатар, тұлғаның дамуы мен қалыптасуында өз халқының тарихы мен ұлттық құндылықтарды пайдалану белсенділігі (М.М. Мұқанов, Қ.Б. Жарықбаев, С.М. Жақыпов, С.Қ. Бердібаева, Л.К. Көмекбаева т.б.) жоғарылап, оны қолдануға деген қызығушылық артып келеді.
1 Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» // Егемен Қазақстан. – 2007, ақпан- 28.
2 Жарықбаев Қ.Б. Психология. - Алматы: Мектеп, 1970. - 323 б.
3 Головин С.Ю. Словарь психолога-практика. - Минск: Харвест, А: АСТ, 2001. – 974 с.
4 Тоқсанбаева Н.Қ. Психологиядағы қарым-қатынас мәселесі. // Білім беру жүйесінде адам ресурстарын басқарудың қазіргі тенденциялары: Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Алматы, 2005. – 345-347 бб.
5 Тимофеев Ю.П. Профессиональное общение и его развитие с помощью видеотренинга: автореф. ... д-ра. психол. наук: 19.00.05. – М., 1994. - 42 с.
6 Курпатов А.В., Алехин А.Н. Развитие личности. Психология и психотерапия. - М.: ОЛМА Медиа Групп, 2006. – 448 с.
7 Устименко С.Ф. Межличностные отношения трудных подростков // Вопросы психологии. - 1984. - №1. – С. 27-33.
8 Шерьязданова Х.Т. Психологические основы профессиональной подготовки педагогов и психологов дошкольного образования: дис. на. д-ра. психол. наук: 19.00.07. – М ., 1999. - 322 с.
9 Андреева Г.М. Психология социального познания: учебн. пособие для тудентов высших заевлений. – М.: Аспект Пресс, 2000. – 288 с.
10 Рейнвальд Н.И. Принцип деятельности в психологическом исследовании личности: автореф. ... канд.психол.н.: 19.00.01. – М., 1979. - 31 с.
11 Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики.- М.: Московский университет, 1972 - 575 с.
12 Рубинштейн С.Л. Проблемы общей психологии.- М.: Педагогика, 1976. - 120 с.
13 Лисина М., Шерьязданова Х.Т. Специфика восприятия и общения у дошкольников. - Алма-ата: Мектеп, 1989. – 76 с.
14 Коломинский Я.Л. Социально- психологические проблемы взаимоотношений в малых группах и коллективах // Вопросы психологии - 1971. - №6. – С. 101-111.
15 Тоқсанбаева Н.Қ. Тұлғаның психикасын қалыптастырудағы қоғамдық және жеке дара даралық өзгешіліктер // Орталық Азия республикасындағы психологиялық-педагогикалық ойлардың дамуы: ІІ-халықаралық ғылыми-теориялық конференция мен ІІ-Тәжібаев оқуларының материалдары. - Алматы, 2002. - 320 б.
16 Бердібаева С.Қ. Творчестволық іс-әрекеттің этнопсихологиясы. – Алматы.: Қазақ университеті, 2006. - 216 б.
17 Ломов Б.Ф. Особенности познавательных процессов в условиях общения // Психологический журнал. - 1980. – №5. - С. 26-41.
18 Алдамұратов Ә.Ж. Тлдік конструкцияларды меңгеру психологиясы.- Алматы, 2006. - 40 б.
19 Тихомиров О.К. Структура мыслительной деятельности человека. - М.: Московский университет, 1969. – 298 с.
20 Джакупов С.М. Управление деятельностью студентов в процессе обучения: учебное пособие. - Алматы: Қазақ университеті, 2002. -117 с.
21 Беляев Б.В. О взаимоотношении мышления, языка и речи // Вопросы психологии. - 1958 - №3. - С.11-15.
22 Леонтьев А.Н. Генезис человеческой речи и мышления // Психологический журнал - 1988. - №4. - С. 139-151.
23 Байчинска К.К. Формирование познавательной цели в практических задачах: автореф. дис. на канд.психол.н.: 19.00.01. – М., 1978 - 27 с.
24 Мұқанов М.М. Ойды этно және лингвопсихология тұрғысынан дәлелдеу. - Алматы, 1971. - 47 б
25 Горянина В.А. Психология общения. –М.: Академия, 2005. – 416 с.
26 Лурия А.Р. Роль речи в психическом развитии ребенка // Вопросы психологии. – 1958. - №5. - С. 3-7.
27 Леонтьев А.А. Лекция как общение. – М.: Общество «Знание», 1974 – 39 с.
28 Иванов П.Н. Влияние некоторых индивидуально-психологических особенностей на процесс общения: дис. канд. психол. н.: 19.00.01. – М., 1985 -100 с.
29 Носуленко В.Н. Динамика процесса совместной оценки сигналов // Психологический журнал. – 1980. - №6. - С. 71-75.
30 Дуткеевич Т.В. Особенности развития познавательной деятельности дошкольников в условиях детской группы: автореф. дис. на канд. психол. н.: 19.00.07. – Киев, 1990 - 19 с.
31 Бодалев А.А. Формирование понятия о другом человеке как личности. – Л.: – Ленинградский университет, 1970.-135 с.
32 Шерьязданова Х.Т. Учите детей общению. – Алма-Ата: Рауан, 1992 -246 с.
33 Якобсон С.Г., Шоластер И.Н., Щуцкая В.Г. Исследование взаимоотношений между детьми при выборе ими общей задачи // Вопросы психологии. - 1970. - №1. - С. 104-114.
34 Шкуратова И.П. Исследование особеннностей общения в связи с когнитивным стилем личности: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.01. – Л., 1983 - 19 с.
35 Лобанов А.А. Основы профессионально-педагогического общения: учебное пособие для студ. высш. пед. учебн. заведений. - М.: Академия, 2002. – 192 с.
36 Потанина Л.Т., Гусев А.Н. Связь образно- символического мышления с развитием ценностно-смысловых представлений личности // Вопросы психологии. - 2008 - №2. - С. 44-51.
37 Гуськова А.В. Роль «Модели психического» при решении мыслительных задач // Вопросы психологии. – 2008 - №1. - С. 26-34.
38 Бердібаева С.Қ. Таным субъектісі: танымдық процестер: Оқу-әдістемелік құрал. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. - 75 б.
39 Соколов Н.А. Конкретно-психологическое изучение личности // Вопросы психологии. – 1957 - №2. - С. 141-145.
40 Крутова Е.М. Объединения людей в обществе и их особенности // Вопросы психологии. – 1971 - №6. - С. 112-117.
41 Лисина М.И. Проблема онтогенеза общения.- М.: Педагогика, 1986- 143 с.
42 Рогов Е.И. Психология общения.- М: Гуманит. Изд. Центр ВЛАДОС, 2003. - 336 с.
43 Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики.- 3-е изд. М.: Московский университет, 1972. - 575 с.
44 Жақыпов С.М. Оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекет психологиясы. Оқу құралы – Алматы: «Алла прима» ЖШС, 2008. – 216 б.
45 Тоқсанбаева Н.Қ. Проблема общения в психологии // Вестник БГУ. 2008. - №2 (11) .- С. 39-41
46 Мудрик А.В. Общение как фактор воспитания школьников. – М.: Педагогика, 1984. - 112 с.
47 Ерастов Н.П. Психология общения.- Ярославль, 1979. – 96 с.
48 Тоқсанбаева Н.Қ. Қарым-қатынастағы таным үрдісінің ерекшеліктері. Самопознание (теория, практика, поиск новых парадигм) // Сборник материалов международной научно-практической конференции «самопознание» - программа гармоничного разивития человека» (Алматы, 21-22 октября 2003 года). - Алматы: РУОЦ «Бөбек», 2003. -216 с.
49 Менг К. Концепция связной речи С.Л.Рубинштейна и ее значение для онтогенетического исследования речевого общения // Психологический журнал.- 1989.- №5. - С. 37-42.
50 Бодалев А.А., Куницына В.Н., Максимова Р.А., Панферов В.Н., Пикельникова М.Н., Степкин Ю.П., Дедотова Н.Ф. Новые данные к проблеме социальной перцепции (восприятие и понимание человека человеком) // Вопросы психологии. – 1970 - №3. - С. 126-131.
51 Тоқсанбаева Н.Қ., Жұбаназарова Н.С. Баланың танымдық іс-әрекетін дамытудағы қарым-қатынастың ролі // әл-Фараби атындағы ҚҰУ хабаршысы, Социология және психология сериясы. - 2003. - №2 (11). – 125-126 б.
52 Петровский А.В., Ярошевский М.Г. Психология. - М.: Академия, 2001. – 512 с.
53 Зинченко Е.В. Самораскрытие и его обусловленность социально-психологическими и личностными факторами: дис. канд. психол. н.: 19.00.01. – Ростов-на-Дону, 2000. -120 с.
54 Леонтьев А.А. Психология общения. – М.: Смысл, 1997 - 365 с.
55 Ахтаева Н.С.., Әбдіғапбарова А.І., Бекбаева З.Н. Әлеуметтік психология: Оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 243 б.
56 Ханин Ю.Л. Психология общения в совместной деятельности: автореф. дис. д-ра. психол. н.: 19.00.05. - Л., 1986 - 32 с.
57 Жақыпов С.М. Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы.- Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 230 б.
58 Уақбаева Ү.А. Мән мен мағынаның ара қатынасының теориялық мәселелері // Вестник НАПК. - Алматы. - 2005. - №2. - 40-47 б.
59 Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и психогигиене общения.-М.: Просвещение, 1987. - 207 с.
60 Тихомиров О.К. Структура мыслительной деятельности человека - М.: Московский университет, 1969 - 298 с..
61 Бекешкина И.Э. Структура личности.- Киев: Наукова думка, 1986. – 130 с
62 Чебыкин А.Я. Проблема эмоциональной регуляции учебно-познавательной деятельности учащихся // Вопросы психологии. - 1987. - №6. - С. 42-47.
63 Кукосян О.Г. Профессия и познания людей.-Ростов на Дону.: Ростовский университет, 1981, - 158 с.
64 Мошинская Л.Р. Об индивидуально-личностной обусловленности процесса вербальной коммуникации. Исследование познавательной деятельности // Материалы психологической конференции, организованной Казахским республиканским отделением Общества психологов и факультета психологии МГУ. - Алма-Ата, 1978. - 83 с.
65 Фейгенберг Е.И., Асмолов А.Г. Некоторые аспекты исследования невербальной коммуникации: за порогом рациональности // Психологический журнал. - 1989. - Т.10, №6. - С. 58 - 65.
66 Кан-Калик В.А. Грамматика общения.- Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1988.- 68 с.
67 Котик Б.С. Нейропсихологический анализ билингвизма // Психологический журнал.- 1988.-Т. 9, №3.- С.139-143.
68 Самарова О.В. Зависимость выразительности речи от эмоциональности человека и различных условий общения: автореф. дис. канд. психол. н.: 19.00.01. – М., 1986- 24 с.
69 Богоявленский Д.Н. К характеристике процессов абстракции и обобщения при усвоении грамматики // Вопросы психологии.- 1958. - №1. –С. 85-97.
70 Тоқсанбаева Н.Қ., Манасбаева А.И. Іс–әрекеттегі тілдік қарым–қатынастағы теориялық талдау ерекшеліктері // «Қазақстандық өркениет: Адамның әлеуметтенуі мен бейімделуі мәселелері» Халықаралық ғылыми конференция материалдары. - Алматы, 2005. – 312 - 315 б.
71 Алдамұратов Ә. Ж. Жалпы психология. - Алматы: Білім, 1996. - 224 б.
72 Ушакова Т.Н. Психология речи и психолингвистика // Психологический журнал. - 1991.- Т. 12, №6. - С. 26-32.
73 Алексеева Л.Г. Исследование речемыслительной креативтности личности: автореф. ... канд.психол.н.: 19.00.01 – М., 1993 - 22 с.
74 Большунов Я.В., Соловьев В.М., Опарина Н.С. Особенности воспроизведения вербаьлного материала в условиях посредованнного общения // Вопросы психологии. - 1987.- №6.- С. 108-112.
75 Горбачева Е.И Избирательность памяти и предметная ориентация мышления // Вопросы психологии. - 2001. - №4. - С. 35-48.
76 Левитов Н.Д. Проблема психических состояний // Вопросы психологии. - 1955.- №2. - С. 16-21.
77 Залювовская Е.В. Преодоление коммуникативных барьеров в условиях совместной деятельности: автореф. дис. на канд. психол. н.: 19.00.05. – М., 1984 - 22 с.
78 Будасси С.А. Способ исследования количественных характеристик личности в группе // Вопросы психологии.- 1971. - №3. - С. 138-143.
79 Елигулашвили Е.И. Роль общения в процессе взаимодействия личности с реальностью: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.05., 19.00.04. – Тбилиси., 1983 - 25 с.
80 Грачев А.А. Выбор цели в ситуации общения: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.05. – М., 1980- 21 с.
81 Войкунский А.Е. Преобразование общения, опосредствованного компьютером: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.01. – М., 1990 - 25 с.
82 Бодалев А.А. О разработке психологии познания людьми друг друга // Психологический журнал.- 1980. - №1.- С. 21-28.
83 Тоқсанбаева Н.Қ. Қарым-қатынас және оның тұлға мәселесін шешудегі маңыздылығы // «Өркениеттік сананы қалыптастыру мәселесі» халықаралық ғылыми конференция материалдары. - Алматы, 2004. - 213 б.
84 Биркенбиль В. Язык интонации, мимики, жестов. – СПб.: Питер Пресс, 1997 – 224 с.
85 Носуленко В.Н. Динамика процесса совместной оценки сигналов // Психологический журнал. - 1980.- №6. - С. 26-27.
86 Саймон Г., Чинг Ц. Распознавание, мышление и обучение как информационные процессы // Психологический журнал.- 1988.- №2. - С. 33-37.
87 Ломов Б.Ф. Об исследовании законов психики // Психологический журнал.- 1982.- №1.- С. 18-30.
88 Абакирова Т.П. Социально-психологические факторы формирования коммуникативных свойств личности: дис. ... канд. психол. н.: 19.00.01. – Новосибирск, 2000. - 173 с.
89 Ушакова Т.Н. Методы исследования речи в психологии // Психологический журнал.- 1986.- №3. - С-12-24.
90 Оллпорт Гордон В. Личность в психологии.- «КСП+», М.: Ювента, СПб, 1998 - 345 с.
91 Кочкина З.А. Понимание звучщей речи (аудирование) // Вопросы психологии.- 1963. - №3. - С. 161-167.
92 Смирнова Е.Е. Психология общения.- СПб: КАРО, 2005 -336 с.
93 Джакупов С.М. Целеобразование в совместной деятельности: автореф. ... канд. п. н.: 19.00.01. – М., 1985 - 22 с.
94 Бапаева М.Қ. Жоғары мектепте психологиялық білім беруді жетілдірудің ғылыми - теориялық негіздері: психол. ғ. канд. дис. автореф.: 19.00.07. - Алматы, 2001. - 28 б.
95 Ивашов А.Н., Заика Е.В. Методика исследования коммуникативных установок личности // Вопросы психологии. - 1991 .-№5. - С. 162-166.
96 Ханина И.Б. Семантическое факторы обучающего общения: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.01. – М., 1986 - 19 с.
97 Денисенко Г.А. Диалоговое общение условия и факторы его эффективности: автореф. ... канд.психол. н.: 19.00.05 – М., 1992-21 с.
98 Копыленко О.М. Ступени восприятия и понимания речи. Вопросы исследования рече-мыслительной деятельности // «Психология» - Алма-Ата, 1977. (Выпуск VII). - 100 с.
99 Якобсон С.Г., Шоластер И.Н., Щуцкая В.Г. Исследование взаимоотношений между детьми при выборе ими общей задачи // Вопросы психологии.- 1970. - №1. - С. 29-32.
100 Берн Эрик Игры в которые играют люди, Психология человеческих взаимоотношений. – М.: Университет, 1998 – 400 с.
101 Тоқсанбаева Н.Қ. Психологиядағы қарым-қатынас мәселесі // Білім беру жүйесінде адам ресурстарын басқарудың қазіргі тенденциялары: Халық аралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Алматы, 2005.-345-347 б.
102 Коссов Б.Б. Закономерности развития личности // Псхологическая наука и образования.- 2001.- №1.- С. 5-20.
103 Алдамұратов Ә.Ж. Оқушылардың грамматикалық ұғымдарын меңгеру психологиясы: психол. ғ. канд. ... автореф.: 19.00.07. - Алматы, 1993. -21 б.
104 Көмекбаева Л.К. Мұғалімдердің этникалық өзіндік санасының психологиялық ерекшеліктерінің көрінісі: психол. ғ. канд. дис.: 19.00.01. – Алматы, 2002.- 125 б.
105 Кожахурь Г.С. Проблема толерантности в межличностном общении // Вопросы психологии. - 2006.- №2.- С. 3-11.
106 Немов Р.С., Хвостов К.А. Межличностная активность в условиях группового обучения // Психологический журнал. – 1984.- №6. - С. 39-47.
107 Рейнвальд Н.И. Принцип деятельности в психологическом исследовании личности: автореф. ... канд. психол наук: 19.00.01. – М,. 1985. - 22 с.
108 Давыдов В.В. Нерешенные проблемы теории деятельности // Психологический журнал.- 1992. - №2. - С. 3-12.
109 Тоқсанбаева Н.Қ. Оқу процесі жүйесіндегі танымдық іс-әрекеттің құрылымы: психол. ғ. канд. дисс.: 19.00.07. – Алматы, 2001. - 131 б.
110 Болбочану А.В. Влияние общения со взрослыми на развитие действий во внутреннем плане у детей раннего возраста // Вопросы психологии.- 1983. - №2. - С. 68-73.
111 Жарықбаев Қ.Б. Қазақ психологиясының тарихы. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 160 б.
112 Мацкевич А.Л. Специфические характеристики субьекта общения в процессе профессиональной адаптации будущего молодого специалиста: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.01. – Л., 1987 - 21 с.
113 Руденко И.Л. Стиль общения и его детерминанты: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.01. – М., 1988 - 25 с.
114 Сиомичев А.В. Психологическое особенности адаптации студентов в сфере познания и общения в ВУЗЕ: автореф. ... на канд. психол. н: 19.00.01. – Л., 1985. - 18 с.
115 Климов Е.А Психология профессионального самоопределения. – Ростов-на Дону: Феникс, 1996. – 512 с.
116 Гараи Л., Кёчки М. О психологическом статусе деятельности и социального отношения // Психологический журнал.- 1990.- №5.- С. 17-26.
117 Воронин В.Н., Тышковский А.В., Филиппов А.В. Организационно-психологическая модель проведения групповой дискуссии // Психологический журнал. - 1990.- №2. – С. 16-45.
118 Иванчук И.А. Влияние стиля познания личности на способы ее коммуникативной деятельности: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.01. – Киев, 1987 - 17 с.
119 Фрейд З. Введение в психоанализ. – М., 1991. – 287 с.
120 Мерлин В.С. Лекция по психологии мотивов человека: учебн. пособие. – Пермь.: Пермский пед. Институт, 1971. – 120 с.
121 Адлер А. Индивидуальная психология // История зарубежной психологии. Тексты. – М., 1986. -140 с.
122 Нгуэн Хыу Тху Особенности организаторских и когнитивных умений преподавателей ВУЗОВ (на материале Въетнама): автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.05. – СБп., 1991. - 14 с.
123 Агеев В.С. Социальная перцепция в процессах межгруппового взаимодеиствия: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.05. – М., 1979. - 15 с.
124 Тоқсанбаева Н.Қ. Педагогикалық ұжымдағы қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктері // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ хабаршысы, Социология және психология сериясы. №1 (14). – Алматы, 2005. –125-127 бб.
125 Амяга Н.В. Самораскрытие педагога в общении со старшеклассниками: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.07. – М., 1985. - 24 с.
126 Джакупов С.М. Психологическая структура процесса обучения:- Алматы: Қазақ Университеті, 2004 -312 с.
127 Педагогика и психология высшей школы: учебное пособие.- Ростов на Дону: Феникс, 2002. -544 с.
128 Тоқсанбаева Н.Қ. Білім беру жүйесінде адам ресурстарын дамытуды // басқарудың қазіргі тенденциялары: Халықаралық ғылыми–практикалық конференция материалдары. - Алматы, 2005.- 458-460 б.
129 Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. - Алма-Ата: КазГУ, 1992. – 195 с.
130 Тоқсанбаева Н.Қ. Танымдық іс–әрекетке кіріспе: Оқу құралы.- Алматы: Қазақ университеті, 2007.- 136 б.
131 Макшанов С.И. Психодиагностика способности к управлению людьми в особых условиях: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.03. – Л., 1991- 19 с.
132 Тихомиров О.К. Психология мышления.- М.: Московский университет, 1984. - 270 с.
133 Солодилова О.П. Возрастная психология.- М.: ТК Велби, Проспект, 2005. – 288 с.
134 Большая энциклопедия психологических тестов. – М.: ЭКСМО, 2006. – 416 с.
135 Психология: Адамзат ақыл–ойының қазынасы.- Алматы: Таймас, 2005, -464 б.
136 Крылова А.А., Маничева С.А. Практикум по общей экспериментальной и прикладной психологии. – СПб: Питер, 2000. - 560 с.
137 Ермолаева Е.А. Психосемантический анализ жестикуляции как знакового средства общения (В соотношении с языком): автореф. дис. на канд. психол. н.: 19.00.01. – М., 1984 - 19 с.
138 Горянина В.А. Психология общения.- М.: Академия, 2004. – 416 с.
139 Ночевник М.И. Психология общения и бизнес.-М.: Профиздат, 1995. – 192 с.
140 Батаршев А.В. Диагностика способности к общению.- СПб.: Питер, 2006. - 176 с.
141 Жақыпов С.М., Бизақова Ф.Ә. Білім беру жүйесінде қолданылатын психодиагностикалық тесттер. – Тараз: Сенім 2006. –448 б.
142 Бердібаева С.Қ. 5-8 жастағы балаларда алғашқы физикалық түсініктерді жоспарлы қалыптастыру негізінде ойлау іс–әрекетін дамыту: психол. ғ. к. диссертация: 19.00.07. –Алматы, 1997. -134 б.
143 Абульханова – Славская А. Деятельность и психология личности. - М.: Наука, 1980. - 216 б.
144 Злобина Е.Г. Общение как фактор развитие личности.- Киев: Наукова думка, 1981. - 115 с
145 Тимофеев М.И. Анализ делового общения руководителя: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.05. – Л., 1991.- 16 с.
146 Еникеев М.И. Психологический энциклопедический словарь.- М.: Проспект, 2006. – 560 с.
147 Намазбаева Ж.Ы. Сангилбаев О.С. Орызша-қазақша психологиялық сөздік .- Алматы: Print-S, 2005 - 250 б.
148 Шайжанова Қ.Ү. Бастауыш сынып оқушыларында жазбаша тілді қалыптастыру арқылы ойлауын дамыту: психол. ғ. к. диссертация: 19.00.07. –Алматы, 2002. -115 б.
149 Елеусізова С.А. Қарым-қатынас психологиясы. – Алматы: Рауан, 1986. - 64 б.
150 Қалымбетова Э.К. Кәсіпке бейімделу мен кәсіби мәнді құндылық бағдарларды қалыптастыру ерекшеліктері: психол. ғ. к. ... авторефераты: 19.00.07. – Алматы, 2005. – 25 б.
151 Бейсенова Ж.Ж. Жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзіндік анықталуындағы мамандық таңдаулары мен өзіндік бағалау ерекшеліктерін зерттеу: психол. ғ. к. диссертация: 19.00.07. – Алматы, 2004. – 138 б.
152 Карибаева Г.М. Кәсіби іс–әрекеттің мотивациялық құрылымының ерекшеліктері: психол. ғ.к.диссертация: 19.00.07. – Алматы, 2003. - 124 б.
153 Творогова Н.Д. Экспериментальное изучение макроструктуры деятельности общения студента: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.05. – М., 1977. - 19 с.
154 Сидоренко Е.В. Методы математической обработки в психологии. – СПб.: ООО «Речь», 2001. - 350 с.
155 Шкаликов В.Л., Шадриков В.Д. Взаимосвязь обучения и развития в процессе освоения профессиональной деятельности // Психологический журнал. - 1984. - №5. - С. 94-98.
156 Волошина Т.В. Психологические механизмы повышение уровня активности общения: дис. на канд. психол. н.: 19.00.01. – Москва, 1996. - 126 с.
157 Дружинин А.Е. Индивидуально – типические особенности познавательных процессов как фактор успешности обучения: дис. на канд. психол. н.: 19.00.07. – М., 1986. - 154 с.
158 Смирнова Е.О. Генезис общения ребенка от рождения до семи лет в исследованиях сотрудников психологического института // Вопросы психологии. - 2004. - №2 .- С. 54-62.
159 Леонтьев А.А. Проблемы и методы психолингвистики в межличностном общении. // Исследование познавательной деятельности. - Алма-Ата, 1987.- С. 3-9.
160 Григорьева М. Н. Восприятие причин трудностей общения старшеклассниками: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.05. – Москва, 1989. - 21 с.
161 Тункел В.Д. Прием и последующая передача речевого сообщения // Вопросы психологии. - 1964.- №4. - С. 106-112.
162 Стрелков Ю.К. Инженерная и профессиональная психология. - М.: Академия, 2005. – 360 с.
163 Бакли Р., Кейпл Д. Теория и практика тренинга.- СПб: Питер, 2002 . - 75 с.
164 Дружинин В.Н. Экспериментальная психология. –М.: ИНФРА-М, 1997. -256 с.
165 Творогова Н.Д. Психология управления общением личности.- Москва, 1991. - 339 с.
166 Голубков С.В. Особенности организации педагогического общения при различных типах профессионального отношения учителя: дис. на канд. психол. н.: 19.00.07.- М., 1985. - 122 с.
167 Көмекбаева Л.К. Білім беру ұйымдарындағы психологиялық қызметті ұйымдастыру. – Алматы, 2002. - 245 б.
168 Зинченко Е.В. Самораскрытие и его обусловленность социально- психологическими и личностными факторами: дис. ... канд. психол. н.: 19.00.01. – Ростов-на-Дону, 2000. - 150 с.
169 Кузнецова Е.В. Развитие межличностных невербальных коммуникаций средствами социально–психологического тренинга: дис. ... канд. психол. н.: 19.00.05. - М., 1988. - 275 с.
170 Ладзина Н.А. Влияние национальной психологии на взаимодействие и поведение людей в организации (на материалах изучения казахов и русских в РК): дис. на канд. психол. н.: 19.00.01. – М., 2002. - 122 с.
171 Будасси С.А. Способ исследования количественных характеристик личности в группе // Вопросы психологии.- 1971.- №3. - С. 24-28.
172 Брушлинский А.В Взаимосвязь процессуального и личностного аспектов мышления // Мышление: процесс, деятельность, общение, М.: Наука, 1982. – С. 5-49.
173 Зимняя И.А. Педагогикалық психология -М.: Логос. – Алматы, 2005. - 453 б.
174 Әубәкірова Ж.Қ. Мектеп жасына дейінгі балалармен қарым-қатынас тренингін ұйымдастырудың психологиялық-педагогикалық негіздері: психол. ғ. канд. дис.: 19.00.07. – Алматы, 2002. -127 б.
        
        МАЗМҰНЫ
1 Кіріспе
............................................................................
................................... 3
1. Тұлғаның танымдық іс-әрекетінің қарым-қатынас
арқылы дамуының ... ... ... ... тұлғаның танымдық ... ... ... ... ... ... процесіндегі
маңыздылығы
........................................................................
............................24
3. Қарым–қатынастың танымдық іс–әрекетке ықпалының
психологиялық ерекшеліктері
.........................................................................42
Бірінші бөлімнің тұжырымы
2 Тұлғаның танымдық іс–әрекетін қарым–қатынас ... ... ... ... Зерттеудің мақсаты, ... ... ... ... ... ... дамуына қарым-қатынас
ықпалының ... ... ... ... ... ... ... бөлімнің тұжырымы
3 Танымдық іс-әрекетті қарым-қатынас арқылы дамыту
жолдары
1. Қарым–қатынас арқылы тұлғаның танымдық іс–әрекетін
дамыту ... ... ... танымдық іс–әрекетін қарым-қатынас арқылы дамытуға
арналған эксперименттің ... ... ... ... ... жеке дара психокоррекциялық
жұмыстар негізінде ... ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы. Қарым-қатынас – адамның басқа
адамдармен өзіндік өзара әсерлесуі және ... ... ... ... ... ... ... Қарым-қатынас - адамзат
қатынасының күрделі ... Кез - ... ... ... ... жай
байланыс қана емес, біріккен іс-әрекет процесінде адамдардың ... - ... және ... ... ... табылады. Сондықтан қарым-қатынас
процесінде тұлғааралық өзара байланыстар анықталады.
Қарым-қатынас - адамзат үшін ... ... ... ... қажет ететін құбылыс. Қарым-қатынасты білім мен біліктілік,
дағды және ... ішкі ... ... мәдени сауаттылық,
танымдық іс-әрекет дамуының деңгейі ретінде ... ... ... бас ... ... ... дамиды. Қарым-қатынас оның
танымдық іс-әрекетіне ықпал етіп, психикалық ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Қарым-қатынас - қоғам дамуының құралы
және негізі болып табылатын мәдениет ... ... ... ... ... ... ... эксперименттік және қолданбалы
зерттеулерде мағынасы тұрғысынан психологиялық іс-әрекет, тұлға, сана ... ... ... мен ... жайлы теория мен тәжірибе танымдық
іс–әрекет пен қарым–қатынас мәселесінде байланыс ... ... ... ... ... дамуында басты көрсеткіш әрі ... ... ... ... ... ... ... жоғары психикалық қызметтің пайда ... мен ... ... (Л.С. ... Л.И. ... В.В. Давыдов, А.Н.
Леонтьев, С.Л. Рубинштейн, А.В. Брушлинский, О.К. Тихомиров,), тұлғаның жас
және жеке даралық даму ... (Б.Г. ... В.С. ... ... И.Э. ... қарым-қатынас мәселесі туралы зерттеулер (Б.Г.
Ананьев, Г.М. Андреева, А.Б. Добрович, А.А. Бодалев, А.А. ... ... Б.Ф. ... В.А. ... Ю.П. ... Н.Д. Творогова, Ю.Л.
Ханин, Е.О. Смирнова т.б.) психикалық жаңа ... ... ... ... ... ... ... екендігін көреміз.
Қарым-қатынас мәселесінің мән-мағынасын, тұлға дамуында маңыздылығын,
қолданылу аясы туралы ... ... ... (С.М. ... ... С.Қ. Бердібаева, Х.Т. Шерьязданова, Н.А. ... ... Ү.А. ... С.А. Елеусізова т.б.) да еңбектерінің алатын
орны ерекше. Сонымен қатар, тұлғаның дамуы мен ... өз ... мен ... ... ... ... (М.М. Мұқанов, Қ.Б.
Жарықбаев, С.М. Жақыпов, С.Қ. Бердібаева, Л.К. Көмекбаева т.б.) жоғарылап,
оны ... ... ... ... ... ... өмірі басқа адамдармен қарым-қатынаста өтеді. Ол ... ... ... ... ... асырады. Олар: қарым-
қатынаста өзара ... ... ... ... ... ... ... алмасу.
Қарым-қатынас пен даму – қатарлас және ... ... ғана ... олар ... ... тұратын процесс. Олардың
психологиялық байланыстылығының негізі процестердің ... ... ... ... ... ... іс-әрекет қатынасының
жақсаруына қаншалықты негіз болуына байланысты.
Өзіндік заттық және топішілік белсенділіктің ... ... ... ... ... ... ... мен мазмұны ... ... ... ... ... болып табылады. Қарым-қатынас тұлғаның өз замандастары мен
өзін ... ... ... ... де ... ... қарым-қатынас
тек тұлғаалардың бір-бірімен өзара пікір алысуы үшін ғана емес, танымдық іс-
әрекеттің дамуында маңыздылығы туралы теориялық ... ... ... ... ... және интеллектуалды әрекеттерінің ... ... ... ие, тұлғаның сөйлеу ... ... ... ал ... ... ... ... іс–әрекеттің
дамуына ықпал етеді.
Бұл бағытта қарым–қатынас процесі коммуникативті, диалогты, жүйелі
болуы ... Онда ... ... арнайы ұйымдастырған іс-әрекет арқылы
тұлға тек білімді ғана игеріп қоймай, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... бағасын
жоғарылатады, сана сезімі дамиды. Басқаша айтқанда, жеке ... ... ... тек ... ... ғана ... ... қатар
оның сана–сезіміне, тұлғалық қасиеттерінің дамуына да ... ... ... ... маңызды фактор–бірлескен іс-әрекетке ... ... ... психологиялық жағдаймен қаруландыру
нәтижесінде танымдық белсенділігін арттыру.
Тұлғаның дамуында бірлескен ... ... ... ... ... ... ... оның кез-келген ... ол ... ... немесе дамытушылық іс-шаралар болсын, екі
жақты субъектілер әрекетінің түрлі формалары мен ... ... ... нарықтық қатынастың дамуы және бәсекелесуде
кез ... ... ... ... ... ... және субьект-субьекттік кәсіби қарым-қатынасы күшейе бастады. Әсіресе
соңғысының ... ... ... ... ... ... ... Осы орайда бәсекелесу жағдайында тұлғаның болашақ мамандық
иегері ретінде кәсіби қарым-қатынастың тиімді формаларын меңгеруі ... ... ... табылады.
Қарым-қатынас мәселесінің жалпы психологиялық зерттеудің ... енуі ... ... ... ... даму ерекшеліктеріне
оның ықпалын қарастыруға мүмкіндік туады. Аттитюдтар, талаптану және ... ... ... ғана ... ... танымдық іс-
әрекеттің дамуына ықпалы – ... ... ... ... ... Қазіргі ұсынылып отырған жұмыс ... ... ... болып табылады.
Зерттеу мақсаты: тұлғаның танымдық іс-әрекетін қарым-қатынас арқылы
дамытудың психологиялық ерекшеліктерін зерттеу.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... пәні: тұлғаның танымдық іс-әрекетін арнайы ұйымдастырылған
қарым-қатынас арқылы дамыту процесі
Зерттеу болжамы. Тұлғаның ... ... ... ... арнайы бағдарлама құрылып, жүйелі психологиялық жұмыстар
жүргізілсе, онда ... ... даму ... ... ... ... жеке болжамдармен нақтыланады:
1. Тұлғаның танымдық және интеллектуалды әрекеттерінің дамуына ықпал
жасалса, қарым–қатынас ... ... ... ... ... ... қарым–қатынас процесі мен танымдық
іс–әрекеттің дұрыс жетілуіне ... ... ... қабілеті танымдық іс–әрекеттің дамуына ықпал
етеді.
4. Қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктерін анықтау мен ... ... ... ... ... даму деңгейін
арттырады.
Зерттеудің қойылған мақсаты мен ұсынылған жорамалдарға сәйкес ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас арқылы дамуының негізгі
ерекшеліктері мен маңыздылығын теориялық тұрғыда зерттеу.
- Танымдық ... ... ... ... ... анықтау.
- Тұлғаның танымдық ... ... ... ... анықтайтын әдістемелік кешен құрастыру және
тиімділігін эксперименттік зерттеу негізінде дәлелдеу.
- ... ... ... қарым–қатынас процесіне арналған
арнайы бағдарлама құрастыру, оны ... және ... ... жұмысының теориялық–әдіснамалық негіздері ретінде ... С.Л. ... А.В. ... ... ... дамуы
туралы, А.Н. Леонтьевтің іс–әрекеттің дамуы жайлы ... ... К.А. ... Г.М. ... А.В. ... ... Е.О. ... Х.Т. Шерьязданованың тұлғалық дамудағы
қарым–қатынас ерекшеліктері ... ... Б.Ф. ... ... пен ... ... туралы, А.Б. Добрович, Ю.Л. Ханин
бірлескен іс–әрекеттегі қарым–қатынас ... Қ.Б. ... ... ... С.М. ... ... ... іс–әрекет жайлы және белсенді оқыту әдістері ... Ә. ... ... ... меңгеру
психологиясы, С.Қ. Бердібаеваның ... ... және Н.Қ. ... танымдық іс–әрекеттің құрылымы
туралы еңбектері және т.б. зерттеу мәселесін шешуге мүмкіндік берді.
Зерттеу әдістері
1. ... ... ... психологиялық еңбектерге теориялық
талдау
2. Тұлғаның танымдық ... даму ... ... ...... ... «Интеллектік
лабилділігі немесе ауыса білу іскерлігі», «Сөйлеу жағдайын
бақылау ... және ... ... тұлғаның қарым-
қатынас деңгейінде анықтауға бағытталған әдістемелер – ... ... ... ... ... емес ... білдіреді?», « Басқа адамдарға ықпал ете аласыз ба?».
3. Мәліметтерді математикалық және статистикалық талдау әдістемелері.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ... ... ықпалының
психологиялық негіздері теориялық талдау арқылы зерттелінді.
2. Алғаш рет ... ... ... ... ... дамыту
мен қалыптастыру ерекшеліктерін анықтайтын әдістемелік ... оның ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас арқылы тұлғаның танымдық іс-
әрекетін дамыту факторлары айқындалды.
4. ... рет ... ... ... қарым-қатынас арқылы
дамытудың арнайы бағдарламасы ұсынылды
Зерттеудің теориялық мәні
Психология ғылымындағы қарым–қатынас пен танымдық ... ... ... ... мен ... ... теориялық
сипаттама жасалды. Қарым-қатынастың ... ... ... ... туғызатындығы анықталды. Қарым–қатынас
барысындағы бірлескен іс–әрекеттің мақсаттары мен мотивтері ... ... үшін ... ... ... және даму ... практикалық маңыздылығы: теориялық нәтижелердің
негізінде диагностикалық әдістер кешені мен ... ... ... ... ... арнайы бағдарлама эксперимент ретінде
қолданылып, ... ... ... ... ... ... ... танымдық іс-әрекетін қарым-қатынас
арқылы дамыту вербалды бейнелеу ... ... ... ... мен ... және кәсіби мамандыққа бейімдеу мақсатында қолдануға
болады. ... ... ... ... ... ... мен
психологиялық сәйкестік мәселесімен байланысты тәжірибелік өңделулерге
бағытталуы ... ... ... Тұлғаның танымдық іс-әрекетін қарым-
қатынастың ықпалы ... ... ... ... ... танымдық іс-әрекеттің дамуына қарым-қатынастың ықпалын анықтау,
тұлғаның кейбір қарым-қатынас қиындықтарын ұғынуы ... да ... ... де ... ... зерттеудің негізгі әдістерін іріктеу, талдау, өлшемдерін өңдеу
қарым–қатынас процесінің ... ... ... ету ... ... бірлескен іс-әрекетті қарым-қатынас арқылы ұйымдастыру тұлғаның
танымдық іс-әрекетінің дамуына ... ... ... ... ... ... ... қабілетін көтеру
психологиялық тұрғыдан танымдық іс-әрекеттің даму маңыздылығы артып, тиімді
болып табылады.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен ... ... ... ... және зерттеудің тұжырымдары мен ... ... ... ... және ... ... «Қазақстан жоғары мектебі», Әл Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университетінің хабаршысы, ... ... ... баспа
беттерінде жарық көрген.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, ... ... ... ... тізімі мен қосымша тіркелген
материалдардан тұрады.
1 ТҰЛҒАНЫҢ ТАНЫМДЫҚ ... ... ... ... ... Қарым - қатынас процесінде тұлғаның танымдық ... ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаев дәстүрлі 2007
жылғы 28-шы ақпандағы Қазақстан халқына ... ... ... жағдайларға кеңінен талдау жасап, елдің болашақ
мамандарын дайындау процесінде кәсіптік ... ... ... атап ... [1, 1 б]. ... ... өркениетті нарыққа
бет алған кезеңіндегі туындаған экономикалық, әлеуметтік қиындықтар
тұлғаның ... ... ... ... өмір ... ... өз ... тигізуде. Мұндай жағдайда тұлғаның қалыпты
өмірін қамтамасыз етуге ықпал жасайтын – қарым-қатынас. Әрбір адам өзіндік
тәрбие, өзіндік ... ... ... ... өзін-өзі танып, басқа
адамдармен қарым-қатынасқа түседі.
Тұлғаның қалыптасуында негізгі факторлардың бірі – ол ... ... ... ... оның ... ... ... және индивидуалды-психологиялық ерекшеліктерін білуге
мүмкіндік туғызады. ... ... ... ... және ... ... заңдар тұлғаның қалыптасуын анықтайды.
Қазақтың көрнекті ғалымы, профессор Қ.Б. Жарықбаев ... ... ... ерекшеліктері, оның өмір сүретін ортасына қоғамдық
тікелей әсер етуінен қалыптасып ... Жеке адам ... тыс өмір ... ... оның ... тек айналасындағылармен қарым-қатынас жасау
процесінде ғана қалыптасады, қоғамдық тәрбие арқылы адам белгілі мазмұнға
ие болады» [2, 66 б]. ... ... жеке ... ... ұғынуда
оның бағытын көрсететін компоненттермен қатар (әлеуметтік орта, білімі,
нақтылы кәсібі және т.б.) ... ... де ... ... етеді.
Психологиялық сөздікте қарым-қатынасқа мынадай ... ...... ... ... туындаған адамдар
арасында ақпарат алмасу, байланыс орнату және оны ... ... ... ... ... ол ... ... серіктердің өзара
әрекет, қабылдау және түсінудің бірдей стратегиясын жасау болып табылады.
Сондықтан қарым-қатынас – ... ... ... ... ... ... арасында бірнеше жоспарлы байланыстарды орнату мен
дамытудың күрделі ... Ол ... ... ... ... бірыңғай
стратегиясын өңдеу, серіктесті қабылдау және түсінуден ... ... ... ... ... ... күй және мінез-
құлық пен серіктестің тұлғалық-мәндік құрылымдарына бағытталған екі немесе
одан да көп ... ... ... ... құралдарымен жүзеге
асырылады. Мұнда ол заттық және эмоциялық ... ... ... ... [3, 435 б]. ... ... адам өзінің жеке
дара ерекшеліктерін меңгеретіндігі байқалады.
Психологиядағы қарым-қатынас ... ... ... ... «Қарым-қатынас, бұл белгілі-бір өзара қатынас
қалыптастыру мақсатындағы мазмұны мен ... ... ... және т.б. ... әрекеттермен дамиды.
Қарым-қатынасты зерттеуде мына нәрселерге сүйенеміз:
- біріншіден, ... ... ... типі –коммуникациялық іс-
әрекет;
- екіншіден, қарым-қатынас – кез-келген іс-әрекеттің іске асырылу шарты;
- ... ...... берілген іс-әрекеттің нәтижесі» деп,
қарым – қатынасты зерттеуде іс–әрекеттің маңыздылығына түсініктеме
берген [4, 345 б]. Осы ... адам ... ... қаншалықты мәнге ие екендігі көрінеді.
Қарым-қатынас еңбек пен танымның жиынтығы ... ... ... адам ... ... ... ... кіреді. Қарым-қатынас
адам және тұлғааралық қатынас туралы ақпарат ... ... ... өзгеруіне мүмкіндік туғызатын адам іс-әрекеті мен ... ... ... ... табылады [5, 13 б]. ... ... ... ... атқаратындығы туралы айтылады.
Тұлғаның даму процесі – бұл, біріншіден, адамның ... ... ... ақиқатына бейімделу процесі;
Екіншіден, тұлғаның даму ... – бұл ... ... ... даму ... – бұл ... ... қатынасқа
қоғалыс [6, 399 б].
Тұлғаның дамуы мен қалыптасуы – оның ортамен ... ... ... ... ... жеке басы ... қалыптасатынын анықтау үшін «ата-
ана-бала», «педагог- бала», «бала-бала» және т.б. ... оның ... ... ... ... қажет етеді [7, 27
б].
Қарым-қатынасты Б.Г. Ананьев адамдардың әрекеттесуі мен әр ... ... ... ... ... көрінетін, коммуникация және
адамның ішкі дүниесінің қайта жаңаруымен бір уақыттағы әлеуметтік және
индивидуалды құбылыс ретінде ... ... ... ... ... пен ішкі жағдайдың байланысын бақылады, сонымен қатар тұлғаның
қалыпты ... ... ... қолайлы санын анықтауға
тырысты. Қарым-қатынастың тұлғаның ... ... ... және ... басқа кәсіби іс-әрекет ... ... ... бағыттарын айқындады.
Х.Т. Шерьязданова қарым-қатынас процесін ... ... және ... ... ... ... құрал ретінде зерттеді.
Оның еңбегінде ... ... мен ... болатын жағдайлар,
сонымен қатар қарым-қатынастың тұлға дамуындағы рөлі сипатталған [8].
Ал Г.М. Андрееваның еңбегінде қарым-қатынас ... ... ... және коммуникативті компоненттері ... ...... ... кез ... түрінің (еңбек,
оқу, ойын) ажырамас құрамды ... ... ... ... ... ... шарттары болып табылады.
Адам басқа адамдармен қарым-қатынас пен өзара әрекет нәтижесінде тұлға
болып қалыптасады. Қарым-қатынас түсінігі коммуникация ұғымына жақын. Қарым-
қатынас акты ... ... ... ... және ...... субьектісі, адресат – хабарлама кімге бағытталған,
хабарлама – хабардың берілетін мазмұны, код – хабарлама жіберілетін құрал,
байланыс каналы және ...... ... қол ... - бұл ... адамдардың арасында белгілі позицияны иеленетін
қоғамдық іс-әрекеттің ... ... ... ... Тұлғаның
психологиялық ерекшеліктері ол неге талпынады және ... ... ... ... ұйымшылдық дәрежесі, оның белсенділігінің интенсивті және
қорытынды нәтижесі, өмірлік ... ... ... бағытталуынан
көрінеді [10, 24 б].
Әрбір жеке адамға тұлға ретінде қарап, оның өзіне тән ... ... ... ... алатын қабілеті, білімі мен тәрбиесі бар екенін ескере
отырып, қарым-қатынасқа деген ынтасын арттыру – ... жеке ... ... оны ... ... сай іске ... ... жасау
болып табылады. Дамудың барлық кезеңінде ... ... ... ... құлқының сапалы үлгілерін ... жеке ... ... ... ... Адамның психикасы тіршіліктің барлық
кезеңінде ... ... ... психологтарының (А.Н. ... ... С.Л. ... ... ... ... психикалық
дамуы әлеуметтік ситуациямен анықталады, бұған оның қоғамдағы ... және ... ... ... ... ... ... кездейсоқ құрылмайды, бала және оның
айналасындағылар арасындағы жанды өзара әрекеттестік процесінде ... жас ... ... өту ... әлеуметтік жағдайының өзгеруімен
байланысты. Сонымен, мектепке ... бала - ... ... яғни ... ... ... ... Оқушы – басқаша
айтқанда қарым-қатынас жүйесінде ... ... ... ... ал ... ... ... қарым- қатынасқа түсуші кәсіби маман иесі.
Жеке ... ... ... ... ... ... ... бұзылу нәтижесі болып табылады. Осыдан мынадай тұжырым жасауға
болады: 1) тұлғаның оны ... ... ... ... - ... белгілі бір жағдайларының салдары, 2) өзара қарым-
қатынастар деформациясы қиын бала ... ... ... ... ... ... ... қасиеттердің қарым-қатынас
тиімділігіне ықпал ететін немесе кедергі жасайтын жақтары бар.
Л.С. Выготскийдің жоғары ... ... ... ... ... жайлы еңбектері және С.Л. Рубинштейннің психиканың саналы сыртқы
заттық ... ... ... ... психология ғылымында тұлға
мәселесінде ерекше маңызды орын алады.
Белгілі кеңес психологы А.Н. Леонтьевтің тұлғаның ... ... ... ... ... ең ... оның ... туралы алынған түсініктері маңызды болып табылады [11, 8 б].
Ол тұлғаның қоғаммен қарым-қатынас ... ... ... және
психикалық дамуда басты орын алатын іс-әрекеттердің сәйкес түрлері және
жетекші іс-әрекеті туралы пайымдаған.
Адамдарды ... оның ... ... ... манипулияция жасау, күштеп объектіге әсер етуі емес,
керісінше, оның жеке ... ... ... ... алу ... ... орай ... басқару бойынша іс-әрекеттің екі ... ... ... ... ... асырылатын - педагог, психолог,
тәрбиеші, офицер және тб. Екіншіден, ... ... ... қажеттілігі
жағдайының бірден бір бөлігі ретінде орындалатын ұжым және ... ... ... ... іс-әрекеттің гностикалық,
прогностикалық, жобалау, коммуникативті-ақпараттық, мотивациялық, ... ... ... ... ... ... ... түрлері
бойынша ажыратылады.
Тіршілік немесе іс-әрекет тұтастай құралмайды, бірақ механикалық іс-
әрекеттің жеке ... ... ... ... ... бір түрлері
жетекші болып табылады және тұлғаның ары қарайғы дамуында үлкен мәнге ие,
ал қалғандарының мәні ... ... Даму ... ... ... ... болса, қалғандары бағынышты рөл атқарады. Сондықтан
да психика дамуын ... ... ... ... ... ... қатыстылығына қарай қарастыру қажет.
Жетекші іс-әрекет – бұл қарапайым емес, дамуда жиі кедесетін ... ... ... іс-әрекет. Келесі үш белгімен сипатталатын тұлғаның
іс-әрекетін біз жетекші деп атай аламыз. Оның себебі:
– біріншіден, жетекші ...... ... ... және онда ... ... жаңа ... дараланатын іс-әрекет;
– екіншіден, жетекші іс-әрекет – жеке ... ... ... ... ... ... үшіншіден, жетекші іс-әрекет – берілген даму кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... болатын
іс-әрекет.
Психикалық дамудың әрбір сатысы баланың осы кезеңдегі ... ... ... сипатталып, оның белгілі іс-әрекетінің жетекші
түрі болып саналады. Ал жетекші іс-әрекет – бұл жай ғана іс-әрекет ... ... жиі ... ... түрткі жасайтын іс-әрекет [12, 505 б].
Мысалы, мектепке дейінгі ... ... ... ойын ... ... сабақ болып саналады. Бірақ бала мектеп ... ... ... ... ол ... спорттық және т.б. түрлерімен
алмастырылады.
М.И. Лисина тұлғалық дамуда баланың барлық қарым-қатынас ... даму ... ... атап ... [13, 11 б]. Оның ...... қалыпты психикалық дамуының маңызды факторы және
ажырамайтын шарты. Қоршаған адамдармен қарым-қатынас қажеттілігі ... мәні бар ... ... ... ... Ол ... іс-
әрекет ретінде түсінудің негізгі ережесін ұсынды. Олар:
1. Қарым-қатынас іс-әрекетінің заты немесе обьектісі бірлескен ... ... және ... потенциалының субьект ретіндегі
басқа адам болып табылады.
2. Қарым-қатынас әрбір іс-әрекет ... ... ... ... Қарым-қатынастағы қажеттілік басқа адамды
бағалауға, өзінің тұлғасын және өзін ... ... ... Сол
берілген бағасын анықтауға қарым-қатынас мотиві басқа адам немесе, дәлірек,
адамның сол ... ... ... үшін ... ... өзара
әрекетке түсуі болып табылады.
3. Қарым-қатынас іс-әрекетінің бірлігі – қарым-қатынас әрекеті ... ... ... ... ... соған бағытталған тұтастай акт.
4. Қарым-қатынас құралы әрбір ... ... ... ... көмегі арқылы өзінің әрекетін құрауы және өз үлесін қосатын
операция болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... әрекетін жүзеге асырады, ... ... және ... ... тұлға өзге адаммен бірлескен іс-әрекетте қарым-қатынас
арқылы өзін танытады және ... ... да осы ... ... ... себепті іс-әрекет пен қарым-қатынас тікелей ... ... ... ... ... ... ... бірі ретінде қарастырылады. Оның басқа координаттары:
коммуникация немесе топ арасында ақпарат алмасу, ... ... ... ... Ол жай ғана қарапайым қолма – қол субьектінің таным
акты ... кең ...... ... ... ... ... бірін
– бірі қабылдауы. Ал өзара әрекет – ... ... ... ... [9, 198 б].
Тұлға қалыптасуында негізгі орындардың бірі ретінде оның басқалармен
қарым-қатынас жасау қабілеті болып ... ... ... ... көрсете алады, сонымен қатар жеке дара ерекшеліктерінің ашылуына,
психикалық ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас процесінде тұлғаның дамуын, қарым-
қатынасын және іс-әрекетін ... ... және ... ... осы ... ... ... түсініктері. Басқа
адамдармен қарым- қатынас процесінде тұлға адами ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлық ережелерінде
т.с.с жинақталған тәжірибені игереді. Адамды ... ... ... ... айналыспау мүмкін емес. Бірақ басқа ... ... ... ... ... ... ретінде
«басқалармен бірлесе жасалатын, тікелей ... ... ... ... осындай көріністерін зерттейді. Іс-әрекет тұлға белсенділігінің
көрінуі мен формасы және адам болмысын сипаттайтын ... ... ... ... іс-әрекет, тұлға және қарым-қатынас категориялары
бірге қарастырылады. Сондықтан да Б.Ф. Ломовтың еңбегінде ... ... түрі ... ... Ол іс-әрекеттің субъектісі
ретінде әлеуметтік-мәдени тәжірибені, қоғамдық пайдалы, ... және ... ... әр түрлері мен формаларындағы
сананы, ... ... ... ... ... ... ... мен
шыңдалуына бағытталған. Тұлға – іс-әрекет пен қарым-қатынаста жүзеге
асатын, ... ... ... ... ... ... бекер айтпаған.
Басқа адамдармен тікелей қарым - қатынасты /тұлғааралық/ қажет ету -
адамның ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынас орната отырып, адам танымдық жаңа әсерлер, жаңа ... ... Осы екі ... ... байланысқан
қажеттіліктер адамның алғашқы күндерінен оның психикалық дамуын ... іс - ... ...... ... қызмет етеді.
Сонымен қатар, қарым-қатынас адам өмірінің ... ... ... ... 36 б]. ... да адам психикасын, солардың ішінде танымдық
процестерді ары қарай зерттеу, ... ... ... яғни ... ... ғана ... «субъект-субъект» қатынасы
жоспарында қарастыру маңыздылығы ... ... кез ... ... ... ... ... Бұл процесс өзіндік таным, өзіндік сана-
сезім, өзін-өзі бақылау т.б. ... ... өзін ... ... яғни ... ... ... Бірақ оның таным объектісі
болуы үшін ол ... ... ... ... ... айтсақ, іс-әрекет
арқылы өзінің қасиеттерін, күйлерін т.б. таниды. Сана мен ... ... осы ... ... анықталады [15, 125 б].
Қарым-қатынас процесі барысында, яғни адамның басқа адамдармен өзара
әрекетінің арнайы формасында: ... ... ... және т.б алмасу жүзеге асады. Қарым-қатынаста нақты индивид
басқа адамдар жасаған, «рухани ... ... ... ... орай ... ... шектелуі жойылады; сонымен қатар қарым-қатынас арқылы
ол осы «қорға» өз жасағандарын енгізеді. Осы орайда тұлға өмірінде ... ... орын ... ... ... ... ... танымдық
дамуының тікелей қарым-қатынасқа тәуелділігі байқалады.
Танымдық іс-әрекеттің қарым-қатынас ... ... ... ... ретінде өзара әрекеттесетін субъектілердің «дүниетанымдық»
айырмашылықтарын санауға болады. Субъектінің дүниетанымын қайта ... кең ... түрі ... ... ... жасау әдістерін қолдану болып табылады. Бұл әдіс қабылданатын
объектілер ... ... ... ... енгізу, ассоциациялар,
семантикалық дифференциал, триадалық салыстыру) мен субъективті ұқсастықтың
негізі ... ... ... факторларды ерекшелеу мен олардың өңделуінде
тікелей алғашқы субъективті жақындықты белгілеу ... ... ... ... психологы С.Қ. Бердібаева ... ... ... ... ... адам ... қарастырды.
Субьект – жоғары жүйелік тұтастық. Субьект ұғымы өте кең мағынаға ие, ... ... ... ... ... үздіксіз
дамиды. Біз болмысты (адамдар, заттар әлемі) танимыз, оларға әсер ... ... ... ... [16, 11 б].
Қарым-қатынас процесіне қатысушылар саналы тіршілік иесі ретінде
көрінеді. Қарым-қатынастың ... ... ... ең ... ақпараттың селекциясы мен ұйымдастырылуы, оны бағалау мен
түзетуде, сонымен қатар бақылау ... ... мен ... құру ... ... табады.
Б.Ф. Ломовтың пікірінше қарым-қатынас әлеуметтік-тарихи категория
ретінде күрделі динамикалық жүйе ... ... [17]. ... бірқатар әртүрлі деңгейлер мен өлшемдерді ерекшелеуге мүмкіндік
береді. Қарым-қатынас деңгейлері, өлшемдері және ... ... ... ... бастыны ерекшелейік: қарым-қатынас
субъектілердің өзара әрекеттестігі процесі ретінде болады. Қарым-қатынаста
субъект ... ... тән ... ... ... деп ... ... байқалады.
Кеңістікті елестетулерді қайта жаңғырту барысында қарым- қатынас қандай
да бір объектілердің орналасуына қарай бағалауға, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, ол қайта
жаңғыртылатын бейнелердің түзелуін қамтамасыз ... ... ... ... ... қарым-қатынас оны тексеру
және түзеудің, сонымен ... ... ... ... ... болады, қарым-қатынас процесінде қайта ... ... ... материалдар бөлімдеріне қатысты ... және ... оның ... ... ... ... процесінде қарым-қатынасқа орай жалпылау және абстракциялау базасы
кеңейеді (индивидуалды іс-әрекетпен ... сол ... ... ... ... және ... септігін тигізеді.
Қарым-қатынас түрлі аспектілерде қандай да міндеттерді қарастыру және
олардың шешімдерін табу стратегиясын алмастыру үшін ... ... ... ... ең ... таным процестерінің
ұйымдастырылуы мен реттелуіне ықпал етеді.
Қарым-қатынас оған қатысушылар арасында қызметтерді бөлу, мәселені шешу
бойынша, рөлдерді ... ... ... ... ... ... және толықтыру мүмкіндігін қамтамасыз ететін, ашық және қозғалысты
жүйе ретінде болады. Қарым-қатынас ... ... ... және оның ... ... әрекет қалыптасуы бойынша өтеді.
Қарым-қатынас - қатарлас дамудағы индивидуалды іс-әрекеттердің қосылысы
немесе жинақталуы емес, дәлірек айтқанда субъектілердің өзара ... ... ... да оған енгізілген актілердің (әрекетер немесе
операциялар) барлығы қосарланған және ерекше қасиеттерге ие болады.
Кез келген ... ... ... ... өту ... және ... тасымалдануы жүзеге асырылады. Қарым-қатынас
жағдайларында жеке жүретін танымдық процеске тұлғалық ... ... ... ... ... Онда ең алдымен ... ... ... ... өзгешелігі мен жоғары
тиімділігі анықталады.
Қарым-қатынас процесі барысында вербалды және вербалды емес ... ... ... ... ... ... ... қатар
бірлескен іс-әрекет жағдайларымен анықталады және ол өте ... ... ... ... уақыт бойынша үйлесімді болуы қарым-қатынас
процесінің маңызды сипаты болып ... ... ... ... ... ... ... оларды бақылау және түзету
жүзеге асырылады. Ол жеке алғанда, ... ... ... ... және ... әрекет стратегияларының үйлесімді
қалыптасуынан байқалады. Қарым-қатынас процесінің нақты динамикасы ... ... мен оған ... ... ерекшеліктеріне байланысты
[17, 57 б].
Адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жағдайларында ақпаратты жалпылау
және абстракциялау, білімдерді талдау және ... ... ... Осы
арқылы индивидуалды ойлаудың өзінде де ішкі диалогты жеңіл ... ... ... ... ... ... оның ... білімі мен
көзқарасын өрістетуге болады. Ойлау туралы қазақтың ... ... ... ... ... атты оқулығында, ол – әлеуметтік
жағдаймен ұштасқан, тілмен ... ... ... ... сол ... ... ... және жанама бейнеленуі» деген [18, 11 б]. ... адам ... ... және ... ... ... танылады.
Қарым-қатынас және ойлау процесстерінің құрылымдарында көптеген ортақ
ерекшеліктер бар. Оны О.К. Тихомиров «Адамның ойлау ... ... ... ... таным теориясы, логика, психология, әлеуметтану
және тб. ғылыми пәндердің ... ... ... ... [19, 17 ... ... көп ... мен зерттелетін обьектінің күрделілігі
«ойлау» терминінің түрлі мағынада қолданылуына, зерттеу обьектісінің кейбір
сипаттамаларын ғана ... ... ... байланысты мағынасы жиі
қолданылатын үш ... ... ... ... ... - ... ... (ой-сезімге қарағанда, ұғымды білім );
б) ойлау – процесс ретінде, білім меңгеріледі (білімсізден білімге
ауысу танымы ... ... – адам ... бірі ... ...... ... ойлауды бәрінен бұрын ... ... ... ретінде қарастырады. Сондықтан қарым-қатынастың ойлау процесіне
ықпалы түрлі факторлар жүйесіне байланысты, олар ... ... ... ... ... және ... ... бірлесіп
есеп шешушілер мотивациялары, тұлғалық ерекшеліктері және т.б. ... ... ... ... ... ... ... процесі байланыста жүреді. Осы байланыс туралы профессор ... ... ... бір–бірімен қарым–қатынас процесі
барысында ... ... ... ... ... ... алмасуы, олардың жалпы мақсатқа бағытталған
қарым–қатынас ... ... ... ... ... субьектілердің өзара әрекеті (бірлескен ... т.б. ... ... ... ... [20, 63 б].
Тіл құрал ретінде қарым-қатынас пен іс-әрекетте сөйлеу арқылы ... ... ... ... ... ... өнім ... нәтиже
сияқты сөйлеу әрекетінің (сөйлесу және жазу) ... ... ... ... ... ... болжайды, яғни олар: жиынтығы
мәтін немесе контекст деп аталатын, қабылдау мен ... ... ... ... ... ... рецептивті процестері жасалатын белгілі
сөйлеу мен пікірлер. Осы сипаттаманы Б.В. Беляев «Ойлау, тіл және ... ... ... ... ... қабылдау мен сөйлеуді түсіну
процестерін немесе сөйлеудің мазмұндылығы, түсініктілігі, ... ... ... барысында, сөйлеу мен ойлау арасындағы өзара қарым-
қатынасты анықтау жағдайларында ... ... ... ... талдайды [21, 12 б].
А.Н. Леонтьев өз еңбектерінде адам санасының қоғамдық ... ... ... [22, 141 б]. Оның ... ... таңда
субьект қоғамдық субьект ретінде қарастырылады, субьекті мен ... ... ... ... оның табиғатқа деген қатынасы тікелей
қатынас емес, жанама түрдегі материалдық және ... ... ... ... ... ... мен адам санасының басталуына адамның
еңбек әрекетінің пайда болуын немесе адамның қоғамдық еңбегін жатқызуға
болады. ... даму ... ... даму сәті де ... орын ... ... тіл ... адами формасының пайда болуы мен ... ... ... ... әсер ... ... болатын негізгі
детерминанты ретінде ақпараттардың жалпы қоры, ... ... ... ... өзіне тән ерекше механизмі, міндеттерді
шешудің бірлескен стратегиялары мен іс–әрекеттің топ үшін ... ... ... мен ... ... ... ... жалпы қорытындыдағы ... ... ... ... мен қарым–қатынастың өзара байланыс мәселесі бірлескен
ойлау әрекетіндегі мақсаттық құрылым мен ... ... ... ... ... ... С.М. ... айтып өткен [20].
Ал К.К. Байчинскаяның көзқарасына қарағанда бұл ... ... ... ... ... болады [23, 6 б]. Оның теориялық
талдауы бойынша ойлау психологиясы туралы жинақталған ... ... ... қатысты, онда жаңа психологиялық детерминанттардың пайда
болуы бізді бұл екі мәселе ... ... өз ... дербес
қарастырылады деген қорытынды жасауға жетеледі.
Адамның ойлау әрекетінің болмысы мен шынайылығы дыбысты анық ... ... ... күрделі психикалық құбылыс ретінде адамның ойының
шындығын, болмысын білдіреді. Біз басқа адамзатпен тіл арқылы өзара қарым-
қатынас жасаймыз.
Естіртіп ... ... ... ... ... ... ... үнсіз сөйлеу ойланып-толғанудың құралы болып саналады.
Ниеттің үнсіз талабына бұрылып, қайта оралуы шет тілін ... ... ... ... т.б. жиі ... Себебі М. Мұқанов пікірінше, мәселені
шешерде ойлану үнсіз сөйлеуді қажет етіп, кейін осының өзі ... ... бола ... Ал ... өзінен-өзі жеңіл келіп, ойланбаған жағдайда
ниет, яғни ішкі ... ... тіл ... ... ... Соңғы жағдайда ниеттің сөз «қабығына» енуін мәтін деп атайды.
Ғылымда ой мен тіл тығыз байланысты дегенде ... ... ... ... ғана ... ой ... ... түзеліп, жөнделіп тұратынын да
қарастырады [24, 29 б]. Осы ... сөз ... ... ... ... ... ... мағынасының өзінде белгі жүйесі, адамның қарым-қатынасы,
ойлауы және сөйлеуіне ... ... ... ... анықталады. Тіл арқылы
дүниені тану жүзеге асырылады. Тілде ... ... ... ақиқатталады.
Тіл ақпаратты сақтау және жеткізу, сонымен қатар адам ... ... ... ... ... ... [25, 14 б].
Баланың психикасы алғаш ересектермен қарым-қатынас процесінде қалыптаса
бастайды. Ересектер балаға мың жылдар бойы ... ... ... ... және осы ... ... ... балада тек жаңа
білімдер ғана ... ... ... ... жаңа ... игерудің
негізі қаланады. Заттық іс-әрекет және ... ... ... өз ... ... ... қысқартылады,
«жинақталады» және ... ... ... ... ... ... ... қажет ете бастайтын белсенді көңіл немесе ырықты
есте сақтау ерекшелігін игереді. Сондықтан да кейбір жағдайларда ғалымдар
баланың ... ... ... ... ... ... ... психика түбінде жатады деп тұжырымдайтын психикалық өмірдің негізгі
«қасиеттері» ретінде баяндалады.
А.Р. Лурия өз зерттеулерінде жоғары психикалық ... ... ... ... қажеттігі емес, сонымен қатар әр қадам сайын тіл арқылы
жүзеге асатын, психикалық ... ... ... ... ... ... ... қажеттігі туралы тұжырым жасаған [26,
14 б]. ... ... ... өнім немесе нәтиже сияқты сөйлеу әрекетінің
(сөйлесу және жазу) өнімді процестері ... ... ... ... ... яғни жиынтығы мәтін немесе контекст деп аталатын,
сонымен қатар қабылдау мен ... ... ... ... ететін, сөйлеу
әрекетінің рецептивті процестері жасалатын белгілі бір сөйлеу мен ... ... мен ... ... ... немесе сөйлеудің мазмұндылығын,
түсініктілігін, айқындылығы және әсерсіздігін ... ... ... мен ... ... ... қарым-қатынасты анықтау
жағдайларында нақты пікірлері, яғни ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
Қарым-қатынастың адамдар арасындағы мақсатқа бағытталған байланысты
орнату және өзара қолдау көрсету екендігі ... ... ... ... ... байланыс міндетті түрде тікелей ... ... ... А.А.Леонтьев пікірінше, қарым-қатынасқа қатысушылар бір-
бірімен психологиялық түрде біріккен, ... ... ... ... ... ұлғайтушы немесе кішірейтуші ретінде қызмет
атқарады [27, 8 б]. Мұндағы байланысты адамдар арасында ... ... ... ... ... ... үшін де ... арналған
әрекеттерінен көруге болады. Бұдан олардың көздеген мақсаттарына түрлі
тәсілдермен қол жеткізуге мүмкіндігі ... ... ... әрекет
жолы немесе оған қарама-қарсы, қызметтерді бөлу. Екінші жағдайда, тұлғаның
түрлі жақтарына ... ету ... оның ... ... ... және т.б. ... мінез-құлқын тікелей ынталандыруға болады.
Сондықтан қарым-қатынасқа қатысушыларды өзге де сипаттамалар – ... ... ... ... ... ... ... жүйесі біріктіруі де мүмкін.
Тұлғааралық қарым-қатынастың детерминанттары болып саналатын жекелік
қасиеттерді, мінездемелерді, қасиеттерді ... деп айту ... баға ... ... мазмұны, жанама өзара әрекетпен
анықталатыны, ал ... ... ... тек ... абсолютті
өлшемін күшейтетіні әлеуметтік перцепция бағытындағы ... ... ... ... етуі ... ... пікірінше тілдің ойды тиісті мөлшермен бөлуі ұлттардың
әрқайсысына тән, олардың негізгі қасиеті болып саналады және бұл ... және ... ... ... ... есептелінеді
[24]. Сондықтан тіл қарым-қатынас процесінде ойды сөз ... ... ... Ал кез ... ... өзіндік тілінің қай-қайсысы
болса да, олардың негізгі ... сол ... ойын ... тасу болып
табылады. Ойды этно және лингвопсихологиясы тұрғысынан дәлелдеудің ... ... олар әр ... ... ... бір ... болып
саналады. Бұл жерде айта кететін мәселе: қазіргі кезде ... ... бір ... ал лингвопсихология тіл мен психологияның
шекарасы болып есептелсе де, осылардың арасында бірлік бар. Осы ... ... тілі ойды ... ... ... қарай біреуі басқаларына белгілі
мөлшермен жеткізетінінде.
Психикалық процестердің құрылымын анықтайтын тұлғаның когнитивті стилі
оның барлық тіршілік жағдайларында әр ... ... шешу ... ... ... ... тұрақты өзіндік қабылдауы мен танымынан
көрінеді. Когнитивті стиль субъектінің, ... ... есте ... ... ... ... дейінгі барлық танымдық ... ... [28, 18 ... ... ... ... ... қабылданатын
белгілермен байланысты емес, керісінше әр түрлі ақпараттардың ықпал етуінің
зерттелетін процеске абстракциялануы психофизикада ... ... ... бірі ... Оның ... ... ... қарым-қатынастың сенсорлы процестеріне де қатысы бар [29, 71 ... ... ... ... отыру ойлау, сөйлеу, есте сақтау,
сезім, эмоциялармен бірге байланыстыруды талап ... Ол ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің қарым-қатынаста қабылдау көрсеткіштеріне:
ситуацияны талдауға даярлығы, таңдаған мақсаттың ... ішкі ... ... ... ... білу, танымдық шешімді сол маңызды
мақсатқа жету үшін ... ... ... ... , оның жетістікке жететін ... ... ... ... ... ... кою жатады. Ал тұлғаның танымдық
тапсырманы шешудегі өзара ... ... ... серіктесінің
әрекетімен мүдделену; өзінің жүру әрекетін серіктесінің қызығушылығымен
түзету ... ... ... ... қабыл алмау емес,
керісінше қабылдау даярлығы; өзінің бағытынан ... ... ... ... ... білу қабілеттілігі; айтылғандарға,
түсіндірулерге, құрбысының ... ... ... ... түзетуге даярлығы есептеледі [30, 10 б].
Олай болса, танымдық тапсырманы шешу С.М. ... ... ... танымдық іс-әрекет тұжырымдамасы бойынша
субьектілердің бірлескен танымдық іс-әрекетінің қарым-қатынас ... ... ... ... ... адамды қабылдау, оның ... ... ... ... ... жеке ... және оның ішкі ... мен мінез-құлқын сол негізде ... ... ... ... ... одағының ғалымы А.А. Бодалев адамдардың ... ... ... ... ... ... отырып, психология
ғылымында осы ... ... ... ... бір ... көруге мүмкіндік берді [31]. Ол ... ... ... яғни ... ... тану ... айқындай келе, зерттеушілер назарының нысанына айналатын
феноменологиялар, заңдылықтар мен ... ... ... ... ... Ол адамды тұлға ретінде ... және ... ... ... ... сол адамның
тұлға туралы түсініктерінің қалыптасу басымдылықтары бойынша зерттеді.
Осылайша адамдардың ... ... және ... затты қабылдау
ерекшеліктері салыстырмалы түрде қарастырылды.
А.А.Бодалев еңбектерінен 18-25 жас аралықтарында өзге адамды түсіну
және ... ... ... ... Осы ... өзге адамдардың
сырт-келбетін қабылдауға және осы келбетті әлеуметтік-психологиялық
интерпритациялауға ... ... ... ... мен ... (жас ... қалыптасуын баяулататын ... ... ... шарттарды анықтау жүзеге асырылды.
Бірлескен іс-әрекет саласында басқа адамдардың өзіне қалай қатынас
құратындығы өзі үшін ... ... ... Оның тұлғасының қалыптасуына
басқа адамдармен жағымды өзара әрекеттесу ерекшеліктері ... ... ... ... бірі Х.Т. Шерьязданованың ... ... ... үш ... ... ... болады.
Олар: өзіне қатынасы, басқа адамдарға қатынасы және заттық құбылысқа
қатынасы. Осы қатынастардың ... ... ... ... ... ... [32, 9 ... – адамдар арасында байланыс ... мен оны ... ... ... ... ... ... болатын
процесс. Осындай қарым-қатынас процесі өзіне мыналарды ... ...... ... ... қатар топ және ұйымдағы
қызметкерлер ... ... ... ...... ... өңдеу, кірістірілген қарым-қатынас
субьектісі;
– адамдардың бірлескен міндетті шешу процесінде бірін – бірі қабылдауы
және ... [25, 23 ... ... ... ... түсу ... ... түрде
қажеттілік туындап отыратындығы анық. Сондықтан адамға алдына мақсат қойып,
оны шешуге ұмтылдыратын оның қажеттіліктері болып ... Жеке ... ... ... мысал, өнеге алу, үйрену, еліктеу арқылы
қоғамдық және жеке ... ... ... ... ... ... ... меңгереді. Тұлғаның жас ерекшелігіне және дамуына
байланысты әр бала ... ... ... ... ... жасау арқылы қанағаттандырылады.
Кез келген бірлескен іс-әрекет жүзеге асқанға дейін келесі ... мен ... ... ... және т.б ... бөлуді
болжайды. Бірлескен іс- әрекет мазмұны мен көлемін ... біз ... қою деп ... ... ... ала ұйымдастырудың бұл сәттері
оның болашақ қатысушылары, сол сияқты осы топқа енбейтін адамдармен ... ... [33, 105 ... орай И.П. ... ... ... ... стилімен байланыста қарастырды [34, 12 б]. Ол ... ... ... оның ... ... байланыстылығын анықтады. Ол, біріншіден, әлеуметтік
перцепцияның когнитивті аспектісінн ... ... ... ал ... тұлғаның бүтіндей қызметінің механизмдерін
ашуға ықпалын сипаттайды. Когнитивті ... ... ... ... тұлғаның құралдық келбеті болып қарастырылды.
«Қарым-қатынас» түсінігі «қатынас» түсінігімен тығыз ... ... ... ... ... етеді. Себебі қатынас бәрінен бұрын
тікелей қарым-қатынаста көрінеді және қалыптасады. Сол ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас процесінің
ағымына мәнді ықпал етеді.
Қатынас – бұл субьектілердің қоршаған әлем обьектісімен ... ... ... байланысы болып, соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... бір ... рационалды танымы, ол
эмоционалды және мінез-құлықтық ... ... ... Біз ... ... өзіміздің сөзіміз, эмоциямыз және әрекетіміз арқылы
оған деген өзіндік қатынасымызды жеткіземіз. Мұндай ... ... ... ... ... ... А.А. ... пікірінше, қарым-қатынас тұлғаның танымдық ... ... ... ... ... [35, 23 б]. Олай ... тұлғаның
дамуы бұл бір ... де ... және әр ... ... және ... ... тәрбие) факторлардың ықпалымен
жүзеге асырылатын үздіксіз процесс болып табылады.
Қарым-қатынас жағдайында жалпы мақсат ретінде субъектілердің ... ... ... ... Ол екі ... ... мен
қызығушылығына негізделе отырып, қарым-қатынаста бірлескен-диалогтық
танымдық іс-әрекет ... ... ... ... ... ... тұлғаның жас ерекшелігіне байланысты оның білімінің
теориялық мазмұны маңызды болып табылады. Ал ... бір ... ... ... нәтижесі болса, екінші жағынан іс-әрекет ... ... ... орай ... ... ... мәнді саласының дамуына негіз болады. Сондықтан да ... ... ... ... - ... беру ... мен
практикасының маңызды мәселесі. Ол табысты тәрбиелеуді қамтамасыз ететін
ересек ... сол ... бала ... байланысты [36, 23 б].
Бірлескен танымдық - диалогты ... ... А.В. ... «Ойлау тапсырмаларын шешуде «Психикалық модель»
атты еңбегінде, адамның ішкі әлемінің құрылымы мен қызметі ... ... ... ), ... ... оның ... реттелу себептері мен
механизмдері психологиялық ойлау ... ... ... ... ... ... ... сипатталған [37, 2 б]. Ал
психологиялық ойлау талдау, түсіну, түсіндіру, психикалық өмір ... және ... яғни ... ... ... ... формаларын
қамтиды. Олай болса, «Психологиялық ойлау» терминінің өзі ... ... ... ... ... ... ... даралығымен ерекшеленетін жеке ... ... ... ... ... білімдер мен дағдылар жиынтығы
ретінде немесе жалпы интеллектінің белгілі бір ... ... ... даму ... ... ... Эмоциялық
интеллект қарым-қатынаста қабілеттер жиынтықтары ретінде, ... ... және ... белгілер қатынасы ретінде анықталады
Ойлау психологиясы туралы отандық ... С.Қ. ... ...... процестер» еңбегінде ойлау субъектінің танымдық іс-
әрекеті ретінде, оның кез келген актісі белгілі бір ... ... ... ... сұрақтарға жауап беретіндігі, сонымен қатар
ойлаудың жанамаланған және жалпыланған сипаты ... тек ... ... оның мағынасын, мәнін тануға мүмкіндік жасайтындығы айтылған [38, ... ... ... ... ... танымдық іс-әрекеттің дамуы
негізінде жүзеге асырылатынын көреміз.
Тұлға психологиясында оның тұлғалық дамуын зерттейтін екі ... ... ... ... ... ... ... тәсіл болса, ал
екіншісін психиканы зерттеудегі жекелік тәсіл деп атауға болады. Олардың
біріншісі, жалпы психологияда ... ... ... жүйесі
тұлғаны психологиялық зерттеуде қолданылады. Екінші тәсіл, ... ... ... ... ... алынатынымен сипатталады.
Өйткені сана тек адам санасы ретінде болады, ол тұлғамен анықталады ... ... ... қарастырылуы қажет [39, 142 б].
Тұлғаның қалыптасу және даму заңдылықтарын, түрлі ... ... мен ... зертделеу, адамдарды жиі жағдайларда
жақындықтары бойынша біріктіру ... оқу ... ... ... психологияның зерттеу объектісі болып табылады [40, 112 ... ... да бір ... ... тұлғалар, мінез
ерекшеліктері, ... ... мен ... ... ... ... іс - ... бойынша теңдеусіз, іс-
әрекет мақсаттары мен ... ... ... бірлестіктеріне тұлға
үшін өзгеше «психологиялық ахуал» жасайтын және сондықтан да оған әртүрлі
ықпал ететін арнайы әлеуметтік – ... ... ... ... үшін ... ... ... зерттеудің екі
аспектісі бойынша қарастыру маңызды. Олар: біріншіден, адамдарды біріктіру
тұлғаны қалыптастыру шарты ретінде ... ... ... тиімді жан-
жақты жағымды ықпал ету құралы болып табылады. ... ... ... ... тығыз байланысқан. Адамды өмір сүріп, жұмыс жасап, оқып ... тыс ... ... ... мүмкін емес.
Адам қарым-қатынастан, қоғамнан тыс салыстырмалы түрде өзіндік ... ... ... ... ... ұзақ уақыт қоғамнан тыс
болған жоғары деңгейдегі индивидтер, адамға ұқсас емес ... ... сол ... тек ... ... ... қабілетінен
айырылып қоймай, сонымен қатар ақылынан да адасуы мүмкін. Олай ... ... ... ... ... дамуына қарым-қатынас
тікелей ықпал етеді.
Қарым - қатынастың ортақ нәтижеге қол жеткізу мен қатынасты ... ... ... ... және келісімге келуге бағытталған
екі (немесе одан да көп) адамның өзара әрекеттесуі екені белгілі. ... ... ... ... сөз арқылы үн қату, одан жауап алу
немесе вербалды емес қатынастар ... ... ... Бұл ... ... ... актын жеңіл бөліп алуға мүмкіндік береді.
Егер басқа адам бізді ... ... ... және ... ... ... қайтарса, жылы көзқарас білдіргенін сезінсеңіз,
сіздің көзіңізге көз алмай қарауға талпынса – ... ... ... сенімді боламыз. Бірақ ол басқа бөлмедегі дыбысқа назары
аударылып, бұрылып ... ... ... иіп, ... құбылысқа
қызығушылықпен көңіл аударады – ... ... ... оны ... ... ... қарым-қатынас адам белсенділігінің басқа
түрлерінен бөлек эпизод ретінде ерекшеленуі мүмкін.
Қарым-қатынасты психологиялық категория ... ... ... ... іс-әрекет ретінде түсінік береміз, сондықтан біз үшін ... ... ... ... ... табылады. Психолог
М.И. Лисина ... ... ... компонентін былай
сатылап көрсетті:
– қарым-қатынас заты – бұл субьект ... ... ... ... ... ... ... адамның басқаларды тануға ... ... оның ... өзін - өзі ... және өзін – ... ... ... қарым–қатынас мотиві – қарым-қатынастың қабылданатын себептері;
– қарым-қатынас әрекеті – бұл басқа ... ... және ... ... ретінде бағытталған коммуникативтік іс-әрекет бірлігі, тұтастай
акты. ... ... екі ... ...... акты
және жауап қайтару әрекеті;
– қарым-қатынас міндеттері – бұл қарым-қатынас ... әр ... ... ... жағдайда қол жеткізуге жасалған мақсат.
Бірақ қарым-қатынас мақсаттары (мотивтер) және міндеттері ... ... ... ... құралдары – бұл қарым-қатынас әрекетінің ... ... ... ...... ... ... және рухани сипаттағы білімдер [41, 14 б].
Е.И. Рогов қарым – қатынас ... екі ... ... ... Оның
ойынша, қарым-қатынас біріншіден, бірлескен іс-әрекетте пайда болатын
адамдар арасында байланысты ... және ... ... ... ... ... және ... ақпарат алмасу, өзара әрекет,
қабылдау және адамдардың бірін – бірі ... ... ... Ал ... субьектілердің өзара әрекеті белгі ... ... ... ... ... ... ... серіктердің күйі, мінез-құлқы және жеке-мағыналы құрылуының маңызды
өзгерісіне бағытталған процесс [42, 6 б].
Адам санасының жаппай қоғамдық даму ... ... ... - бұл ... ... болатын мағына мен мән ... ... ... ... сана ... деп ... және сонымен
бірге оның феноменальды жақтарына қатысты ... ... ... ... ... ... ... Сана қызметінің дамуы жағынан ... ... ішкі ... ... қалыптасуында қорытындыланады.
Адамдардың қарым-қатынасының дамуы сөздік әрекеттің, сонымен қатар арнайы
мақсаты бар ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтырады. [43, 310 б]. Коммуникация – бұл адамдардың бір-
біріне өзара әсер ету ... ... ... Сондықтан коммуникация бір
адам екінші адамның мінез-құлқына әсер ... ... Бұл ... ... қарым-қатынас болмаған жағдайда да ... ... ... ... ... ... ... танымдық іс-әрекетінің қарым-қатынас ... ... ... ... дамуында маңызды орын
алады. Кез келген адамның психикалық дамуы қарым–қатынас процесінен тыс
болмайды. ... ... даму ... оның ... білімі мен
практикалық іс–әрекеті барысында жүзеге асырылады.
Тұлғаның танымдық ... ... ... бірлескен іс–әрекет негізінде көрінеді. Бірлескен іс–әрекет
жалпы мақсат пен ... ... ... ... іс–әрекетті қалыптастыру ... ... ... С.М. ... ... ... 16 б]. Ол үшін қарым–қатынастың вербалды тәсілдері танымдық мақсатты
қайта құру процесіне жағдай туғызады, ал осы ... ... емес ... ... ... құрудағы тұлғалық мағына
беріліп, қарым–қатынасқа түсетін субьектілердің «мотив–мақсат» қатынасын
қайта ... ... ... тек ... ... ғана ... ... қайнар көзі,
басқа адамға ықпал етудің ... ... ... адамдардың өзара
ықпалдасуы жүзеге асырылып, олардың бір–бірімен қызығушылықтары, көңіл
күйлері, сезімдері алмастырылады және ... ... ... ... ... қарым–қатынас процесіне түсуші субъектілер үшін маңызды
екендігі Н.Қ. ... ... ... ... атты
еңбегінде дәлелденген [45, 6 б].
Қарым-қатынас ұжымның интеллектуалды - ... ... ... ... А.В. ... ... «Қарым-қатынастағы
қажеттілік – бұл күрделі құрылымдық жиын. Олар: эмоциялық байланыстағы
қажеттілік және оқшаулануға ... [46, 22 б]. ... ... кез келген қажеттілік тұлға белсенділігінің қайнар көзі ... ... ... ... ... ... жалпы
психологияның құрылымымен сипатталады. ... ... ... ... ... өзінің айырықша белгілерімен, жалпы
психологиялық түсінік ... ... және ... ... ... ... ... жалпы әдістерімен
зерттеліп қарастырылады. Бұл принциптердің ... ... және ... ... ... ... ... оқып тануда (танымдық
аспект), психикалық жағдай мен білімді талдауда (эмоционалды - ... ... ... Қарым-қатынастың танымдық жақтарын
жоспарлаудағы негізгі ...... ... заты ... шындық
және сол ақиқаттың пікірлесуші сөзі мен ... ... ... білу. Танымдық байланыс орнату әрқашан ақиқаттың критериі ... ... ... ... ... Бұл ... жалпы түрде қарапайым
үш топта ... ... ... 1) ... 2) ... 3) анық ... белгісіз, мүмкін) [47, 65 б].
Н.Қ. Тоқсанбаева қарым - қатынасқа не нәрсе ... ... және не ... ... жайлы былай ... ... ... ... әр ... ... мүмкін: саяси, ... ... ... ... ең негізгі себеп -
сұхбаттасушыны тыңдай білу. Егер адам өзге ... зер ... ... ... тәрбиелі, сөйлеушінің мәселесін түсініп, оған өз ... ... ... ... сөз» [48, 68 ... ... ... отырып, өзінің психикалық процестерінің
дамуына ықпал етеді, оларға зейін, есте сақтау, қабылдау, сезім және ... ... ... ... ... ... сана процестерін бағдарлайды.
Егер сөздік қарым-қатынас қоғамдық іс-әрекеттің арнайы түрі ... ... ... ... туындайды: мақсаттар туралы өз түсініктеріне сәйкес осы
іс-әрекет субъектілері «өндіретін» және «өңдейтін» зат неден ... ... ... ... мазмұны бірлескен іс-әрекет процесінде адамдар
арасында өзара қарым-қатынас орнату үшін ... ... ... ... ... болып табылатын адамдардың өзара ... бұл ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас формалары – көріністері қоғамның техникалық және
мәдени өркендеулеріне міндетті қоғамдық байланыстардың ... ... ... ... ... хат, баспа, телеграф, радио, теледидар,
сурет. Аталған ... ... ... көру немесе дыбыстық белгілер
түрінде жеткізеді. Сондықтан да танымдық іс–әрекет және қарым - ... ... бірі ... ... ... ... ... өзара жанды көрісуі
процесінде жасалады, бірақ ақпарат мына сияқты байланыс ... ... ... пантомимика, дауыс, ауызша сөйлеу. Бұл тікелей қарым -
қатынас барысында адамдар үшін ... ... ... болып
табылады. Адамдардың өзара түсіністігі олардың өзара қарым-қатынас сипаты
бір адамның ... ... ... ... қаншалықты дамығанына
байланысты.
«Адам қарым - ... ... ... ... ... қарым-
қатынас объектісі» мәселесімен үздіксіз байланыста қарастырылуы ... ... екі ... бірнеше адамның бір-бірлерімен өзара
әрекеттестігі екендігі әбден дәлелденген. Қарым-қатынас ... ... ... ол ... орнын бейнелейді, өзара қабылдау, өзара түсіну
және өзара қарым-қатынас процесінде оған ... әсер ... ... ... ... ... шектелмейді. Ол сезімдік
және логикалық танымның барлық деңгейлері ... ... ... ... ... ... мінез-құлық типтері, әлеуметтік-
топтық ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... ... басқа адам туралы пікірлерінен байқалады.
Қарым-қатынас ... ... ... өзгеріссіз қалмайды. Сезімдік бейне «сенсорлы коррекция»
кезеңінен өтеді, сол ... ... - ... ... ... кезеңінде адамдардың өзара-әрекеттестік процесінде
жүреді. Қарым-қатынастағы адамдардың бір-бірі туралы пікірлері олардың өмір
тәжірибесімен тексеріледі, бағдарланады, ... ... ал ... қарама-қайшылықпен алмастырылады.
Бір адамның екіншісі туралы пікірлері анықтамалардың ... ... Олар ... ... ... ... білдіреді. Бұл
қатынас қарым-қатынастағы адамдардың мінез-құлықтарында жүзеге асырылады
[50, 126 б].
Қарым-қатынас әрекетінің заты–басқа ... ... ... ... ... Қарым-қатынастағы қажеттіліктің өзіндік
ерекшелігі басқа адамдарды тану мен бағалауға, сол ... ... ... ... ... ... Коммуникативтік сурет индивидтің қарым-
қатынасқа түсуіне көмектесетін қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... коммуникация процесі барысында
пайда болған өзінің және өзгенің бейнелері, қарым-қатынастары ... [51, 32 ... пен ... ... жағдайда ажырамайтын бірлікті
құрайды. Қарым-қатынас – бұл бірлескен іс-әрекетте ... ... ... арасындағы байланыстың дамуының көпжоспарлы процесі.
Қарым- қатынастың бірініші жағы ... ... ... ... ... ... тұратын, қарым-қатынастың
коммуникативті жақтары ретінде сипатталады. Қарым-қатынастың екінші жағы
қатынасатындардың өзара әрекеті – процесте тек ... ғана ... ... ... де ... ... ... жағы қатынасатындардың
бірін – бірі ... ... [52, 233 б]. ... бір ... іс-
әрекет қарым-қатынастың бөлігі ретінде болса, екінші жағынан қарым-қатынас
іс-әрекеттің бөлігі болып табылады.
Қарым-қатынас адамның ... мен ... ... ... Осы ... тұсында Б.Ф. Ломов адамның басқа адамдармен қарым-
қатынас процесінде түсініктердің, идеялардың, қызығушылықтардың, ... ... ... жүзеге асатындығы туралы: «Қарым-қатынаста нақты
индивид басқа адамдар жасаған «рухани байлық қорын» игереді, осыған ... ... ... ... жеңеді; сонымен қатар қарым-
қатынас арқылы ол осы ... өзі ... ... ... өміріндегі
қарым - қатынас маңыздылығы осылайша ... ... ... тоқталған
жөн [17, 27 б].
Ал Е.В. Зинченко ... ... ... ... ... бірі деп ... [53, 25 б]. ... ... күйі мен ... ... ... ... ететіндігін айтып өтті. Сондықтан оның тұжырымынша,
тұлғаның танымдық ... тек ... ... және ... ... ... ретінде ұғынатын болсақ, онда біз үшін
аксиома болып, біріншіден, оның интенционалдығы (өзіндік мақсатының ... ... және ... ... ... өзіндік мотивтерінің саны);
екіншіден, оның нәтижелілігі – ... ... қол ... ... ... келуі; үшіншіден, бәрінен бұрын айтылатын қарым-қатынас
актысының ағымы мен нәтижесін міндетті ... ... ... ... Осы тұстағы А.А. Леонтьевтің «Қарым–қатынас
психологиясы» еңбегінде берілген қарым-қатынас мәселесін талдау ... ... ... ... ... психологиясының позициясын
анықтау үшін, бірден бізге бірқатар категорияларды кіргізуге тура ... осы ... ... ... орынын табуы керектігін көрсетті.
Мұндай категориялардың мәнісі: 1) іс-әрекет, 2) өзара әрекет (интеракция),
3) қарым-қатынас, 4) ... ... 5) ... ... [54, 27 ... субъектілердің өзара әрекет процесі ... ... ... қатынаста адамдардың оларға субъект ретінде тән, яғни
адамның «субъективті әлемі» деп атау ... ... ... ... ... ... өкілі С.Қ. Бердібаева субъект
психологиясының динамикалық аспектісі - адам субъект болып туылмайды, іс-
әрекет, қарым-қатынас ... ... ... атап ... 10 ... сипатта атқарылатын істердің нәтижелі болуы, ең алдымен,
адамдардың ақыл-ойы мен дене күшін біріктіре отырып, ... ... ... ... тәуелді. Мұндай ретте, адамдардың ісі мен әрекеті оның
мақсатының болуына байланысты [55, 119 б]. ... ... ... ... әсер ететін әлеуметтік факторлар қатарына қазіргі заманғы
ғылым мен техника жетістіктері мен адамдардың ... ... мен ... өсіп-жетілуін жатқызуға болады.
Қарым-қатынас пен іс-әрекеттің бірлік принципі коммуникативтік мінез-
құлық және заттық-практикалық өзара ... ... ... ... ... ... ... пайда болады және кеңейтіліп,
өзгертіледі, сонымен қатар өзі де ... ... ... ... ... ... ... сипатына мәнді ықпал етуі мүмкін.
Ю.Л. Ханиннің пайымдауынша өзара әрекеттесудің сәттілігі ... ... және ... ... ... ... ... Іс-
әрекет міндеті мен өзара әрекет жағдайының күрделенуі байланыстың күшейу
жиілігін талап ... ... ... сәйкес келетін заттық-
практикалық деңгейі арқылы қамтамасыз етіледі [56, 21 б].
Б.Ф. Ломов қарым-қатынас ... ... ... ерекшеліктеріне
үлкен мән берген. Ол қарым - ... ... ... ... сапалы өзгерістердің ... ... ... ... жағдайларымен салыстырғанда). Бұл өзгерістер,
біріншіден, шешім қабылдау бөлімдеріне, екіншіден, бағалау ... ... ... ... ... ... ең ... процесіне және сенсорлы берілгендерді бағалауға жауапты ... ... ... жүреді. [17, 32 б]. Қоғамдық индивидте
шығармашылық ... ... ... ... ... есептелсе, онда
индивидтің дәл тұлғалық деңгейін сипаттайтын психологиялық белгілер қандай?
Біздің көзқарасымыз бойынша, ... ... ... ... белсенді
жасауындағы қажеттілікті бірінші кезекте атауға болады. Бұл қажеттілік мән
құраушы болып табылады және ... ... ... ... да ... қажеттіліктерді бағындырады.
Биологиялық түр болғандықтан әр адамның туа біткен ерекшеліктері бар,
мысалы, дене құрылысы тік ... ... ... ми ... ... қамтамасыз етеді, қол құрылысы еңбек құралдарын ... ... ... Осы ... адам ... хайуаннан ажыратады.
«Индивид» ұғымы адамды белгілі биологиялық қасиеттерді иеленуші ретінде
сипаттайды [57, 55 б]. ... жаңа ... ... ... ... оларға өзіндік іс-әрекет міндеттерін бағындыру ... ... ... ... ... ... ... қоғамда қабылданған
адамгершілік нормаларды дербес игеру тұлғаның маңызды белгілері болып
табылады.
Тұлға күрделі жағдайларда ... ... ... әрекет ету, мүмкін
салдар үшін әлеуметтік жауапкершіліктің ... ... және ... ... ... жағдай ағымына араласудан қорықпастан, қолайсыз
жағдайларға қарсы тұру қабілетіне ие. ... ... ... ... адамға
қайсарлық, бастамашылдық, жылдам шешім қабылдау, айқын, сонымен қатар күшті
ақыл және басқа да ... тән. ... ... ... ... өзара байланысқан психологиялық бейнелерінің жасалуы маңызды
зерттеу міндеттерінің бірі ... ... ... ... ... ... іс ... шарты ретінде қарастырды [16, 49 б]. Ол ... ... ... ... ...... ал мазмұнды
сипаттамасы – нақты танымдық іс-әрекет деп тұжырымдады.
Ал Б.Ф. Ломов іс–әрекет пен қарым–қатынастың өзара ... ... ... іс–әрекетпен байланыстағы қызметтерін де ... Оның ... ... – ақпаратты тасымалдау ... ... ... ... ... және керісінше
аударатын оператор рөлін атқару ... ... ... ... жасаған:
«Адамдардың бір - бірімен қарым- қатынас жағдайында ... мен ... ... мен ... ... ... Жеке
ойлаудың өзінде ішкі диалогты жеңіл ... ... ... процесі
мен ойлау процесі құрылымдарында ұқсастықтар көп» [17, 35 б]. Ал, бір адам
екінші ... ... ... ... ішкі дүниесін өзге адамның ұғына
алуы қалай болады? деген сұраққа, У.А. Уақбаева: - «Ішкі ... ... ... ... мағыналық құрылым, адам санасына өте ... ... ... саналады...» - деп атап көрсетеді. Осыдан тұлғааралық
қарым-қатынастағы мағыналардың берілуі мен оны ... ... ... қатысты болып табылады [58, 40 б].
А.Б. Добровичтің пікіріне сүйенсек, қарым-қатынас адамдардың бірліктегі
қызметтерін реттейді, сананың ... ... және ... ... ... [59, 9 б]. Осыдан қарым-қатынас жеке тұлғаның ойы мен ... ... оның ... ... ... ... байқалады.
С.М.Жақыпов бірлескен іс-әрекетті жалпы мақсат, ал ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырды. Бірлескен
іс-әрекет жалпы мақсат пен қарым-қатынастың бірлігімен түсіндіріледі.
Қарым–қатынас процесінде айтылған ... ... мен ... ... ... ... Ә. ... пікіріне қарағанда, меңгеру- бұл
адамның әр алуан іс-әрекеттері нәтижесінде нәрселер мен ... ... ... ... ... ... ... ұғынып, өзінің рухани
дүниесіне /танымы мен біліміне/ ... [18]. ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады.
О.К. Тихомиров қазіргі ғылыми психология тұрғысынан адам іс-әрекетінің
жалпы табиғатына өзіндік ... ... [60, 32 б]. Оның ... ... оның ... ... ... ол мотивтендірілген және
болашақтың түсінігімен, нақты обьективті шарттардың психикалық көрінісімен,
жекелеп ... өзі ... ... жету ... туралы
түсінікпен, саналы мақсатпен басқарылады». Ол ... ... ... ... реттелуге, бір сөзбен айтқанда, бұл өзіндік өмірін
біртұтас субьект ретінде тұжырымдайтын іс-әрекет ретінде қарастырды.
И.Э. ... ... ішкі ... әлемінің іс-әрекетке
тұтастай қатыстырылуын, басқаша айтқанда, іс-әрекеттің субьектілік жүзеге
асырылуын және оның ... ... әр ... ... өзі ... деп ... тұлғаның құрылымындағы іс-әрекет өзегінің
«жиынтығы» болып табылатындығын көрсеткен. Егер де ... өзін сол ... ... «өзін де емес» сезінсе, онда іс-әрекеттің сол түрі ... ... ... қалады (бірақ функционалды - ... ... [61, 89 ... ... ... ... және ішкі ... ерекшелеуге
болатындығын А.Я. Чебыкин қарастырған [62, 17 б]. Мұнда, біріншілері
оқудың қажеттілігін шарт ... яғни оны тек ... ... ... ... ... оқу құрылымының мазмұнды процессуалды жақтарына,
іс-әрекеттің жүзеге асу ... және ... ... ... ... ... мен іс-әрекет мақсатының табысты жүзеге асу
мүмкіндігі ... ... ... ... ... құру процесіне енеді.
Қабылданған ойлар рационалды жолмен жүзеге асырылған жағдайларда, яғни бұл
процесте эффект пен интеллект кездеспейді, ... ... жаңа ... ... ... қозу күші ... аспайды. Мұның барлығы елеулі
мөлшерде қарым-қатынаста эмоцияның оқу-танымдық іс-әрекетін тиімді реттеуге
қатысуын елеулі ... ... ... арасындағы қарым-қатынастың басты мақсаты - өзара түсіністікке
қол жеткізу. Бірақ мұны орындау оңай ... ... ... - ... ... сөйлесіп отырған адамды тыңдап, түсіне білудің маңызы ... өз ... бен ... ... ... сіз көптеген
түсініспеушілік, ұрыс - керіс пен жанжалдың ... ала ... ... ... ... ... қақтығысты жағдайдан
шығудың бірден - бір жолы болып ... ... ... ... ... тастау үшін емес, керісінше, оны биіктетіп, оның ... ... ... ... ... ... бойынша адамның мәнерлі мінез құлқы экспрессивті
және қарапайым экспрессивті деп аталады [63, 33 б]. Оның ... ... ... ... алу ... жатады. Экспрессивті мінез
құлық мәні ... дене ... ... жағы болып табылады ... ... ... Оларға тұлғаның жүріс-тұрысы, қимыл-
қозғалысы, бет қимылы, ым-ишарасы, жалпы ... ... ... Осы
жиынтықтар тұлғаның функционалды қызметі деп аталады. Бұл ... ... ... ... және ... ... де жатады. Ол түгелдей
расталған, себебі олар қарым-қатынаста мәнерлі маңызды рөлге ие. Дауыс ... ... ... ... ... болып табылады. Адамның мінез-
құлқы және ... ... ... ... шартты түрде үш топқа
бөлінеді: 1) дене пішіні, келбеті; 2) сырттың безендірілуі; 3) ... ... О.Г. ... ... ... арқылы ішкі әлемін
талдауы бір қатар көрсеткіштермен ажыратылады. Бірінші топқа, шартты түрде
аталған ... және ... ... таным обьектісінің
өндірістік іс-әрекеті, әлеуметтік жағдайы, мекен жайы, биографиясы және тб.
кіреді. Екінші ... ... ... және ... ... кіреді. Айту мазмұны бойынша бұл топқа жататындар: оның
қызығушылығы, ... ... ... ... пікірілері. Ал,
«Тұлғаның танымдық саласы» үшінші ... ... Оны ... ... ес, ... сөз, ... ... ерекшеліктері туралы
таным субьектісінің айтылғандарын біріктіретін пікірлері анықтайды.
Әрбір адам өзі мүше болып табылатын ... ... ... ... ... адамгершілік–эстетикалық талаптары қалыптасады және бұл
талаптарды жүзеге асыратын ... ... ... ... ... осы ... қасиеттерді қолданып, оны қоршаған адамдарға
баға береді [31]. Сондықтан ... ... ... – бұл бір ... тікелей көркем–бейнелі бейнеленуі, қарым–қатынас процесі.
Индивидте ... ... ... ... ... сол адамның белгілерін
жалпылама белгілейтін, оны еңбек, таным және қарым–қатынас субьектісі
ретінде сипаттау ... оның ... ... ... ... ... монологтарға» бейімделіп сөйлеу болмаса, оның себебі
мынада: бала өзінің ақыл-ойының ... тек ... ... ... ал ... ... ... ережелерін игеруге
қабілетсіз. Бастапқыдағы ... ... өз ... сәйкес
танымдық перспективаны ауыстыру, коммуникациядағы рефлексия оның тілдік
құзырлығына енбейтініне әкеледі. ... - ол ... ... ... және әлеуметтендірілген сөйлеудің әзірше «жоғарғы ... бұл ... және ... ... ... Адеквадты
сөздік қарым-қатынас үшін прагматика да ... ... бала оны ... сондықтан да ол оның тілдік құзырлығына кірмейді.
Диалогта ... ... ... ... ... ... шыншыл бол; сұраған уақытта жауап бер; серіктес қаламаса тақырыпты
тоқтат) коммуникацияның прагматикалық базисінде эгоцентризмді жою ... ... ... және басқа адамдармен үйлесімділікте болуы оның
танымдық іс-әрекетінің қалыпты дамуында ... орын ... Ол ... ... ... техникалары «синтония» ұғымымен байланысты.
Қарым-қатынастың синтоникалық моделі ... ... ... қабылдау мен ойлау процестерінің нәтижесі ретінде
қарастырылады. Осыдан мынадай байланыс құрылады:
қабылдау ... ... ... адам ... ... ... орнатады. Екі адамның өзара әрекетінің қоғамдық-коммуникативтік
формасы қоғамдық дамудың тарихи ... ... ... ... олар 1) ... 2) ... 3) белгілік; 4) вербалды.
Вербалды қарым-қатынас адамдардың қоршаған ортамен жанама өзара ... ... ... ... Мағыналы қабылдау мен мағыналы сөздің
пайда болуын іс-әрекеттің жеке түрі ... ... мен ... ... ... [64, 24 ... бойынша кинетикалық сөйлеу- аморфты-синтетикалық: сөйлеу
бөлімдері жеткіліксіз дараланған, сөздерді өзгерту және сөз ... ... ... ... нақты жағдай шешімді мәнге ие. Кинетикалық
сөйлеуді талдау келесі ... ... 1) ... ... 2) ... ... сөз) және ... (кинестикалық сөйлеудің қарапайым элементі) [65, 62 б].
В.А.Кан-Калик өз ... ... ... процесінде
бірін-бірі қабылдауы мен түсінуі барысында олардың ... ... бар ... ... ... ... ... қызметтері
ретінде: ақпараттық-коммуникативтік; адамдардың бірін-бірі тануы; таным;
өзаратану; тұлғааралық ... ... ... ... ... ... ... сияқты қызмет түрлерін атаған [66, 12 б].
Профессор С.Қ. ... ... ... ... ... ... ... тілдің, ойлау мен сөйлеудің өзара
қатынасын, айту мен ... ... ... бір түрі ... ... болатындығына тұжырым жасап, сөздің психологиялық
анықтамасы –вербалды ойлаудың процессуалды формасы (жағы), тіл ... ... мен ... формасы, коммуникацияда айту мен тыңдауды
жүзеге асыратын құрал деп түсіндірді [16]. Ол сөйлеу ... ... ... оқу және жазу – ... қарым–қатынастағы өзара
әрекеттесудің бір түрі, оның тағы бір түрі – ойлау екендігін сипаттады.
Қарым – ... ... ... оның ... динамикасы
болып табылады, ол сөздік ықпал ету ерекшеліктерімен анықталады. ... адам ... ... ету ... мен ... ... ... жеткізу және айтылғанды сендіру белгілейді.
Сөйлеу әрекетінің әр түрі ... ... ... ие, ... ... ... ... олардың әрқайсысы өзіндік арнайы
үлесін ... ... да ... ... ... ... ... шары ішіндегі жарақат локализациясын ескеру қажет. Өкінішке орай,
билингвизм бойынша ... бұл жиі ... ... тілінде сөйлеуді қалыптастыру жолы мен оқыту тәсілдері
принципті түрде бірмәнді болса, онда шетел тілін ... ... ... үйлесуі практикалық тұрғыда әр индивид үшін айырықша орын алады.
Бірінішіден, екінші тілді ерте үйрену мен оны ... ... ... екі ... мида ... ... ... егер екінші тілді үйрену оқуға негізделсе, онда ана тіліне
қарағанда, екінші тілдің жүзеге ... ... ... рөлі ... ... ... тілді игерудің алғашқы кезеңдерінде, осы тілдің
орфографиясы ана тілі орфографиясынан ерекшеленетін болса, ... рөлі ... ... ... ... аралық өзара әрекеттесік ерекшеліктері екінші
тілді игеру деңгейіне байланысты [67,140 ... ... ... ... ... ... болу ... мәнерліліктің сапалық аспектісінің ... болу ... ... ... ... – тұлғалық ерекшеліктерімен және тікелей /
жанама түрдегі/ қарым – ... ... ... [68, 13 ... ... ... олардың негізінде тілдік
құбылыстардың тілдік немесе графикалық формалары мен олардың тілдік мәндері
арасында ассоциация құру ... бен ... ... ... ... Д.Н. ... грамматика мәселелеріне сүйене отырып, ... ... ... ... тіл құбылысын жалпылайды және жіктейді.
Объективті грамматикалық құбылыстардың сәйкес сипаттамаларына ... ... ... ... ... ... абстракция мен
жалпылау сәйкес келетінін ескеру қажет [69, 85 б].
Тіл қарым–қатынас объектісі ретінде оның ... ... ... ... ... мен құндылықтары қарастырылып, тілдік
қарым–қатынас басқа адамның психикалық жүйесіне қандай әсер ... және оның ... әр ... болатындығы, сонымен қатар
іс–әрекеттегі тілдік қарым–қатынас Н.Қ. ... ... ... болған. Егер тілдік қарым–қатынасты тұтастай алатын болсақ, онда тілдік
қарым–қатынас адамдар арасында белгілі бір байланыс орнықтыру ... ... ... ... ... [70, 281 б]. Бұл ... келісімді қызметі, мысалы: келісімді еңбектік немесе ... ... ... диалог т.б. арқы лы көрініс табады.
Тіл адамның санасы мен ақыл ойын дамытушы фактор және ... ... ... ... тілін дамытуға айрықша мән беріп, оны бесік
жырымен ... бала ... оған ... өлең мен ... пен ... жаңылтпаш пен ән үйретіп, оның ақыл–ойын, пайымын,
сөйлеу мәнерін өрістетуге тырысқан [71, 162 б].
Қарым–қатынаста ... ... ... бірі қабылдауы және оны ұғынуы
бір–бірімен тікелей ... Осы ... ... бірлескен
әрекетінде сөйлеу қызметінің дұрыс атқарылуы аса маңызды екенін ескеру
керек. Т.Н. ... ... ... ... блоктарын (буындары)
ерекшеледі: сөйлеуді қабылдау, оны жаңғырту және орталық мән ... ... ... тең мәнді емес [72, 13 б]. Қабылдау ... ... ... ... ... және ... ... шығару міндеттерін орындайтын қызметтік ретінде қарастыруға ... ... ... мән ... ... жүзеге асырылуын және
тілдік тәжірибенің оның сипатталған лингвистикалық формаларында сақталуының
жүзеге асуын қарастырады. Буындардың әрқайысы ... ... ... Қабылдау буыны ауызша сөйлеу барысында сыртқы ... ... ... ми ... ... ішкі ми ... ... отырып,
қайта өңдейді. Акустикалық белгілер нервті паттерндерге қайта жасалады
және бір нервті паттернді ... ... мен тану ... шешіледі.
Қарым-қатынаста тұлғаның тілдік ойлау креативтілігін зерттеу ... ... ... мен ... ... ... шығармашылық
қабілетінің дамуында маңызды рөл ... [73, 6 б]. ... ... ... негізгі төрт бағытты ... ... - өнім ... ... ... және ... ... қажетті, сана мазмұнының толық жетілуі
біріншілік болып ... Ол ... ... ... ... жетелейді. Пікір айту қызметтері келесілерге негізделген: сөйлеуші
мен тыңдаушының, яғни серіктестердің ортақ көзқарастарын білдіретін ... ... ... ... ... ... да, ой ... басқа адамдар санасына әсер ету үшін сөйлейді» – деп К. ... [49, 38 б]. ... ... үшін ... ... ... және құрылуы маңызды сәттер болып табылады.
Жаңғырту - есте сақтаудың маңызды процестерінің бірі. Ол ... ... ... ... ... ... міндеттердің шешілуі
ретінде жүруі мүмкін. Есте ... ... ... ... ... арқылы ауызша беру барысында бастапқы ақпарат өз ... ... ... Үшінші, төртінші, бесінші адам арқылы берілген
оқиғаның сенімділігі әлсіздеу болатыны белгілі, оның ... ... ... ... мүмкін, яғни жаңғыртылатын материалдың әртүрлі
қайта жасалулары жүзеге таратылады [74, 108 б]. ... ... және ... ... адам есте ... мұндай ерекшеліктері
жиі жағымсыз салдарға ие болады, өйткені адамдар арасында дұрыс және ... ... ... ... есте сақтау, сонымен қатар білімдерді ... ... ... әрекеттер қабылданғандарды белсенді өңдеу процесіне
таралады. Есте сақтаудың іс-әрекеттік ... ... ... ... шарты негізінде мақсатты детерминантын
қарастыру қабылданған. Мақсатты түрде қажетті ... және ... ... ... үшін негіз болып табылады; мақсатқа қол ... ... ... ... қайта жаңғыртумен қамтамасыз ете
отырып бекініс құрайды. Сондықтан ынталандыру материалдарының белгілері ... ... ... ... оны ұсынудың сыртқы жағдайлары
да (ынталандыруды өңдеуге берілген уақыт) мнемикалық ... ... ... ... ... бір ... есте ... қалмауы оның субъектінің мнемикалық белсенділігінің заттық мазмұнына
енетініне байланысты [75, 4 ... ... ұзақ ... ... ... сақталатын шоғырлану
жатады, яғни бір нәрсеге жеңіл және жылдам шоғырланамыз, немесе, керісінше,
ешнәрсеге ешқандай да ... бөле ... ... ... ой ... ... ... сонымен қатар қарама-қарсы
ойдың ауыр жүруі, ... ... ... ... ... басқа
жағдайларда туындамайтын қиындықтар арқылы түсіндіруге болады [76, 17 б].
Тұлғаның психикалық қасиеттері жүйелі, олар ... ... ... ... ... ... ... қасиетін таным, еңбек, қарым-
қатынас субъектісі ретінде бөліп көрсетуге болады.
Қарым-қатынас адамзат тіршілігінің қажетті жағдайы болып ... ... ... ... қоршаған әлемді және өзінің
жеке мәнін ... ... ... жеке ... ... ретінде қалыптасу
процесі күшейтілуіне ықпал ... ... ... ... ... кедергілердің пайда болуы мүмкін, олар: байланыстағы ... ... ... ... ... ... жүйесінде коммуникативтік кедергілердің болуы жеке тұлға ... ... үшін ... ... ... ... ... қозу
жағдайының пайда болуына дейін тұлғаның дамуы процесі бұзылады; олардың іс-
әрекеттерінің нәтижелілігі ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттесу барысында бірін-бірі адекватты
түсінуге кедергі болады, ақпарат жеткізу процесі бұзылады және т.б. [77, ... ... ... жағдайында коммуникативті кедергілерді
жеңу қарым-қатынаста субъектілердің ... ... мен ... ... да ... ... ... бағасының маңыздылығы-өзін кейбір үлгімен салыстыру.
Сыртқы орта ықпалынан сол ... ... ... ... болады және
үлгіге жақындық немесе одан қашу ... өзі ... ... ... ... Қалыптасқан қатынастар жүйесінде шартты түрде
«құндылықты бағдар жүйесі» деп аталып жүргендей, ... ... ... ... ... жиынтығы дамиды және қызмет етеді. Егер индивидум
өзінің ... ... ... ... ... ... сезімі пайда
болады, сонымен қатар сәйкес келіспеушілік жиі жағдайларда сәйкес ... ... ... ... бола бастайды. Осындай
өзгеріс нәтижесінде индивидуум ... ... ... ... ... Үлгіге жақындау қанағаттану сезімі және өзіндік бағаның ... ... ... ... ... ... қол ... білім
деңгейіне, басқа адамдармен өзара қарым - ... т.б. ... [78, 138 ... ... ... ... ... жиынтығымен анықталады.
Бұл - әр ... оның ... осы ... ... талаптар жүйесі,
айналасындағылармен қарым-қатынастарының мәнісі, ол ... ... мен ... ... ... сыртқы дүниемен қарым-қатынас жасау
процесінде қажеттілік туындап отырады. ... ... ... ... ... ұмтылдыратын – оның қажеттіліктері. Кез келген адамның бойында ішкі
түрткі, қызығу сезімдері болады. ... ... ... ... ... Бұл “ Мен ... ... орындалады.
Тұлғаның психологиялық құрылымының қалыптасуы мен пайда болуында қарым-
қатынас маңызды мәнге ие. Ол категория жүйесінде жетекші орын ... ... ... ... ... ... дамуында маңызды рөл
атқарады. Адам әлеуметтік ортада ұйымдастырылған тұтас жүйе ... ... оның ... ... ... ... ... тұтастық ерекшеліктерін есепке алу керек [ 79, 5 б].
Қарым – қатынас – мазмұны бірлескен ... үшін ... ... мен ... ... болатын тұлғалардың өзара әрекеттесуі. Олай болса
қарым-қатынас мінез-құлықты ұйымдастыру ... ... ... мінез-
құлқын ұйымдастыруға бағытталған ... ... ... ... ... бұл типі бірлескен іс-әрекетке тән. Қарым-
қатынастың басқа типі - ... ... ... ол ... ... өзінің мінез-құлқын ұйымдастыруға бағытталған, өзіндік
ұйымдасуы үшін ... ... тән. ... бұл ... ... ... есепке алу керек. Қарым-қатынас
қызметі мен типтерін есепке ала отырып, қарым-қатынастың бағыттылығы ... ... ... төрт түрі ... сырттай бағдарлы
хабарлаушы, сырттай бағдарлы реттеуші және ішкі бағдарлы хабарлаушы, ішкі
бағдарлы реттеуші [ 80, 4 б].
Қарым - ... ... ... ... ... ... ... бірі қазіргі таңда техниканың ... ... ... ... ... ету ... ... отыр. Осы орайда тұлғаның компьютермен
байланысында қаншалықты ...... ... ... ... компьютермен жанама түрдегі өзгеруін өз зерттеулерінде
А.Е. ... ... ... ... ... жанама
түрдегі тәсілдері үнемі өзгеріп отырады, бұл құбылыстың дамуын үнемі оқып-
тануға мүмкіндік береді. Қазіргі кезеңде ... ... ... бәрінен бұрын компьютердің және басқа да ... ... ... [81, 7 б]. ... ... ... ... сөйлеуді оқыту және ... ... ... ... ... ... ерекшелігін көрсетеді. Ол тұлғаның қарым-қатынас аясына
көпшілік коммуникация ... ... етуі ... ... ... ... барысында айқындалады.
Кеңес одағының ғалымы А.А. Бодалев адамдардың қарым–қатынас ... тану ... ... жұмыстар мазмұнын қарастыра
отырып, психология ғылымында осы ... ... ... ... ... ... ... білді [82, 21 б]. Ғалым адамдардың бірін-
бірі тану психологиясы ғылымның дербес саласы емес ... ол ... ... ... аспектісі және теориялық деңгейде оның орны мен
рөлінің маңыздылығын сипаттады.
Сондықтан, А.А. Бодалевтің ... ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін аңғартуға жетелейтін қарым-
қатынас процесінің дәстүрлі трактовкасы шеңберін шегеріп қана ... ... өз ... ... ... ... адамдармен тікелей
қатынасқа түсуінен байқалатын, бірмезгілде адам психикасы ... ... оның ... ... ... ... Жоғарыдағы тұжырымдардан біз, біріншіден, тұлға бойында жүретін
түрлі қайта ... ... ... ... ... ... өзгерістерді көрсете отырып, екінші жағынан, ... ... ... ... тану ... ... ... қайта
құрылуларына ықпалын бақылай келе, ... ... ... ... ... механизмдері мен заңдылықтардың ғылыми
түсініктерін елеулі алға жылжытуы мүмкіндігін байқаймыз.
Мінез-құлықтық және әлеуметтік ... ... ... ... ... коммуникация, вербалды емес коммуникация мәселелерін
зерттеуге деген қызығушылық жеке алғанда бірнеше ... ... ... ... саласы қоғам өмірінде үлкен орын ... ... ... Бұл ... ... ... де ... ол
тұлғааралық қарым-қатынастарда білімдер, дағдылар және ... ... ... ... ... ... басшылықтың пайда болуына
жетелейтін, коммуникация мәселесіне ... ... ... ... Ол ... түрдегі басшылықтың пайда
болуының тарихи алғышарты сырт пішін бойынша адам ... ... ... - ... болып табылады.
Тұлғаның танымдық іс-әрекетінің маңыздылығы қарым-қатынас процесіндегі
оның дамуынан көрінеді. Қарым-қатынас құралы – ... ... ... ... ... ... екі негізгі қарым-қатынас каналымен
жүзеге асырылады: ... ... ... ... ... және вербалды емес (тілдік емес) (Е.И. ... ... ... Е.А. ... қарым-қатынас тіл, сөйлеу арқылы жүзеге ... Тіл – ... ... ... ... ойды төзбен толық жеткізу, дыбыстың,
интонацияның, ... ... ... ... ... сөз арқылы
жүргізіледі. Әлеуметтік өмірдегі адамдардың іс-әрекеттерінің ... ...... ... ... ... процесс. Сөйлеу – адамдардың қарым-
қатынас құралы. Қарым-қатынаста ... ... ... сөз ... ... ... ... дикция арқылы беріледі. Осыдан сөйлеу іс-әрекетінің
қарым-қатынас құрылымына мыналарды жатқызуға болады:
- сөздерді нақты, дұрыс айту, сөйлемдерді дұрыс құру , бұл ... мен ... ... ... ... дауыстың жоғары немесе төмендігі, дикциясы,
тембрі - тілдегі дыбыстық құбылыстар;
- қарым-қатынас процесінде пайда болатын ... ... ... ... ... ... т.б.) – дауыс шығару бейнелері.
Вербалды емес қарым-қатынас - «дене тілі», ... ... ... ... Бұл ... ... – поза, ым-ишара,
мимка, визуалды ... ... ... ... ... ... ... 7% ақпарат вербалды (сөз арқылы), 38% ... ... ... ... ... ... ал 55% ақпарат алмасудың
вербалды емес құралы арқылы берілетіні дәлелденді [83, 345 б]. ... ... ... ... ал ... ... ... тұжырым
жасауға болады.
Осыған орай ғылымда тілдік емес қарым-қатынас құрылымына ... ... ... ... мен ... сыртқы көріністерін зерттейтін –
кинестика (мимика, жестика, пантомимика);
– қарым–қатынаста дене ... ... ... саласы (қол алысу, денемен жақындасу, беттен сүю ... ... ... кеңістікте орналасуын зерттейтін
проксемика (арақашықтық алыс ... ... тұру ... ... және вербалды емес тәсілдері бірлестігінің
адам үшін өте үлкен психологиялық мәні бар, ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл бірліктер
әр түрлі тәртіп формаларының ерекшеліктерін анықтайды және ... ... ... ... ... жүзеге асырылады
Психология ғылымында дене тілін зерттеумен айналысатын ... деп ... В.Н. ... осы ... екі түрін ажыратып
сипаттады. Олар: аналогиялы және ... ...... емес ... табиғат әлемінде тіршілік ететін құбылыспен ... ... ... белгілер болып табылады. Цифрлы белгілер – символдық,
абстрактылы, жиі «күрделі» және өзіндік адамша. Адам ... ... ... де ... ... ... ... цифрлы белгілерді
қолданар алдында оны ... ұзақ ... ... қажет. Коммуникация
тәсілінің әрқайсысы өзіндік ... ... ... ... ... ... ... аймағына ие. Кейбір түсініктерді сөздерсіз тек қана
цифрлы белгілер арқылы білдірсеңіз, басқаларын – тек ... ... бере ... ... ... коммуникацияның екі тәсілін де қолдана
алатындығы анық [84, 7 б].
В.Н. Носуленко коммуникативті ақпараттың ... ... ... ... әсер ... ... зерттеп, ақпараттың тікелей
қабылданатын белгілермен байланысты ... ... ... ... ... процеске абстракциялануы психофизикадағы объектіні классикалық
идеализациялау жақтарының бірі, сондықтан ол бірлескен ... ... және ... сенсорлы процестеріне де қатысты екенін көрсетті [
85, 71 б].
Әлем материалды, ми және ... - тек ... ... ... ... ... ерекшеленетін, материалды
таңбалы жүйелер. Адам миы ойлауға қабілетті, ол – оның ... ... ... ... компьютер интеллектуалды процестер
тудыруы мүмкін. Физикалық таңбалық жүйелер игерілген білімдерді сақтайды
және ... ... ... ... ... ... сәйкес
әрекеттерді жүзеге асырады; осыдан ескеретініміз, мәдени-тарихи білімдердің
жеткілікті көлеміне ие болған, есте физикалық таңбалық жүйеде ... және ... ... ... ... осы ... ... етіп және шешім қабылдауға болады [ 86, 37 б].
Психикалық құбылыстарды тану процесінде туындайтын қиындықтар, оларды
басқаратын заңдарды ашу осы ... ... ... шарттасқан.
Қазіргі ғылым психиканы ми ... ... ... ... ... Б.Ф. ... қарастырды. Ол адам іс-әрекеті және мінез-
құлқында мотивтер, мақсаттар, субъективті- ... ... ... және т.б жүйе ... ... ретінде болатындығын айтып
өтті [ 87, 28 б ... ... ... қарым-қатынас кең мағынада – адамның
коммуникативті ұйымдастырушылық ... ... ... ... [88, 15 б ]. Ол ... коммуникативті қасиеттерін қалыптастыруда
әлеуметтік–психологиялық факторлардың негізгі кезеңдерін зерттеді. Сонымен
қатар ... ... ... ... бірлескен іс–әрекет
арқылы дамыту жолдарын тұжырымдады.
Т.Н. Ушакова өзіндік зерттеулер негізінде сөйлеу психологиясы пәнін
анықтауда үш тәсілді ... ... ... психолингвистикалық
және семантикалық. Адамдар қарым-қатынасы процесінде диалог ұйымдастыруға
ықпал ететін және оның сөйлеуінде көрініс табатын әр бір ... ... ... ... болады: қарым-қатынас субъектісіне қатысты
«Мен факторлары» және коммуникация мен қарым-қатынас ситуациясы ... ... «Мен емес ... Шын ... ... (тек ... ... өзара әрекеттестіктері болған жағдайда,
диалог өзінің ерекше ... ... ... ал бұл тек бір психикалық
әлем шеңберінде болуы мүмкін. Осыдан қарым-қатынас субъектісінің тек өзін
ғана ... ... ... шынайы жағдайда өз ... ... ... ... ... ... ... өзіндік «жекелік жинақтың», басқаша айтқанда оған қарама-қайшы
қойылған «бөгде әлем» сол мезетте талқыланатын ... ... ... [ ... ... ... ... Оллпорт көбіне когнитивті және мотивациялық
процестерге де көңіл аударды [ 90, 6 б]. ... ... ... ... ... ... Ол ... сенімді бола тұра,
тұлғалық дамудың потенциалы ретінде, ... өзін жеңе ... ... сияқты аспектілерін анықтауға тырысты. Басқа жағынан айтқанда, ол
әрбір тұлғаны түсінуге және оның ... ... ала ... ... ... ... қажет деп есептеді. Оның ... ... оның ... мен ... ... сол ... ... ұйымы».
Жалпы ғылымда «жеке тұлға» және «өзін - өзі бағалау» ... ... ... ... ... Ал Г. У. Оллпорт осы ұғымдарды бөліп
қарастырды. Ол мінез - ... жеке ... ... ... ... ... түсінік деді. Сондықтан ол тұлғаны үнемі өзгеріп
отыратын динамикалық жүйе ретінде қарастырды.
Ол жеке ... ... ... ... ... ... оның ... тұлғаның өзін-өзі игеру, өзін-өзі бағалау,
өзін-өзі басқару сияқты даму мәселелеріне ерекше ... ... ... ... ... ... ... дамып отыратын динамикалық жүйе»,
деген тұжырымы дәлел болады.
Сөйлеу өніміне ықпал ететін «Мен факторларының» арасында ... ... ... ... қажет. Адамның айтып тұрған сөзінің
мазмұны оның ... ... ... және ... ... ... тікелей әсерлерімен анықталады. Егер әңгіме
тақырыбы адам үшін мазмұнды болса және ол ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, қарым-қатынас өзгеше
мазмұнды болады. Ресми емес қарым-қатынас барысында адам жиі құштарсыз және
объективті ... ... қала ... ... ... ... өзіндік
тұлғамен байланыстырылады, оған пайда болатын еске түсірулер, өз пікіріңді
мәлімдеу, өз ... ... және т.б. ... жатқан сөйлемді түсіну, тыңдау,есту арқылы қабылдай отырып,
сөйлеуді түсіну, түсіне отырып тыңдау, аудиалдау-коммуникация процесінде ... ... ... ... ... ... толық емес
тізімі. З.А. Кочкина Фессенденнің зерттеуінен тыңдаудың жеті деңгейін
сипаттайды және ... ... ... Осы ... ... ... мына төмендегі үш теориялық алғышарттарды негізге алады:
1) Тыңдау біздің есту ... ... ... ... ... болып табылады.
2) Дыбыстық толқындар туындатқан, жүйкелік ынталандыру нәтижесі болып
табылатын әрбір концепт ... ... ... құрылған. Біз
бірнеше дыбыстық үлгілерді жадымызда түскен ... ... ... әр ... ... ... біз оны өз ... процесімізге енгіземіз,
онда ол елестетулер мен түсініктер ... ... ... ... ... ... әрекетіміз тыңдау процесінде дыбыстық үлгілерді
қабылдайтын, жүйке жүйесі ... ... ... ... ... жетеді.
Тыңдау-бірыңғай іс-әрекет емес, дәлірек айтқанда әртүрлі іс-
әрекеттердің жиынтығы [91, 161 б]. ... ... ... дамуына
қарым-қатынастың ықпалының маңыздылығы көрінеді.
Адамдар арасындағы қарым-қатынас жасауда аса маңызды шарттардың ... өз ... ... ... ... да жеткізіп,
оларға әсер етуді көздеуі және олармен қарым-қатынас орнатуда екінші жақтың
ой-пікірін дұрыс ұғынып, оны іс жүзіне ... білу ... ... ... ... екі ... ... екендігі байқалады. Кез
келген адам үшін қарым-қатынаста ... ... оны ... ... ... маңызды. Осыдан қарым-қатынаста тыңдау, ұғыну, қабылдаудың
өзара байланыстылығы көрінеді.
Егер де ... ... алу ... ... ... болса, онда ол үшін
қарым-қатынас сәттілігі қамтамасыз етілген. Сондықтан ... ... оның ... ... ... Егер де адам ... адамды
зейін қойып тыңдайтын болса, оның көз ... ... бет ... ... бағытталады. Соның әсерінен пікірлесушінің ойын толық
жеткізуіне көмек береді.
Қарым-қатынас жасағанда әңгіменің шарттары маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... телефонның дыбыстары,
бөлмеде ықтият болуы және стол ... ... ... т.б. ... ... қолы тимей жұмыс жасап жатқан ... ... ... жөн. ... болмасын әңгімеге алдын ала дайындалу
керектігін ұмытпаған жөн. Егер әңгіме барысында көп нәрсе білу керек ... ... ... ... ... ... алу керек.
Қарым-қатынастық кедергілер, қарым-қатынастың нәтижелігі ... ... және ... ... ... Олар ... яғни ... қиындықтарының адамның өзара үйлесімді ара
қатынас жасауына түрлі сатыдағы бөгеттер болып ... ... ... ... ... адамға немесе әріптесімізге дұрыс
айтылып жеткізілмейді, дұрыс қабылданбайды. Сондықтан олар ... ... ... ... ... ... ... адамға
әсер етуі, өзі туралы басқа адамға қатынасы, жанның ... т.б. ... ... қарым-қатынаста кедергі бола бермейді. Мысалы: ғашықтар, көп
жыл өмір сүрген ерлі-зайыптылар бірін-бірі бірден көзқарас ... ... және ... емес қатынастық кедергілер
бар. Вербалды кедергілер – сөзді бөлу, талас, эмоцияналды сөздер, жабық
түрдегі ... ... ... ал вербалды емес кедергілер - екінші
адам сізбен сөз қозғағысы ... ... тіке ... ... ... сағатына қарап, арақашықтық сақтап және т.б әрекеттер жасайды. Мұндай
қарым-қатынастық кедергілер ... ... ... жеке дара
ерекшеліктеріне, мінез-құлық бітістеріне, өзіндік баға, өскен ортасына және
т.б. бір сөзбен ... ... ... ... да байланысты.
Жас ерекшелік деңгейде тұлғаның танымдық іс-әрекетінің қарым-қатынас
арқылы дамуына оның кәсіби саладағы әрекеті де тікелей ықпал ... ... ... ... ... мінездемеге ие болады. Осыдан
қарым-қатынастың іскерлік және ... деп ... ... және ... ... ... және ... емес топтар бойынша адамдарды
байланыстыру тиімді нәтиже береді. Ресми топтарда ... ... ... ... ... ... бойынша орналастыру маңызды.
Мұнда олардың құқықтары мен міндеттері шарттарға ... ... ... ... ... ... ... Бірақ әр ұжымда іскерлік қарым
- ... ... ... ... қатынастың болатынын естен шығармауымыз
керек.
«Іскерлік ... ... ... өзі ... іскер адамдар
арасындағы, кәсіпкер және т.б. қызметтік өкілдердің өзара ... ... ... ... ... ... кең көлемділігімен
түсінуді қажет етеді, яғни ұйымдастырылған және қызметтік салада (іскерлік
әңгіме, қызметтік талас, сынып жиналысы, ... ... ... және
т.б.). Мұндай қарым- қатынасқа түсер алдында өзіңді дайындау маңызды. ... ... ... ... ... ... ... жасауға да
болады. Мысалы: Мен әңгімені қалай бастаймын? ... ... ... ... күту ... Мен ... ... теріске
шығарамын? Қандай соңғы шешуші аргументті қолданамын?
Қарым - қатынас процесінде «Тыңдау» мен «есту» ұғымдарының ... ... бар. ... ... ... ... алады, бірақ серіктесін
мүлдем естімейді (түсіну, қабылдау). ... ... екі ... ... мазмұны қабылданады және пікірлесушінің эмоционалды
жағдайын меңгереді.
Е.Е. Смирнова қарым-қатынаста екінші адамды тыңдай алу ... орын ... ... ... келесі түрлерін ұсынды. Олар:
белсенді (рефлексивті), енжар (рефлексивті емес) және ... ... ... ... ... түрлері танымдық іс-әрекеттің қарым-
қатынаста қаншалықты маңызды ... ... [ 92, 18 ... ... ... ... екінші адамды қабылдауының
белсенділігі мен ... ... ... нәтижесімен байланысты.
Белсенді тыңдау өзіне, біріншіден, сенсорлы ... ... ... ... ... ... деңгейде сөздің құрамындағы
белгі ... ... және ... тану ... ... когнитивті
деңгейде – сөйлемнің және бүтіндей ақпараттың мағынасын анықтау мәселелерін
қояды [3, 746 б]. ... ... ... мағынасын қабылдау мен түсіну
тыңдаушының индивидуалды тұлғалық ерекшеліктеріне ... Ол ... ... ... ... мен бағыттылығынан
көрінеді. Тыңдаудың өнімі – тыңдау барысында адам жасаған ой ... ... ... ... ... ... бірлескен іс–әрекет
негізінде қалыптасады. Тұлғаның индивидуалды танымдық ... ... ... шартында өзара ықпалмен қарастырылады. Ал
бірлескен ... ... ... С.М. ... ... ... саналады.
Тілдесу арқылы адамдар өзара қарым-қатынас жасап біріне-бірі білдірмек
болған ойын жеткізеді. Қатынас орнатудың нәтижесінде өзара ... ... өмір ... ... ой ... дамиды.
3. Қарым-қатынастың танымдық іс-әрекетке ықпалының психологиялық
ерекшеліктері
Тұлғаның қарым–қатынас белсенділігін ... ... ... ... ... факторы болып табылады. Сондықтан ... ... және ... ... ... ... ... етеді. Бұл мәселелердің маңыздылығы және оны ... ... ... ... құралы ретінде қарым–қатынас арқылы
танымдық іс–әрекеттерді ұйымдастыру қажеттілігін қарастыру болып табылады.
Профессор С.М. Жақыповтың мазмұны ... ... және ... ... ... ... ... индивидуалды іс–әрекет
мақсаттары, мағыналары және мотивтерінің өзара бір–бірімен ... ... ... ... асатындығы туралы негіздемесі бірлескен іс-әрекет
пен қарым-қатынастың ... ... ... [93, 18 б]. ... ... іс - ... дамуына қарым - қатынастың тікелей ықпалының
маңыздылығы анықталады.
Қарым-қатынас – бір адамның басқа адамдармен қоғам мүшесі ... ... ... формасы. Олай болса біздің зерттеу жұмысымызда қарым-
қатынастың ... ... ... ... ... ашу үшін ... ... «танымдық іс-әрекет»
ұғымдары және олардың өзара байланыстары туралы талдауды қажет етеді.
Қарым-қатынасқа түсудің өзі бірнеше кезеңдерден өтеді:
- қарым-қатынасқа түсу қажеттігі→басқа ... ... ... мақсаты → өзімен қарым-қатынасқа түсетін адамның
тұлғасын бағдарлау;
- ... ... ... не ... ... ойлау;
- нақты сөздерді таңдау→сөзді жеткізу және өзін ұстау;
- жауапты қабылдау → кері байланыс ( баға ... ... ... ... ... ... бағытын өңдеу.
Адамның басқа адаммен тиімді қарым-қатынас орнатуы осы актілердің
бұзылмай бірізді орындалуында ғана қол ... ... Ал ... ... ... үшін ... ... түсінгені, қалай
қабылдағаны және мәселеге қалай қарайтындығы маңызды. Тұлғаның ... ... ... ... да ... ... олардың араласуы, олармен әрекеттесуі, ... ... ... асырылады. Бұл өзіндік танымдық қажеттіліктерін ... ... жеңе ... ... ... ... еңбек ету,
қарым–қатынас жасау біліктеріне ие болу сияқты ... ... ... ... тұлғаны қамтамасыз ететіндей
ұйымдастырылған болашақ ... ... ... ... ... болып табылады.
Тұлға құрылымында қарым-қатынастың түрлі жағдайларында басқа да маңызды
жақтары оның мінез-құлық ерекшеліктерін сипаттайтын ... ... ... ... оның жүзеге асу мүмкіндіктері
орталық құрылымдарының бірі. Белгілі бір ... және ... ... бір ... ... құруға дайындығын қамтамасыз ететін, тұлғаның
коммуникативті нұсқаулары коммуникативті қасиеттердің ... ... ... ... байқалатын өзіндік ерекшелектер ... бөле ... ... қазіргі кезеңде бұл салада зерттеулер әлі
де жеткіліксіз. Бұл салада жоспарланған ... ... да, ... қарым-қатынас процесінің кез-келген аспектілеріне ықпалы
айқын байқалуда.
Біздің көзқарасымыз бойынша бұл жағдайда психологиялық ... ... ... ... ... сәйкестік бағытындағы
зерттеулерде өзіндік ерекшеліктердің өзара тұлғааралық әрекет, ... ... ... ету ... кеңінен қарастрылуды талап етеді.
Осы салада қызмет атқаратын ... ... «... ... ... ... өз ... ... қарым-
қатынас сипатын анықтайды» (П.Н. Иванов., Е.Ю. ... ... Ю.Л. ... психологиялық сәйкестік саласына негізделу нәтижесінде
тек жаңа сұрақтар ғана туындайды, ал қарым-қатынастағы өзіндік ... ... қала ... ... ... ... сәйкестік
мәселесіне қатысты тәсілдер, «сәйкестік» түсінігіне қатысты түсіндірмелер,
сәйкестіктің жалпы қабылданған өлшемдері жан-жақты болып ... ... ... мәселесіне қатысты кең таралған құрылымды, бағдарлы
тәсілдерге тоқталайық.
Аталған ... ... ... ... ... ... сәйкестігі психологиялық ... ... ... қол жеткізуге мүмкіндік ... ... ... жүзеге асырылады.
Аталған өзіндік сипаттың бірнеше деңгейі ерекшеленеді. Олар:
1. Әлеуметтік (әлеуметтік-экономикалық статус, білімі, мамандығы).
2. Әлеуметтік-психологиялық (құндылық бағдар, мақсат пен ... ... ... ... және ... да ... ақыл-ой
деңгейі).
4. Психофизиологиялық (темперамент, эмоциялық, ... ... ... бізді қарым-қатынасқа түсушілердің психологиялық
ерекшеліктері туралы мәселе орын алады.
Тұлғаның коммуникативті нұсқауларының түбегейлі ... ... ... психологиялық кеңес беру тәжірибесінде жақсы
қарастырылған, өйткені адамның психологқа келетін ... ... өз ... оның ... ... алдын-ала анықталатын
бұзылыстармен байланысты. Кез келген объективті білім нақты ... ... ... объектінің күрделі болуы оның жүйесінің де
маңыздылығын жете ... ... Адам ... ... бір жүйесіз
зерттеу мүмкін емес. Психологиялық сауаттылықты, білімділікті анықтайтын да
нақ осы жүйе болып табылады. Мұнда бөлек-бөлек тұрғылар, байланыспаған ... адам ... бір ... елес ... Адам өз ... ... ... болған сайын, соғұрлым психикалық құбылыстарды зерттеулердің
нәтижелері дәлірек болып, ... әр ... ... мен ... [ 94, 17 б].
Тұлғаны зерттеуде кең тараған әдістемелердің көпшілігі қандай да ... оның ... ... ... ерекшеліктерін белгілейді.
А.Н. Ивашов пен Е.В. Зайканың жасаған әдістемелерінде қарым-қатынастың үш
компоненттік құрылымы туралы түсініктер негіздемесі енгізілген. ... ... - өз ... ... ... ... ... өзіндік позициялары;
2) тұлға - өзара терең қарым-қатынас орната алатын, басқа ... ... ... - ... - ... бағдарланатын, өзара қарым-қатынастар
деңгейінің тереңдігі.
Қарым–қатынастың үш компонентінің кез келгенінің модалдылығын ... ... мына ... қарастырылуын қажет етеді: біріншіден,
шынайы күй: шын мәнінде бүгінгі күні олар ... ... ... ... үшін болашақта, үлгі ретіде қалай көруді қалайды [95, 56 б].
И.Б. Ханин зерттеуінше тұлғаның мамандықты меңгеруі, ... ... ... жүзеге асырылатын әлемнің көрінуі кәсіпкерлікпен құралған қарым-
қатынас арқылы қалыптастыру болып табылады [96, 2 б]. ... ... жеке және ... ... ... сондықтан мамандықты
меңгеруде когнитивтік кестелерді, шеберлікті, заттық ... ... ... ... ... басқа субьективті тәжірибе құрылымы мен
жеке құрылымының тереңірек ... ... ... ... мамандығы, жынысы, ұлты бойынша кім болмасын, әрқашанда ... ... ... ... ... ... еңбек, таным және
қарым-қатынас. Еңбек ... ... ... негізгі мазмұнын құрайды.
Осы байланыстар және қатынастар қарым-қатынас арқылы ... ... орай ... ... ... ... адамдар арасында
қызметтерді үйлестіру және бөлу мүмкін бола бастайды. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... табылады
(лектор, актер, мұғалім).
Диалогты қарым-қатынас шарты мен оның ... ... ... ... ... қарым-қатынасты қамтамасыз ететін жағдайлардан
анықталады. Олар: мотивациялық ... ... ... инициатива
көрсетуге талпыныс, шығармашылық); ... ... ... ... ... ... ету және тб.), танымдық ( іс-әрекетті табысты
орындауға қажетті жалпы мәдени ой-өрісі, қабылдауға бағыттылығы, ес, ... ... ... ... ... ... эмоционалды-еріктік
(эмоционалды қабылдағыш, кәсіби оптимизм, инициативтілік, ... ... ... ... меңгере алу, өзінің және ... ... ... және тб.), ... ... ... қабілеттілік, бастаған істі соңына ... ... және ... ... бірқалыптылық және шыдамдылық, жұмыстың
ептілік темпі және тб.) .
Г.А. Денисенконың зерттеуінен диалогтік өзара ... ... ... ... ... ... біріне-бірі
дербес және тең құқылы тұлғалар ретінде диалог орнату ... ... қол ... талпынысы; даму мен шығармашылыққа бағдарлануы;
өзара сыйластық, көңіл аудару, бір пікірден ... ... да ... ... ... басқалардан ерекшеленуі, серіктесінің сезіміне үн ... ... ... ... [97, 4 ... тұлғаның дамуында қарым-қатынасты екі жақты сипатта ... ... ... ... ... ... ... түрі,
жеке интимдік мінез; қарым-қатынас заты басқа адам-құрдас, ал ... ... құру және ... ... (Д.Б. ... Т.В. Драгунова).
Екінші, қарым-қатынас – іс-әрекеттің жетекші түрі және қоғамдық мінездемесі
бар, оның ... ... ... қатынасында түрлі жағдайларды
меңгереді (Д.И. Фельдштейн).
Қарым-қатынастың өзіндік ерекшелігі: басқа адамның индивидуалдылығына
үнемі субьект, тұлға ретінде бағытталуынан көрінеді. Ол ... ... және бір - ... ... әрекеттесуі арқылы көрінеді.
Сондықтан қарым-қатынас үнемі екі жақты ... ... ... ... ... үшін ... ... үшін тек сөзді ... ... ... ойын ... ... ... мен тыңдаушының өзара әрекеті ... ... ... байланысты. Осы екі жақтық байланыс бір–біріне деген
кері байланысты білдіреді. Мұнда айтушы үшін ... ... ... ... ... маңызды. Осыдан О.М. Копыленко түсіну процесінің
кем дегенде үш буында жинақталатынын көрсетті. ... 1) ... ... ... ... немесе түсінгенді ішінара ұғынумен қабылдау; 3)
өзіндік түсіну. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... Қабылдау (түсінік жоқ) – 1) сөздік ... оның ... ... айырмашылығын тану. 2) сөздік белгіден ... ... ... ... таныс сөздер) және хабарлау тілінің (түркі,
индоевропалық) қандай екенін анықтау ... ... және ... ... - ... ... ... сөзге қарағанда (мысалы, сөйлем) мәтіннен ірі ... ... ... - ... ... ... ірі ... мүшелеу
(пікір), яғни мәнді ерекшелей білу, жаңа ақпарат алу [98, 45 ... ... ... ... ... дейін келесі әрекеттің
мазмұны мен көлемін орнатуды, ... және т.б ... ... ... іс- ... ... мен көлемін орнатуды біз жалпы
міндет қою деп атаймыз. С.Г. ... ... ... ... бұл ... оның болашақ қатысушылары, сол сияқты сол топқа
енбейтін адамдармен ... ... ... [99, 105 ... ... 60 ... ... психотерапевті Э. Берн трансакты
талдау теориясын ұсынған. «Трансакты талдау» ұғымы ... ... ... ... ал қарым–қатынас барысында олардың әрқайсысы
өзіндік позицияны меңгереді. Оның ... ... ... «Мен» жағдайын анықтауға көмектеседі. Бұл оның белгілі ... ... ... ... ... ... ... Берн эгожағдайдың үш түрі: «Бала», «Ата-ана», ... ... [100, 14 б]. Ол ... жеке ... дамуының біртіндеп толық
сатылы ... өтуі мен ... ... ... Осыған
байланысты қарым-қатынас позициялары пайда болады. Осы үш «Мен» ... өмір ... ... ... осы ... ... ... дауыс ырғағында және т.б. бір ... ... ... ... ... трансакциялар қарым-қатынаста тұлғалардың
қандай позицияда болуына байланысты ... ... ... ... мен генезисіне байланысты түрлі қарым-қатынас типін тудырады.
Мысалы, Бала «табиғи ... ... және ... ... ... ықпалында» болады. Ал бейімделген Бала ... ... ... берілгіш», «жоғарыдан көрсетілген қысымға қарсы
шығады», «айналадағылардың басын айналдырады», ... ... ... ... амал ... ... ... де көрсетіледі.
Ата-ана күйінде мынадай негізгі көрсеткіштер тән: «бақылаушы» (беделді)
ерекше жұмсақтықтан өте қаталдыққа ... бара ... ... ... ... жасағанда болуы мүмкін түрлі ауытқулар
көрінеді, оны мінез акцентуациясына жатқызуға болады.
Бала, Ата-ана, Ересектің қайсысы болса да ... төрт ... ... ... ... ... ... жіктеген:
1. Үйлесімді – болған табиғилық және серіктесінің индивидтілігіне
қызығушылықпен қарау жатады.
2. Жүйелікті – ... ... ... ... Жекелену – пайдасы төмен серіктесіне көңіл бөлмейді.
4. Қақтығысшыл – ... ... ... кейде патологиялық
жағдайлармен де шектесіп ... [ 101, 18 ... ... ... арасында қарым-қатынас адамның мінез-құлық
ерекшеліктерін де ... Осы ... ... ... ... ... ересек, бала позициясындағы мінез-құлыққа да сипаттама
беруге болады. Сонымен қарым-қатынаста «Ата-ана», «Ересек», ... ... ... ... сақтайды, кей жағдайларды өзгертуге
талпынады. Әрбір эгокүйдің ... ... бар, өтіп ... ... ... ... сезінеді, естиді, көреді, айтады. Э. Берннің трансакты
талдау концепциясы адамдардың тұлғааралық өзара әрекеттерін реттеуге, мінез
– құлықты ... ... ... ... ... болатын
психологиялық ықпалдардың бірі болып табылады.
Психология саласында қарым-қатынас процесіндегі қақтығыстарды шешудегі
Э. Берн ... ... ... талдау сол жағдайда болатын өзгерістер
эмоционалды ... ... ... ... ... сананың белгілі бір күйін білдіреді. Оның тұжырымы: тұлға
құрылымы өте ... онда ... ... үш түрлі эгокүйдің даму жолдары
жүзеге асады, тұлғааралық қарым-қатынастың сипатын ... ... ... қандай позицияда болуын анықтайды.
Қарым-қатынастың барлық ... атап ... ... ... ... ... бір біріне ықпал ету ұжымы және бірін-
бірі қарым-қатынас арқылы ... мен ... ... ... ... ... бір ... бар болуын талап
етеді. Сондықтан қарым-қатынас іс-әрекеттік тұрғысынан, С.М. Жақыпов
көрсеткендей бұл – ... ... ... қажеттіліктен туындайтын
және ақпарат алмасуды, өзара әрекеттің, басқа адамды қабылдау мен түсінудің
ортақ стратегиясын өндіруді ... ... ... ... ... ... күрделі, көп жақты ... ... кез ... қарым-қатынас
бірлескен іс–әрекетке қатысушылардың өзара әрекеттесу, ынтымақтастық
формасы. Осы процестегі байланыс және бірлескен ... ... ... ... болу ... мен ... ортадағы өмірдің қажеттілігі
болып ... Осы ... ... ... ... ... ... ерекше назар аударып отыр.
Тұлғаның даму процесі күрделі құбылыс болғандықтан, қарым ... ... - оның ... ... ... теориялық және
практикалық әзірлігі мен қабілеттілігінің ... ... кез ... ... ... жеке ... ... мен тәжірибесін нақты бір
жағдайда қолдана білу іскерлігімен байланысты тұлға қасиетін білдіретін
ұғым деуге ... ... ... кез ... ... танымдық
белсенділігін арттыруда, айналасындағы адамдармен тиімді қатынас жасауда,
өмірде өз орнын табуда оң ... ... ... қарым-қатынасқа қол
жеткізу серіктестердің үш деңгейінде жүзеге асады, олар ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады. Тұлға өзін жан-жақты үйлесімді қалыптастыруға
мүмкіндік беретін барлық психологиялық позицияларды игеруді қажет етеді.
Адамдардың кәсіби қалыптасуында тұлғалық ... ең ... және ... ... ... ... Тұлғаның кәсіби дамуын зерттеуде бірнеше
негізгі тәсілдерді ерекшелеуге мүмкіндік туғызады [102, 5 б]. ... ... әрі ... маңызды болып саналатын жеке қасиеттер
динамикасына назар аудару болып отырғанын байқаймыз.
Кез ... ... ... жағынан қаншалықты болса, қарым-қатынаста
соншалықты көп қырлы және ... ... ... ... іс-әрекетте оның
мәдени деңгейін негіздейтін қарым-қатынасқа итермелейтін талаптарды
құрайды. ... С.М. ... ... ... тиімділігі
мәселесін нақтылау үшін негізгі деңгейде ... ... ... ... ашып ... Ол психологиялық көзқарас
тұрғысынан кез-келген педагогикалық ... ең ... ... ... ал ... соң ... ... рөлдердің иелері ретінде
мұғалім мен оқушы, оқытушы мен ... және т.б. ... ... ... Бірлескен әс-әрекет саласында біріккен басқа адамдардың
өзіне қалай қатынас құратындығын өзі үшін объект болып ... ... ... ... әрекеттесуі үшін серіктес оның қандайда бір
әрекетіне ... ... ... ... ала білу ... ... болады.
С.М. Жақыпов оқыту процесіндегі субьектілердің қарым-қатынасындағы
мағыналардың өзгеруі біріккен іс-әрекеттің мотивтері мен мақсатының ... ... ... және ... оқыту процесінде ескеру,
біріккен ... ... ... үшін ... шартты
жасайтындығын ерекше атаған. Сондықтан ... ... ... ... ... орасан зор ықпал етеді.
Қарым-қатынас жүйесіндегі сөздің белгі рөлін тіл ... ал ... ... өнімі сөз болып табылады. Ә.Ж Алдамұратовтың ... тіл ... ... ... бір қырынан қарағанда,
оқыту әдісінің тиімді жолдарын педагогикалық тұрғыдан ... беру ... ... ал сол ... ... саналы әрекет ретінде ішкі факторға
айналуы ... ... ... ... [103, 16 б]. ... іс–әрекетті ұйымдастыру баланың дүниетанымдық әрекетін өрістету
мақсатын көздейді.
Л.С. Көмекбаеваның пікіріне қарағанда, тіл – ... ... ... ... ... ... бірі [104,
13-б]. Қазақстан көпұлтты мемлекет болғандықтан қарым-қатынас процесінде
этнопсихологиялық факторларды да ескеріп отыру маңызды.
Әлеуметтік ... ... ... ... Ол ... ... да бір айырмашылықтарға – этностық, ұлттық, діни, нәсілдік
және тағы ... ... ... ... ... сол ... ... процессуалды аспектісі. Тұлғааралық
қарым-қатынаста толеранттылық, бір жағынан іс-әрекет саласы «адам-адам»
шеңберіндегі ... ... ... ... ... және
жетілуінің бөлінбейтін сипаты (көрсеткіш) ретінде, екінші жағынан, жүйе
құраушы қызмет атқаратын, ... ... ... ... (идеалды
модель) ретінде түсіндіріледі. Осыдан ... ... ... ... ... ... ... болатын ішкі қарама-қайшылық
көріністерінің бірі ретінде қарастырылады. Яғни, ... ... ... ... ... ... толеранттылықтың басты
қызметі ретінде түсінілуі мүмкін. Бұл өз ... ... ... ... ... отырып), сыйластық, қабылдау, ашықтық, көңіл
бөлу және т.с.с негізінде жағымсыз реакция тудыратын адаммен диалогқа түсу
және түсінуге дайындық ... ... [105, 5-б]. ... ... ... ... іс-әрекеттегі үйлесімділік, бірін-бірі
қабылдауы, шыдамдылық, және ... ... ... ... бірлескен іс-әрекеттің дәстүрлі ... ... тыс ... ... ... ... әдіс жағдайларында оның атрибуты, ал сәйкес іс-әрекеттер өнімдері -
қарым-қатынас пәні болады. Кәсіби ... ... ... ... нәтижелерімен тікелей алмасу мүмкіндігі қарым- қатынас процесіне,
олардың белсенді, тұлғалық енуі үшін қолайлы жағдайлар ... Осы ... ... қалыптастыруда қарқынды мамандыққа бағдарлануына үйретудің
екі негізгі факторын ... ... ... жаңа материал
мазмұны және оның ... ... ... ... ... жету үшін ... уақыттың қажеттігі. Екіншіден, мамандыққа
бағдарланушы тұлғасының шығармашылық ықпалымен ... ... ... ... резервтерін белсендіру, топта қолайлы
психологиялық «микроахуал» және оның ... ... ... - қатынас орнату
болып табылады.
Осы принциптерді ұстану, шын мәнінде күнделікті жағдайларда шаршауды
тудыратын ... ... ... шынайы ұжымдық негізде
ұйымдастырылып, ашық және ... ... ... ... ... бірлескен, үйлесімді жұмыстарына ... ... ... ... ... Егер ... ... ол субъекті іс-
әрекетінің жалғыз құрылымды орталығы болатын ... онда ... оның ... ... орынға қойылады, ал оның айналасындағылардан
оған өзінің резервтік тұлғалық мүмкіндіктерін толық ашуға мүмкіндік ... ... ... ... ...... ... белсендендіру әдісі» шыққан [ 106, 39 б]. Әрине Р.С. Немов
және К.А. Хвостовтың ... бұл ... ... ... ... әдістерінің біріне жатқызуға болады.
Н.И. Рейнвальд тұлғаның өмірлік жолының негізгі кезеңдеріне /сатысына/
мыналарды ... ... шақ ... ... шақ, ... ... және ... жасы);
2. Мектептің жоғары сыныптарында, тікелей өндірісте жүзеге асырылатын,
сонымен қатар жоғары немесе орта арнайы білім ... ... ... ... ... ... Таңдаған мамандық аумағындағы еңбек іс- әрекетінің интенсивті
кезеңі;
4. Өмір ... ... ... ... ол ... ... ... іс-әрекет
принципі» зерттеуінде қарастырған [107, 14 б]. Осыдан адамдардың әр ... ... ... ... ... өзара әрекеттесуі, еңбекті
бөлісудің бірлескен ... ... ... ... өзінің
қозғалысын басқа адамдардың қозғалысымен келісімді жасауға талпыныс пайда
болады, олардың жағымды бағалауына қол жеткізеді (түсіну мен ... ... ... ... ... ... ынталандыруда белсенділігін
қалыптастыру даярлығы ... - ... және ... ... ... ... қайта
жасаудан тұратын адамдардың ... ... ... ... ... ... ... заңдары болмыстың жаңа формалары мен
қасиеттерін жасайтын, кейбір негізгі материалды өнімге айналдыратын адам ... ... ... ... ... ... кез келген іс-әрекеті
мақсат, құрал, қайта жасау процесі және оның ... ... ... ... ... өзі маңызды даму арқылы өзгереді және
дамиды.
Адамда іс-әрекеттің мақсаты болып оның жасалатын ... ... ... ... пайда болады. Іс-әрекеттің қайта жасаушы және мақсат
қоюшы ... оның ... кез ... ... ... шығуға және оны
қоғамдық-тарихи болмыстың кең контексіне ене ... оның ... ... ... ... сонымен қатар осылайша берілген
детерминанттар шеңберінен ... ... ... ... ... іс-әрекеті үнемі саналы түрде орындалады. «Сана» түсінігінің
мазмұнын ашу ... адам іс - ... ... ... және оның ... ... ... қажет. Іс-әрекет тікелей ұжымдық, сол сияқты
индивидуалды формада болады. Ал адам өзін ... ... ... ... кез ... ... ... тіршілік әрекетін жасайды [ 108, 3
б].
Сананың пайда болуында оның көпжақты ... ... ... ішкі және ... ... шындықтағы психикалық бейнелеумен
жанамаланып, реттеледі (А.Н. Леонтьев).
С.М. Жақыпов бірлескен іс-әрекеттің негізін құрушы қарым - ... ... ... [93]. Оның ... ... саналы іс-әрекетінің
дамуы мен қалыптасуы процесінде ... ... орын ... ... ... ... ... мақсатын қамтамасыз
ететін құрал ретінде қарастырылады.
Қарым – қатынаста адамның танымдық белсенділігі сол әрекетке ... Олай ... ... - ... ... орындаулына ойлау
процесі негізгі рөлді атқарады. Ал ойлау ... ... асу ... ... тәжірибесі мен бағыты, сонымен қатар ойлануға ... ... Н.Қ. ... ... зерттеуінде ойлауды ... және ... ... бірлігі ретінде қарастырған. Ол:
«Біріншіден, ойлау таным обьектісі ... ... ... және ішкі ... байланыстар мен оның мәнінде көрінеді.
Екіншіден, ойлауды бала таным обьектісінің көмегімен талдау және ... оның ... ... ... Үшіншіден, ойлау негізінде
бала танымдық обьектінің ... ... ... мен біріктіру нәтижелерінің
бағалануын бақылайды»- деген [109, 44 б].
Субъектінің психикалық процестері, оның ... ... ... ... ... ... когнитивті
стилі іс-әрекет мазмұнына тәуелсіз түрлі міндеттерді шешуде барлық өмір
жағдайларында тұрақты көрініс табады. Когнитивті ... ... ... ... ... ... ... табады. Ол - қабылдау
мен есте сақтаудан жекелік қорғаныс тәсілдеріне ... ... ... ... ішкі ... әсер ету ... ... қарым-қатынас
барысында сөйлеу және заттық ... ... орай ... ... ситуативті - іскерлік мәселесіне А.В.
Болбочану ерекше мән ... [110, 72 б]. Ол ... - ... ... ... бала ... ... перцептивті әрекеттерінің дамуын
талап ететін, жаңа коммуникативті міндеттер пайда болатындығын қарастырған.
Ситуативті-тұлғалық қарым-қатынас кезеңінде баланың ... ... ... ... ... ... мейірімділік көрсететін, нәзік
екпін мен ым-ишара белгілерінің оның ... ... ... ... саналады. Ситуативті-іскерлік қарым-қатынас балалардың
перцептивті қабілеттеріне тек талаптар қоймайды, ол ... ... ... ... жасайды
Қарым-қатынас кең мағынада – бұл адамның ... ... ... ... ... ... табылады [88].
Сондықтан қарым-қатынас серіктердің коммуникативті іс-әрекетінсіз болмайды.
Ал, коммуникативтік іс-әрекеттің өзі екі ... одан да көп ... ... ... мен ... бір ... қол ... бағытталған
өзара бірлескен әрекеті (А.А. Леонтьев, К.А. ... ... пен ... ... – бұл ... ... ... қатынасы.
Тұлғаның дамуы, оның іс–әрекет кезінде жинақталатын тәжірибесіне және
біліміне ... ... ... адамның дүниетанымына, құбылыстар
ерекшеліктерін айқындауға және іс–әрекетті ғылыми ... ... ... ... ... Қ.Б. Жарықбаевтың «Қандайда болмасын бір іспен
айналысатын, азды–көпті өмір тәжірибесі, ... мен ... ... ... мен ... мұраты, бағыт–бағдары бар адамды тұлға деуге
болады» деген анықтамасында қуатталады [111].
Сонымен, тұлғаның жан - жақты ... ... ... күй» ... ... тұлға дамуындағы
өзгерістерді тұлғаның үйлесімді ... ... ... мотивқұрылым және мағынақұрылым процестерін ... ... ... ... танымдық іс–әрекет
концепциясына негізделеді.
Ал тұлғаның танымдық іс–әрекетін оның дамуының ең ... ... ... мен ... ... негізінде қалыптастырылған
бірлескен–диалогтық танымдық іс–әрекет арқылы, яғни ... ... ... ... аса ... жас ... кәсіби бейімделу процесінде қарым-қатынас
субьектісі ретінде өзіндік ... бар. Ол А.Л. ... ... кәсіби бейімделуін субьектінің бейімделу жағдайының
бірізді өзгеріс процесі ... ... ... [112, 7 б]. ... ішкі шарты субьектінің болашақ кәсіби іс-әрекетінің ... ... ... ... ... меңгеру мақсатында білім алу
процесінің негізгі мазмұны ... ... ... бір ... бағытталған
бірлескен еңбектің өзі де қарым-қатынас болып табылады.
А.Л. ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынас субьектісінің сипаттамасы ретінде қарастырып, оны үш ... ... ... ... ... таңдаған мақсаты; екіншіден,
мақсатқа жету процесінде қолданылған құрал; үшіншіден, ... ... ... .
Ал И.Л. Руденко қарым-қатынас стилі мен оның детерминантын ... ... ... тікелей ықпал ететін өндірістік жүйе
ұжымындағы тұлғааралық қатынас адам ... ... ... ... табылатындығын айтып өткен [113, 1 б]. Осыған байланысты
берілген жүйені сипаттайтын жан-жақты заңдылықтар мен ... ... ... ие ... Ол ... ... адамдармен түрлі формада қарым-
қатынасы мен бірлескен іс-әрекетте тікелей байланысын ұйымдастыру мазмұны
мен ... ... ... ... Мұнда ол – бірден бір аспекті арнайы
психологиялық ... ... ... ... деп ... Одан ... мінез-құлықтық байланыс ретіндегі және нақты қарым-қатынас
процестерінің ағымы мен ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Қарым-қатынас стилі мәселесін зерттеу түрлі ... ... ... ... ... ... бойынша практикалық
тапсырманы шешу үшін маңызды мәнге ие. ... ... ... ... тиімділігін жоғарылату, сонымен қатар бірлескен іс-
әрекет (оқыту, тәрбие беру) тәжірибесінде және ... ... ... ... ... ... (кеңес беру жұмысы, ,
басқару, қызмет ету сферасы және тб.) ... ... ... ... жаңа ... ... ... бейімделу кезеңінен өтеді. Сол
сияқты қарым-қатынас жүйесінде сәтті бейімделген тұлға өзінің ... ... ... ... ... ... ... бағалаудың қарапайымдылығымен ерекшеленеді. Тұлғаның
жоғарғы оқу орындарында дамуы мен қалыптасуының жетістігі таным және қарым-
қатынастағы даму ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Олар: ... ... және ... бейімделу жетістігінің тәуелділігін /негізгі тиімділік
көрсеткішінен/ психикасының құрылым ... ... ... ... ... ашады. Мұнда, ережеге сай, тұлғаның бейімделуінің кез ... ... ... ... бәрінен бұрын танымдық
көрсеткішпен сипаттауға болады.
Осы мәселені А.В. ... ... ... ... ... ... бастаған тұлғаның өзіне қарағанда «идеалды» тұлға
қалыптастырушы ретінде, ал ... ... ... және ... ... бірнеше сатыда жоғары бағалай келе, оның бір ... ... ... бағаламайтындығын түсіндірді [114, 9 б]. Басқа сөзбен
айтқанда, бұл таңдауда өзіндік және ... ... әр ... төмен болады. Оның танымы мен қарым-қатынас ... ... ... ... қарым-қатынаста жақсы
бейімделген тұлғаның өзіндік ерекшелігі факторлы құрылымда болады. Осы
арқылы сол ... пен ... ... ... ... және
шартты түрде әлеуметтік жетілген факторлар деп аталған екі жаңа ... ... ... ... ... ... ... еңбек субъектісі ретінде болашаққа
бағыт-бағдар алуы, яғни кәсіби анықталуы болып табылады. ... ... ... байланысқан гностикалық және практикалық қатынастар
жүйесінЕ.А. Климовтың еңбектірінен ... ... [115, 65 б]. ... – сана мен ... сана ... өзгеру формасы, ал практикалық
– қоғамдық қатынастар жүйесіндегі орны мен әлеуметтік ... ... ... ... ... қалыптастырудың маңызды құрамдас бөлігі
болып саналады. Ол тұлғаның творчесвалық ... ... ... ... ... ... барлық психикалық
құрылым асты зерттеу көрсеткіштерімен анықталады. Олар: зейін, интеллект,
мінез-құлықтың ... - ерік ... ... ... ... ... бағытталудың құрылым асты көрсеткіштері. ... бұл ... ... ... ... әлеуметтік тәжірибесінің
сипаттамасы болып табылатын жас ерекшелік көрсеткіші де ... ... ... ... ... ... ... өзара
әрекеттесуге қабілеттілігі немесе қабілетсіздік бейнесі туралы ... ... ... ... факторының мазмұнын анықтайтын
көрсеткіштердің құрылымы зерттелетін ... ... ... ... сәйкестігі әлеуметтік белсенділіктің шеткі полюсін
көрсетеді, ал ... ... тыс ... ... ... ... /негативті/
және салғырттық жатады.
Ғылыми әдебиеттерде «әлеуметтік орта» адамның ішкі және ... ... ... ... ... осы сыртқы әлемнің ... ... ... Егер ... ... ... ... болса, ол жалпы ... ... ... ... болады. Дәл осылайша пайымдау «әлеуметтік ортаны»
еліктеу, үйрену үшін үлгі ... ... ... ... (бала үшін ол - жақын ересектер шеңбері) теңестіруге
мүмкіндік ... ... ... ... ... олардың өзара
әрекеттестігі басқа индивидпен, оның ... және ... ... Егер ... ... үйренуші үйретушінің
айтқандарын түсініп, оның ... ... онда ... ... ... ... ... [ 116, 18 б].
Тұлғаның танымдық белсенділігін арттыру мақсатындағы қарым-қатынастың
алатын орнын басқа адамдармен өзара бірлескен ... ... ... ... Ол қарым-қатынасқа түсуші жақтармен ұйымдастырылатын
жұмыстар негізінде ... ... ... ... ... топтық пікір таластарды, іскерлік ойындарды және ... ... ... пікірталастар түрлі мақсаттарға қол жеткізуде
қолданылады: мәселенің түпнұсқалы ... ... ... ... ... және ... шешім жасау. Пікірталастың басты
мақсаттарына жетудің ... ... ... ... ... ... ... жатқызамыз:
1) тұлғалық, мотивациялық және когнитивті құрамдас бөліктерден тұрады;
2) топтық;
3) логикалық;
4) құрылымдық.
Бұл өлшемдер бірінші реттегі ... ... ... Ал ... - коммуникативті тор құрылымы, пікірталасқа қатысушылардың сөздік
белсенділігі, ... ... ... ... ... және т.с.с. [117, 16 б].
Тұлғаның таным стилінің ... ... ... ... И.А. ... оны ... ... өзара әрекет ету
индивидуалдылығын, педагог пен насихатшының іс-әрекет тәсілдерінің маңызды
жүйесінің ... ... ... ... ... ... дифференциалдылық және интегралдығына байланысты болатындығын
тұжырымдаған [118, 16 б].
Зерттеуге тірек болған негізгі сатылары ... ... ... ... іс-әрекетінің дамуына қарым-қатынастың ... ... ... ... Осы ... 18-20 жастағы
субъектілердің тұлғалық дамуы мен қалыптасуындағы негізгі көрсеткіштері
өзіндік сана мен ... ... ... ... ... еңбек субъектісі ретінде болашаққа бағыт ... ... ... ... ... ... дамуындағы мәнді сұрақтардың бірі - өзіндік сананы
қалыптастыру мәселесі. ... ... ... сана ... ... ... Мұнда тұлғаның өзіне, жеке ... ... ... ... деген бағалау қатынасы қалыптасады.
Осы жаста кәсіби бағдарланған тұлғаның ... ... ... ... әсер етсе, оның психикалық қасиеттерінің қалыптасуына
мүмкіндік жасалады. ... ... ... сана ... мен ... ... ... байланысқан.
З. Фрейд психиканы зерттеуде оны үш түрге бөліп ... ... «Ол» (ид) - туа ... ... ... психикалық
құмарлықтар мен импульстер. Екіншісі, «Мен» (эго) - қоғамның талаптары мен
бейсаналы ... тепе – ... ... саналы бейімделу процесінің
орталығы. Үшіншіден, «Жоғары мен» (супер - эго) - ... өзі ... ... ... ол ... ... ... Соның
ішінде сыртқы әлемге «Жоғары мен» әрекеті ... ... ... ... ... индивидке қойылатын ... ... ... және ... ... ... ... нақтылап отырады. З.Фрейд тұлға дамуында бейсананың
рөлін асыра көрсетіп, өзіндік ... ... ... ... ... ... жағдайлардың мәнін терең бағалай ашады.
Кез келген адамның бойында ішкі түрткі, қызығу сезімдері ... ... ... ... ... Өзін - өзі ...... дамуы мен жетілуінің маңызды факторларының бірі. Тұлғаның өзін -
өзі бағалауы оның дұрыс, үйлесімді қалыптасуы негізінде болады. Өзін - ...... ... психологиялық сапалары мен қылықтарын,
жетістіктері мен сәтсіздіктерін, кемшіліктері мен артықшылықтарын бағалауы.
Өзіндік ... - ... ... арасындағы орны, өзіндік
мүмкіндігі және қарым – қатынас ... ... баға ... ... кезеңдеріне және іс - әрекетінің нәтижелілігіне ... ... ... ... ... қатынасы оның тұлғалық дамуындағы ең
маңызды қасиеттерінің бірі болып саналады.
В.С. Мерлин өзіндік ... ... оның даму ... ... төрт ... ... ... [120]. Олар:
- Ұқсастық – сыртқы әсердің негізінде пайда болған ... ... ... ... түйсінуді ажырата алудың бастауынан көрінеді.
- Мен санасы – белсенділіктің бастапқы сатысы іс-әрекет ... ... Өзін - өзі ... ... ... жалпылау арқылы өзінің
психикалық ... ... ... ... ... Бұл – қарым-қатынас пен іс-әрекеттің ... ... ... ... жасөспірімдік кезеңде қалыптасатын
қабілеттілік.
Тұлғаның жеке ... ... оның ... нәтижесінен
көрінеді. А. Адлердің пікірі бойынша, адамзат ... ... ... пен жетекшілік жасауға ынталық жатады. Ол уайымдаудан
құтылудың алғашқы кезегінде ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктен көрінеді. Оның ойынша бастапқы
қажеттілік ... көру деп ... Ол ... және ... ... ... ... біз өмірімізде түрлі адамдармен әр түрлі әлеуметтік
қарым-қатынасқа түсеміз және бұл қатынастың мәні ... ... ... ... іс-әрекетінің дамуы қарым-қатынастағы танымдық өзара
әрекеттестіктің құрылымына байланысты. Ол ең ... ... ... ... ... ... ... беру мен
қабылдау үшін және олардың негізінде ептіліктер мен дағдыларды қалыптастыру
үшін қолайлы жағдайды қамтамасыз ету соның нәтижесі ... ... ... ... ... техникалары мен мәдениетіне
үйрететін жаттықтырушылардың ұйымдастыру және коммуникативтік шеберлік
ерекшеліктері ... орын ... ... ... және
ұйымдастыру сапасы туралы мәселенің жалпы әдіснамалық сипаты ... ... ... туралы мәселелерден көрінеді. Мұнда ұйымдастыру
шеберлігінің мәні анықталады. ... ... ... іс-әрекетіне
даярлық және қабілет ретінде қарастырылады. Сол сияқты ... ... оның ... ... ... ... ... бағытталуы, талап етушілігі, сынауы оқытушы тұлғасының потенциалы,
интегралды қасиеті ретінде қарастырылады [122, 7 б].
Қарым-қатынастың топаралық өзара әрекеттесу ... ... ... ... В.С. ... ... ... мазмұнының
өзгеру фактына қатысты өз пікірін білдіре отырып, топаралық қабылдаудың
мазмұнды өлшемдері ... ... ... ... ... ... [123, 12 б]. Оның ... және бағытының өзгеруі
өзінің іс-әрекет ... ... ... ... ... ала ... емес
топ арасындағы топаралық қабылдаудың алғашқы құрылымдық және ... ... ... дәрежесінде сиптатталады. Олар тек нәтижесінің
зардабынан, топаралық ... ... ... ... және оның
ерекшеліктерімен тікелей байланысы, тұтастай топаралық қабылдауға ... ... ... меңгереді.
Қарым-қатынас стилінен біз сол ... ... ... ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін көреміз. Бірлескен іс - әрекеттегі
қарым-қатынас – субъектілердің өзара әрекеттесу, ынтымақтастық ... ... ... тұлғалық қасиеттерінің ... ... ... ... ... коммуникативті мүмкіндігінің ерекшеліктері;
- өзара қатынасынан туындаған мінез-құлық ерекшеліктері;
- шығармашылық индивидуалдылығы;
- ұжымдық ерекшелігі.
Қарым-қатынас стилі оның ... және ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті және үйренушілердің
іс-әрекетіндегі кедергілерінің негізінде қарым-қатынас қиындықтары пайда
болады.
Қарым-қатынас арқылы тұлғаның танымдық іс - әрекетін ... ... оның ... пәннің мазмұны, өзінің ұғынатын іс-әрекетінің
негізі болып табылатын білімдерге ие болу деңгейі және оның ... ... ... ... ... ... кәсіби құзырлылықтан да,
тұлғалардың ... әсер ету ... және ... да ... ... ... қиындықтарының негізгі бағыттары бірлескен іс-
әрекет барысының дамуы, мазмұны және формалары пайда ... ... ... ... ... субьекті ретіндегі жаттықтырушының
индивидуалды ерекшеліктерінің қарым-қатынас процесімен ... ... ... ... ... оның тек ... ... ғана
емес, сонымен қатар оның танымдық іс–әрекетінің дамуына да ықпал ... ... ... ... ... бірлескен іс-әрекетке қатысушылардың
субьект-субьекттік өзара үйлесімді психологиялық жағдаймен ... ... ... арқылы танымдық белсенділігін арттыру
және дамыту болып табылады.
Бірлескен іс-әрекетте өзара әрекеттесуші тұлғаларды ... ... ... ... жетуіне итермелейтін, топтық тапсырмаларды
орындауда іскерлік пен тәсілдерді меңгеруде ықпал ... ... ... ... ... ... ... болатын қарым-қатынас
мәселесі. Жас ерекшелік деңгейінде болатын психологиялық ... ... да ... ... ... Осы мәселені
шешудегі маңызды фактор – бірлескен-диалогтық ... ... оған ... ... ... үйлесімді
психологиялық жағдаймен қаруландыру нәтижесінде дамудың нәтижелілігін
арттыру. ... ... ... ... ... ... компонентінің неігізінде өлшем белгілері анықталды.
Сурет 1– Қарым–қатынастың өлшем белгілері
Ұжымдық топтағы ... ... ... ... «Кез келген тұлғаның жеке басының көңіл күйі қоғамдықпен
алмаса алады. Жақсы хал-ахуалы бар ... ... ... ... ... ... жүрмейді. Оған міндетті түрде моральды –
психологиялық жәрдем біріледі» - деген. Сонымен ... өз ... ... ... керектігі туралы кеңестер жасады. Мәселен:
- байқамай сөз айтпаңыз;
- күлімсіреуді тықпаңыз;
- әріптесін құттықтап, жылы сөзді айтуға ... ... ... бағытталған қошеметті басқалардың көзінше айтпаңыз;
- қайғы-мұң жылы сөзді айту арқылы басылуы мүмкін.
Көңіл күйді көтеретін:
- коллективтің нақты жоспарланған және зерттелген ... ... мен ... ... ... ... басшылықтың
атқарылған еңбек үшін әділ бағалану жүйесі;
- өзара көмек пен бір-бірін көтермелеу қатынастары [ 124, 52 б].
Сонымен қандайда болмасын ... екі ... ... ... ... Ал ... ... рөл – атқарушы да, екіншісі –
серіктесі. Осыдан қарым-қатынастың сәтті болуы екі субьектінің үйлесімді
байланысынан анықталады.
Қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... деңгейінде қоршаған ортаның ықпалына байланысты дамиды. Осы екі
жақты психологиялық байланыс өзара әрекеттесуші жақтардың түсінушілігінен
туындаған және ... ... және ... байланысты,
адамдардың психикалық күйлерінің ортақтығының нәтижесінде пайда болды. Кез
келген іс-әрекетте қарым-қатынас ... ... оның ... ... ... табылатын білімдерге ие болу деңгейі мен сипатынан,
сондай-ақ кәсіби іскерліктерден, ... ... ... ... ықпал ету тәсілдері және құралдарынан да
туындауы ... [125, 12 б]. Кез ... ... ... және ... қарым-қатынас себептері, қоғамдық ортадағы өзгерістер мен ... ... ... барысында танымдық іс–әрекеттің дамуына
әсер ... ... жас ... ... ... қасиеттерін,
танымдық іс–әрекетін және психикалық қалып–кейіптерін тұтас қамтитын, оның
психикасының дамуында басты көрсеткіш әрі фактор болатын ... ... ... ... ... ... ... танымдық іс–әрекетінің
жетілуін қамтамасыз ететін бірден–бір фактор және жағдай ... олай ... ... ... ... ... ... етеді.
Ғылыми зерттеудің теориялық бөліміне мынадай тұжырымдар жасалды:
Психология ғылымында қарым-қатынас маңызды мәселелердің бірі. Қарым-
қатынас адамның жеке даралық-психологиялық ерекшеліктерін ... ... ... ... пен ... ... дамып, қалыптасады.
Зерттеуіміздің теориялық бөлімінде тұлғаның танымдық іс–әрекетінің
дамуында қарым–қатынастың маңыздылығына тоқталдық. Қарым-қатынас ... ... ... даму ... ... ... іс–әрекет мәселелері өзінің теориялық, эксперименттік және
қолданбалы зерттеулерінде ... ... әлі де ... ... ... ... ... Осы орайда біздің негізгі ... ... ... ... ықпалының психологиялық
ерекшеліктерін ашу болып табылады.
Қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастың танымдық іс-
әрекетке ықпалын зерттеу ретінде тұжырымдалады.
Зерттеуіміздің теориялық талдау нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... туралы
мына төмендегідей ортақ тұжырымдар жасауға мүмкіндік берді:
- ... ... ... ... іс-әрекетінің дамуынан
бөліп алуға болмайтын психикалық дамудың негізгі факторы болып табылады;
- тұлғаның жеке ... ... ... ... бірі ... ... танымдық іс-әрекет құрылымдарының дифференциациясы деңгейіндегі
жекелік ерекшеліктер қарым-қатынаста түсіну процесінде бейнеленеді;
- қарым-қатынастағы ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді;
- танымдық іс-әрекет құрылымдарының даму деңгейіндегі ... ... ... ... байланысты, жағымды қарым-
қатынасты байқатады.
Қарым-қатынас мәселесін түсінуді талдау үшін ... ... ... ... ... ... ... Қарым-қатынастың әр түрлі қызметтері нақты бір субъектінің
өмірінде түрлі орын алады. Бұл ... жеке ... ... ... ... ... ... әлемі кең көлемде
қарастырылатын зерттеу бағдарламасын құруға әкеліп соғады.
Сонымен, жұмыстың осы тарауында ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктер ретінде ... ... ... ... ... ... айтқанда қарым–қатынас
барысындағы бірлескен ... ... мен ... танымдық
іс–әрекеттің дамуы үшін қажетті жағдай жасайды.
2 ТҰЛҒАНЫҢ ТАНЫМДЫҚ ... ... ... ... ТҰРҒЫДА ЗЕРТТЕУ
2.1 Зерттеудің мақсаты, міндеттері, әдістемелері және бағдарламасы
Эксперимент – «тәжірибе» деген ... ... ... ... ... әдістерінің бірі болып саналады. Эксперимент –
зерттеуші мен сыналушы арасындағы ... ... ... Ол
теориялық болжамды тексеруге бағытталады. Алғашқы ... ... ... ... ... бақылау фактілерінен белгілі бір білім
тәжірибесін жинақтайды. Ал құбылыстарды меңгеру, тану барысында ... ... білу ... ... оның ... обьективтік жақтарын
меңгерді. Осыдан барып эксперимент танып білу құралының сенімді ... ... ... ... ... ... ... (N=350)
астам зерттелушінің өлшеу қорытындысы талқыланды. Барлық алғашқы мәліметтер
бойынша сыналушылардың ұқсас көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... топтарға (тәжірибелік және
бақылау тобы) ... ... ... оның әр ... ... ... сан
алуан қасиеттері көрініп отыр. ... ... мен ... әр түрлілігі жағдайында негізгі қасиеттері бір-бірімен
адамның нақты қызметінде әрекеттесе және ... ... еніп ... құрайды (С.Л. Рубинштейн).
Адамның психикалық қасиеттері, оның іс-әрекеті мен жеке ... ... ... ... ... іс-әрекеттің субъектісі
ретінде қарастырылып (Л.С. Выготский, А.Н. ... С.Л. ... ... қарым-қатынас жасай отырып психикалық даму процесі ... ... ... ... ... ... объектісі
ретінде 18-20 жастағы тұлғаның, яғни болашақ маман иегерлерінің ... ... ... ... өтіп, жаңа әлеуметтік жағдайға, кәсіби
іс–әрекетке бағыттала бастаған кезеңі алынды. Бұл жас ... ... аса ... ... шағы болса (Б.Г. Ананьев), ал тұлғааралық
қарым-қатынастар жүйесі, әлеуметтік өзара әрекеттесудің әр түрлі деңгейлері
мен формалары ... ... ... шарты ретінде (А.Н. Леонтъев).
Қарастырылады.
Қарым-қатынастың өзгеруі мен орнығуына тұлғаның жас деңгейі себепші
фактор ... Ал ... ... сол ... оның танымдық іс-
әрекетінің ... ... ... ... біздің зерттеу жұмысымыздың
эксперименттік бөлімнің негізгі мақсаты тұлғаның танымдық іс-әрекетінің
қарым-қатынас ... даму ... ... ... ... ... ... танымдық іс-әрекетіне қарым-қатынастың ықпалын
зерттеуге іріктелген әдістер төмендегі міндеттерді шешуге бағытталды:
- біріншіден, тұлғалық және ... ... ... ... ... ... қабілеттеріне, интеллектуалды
потенциалына ықпал ететін танымдық процестерге бағытталатын, өзінің
қажеттілігін қанағаттандыратын, ... ... ... қызықтырылуы
тиіс;
- екіншіден, олардың тіршілігі үшін мәнді, көп ... ... ... ... олардың басқалардан құпия жақтарын сақтайтын әдістер
тобы;
- үшіншіден, түрлі әдістеме ... ... еш ... өз ... және
қызығушылықпен орындай алуына жағдай жасау.
Қазақтың көрнекті ... ... С.М. ... «Оқыту
процесіндегі танымдық іс–әрекет психологиясы» атты еңбегінде, табиғи оқу
процесінде ... ... ... ... нәтижелеріне
негізделген оқыту процесінің әр түрлі жағдайларындағы бірлескен–диалогтық
танымдық іс–әрекетті дамытып ... ... ... ... жағдайдағы бірлескен–диалогтық танымдық іс–әрекетті зерттеудің
нәтижелері оқу мен ... ... ... ... ... ... жоғары білімнің әр түрлі оқу жүйелеріндегі тұлғаны
дамытуға мүмкіндік беретіндігін атап өткен [ 126, 155 б]. ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
арқылы зерттеу тиімді нәтиже беретіндігін көреміз.
Ал болашақ маман иегері атануға даярлық ... ... ... ... ... ... ... және толыққанды өмірге деген
үмітін қалыптастырады. Егер кәсіби ... ... үшін ... ... ... ... жасалатын болса, осы ... ... ... деңгейінде даму жүреді. Олар адам ойының бағыттылығын
анықтайтын, тұлғаның кәсіби ... ... ... ... түрін
қалыптастырады [127, 332 б]. Олай ... ... ... ... алу үшін жалпы интеллектуалды дамуы жоғары деңгейде болуы ... ... ес, ... ... ... ... ... кеңдігі, белгілі логикалық операциялар шеңберін меңгеру
деңгейлері де ... ... ... ... ... – күрделі, сан
қырлы және бірнеше деңгейлі процесс. Бұл психикалық процестер мен ... ... ... ... қажет тәсілдерге сәйкес келеді [128,
345 б]. Осындай пікірлерден қарым–қатынастың ықпалы тұлғаның жеке ... ... ... белсенділігіне, жаңа ұғымды игеруге
ұмтылыстарына, берілген кез келген тапсырмаға қызығушылықпен көңіл бөлуіне,
жаңа ортаға ... ... ... тұрақталуына, жалпы
айтқанда ... ... ... тәуелді.
Жеке адамның психологиялық бейнесін немесе тұлғаның психологиялық
құрылымын зерттеп білуде өзіне маңызды ... үш ... ... Ол өмірден нені қалайды, оны не қызықтырады, ол неге талпынады?
- Оның қолынан қандай іс-әрекет түрін орындау ... Ол кім, ... ... ... кім болады?
Жеке адамның тұлғалық сипаттарында ерекше ... екі ... бар. Оның бірі - ... ... ... мен жеке ... ... Бұл адамдардың типтік мақсаттарымен байланысты теориялық
мәселе болып ... ... - сол ... туындайтын және жеке басқа
бағынышты азаматтық ерекшеліктер. Бұл мәселе осы ... ... ... деп ... ... және ... ... отырып қарастырылады.
Егер де болашақ маман иегерін тұлға ретінде зерттейтін болсақ, онда 18-
20 жас ... – бұл ... және ... ... белсенді
дамитын, мінез бітістерінің анықталып және тұрақтанатын, ... ... ... ... ... ... кәсіби–еңбек және тб.)
меңгерумен сипатталатын кезең. Оның ... ... ... – бұл ... ... жоғары білім беру институтымен ... ... ... ... Осы жастағы адамды ... ... ... ... бейімделген, бір әрекет түрімен
айналысатын тұлға деген сипаттама ... ... ... ... ... ... ... бейнесін үш жақты көрсеткіштері
негізінде сипаттай отырып, оны төмендегі ... ... 2– 18-20 ... ... ... ... үш жақты зерттеу оның жас және тұлғалық ерекшеліктерінің сапасы мен
қабілеттерін ашуға мүмкіндік ... ... да жас ... аталған осы кезеңде оперативті есте сақтау, ... ... ... ... ... шешу жоғары жылдамдықта болатындығы
анықталған. ... ... ... іс–әрекетіне қарым–қатынас арқылы
ықпал етуге болатындығын айқындай ... ... ... ... ... ретінде тұлғаның танымдық іс-әректінің дамуына
қарым-қатынас арқылы ... ... ... жүйелі психологиялық
дамыту жұмыстары жүргізілсе, онда ... ... даму ... ... ... ... ... болжам төмендегі жеке болжамдармен нақтыланады:
1) тұлғаның танымдық және интеллектуалды ... ... ... ... ... тұлғаның сөйлеу әрекеті қарым–қатынас процесінде дамиды;
3) тұлғаның қарым–қатынас қабілеті танымдық іс–әрекеттің дамуына ықпал
етеді.
Зерттеудің болжамын ... мен ... ... ... ... ... ... міндеттері мыналар:
– зерттеудің негізгі әдістерін іріктеу, талдау;
– негізгі зерттеу әдістерінің өлшемдерін өңдеу, айқындау;
... ... ... ... ... ету деңгейін
анықтау.
Зерттеу жұмысының тәжірибелік міндеттері: алынған нәтижелер ... ... ... ... ... құрастыру, оны өңдеу
және тиімділігін бағалау.
Психологиялық экспериментті ұйымдастыру мен алға ... ... ... ... ... ... екі ... блоктан тұрады:
1. Тұлғаның танымдық іс-әрекетінің даму деңгейін зерттеу.
2. ... ... ... ... қарым-қатынас деңгейінде
зерттеу.
Профессор М.Н. Жақыпов өзінің «Танымдық іс-әрекет психологиясы»
еңбегінде қарым-қатынастың әр ... ... ... ... ... ... ... бірлескен ойлау іс-әрекетінің
қалыптасу процесіне ықпалын ... ... ... ... ... Олай ... ... тұлғаның танымдық іс-әрекетінің
маңыздылығымен ... ... ... ... ... ... ... есептелінеді:
ТЖК
Т = ---------------100%
(1)
N
Мұндағы: Т- танымдық көрсеткіш, N - қатысушылар саны, ТЖК ... ... ... = ... Қ- ... ... N - ... саны, ТЖК –
жауаптардың төмен көрсеткіштері.
Танымдық іс-әрекет мазмұны мен біріккен диалогты ... ... ... ... ... индивидуалды іс-әрекет нәтижелері мен
мағыналарының, мақсаттарының ... ... мен ... жүзеге асады [130, 14 б]. Сондықтан танымдық іс-әрекетті дамыту
психикалық процестердің қалыптасуымен ... Ал ... ... сан қырлы және күрделі мәселе болып табылады.
Тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... негізінде біз зерттеуіміздің
өтілу барысын төмендегі суретте сипатталды:
Сурет 3 – Зерттеу әдістемелерінің өтілу барысы
Жоғарыда көрсетілген болжамды ... ... ... ... Осы ... ... ... зерттеудің эксперименттік
бөлімінде дамыту жұмыстарын жүргізу жоспарланды.
Қарым-қатынас процесі барысында, яғни адамның басқа адамдармен ... ... ... ... ... ... және т.б алмасуы жүзеге асады. Б.Ф. Ломовтың
пікірінше, ... адам ... ... ... ... ... ... да адам психикасын солардың ішінде танымдық процестерді ары
қарай ... ... ... контекстінде, яғни тек «субъект-объект»
қатынасында емес, «субъект-субъект» қатынасы ... ... ... ... ... оның танымдық
іс–әрекетінің маңыздылығын көрсетеді. Сондықтан қарым–қатынас ... ... ... ... ... ... байланыс құру
шеберлігі мен үйлесімді қарым–қатынас орната алу шартын меңгеруін ... ... ... ... ... ... барысында адамды бақылап қана қоймай, өзгеруіне мүмкіндік
жасалынады. Психологиялық эксперименттің нәтижелілігі оның алға ... мен оған қол ... ... ... ... Оның өзі ... әдістемелердің нақты іріктелуі мен
бірін-бірі толықтыруын ... ... ... ... ... барысын бірнеше кезеңдерге бөліп жоспарладық. Ол
төмендегідей сипатталды:
... ... ... әдістемелерді қолдану арқылы мәселенің
өзектілігін айқындау– диагностикалық;
– зерттеу мақсатына сәйкес ... ... ... ... ... ... бағдарламасы мен өтілу ... ... ... зерттеу жұмысының бағдарламасын іске қосуға қажетті жағдайлар ... ... ... ...... ... әдістемелерінің негізгі өтілу барысына көрсетілген
іс–шараларды жүргізу, ... ... ... ...... алынған мәліметтер сәйкестігін байқау және нәтижелерді сараптау –
қорытындылау;
Осы кезеңдердің негізінде зерттеу ... ... ... ... ... ... эксперименті қарым-қатынаста танымдық іс-
әрекетті қарастыруға бағытталды. ... ... ... ... ... ... байлық қорын» игереді, осыған орай оның жекелік
тәжірибесінің шектелуі жойылады; сонымен қатар қарым-қатынас арқылы ол ... өз ... ... ... ... ... ... анықталады» [131, 57 б]. Мұнда тұлғаның интеллектуалды
потенциалы қарым-қатынас процесінде оның ... ... ... интеллектуалды лабилділігімен және
бейімдегіштігімен сипатталатыны сөз болып ... ... О.К. ... ... ... ... ... ретінде олардың біріккен іс-әрекетінде түрлі ... ... ... тұжырым жасады. Ол біріншіден, басқа адамның реакциясы ... ... ... – «яғни, уайымдады»); екіншіден,
адамның заттық қозғалысын ... ... ... ... ала
белгілеген), іс-әрекетін тұтастай және ісінің (сыйлық әкелу – «яғни, жақсы
қарайды») нәтижесін ... ... ... ... ала айту);
үшіншіден, сөздік өнімін түсінуі (ауызша және жазбаша) [ 132, 147 ... бұл ... ... ойлау әрекетінің қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... әдістемелерге төменде қысқаша
сипаттама берілді. Осы орайда ... ... ... ... А). Әдістеменің тапсырмасы тұлғаның мағыналы ойлауын
бағалау, түсініктерді ... ... ... ... ... ... ойды тұжырымдау, қиялын дамыту, оны сөз ... ... ... ... ... жоғары деңгей 15 ұпай болса,
ең төменгі – 0 ... ... ... бір ... 15 ... ... ... саналып, нәтижелері қосылады. Нәтижелері «жақсы», «орта»
және «төмен» деген өлшемдермен ... ... ... ... ... ... ... оның себебі тұтастай жүйе ретіндегі интеллектінің ... [133, 267 б]. Бұл ... ... ... ... ... мен ... іс-әрекеті шешуші рөлге жатады. Интеллект
жүйесінің күрделілігі төмендегі байланыстарды көрсетеді: ... ... ... ес; ... ойлау мен бейнелі ес; вербалды және вербалды
емес ойлау; ... ... есте ... ... және ... ... деңгейі және ақпарат көлемі.
Психологияда «лабилділік» термині қолданылады. Ол орнықсыздық – жүйке
клеткасы не функциялық ... ... бір ... ... ... ... көп саны деген түсінікпен сипатталады [134, 75 б].
Олай болса, тұлғаның кәсіби даярлығына сәйкес білім алып, белгілі маман
иесі ... оның ... ... ... орын ... Зерттеу
жұмысымыздың келесі кезеңі тұлғаның бір тапсырманы орындаудан, ... ... ... ... ... кәсіби білім берудің
табыстылығын анықтап, танымдық іс–әрекетінің даму ... ... ... жаңа ... ... мен ... қабілетінің сапасын
бағалауы «Интеллект лабилділігі немесе ауыса білу іскерлігі» ... ... ... ... берілетін тесттің тапсырмалары күрделі (Қосымша Ә – ... ... ... ... ... тапсырмаларды орындауда
бірден қабылдап ұғынуды және мұқият болуды талап етеді. Тест 24 ... ... ... ... саны бойынша жүргізіледі. Орындалмаған
тапсырмалар қате болып саналды.
Орындау нормасы төрт деңгейлі көрсеткіштер арқылы бағаланады:
0-4 қате – ... ... қате – кез ... ... ... мен ... ... жақсы;
10-14 қате – төмен лабилді, бірлескен әрекетті орындауда қиындықтары
барлар;
15-одан ...... ... кез ... ... ... қажеттіліктер қарым–қатынас арқылы дамытуды қажет етеді.
Сондықтан интеллектік ... ... үшін ... ... ... ... ... 2 түрге бөлінеді. Олар:
жасалған дайын ... ... ... және жаңа ... ... [135, 280 б]. Олай ... субьектінің жаңа білімдерді жасап
шығаруға бағыттылығы мен креативтілігі ойлауды зерттеу кезінде ерекше ... ... ... қатар қарым–қатынас құралы – бұл ақпарат алмасу кезіндегі
операция ... ... Ал ... жұмысымыздың келесі кезеңінде
қарым–қатынаста тұлғаның сөйлеу қасиетін бағалау, ... ... ... ... ... ... ... қобалжуын анықтау, ... ... ... ... ... толық тыңдай білу шеберлігін ... ... ... ... картасы» әдістемесі жүргізілді (Қосымша
Б) [ 136, 118-б]. Тесттің бұл нұсқасында ... ... ... ... ... ... 24 сұрақтан тұрады, әрбір сұраққа
егер келіссе «+» белгісін, ал ... ... «-» ... ... нәтижелері сыналушылардың жинаған ұпайлары негізінде өлшенеді.
Мұндағы ұпайлар саны бойынша сипаттамалар төмендегідей:
0-3 ұпай ... ... ... ... 4-5 ... ... ... деңгейде қобалжуының бар екендігін
куәландырады. Зерттеу нәтижелерінен ұпайы ... ... оның ... ... ... ... жататындығы анықталды.
Сондықтан қарым-қатынас шеберлігінің қалыптасуында сөйлеу мәдениеті ерекше
орынға ие.
Адамдар арасындағы ... ... ... ... бірін-
бірі қабылдай алуы, түсінуі мен бағалануына байланысты, ... ... бір ... ... ... бейнесі жөнінде жинақталған ой-
пікірі анықталады. Е.А. Ермолаева қарым-қатынас құралы ... ... емес ... ... [ 137, 1 б]. Оның еңбегінде
жест /ым, дене қимылы/ - коммуникацияның ... ... ... (мимикамен қатарлас) болса, оның көмегі арқылы ... ... ... ... Дыбыстық тілмен қатар жүріп ақпараттың
мағынасын автономды түрде ыммен білдіреді, толықтырады, оны ... ... ... ... ым және тіл ... ... олардың өзара байланысын, өзара өтуін, сонымен қатар
психиканың қалыптасу ... ... ... ... ... ... және қарым-қатынас шеңберінде) зерттеу теориялық
(тұлғааралық ... ... ... ... ... ... диалогы жүйесіндегі әр түрлі типте
проектілеу /кескіндеу/) ... ... бар және ... ... ... ... ... кезеңі вербалды емес қарым-қатынас - «дене
тілі», «ым-ишара тілі» деген ұғымдармен байланыстырылды. Мұндай ұғым қарым-
қатынаста түрлі қимылдар, ым-ишара, мимика, ... ... ... ... ... ... емес коммуникация дыбыстық сөзбен
қатар адамдардың ... ... ... болып табылады [138, 57
б]. Әрбір адам тәрбиелеу мен ... ... ... ... ... және ... емес коммуникацияны белгілі жүйемен меңгереді және
оны қарым-қатынаста қолданады. Зерттеуіміздің келесі «Сізге вербалды емес
қарым-қатынас нені ... ... ... ... ... ым-ишара туралы түсінік алу, оны ... ... ... ... ... ... негізделген
(Қосымша В) [139, 173 б].
Әдістеме 20 сұрақтан тұрады. Сыналушыларға жауаптардың бір ... ... ... ... ... ұпайлары қосылып, төмендегі
сипаттама өлшемдері бойынша топтастырылды:
- 77-56 ұпай – қарым-қатынаста өте ... ... ... ... ... ... бойында байқампаздық және сезгіштік
қасиеті бар. Бірақ ол осы қасиеттеріне қатты ... ал сөз тек ... Егер оған ... ... ол ... сол адамға сенуге дайын. Оның
алдын ала жасаған үкімдері асығыстыққа жатады. Осы жақтарына түзету енгізу,
әлі де ... ... ... оның ... бар. Ал ол ... де, ... де өте маңызды болып саналады.
- 55-34 ұпай – қарым-қатынаста ... ... ... үлкен
қызығушылық тудырады, ал ... ... ... ... ... ... ... олар шындық өмірде мұндай ақпаратты қолдануды
білмейді. Ол қоршағандармен дұрыс өзара қатынас орнату үшін қажет ... ... тек ... ... ғана қабылдайды және соған жүгінеді.
Егер оған «маған сенімен өте қызықсыз», деп ащы келбет көрсетсе, оның ... ... ... ... Ал ... ... дамыту, сезімге
сүйену көп жағдайда маңызды орын алады.
- 33-11 ұпай – қарым-қатынаста ым-ишара тілі мүлдем таныс емес. Ол ... ... ... ... ... оған қабілетсіз деген сөз емес, жай ғана
оған мән бермейтіндігін ... ... ... ... әрбір ымдарына көңіл бөлуін қажет етеді.
Адамның кез келген іс-әрекетті орындауында тиімді нәтиже алуы, оның сол
іс-әрекетке ... ... ... орай А.А. ... ... ... туралы өз еңбектерінде мынадай сипаттама ... ...... адамдарды, оларға баға беру, өзара
түсінісуге қол жеткізу, қоршаған ... ... ету ... көрінетін,
қабілеттің бірден – бір ... ... ... ... ... ... өзінің мінез-құлқын әлеуметтік нормамен келісімді
түрде құру шеберлігі, талаппен, ... және ... ... ... адамның басқалармен өзінің қабылдануы және түсіну
мүмкіндігін ... [140, 4 б]. Олай ... А.А. ... ... ... ... мінез-құлық құрылымына, типологиялық
қасиетіне байланыстылықты көрсетеді. Олардың ішінде ұйымдастырушылық және
коммуникативтік сапалары маңызды болып табылады.
Ұйымдастырушылық және ... ... ... ... ... ... құруға, олармен бірлескен іс-әрекетте өзара
тиімді ықпал ... ... ... Осы ... ... отырып
зерттеудің келесі «Қарым-қатынас деңгейін анықтау» ... ... ... арналған (Қосымша Г) [ 141, 318 б].
Сыналушыларға қарым-қатынас қабілетін анықтауға арналған әдістеме 15
сұрақтан тұрады. ... ... «кей ... және ... ... ... беріледі. Нәтижені өңдеу сол берілген жауаптардың ұпай саны қорытылып
шығарылды. Мұнда 1). иә - 2 ұпай, 2). ... – 1 ұпай 3). Жоқ - ... ... ... үш ... ... ... таныс емес ортада сенімді. Жаңа мәселелер оны
қорқытпайды, бірақ ... ... ... ... ... ... өз ойын ... негізсіз жалған деректерді
көп қолданады. Бұл кемшіліктерді жоюға болатындықтары ескертілді.
Екінші деңгей: айналадағылармен тамаша қарым-қатынастағы адамдар жұбы.
Қарым-қатынас ... ... ... ... Өзгені тыңдай алады,
сабырлы, өз пікірін аса ... ... ... аса шулы ... ... қарым-қатынаста белсенді. Әңгімешіл, кейде өзгелердің
ашуын туғызатындай өз пікірлерін білдіреді. Өзгелермен қуана ... ... ... ... қолынан келмесе де ешкімнің өтінішін жерге
тастамай орындауға жылдам ... Ол үшін қиын ... ... және ... жетіспейді, бірақ қажет жағдайда өзін қолға ала
алатындар ... ... ... сол ... тұлғаның қалыптасуының
қажетті шарты ретінде қоғам өмірінде ... зор рөл ... ... ... ... ... ... өзін тек тұлға
қалыптасуының шарты ғана ... ... ... ... негізгі психикалық
және әлеуметтік сапасының психологиялық даму ортасы болып табылады. ... ... ... ... ... және тұлғалық
құрылымы басқа компоненттері адамдардың өзара әрекет процесінде дамиды және
қалыптасады.
Адам адамзат ... ... тек ... ... ... түрлерінде ғана емес, сонымен қатар ... ... ... жүйесінде қалыптасатын және дамитын қарым-
қатынас процесінде де игереді. ... С.Қ. ... ...... тұтастықтың (жүйеліктің) жоғарғы ... ...... ... ... Субьект ұғымы өте кең мағынаға
ие, табиғи, әлеуметтік, қоғамдық, индивидуалдылықтың ... ... Біз ... ... ... ... ... оларға әсер етеміз,
оны іс-әрекет процесінде өзгертеміз. Субьективті іс-әрекет ықпалы теория,
практика және эксперименттің органикалық ... ... ... - өз ... ... және тағы ... ... инновацияның субьектісі болып табылады [142].
Ал А. Абульханова-Славская тұлға дамуының нақты ... ... оның ... қатынастар жүйесіндегі және ұжымдағы орнын басқа
жағдайдан оқшаулап қарастыруға ... ... ... тұлғаға
қоғамдық тұрмыс пен қоғамдық қатынастың ықпалының қоғамдық ... ... т.б. ... ... ... ... сананың индивидуалдылығы
тікелей емес жанама түрде ... атап өтті [143, 118 б]. ... ... пен ... ... ... ... болады.
Қарым-қатынас субьектілердің өзіндік өзара әрекет формасы ретінде,
түрлі ... ... ... ... ... ... ... бір орталық міндеті ретінде тұлғаның қалыптасуы мен ... оның ... ... ... ... табылады [ 144, 115 б].
Айналасындағы адамдарға ықпал ете бiлу – ... тiптi өзге ... ... ... кез ... іс-әрекеттегі (оқу, ойын) негiзгi
қасиетi.
Сондықтан қарым–қатынас тиімділігі басқа адамдармен ... ... ... « ... ... ықпал ете аласыз ба?»
атты әдістеме арқылы ... ... Д) [ 92, 57 б]. ... ... ... ... Өзге адамдарды өзiңiзбен бiрге алып жүре аласыз
ба? Әлде ол қабiлетке ие болу үшiн мiнездi қалыптастыру керек пе? Осы ... ... ... біз ... ... берген жауаптары
арқылы алдық. Ол 13 сұрақтан құралған. Әрбір сұраққа «иә» ... ... ... беру ұсынылды. Егер «иә» деген жауап болса 5 ұпай, «жоқ» жауапқа ... ... ... жауапқа «иә» болса, онда максималды жиналған ... ... ... ... өзгертуге, үйретуге, дұрыс жолға
бағыт-бағдар бере алатын қасиетi бар ... ...... ... ... ... қою ғылымы.
Диагностика термині даму мен қалыптасуда кез ... ... ... нысана жағдайын (индивид, отбасы, шағын топтар, нақты адамның
психологиялық қызметін ... ... ... ... арналған.
Психологиялық міндеттер әртүрлі тәсілдер арқылы шешіледі. Мәселен,
біріншіден, тексеріліп ... ... ... көрсету барысында ұзақ уақыт
бақылау. ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... тексерілуші туралы қандай деректер береді, бірақ деректі
зерттеуші жұмысының басында ... ... ... Ол ... бұл
деректердің қажеті болмай қалуы да ... ... ... индивид немесе топ туралы деректер ... ... ... ... ... әдістемелер кеңінен таратылуда. Бұл
әдістің мынандай ерекшеліктері бар:
1. Олар диагностикалық деректерді тез ... ... ... ... ... тұлғасы және оның даралық ... ... ... ... ... басқа адамдармен сандық және ... ... ... ... деректер береді.
4. Әдістеменің қаншалықты тиімділігі, даму барысы туралы индивидтің
іс-әрекетінің маңызы туралы мағлұмат береді.
Сонымен, зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... алу үшін нені өлшеу қажеттігі,
алынған ... ... және ... ... ... ... белгілейді. Ең алдымен әдістеме валидтілік, ... ... ... ... ... ... ... нақтылығы,
қарапайымдылығы, мазмұндылығы және т.б. сыналушыдан шынайы деректер ... ... ... ... ... ... ... аударылды.
Әдістеменің әр сөйлемінің жалпы мағынасы сақталынып, сұрақтың ерекшелігі
мен сипаты ескерілді. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... дамуына қарым - қатынас ықпалының
маңыздылығын зерттеу
Болашақ маман иегерінің ... ... ... оның ... және ... қабілеттерінің дамуына, сонымен ... және ... ... - ... ... ... оның өзіндік санасына және т.б. ... Ал ... ... ... ... қажеттілігінің бірі болып
табылады. ... ... ... ... қана ... сонымен
қатар өзін және әлеуметтік өмір тәжірибесін ... ... әр ... ... ... ... достық, серіктестік
т.б.) ықпал етеді және білім мен тәжірибе, көңіл-күй мен уайым, ... ... ... іс-әрекетінің дамуына қарым-қатынас ықпалын зерттеу
мен дамытуға арналған тәжірибелік іс-шаралар оның бірлескен ... ... ... ... ерекшеліктеріне, кәсіби бағдарына
сәйкес ұйымдастырылды. Олардың осы кезеңдегі тұлғалық өзгерістері мен ... даму ... ... ... ... ... ... кешегі бала ұжымдық өмірдің жеке тұлға формасына
жұмылдыру ... ... ... ... - ... жоғары дәрежедегі
конформизммен ерекшеленеді; оларда өзінің ... ... ... ... ... ... жаңа іс-әрекетті меңгерудің ең қарқынды ... ... оның ... ... ... ... формалары интенсивті
қатыстырылады. Тұлға ... ... ... ... ... ... ... кең көлемде қалыптасады. Сонымен қатар бұл ортада
бейімделу процесі негізінен аяқталған ... ... ... кезең – маманданудың бастауы, тұлғаның кәсіби қызығушылығының
тереңдеуі мен ілгері қарай дамуының бейнесі ... ... ... ... тұрақталуы.
Төртінші кезең - өмір тәжірибесінен өту кезеңіндегі мамандықпен
алғашқы нақты танысу.
Бесінші кезең - ... ... ... ... ... ... ... түрінің тәжірибелік ұстанымдарын қалыптастырады.
Қарым-қатынас еңбек пен танымның жиынтығы ретінде сананың ... адам ... ... ... ... кіреді [145, 8 б]. Сол
себепті қарым-қатынас адам және ... ... ... ... тұлғаның ішкі дүниесінің өзгеруіне мүмкіндік туғызатын адам іс-
әрекеті мен мінез-құлқын реттейтін коммуникация құралы болып табылады.
Қарым – ... сөз ... ... ... Ал ... ... ойы сөз ... беріледі. Ә. Алдамұратов өз еңбегінде: ... ... ... ... жалпы жанама жолмен біздің санамыздағы ең биік
сатыдағы бейнесі,» деп тұжырымдаған . ... ... ... іс– ... болумен қатар, сөйлеу өнері, яғни қарым– қатынас шеберлігін меңгере
білумен тығыз байланысты [18].
Ойлау мен ... ... ... мен ... мәні ... түсінудің маңызы зор. М.И. Еникеевтің анықтамасында, ... ... ... ... ... ... ортақ байланысын
анықтау, абстрактылы-теориялық ойлаудың формасы, құбылыстың мәнді ... ... ... ... [146, 326 б]. Оның бұл ... ... танымдық іс-әрекетінің дамуымен түсіндіріледі.
Зерттеу жұмысымызда тұлғаның танымдық іс-әрекетін қарым-қатынас ... ... ... ... С.М. ... ... бойынша, мәселені
шешудегі тиімділіктің қызметі, оны құрайтын кіші жүйелердің (блоктардың)
өлшемдерімен ғана ... ... жүйе ... ... ... ... Ол бір-
бірінің қолайлы өзара байланысымен анықталатын, оқыту ... ... ... ... ... ғана ... ... болып табылады деген.
Олай болса зерттеу жұмысымызда ... пен ... ... ... ... қарым-қатынастың танымдық іс-әрекеттің
дамуына ықпалының психологиялық шарттарын анықталды. Олар:
- қарым-қатынасты білім мен ... ... мен ... ... ... танымдық іс-әрекетті дамытушы мен
белсендіруші ретінде қарастыру;
- ... ... ... іс-әрекетті дамытуға негізделген зерттеу
міндеті мен мақсатына сәйкес, оның бастапқы, ... және ... ... ... ... зерттеулер жүргізу;
- бірлескен танымдық іс-әрекет процесінің ішкі жағдайы ғана емес, сыртқы
ортаның да қатысын ескеру.
Сонымен, ... ... ... ықпалын зерттеуде
бағалаудың өлшемдері көрсеткіштердің анықтамасы мен ... ... ... ... ... ... ... болса, «көрсеткіш»
– сипаттамасы. Оның қандай деңгейдегі дамуы мен белгілері «деңгейлерді»
көрсетеді. ... ... ... көрсеткіштерін бағалауда
қолданылатын өлшемдер ... ... ... ... іс-
әрекетінің дамуына тигізетін ықпалын анықтауға мүмкіндік берді.
Демек, бірлескен іс-әрекетте тұлғаның танымдық процестерін ... ... мен ... ... ... ... ... іс-
әрекеттің бірыңғай жүйесіне айналдыруы үшін бірлескен-диалогты танымдық ... ... ... профессор С.М. Жақыповтың тұжырымдамасы тірек
болды.
Олай болса сыналушылармен жүргізіліген диагностикалық жұмыстардан кейін
төменгі ... ... ... ... (тәжірибелік және
бақылау) іріктедік. Жалпы сараптамадан кейінгі мәліметтерден тәжірибелік
экспериментке 178 (N=178) сыналушы қатысты. Оның ... ... ... ... (N=89), ... бес ... тобына (N=89) зерттеу жүргізілді.
Эксперименттік зерттеуде алты ... ... ... ... ала ... ... орындалу тәртібі бекітілді. Барлық
эксперменттің міндеттері төмендегі бағыттар ... ... ... ... ... мен жүргізілу барысы.
2. Сыналушыларды дамытатын экспериментке іріктеу.
3. Дамытатын экспериментке дейінгі және ... ... ... міндеттерді анықтау.
4. Анықталған мәліметтерден статистикалық шамаларын есептеу.
Алғашқы экспериментте «Түсініктерді салыстыру» әдістемесі жүргізілді.
Мақсаты: Мағыналы ойлауын бағалау. ... ... ... ... ... мен ... және ... зерттеу.
Қажетті жабдықтар: салыстыруға арналған 22 жұп түсінік ... ... ... ... ... ... ... орындауға қолайлы орналасуы қадағаланды. Сыналушы түсініктерді
өзара салыстыра ... ... ... ... бар ... ... және тұрақты, мәнділерін іріктейді. Сыналушының жауаптары арнайы
бланктерде белгіленді.
Сыналушылармен атқарылатын ... ... ... ... ... ... жұбы жалпы ортақ мәнді табуға арналған. Мұнда
ортақ мәні бар жұптарды ерекшелейсіздер. Салыстырылатын ... ... ... ... ... Міндетті түрде жалпы ортақ белгілерін
табуға көңіл ... ... жеке және ... ... орындау
ерекшеліктерін қадағалап, орындау қызығушылығын анықтау үшін ... ... ... ... ... ... қатысушылардың жұмыс нәтижелері дұрыс көрсетілген тесттің
кілтімен салыстырылды.
2. Алынған мәліметтер хаттама ретінде ... ... ... мәліметтердің негізінде әр сыналушының дұрыстық
және нәтижеліктің дәйектілігі белгіленеді.
Жалпы мәнді белгілерін анықтауға арналған түсініктер жұбы 22 , оның ... ... ... ал 7 жұбы әр түрлі семантикалық өріске жатады.
Сыналушылардың жіберген қателері мынадай түрде болды: олар «бір ... ... ... емес, әріптер санына, қасиеттері (қатты, жұмсақ),
түсіне, көлеміне қарай топтастырулары да болды.
Белгілері дұрыс түсініктердің «бір ... ... ... ... ... ... ... Үй жануарлары (ауылшаруашылық)
3. Әскери мамандық (әскери техниканы басқару)
5. ... ... ... ... ... сыртқы ұқсастық
7. Шындықты бұрмалаудың себеп-салдары
10. Асыл тастар
11. Ішуге арналған сұйықтық
12. Ауыл көлігі
14. Табиғи суаттар
15. Көлік
18. Жеміс ... ... ... ... ... ... түрі
20. Түс
21. Құстар
Сыналушының жеке және топтық ... ... ... үшін
тапсырманы орындауға жіберілген ... ... Осы ... екі ... ... ... зерттелді:
1. Ойлауды бағалау. Түсініктерді салыстыру, ұғыну қабілетін, ойлау
деңгейін анықтау.
2. ... ... ... ойды ... қиялын дамыту,
оны сөз арқылы жеткізуін анықтау.
Дамыту экспериментіне дейін тәжірибе тобындағы ... ... ... 20,0% ... ал ... 56,6% көрсетті.
Эксперименттік зерттеу нәтижелерінен алынған ... ... ... ... ... = ... = 50,6%
(1)
89
Ал бақылау тобындағы сыналушылардың көрсеткіштері жоғары 18,7% болса,
ал төменгісі 56,6% көрсетті. ... ... ... ... ... ... топтардың орташа төменгі деңгейі:
43
Т = -----------------100% = 48,4%
(2)
89
Осы әдістеме бойынша іріктелінген тәжірибе және ... ... ... ... ... (Сурет 4).
Сурет 4 – Мағыналы ойлау әрекетінің даму көрсеткіші
Жоғарыдағы әдістеме нәтижелерінен көріп ... ... ... мен сөйлеудің мәнерлі байланыстарын, ортақ белгілері мен
ойлану жылдамыдығына арналған дамыту жұмыстарын ұйымдастыруды қажет етеді.
Әдістемеде ... ... ... ... ... Әсіресе 5, 8,
9, 13, 16, 22, 17 сұрақтар зерттеудің алғашқы экспериментінде ... ... ... ... әдістеме тапсырмасы бойынша тек бір
өрісті түсініктерге ғана сипаттама берсе, кейін ... жеті ... әр ... өріске жататындықтан оларды сырт жағынан әлсіз,
кездейсоқ ... ... ... ... болатындығын ұғынды.
Мысалы: А.Н.: «Қасқыр – ай» – қасқыр түнде қорегін аулайтындығы, ... ...... ... ... «Жел – тұз» – ... де үш ... талдау мен біріктіру арқылы ортақ түсінік беруге болатындығын
сипаттады.
Мағыналы ойлаудың құралы ретінде ... үшін ... ... және ... ұзақ ... ... өту ... анықталды.
Мағыналы ойлаудың бірлігі ретінде заттар мен құбылыстардың шындық пен
вербалды ... ... ... ... орайда эксперименттен кейінгі пайыздық көрсеткіштердің саны біршама
өзгерді. Мысалы, дамытудан кейінгі ең жоғарғы ... 46,7 % ... ... 5,00 %-ды көрсетті. Эксперименттен ... ... ... ... өлшемдері жасалды.
Бірінші эксперимент бойынша тәжірибе тобымен ... ... ... ... ойлауын бағалау, түсініктерді салыстыру,
ұғыну ... ... ... ... ... арқылы қиялын анықтау
деңгейлерін белгілеу үшін жүргізген эксперименттік жұмыс көрсеткіштері
статистикалық ... Оны ... ... ... ... жұмысынан кейін эксперименттік зерттеуге алынған топтар мен
бақылаушы ... ... ... ... ... ... ... алтыншы топтарда экспериментке қатысушылардың саны өзара тең, барлығы
46 сыналушы. 23 бірліктегі 2 қатар бір ... ... ... ... r-0,62 ... статистикалық мәнді болды.
Ал екінші және жетінші топтар бойынша ... саны 15 ... ... ... ... ... r-0,76, ... қатар үшінші және
сегізінші топтар бойынша сыналушылар саны 16 бірлікте r-0,52-ден r-0,78
болса, төртінші және ... ... ... r-0,39-дан r-0,68-ге,
бесінші және оныншы топтар ... ... r-0,82 ... ... алынған нәтижелер бойынша төмендегі динамикалық даму графигі
жасалынды.
Сурет 5 – «Түсініктерді салыстыру» ... ... ... даму ... көрсеткіштердің дамытатын экспериментке дейінгі және ... ... ... Сонымен, қорыта ... ... ... ... ... ... ... болады деген
жорамалымыз дәлелденді.
Қазақтың психолог ғалымдарының бірі Н.Қ. ... ... ... ... ... ойлауды логикалық және психологиялық
жақтарының бірлігі ретінде қарастырған [ 130, 35 б]. Оның пікірінше:
- Біріншіден, ойлау ... ... ... түсінік қалыптастыруға
бағытталады және ішке қажетті байланыстар мен оның мәнінде ... ... ... бала ... объектісінің көмегімен талдау және
біріктіру негізінде оның мәнді байланыстарын қолданады.
- Үшіншіден, ойлау негізінде бала танымдық ... ... ... мен ... ... ... ... жаңалықтарын, қоғамда болып жатқан өзгерістерді танып білуге
деген қызығушылық тұлғаның қарым–қатынас процесіндегі ... ... ... ...... ... ... Интеллектуалды дамуы арқылы тұлға ақпаратты ... ... ... ... оқуға қабілеттіліктің күрделі жүйелерінің танымдық іс-
әрекеті [147, 69 б]. Ол ақыл-ой операцияларының ... ... оның ... ... және ... ... заңдылықтарын
белсенді меңгеруге деген қабілеттілік жатады.
Екінші эксперименттің міндеттеріне зейіннің ... ... ... жылдамдығын, қысқа мерзімде (бірнеше секунд) қиын ... ... ... ... ... Осы ... келесі
«Интеллектік лабилділігі немесе ауыса білу ... ... ... ... яғни бір тапсырманы орындаудан ... ... ... ... арқылы кәсіби білім берудің сәттілігін
анықтап, іс-әрекеттің жаңа түрін меңгергендігін және еңбек ... ... ... ... ... ... жоғары
концентрациясын мен қозғалыс жылдамдығын талап етеді. Сыналушылар ... ... ... экспериментатор оқитын қиын емес тапсырмаларды
орындауы қажет.
Қажетті жабдықтар: әрбір сыналушыға арнайы жауапқа ... ... ... ... ... «Ұқыпты болыңыздар. Жылдам орындаңыздар. Оқылған
тапсырмалар ... рет ... ... ... ... ... Назар аударыңыздар! Ал енді, бастаймыз!» ... ... ... ... ... ... күрделілігіне байланысты 3-тен 5-
секундқа дейінгі уақыт берілді.
Біз тапсырманы жүргізер алдында сыналушылардың ... ... ... ... ... кезінде төртбұрыш нөмірін ... ... ... ... ... ... (Қосымша Ә-1) осы
төртбұрыш ішінде орналасқан.
Өңдеу қателер саны бойынша есептелді. Тәжірибе тобында орындалмаған
тапсырмалар қате ... ... ... ... ... ... деңгей 68,5% болса, ол дамытудан кейін 19,8% көрсеткішті берді.
Орындау нормасы ... ... ... ... ... ... 0-4 қате – ... лабилді (N=2), 5-қате оқуға деген қабілеті жақсы
(N=5); 10-14 қате – төмен лабилді, ... ... ... (N=5). ... одан ... ... барлар – кез келген іс-әрекетте ... ... ... және ... ... дамуын
зерттеуден алынған мәліметтер ... ... ... ... ... ... көрсетілді. (Сурет 6).
Сурет 6 – Қарым–қатынаста танымдық және инттеллектуалдық
әрекеттерді зерттеу көрсеткіштері
Сыналушылардың жалпы жауаптары ... ... ... ... ... барысында олардың жылдамдықтары белгіленіп
отырды. Сыналушылардың көшілігінде №3, №6, №12, №26, №39 ... ... ... ... Оны ... ... мен ... Әдістеме орындалып біткен соң сыналушылардың тапсырмаларды
орындауларынан мынаны көреміз.
Мысалы А.Н.: экспериментке дейінгі 11- қате ... ... ... төмендеді және орындау уақытының да кемігені ... ... ... мен ... жылдамдығы артып, қызығушылық
белсенділігі өзгерді.
Жалпы тапсырмаларды орындау нәтижесі төрт ... ... (N=23). Оның ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсе білу ... ... ... ойлану жылдамдығының ұшқырлығы мен тапсырманы орындауда
белсенділік танытатындығынан байқалды (N=6). Ал ... ... ... ... қабілеті, білімі жақсы, жаңа түсінікті меңгеруге ... ... ... ... ... жұмыс атқармайды, ойын
басқалармен бөліспейді, қарым-қатынас барысында пікірін ... ... өз ... ... сенімді (N=12).
Сонымен қатар, жаңаны ұғыну мен ... ... бар, ... ... ... мен ойын ... жеткізу қабілеті төмендеу,
мұнда құрбыларымен қарым-қатынас орнатуға ... ... ... (N=5). ... ... ... , яғни төмен көрсеткіш кез
келген іс-әрекетте, ... ... ... ... ... жататындарға оқылған сұрақты бірден ұғына алмайтын, ойы үнемі
шашыраңқы, мағынасыз тұжырым ... ... ... ... ... ... ... орындау уақыты
бойынша сәйкес келіп отырды. Зерттеу ... ... ... және
интеллектуалдық әрекеттерінің дамуында, яғни бір ... ... ... ... ... ... ... кәсіби білім берудің
сәттілігін анықтап, іс-әрекеттің жаңа ... ... және ... тапсырманы орындауға қаншалықты ... ... ... ... ... ... жоғары концентрациясы мен қозғалыс
жылдамдығын, қысқа мерзімде (бірнеше ... қиын емес ... және ... білімін анықтауға мүмкіндік берді.
Екінші эксперимент ... ... ... кейін эксперименттік
зерттеудің нәтижесінде тәжірибе және бақылау топтарының арасында жоғары
мәнділік анықталды. Мұнда көрсеткіштердің ... ... ... ... экспериментінен кейінгі зерттеу нәтижелері салыстырылды.
Жоғарыда көрсетілген топ бірліктерінің құрамы сақталына отырып, бірінші
және алтыншы топтарда ранглеу ... ... ... r-
0,51–ге дейінгі статистикалық мәнділікке ие болды. Ал екінші және жетінші
топтар r-0,36-дан r-0,96, сонымен қатар үшінші және ... ... ... – дан r-0,88 ... төртінші және тоғызыншы топтар бойынша r-0,11-ден
r-0,97-ге , бесінші және ... ... ... ... ... ... ... мәліметтердің динамикалық өзгерісін төмендегі
графиктен көруге болады:
Сурет 7 - «Интеллект ... ... ... білу ... ... ... көрсеткіштерінің даму динамикасы
Сонымен, қорыта айтқанда, зерттеуге алынған эксперименттік топтармен
арнайы бағдарлама ... ... ... ... ... ... ... төменгі ұпай көрсеткіштерінің
жоғарылауы дәлел болды.
Ересектердің қарым-қатынас процесі ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады. Профессор Қ.Ә. ... ... тән ... ... екі ... ... және бұларсыз
сөйлеу өзінің қызметін дұрыстап атқара алмайтындығы тұжырымдалған. Мұның
біріншісі – сөйлеудің мазмұндылығы, ... оның ... ... ... ... ... ... біреуге жеткізілетін ой айқын
болмайды, ал сөздің мәнерлігігі арқылы өзінің эмоциялық қалпын ... ... ... ... ... ... белсенділігін, яғни
қарым–қатынас құралы сөйлеу қасиеті мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеу болып табылады.
Зерттеу сөйлеу қасиетін бағалауға арналды. Қарым–қатынаста сөйлеу
ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... ... қатар сыналушының ойын толық жеткізе білу, сөзді аяқтау,
толық тыңдай білу ... ... ... ... ... ... 24 сұрақтан (арнайы
жауапқа арналған бланктар Қосымша Б) ... ... ... егер ... «+» ... ал ... ... «-» белгісі қойылады.
Сыналушының жауаптары арнайы бланктерде ... ... өзі ... ... жеке ... ... ... түрлі қарым-
қатынас жағдайындағы эмоциялық күйлеріне арналған.
Сыналушылар бірінші кезеңде ... ... ... ... ұпай саны ... ... көрсеткіш 53,9% көрсетсе, екінші
кезеңде ол көрсеткіш ... 9,0% ... 0-3 ... ... түсіндірілсе, 4-5 ұпай қарым-қатынаста сөйлеудің жоғары
деңгейде қобалжуының бар ... ... ... ерекшеліктері, сөйлеу кезіндегі дауыс ырғағы , сөйлеу
мәнері, қобалжуы, ойын толық жеткізе білуі, ... ... мен ... білу шеберлігі қарым-қатынас ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... тәжірибе
мен бақылау топтарының көрсеткіштері төмендегі гистограмма арқылы берілді.
(Сурет ... 8 - ... ... ... ерекшелігінің
көрсеткіштері
Зерттеу нәтижесінен сыналушының сөйлеу ерекшеліктерінің психологиялық
сипаты оның айналысатын іс-әрекетінің ерекшелігіне де ... ... мен ... ... белсенді қолдануға байланысты төрт
өлшем бойынша топтастырылды:
1) түрі жағынан монологты – ... ... ...... және ... ... тілді меңгеру дәрежесіне қарай – сауатты және сауатсыз;
4) жағдайына – тұлғааралық қарым-қатынас немесе жұрт алдына ... ... ... ... ерекшеліктеріне де мән берілді.
Оны әдістемені орындап болғаннан кейінгі ... ... қою ... арқылы нақтыладық. Сыналушыларға «Сзге жұрт алдында сөз сөйлеу
ұнайды ма?» - деген сұраққа түрлі жауаптар ... ... осы ... ... топ ... ... ... - деген жауабынан оның сөйлеудегі қобалжуы
байқалды және дауысының төмен деңгейде екені анықталды. Ал сыналушы К.Р.:
«Мен ... жұрт ... көп ... ... ... ... Бұл сыналушының қорқыныш пен ... ... ... ... ... ... дейінгі сараптамада сыналушылардан
№ 5, № 6, № 9, № 13, № 20, № 21 және № 24 ... (+) ... ... Бұл ... ... ... ... қажеттігін
байқатты. Әдістеме сұрақтарының жауабымен қатар оның қарым-қатынас пен
көпшілік алдында сөйлеу ... ... ... және ... мен
қобалжуы бақыланды. Қобалжудың өзі ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Зерттеу жұмысымызда тұлғаның сөйлеу қасиетін дамытуға ... ... ... және ... ... ... ... жағдайын бақылау картасы» әдістемесінен алынған мәліметтердің
динамикалық өсімі төмендегі графикте сипатталды.
Сурет 9- «Сөйлеу жағдайын бақылау картасы» ... ... ... өсім ... және алтыншы топтардың ранглеу корреляциясының аралығы ... r-065 ... ... ... ие ... ал ... ... топтар бойынша r-0,33-тен r-0,74, сонымен қатар ... ... ... ... ... r-0,77 ... ... Төртінші
және сегізінші топтар r-0,27-ден r-0,96-ды, бесінші және оныншы топтарда r-
0,39-дан r-0,94 ... ... ... ... кейін біздің ғылыми болжамымызда
бекітілген арнайы іс-шаралар жүргізілсе ол ... ... және ... ... анықталды.
Зерттеуіміздің нысаны ретіндегі 18-20 жастағылардың тұлғалық қасиеттері
оның мінез-құлық ерекшеліктері, сөзі мен ... ... ... Қандай сөздер мен сөз тіркестерді қолдануына қарап, сөз ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік болды. Ал
қарым-қатынас шеберлігі ... ... ... ... ... біртіндеп жүзеге асады. Әсіресе зерттеуден тұлғаның қарым-
қатынастағы сөйлеу ерекшелігі ... рөл ... ... мән берілуі
қажет екендігі жас мамандармен әңгімелесу барысында ... ... ... ... даму деңгейін анықтауға
арналған эксперименттік әдістемелерді статистикалық өңдеу нәтижесі бойынша
алынған көрсеткіштер ... ... ... жасалды:
- біріншіден, тұлғаның танымдық іс-әрекетін қарым-қатынас ... ... ... бағалау, түсініктерді салыстыру, ұғыну қабілетін,
ойлау деңгейін жоғарылату мен шығармашылық ... ... ... Екіншіден, сыналушылардың лабилділігі, яғни бір ... ... ... ауысу жылдамдығын зерттеу арқылы
бірлескен іс-әрекеттің сәттілігін анықтап, іс-әрекеттің жаңа ... және ... ... сапасын бағалау мүмкіндігі
тұлғаның танымдық іс-әрекетінің дамуымен тікелей байланысты;
- үшіншіден, тұлғаның сөйлеу қасиеті, оның сөйлеу ... ... ... ... бағалау, сөйлеудегі қобалжу деңгейлері
сыналушылардың қарым-қатынаста сөз арқылы ойын толық жеткізе
білу, сөзді аяқтау, толық тыңдай білу ... ... ... ... етеді.
Зерттеу жұмысымыздың келесі блогында танымдық іс-әрекетті қарым-қатынас
деңгейінде зерттеу іске асырылады. Қарым-қатынас тұлғаның өз замандастары
мен өзін танудың ... ... ... қажет. Олай болса ... ... ... ... және ... ... ... мақсатқа
байланысты лайықты ұйымдастырудан көрінеді. Қарым-қатынас пен ... ... ... ... ... ... ... барысында
болашақ кәсіби маман иелерін бақылау арқылы қосымша қарым-қатынас ... да ... ... ... ... дамыту – негізгі ойды дамыту. Психологиялық талдау бұл әрекеттің
дамыған жазбаша ... ... ... ауыз екі ... ... едәуір күрделі екенін көрсетті [148, 92 б]. ... тіл ... ... ... Ол ... ... тұрады:
- мағынасын анықтау;
- мағынаны сөздермен белгілеу;
- маңызына сәйкес таңдалынған сөздердің бағалануы;
- мәтінде олардың қайталануының себебі;
- хабарды түсіну мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ауыстыру.
Білім, іскерлік пен дағдылар, түсініктер мен ұғымдар – ... ... бір ... ... мен ... ретінде
ақыл – ой дамуының нәтижесінде көрінеді. Демек, адамның санасында олар
өздерінің қызметінің ... ғана ... ... Оны ... ... ... ол тұлғаның өзінің ... ... ... ... Егер ... өзіндік белсенділігі болмаса, онда ешқандай
білім, іскерлік, дағдылар саналы ... ... Ал ... ондай
қасиеттері қарым–қатынас арқылы дамиды.
Қарым-қатынастың орнығуы мен өзгеруіне себепші бірден бір фактор - бұл
тұлғаның жас деңгейі. Өмір бойы ... ... ... оның ... болып жатқан оқиғаларға әсерін ... Егер ... ... ... ... өзара сыйластық, сенім, көмек нормаларына сәйкес құрылса,
онда қарым-қатынаста қиыншылықтар болмайды. Осы ... ... ... ... ... ... іс-әрекетті зерттеу болып
табылады.
С.А. Елеусізова өз еңбегінде қарым–қатынас орнатудың екі ... ... ... Оның бірі – ... ішкі дүниесінің қатысты
қасиеттері ойлауы мен саналы әрекеті ... ... ... ... мен ... тілдесіп бірлесіп әрекет істейтін ... ... [149, 10 б]. Осы ... ... шығармашылық
процесс деп тұжырымдап, қатынас жасау, өзгелермен тіл ...... өмір ... біліміне, тапқырлығы мен ақыл–ойына байланысты
жүзеге асып отыратын тіршілік мұқтажы деген сипаттама берілді.
Зерттеу жұмысымыздың төртінші ... ... ... бірлескен іс-әрекеттегі байланыс құру қабілетін зерттеу
жоспарланды. Сондықтан ... ... ... ... анықтау мақсаты қойылды. Осы орайда ... ... ... ... ... ... мен ... ақпаратты «Қарым-қатынас деңгейін анықтау» сауалнамасынан алдық.
Қарым-қатынас қабілетін анықтау үшін ... ... ... ... ... В) жауап берулері қажет. Әр сыналушыға өз
бетінше белгілеу ұсынылды. Сұрақтың үш ... бар: 1) иә, 2) кей ... ... ... үш ... «жоғары», «орта» және «төмен» критерилермен
бағаланды. Әр топтаманың ... тән ... ... ... ... ... көрсеткіштері пайыздық есептеумен
анықталып, төмен көрсеткіштерінен экспериментке ... ... ... ... төмендегі гистограммада берілді (Сурет 10).
Сурет 10 – Қарым–қатынас қабілетінің деңгейін анықтау ... ... ... үш ... ... шығарылды. Әр топтаманың
өзіне тән сипаттамалары берілді. Тәжірибелік топ сыналушылардың тәжірибеге
дейін төменгі көрсеткіш 42,0%, яғни 19-24 ұпай ... ... ... өздерін сенімсіз, жаңа мәселелер оны қорқытпайды, бірақ өзгелермен
жалтақтап ... ... ... ... өз ойын ... жалған айтатын, бірақ бұл кемшіліктерді жоюға мүмкіндіктері ... ... ... ... осы ... 5,2% ... ... түсу мүмкіндіктерінің жақсы деңгейде,
мұнда тұлғалардың айналадағылармен ... ... ... алатын
топтамада, өзгеге деген қызығушылығы жоғары, екінші адамды тыңдау қабілеті
бар, ... өз ... ... ... ... аса ... тыс
көпшілік ортада болуды ұнатпайтын сыналушылар, яғни 14-18 ұпай ... олар ... ... ... ... ... ... түсінуі,
бағалауы және т.б. жағдайларға байланыстылығымен түсіндірді. Дегенмен ... ... ... ... ... ... ... атқаруға
деген құлшынысы, танымдық белсенділігі, жалпы білімі мен икемдігіне әсер
еткендігі байқалды. ... ... ... көрсеткіштерінің өсімі қарым-
қатынасты дамытуға бағытталып жүргізілген ... ... ... ... ... жұмысыздың төртінші экспериментінде тәжірибелік мен бақылау
топтарының ... ... ... ... (бірінші блок) жиілік
сақталды. Бірінші және алтыншы топтардың ранглеу корреляциясының аралығы r-
0,06– ден r-0,63 ... ... ... ... Ал екінші және
алтыншы топтар бойынша r-0,46 –ден r-0,74, ... ... ... ... ... ... r-0,77 ... төртінші және үшінші топтар r-
0,46-тен r-0,95, бесінші және оныншы топ бойынша r-0,23-ден ... 11 - ... ... ... ... ... графигі
Олай болса, қарым-қатынасты дамытуға ... ... ... мәліметтерден алғашқы ... ... ... анықталды. Осы көрсеткіштерден тұлғаның
қарым–қатынасқа қабілеттіліктің танымдық іс–әрекеттің дамуына ықпал ... ... ... ... ... тану психологиясы - ол психологияның дербес
саласы ... А.А. ... ... ... [31, 28 б]. Ол ... ... ... теориялық деңгейде қарым-қатынастың орны
мен рөлін көрсетеді. ... ... ... ... ... іс-
әрекеттерінің психологиялық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар, өз
болмысының түрлі саласында басқа адамдармен ... ... ... бір ... адам психикасы туралы түсініктерді
толықтыратындығын ... ... ... ... ... күйлері
және қасиеттері. Олай болса адамдардың бірін бірі тануы мен түсінісуі тек
сөйлеу әрекеті немесе дауысы арқылы ғана ... дене ... де ... ... зерттеулеріміз қарым-қатынас шеберлігі мен
мәдениетін дамытудың маңыздылығын көрсетті. Бұл ... де ... ... табу ... ... кәсіби даярлау процесінде
қарым–қатынасты басты назарға қою қажеттігі туындап отыр.
Зерртеуіміздің бесінші экспериментінің міндеті ... ... ... қарым–қатынас белсенділігі мен байланыс құру қабілетін
зерттеу болып табылады. Осы міндетті шешу ... емес ... ... саулнамасында вербалды емес қарым-қатынас, ым-ишара
туралы түсінік алу мен ... осы ... ... ... ... ... ... зерттеу мақсатымен сипатталды.
Сыналушылар арнайы бланктегі сұрақтарға жауап беру арқылы
тексерілді ... Г). ... 20 ... ... ... ... ... өзінің таңдауын жасайды. Әр жауаптың нұсқасына сандық
ұпай қойылды: 0, 1, 2, 3, 4.
Тапсырманы орындау барысында вербалды емес ... ... ... ... 33-11 ұпай ... сыналушылардың ым-ишара
тілі мүлдем таныс емес екендігін көрсетті. Ол адам үшін ... ... ... ... оның оған ... жоқ ... сөз ... жай ғана мән
бермейтіндігінде. Сондықтан бақылау қабілетін жаттықтырып, қоршағандардың
әрбір ымдарына көңіл бөлуін жетілдіру қажеттілігіне ... ... ... ... осы ... ... деңгейді 50,7 пайыз
сыналушы иеленсе, ... ... 16,2 ... болды.
Сурет 12 - Вербалды емес қарым–қатынас көрсеткіштері
Экспериментке ... ... ... емес ... ... ... пайыздық көрсеткішпен есептеліп, төмен деңгейлері
бойынша сәйкес көрсеткіштері алынды және сарапталынған ... ... ... ... ... емес қарым-қатынас тілінде («дене ... ... ... ... ... өте ... дамыған, басқа адамдарды түсіну
қабілеті меңгерілген, ... және ... ... бар, ... ... немесе басқа адамның ... ... ... ... ... өзгерісін анықтау мен ... ... ... үш ... ... қабылданғанның мәнін түсіну немесе түсінгенді ішінара ұғынумен
қабылдау;
3) өзіндік түсіну.
Зерттеу қорытындысы көрсеткендей, сыналушылардың дене ... ... ... ... топтар арасында біршама өзгерістерді
байқатты. Егер тәжірибе тобы дамыту экспериментіне дейінгі ......
Бесінші эксперимент ... ... емес ... ... ... бойынша зерттеу жұмысынан кейін тәжірибелік және
бақылау ... ... ... ... ... Бірінші және
алтыншы топтардың ранглеу корреляциясының аралығы r-0,25–тен r-0,59
деңгейдегі ... ... ие ... ал ... және ... ... r-0,34-тен r-0,71, сонымен ... ... және ... ... r-0,32-ден r-0,68 бірлікті құрады. ... ... ... ... r-0,65, ... және оныншы топтарда r-0,43-
тен r-0,78 ... ... ... ... өзгерісін
төмендегі графиктен көруге болады.
Сурет 13- «Вербалды емес ... нені ... ... ... ... ... мәселесімен айналысушы ғалымдардың көпшілігі
(М.И. Лисина, А.А. Леонтьев, Б.Ф. Ломов, Е.О. Смирнова т.б.) ... ... ... ... ниет ... ... ... оның
танымдық белсенділігінің дамуымен түсіндіреді.
Олай болса, вербалды емес ... ... ... ... ... төменгі көрсеткіштерінің, яғни оның
өзгерісі бойынша ... алға ... ... ... ... іс–әрекетте тұлғалардың өзара түсінісуі, өзара қабылдауы мен
өзара әрекеттігінің нәтижесінде бір-біріне жағымды ... ... ... ... «еліктеу», «қайталау» немесе «илану» терминдері
қолданылады және ол ... ... ету ... атқарады. Сондықтан зерттеу
жұмысымыздың алтыншы экспериментінде «Басқа адамдарға ықпал ете аласыз ба?»
әдістемесі қолданылды. Оның ... ... ... ... ... ... басқа адамды қабылдау қабілетін зерттеу.
Бұл әдістеме де 13 сұрақтан ... ... ... ... ... бланктар берілді (Қосымша Д). Егер сұрақпен келісіп «йә» деген
жауапқа 5 ұпай, ал ... ... 0 ұпай ... ... ... ... ... қысқаша сипаттама жүргізу олардың ойын
шоғарландырып, тапсырманы белсенді ... ... ... ... ... ете бiлу ... тiптi өзге iскер
адамның жұмыстағы немесе кез келген іс-әрекеттегі (оқу, ойын) ... ... ... ... ... ... төмендегі бағыттар
анықталды:
- Мұндай қабiлет сыналушыда қаншалықты дамыған;
- Өзге ... ... ... алып жүру қабілеті қандай;
- Осы қабiлетке ие болу оның мiнезiн қалыптастыру қажеттілігі барма;
Мұндай қабiлет қаншалықты дамыған, өзге ... ... ... алу шеберлігі, басқа адамды қабылдай алу мүмкіндігі туралы ... ... тобы ... ... ... екі топта да дамытуға
дейінгі зерттеуде бірдей сәйкестікте анықталды. Эксперимент жүргізу ... ... ... ... ... ... белгіленді.
(Сурет 14).
Сурет 14- Қарым–қатынаста басқа адамға ықпал ету ... ... екі ... ... және ... ... Ал ... экспериментіне дейін төмен 50,7 пайыз (N=89 ) ... ... 16,2 ... (N=89 ) ... ... ... «иә» ... «жоқ» деп жауап беру арқылы бойында ... ... ... ... алғы ... бар, демек, ол өзгенiң
мінез–құлқын өзгертуге, іс–әрекетін қабылдауға, дұрыс жолға бағыт-бағдар
бере ... ... ... ... жүзеге асырылатынын сыналушылар
сауалнамадан кейін пікірталас процесінде айтып өтті. Кез келген ... ұшын ... ... ... ... жағымсыз іс–әрекетін оған пайдалы
жағын ескере отырып, сын айта алатын, құрбысының өзгеруіне үйлесімді қарым-
қатынас ... ... бола ... ... іс-шараларының көрсеткіш
нәтижелерінен байқадық. Ал мұндай қасиетке ие болғандар жоғары 60 ұпайды
иеленді. Осы ... ... ... ... ... 25 ұпайды
иеленді. Мағынасын анықтау, мағынаны сөздермен белгілеу, хабарды түсіну
мүмкіндігін қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... нәтижелерді статистикалық өңдеу.
«Басқа адамдарға ықпал ете аласыз ба?» әдістемесі алтыншы эксперимент
бойынша зерттеу жұмысынан кейін ... ... ... ... мен
бақылаушы топтардың арасында төмендегідей жоғары мәнділікті ... және ... ... ... ден r-0,74 статистикалық мәнді болды.
Ал екінші және алтыншы топтар бойынша r-0,34-тен r-0,78, ... ... және ... топтар r-0,31-ден r-0,68 болса, төртінші және
сегізінші топтар ... ... r-0,73, ... және ... ... r-0,38-ден r-0,84. Мұнда көрсеткіштердің дамытатын экспериментке
дейінгі және дамыту ... ... ... ... сол ... ... ... төмендегі графиктен
көруге болады:
Сурет 15- «Басқа адамдарға ықпал ете аласыз ба?» әдістемесінен алынған
мәліметтердің динамикалық өзгерісі
Эксперименттік топтың ... ... ... ... көрсеткіштері қарым-қатынастың танымдық іс-әрекетке қаншалықты ықпал
ететіндігі анықталды. ... ... ... ықпал етуі
арқылы оның жүйелі қалыптасатынын статистикалық мәнділіктің нәтижелерінен
байқадық.
Танымдық ... ... ... ... анықтауға
арналған эксперименттік әдістемелерді статистикалық өңдеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас қабілетін, белсенділігін арттыру тиімділігі
қарым-қатынаста маңызды;
- тұлғаның вербалды емес қарым-қатынас ... ... ... ... ... («дене тілі») хабардар ... ... ... адамдарға ықпал ете бiлу қабілеті
оның танымдық іс-әрекетінің ... ... да ... ...... екі ... әрекеті
болып табылады. Ал қарым-қатынастағы субьектілердың негізгі рөлі – атқарушы
да, ...... ... қарым-қатынастың сәтті болуы сол екі
субьектілерге байланыстылығынан ... ... ... ... ... ... ... жас ерекшелік деңгейінде қоршаған
ортаның ықпалына байланысты дамиды және ... ... ... ... және тб. ... ... қатынасы
барысында қарым-қатынас стильдерінің пайда болуына әсер етеді.
Қоғам тарапынан болашақ мамандарға қойылатын талаптардың өсуі оның тек
теориялық білімді ... ... ... ... ... ... Кәсіпке бейімделуді қарастыру жағдайы өте
маңызды, ... ол ... өмір бойы ... негізгі жағдайларының
бірі әрі өмірлік даму жолдарына әсер ететіндігіне Э.Қалымбетованың ... ... ... тоқталғанын көреміз [150, 4 б]. Сондықтан ... ... ... ... мен ... ... құндылық бағдарлары,
тұлғалық ерекшеліктерді заман талабына сай зерттеуді және жүйелеуді қажет
етеді. Ал қарым-қатынас осы ... ... ... ... даярлығына тиімді ықпал етеді.
Кәсіби қарым-қатынас пен танымдық іс-әрекеттің дамуында субъективті
факторлар ерекше орын алады. Осы ... ... Ж.Ж. ... ... ... ... ... мен өзіндік бағалау
ерекшеліктерін зерттеуде былай деген: «Субьективті факторлар мен ... ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасудың мәселелерін маңызды етіп,
оның мәнін ... ... ... ... басқару субьектісі
ретінде тұлғалардың мүмкіндіктерін тексерудің бір жолы қызығушылықтар мен
өзіндік бағалауға негізделген мамандық таңдау болып ... ... [151, 5-
6 б]. Бұл ... кәсіби іс-әрекет пен мамандық ... ... ішкі ... ... ... ... орын
алатындығын анықтайды. Ал ішкі субъективті факторлар сыртқа қарым-қатынас
арқылы беріледі.
Сонымен ... Г.М. ... ... ... ... ... бір дәрежелер, талаптар негізінде жүзеге асады. Оның нақты жүйесі,
құрылымы, негізгі және қосыша элементтері болады және ол ... ... [152, 4 б]. ... ... іс-әрекеттің тиімді, жемісті
нәтижесіне жету үшін тұлғалық ... ... ... білімділік,
шеберлік, ерік) маңызды рөл атқаратынын айтып өткен. ... ... ... 18-20 ... ... ... бағдарлануы мен
кәсіби шеберлігін дамытуда ... ... ... ... есепке алу маңызды деп санаймыз.
Тұлғаның дамитын тобындағы жағдайы /орны/ оның ... ... ... ... қатынас орнатуға бағытталған қарым-қатынас ... ... ... байланысты. Қарым-қатынас үнемі өзінің ... ... ... ... жеке ... ие және соның
негізінде жүзеге асырылады. ... ... ... ... өзіне
топішілік мінез-құлық нормасы мен құндылықтар белгісін /таңба/ тасымалдайды
[153, 7 б]. Сондықтан тұлғалардың қарым-қатынас ... ... ... нормасына сәйкес келу дәрежесі оның ... ... ... ... ... қарым-қатынас сәттілігін анықтайды.
Эксперименттік зерттеудің нақты жүйе бойынша өзіндік ... ... және ... ... ... ... және ... таңдау, сыналушыны іріктеу, өзгеру жоспарларын
жасау, талдау және ... ... есеп ... ... Олай ... ... ... әдістемелер арқылы қол
жеткен нәтижелер зерттеу жұмысымыздың ғылыми ... ... ... ... ... қарым-қатынас арқылы арнайы бағдарлама
құрылып, жүйелі психологиялық ... ... ... ... ... даму сапасы артуы ... ... ... мүмкіндік берді.
2.3 Психологиялық зерттеу нәтижелерін өңдеудің статистикалық талдау
әдістемесі
Психология ғылымында барлық ... ... ... ... ... өңделеді. Ал математикалық статистика
эмпирикалық ... ... бір ... ... Сонымен қатар
психологиялық зерттеуде «Корреляция» (қатынастық) ... ... ... - ... ... ... ... туралы болжамды мақұлдау немесе жоққа ... ... ... ... ... ... ... психикалық құрылымдар, процестер, жағдайлар және т.б. ... 166 ... ... ... екі топ арасындағы (тәжірибелік және
бақылау) статистикалық айырмашылықтар анықталып ... ... ... үшін ... ... ... ... алынды. Ол екі мақсатта қолданылады:
1. Эмпирикалық бөлу белгілерін теориялық біркелкі, қалыпты және т.б.
сәйкестендіру;
2. Бір немесе сол ... екі, үш ... ... бөлумен
сәйкестендіру;
Қолданылған тапсырмалардың міндеттеріне байланысты зерттеуде
төмендегідей статистикалық ... ... ... 0: ... танымдық іс-әрекеттің дамуына тікелей ықпал етеді;
Н1: қарым-қатынас танымдық іс-әрекеттің дамуына тікелей ықпал етпейді.
Зерттеу жұмыстарынан кейін эксперименттік топтар мен бақылау топтарының
арасында ... ... ... ... ... ... дамыту
жұмыстары жүргізілген топтардың қарым-қатынас арқылы танымдық іс-әрекеттің
дамуына ықпал ... ... ... ... адам ... ... тобына қазақ ұлт өкілдері мен 18-20 жас аралығы
алынды. Сынаққа алынған он топтың бесеуі ... ... ... ... ... Осы екі ... ... эксперименттік әдістемелер
кешені жүргізілді. ... ... ... ... ... беру
әрекетінің интеллектуалдық аспектілерін меңгеруге байланысты. Сынаққа
алынған он ... ... ... ... ... ... ... Оның жеке мәнділігі мен дұрыстығы Пирсонның хи-квадрат
рангілеу корреляциясының формуласы бойынша ... ... ... ... ... уақыттағы
көрсеткіш пен кейінгі айырмашылық кездейсоқ емес, оның мәнділігін дәлелдеу
үшін статистикалық әдіс ... ... ... танымдық
іс–әрекетін қарым–қатынас арқылы дамытуға бағытталған арнайы бағдарлама
тәжірибе тобының эксперименттік әдістемелерден ... ... ... ... ... әрине, бақылау тобы мен тәжірибелік ... бар. ... ... ... ... келесі кестеде сипатталды:
Кесте 1 – Тұлғаның танымдық іс–әрекетінің қарым–қатынас арқылы
дамуының статистикалық өлшем көрсеткіштері
| |топтар |
| | |
| | ... | |
| ... ... ... ... ... ... |
| |Т/Б |Т/Б |Т/Б |Т/Б |Т/Б |Т/Б ... |Qэмп –15 |Qэмп –19 |Qэмп –14 |Qэмп –18 |Qэмп –12 |Qэмп –19 ... |Qэмп –10 |Qэмп –13 |Qэмп –12 |Qэмп –13 |Qэмп –11 |Qэмп –15 ... |Qэмп –12 |Qэмп –12 |Qэмп –13 |Qэмп –14 |Qэмп –10 |Qэмп –29 ... |Qэмп –10 |Qэмп –12 |Qэмп –12 |Qэмп –11 |Qэмп –10 |Qэмп –19 ... |Qэмп –11 |Qэмп –11 |Qэмп –12 |Qэмп –12 |Qэмп –12 |Qэмп –20 ... іс – әрекет барысында қарым-қатынастағы танымдық іс-әрекет
белсенділігі, сонымен қатар қарым-қатынастың өнімділігіне ықпалын ... ... ... ... ... ... ↔ танымдық
іс-әрекет ↔ қарым-қатынас өнімділігіне ықпалының байланыс ерекшеліктері
көрсетілді.
Көрсетілген шаралар ... ... ... ... жүргізу
оң нәтижеге жеткізіп, тұлғаның танымдық іс-әрекетін қарым-қатынас арқылы
дамыту тиімді болады деп есептейміз. Демек, ... ... ... ... ... ... мен ... басты факторы.
Дұрыс ұйымдастырылған оқу-білім, еңбек, іс-әрекет немесе жалпы ... ... ... ... ... оның өмірлік дұрыс
бағыт таңдауына және сол мақсатта игілікті қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... шешуші шарт және оның
басты ерекшеленетін белгісі жекелік іс-әрекеттердің қоғамдыққа бірігуі,
яғни кооперациясы. Кооперация процестері- іс-әрекет ... ... ... ... ... оның жаңғыртылуының жетекші механизмі. ... ... ... сипаттамаларымен шарттасқан, индивидтердің
кооперативті өзара-әрекеттестік құрылымы топта тұлғааралық перцепция
процестеріне ... ... ете ... ... және ... белсенділіктің тұлғааралық жақтарының
өзара әрекеттестіктерінде ... ... іс- ... ... мен ... топта тұлғааралық қабылдау ... ... ... ... ... тек тұлғаалардың бір-бірімен өзара пікір алысуы
үшін ғана емес, танымдық іс-әрекеттің дамуында маңызды орын ... ... ... ... ... көрдік.
Осыдан жоғары қойылған тұлғаның танымдық іс-әректінің дамуына қарым-қатынас
арқылы арнайы бағдарлама құрылып, жүйелі ... ... ... онда ... іс–әрекеттің даму сапасы артатындығын
көреміз. Соның негізінде тұлғаның ... және ... ... ... маңызды орынға ие, тұлғаның сөйлеу
әрекеті қарым–қатынас арқылы дамиды, тұлғаның қарым–қатынас ... ... ... ... ... ... тұжырым жасауға болады
Зерттеу жұмысымыздың тақырыбына байланысты жүргізілген зерттеулердің
негізінде тұлғаның танымдық іс-әрекетіне қарым-қатынастың қаншалықты ықпал
ететіндігі анықталды. ... ... ... ... қатынасты
қалыптастыруды талап етеді. Олардың қызығушылығын арттыру. Теориялық және
практикалық ... ... ... кәсіби қызығушылықтың болуына
байланысты. Сондықтан кез ... ... ... танымдық іс-әрекетінің
белсенділігін интеллектуалды дамуы мен ... ... ... ... назарды қарым-қатынас жүзеге асатын
белгілерге: олардың физикалық табиғаты, міндеттер және т.б ... ... ... ... Танымдық іс-әрекетке арналған
жұмыстардың елеулі бөлігі ... ... ... факторлар рөлдерін
зерттеуге арналған: сөз рөлдері, маңызды емес ... ... ... ықпал ететін, жалпылауға жетелейтін бірқатар жағдайларды
ерекшеледі: олар сыналушылардың қарым-қатынас процесінде ... ... ... ... түсіну ерекшеліктері; олардың орындаған
әрекеттерінен күтілетін салдар; ... ... ... ... олардың орындайтын әрекеттерін бағалау ерекшеліктері.
Зерттеу жұмысымыздан қарым-қатынастың ... ... ... ... ... жас ... де себеп болатындығы байқалды. Біздің
зерттеулеріміз бойынша тұлғаны қарым-қатынас туралы білімдермен қаруландыру
келесі ... ... ... Қарым-қатынас жасауға икемділігі жеткілікті және әрі ... ... ... ... ... аз, ... ... тереңдеткісі
келеді.
3. Тәжірибесі жоқ және оны қалыптасытруға мүлдем ұмтылмайды
Субъектінің кез келген іс-әрекеті тұтас жүйе ... ... ... ... келесілерді кіргіздік: қарым-қатынасқа қатысатын
субъектілер, мақсаты, ... осы ... ... ... операциялар;
берілген іс-әрекетті орындау үшін субъектіге қажетті ақпараттар ... ... ... ... ... ізденістер, зерттеулер мен тәжірибелерге талдау жасау негізінде
танымдық іс-әрекеттің қарым-қатынас арқылы ... ... ... ... шарттарды ерекшелеуге болады. Олар:
- тиімді қарым-қатынасқа машықтану ... ... ... ... ... ... өз пікірін толыққанды білдіру) ерекшеліктері;
- сенімсіздік, қобалжу, қорқыныш, қарым-қатынастағы қиындықтар;
- тиімді қарым-қатынасқа деген дайындығы;
- ... ... ... ... ... ... ... жанашырлық, қақтығысты жеңу, іскерлігі;
- байланыс жасау, өзара іс-әрекетті ұйымдастыру іскерлігін ... ... ... санасу және оны есепке алу іскерлігі;
Кәсіби іс-әрекетті игеру процесін іс-әрекет ... ... етіп ... ... Ол үшін оқудың әрбір кезеңінде іс-әрекет
қиындығы, күрделілігі білім ... ... ... ... ... қажет [155, 96 б]. Кәсіби дайындық процесін іс-әрекетті
қалыпты емес және гетерохронды игеру мен іс-әрекетті ... ... ... ... ... ... құру қажет. Осы негізде оқытуды бар оқу
бағдарламалары шеңберінде уақытша ... ... ... ... ... ... болады.
Іс-әрекет пен қарым-қатынас бірлігі жайлы пікір, ... ... ... ... ... түсіндірулерінің біржақтылығын ұйғармайды.
Олар адамның әлеуметтік болмысы жағынан (Б.Ф. Ломов), қарым-қатынас іс-
әрекет түрі ... – түр ... ... ... ... қарастырылуы
мүмкін (Н.И. Рейнвальд, А.А. Леонтьев, және т.б.).
Қарым-қатынастың ... беру ... ... ... ... ... С.М. Жақыпов оқыту процесіндегі субьектілердің
қарым-қатынасындағы мағыналардың өзгеруі біріккен іс-әрекеттің мотивтері
мен ... ... ... мүмкіндік береді және ... ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін қажетті
шартты жасайтындығы туралы тұжырымдамасы ... ... ... ... ... ... зор ... ететіндігін
көрсетеді.
Қарым-қатынас құрылымында әлеуметтік-перцептивті, интерактивті және
коммуникативті компоненттері ерекшеленген (Г.М. Андреева). Қарым-қатынас –
еңбек, оқу, ойын ... ... ... ... ... ... компоненттер іс-әрекеттің орындалу шарттары болып табылады.
А.Е. Дружинаның танымдық іс-әрекеттің жеке даралық ... ... ... дайындық талаптарына сай білімдерді ... ... ... ... ... ... мен стилдердің үйлесіміне
әкелетінін көрсетеді [157. 118 б ]. Ол жеке ... ... ... ... және ... нақты қатынасының орынығып, ... ... яғни ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Танымдық іс-әрекеттің көрсеткіштері: жағдайды ... ... ... ... ішкі ... ... танымдық тапсырмасын
ажырата білу, танымдық шешімді сол ... ... жету үшін ... жағдайға қолдануға қабілетілігі, оның жетістікке жететін
шарты ... ... сол ... тапсырмамен байланыста кою.
Танымдық тапсырманы шешудегі өзара әрекеттесу көрсеткіштері: ... ... ... жүру ... ... қызығушылығымен
түзету қабілеттілігі; құрбысының ұсынымын, шешімін қабыл алмау ... ... ... ... ... ... ... әрекетін
түсіндіре білу қабілеттілігі; айтылғандарға, түсіндірулерге, құрбысының
толықтыруларына тәуелді өзінің ... ... ... даярлығы болып
табылады.
Қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктерін зерттеу сана мен іс-
әрекеттің бірлігі мен ... ... ... ... ... ... екінші тарауы бойынша мынадай тұжырымдар жасалды:
Тұлғаның танымдық іс-әрекетінің дамуына ... ... ... кейбір қарым-қатынас қиындықтарын ұғынуы басқа психологиялық
ерекшеліктерінің себептерімен де байланыстылығы ... ... ... ... ... ... ... қарым–қатынас
процесінің танымдық іс–әрекетіне ықпал ету деңгейінде ... ... ... арнайы бағдарлама құрастыру және оны
тәжірибеде қолдану тұлғаның ... ... ... ... ... тұлғаның қарым-қатынасындағы танымдық іс-әрекетінің даму
деңгейіне бейімдеп құрастырылған әдістемелер арқылы зерттеу тиімді нәтиже
береді;
Екіншіден, тұлғалардың теориялық және ... ... ... ... қабілетін ашу, шеберлікке машықтау ... ... ... ықпал етеді.
Үшіншіден, бірлескен іс-әрекетте қарым-қатынас ерекшеліктері арқылы
танымдық іс-әрекеттің даму деңгейі анықталады.
3 ТАНЫМДЫҚ ... ... ... ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ
3.1 Қарым–қатынас арқылы тұлғаның танымдық ... ... ... ... ... жас ерекшеліктері кезеңіне қарасақ психикалық
функциялар мен интеллектінің көп өзгеріске ұшырайтын кезеңі – 18-20 ... Бұл ... ... ... даму компоненттерінің
арақатынасының біркелкі еместігін көрсетеді. Кәсіпке бағдарланушы тұлғаның
шешім ... ... ... ... ... ... немесе өзіндік бағалауы, «Мен» ... ... ... ... т.б. арқылы басқа адамға ықпал етеді.
Қарым-қатынас - ол басқа адам, субъект, дербес тұлға ... ... ... ... ... ... құрылымды
компоненттерінің мазмұнды толықтырылуы ... ... ... ... ... болды. Адам басқалармен қарым-қатынас арқылы өз-
өзіне қатынасын реттей және ... тани ... Пән ... ... ... ... ол басқа да іс-әрекеттерге қарағанда оған
белгілі бір қарым-қатынасты қалыптастыру және тануға мүмкіндік береді. ... ... әр бір ... ... ... және қарым-
қатынас объектісі бола бастайды, бұл оған өзіне ... ... ... ... ... өзін ... және бағалайды [158, 55 б]. Сонымен,
қарым–қатынаста коммуникативтік қажеттілік ерекшелігі адамның ... ... мен ... ... сол ... және ... ... таниды және өзін-өзі бағалайды.
Өзіңді және басқа адамдарды тануда әрбір адамда ... ... ол ... ... ... мен оның ... ... байланысын дұрыс белгілеуінен көрінеді. Ол ... ... ... және ... адам оларды ұғынбауы мүмкін, бірақ ол
үнемі жұмыс үстінде болады. Адам ... ... ... ... күнделікті
басқа адамдармен қарым-қатынасында маңызды түрде ... ... ... ... арқылы дамыту ретінде
жүргізілген іс-шаралардың негізгі ...... ... ... және ... ... қатар тұлғаның кәсіби
деңгейлерін жан-жақты психологиялық қамтамасыз ету қажеттігі болып ... ... ... ... ... түсініктерін
қалыптастыру мен зерттеуде төмендегі өлшемдерді есепке алу маңызды. ... ... ... нақты және ғылыми реттелген түсініктері;
- негізгі кәсіби іскерліктер мен дағдыларды ... ... ... ... ... ... туындайтын қолданбалы міндеттер туралы нақты
ойлардың қалыптастырылуы;
- тұлғаның мамандықты меңгеруде кәсіби тәжірибе ... мен ... ... мен ... реттеу.
Осы орайда зерттеу көрсеткіштері бойынша жинақталған мәліметтерді
ескере отырып, теориялық талдау жасай келе, ... ... ... арқылы ықпал етуге бағытталған арнайы ... ... ... мақсаты:
- қарым-қатынаста тұлғаның танымдық іс-әрекетінің даму ерекшеліктерін
зерттеу;
- тұлғаның ... ... ... ... ... танымдық іс–әрекетке ықпалының ... ашу және ... ... ... ... ... ... білімдері мен қабілеттеріне қойылатын
талаптарды ерекшелеу.
Бұл мақсатқа сәйкес төмендегі міндеттер шешіледі:
- қарым-қатынас моделін құра ... ... ... ... ... ... ... мамандықты меңгеруге
бағытталған коммуникативтік қызығушылықты қалыптастыру.
- танымдық іс-әрекетті қарым-қатынас арқылы дамыту мен ... мен ... ... эксперименттік зерттеуге арналған арнайы бағдарлама жалпы ... ... және ол ... ... ... ... тұрады:
- Коммуникативті - Қарым-қатынас құрылымы, түрлері, қызметі, құралдары;
- Перцептивті - Қарым-қатынастағы танымдық белсенділік,
- Интерактивті ... ... ... ... ... ... ... психологияның
бір саласы ретінде А.А. Леонтъев зерттеуі бойынша төмендегідей үш сұрақ
төңірегінде қарастырылды [159, 3 б]. ... ... ... қызметі;
ә) қарым-қатынас құралдары механизмінің қалыптасуы және қызмет етуінің
тәуелділігі;
б) тұлғаның даму ... бұл – ... ... қарым-
қатынасқа қарай қазғалысы. Ал мазмұнсыздық жеке ... ... ... ... ... іс-әрекетті қарым-қатынас арқылы
дамытуға қатынастық критерийінің көрсеткіші ретінде белсенді іс-әрекетке
ұмтылыс, ойлау жылдамдығы мен ... өз ойын ... ... ... ... шығармашылық әрекетке бағыттау, өзін-өзі және басқаларды
қабылдау, өзін-өзі бағалау, өзіне деген сенімділік, эмоционалды ұстамдылық
қасиеттері ... ... ... ... кәсіби іс-әрекет қалыптасатын кезең
болғандықтан кәсіби іс-әрекеттік қызығушылықтар да ... ... ... ... ... ... мамандықтардың ерекшеліктері мен
талаптарын, ережелерін түсіну мен қабылдауға, кәсіби даярлық қасиеттері мен
іскерлік қарым–қатынас техникалары. ... ... осы ... ... ... қарым-қатынаста орнығады. Сондықтан қарым-қатынастың
өзіндік баға, ... ... ... ... ... да ... ... аталған көрсеткіштер тұлғада өзіндік және басқа адам
бейнесін құруға, яғни ... ... ... іс- әрекеттің бар екендігін білдіреді. Сонымен, іс- әрекеттің
құрылымдық компоненттерінің жалпы торы (қажеттілік, мотив, құрал, өнімдер)
қарым-қатынас ... ... және ... коммуникативті мазмұнмен
толықтырылды.
Тұлғаның қарым-қатынас мотивтерін және ... ... оның ... ... қатар
жүретіндігі қарым-қатынас қиындығының астарында ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Көбіне қиындықтар,
серіктестердің тұлғааралық қатынас ... ... ... ... саны немесе қарым-қатынас ситуациясының ... ... ... мен ... ... ... [ 160, 12 б].
Тұлғаның дамуы мен қалыптасуы қызметінің ... ... ... ең ... оның ақыл – ... даму ... ... маңызды орын
алады. Оның жаңа материалды меңгеруі қандай білім мен ... ... ... ... ... Белгілі бір зат, оқиғалар, жағдайлар
немесе іс-әрекет ... ... бір ақыл –ой ... ... ... болса, ол іс-әрекеттің себептеріне айналады.
Белгілі бір заттар, оқиғалар немесе ... ... ... ... мұның өзі адамның көңіл бөліп, зейінінің аударылғанынан
көрінеді, өйткені ол ... ... ішкі ... ... ... байланысты. Балалар мен ересек адамдардың әр алуан
іс – қимылы нәтижесінде олардың ... ...... ... ... орындауға бейімділігі мен ептілігі, ... ... ... ... ... ... және ... дамып жетілуіне әсер етеді. Оның рухани өмірінің мазмұнын байытады.
Әрине өзінің іс - ... ... ... ... жетуге
мүмкіндік алады. Өзін–өзі бағалау ... іс ... ... ... ... ниет, әдет адамның өзіндік бағалауының алғы
шарттары. Жеке адам санасы мен ... ... ... Оның ... ... ... ... қоғамдық жағдайда, бір – бірімен қарым – қатынаста
қарастырылады.
Оқыту мен ... ... ... ... ... ... ... мәселесімен, дамудың сыртқы және ішкі ... ... ... Сыртқы әсерлер ұйғарылатын ішкі ... ... ... ... ... қабілеттерге жетекші орын
беріледі.
Бағдарлама мазмұны танымдық іс–әрекетті ... ... ... ... ... ашу негізінде жүзеге
асырылды. ... ... ... ... ... ... ... «қарым-қатынас» үғымы туралы түсініктерін қалыптастыру;
- қарым-қатынас құрылымы мен құралын қарастыру;
- бірлескен-диалогтық танымдық іс-әрекет қалыптастыру.
- қарым-қатынастың әр түрлі стильдері туралы ... ... ... ... да бір ... тану дағдыларын дамыту
өзіндік ойды жеткізу жолдарын ... ... ... ... ... ... тілдік және
тілдік емес қарым-қатынас құрылымдарын дамыту;
-қарым-қатынаста ара-қашықтық зоналарын қарастыру;
Екіншіден, тұлғааралық өзара әрекеттесуді ұйымдастыру:
- тұлға ... ... ... ... ... ... коммуникация процесін дұрыс құру;
- тұлғааралық коммуникацияларды дамыту
- тұлғалардың өзара әрекеттесуі барысында өзге адамның ішкі күйін
түсіну;
Үшіншіден, тұлғалардың бір-бірін қабылдауы және ... ... ... дамыту:
- қарым-қатынастың перцептивті компоненттері туралы түсінік
қалыптастыру;
- тұлғааралық қабылдаудың негізгі феномендерін дамыту;
- ... ... және оның ... ... туралы
түсінік қалыптастыру;
- іскерлік әңгіме жүргізудің тиімді шарттары және ... ... ... ... мәліметтер тұлғалардың қарым-
қатынас арқылы танымдық компоненттерінің өзгеруімен қатар, кәсіпке деген
қызығушылықтарына да әсер етті ... ... Олар ... ... бағалау
арқылы танымдық белсенділік деңгейінің артқанын, бір-біріне ... ... ... ... ... теориялық білім сапасының жоғарылағанын
біледі.
Мұндай жетістіктер ... ... ... ... т.с.с ... қажеттілік-мотивациялық сферадағы
өзгерістермен, психикалық процестердің дамуымен ... ... ... ... Осы ... тән ... қалыптасу
заңдылықтары мен даму ерекшеліктерін бірқатар жеке бастарының ... ... ... ... ... сана және ... ... өнегелі бағыттылықтар, әлеуметтік бағдар.
Іс-әрекеттің жеке тұлға дамуындағы ерекшеліктері әрекетінің нәтижесінен
көрінеді. Адамның іс - әрекетін тиімді ... оның өз ... ... ... ... оятады. Сонымен қатар бұл пайымдаулар тексті
талдау, оның жекелеген бөліктерін ойша ... бұл ... ... ойша ... ... ... біріктіру, жалпылау жатады.
Қарым-қатынаста қабылдау мен сөйлеуді түсіну, есте сақтау, сөйлеуді
дамыту, сөйлеу бұзылыстары, бірнеше рет ... ... беру ... ... ... ... қосу, бұзу); мәтіндердің негізгі
идеясын түсіну және беру ... ... ... ... ... қарым-қатынастың «жағымсыз» жағына қатысты төмендегі
мәселелер қарастырылды, олар:
... ... ... ... ... ... ... тұлғааралық қатынас;
– топтың даму деңгейі;
– қарым-қатынасты түзету мәселесін құру.
Мамандықты игеруге дайындық тұлғаның тек ақыл-ой дамуын емес, ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін ақыл-ой ... мен ... ... ... ... іскерліктерге жоспарлау, байқау мен
бақылау, техникалық құжаттарды оқу, соның негізінде адеквадты ... және ... ... ... ... ... білімдерді дербес
толықтыру және оларды түрлі практикалық жағдайларда ... өз ... ... ... ... мен ... ... және
үнемді жарату. Дәл осы іскерліктер кәсіби шеберлік пен шешендікті көрсету
мүмкіндіктерін, шығармашыл және бастамашыл ... ... ... ... 60 б]. ... ... ... бір ғана емес, бірқатар
аралас ... ... ... ... ... және ... ... өз ісінің шеберін тәрбиелеуге негіз болады.
Тәжірибелік – эксперименттік ... ... ... ... ... білімдерді пайдаланудың маңыздылығын мойындағанын, ... ... ... ... қаншалықты қажетті екендігін
айтады. Бұл мәселені шешудің жолдарын анықтауға ... ... ... ... мынаны көрсетті: экспериментке қатысатын тұлғалардың
(N=89) 52,8% - арнайы курстарға қатысу десе, 31,4% - осы ... ... ал 10,1% - ... ... ... алға ... - күнделікті іс-әрекеттер ықпал ететіндігін ... деп ... ... ... арнайы іс-шараларды ... Осы ... ... ... ... ... ... пен
қойылған мақсатқа негізделген дамыту жұмыстарының ... ... ... әдістемелер, тренингтік жаттығулар, іскерлік ойындар,
пікірталастар, түрлі ... ... ... ... ... ... тереңдету мақсатында қысқаша теориялық түсініктеме беріліп
отырды.
Ю.К. Стрелковтың пікірінше теориялық талдау үш жақты ... ... ... және «Мен-осы жерде-қазір» принципінде
сана және бейсаналы, ... ... ... және тб. ... ... [162, 5 б]. Бұл ... маңыздысы, ажырамайтын жаны мен тәні,
субьект пен әрекет бірлік, ... ... ... табылады. Осы тұжырымды
негіз ете отырып қарым-қатынас жасау ... ... ... ... орнатуға ықылас білдіруі, дайындығы;
ә) қарым-қатынас жасауға ұмтылыс, бірлескен әрекетті ... ... ойын ... ... ... ... ... орнатып, байланысқа түсу;
г) тұлғааралық қарым-қатынаста бірін-бірі жағымды қабылдау;
Сонымен қатар тәжірибелік тапсырмада танымдық мақсатты қалыптастыру осы
жоғарыдағы ... ... ... ... ... – білімді дамыту
немесе адамды оқытуда жоспарланған жағдайға жүйелі күш салу арқылы орындау.
Жұмыс жағдайында ... ... бір ... ... әрекет түрлерін
нәтижелі орындауынан білім мен дағдыны меңгеру мүмкіншілігіне бағытталады.
Тренингтік жаттығулар кейбір жағдайларда ... ... ... ... ... сана тұлғаның даму процесін жанама түрде және мазмұндау
арқылы ... ... ... және ... себебін ұғыну динамикасына ықпал жасайды. Тренинг барысында
мынандай ... да ... ... ... олар: ыза, қатты дауыс,
дөрекілік, өзімшілдік, ... ... ... ... ... «сөзге керісу», қажетсіз сөзге араласу; ... ... және ... ... ... ... ... мына төмендегі
мақсаттарды негіз етіп алуы жүктелінді:
- жеке тұлғаны дамыту;
- қатысушылардың әлеуметтік – психологиялық компетентілігін, білімін
көтеру;
- ... ... ... ... ... ... өзінің және қоршаған адамдардың өмірінде маңызды өзгерістер жасау
мүмкіндіктерін дамыту;
- өзін-өзі және басқаларды толық тану;
- жеке тұлға ... ашу, ... ... ... әсер ету [ 163, 125 б]. ... ... ... қатысқаннан кейін тұлғалардың қарым-қатынас барысында
өздерін ұстауы, жүріс-тұрысының өзгергендігін, сөйлеу мәнері мен
мәдениетінің ... ... ... ... және ... ... ... түсінуге,
алдымен шешілуі қажет практикалық мәні бар нәтижелерді салыстыруға ... ... ... нұсқасы бар. Олар: сауал-тестер, тапсырма-
тестер, жобалаушы тестер.
Психологиялық тестер өзіндік ... мен ... ... ... сыналушыға- тестпен жұмыс жүргізу, ал экспериментаторға
сыналушының тестпен жұмысын ... және ... ... ... [164, 194 б].
Топтық дискуссия – ол үлкен топтарда коммуникативтік әрекеттегі
пікірталас. Кез келген ... ... ... ... ... жаңа ... ... түрткі болады.
Іскерлік әңгімелер – көпшілік алдында тұлғаға сұрақ қою арқылы интервью
алу ... ... ... ... Ал ... қоюшының
қиялынан туындаған түрлі мазмұнда болуы тиіс және ол ... ... ... ... ... ... барысы, стилі, қатысушылар
мен қарым-қатынасты ыммен ғана түсінуі, яғни әңгіме ... ... ... және т.б. қарым-қатынас құралдары қолданылады.
Қарым-қатынас құралдарына байланысты /вербалды және вербалды емес/ оның
түрлері мен ... да ... ... ... ... ... қарым-қатынаста құрал ретінде - сөз, эмоциялық – эмоция,
сезім, бағдарлауда-сезім мен қабылдау, кинестетикалық – ... ... ... ... ... [165, 21 б]. ... ... сұрақты қою мен сұрақ беру және оны тыңдау барысында өзін-өзі
ұстай алу мүмкіншіліктеріне іскерлік ойындар мен ... ... ... ұйымдастырылған ойындар мен жаттығулардың ... ... ... құрайды. Рефлексия, сөзбен ... етіп баға беру ... ... ... ... ... және ... меңгеру болып табылады.
3.2 Тұлғаның танымдық ... ... ... ... ... психологиялық маңыздылығы
Жаңа заман білімінің мақсаты – біліктілік пен ... ... ғана ... ... жеке ... ... оның ... тұғырларын
қалыптастыру:
– жүйелі түрде ойлай білетін;
... ... ... ... ... ... ... орындалып жатқан жұмысқа жауапкершілікпен қарайтын;
– қызмет бабында кездесетін мәселелерді өз бетінше және тиімді түрде
шеше білетін;
... ... ... ... талпынатын (өзін-өзі таниды,
қадағалайды, дамытады).
Психологтар мен педагогтар кез келген іс-әрекетті жеке адамға қажет
болған жағдайда ғана ... оның ... ... көз ... ... ... адамның тұлғалық ... ... ... ... болуы үшін білімі, дүниетанымы, сезімталдығы, дағдысы
мен икемділігі және ең маңыздысы қарым-қатынасқа байланысты.
Мұнда ... ... ... арнайы
бағдарлама негізінде тренингтік ... ... ... ... ... ... топта қарым-қатынас процесінің
өзгешелігі сол тұлғалармен ұйымдастырылған іс-шаралардың жүйелі құрылуына
байланысты.
Демек, ... ... ... ... ... ... берілгендей сипаттауға болады:
Кесте 3 - Қарым-қатынас кезеңдері
|Қарым-қатынас кезеңдері ... ... ... ... ... ... танысу,|
| ... ... ... ... ... ... бастапқы байланыс, «біз» |
| ... ... ... бір |
| ... ... ... ... |Коммуникативтік міндеттерді шешу ... ... ... ... ... ... танымдық ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады, сол
кезеңде оның белгілі сипаттамасының жалпы философиялық және психологиялық
тұрғыда сәйкестігін С.В. Голубков былай сипаттаған:
1) бәрінен бұрын, ол екі ... ... бір ... ... ... ... ал ... – обьективті ақиқат /оның нақты жақтары:
субьектінің өзі, басқа ... және ... ол ... ... ретінде субьектінің белсенділігін ұсынады
/танымдық–өзгертілген процесс/.
3) оның ... ... ... ... қана ... оның ... ... бір мезгілде бұл бірлік ... ... ... мен уайым» түрінде когнитивті, ... және ... ... ... ... қатынасты көрсетілген
жақтарын нақтылайды – бұл ... ... ... ... ... ... ақпараттық /танымдық/, реттеуші /өзара
әрекеттесумен ... және ... ... ... [ 166, 14 ... қылық – бұл шекаралардың анықтылығымен, аяқталғандығымен және
жіберілгендігімен сипатталатын адамдардың бірбіріне жолдауы, оның ... ... ... қоғамдық / субьектілердің өзара қатынасын
өзгертуге бағытталған / ақпараттардың, аффективті және реттейтін ... ... ... ... бұл ... белгі, сәйкестік,
семантика, синтаксис және прагматикалық аппарат вербалды емес, ... және ... ... ... ... ... көрсетілген.
Сондықтан адамдардың шындықпен өзара әрекеті, ... ... үш ... ... таңдау /обьективті–субьективті/ және белгі
/тікелей–жанама/ арқылы сипатталады, ал бұл ... ... ... ... ... құрылғыда бейнеленеді.
Қарым-қатынас қабілетін дамытуға арналған ... ... мына ... ... ... қарым-қатынасқа машықтау (байланыс құру, қосылып ... ... өз ... ... білдіру);
- эмпатиялық дамыту;
- сенімсіздіктен, қобалжудан, қорқыныштан, ... ... ... ... ... ... дамыту;
- айналадағылармен қатынаста адамгершілікті дамыту;
- тыңдай білу, жанашырлық, дауды жеңу, іскерлігін игеру;
- қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру;
- байланыс жасау ... ... өз ... ... ... өзгелердің қызығушылығымен санасу және оны ... алу ... ... ... ... деген сенімді дамыту; [167, 45 б]
С.М. Жақыповтың бірлескен-диалогтық ... ... және ... әдістері туралы пікіріне сүйене отырып, топтық пікірталас, рөлдік
ойындар, әлеуметтік психологиялық ... ... ... ... туғызу арқылы шешу танымдық іс-әрекетті дамытуға бағытталып
ұйымдастырылды.
Өзіндік ашылу ... ... ... өз ... ... ... табылады. Бұл – тұлғаның
қарым–қатынаста көрінуінің толысқан күрделі және ... ... [ ... б]. Мұның мәнді бірнеше сәттері ерекшеленген. ... ... тек жеке ... ... Екіншіден, бұл ақпарат барлық кезде
интимді сипатта болмайды. Үшіншіден, өзіндік ашылу қарапайым коммуникация
актымен шектелмейді. ... ... ... коммуникатор түрлі
мақсаттарды көздейді. Бесіншіден, өзіндік ... өз ... сол ... ... да жүзеге асырылуы мүмкін. Алтыншыдан, субьектінің өзіндік
ашылуы серіктесімен ... ... ... ... ... ... болғанда да жүруі мүмкін
Тұлғаның танымдық іс-әрекетін қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... бір рет өткізіліп
отырды. Бағдарлама тәжірибеге ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды да орындады. ... ... ... ... ... белсенділігі,
шығармашылығы біздің ұйымдастырған іс-шараларымыздың ... ... ... және негізгі коммуникативтік рөл басшылыққа
алынды:
- ... ... ... ... психологияның коммуникативті
кем дегенде үш құрамды бөліктерін: вербалды ... ... мен ... ... ... коммуникативті іс-әрекет хабарды тарату немесе ақпаратты
жеткізу мен қабылдауға қарағанда күрделі міндетті ... ... оның ... ... ... ... жасауға мүмкін
болатын, «ақпараттың жалпы қорын» құрайды;
- Үшіншіден, «ақпараттардың жалпы ... ... ... ... ... бүркемеленгендіктен, онда коммуникативті іс-
әрекет бірлескен-диалогтық танымдық іс-әрекет қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынас ұстанымдары талқыланып, нақтыланды:
- «Қазір және осы жерде» ұстанымын ... ... және ... ... ... ... құпияда сақтау.
- Қатысушының әрқайсысы, серіктесін жанамаламай өз ... ... ... жеке ... ... іс-әрекетін сынға алу.
- Пікірлер қысқа әрі нақты және қозғалып отырған мәселеге байланысты
болуы маңызды.
- Топтың ... ... ... ... ... ... ... арналған жұмыстардың ерекшелігі –
тұлғаның ішкі жан ... ... әсер ... ... ... қарым–қатынас дағдысына машықтау. Олардың бір – ... ... ... ... ... дамыту іс–шараларын
оқу–тәрбие процесінде ұйымдастыру оларға оң ... ... ... ... ... қарым-қатынас қабілетін дамытуға арналған жаттығуларды
қолданудың ... ... ... ... ... ... – байланыс құру, қосылып отыру, белсенді ... өз ... ... ... ... қорқыныштан, қарым-
қатынастағы қиындықтардан арылу; тыңдай білу, жанашырлық, қақтығысты жеңу,
іскерлігін игеру; қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.
Кез ... жаңа ... ... ... ... танысуды
ұйымдастырудан басталады. Біз тәжірибемізде ... ... мен ... ... белсенділігін арттыру үшін алғашқы
кездесуде танысу мен сәлемдесу ... ... ба, ... ... ... сіз ....» міне ... сөздер арқылы танысу басталды.
Қатысушылар өздерінің жеке даралық ... ... ... ... және т.б. ... ... алды.
Тренингтердегі ең бастапқы жаттығу танысудан басталады, сондықтан
қатысушыларды жұмысқа жауаптылықпен қарым-қатынас ... ... ... Кейде жай ғана танысу мен ... ... ... ... ... Олай ... танысу тұлғалардың өзіне баға беруден көрінеді. Мысалы
сыналушылар таныстыруда өздеріне теңеуді былай сипаттады Ж.О.: ... ... ... Ал А.Н.: ... ... Осы ... ... өздері
туралы ақпаратты тек сыртқы келбетінен ғана емес, сөзі арқылы беріп,
басқаның есінде ... ... ... ... ... ақпарат алмасу процесін дамыту, «Қарым-қатынас» ұғымы
туралы түсініктерін ... ... ... мен құралын
қарастыру мақсатында топпен танысуды келесі ... ... ... келесі тапсырма берілді: «Барлығымыз шеңбер жасап
отырайық. Сіздерге өзіңізге және өз мінезіңізге ең ... ең ... ... ... ... ойлауды ұсынамыз. Енді оған қысқа айту ... ... ... өлең ... де ... (Мұз және ... ... ұлимын, бірде сәйбидей жылаймын), (Тыныш, ... ... және т.б.). ... ... ... бойымен, кезекпен жүргізушінің оң
жағында отырған ... ... ... ... бастаймыз. Алдымен өз
есімдеріңізді айтыңыздар. Егер ол бір сөйлеммен айтылса да жақсы, немесе
өлең немесе ... ... ... Сіз ... аяқ астынан ойлап
табыңыз, өтінеміз. ... ... біз ... бір ... ... таныстыруы көбірек әсер қалдырды, талқылауымызға болады…» деп
жаттығуды жүргіздік. ... ... ... ... Алғаш бейтаныс кезеңде қандай күйде болдыңыз?
2. Танысу барысында не сездіңіз?
3. Танысу аяқталғанда сізге өзге не әсер ... ... ... жаңа ... таныстырдым. Ол мен үшін басқа
көзқарас тудырды.
А.Н.: Маған өзіме берген есімім мен сипаттамам жаңа ой ... ... ... ... ... ... сөйлетуге тарту,
әрбір қатысушының өзін таныстыруына көмек берілді.
Танысу ... ... соң, ... ... ... берілді. Ең алдымен тақырыпты ашу үшін мынадай ... Адам ... ... не үшін ... ... дегеніміз не?
Осы сияқты сұрақтарға берілген жауаптар-
Ж.О.: Білім алу және құрбылармен, ата-аналармен пікір алмасу үшін
А.Н.:Өмір сүрудің ... ... ... - бұл екі ... ... бір ... екі ... бірнеше адамдардың
орындауы және т.б. жауаптар алынды.
Алынған ... ... ... ... қысқаша былай берілді:
Жас ерекшелік деңгейіне байланысты іс–әрекет көптеген жағдайлардың
жиынтығымен анықталады. Бұл - әрі ... оның ... осы ... ... ... әрі айналасындағылармен қарым-қатынастарының
мәнісі, әрі ол игеретін білім мен ... ... ... сыртқы
дүниемен қарым-қатынас жасау процесінде қажеттілік туындап отырады. Адамға
алдына мақсат ... оны ... ... - оның ... ... ... бойында ішкі түрткі, қызығу сезімдері болады т.б.
Қатысушылардың эмоциялық күйін ... ... мен бой ... «Жеміс жидектер» ойыны. Ол топтың көңіл күйін көтеру, бой
сергіту, жағымды эмоция тудыру, ... ... ... бағдарлау
ерекшелігін дамыту мен қарым-қатынас үйлесімін орнату мақсатына арналды.
Жүргізілі барысында қатысушылар шеңбер болып орналасып, бір бірінен соң
бірі кезекпен үшке дейін ... ... ... ... әр ... бір ... Біріншілері – алма, екіншілері – банан, үшіншілері – мандарин.
Біз «алма-мандарин» - дегенде сол ... ... ... ... «алма-алма» дегенде де олар сақ болып, алмамен алма ауысады. Ал «алма-
банан-мандарин» үшеуі де қимыл қозғалыс жасайды.
Бағдарламаның ... ... ... ... барысы: Қатысушылар кез келген тақырыпта әңгіме құрастыру.
Әңгіме жылы жүзбен орташа ырғақпен басталды. ... ... ... ... ... ... сенімділікті ұялатуға бағытталды. Тұлғааралық қарым-қатынаста
серіктердің әңгімелесулері туралы сипаттама жасалды. Мұнда екі ... ... ... мән беру ... ... ... Әңгімелесуде белгіленген уақыт жайында ... ... ... сөз ол ... ... ... емес ... әңгімелесу жалғасады. Осыдан
кейін өзіңіздің көз қарасыңызды айта аласыз.
Ж.О.: Қай ауылда дүниеге келдіңіз?
А.Н.: Жамбыл ауылы?
Ж.О.: ... жер ... ... ... айта ... ... ... шақ естеліктері т.б.
Осы жаттығу орындалғаннан кейін түсіндірме жасалды. Ол қарым-қатынастың
болмауына кедергі ... ... ... Сенімсіздік көрсету. Кешірім ... қашу ... яғни ... ... ... ... ... «Мен тағы естісем
деп едім» «Өтініш, егер сізде мені тыңдауға уақыт болса».
Керісінше, әңгімені бастағанда ... не ... ... айту ... оның сұрағының барлығына жауап бере алатыныңызды байқатыңыз.
2. Кездесу ... ... ... ... ... жағдайды
қарастырайық», «Мен өтіп бара жатып сізге кіре салдым», «Ал менің ... ... ... ... «Құттықтау» жаттығуы жүргізілді.
Мақсаты қатысушылардың тиімді қарым-қатынас деңгейін дамытуға
бағытталды.
Жүргізілу барысы: ... ... өз ... оны ... ... деп елестетіп, қатысушыларды мереке кешіне шақырады. Өзін мереке
кешінің иесі деп елестетуші ... ... ... ... ... ала ... ... тілек айтылып және сыйлықтар сыйланады. Тілек
айту ... ... ... ал сыйлықтар мимика, жест, жұмбақ түрінде
беріледі.
Танымдық тапсырма ... ой» ... ... Сыналушыға артқа қарауын ұсынып, оның ... бір ... ... ... ... телефон т.б. Затты сыналушының
қолына қойған сайын ... ... зат ... не ... ... ... ... барлық топ мүшелері жазып отырды. Алынған
нәтижелерден ... ... Топ ... ... бірдей болмады.
Ж.О.: қалың дәптер, телефон т.б.
А.Н.: кітап, ұялы телефон т.б.
Бой сергіту «Түсаукесер» жаттығуы
Келесі тапсырма вербалды емес қарым-қатынас орнатуға ... ... ... ... барлық қатысушылар, топқа өз бейнесін
таныстырады. Бастаушы: “Ыммен, қол ... ... әрі ... бір-екі
ауыз сөзбен өзіңізді топқа таныстырыңыз, Сіз ... ... ... сезінетіндігіңізді, топтың Сізді ... ... көз ... ... сол ... ... ... ұмтылыңыз”,
- дейді. Ойынды өзіміз бірінші бастап, топтың алдында қалай таныстыруды
көрсеттік. Келесі кезекте әр ... ... ... өзін ... ... ... өзі айтқаны жайлы, қалай жүргені
туралы талқылау ... Біз ... ... ... ойын
нақтылап отырдық:
- Сізге кімнің өзін таныстыруы өте ... есте ... ... Сіз үшін қай ... өте ... әрі күтпеген танысу болды?
- Қай топ мүшесінің өзін таныстыруы Сізге бірден жақын адам ... ... ... бойынша)?
- Кімнің айтқан ойы Сізге түсініксіз немесе Сізді таң қалдырды? Мүмкін,
Сіздің сол адамға қандай да бір сұрақ қойғыңыз келетін ... ... ... ... ... ... ... емес қарым қатынас туралы түсініктерін кеңейту, қарым-қатынаста ... ... ... ... ... ... емес ... «дене
тілі», «ым-ишара тілі» деген ұғымдармен ... ... және ... емес қатынастық кедергілер бар. Вербалды – сөзді
бөлу, талас, эмоцияналды сөздер, жабық ... ... ... емес ... адам ... сөз қозғағысы келмейді, көзіне тіке
қараудан қашады, ... ... ... ... ... және т.б
әрекеттер жасайды. Вербалды емес тіл басқа адамның сезімін түсінуге ... ... ... қолайлы, басқа әдістер ақпаратты ... ... ... ... ... ... және оның ... түсуге ыңғайлы» деген сипаттама берілді.
Тақырыпты толықтыру «Көзқиық» ойынымен жалғастырылды.
Қатысушыларға адам саны бірдей ішкі және сыртқы ... құру ... ... сырттағыларға қарап тұрады. Олар бір минуттың
аралығында ... ... ... ... ... қисайтпай,
тыжыраймай қарау керек (эмоциясын ұстап).
Содан кейін сыртқы шеңбердегілердің ... ... ... ... ... ... ... барады. Сөйтіп, осы көрініс
қайталанады. Осымен жаттығу аяқталып, әр ... өз ... ... ... ... көптеген тұлғалық тосқауылды жеңуді талап етеді.
Тұлғалардың өзара әрекеттесуін ұйымдастыру, танымдық ... ... ... ... барысында дамыту.
Жүргізілу барысы: Қарым-қатынас түрлері туралы түсінік берілді. Арнайы
іскерлік сферада қарым-қатынас ... ... ие ... ... ... ... өзі ... іскер адамдардың арасындағы,
бизнесмен, комерсант, кәсіпкер арасындағы қарым-қатынас деп ... ... ... дегенді кең көлемде түсіну маңызды. ... және ... ... ... ... ... ... сынып жиналысы, басшымен әңгіме, педкеңес және тағы да сол
сияқты) қарым-қатынастар туралы ... ... ... ... барысы: Әрбір жеке тұлға - өз ісінің ... ... ... және т.б. ... де - ... болудың бір саласы.
Адамның қожайын сезімін ояту үшін, тренингке қатысушыларға жаттығу жасату
қажет. Жүргізуші топ мүшелерінің ... бір ... ... ... ... ... оны ... ретінде санауы керек. Ол ... ... ... ... көтеріңкі, жуан және аудитория еститіндей темпте
болуы міндетті. Ол қатысушыларға кез келген әрекетті бұйрық беру ... ... ... «Өтініш» ойынымен жалғастырылады.
Жүргізуші жұмыс барысында қатысушылардан ... ... ... ... ... және іскерлік қасиеттерін кіргізеді. ... соң ... ... ... ... топ ... ... оқиды (өтініш құрауға 5 минут уақыт беріледі).
Ал қалған қатысушылар оның негізгі қасиеттерін, іскерлігін, есімін есте
сақтау үшін ... ... ... ... тыңдайды. Содан соң әрбір
қатысушы өз тренингтік есімін қояды. Есім таңдау қалауынша ... ... ... әріптермен жазылады «Болашақ» топ мүшелері тек осы ... ... ... ... ... Ол қағаз (өтінішке, есімге арналған), қалам,
қыстырғыштар дайындайды. Егер ... ... ... есім ... онда
жүргізуші басқа бірнеше есімдер ұсынады.
Қатысушылар өздерінің өмірлеріне ... ... ... алды, онда
болашақта оны үлкен және мағыналы жұмыс ... тұр. ... ... іскерлік қасиеттерді қажет екендігін сезінулеріне ықпал жасалды.
Уақыттың дәлдігін сезіну адамның қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... әрбір тұлғаның бойынан көрінуі
қажет.
Жүргізілу барысы: Қатысушылар көздерін жұмып, босаңсып, ... ... ... айтқанын тыңдайды. Жүргізуші нұсқауы бойынша ... 60-қа ... ... Жүргізуші уақыт өтті дегенде ... ... ... тыңдау, қабылдау ерекшеліктері анықталды.
Біз уақытты белгілеп отырадық. Себебі 1 мин уақыт ... ... осы ... ... ... ... санап үлгергені
сұралды. Егер 57-63 дейін санап үлгерсе қатысушының сол кездегі ... ... ... ойыны - «Метафора».
Жүргізілу барысы: Әркімнің қоршаған ортаға қандай әсер ... ... ... ... ... ... ... байқалмайтынын білу қызықты. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... жұмысты
жүргізуге қатысуды ұсынамыз. Ол үшін алдымен, ... зат ... өз ... шеңбер ортасына ... ... ... төмендегі тапсырма берілді:
«Біздің кейіпкерге қарағанда сіздердің ойларыңызда қандай ... Бұл ... ... ... толықтыруға болады. Оны қандай адамдар
қоршауы мүмкін. Суреттің фонын ... ... ... ... құрайды. Бұның
бәрі қандай кезеңдерді еске түсіреді. Мысалы: біздің ... өз ... ... ... ... суда жүзген және мұқит ... су ... ... ой ... ... ... ... белгісіз, шөл
даламен келе жатқан жалғыз ел ... ... ... ... осындай ойлар
келуі бірден есімізге түседі, осындай өз шығармашылық ... ... ... ... ... Тағы өзін сыртынан көргісі
келетін адамдар бар ма? Қане, алған әсерлерімізбен алмасайық.»
Вербалды емес ... ... ... ... ... және ... ... арқылы белсенді ақпарат алмасу
қызметін атқарады. Е.В.Кузнецованың пікірі ... ... ... ... ... ... адамдардың
бірін–бірі қабылдауы, түсінуі және ұғынуы. Вербалды емес ... ... ... ... ... ... ... Оның негізгі
сәттері вербалды емес белгілермен қарым–қатынас ... онда ... ... ... ... жақындауларды орнату және
өзгерту, бір–біріне эмоциялық келбет көрсету және т.б. [ 169, 26-б]. ... ... емес ... өзара ықпал, тұлғааралық әрекеттесу құралы
ретінде қызмет атқарады.
Көбіне ... ... ... ... ... ... ... біреуі сөйлегенде, екіншісі оның сөзінің үзілісін үнсіз күтіп
тұрады да, тоқтаған ... ... ... ... айта ... Ал ... ... сөзін іле шала бөліп ... ... ... орын ... Егер ... ... ойы ... тыңдап
қабылданбаса, онда қарым-қатынас процесінде қиындықтар ... ... Осы ... ... «Мен сені түсінемін» жаттығуы.
Әрбір топ мүшелерінің өздеріне ... ... ... ... ... ... 3 ... ішінде серіктесіңіздің
тілегін, сезімін, көңіл-күйін, жағдайын бейнелеп ... ... ... оның ... ... ... ... шығарады. Қасыңызда отырған
адамға назарыңызды аударыңыз және оның қазіргі ойын, ішкі сезімін, арманын
түсініп, іштей қорытынды жасап ... ... екі ... ... ... ... Оған 5 ... уақыт беріледі. Қатысушылар
жаттығу басталмас бұрын өздеріне серіктес таңдаулары қажет. ... ... ... өз ... ... ... Содан-соң бір-бірінің
пікірін талқылайды. Үлкен шеңбер құрып топ мүшесінің біреуін таңдап, оның
сол ... ... ішкі ... ойын ... А.Н. ...... күйі ... бірақ өзін сенімсіз ұстанып отыр.
Т.б.
Қарым-қатынас жасағанда ... ... ... рөл ... ... уақыты, көптеген кедергілердің болмауы, телефонның дыбыстары,
бөлмеде ықтиятты болмауы және стол ... ... ... жатуы т.б.
Әңгімелесушімен оның қолы тимей жұмыс жасап жатқан кезінде қатынасқа түспей-
ақ қойғаны жөн. Қандай ... ... ... ала ... ... жөн. Егер ... барысында көп нәрсе білу керек болса, онда
арнайы, қажетті сұрақтарды рет-ретімен ... алу ... ... ала ... ... Мен ... ... бастаймын? Қандай аргументтер келтіремін?
Қандай қарсылықты күту керек? Мен ... ... ... шығарамын? Қандай
соңғы шешуші аргумент қолданамын?
Жүргізуші жұмыс барысында қатысушылардан қосымша тағы өтініш ... ... ... ... және іскерлік қаситеттерін кіргізеді.
Жұмыс біткен соң қатысушылар шеңбер құрайды. ... топ ... ... оқиды (өтініш құрауға 5 минут уақыт берілді).
Жаттығу «Сіз маған ұнайсыз»
Мақсаты: Бұл жаттығу білімгерлер арасындағы ... ... ... ... ... ... өз ... еркін көрсете алады, ал
кейбіреулер үшін бұл - үлкен мәселе. Бұл жаттығуда қатысушылар осы ... ... ... ... алады.
Қажетті құралдар: Түрлі-түсті жіп орамы.
Жүргізілу барысы: Қатысушылардың барлығы ... ... ... Бір-бірін біріктіретін үлкен түрлі түсті ... ... ... ... ... өз ...... деген мейірімді
ойлар мен сезімді көрсете алады. Жіп ораманың ұшын алақанда ... ... да ... ... көрсетеміз. Осылайша басқа балаға көрсетіп,
оған деген ілтипатты ауызша айту керек. Оның саған не үшін ... ... ... ... ... тұлғаларда «сіз маған ... ... ... айтуда қиындық туғызды, сондықтан «маған сенің.....
ұнайды» деген сөзбен алмастырып отырды.
Жаттығуды талдау.
- Басқа балаларға жағымды нәрселереді айту саған оңай ... Осы ... ... ... ... қасиеттерді кім көп айтты?
- Біздің топ жеткілікті тату ма?
- Осы ойында сені ... бір ... ... таң ... өзара әрекеттегі мінез-құлқы және бірлескен іс-әрекет
процесінде ... ... ... үш ... ... әр бір қатысушы жалпы жұмыстың өзіне тиесілі бөлігін басқаға тәуеліз
орындайды;
- жалпы ... ... ... ... ... ... қатысушының барлық қалғандарымен бір мезгілде ... орны ... ... ... ... ... процесіндегі соқтығысуға
әкелуі мүмкін. Нәтижесінде адамдар бірбірімен «келісу- келіспеу» қатынасқа
кіреді. ... ... ... бірлескен іс- әрекетке жұмылдырылады.
Осыдан өзара әрекеттесуге қатысушылар арасында ... мен ... ... ... – бұл бірден бірнеше мәні қорытылған феномен. Біріншіден,
судың тамшысы сияқты, қоғамдық қатынастардың мазмұнын ... ал ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Екіншіден, адамның өзара ... ... оған ... ... ... ... мәні ... Үшіншіден, өзара
әрекеттесуде адамның тұлға ретіндегі сипаты пайда болады, белгілі қоғам
өкілі /топ, ... міне ... ... пен ... ... ... ... [170, 25 б]. Сондықтан адамдар арасындағы
қарым - қатынас тек ақпарат алмасумен ғана ... ... ... және ... ақиқат туралы түсініктерді өзара ұғынуымен көрсетіледі.
Осы туралы көзқарастар көп ... ... ... мақсат, құндылық, ұстаным,
өзіндік бағалау және тб./ мұндай енуі терең және ... ... ... ... келу жылдам болады, осыдан ... ... ... ... ауысу болады. Сол ... ... ... ... ақпараттарды қабылдау мен қайта
өңдеуде байланыс орнату, өзара түсінісу және тб. ... ... ... ... жас ... және ... байланысты қарым-қатынастағы
қажеттілік, негізінен баланың ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жеті жасқа
дейінгі кезеңінде қарым-қатынастың өзіндік үш формасы болады. Алғашқы және
генетикалық ерте ... ... ... ортамен тікелей эмоциялық қарым-
қатынасы. Оның белгілері баланың қоршаған ортамен тікелей эмоционалды
қатынасқа ... ... ... ... ... бала оған кешенді
жанданумен жауап қайтарады), коммуникацияның ... ... ... және ... ... ... ... қарым-қатынас арқылы нәресте
өзіне қажетті үлкендердің мейірімі және зейінімен ... Бала ... ... ойыншықтармен манипуляция жасай алғаннан кейін, ол қарым-
қатынастың келесі формасы – ... ... ... ... ... Бала
мен үлкендердің біріккен іс-әрекеті эмоционалды байланыспен жалғасады.
Қарым-қатынастың келесі ... ... емес ... ... ... ... үшін үш көрсеткішті- өзіндік баға, айналасындағылар бағасы ... ... ... «кеңістігіндегі» үш координат ретінде қарастыруға
болады. Бұл, ... таза ... ... ол координаттар кейбір үлгілі
матрицаларға ... ... ... ... ... Егер ... үшін оның үш көрсеткішін таба алатын болсақ, онда оларды координат
осьтеріне орналастырып және ... ... ... ... Топ
мүшелерінің барлық жеке нүктелерінің геометриялық орындары берілген топ
нобайын құрайды [171]. ... ... ... ... ... ... ... уайымдау арқылы қанағаттандырады. Соңғы жылдары көптеген
зерттеулердің ... ... ... ... ... басқалармен
бірлескен іс-әрекетте қарым-қатынас арқылы қалыптасатындығы анықталды.
3.3 Танымдық іс-әрекеттің дамуын жеке дара психокоррекциялық
жұмыстар ... ... ... ой өрісінің дамуына жағдай жасау, белсенді
көркемдік іс-әрекеттерге деген ... пен ... ... ... ... ... ... жағдайын жақсартудың алғы
шарттарының бірден-бір ... ... бірі ... ... ... ... интеллектуалды дамуы біздің зерттеу жүргізген жас кезеңінде
жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ... және ... ... ... ... қайта құрылу мен ... ... ... ... ... А.В. ... ... сипаттаған:
«тұлғалық жоспарда ойлау, адамның өзі шешетін ... ... ... ... ... ... оқып білуде жүзеге
асырылады ....» [172, 29 б]. Ойлаудың осы ... ... ең ... ізденісінің мотивациясын танымдық мақсатта субьект өз ... ... ... ... ... ... ... қатар
қарым–қатынас осы танымдық тапсырмаларды шешу ... ... ... ... ... жұмысымызда қарым–қатынас арқылы тұлғаның
танымдық ... ... ... ... ... да
қарастырдық. Бұл мақсатты тікелей танымдық іс–әрекетке ықпал етуге арналған
тапсырмаларды орындау арқылы ... ... ... ... ... әлеуметтік байланыстарын қарым-қатынас негізінде
кеңейту. Бірақ мұндай ... ... ... ... ... ... ... нәтиже береді. Осы орайда танымдық
іс–әрекеттің дамуында ... ... ... сыналушылармен дамыту
эксперименті барысында жеке жұмыстар ұйымдастыру арқылы нақтыланып отырды.
Төменде сол жұмыстарды ... ... ... ... ... жұмыстардың нәтижелерін қатысушылар бірден талқылайды. Ал
нақтылау тұлғаның жан-жақты дамуы мен қалыптасуына ықпал жасайды. Жұмыстың
алғашқы бастауында ... ... ... ... ... ... ... арқа» жаттығуын орындау қатысушылардың сөздік
қоры мен байланысын тексеру мен ... ... ... Екі ... арқа ... ... Бір бірімен кез ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас қиын немесе
жеңіл болатындығы туралы. Әсіресе ... ... ... ... ... Ең ... өзіндік талдау процесі, өзінің ... ... ... ой салу т.б. ... ... ... іс-
әрекеті турады бірден талдау жүргізу ұсынылмайды. Себебі негізгі міндет
тұлғалық даму мен ... ... ... тудыру, түрткі жасау болып
табылады.
Алғашқы жаттығудан кейін «Бетпе бет» тапсырмасы орындалады. Серіктестер
біріне-бірі тіке ... бет ... ... ... ... сөз ... ... не туралы ойланып және сезініп тұрғанын таптыңыз ба?
Қаншалықты осы күйде тұра алатыныңызды белгілеу ... ... бір ... ... тұр ма? ... осындай күйдегі сезіміңіз кедергі болмайды
ма? Деген сұрақтар арқылы көзіне тік қарап жауап алынады.
Тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... қызықтырды. Әр кездесудегі
тірнешеуіне тоқталып ... ... ... деп ... тапсырма олардың
ойлану қабілетін дамытуға арналған. Тапсырма ... ... ... ... ... ... сөздер құрастыру. Сыналушыға
таратылған ... ... ... ... ... ... Әріптерден кем дегенде 20 сөз құрастыруға болады.
«Ым-ишара тілі» жаттығуды орындауда қатысушылардың ... ... ... оның ойы мен ... оқу ... қиын болғандықтан мінез-
құлық ерекшеліктерін ескеру маңызды.
Серіктесіңізбен бетпе-бет тұрып, бір біріңіздің көз қарастарыңызды
беттің мимика, жест ... ... ... ... ... Жест тіліндегі сигналдарды терең қабылдауға тырысыңыздар? Қарым-
қатынас бойынша серіктесіңіздің ойы мен ... ... ... ... ... ... ... әрекет орындалады. Ол «Басқа
сөздермен алмастырып айту» жаттығуы.
Адам тіл байлығымен қамтамасыз етілген. Оның ... қоры мол ... ... ... ... дәлме дәл сөздің мағынасын жеткізу үшін
қажетті сөздерді ... ... ... тапсырмамыз төмендегі
сөздердерге қатысты синоним және сөз ... табу ... ... ... жолдас, қатарлас ........
Маңызды: ауқымды, негізгі ...........
Көңілді: күлкілі, жайдарлы ...........
Көрікті: сұлу, әдемі ............
Сенімді:
Зерттеу жұмысымыздың ... ... ... ... туралы
білімдері мен қабілеттерін дамыту болғандықтан ... ... ... жан- ... ... ету тиімді болады. Сондықтан кездесудің
келесі тапсырмасы «Вербальды емес қарым-қатынас» деп аталды. Бұл ... ... ... ... арқылы орындалады.
- «а» Бұл жаттығу сыналушылардың көзін байлау арқылы
орындалады. Тек ... ... ... ... берілетін ақпаратты жеткізуге
болатындығы туралы білу. Жаттығу орындалғаннан кейін не сезгеніңіз туралы
анықтау: әр қайсысыңыздың сезімдеріңіз ... ... ме? Егер әр ... ... неде екенін анықтау.
- «ә» Жаттығудың жалғасы ретінде жүргізіледі. Енді ... ... ... ... ... бір ... жақындамай тек дауыс арқылы
байланысады. Дауыс ырғағы, сөздің ырғағы, интонациясына мән ... ... ... ең ... нәтижелерін белгілеп отыру.
«Ортақ мағына» жаттығуы тұлғалардың мағыналы ойлауы мен сөздік қорын
дамытуға мақсатталды. Екі ... ... ... байланысы жоқ сөз
беріледі. Қатысушылар сол сөздердің ортақ байланысын табулары қажет.
Мысалы: «қайық» және «тарелке» - І жауап – ... да ... ... ІІ ...... да, қайыққа да сұйықтық құюға болады.
ІІІ жауап – тарелканы да қайықты да адамдар жасаған зат ... ... ... ... ... ... Ойын ... көңіл күйі мен эмоциялық дамуына ықпал етеді. Оның орындалуы
келесіідей: Қатысушылар шеңбер болып ... ... ... ... ... Қатысушылардың біреуі сол тақырып бойынша әңгімені
жалғастырып, қызықтырады. Келесі ... ... ... оны
шатастыру үшін басқа жаққа бұруы ... ... ... ... Айтушы ым ишара арқылы екінші жаслғастырушыға
ауыстырады. Бұл ойын арқылы қатысушының ішкі ... ... ... ... қатар ол зейінін жылдам ауыстыруға, басқаның ойын жылдам
ұғынып сөз ... ... ... Егер алғашқы айналымда қатысушы
ойын толық жеткізе алмаса ойын жалғастырыла береді.
Интеллекуалды тапсырма «Толық ... ... Ойын ... ... ... Сыналушылардың алфавитті қатармен сөздерді орналастыру
қабілетін тексеру және дамыту. Тапсырма кез ... ... ... ... бақташы, ......
Қала: Астана, Баку, Вашингтон ....
Жануарлар: Архар, бұқа ............
Музыка аспаптары: акордеон, баян .........
Тамақ өнімдері: алма, банан .....
Қатысушыларды ... мен дене ... ... ... жаттығуы.
Қатысушылар екі топқа бөлініп біріне бірі ... ... ... Біреуі
ақырын қолымен, басымен және барлық денесімен қимылдар жасайды. Ал екінші
адамның міндеті сол серіктесінің ... ... ... ... ... Ол оның ... ... ретіндегі рөлге енеді. Бірте ... ... ... ... ... Бұл ... ... орнатуға өте тиімді тәсіл болып табылады.
Кейбір жеке дара ... ... ... ... мен ... мақсатында да тапсырмалар орындалып отырды. Мысалы: «Дискуссия»
жаттығуынды ... ... ... ... дамытуда
қатысушылардың өзара түсіністік пен ... ... ... да ... қажет етуге арналды. Топ ... ... ... ... ... ... ... Бірінші қатысушы «мылқау және
керең» рөлін алады, ол ... ... ... ол көре ... көру ... іс-әрекет жасайды. Яғни вербалды емес қарым-қатынас.
Екінші қатысушы ... және ... Ол ... және ... қабілетті. Ал
үшінші қатысушы «мылқау және соқыр». Сондықтан ол сөйлейді және ... ... ... үш ... ... ... ... Астана
қаласында кездесу орынын келісім жасау, туған күні болатын адамға ... және ... ... ... бояу ... ... барысында қатысушылар
өздерінің рөлдерінен ауысып ... үшін ... ... ... таяқ және т.б. ... Осы жаттығуды орындау арқылы топтың
өзара ... ... ... болады.
Кездесудің келесі күнінде ... ... ... ... ... «Үш сөз» ... орындалды. Бір-бірімен мағынасы
тұрғысынан байланысы жоқ кездейсоқ үш сөз ... Осы үш ... ... ... ... Ал ... ... және өзара
байланыстырылуы маңызды.
Мысалы: көл, аю, ... ... мен ... ... ... жаттығуы «Артық сөз». Ойдан
кездейсоқ үш сөз беріледі. Ортақ белгісін анықтауға болатын екі сөз ... Ал ... ... ... ... қажет. Мысалы: терезе, су, жел. ... жел ... ... ұрып ... ал су алып ... Бұл ... жылдам ойлануын дамыту мен өзара қатынасты ... ... тез ... білу немесе лабилділік мүмкіндіктерін
меңгерді. Бұл жаттығу тұлғалардың ... ... ... ... ... » әдістемесінің дамытудан кейінгі көрсеткішінің тікелей
өзгеруіне ықпал етті.
Ал «Ұқсастығын ... ... ... ... ... ... ... қиялдау мен эмоциялық күйін жақсартуға арналды. Кез келген зат
айтылады. Қатысушылар сол заттың түрлі ... ... ... және ... табу ... Бір топқа, бір материалдан жасалғаны немесе
т.б. Мысалы: қуыршақ. І ... ...... жұмсақ аю (ойыншық).
ІІ жауап «қуыршақ» - кесе, тарелке (фарфор), ІІІ жауап «қуыршақ» - ... ... ... ... ... заттарды табу» ойыны. Ойын
қатысушылардың логикалық ойлауы, интеллектуалды дамуы мен ... ... ... Барысы: Затты білдіретін сөз айтылады. Қолданылуы,
сыртқы ... ... ... ... ... ... ... заттарды айту қажет. Мысалы: «адам». І жауап – адамға мынандай
сөздер таңдалады, жануар (интелектік дамуы бойынша қарама-қарсы), тас ... емес ... ... ... бала (жас ... ... басқа сөздермен айту» жаттығуы сөздердің мағынасы бір бірақ
айтылуы жағынан әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... мәтінді басқа сөздермен алмастырып екінші адамға
жеткізу. Қатысушыларды қызықтыру мен ... үшін доп ... ... балалар аулада ойнап жүр. І ...... ... ойнаған
қызықты. Осындай жауаптар арқылы қатысушылардың зейіні, ойлау ... ... қоры ... Сонымен қатар бірлескен іс-әрекет олардың қарым-
қатынас кедергілерін жеңуге ықпал етеді.
Осы тапсырманы ... жоқ ... ... ... ... ... ... тапсырманы жылдам орындап, көңіл күйлерін
сергітуге ықпал етті. Мысалы мына ... ... ... ... ... ... екі ... бірге орындауын талап етеді.
Бірінің ойын бірі ... және ... ... Төмендегі бейнелерді
қасындағы адамға көрсетпей сипаттау қажет. Ал оның серіктесі сол ... ... ... ... ... ... дамуын қызықты жағдайлар құрастыру арқылы
дамытуды да мақсат еттік. Ол үшін ... ... ... ... ... құрастыру тапсырылды.
әскери парадтағы ит
театрдағы балық аулаушы
Ал тұлғалардың күнделікті танымдық іс–әрекетін шынықтыру, бекіту,
қалыптастыру мен ... ... ... ... ... ... ... Тапсырмалар бірітндеп күрделендірілді.
Бірінші тапсырма: Ойша төмендегі сандарды қатарымен қайталап шығу:
Жоғары: 1,2,3,4,5 ……100
Төмен: 100, 99, 98, 97 ... ... ... және ... ... ... ... сандарды жоғары қарай, адымдап санау: 2, 4, 6, 8 ….100 ... 98, 96 …..4, ... ... ... қарай, адымдап санау: 1, 3, 5, 7 .... 99 керісінше
99, 97, 95 ..... ... ... ... ... санау: 5, 10, 15, 20 ….100 керісінше 100
.... 21, 15, 10, ... ... ... ... ... 6, 12, 18, 24 ..... 96 ... ...... 24, 18, 12, 6
Осы реттік қатар бойынша 7,8 …10 сандардың арақашықтығын жоғары және
төмен қайталап шығу.
Үшінші тапсырма: ... әріп және ... ... ... ... Б2, В3, Г4 …….Я33
1А, 2Б, 3В ….. ... Ю32, Э31 ….. ... 32Ю, 31Э ... ... жанды шығармашылық күйін шығаруға арналған ... ... ... мен де ... ... ... күші (қиял, сөйлеу)» жаттығуы. Сіз дене мүшелеріңіздің
бір - бірімен араласып ... ... көз ... ... сол ... ... ... естіп, пішіндерді құшағыңызға алыңыз. Келесі
сезімдерді қиялдауға мүмкіндіңіз бар.
«Қарым-қатынас» сөзінің иісі қандай?
«Жеті» санын сипағанда қандай ... ... ... (суық, ыстық)
Жасыл түстің дәмі қандай?
Сәрсенбінің пішіні қандай?
Қуаныштың дәмі нені білдіреді?
Тапсырма «Сіз қалай ...?» (ойлау, қиял, сөйлеу)
Екі допқа ... ... ... ойын құрастыруға болады?
Адам денесін басқаша қалай құрастыруға болады?
Адам ... ... ... ... ... ... ойлардың пайда болуы үшін)
Жиырма кеңсе қыстырғыштарынан түрлі қолдануларды ойластыру.
Мысалы:
- қағаздар ... ... ... екі ... ... ... ... сынған көз әйнекке қыстырғыш ретінде және т.б.
Тапсырма «Бұл не?» (ойлау, қиял, сөйлеу)
Төмендегі бейне не білдіретінін айтып беру?
Қатысушылардың құрастырған ... ... ... Бір ... ... ... ... піскен жұмыртқа немесе оралған бума
қағаз т.б.
Баланы ... ... ... ... ... ... де өзгерістер жүріп жатады. И.А. Зимняя ... ... ... ... жаста (білімгерлік) интеллектің ... ... шағы ... ... [173, 117 б]. ... аясын дамыту процесінде оның санасының мазмұны жетіліп, сапалық
тұлғыдан өзгереді. Ал ол өзгеріске қарым–қатынас тікелей ықпал ... ... ... ... Ж.Қ. ... ... жеке басының дұрыс жетілуіне, қарым–қатынас ... ... ... ... ... ерекше атаған. Әсіресе баланың
қарым–қатынас саласындағы ұлттық құндылықтардың ... ... ... ... ... ... сипаттайды [174].
Сонымен біз зерттеуімізде эксперименттік дамыту жұмыстарындың барысын
жоғарыда көрсетілген бағыттар бойынша жүргіздік. Қорыта келгенде міндетті
нәтижелерге қол ... ғана ... ... ... ... мен дағдысын кеңейтіп, олардың шығармашылық қабілеттерін дамыту,
танымдық белсенділігін арттыру мен жетілідіру үшін ... ... ... ... ... ... жұмыстары танымдық іс–әрекеттің
негізінде жүргізілсе ... ... Ал ... ... ... бағалау арнайы ұйымдастырылған бағдарлама
негізінде тиімді ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар жасалды:
– қарым-қатынастың маңызды жеке психологиялық мазмұны ... ... ... ... түсінудің маңызды психологиялық
ерекшеліктерін анықтайды, басқаға маңызды тұлғаның қасиетін ... ... ... жеке дара ерекшеліктері сипатына
тәуелді белгілі дәрежеде ықпал етеді;
– әр тұлға үшін үш көрсеткішті- өзіндік баға, айналасындағылар ... ... ... ... үш ... ... болады;
– өзара қарым-қатынастың ... ... ... ары ... ... даму мен ... қарым-қатынас формаларының елеулі
өсуін негіздейді,
Жоғарыда жасалынған сипаттамалар тұлғаның дамуын ... ... ... ... анықтауға, сонымен қатар тұлғаның үйлесімді дамуына
ықпал ... ... ... іс– ... ... ... ... жұмыстардың нәтижелі болуы қатысушылардың белсенділігіне
байланысты. Ал белсенділік ... сол ... ... ынталандыру.
Ынталандыру мадақтау, жарыстыру, айыптау, яғни ықпалды әрекеттер болып
табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі таңда жастарға әлемдік ... ... ... мен ... ... рухани байлығы мен мәдениеттілігін, ойлауын, іскерлігін, төзімділігін,
сонымен қатар кәсіби біліктілігін арттыру өркениетті қоғамның міндеті. ... шешу ... ... ... ... Олай ... ... тұлғаның жан-жақты дамуы мен қалыптасуының негізгі факторы ... ... ... ... ... дамыту теориялық
және эксперименттік зерттеу жұмыстарының бірі ретінде ... ... ... алға ... ... ... бірқатар
қорытынды жасауға мүмкіндік берді:
1. Тұлғаның танымдық іс-әрекетінің қарым-қатынас ... ... ... ... ... талдау жасалды. Тұлғаның
танымдық іс-әрекетінің дамуына қарым-қатынастың ықпалын анықтау,
тұлғаның кейбір ... ... ... басқа да
психологиялық ерекшеліктерінің себептерімен байланыстылығы анықталды.
Қарым-қатынастың ... жеке ... ... басқаны қарым-
қатынас субьектісі ретінде түсінудің ... ... ... Ол ... бойынша серіктердің
инидивидуалды-психологиялық сипатына байланысты. Ал ... ... ... мазмұнымен, бірлескен іс-әрекет жағдайымен
белгіленеді.
2. Қарым-қатынас, оны таратуға ... ... ... байланысты
– бір жағынан, тілдік құрал адамдар қарым-қатынасының ... ... ал ... ...... ... нақты коммуникативті шеберлік
және дағдылары болып табылады.
3. Тұлғаның танымдық іс–әрекетін қарым–қатынас ... ... ... зерттеу мақсаты, міндеттері, әдістемелері
іріктелінді. ... ... ... ... ... ... анықтаудың психологиялық зерттеу нәтижелері
статистикалық ... ... ... ... ... ... танымдық іс–әрекетін дамыту
бағдарламасының тиімділігі ... ... ... топтық және жеке дара психокоррекциялық жұмыстар ... Ол ... ... ... ... ... білдіру
және бақылау арқылы жүзеге асырылды. Тұлғаның танымдық және ... ... ... арқылы ықпал жасалса, оның танымдық
іс–әрекеттің дұрыс жетілуіне ... ... Ал ... ... мен ... қалыптастыруға психологиялық тренингтердің
маңызы тиімді ... ... ... ... ... ... ... арқылы дамытуға ұйымдастырылған психологиялық ... ... ... ... ... бағдарлануы мен өз ісінің мазмұнын
игеруге, кәсіби қызығушылығын арттыруға себеп болады.
Зерттеу жұмысымыздың ... ... ... ... дамытуға арнайы ... ... ... ... жүргізілсе, онда танымдық іс–әрекеттің даму сапасы артады ... ... Олай ... ... ... ... кеңейтуге бағытталған іс–шаралармен қамтамасыз ету, қарым–қатынас
қабілетін арттыру ... ... ... тікелей әсер етеді.. Осы
орайда зерттеу нәтижелері бойынша тұлғаның танымдық іс-әрекетін қарым-
қатынас ... ... ... ... жасалды:
1. Қарым–қатынас туралы теориялық білімдермен машықтандыру;
2. Қарым–қатынас жасаудың жағымды жақтарына терең мән беру, қарым-қатынас
қиындықтарының себептерін ... ... ... ... қарым–қатынас арқылы дамытуды оның
негізгі әрекетімен байланыстыру;
4. Бірлескен іс–әрекетті ... ... ... ... ... ... мәдени қарым–қатынас ерекшелігін дамыту.
Сонымен адам басқа адамдармен вербалды және вербалды емес қарым-қатынас
жасау арқылы өзара әрекеттеседі. Ал ... ... ... ... ... даму ... көрініс табады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ... ... ... // ... Қазақстан. – 2007, ақпан- 28.
2 Жарықбаев Қ.Б. Психология. - ... ... 1970. - 323 ... Головин С.Ю. Словарь психолога-практика. - Минск: Харвест, А: АСТ,
2001. – 974 с.
4 Тоқсанбаева Н.Қ. ... ... ... // ... ... адам ... ... қазіргі тенденциялары:
Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - ... 2005. ... ... ... Ю.П. ... ... и его развитие с помощью
видеотренинга: автореф. ... д-ра. психол. наук: 19.00.05. – М., 1994. - ... ... А.В., ... А.Н. ... личности. Психология и
психотерапия. - М.: ОЛМА Медиа Групп, 2006. – 448 ... ... С.Ф. ... ... ... ... // Вопросы
психологии. - 1984. - №1. – С. 27-33.
8 Шерьязданова Х.Т. Психологические основы профессиональной ... и ... ... ... дис. на. д-ра. ... 19.00.07. – М ., 1999. - 322 с.
9 Андреева Г.М. ... ... ... учебн. пособие для
тудентов высших заевлений. – М.: Аспект Пресс, 2000. – 288 ... ... Н.И. ... деятельности в психологическом исследовании
личности: автореф. ... канд.психол.н.: 19.00.01. – М., 1979. - 31 ... ... А.Н. ... ... ... М.: ... 1972 - 575 ... Рубинштейн С.Л. Проблемы общей психологии.- М.: Педагогика, 1976.
- 120 с.
13 Лисина М., Шерьязданова Х.Т. ... ... и ... ... - ... ... 1989. – 76 ... Коломинский Я.Л. Социально- психологические проблемы взаимоотношений
в малых группах и ... // ... ... - 1971. - №6. – С. ... Тоқсанбаева Н.Қ. Тұлғаның психикасын қалыптастырудағы қоғамдық және
жеке дара даралық ... // ... Азия ... ... ... ІІ-халықаралық ғылыми-теориялық
конференция мен ІІ-Тәжібаев оқуларының материалдары. - Алматы, 2002. - 320
б.
16 Бердібаева С.Қ. ... ... ... ... ... ... 2006. - 216 б.
17 Ломов Б.Ф. Особенности познавательных процессов в условиях ... ... ... - 1980. – №5. - С. 26-41.
18 Алдамұратов Ә.Ж. ... ... ... ... 2006. - 40 б.
19 Тихомиров О.К. Структура мыслительной деятельности человека. - М.:
Московский ... 1969. – 298 ... ... С.М. ... ... ... в процессе
обучения: учебное пособие. - Алматы: Қазақ университеті, 2002. -117 с.
21 ... Б.В. О ... ... ... и речи // ... - 1958 - №3. - ... Леонтьев А.Н. Генезис человеческой речи и ... ... ... - 1988. - №4. - С. ... ... К.К. ... познавательной цели в практических
задачах: автореф. дис. на ... ... – М., 1978 - 27 ... ... М.М. Ойды этно және ... ... дәлелдеу. -
Алматы, 1971. - 47 б
25 ... В.А. ... ... –М.: Академия, 2005. – 416 с.
26 Лурия А.Р. Роль речи в ... ... ... // ... – 1958. - №5. - С. ... ... А.А. Лекция как общение. – М.: Общество «Знание», 1974 –
39 с.
28 Иванов П.Н. ... ... ... на ... общения: дис. канд. психол. н.: 19.00.01. – М.,
1985 -100 с.
29 Носуленко В.Н. Динамика ... ... ... ... ... ... – 1980. - №6. - С. ... Дуткеевич Т.В. Особенности развития познавательной ... в ... ... ... ... дис. на ... ... н.:
19.00.07. – Киев, 1990 - 19 с.
31 ... А.А. ... ... о ... ... как ... Л.: – Ленинградский университет, 1970.-135 с.
32 Шерьязданова Х.Т. Учите детей ...... ... 1992 ... ... С.Г., ... И.Н., ... В.Г. Исследование
взаимоотношений между детьми при выборе ими общей ... // ... - 1970. - №1. - С. ... ... И.П. ... особеннностей общения в связи с
когнитивным ... ... ... ... канд. психол. н.: 19.00.01. – Л.,
1983 - 19 с.
35 Лобанов А.А. Основы ... ... ... для ... ... пед. ... заведений. - М.: Академия,
2002. – 192 с.
36 Потанина Л.Т., Гусев А.Н. Связь ... ... ... ... ... представлений личности // Вопросы психологии.
- 2008 - №2. - С. 44-51.
37 Гуськова А.В. Роль ... ... при ... ... // ... ... – 2008 - №1. - С. ... Бердібаева С.Қ. Таным субъектісі: ... ... ... ...... Қазақ университеті, 2004. - 75 б.
39 Соколов Н.А. Конкретно-психологическое изучение личности // ... – 1957 - №2. - С. ... ... Е.М. ... ... в обществе и их особенности //
Вопросы психологии. – 1971 - №6. - С. ... ... М.И. ... ... ... М.: Педагогика, 1986-
143 с.
42 Рогов Е.И. ... ... М: ... Изд. ... ... - 336 с.
43 Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики.- 3-е изд. М.: ... 1972. - 575 ... ... С.М. ... ... ... іс-әрекет психологиясы.
Оқу құралы – Алматы: «Алла прима» ЖШС, 2008. – 216 ... ... Н.Қ. ... ... в ... // Вестник БГУ.
2008. - №2 (11) .- С. ... ... А.В. ... как ... ... школьников. – М.:
Педагогика, 1984. - 112 с.
47 Ерастов Н.П. ... ... ... 1979. – 96 с.
48 Тоқсанбаева Н.Қ. Қарым-қатынастағы таным үрдісінің ерекшеліктері.
Самопознание (теория, практика, ... ... ... // ... материалов
международной научно-практической конференции «самопознание» - ... ... ... ... 21-22 октября 2003 года). -
Алматы: РУОЦ ... 2003. -216 ... Менг К. ... ... речи ... и ее значение для
онтогенетического исследования речевого общения // Психологический журнал.-
1989.- №5. - С. ... ... А.А., ... В.Н., ... Р.А., ... В.Н.,
Пикельникова М.Н., Степкин Ю.П., Дедотова Н.Ф. Новые ... к ... ... ... и ... ... ... //
Вопросы психологии. – 1970 - №3. - С. 126-131.
51 Тоқсанбаева Н.Қ., Жұбаназарова Н.С. ... ... ... ... ролі // әл-Фараби атындағы ҚҰУ хабаршысы,
Социология және ... ... - 2003. - №2 (11). – 125-126 ... ... А.В., ... М.Г. Психология. - М.: ... – 512 ... ... Е.В. Самораскрытие и его обусловленность социально-
психологическими и личностными факторами: дис. ... ... н.: ... ... 2000. -120 ... ... А.А. Психология общения. – М.: Смысл, 1997 - 365 с.
55 Ахтаева Н.С.., Әбдіғапбарова А.І., ... З.Н. ... Оқу ... - ... Қазақ университеті, 2007. – 243 б.
56 Ханин Ю.Л. ... ... в ... ... автореф.
дис. д-ра. психол. н.: 19.00.05. - Л., 1986 - 32 с.
57 Жақыпов С.М. Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы.- ... ... 2007. – 230 ... ... Ү.А. Мән мен ... ара ... ... мәселелері
// Вестник НАПК. - Алматы. - 2005. - №2. - 40-47 б.
59 Добрович А.Б. Воспитателю о ... и ... ... 1987. - 207 ... Тихомиров О.К. Структура мыслительной деятельности человека - М.:
Московский университет, 1969 - 298 с..
61 ... И.Э. ... ... Киев: Наукова думка, 1986. ... ... ... А.Я. Проблема эмоциональной регуляции учебно-познавательной
деятельности учащихся // Вопросы психологии. - 1987. - №6. - С. 42-47.
63 ... О.Г. ... и ... ... на Дону.:
Ростовский университет, 1981, - 158 с.
64 Мошинская Л.Р. Об ... ... ... коммуникации. Исследование познавательной деятельности //
Материалы психологической ... ... ... ... Общества психологов и факультета психологии МГУ.
- Алма-Ата, 1978. - 83 с.
65 ... Е.И., ... А.Г. ... аспекты исследования
невербальной коммуникации: за порогом ... // ... - 1989. - Т.10, №6. - С. 58 - ... Кан-Калик В.А. Грамматика общения.- Грозный: Чечено-Ингушское
книжное издательство, 1988.- 68 ... ... Б.С. ... ... ... //
Психологический журнал.- 1988.-Т. 9, №3.- С.139-143.
68 Самарова О.В. Зависимость выразительности речи от эмоциональности
человека и ... ... ... ... дис. ... ... н.:
19.00.01. – М., 1986- 24 с.
69 Богоявленский Д.Н. К характеристике ... ... ... при ... грамматики // Вопросы психологии.- 1958. - №1. –С.
85-97.
70 Тоқсанбаева Н.Қ., ... А.И. ... ... ... талдау ерекшеліктері // «Қазақстандық өркениет:
Адамның әлеуметтенуі мен ... ... ... ... ... - ... 2005. – 312 - 315 ... Алдамұратов Ә. Ж. Жалпы психология. - Алматы: Білім, 1996. - 224 б.
72 Ушакова Т.Н. ... речи и ... // ... - 1991.- Т. 12, №6. - С. ... ... Л.Г. Исследование речемыслительной креативтности личности:
автореф. ... канд.психол.н.: 19.00.01 – М., 1993 - 22 с.
74 ... Я.В., ... В.М., ... Н.С. ... ... материала в условиях посредованнного общения //
Вопросы ... - 1987.- №6.- С. ... ... Е.И ... ... и ... ориентация
мышления // Вопросы психологии. - 2001. - №4. - С. 35-48.
76 ... Н.Д. ... ... ... // Вопросы психологии.
- 1955.- №2. - С. 16-21.
77 Залювовская Е.В. ... ... ... в условиях
совместной деятельности: автореф. дис. на канд. психол. н.: 19.00.05. – М.,
1984 - 22 с.
78 ... С.А. ... ... ... ... в ... // ... психологии.- 1971. - №3. - С. 138-143.
79 Елигулашвили Е.И. Роль общения в процессе ... ... ... ... ... канд. психол. н.: 19.00.05., 19.00.04. –
Тбилиси., 1983 - 25 ... ... А.А. ... цели в ... ... ... ... ... н.: 19.00.05. – М., 1980- 21 с.
81 Войкунский А.Е. Преобразование общения, ... ... ... ... психол. н.: 19.00.01. – М., 1990 - 25 ... ... А.А. О ... ... ... ... друг ... //
Психологический журнал.- 1980. - №1.- С. 21-28.
83 Тоқсанбаева Н.Қ. Қарым-қатынас және оның тұлға мәселесін ... // ... ... қалыптастыру мәселесі» халықаралық
ғылыми конференция материалдары. - Алматы, 2004. - 213 б.
84 ... В. Язык ... ... ... – СПб.: ... ... – 224 с.
85 Носуленко В.Н. Динамика процесса совместной оценки сигналов //
Психологический ... - 1980.- №6. - С. ... ... Г., Чинг Ц. ... мышление и обучение как
информационные процессы // Психологический журнал.- 1988.- №2. - С. ... ... Б.Ф. Об ... ... ... // ... 1982.- №1.- С. 18-30.
88 Абакирова Т.П. Социально-психологические факторы формирования
коммуникативных свойств ... дис. ... ... ... н.: ...
Новосибирск, 2000. - 173 с.
89 ... Т.Н. ... ... речи в ... ... ... 1986.- №3. - С-12-24.
90 Оллпорт Гордон В. Личность в психологии.- «КСП+», М.: ... ... - 345 ... ... З.А. ... ... речи (аудирование) // Вопросы
психологии.- 1963. - №3. - С. ... ... Е.Е. ... общения.- СПб: КАРО, 2005 -336 с.
93 Джакупов С.М. Целеобразование в совместной деятельности: автореф.
... канд. п. н.: 19.00.01. – М., 1985 - 22 ... ... М.Қ. ... ... психологиялық білім беруді жетілдірудің
ғылыми - теориялық негіздері: психол. ғ. канд. дис. автореф.: ... ... 2001. - 28 ... ... А.Н., ... Е.В. ... ... коммуникативных
установок личности // Вопросы психологии. - 1991 .-№5. - С. 162-166.
96 Ханина И.Б. ... ... ... ... ... ... ... н.: 19.00.01. – М., 1986 - 19 с.
97 ... Г.А. ... ... условия и факторы его
эффективности: автореф. ... ... н.: 19.00.05 – М., 1992-21 ... ... О.М. ... ... и ... ... Вопросы
исследования рече-мыслительной деятельности // «Психология» - ... ... VII). - 100 ... Якобсон С.Г., Шоластер И.Н., ... В.Г. ... ... ... при ... ими общей задачи // Вопросы
психологии.- 1970. - №1. - С. 29-32.
100 Берн Эрик Игры в ... ... ... ... ... – М.: Университет, 1998 – 400 с.
101 Тоқсанбаева Н.Қ. Психологиядағы қарым-қатынас мәселесі // ... ... адам ... ... ... ... ... ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Алматы, 2005.-345-347
б.
102 Коссов Б.Б. ... ... ... // ... и ... 2001.- №1.- С. 5-20.
103 Алдамұратов Ә.Ж. Оқушылардың ... ... ... ... ғ. ... ... ... ... - Алматы, 1993. -21
б.
104 Көмекбаева Л.К. ... ... ... ... ... ... психол. ғ. канд. дис.: 19.00.01. –
Алматы, 2002.- 125 ... ... Г.С. ... ... в ... общении //
Вопросы психологии. - 2006.- №2.- С. ... ... Р.С., ... К.А. ... ... в ... ... // Психологический журнал. – 1984.- №6. - С. ... ... Н.И. ... ... в психологическом исследовании
личности: автореф. ... ... ... ... 19.00.01. – М,. 1985. -
22 с.
108 Давыдов В.В. ... ... ... ... ... ... 1992. - №2. - С. 3-12.
109 Тоқсанбаева Н.Қ. Оқу ... ... ... ... ... ғ. ... ... 19.00.07. – Алматы, 2001. - 131 б.
110 Болбочану А.В. Влияние общения со взрослыми на ... ... ... ... у ... раннего возраста // Вопросы психологии.- 1983.
- №2. - С. 68-73.
111 Жарықбаев Қ.Б. Қазақ психологиясының тарихы. – ... ... – 160 ... ... А.Л. ... характеристики субьекта общения в
процессе ... ... ... ... ... ... ... психол. н.: 19.00.01. – Л., 1987 - 21 ... ... И.Л. ... ... и его ... ... ... ... н.: 19.00.01. – М., 1988 - 25 с.
114 ... А.В. ... ... ... студентов в
сфере познания и общения в ВУЗЕ: автореф. ... на канд. психол. н: 19.00.01.
– Л., 1985. - 18 ... ... Е.А ... ... ... – Ростов-
на Дону: Феникс, 1996. – 512 с.
116 Гараи Л., Кёчки М. О ... ... ... и
социального отношения // Психологический журнал.- 1990.- №5.- С. ... ... В.Н., ... А.В., ... А.В. ... модель проведения групповой дискуссии // Психологический
журнал. - 1990.- №2. – С. ... ... И.А. ... стиля познания личности на способы ... ... ... ... ... ... н.: ...
Киев, 1987 - 17 с.
119 Фрейд З. Введение в психоанализ. – М., 1991. – 287 ... ... В.С. ... по ... мотивов человека: учебн. пособие.
– Пермь.: Пермский пед. Институт, 1971. – 120 с.
121 Адлер А. ... ... // ... ... ... – М., 1986. -140 с.
122 Нгуэн Хыу Тху Особенности организаторских и когнитивных умений
преподавателей ... (на ... ... ... ... ... ... 19.00.05. – СБп., 1991. - 14 с.
123 Агеев В.С. Социальная перцепция в ... ... ... ... ... психол. н.: 19.00.05. – М., 1979. - 15
с.
124 ... Н.Қ. ... ... ... ерекшеліктері // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ ... және ... ... №1 (14). – ... 2005. ... ... Амяга Н.В. Самораскрытие педагога в общении ... ... ... ... ... н.: ... – М., 1985. -
24 ... ... С.М. Психологическая структура процесса обучения:-
Алматы: ... ... 2004 -312 ... ... и ... высшей школы: учебное пособие.- Ростов на
Дону: Феникс, 2002. -544 с.
128 ... Н.Қ. ... беру ... адам ресурстарын дамытуды //
басқарудың қазіргі ... ... ... ... - Алматы, 2005.- 458-460 б.
129 Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. - ... 1992. – 195 ... ... Н.Қ. ... іс–әрекетке кіріспе: Оқу құралы.-
Алматы: Қазақ университеті, 2007.- 136 ... ... С.И. ... способности к управлению людьми в
особых условиях: автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.03. – Л., 1991- ... ... О.К. ... ... М.: ... ... - 270 ... Солодилова О.П. Возрастная психология.- М.: ТК Велби, Проспект,
2005. – 288 ... ... ... ... тестов. – М.: ЭКСМО, 2006. –
416 с.
135 Психология: Адамзат ақыл–ойының ... ... ... ... ... Крылова А.А., Маничева С.А. Практикум по общей экспериментальной и
прикладной психологии. – СПб: Питер, 2000. - 560 ... ... Е.А. ... ... ... ... ... общения (В соотношении с языком): автореф. дис. на канд.
психол. н.: 19.00.01. – М., 1984 - 19 ... ... В.А. ... ... М.: ... 2004. – 416 ... ... М.И. Психология общения и бизнес.-М.: Профиздат, ... 192 ... ... А.В. ... способности к общению.- СПб.: ... - 176 ... ... С.М., Бизақова Ф.Ә. Білім беру жүйесінде қолданылатын
психодиагностикалық тесттер. – ... ... 2006. –448 ... ... С.Қ. 5-8 ... балаларда алғашқы физикалық
түсініктерді жоспарлы қалыптастыру негізінде ойлау іс–әрекетін ... ғ. к. ... ... ... 1997. -134 ... ...... А. Деятельность и психология личности. -
М.: Наука, 1980. - 216 ... ... Е.Г. ... как фактор развитие личности.- Киев: Наукова
думка, 1981. - 115 с
145 ... М.И. ... ... общения руководителя: автореф. ...
канд. психол. н.: 19.00.05. – Л., 1991.- 16 с.
146 Еникеев М.И. Психологический ... ... ... 2006. – 560 ... ... Ж.Ы. ... О.С. Орызша-қазақша психологиялық
сөздік .- Алматы: Print-S, 2005 - 250 б.
148 ... Қ.Ү. ... ... оқушыларында жазбаша тілді
қалыптастыру арқылы ойлауын дамыту: психол. ғ. к. диссертация: ... 2002. -115 ... ... С.А. ... психологиясы. – Алматы: Рауан,
1986. - 64 б.
150 Қалымбетова Э.К. Кәсіпке бейімделу мен ... ... ... ... ... ... ғ. к. ... ... – Алматы, 2005. – 25 б.
151 Бейсенова Ж.Ж. Жоғары ... ... ... ... ... ... мен ... бағалау ерекшеліктерін
зерттеу: психол. ғ. к. диссертация: 19.00.07. – Алматы, 2004. – 138 ... ... Г.М. ... ... мотивациялық құрылымының
ерекшеліктері: психол. ғ.к.диссертация: 19.00.07. – Алматы, 2003. - 124 ... ... Н.Д. ... ... ... ... ... автореф. ... канд. психол. н.: 19.00.05. –
М., 1977. - 19 с.
154 Сидоренко Е.В. Методы математической обработки в ... ... ООО ... 2001. - 350 с.
155 Шкаликов В.Л., Шадриков В.Д. Взаимосвязь обучения и развития ... ... ... ... // ... ... 1984. - №5. - С. 94-98.
156 ... Т.В. ... ... ... уровня
активности общения: дис. на канд. ... н.: ...... 1996. -
126 с.
157 Дружинин А.Е. Индивидуально – типические особенности познавательных
процессов как ... ... ... дис. на канд. психол. н.:
19.00.07. – М., 1986. - 154 с.
158 Смирнова Е.О. ... ... ... от ... до семи лет ... ... психологического института // Вопросы психологии.
- 2004. - №2 .- С. 54-62.
159 Леонтьев А.А. ... и ... ... в ... // ... ... ... - Алма-Ата, 1987.- С.
3-9.
160 Григорьева М. Н. ... ... ... ... ... ... канд. психол. н.: 19.00.05. – Москва, 1989.
- 21 с.
161 Тункел В.Д. Прием и последующая передача ... ... ... ... - 1964.- №4. - С. 106-112.
162 Стрелков Ю.К. Инженерная и ... ... - ... 2005. – 360 с.
163 Бакли Р., Кейпл Д. Теория и практика тренинга.- СПб: Питер, 2002 .
- 75 с.
164 Дружинин В.Н. ... ... –М.: ... 1997.
-256 с.
165 Творогова Н.Д. Психология управления общением личности.- Москва,
1991. - 339 с.
166 Голубков С.В. ... ... ... ... при
различных типах профессионального отношения учителя: дис. на
канд. психол. н.: 19.00.07.- М., 1985. - 122 ... ... Л.К. ... беру ... ... ұйымдастыру. – Алматы, 2002. - 245 б.
168 Зинченко Е.В. ... и его ... ... и ... ... дис. ... ... психол. н.:
19.00.01. – Ростов-на-Дону, 2000. - 150 с.
169 Кузнецова Е.В. Развитие межличностных невербальных ... ... ... дис. ... ... н.: ... - М., 1988. - 275 ... ... Н.А. Влияние национальной психологии на взаимодействие
и поведение людей в организации (на ... ... ... ... в РК): дис. на канд. психол. н.: ... – М., 2002. - ... ... С.А. ... ... ... характеристик
личности в группе // Вопросы психологии.- 1971.- №3. - С. 24-28.
172 Брушлинский А.В ... ... и ... ... // Мышление: процесс, деятельность, общение, М.: Наука, 1982. – ... ... И.А. ... ... -М.: Логос. – Алматы, 2005.
- 453 б.
174 ... Ж.Қ. ... ... ... ... ... ұйымдастырудың психологиялық-педагогикалық негіздері: психол. ғ.
канд. дис.: 19.00.07. – Алматы, 2002. -127 б.
ҚОСЫМША А
«Түсініктерді салыстыру» ... ... ... ... ... ... ... жұбы.
1. Таңертең – кешке
2. Сиыр- жылқы
3. Ұшқыш-танкист
4. Жаңбыр-қар
5. Өзен – құс
6. Кішкентай қыз - үлкен қуыршақ
7. Өтірік - ... ...... ...... ...... Сүт – су
12. Шана – арба
13. Көзілдірік – ... Көл - ... ...... Стақан – қораз
17. Ось – ара
18. Алма- шие
19. Шаңғы – коньки
20. Қызыл – жасыл
21. ...... Жел - ... дұрыс түсініктердің «бір өрісті» жұптарына арналған тізім.
4. Тәулік бөлігі (мезгіл)
5. Үй ... ... ... ... ... ... ... Атмосфералық ылғал
9. Аналогия, өлшем, ойын, сыртқы ұқсастық
10. ... ... ... Асыл ... ... арналған сұйықтық
12. Ауыл көлігі
14. Табиғи суаттар
15. Көлік
18. Жеміс ағаштары
19. Қысқы спорттық инвеньтар, қысқы спорт түрі
20. Түс
21. Құстар
ҚОСЫМША ... ... ... ... білу іскерлігі» әдістемесі
Әдістеменің мазмұны.
1. (1 төртбұрыш) Сергей деген есімнің бірінші әріпін және жылдың ... ... ... ... (3 секунд).
2. (4 төртбұрыш) қос деген ... кез ... бір ... ... етіп ... (3 секінд).
3. (5 төртбұрыш) тік төртбұрышты екі көлденеңнен, екі тігінен сызықтармен
бөліңіз (4 секунд).
4. (6 ... ... ... және 3- ... ... ... ... төртінші шеңберге дейін сызық жүргізіңіз (3 секунд).
5. (7 төртбұрыш) үшбұрыштың ... қосу ... ал 1 ... ... ... ... жалпы алаңды алып тұрған жеріне қойыңыз (3 секунд).
6. (8 төртбұрыш) екінші шеңберді үш, ал төртіншіні екі бөлікке бөліңіз ... (10 ... егер ... ... ... онда есіміңіздің
соңының алдындағы әріпін белгілеңіз (3 секінд).
8. (12-төртбұрыш) бірінші тіктөртбұрышқа қосу ... ... ... О қойыңыз (4 секунд).
9. (13 -төртбұрыш) тік сызықтардың нүктелерін біріктіріңіз және ... ... қосу ... ... (4 секунд).
10. (15-төртбұрыш) дауысты дыбыстарды дөңгелектеңіз, ал ... ... (4 ... ... трапецияның екі жағын біріне бірі қиылыстатындай етіп
созыңыздар және соңғы қиылысқан жерге өзіңіздің ... ... ... (4 ... ... ... сөзінде алтыншы әріп дауыссыз ... 1 ... ... (3 ... (19- ... үлкен дөңгелекті айналдырып сызыңы ал ... ... ... (3 ... (20- төртбұрыш) 2,4,5 сандарын 1,3 сандарын соқпай өтіп, қосыңыздар
(3 секунд).
15. ... егер ... сан ... ... онда ... ... қойыңыз (2 секунд).
16. (22- төртбұрыш) бірінші сызықты үшке, екіншісін екіге, ал ... ... А ... ... (4 ... (23- ... ... сызықтың төменгі шегін ... ... ... ал ... ... ... ... астыңғы шеігмен
қосыңыз (5 секунд).
18. (24- төртбұрыш) тақ ... ... жұп ... ... (5
секунд).
19. (25- төртбұрыш) екі фигураны шеңберге алыңыз да, ... бір ... ... ... ... (4 ... (26- ... А әріпінің астына төменге бағытталған сызық, ал В
әрпінің астына жоғарыға бағытталған ... ал С ... С- ... (3 ... (27- төртбұрыш) Егер «дом» және «дуб» екеуі де бір ... ... ... ... ... қойыңыздар (3 секунд).
22. (28- төртбұрыш) кестенің сол жақ ... О ... ал ... оң ... ал ортасынан диагонал жүргізіңіз (3 секунд).
23. (29- төртбұрыш) белгілердің астын сызып, ал ... ... ... әріпін қосыңыз (3 секунд).
24. (30- төртбұрыш) егер ... ... ... әріп «И» ... ... жазыңыз (3секунд).
25. (31- төртбұрыш) «салют» сөзіндегі дауысты дыбыстарды, ал «дождь»
сөзіндегі дауыссыз дыбыстарды дөңгелектеп сызыңыздар ... (32- ... егер 54 саны 9 ... бөлінсе, онда төртбұрышты
дөңгелектеңіздер (4 секунд).
27. (33- төртбұрыш) 1 санынан 7 санына дейін тақ ... ... ... ... ... ... етіп сызыңыздар (4 секунд).
28. (34- төртбұрыш) цифрлы дөңгелектерді ... ал ... ... сызыңыздар (3секунд).
29. (35- төртбұрыш) дауысты дыбыстардың астын ... ал ... ... ... ... ... ... белгілеңіздер (5
секунд).
30. (36- төртбұрыш) «мир» сөзінің бірінші әріпі шеңберде, ал екіншісі
тіктөртбұрышта ... етіп ... ... (37- ... ... ... сызықтарды оңға, ал тігінен сызықтарды
жоғары көрсетіңіз (5секунд).
32. (39- ... ... ... тең ... және бірінші сызықтың екі
шегін екіншінің ортасымен қосыңыздар (3секунд).
33. (40- төртбұрыш) жұп ... тік ... тақ ... ... (5 ... (41- ... сызықтың үстіне жоғары, астына солға бағытталған
сызық қойыңыздар ( 2 секунд).
35. (42- төртбұрыш) М ... ... К ... ... О әріпін
үшбұрышқа орналастырыңыздар (4секунд).
36. (43- төртбұрыш) 5+2 сандарынң қосындысын тіктөртбұрышқа, ал олардың
айырмасын ромбқа ... (4 ... (44- ... 3-ке ... ... ... ал ... (5 секунд).
38. (45- төртбұрыш) шеңберге ғана ... ал 3 ... тек қана ... жазыңыздар (3секунд).
39. (46- төртбұрыш) сандарды сызып және тақ сандарды дөңгелектеңіздер ... (47- ... тақ ... ... жақшаға, ал жұп сандарды
дөңгелек жақшаға қойыңыздар (5 ... ... ... жағдайын бақылау картасы» әдістемесі
Әдістеменің мазмұны.
1. Менің сөзім жақсы көзқарас қалдырады.
2. Маған барлығымен сөйлесу жеңіл.
3. Маған сөйлегенде тыңдаушыларға ... тұру ... ... ... немесе мұғаліммен сөйлесу маған қиын.
5. Қоғамдық ортада ... ... ... бір ... өзі ... ... ... маған кейбір сөздерді айту қиын.
7. Мен сөйлеп тұрғанда ... ... ... тұрғанын ойламаймын.
8. Мен әңгімені жеңіл қолдай аламын.
9. Менің сөзім кейде тыңдаушыларды абыржытады.
10. Бір ... ... ... ... ұнатпаймын.
11. Топта кез келген сұрақты талдауда мен жиі сұрақ қоямын.
12. Мен сөйлеп тұрғанда өзімнің даусымды ... ... ... ... топ ... ... қиын.
14. Менің сөзім маған ұнайтынды жасауға мүмкіндік береді.
15. Мен сөйлегенде мені ... ... әрі ... ... ... өзімнің сөйлегенім ұнамайды.
17. Әрдайым мен сөйлегенде өзімді сенімді сезінемін.
18. Мен ... ... ғана шын ... ... Мен ... ... ... сөйлеймін.
20. Мен сөйлегенде жиі күйгелектенемін.
21. Маған жаңа ... ... ... қиын.
22. Мені өзімнің сөзіме мүлдем сенімдімін.
23. Мен өзімнің сөзімнің басқа адамдардың сөзіндей ... ... Мен ... ... ... ... да көп ... кететіндей қорқыныштан
жауап бере алмаймын
Жауап кілті
|№ |1 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |10 |11 |12 |13 | |Иә |5 |0 |5 |5 |5 |5 |5 ... |5 |5 |5 |5 | |жоқ |0 |5 |0 |0 |0 |0 |0 |5 |5 |0 |0 |0 |0 | ... ... ... ... ... ойды толық жеткізу, тыңдай
білу шеберлігі.
Бірлескен-диалогты әрекет, байланыс құру, қарым-қатынасқа ұмтылу
белсенділігі.
Танымдық белсенділік, жағымды-психологиялық ахуал, қарым-қатынасқа қажетті
талап-тілектер, ішкі құндылықтар.
Тұлға
психологиялық
әлеуметтік
биологиялық
шартсыз рефлекстер, инстинктер, дене ... дене ... бет ... ... ... бойы және тб. ... қарым-қатынас сапалары, оның белгілі әлеуметтік топта, ұлттар және
т.б. пайда болатын қажетті құралы
Тұлғаның танымдық іс-әрекеті, күйі және қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... ... өлшемдері
Тұлғаның
танымдық іс-әрекетінің даму деңгейін зерттеу
«Түсініктерді салыстыру»
ТЖК
Т = -----100%
N
«Интеллектік лабилділігі немесе ауыса білу іскерлігі»
«Сөйлеу жағдайын бақылау ... ... ... ... ... тұлғаның қарым-қатынас деңгейінде зерттеу
ТЖК
Қ = ----100%
N
«Сізге вербалды емес қарым-қатынас нені білдіреді?»
« Басқа адамдарға ықпал ете аласыз ба?»

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 172 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Адам іс-әрекетінің философиялық, психологиялық және педагогикалық негіздері44 бет
Адамзаттың табиғатты қорғау іс-әрекетінің болашағы. Әлемдегі халықтың төтенше жағдайлардан жаппай өлімге ұшырауына әкелетін жағдайлар15 бет
Адамның дүниеге танымдық көзқарасы4 бет
Акционерлiк қоғам-заңды тұлғаның ұйымдық-құқықтық нысаны ретiнде42 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Балабақшадағы драматизациялау іс-әрекетінің мәні»23 бет
Баладағы сөз және сөйлеу әрекетінің құрылымы22 бет
Балаларды ойын арқылы танымдық әрекетін дамыту14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь