Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1. Көшпенділердің материалдық мәдениеті ... ... ... ...4
2. Көшпенділердің рухани мәдениеті ... ... ... ... ... 13
Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ..19
Қазақстан аумағында түріктердің саяси үстемдігі орнағаннан кейін бар-лық жергілікті тайпалардың аттары жазбаша деректемелердің беттерінен кездеспейді деуге болады, олардың орнына, әдетте, жеңіп шыққандардың әулеттік есімі енгізілді. Алайда, мұның өзі көптеген жергілікті тайпалар бір-бірімен әбден араласып, сіңісіп кетті деген сөз емес. Олар, сөз жок, Батыс түрік қағанаты халқының көпшілігін құраған, археологиялық зерттеулердің дәлелдегеніндей, өздерінің мәдениеті мен өнерін сақтап қалған. Шаруашылық кәсібі, тұрмыс салты бойынша түріктерге жақын болғандық-тан, олар түрік қағанатының, одан соң Түргеш және Қарлұқ мемлекетінің құрамына сіңісіп кеткен. Түркі тілдес тайпалардың саяси, экономикалық және этникалық-мәдени жағынан Батыс қағанат кұрамына бірігуі біртек-тес, бірақ бытыраңқы этностардың топтасу үрдісінің басы болды.
Сонымен бірге түріктер Қазақстан жеріне жерлеу ескерткіштерінің жаңа түрлерін, атап айтқанда, тастан жасалған антропоморфты балбалдардың тізбекті мүсіндерін ала келді. Жерлеу ғұрпы өзгереді, мысалы, еліктің басын батысқа беріп жерлейтін ғасырлар бойы орнығып келген дәстүрлі бағыт жойылып, олардың басын солтүстікке бағдарлап жерлеу басым бола бас-тады. Молалардың көпшілігінде адамның сүйектері жауға мінген аттары-ның сүйектерімен, жорықтағы қару-жарақтарымен бірге жатты. Темір үзеңгілер, жебелердің темір ұштарының және қанжарлардың, қылыштардың жаңа түрлері пайда болады. Мүсінді металл қаптырмалар жиынтығымен сәнделген жауынгерлік белдіктер кеңінен тарайды. VI—IX ғасырлардағы ескерткіштер корымдар, жекелеген қабірлер, кез-дейсоқ табылған заттар және тастан жасалған тұлғалар түрінде кездеседі. Қазіргі уақытта археологиялық ескерткіштер мен олжалар кешендерін нақты этникалық құрылымдармен тендестіру үшін материалдар әзірше аз болып отыр.
Мен бұл жұмыс барысында көшпенділердің материалдық және рухани мәдениетіне қатысты мәселелерді қарастырып кетпекпін.
1. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгiнге дейiн. 5 томдық. Алматы, 1997,т.1.
2. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгiнге дейiн. 5 томдық. Алматы, 1998, т.2.
3. Қазақстан тарихы. Очерк. Көне заманнан бүгiнге дейiн. Алматы, 1993.
4. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий. А., 1992.
5. Мусин Ч.Г. Қазақстан тарихы. Алматы, 2000.
        
        МАЗМҰНЫ
‎ ‏Кіріспе‭_______________________________________________‬3
Көшпенділердің материалдық ... ... ... ... ... ... аумағында түріктердің саяси үстемдігі орнағаннан кейін бар-лық жергілікті тайпалардың аттары ... ... ... ... ... болады,‭ ‬олардың орнына,‭ ‬әдетте,‭ ‬жеңіп шыққандардың әулеттік есімі енгізілді.‭ ‬Алайда,‭ ‬мұның өзі көптеген жергілікті тайпалар бір-бірімен әбден араласып,‭ ... ... ... сөз емес.‭ ‬Олар,‭ ‬сөз жок,‭ ‬Батыс түрік қағанаты халқының көпшілігін құраған,‭ ‬археологиялық зерттеулердің дәлелдегеніндей,‭ ‬өздерінің мәдениеті мен өнерін сақтап ... ... ... ... ... ... ... жақын болғандық-тан,‭ ‬олар түрік қағанатының,‭ ‬одан соң Түргеш және Қарлұқ мемлекетінің құрамына сіңісіп кеткен.‭ ‬Түркі ... ... ... ‬экономикалық және этникалық-мәдени жағынан Батыс қағанат кұрамына бірігуі біртек-тес,‭ ‬бірақ бытыраңқы этностардың топтасу үрдісінің басы ... ... ... ... ... жерлеу ескерткіштерінің жаңа түрлерін,‭ ‬атап айтқанда,‭ ‬тастан жасалған антропоморфты балбалдардың тізбекті мүсіндерін ала ... ... ... ... ... ‬еліктің басын батысқа беріп жерлейтін ғасырлар бойы орнығып келген дәстүрлі бағыт жойылып,‭ ... ... ... ... ... ... бола ... ‬Молалардың көпшілігінде адамның сүйектері жауға мінген аттары-ның сүйектерімен,‭ ‬жорықтағы қару-жарақтарымен бірге жатты.‭ ‬Темір үзеңгілер,‭ ‬жебелердің темір ... және ... ... жаңа ... ... болады.‭ ‬Мүсінді металл қаптырмалар жиынтығымен сәнделген жауынгерлік белдіктер ... ... ... ... ... корымдар,‭ ‬жекелеген қабірлер,‭ ‬кез-дейсоқ табылған заттар және тастан жасалған тұлғалар ... ... ... ... ... ескерткіштер мен олжалар кешендерін нақты этникалық құрылымдармен тендестіру үшін материалдар әзірше аз ... ... ... бұл ... барысында көшпенділердің материалдық және рухани мәдениетіне қатысты мәселелерді‭ ‬қарастырып ... ... ... ... қолөнер мәдениеті.‭ ‬Алдыңғы орта ғасырлардағы қалалардың сауда-қолөнер орталықтары ретінде дамуы қолөнердің ауыл шаруашылығынан бөлініп шығу үрдісіне және ... ... ... мен ақсүйектерге қызмет ететін қолөнер өндірісінің едәуір кеңеюіне байланысты болды.‭ ... ... ... ... ... ... деректер жеткіліксіз.‭ ‬Тоқымашылык,‭ ‬теріден,‭ ‬жүннен,‭ ‬киізден бұйымдар жасау сияқты қолөнер туралы түсініктің жайы мардымсыз.‭ ‬Жазбаша деректемелерде ... ... ... ... ... олар ... ... уақытқа қатысты.‭ ‬Мата тоқу жөнінде ұршыкбастардың табылуына қарап айтуға болады.‭ ... ... мен одан ... және ... кажетті бұйымдар жасау жөнінде де солай деуге болады.
Қыш-құмыра ісі.‭ ‬Отырардың солтүстік рабады аумағынан VІІІ-ІХ ғасырлардағы қыш күйдірген ... ... ... ұзындығы‭ ‬2,7‭ ‬м және ені‭ ‬2,5‭ ‬м алмұрт тәріздес жасалған.‭ ‬Пештер алдыңғы заманның пештерінен ... ... ... пештердің күйдіру камерасы кеңейтілген,‭ ‬тем-ператураны реттеу жүйесі жақсартылған,‭ ‬мұның өзі дайындалатын өнімнің сапасын жақсартқаны күмәнсіз.‭ ... ... ... мен ... күл ... жерлері бар‭ ‬құмырашылардың махаллалары Жетісу қалаларында бекіністі дуалдардың ішінен де,‭ ‬олардан тыс жерлерден де табылды.‭ ‬Пештердің біреуі Қызылөзен ... ... ... ... ... ... ... оттығы жерден диаметрі‭ ‬2,6‭—‬,8‭ ‬м,‭ ‬тереңдігі‭ ‬2‭ ‬метрден сәл астам болатын дөңгелек шұңқыр түрінде қазылып жасалған.‭ ... түп ... ... ... шикі ... ... ... ұстап тұр.‭ ‬Тіреуді қалың ыс басқан.‭ ‬Күйдіру камерасына жалғасатын ... мен ... ... саңылаулар байқалды.
Ыдысты‭ ‬қалыптау әдістерін ондағы оның кабырғасына түскен өндеу ... ... ... болады.‭ ‬Қыш-құмыра станогының құрылысы аяқ шеңберінің қолмен ... ... және ... балшықтан жасалған жалпақ дөңгелек табақшалардың ұштасуы арқылы жасалған,‭ ‬ыдыс соларда қалыпталған.‭ ‬VII—IX‭ ‬ғасырлардағы ыдыстың түбі ... ... ... өзі ... ... ... ... жасалғанын көрсетеді.‭ ‬Дайын ыдыс шеңберден дөңгелек табақшамен ... ... ... ... ол ... оңай ... қалатын болған.‭ ‬Кейбір бұйымдарда қалыпталғаннан кейінгі өндеу іздері сақталған.
Керамика.‭ ‬ҮІ-ІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Оңтұстік Қазақстан
қалаларының керамикасы хронологиялық екі:‎ ... ... ... ... және‭ ‬VII‭ ‬ғасырдың екінші жартысы‭ —‬IX‭ ‬ғасырдың бірінші ... ... ... кешен ас пісіретін ыдыстар‭ —‬қазандар,‭ ‬көзелер,‭ ‬қақпақтар,‭ ‬табалар,‭ ‬мосылар‭; ... ... ... ... ... ... ... ‬кеспекшелер,‭ ‬көзелер,‭ ‬құмыралар,‭ ‬кіреңкелер және ас ішетін ыдыстар‭ —‬құмыралар,‭ ‬тегенелер,‭ ‬саптыаяқтар болып бөлінеді.‭ ‬Шырағдандар,‭ ‬балалардың ойыншықтары керамика бұйымдарының жеке тобын ... ... ... ... ... —‬бүйірі дөңгеленген,‭ ‬мойны аласа,‭ ‬ернеуі сыртқа карай сәл шығыңқы аласа ... ... ... дөңгелек немесе шығыңқы тісті түрінде жапсырылған тұзақ тәрізді,‭ ‬тік тұткалары ... ... ... әр ... —‬диаметрі‭ ‬10‭—‬см болатын шағындарынан бастап,‭ ‬диаметрі‭ ‬25‭—‬см болатын іріле-ріне дейін ... ‬Бу ... ... ... ... ... бүйірінде тұзақтәрізді тұтқасы бар қақпақтар да кездеседі.‭ ‬Қақпақтардың ... ... ... ... ... бұйымдарының бір тобы мүйізді өгіздің басы бейнеленген тұғыр болып табылады.‭ ... ... беті ... ... салу ... безендірілген.
Су және тамақ өнімдерін сақтау мен тасуға арналған ыдыс ... ... ... ... ... ... жасалған.‭ ‬Қолдан жапсырылып жасалған ыдыстан негізінен шағын және үлкен қыш кеспектер кездеседі.‭ ‬Кеспектерге ортасында білігі бар,‭ ‬қиғаштап ... тік ... ... ... ... ... ‬Қыш кеспектер жұмыртқа тәріздес сопақша,‭ ‬ернеуі дөңгелек,‭ ‬түбі ... ... ... ... онда кенеп тәрізді ірі маталардың іздері болады.‭ ‬Кеспектердің көпшілігі ашық-қоңыр,‭ ‬қызғылт,‭ ‬сирек болса да ақшыл ангобпен,‭ ‬оның үстінен неғұрлым ... ... ... қара ... ... ... ... ‬кауырсын сияқты жапырақтар,‭ ‬ирек бұрамалар,‭ ‬үш бұрыштар түріндегі өрнекпен сәнделген.‭ ‬Кеспектердің ... ... ... ... ернектер‭ —‬сопақша,‭ ‬қисық,‭ ‬айқа-сқан,‭ ‬қосарланған сызықтар кездеседі,‭ ‬олар саусақпен жүргізілген.
Су таситын ... ... ... да кең болып,‭ ‬ернеуі сыртына қарай сәл қайырылған,‭ ‬кесіндісі ромб сияқты жиегіне ұласады.‭ ‬Көлбеу,‭ ‬шығыңқы иінді бүйірі жалпақ кең ... ... ... ‬Ыдыстардың бұйірі алқызыл,‭ ‬қызғылт немесе қоңыр ангобпен боялып,‭ ‬шөппен,‭ ‬ылғал шуберекпен немесе арасы жиі жіңішке із қалдыратын арнаулы ... ... ... ... ені ... ... бар тік ... болып келеді.‭ ‬Олар ернеуін иінімен жалғастырады,‭ ‬кейде жоғарғы шеті ернеуінен сәл төменірек бекітіледі.‭ ‬Негізгі түрі су таситын құмыралар болып табылады,‭ ... ... ... ангобы мен бедерлі бүршіктері сәнді ұштастырылған.‭ ‬Жапсырылған өрнектер әдетте ... ... ... ... ... ... өрнек оған зооморфтық мүсіншелер түрінде сәнделген.‭ ‬Тұтқаның астыңғы жағында ... ... ... ... «‬S‭» ‬және‭ ‬«V‭» ‬белгілері түрінде жапсырылған өрнектер болады.‭ ‬Кейбір құмыралардың бүйірінде ... ... етіп ... ... ... бар.
Ас құятын ыдыстан кездесетіндері‭ —‬негізінен қызыл ангобпен боялған құмыралар мен саптыаяқтар.‭ ‬Ас құятын құмыралар иі қандырылған ... ... ... ... ... ... дақылдары тұқымдарының табылуы егіншілікпен,‭ ‬бау-бақша өсірумен айналысу қосымша кәсіп болғанын дәлелдейді.
Жүзім өсіру және шарап өндірісі туралы мәлімет беретін қақпақтыңі ... ... ... және ... калаларының орындарынан табылған қыш көзелердің жиектеріндегі соғды жазуларына қарағанда,‭ ‬Жетісуда шарап құйылған бұл ... ... ... ... ... бірінде былай делінген:‭ «‬Бұл ыдыс‭ —‬Пақап қауымының тар-туы.‭ ‬Бұл шарапты шат кезінде іш,‭ ‬алдияр...‭ ‬Құдай бақыт ... ... ... бақытты болып,‭ ‬рахат керсін‭!»‬.‭ ‬Луговоедегі қала жүртынан‭ ‬VII—VIII‭ ‬ғасырлардағы шарап ашытатын орынның қалдықтары табылды.‭ ‬Ше-берхана ауланың ... үй ... ... ... ... және ... құбырмен жалғасқан жемісті сығу алаңқайларынан тұрған,‭ ‬олардан жүзім шырыны құдыққа аққан‭ ‬шырын сонда тұндырылып,‭ ‬тазартылған да,‭ ‬сонан соң ... ... ... ... ... шырыны‭ —‬бекмес дайындалған.‭ ‬Шарап ашытатын орын Талас аңғарындағы Төрткөл‭ (‬Төменгі Барсхан‭) ‬қаласының орнынан да ... мен ... ... ... ... ірі қара мен ... ... ‬түйе есіріп,‭ ‬олар шаруашылықта кеңінен пайдаланылған.
Сәулет өнері.‭ ‬ Сәулет өнері ескерткіштері‭ —‬оны жасаған ... ... ... аса бай ... ... ... және ... техникасының ескерткіштері болумен қатар,‭ ‬олар дәуірдің эстетикалық нормалары,‭ ‬идеологиясы туралы,‭ ‬ғылыми-техникалық ... ... ... ‬мәдени қарым-қатынастар туралы,‭ ‬құрылыс қолөнерінің ұйымдастырылуы мен денгейі ... ... ... ... ... ... мен Жетісуда казіргі кезге дейін сақталған архитектуралық құрылыстар саны көп емес және ... орта ... ... ... ‬Сондықтан сәулет өнері тарихының жалпы про-блемаларын шешу,‭ ‬архитектуралық-көркемдік бейне эволюциясын ашып ... ... ... дамуының заңдылықтарын зерттеу көбінесе сәулет өнері ескерткіштерін археологиялық зерттеуге байланысты.
Сәулет өнері археологиялық қазба жұмыстарында табылған ескерткі-штерде,‭ ... тас ... ... өзінен-ақ ұшырасып,‭ ‬одан кейінгі кезендерде барған сайын ұлғая береді.‭ ‬Ол ... ... және ... ... ... ... ... қызметінің ерекше түрі‭ ‬-‭ «‬пайданың,‭ ‬беріктік пен әсемдіктің‭» ‬ұштастырылуы болып табылады.
Еңселі тұрғын‭ ‬үй архитектурасы.‭ ‬Монументті тұрғын үй ... ... ... ... ... тұрғызылған замоктар жатады.‭ ‬Олар қолдан биіктетіліп‭ (‬кейде табиғи биіктерді пайдаланып‭) ‬жасалған биік аландарға тұрғызылған ... ... ... ... ... ... жайлары,‭ ‬дәліздері бар бір немесе екі қабатты ... ... ... ... ... ‬6‭—‬бөлмелі болып,‭ ‬олардың қабырғаларынын қалындығы екі метрге дейін жеткен және одан да қалың жасалған.‭ ‬Төменгі ... ... ... саңылаулар арқылы немесе шырағдандармен жарық түсірілген.‭ ‬Екінші қабатқа ... ... ... ... ... апарған,‭ ‬ал одан баспалдақпен төменгі қабаттың бөлмелеріне ... ... ... ... саз ... қоршалған кең аула түйіседі.‭ ‬Дуалдың үстіне әдетте сатылы ... ... ... оқ ... болады.‭ ‬Құрылыстың бүкіл болмысын оның тұрғын жай ғана емес,‭ ‬қорғаныс құрылысы да ... ... ... ... ... ... ‬Луговоеден,‭ ‬Ақбешімнен замоктар қазып-аршылды.‭ ‬Олар жоспарлануы мен құрылысының құрылымы жағынан да ұқсас.‭ ‬Қостөбе,‭ ‬Құйрықтөбе және Баба-Ата қала ... ... ... ... ... ... ... қала жұрты Талас аңғарында жатыр және Жамукет қаласы деп саналады.‭ ‬Ол жартылай тік бұрышты етіп ... ... ‬15‭ ... ... ... ... ... көлемі‭ ‬30x30‭ ‬м болатын қамалдан тұрады.‭ ‬Оның қасында шахристан мен рабад‭ (‬көлемі‭ ‬450x450‭ ‬м‭) ‬және ұзын дуалмен қоршалған аумақ орналасқан.‭ ... ... ... ... ... ... ... ансамбліне сарай кешені кірген.‭ ‬Оның құрылысы‭ ‬VI‭ ‬ғасырдан‭ ‬IX‭ ‬ғасырдың ... ... ... ‬Құрылыс екі кезенде жүргізілген:‭ ‬бірінші кезеңі‭ —‬VI—VIII‭ ‬ғғ.,‭ ‬екінші ... ... ... ‬IX‭ ... ... ... ‬Құрылысты қайталап салу кезінде сарайдың ішкі жайларының жоспарлануы,‭ ‬бекіністі дуалдардың орны өзгертілген.‭ ‬Барлығы‭ ‬20‭ ‬үй орны аршылды,‭ ... ... ... бөлмелер,‭ ‬діни сипаттағы орындар,‭ ‬қонақ қабылдауға арналған салтанат жайлары,‭ ‬шаруашылық бөлмелері,‭ ‬сондай-ақ айналма ... ... ... ... бөлмелердін,‭ ‬екі тобының жиынтығы болып та-былады,‭ ‬олар:‭ ‬үлкен залдардың орталық тобы және оның ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету мен оны қорғау міндетін атқарған шағын жайлардың шеткі тобы.‭ ‬Бүкіл ... ... ... жабық айналма дәліз қоршап жатыр.
Архитектуралық кешеннің орталық құрылымы бөлу залының тік бұрышты бөлмесі‭ (‬9,5x8,2‭ ... ... ... ... ... қызметшілерге арналған бөлме болды.‭ ‬Бөлу залының шығыс жағында салтанатты‭ «‬гофрирленген ... ... ... ... ашық ... ... жатыр.‭ ‬Ортадағы бөлу залының солтүстік-батыс және солтүстік жағында діни-жоралғылықорындар орналасқан.‭ ‬Көлемі‭ ‬40‭ ‬шаршы метрге жуық діни-жоралғылық салтанат залы ... ойып әсем ... ... ортасында ғұрыптық ошағы бар жартылай дөңгелек үлкен сәкі түр.‭ ‬Көлемі нақ сондай деуге болатын екінші діни-жоралғылық залдың да ... ... ... ... сәкі бар,‭ ‬алайда бұдан безендірілген іздер байқалмады.‭ ‬Сарайлардағы осыған үқсас ғибадатхана кешендері Ташкент алқабындағы Қаңқа ... ... ... Ақтепе қалаларының жұрттарынан табылды.‭ ‬Ортадағы бөлу залының батыс жағында көлемі‭ ‬40‭ ‬шаршы метр болатын үлкен тұрғын зал орналасқан.‭ ‬Үйлердің ... ... ... ... ... ... ... орындар бар.‭ ‬Демалатын‭ ‬және тамақ ішетін орындар кешеннің ... ... ‬не ... ... ... ... үйде ... болуы мүмкін деп шамаланады.
Сарайлардың жалпы композициялық шешімі залдардың атқаратын рөлін ескере отырып,‭ ‬биіктігі әр түрлі болуын көздейді,‭ ‬мүның өзі ... ... ... ... ... жасаған.‭
Мүсіндерде балшыққа жағылған ганч үстінен қызыл сызықпен көз ша-расының жоғарғы жағы,‭ ‬мұрынның қыры жүргізіліп,‭ ... ... ... ‬көздері самайда тұтасып кететін қара сызықпен қоршалған.‭ ‬Қас пен шаштың ірі бұйралары көк және қара ... ... ... ... ... шар ... ... үлкен әшекейлер‭ —‬сылдырмақтар,‭ ‬кеудеге тағатын алқалар,‭ ‬білезіктер сызықпен ... ... ... ... ... ... ... басы,‭ ‬күнәлілерді қорқытатын докшит-дін қорғаушының басы қызықты.
Ертедегі‭ ‬түріктердің тастан ... ... ... ... ... ... тастан жасалған тұлғалар кең тараған аймақ болып табылады.‭ ‬Көрнектілігі мен көркемдік деңгейі жағынан олар әсте де біртектес емес.‭ ‬Кейде таста тек бас пен бет қана ... ... ... ішінен мәселен,‭ ‬үш мүйізді тәж кигізілген белгілі бейне секілді нағыз өнер шығармалары кездеседі.‭ ‬Мүсін жасау үшін ... ... ... ... ... ... ... тастар таңдап алынған.‭ ‬Оларды тастын жалпақ бетін аса батырмай бедерлеу немесе бейненің тұрқын қашап шығару техникасымен жасаған.‭ ‬Тұлғалық мүсіндер сирек ... ... ... және ... ... жиі ... ‬әйелдердің бейнесі сирек кездеседі.‭ ‬Сақал-мұрты бар еркектер әдетте денесімен дене ... ... ... ... ... буынған.‭ ‬Белдікке қару,‭ ‬қайрақ,‭ ‬қалта және басқа керек-жарақтар ілінген.‭ ‬Мүсіндерде қашап салынған заттар әдетте ертедегі түріктердің обаларында өлген адамдармен бірге ... ... ... ... ... киім ... аз,‭ ... шашы көрсетілгендері бар.‭ ‬Тұлғалардың көпшілігінің оң қолына немесе екі қолына ... ... ... немесе текше тәрізді ыдыстар.‭ ‬Әдетте тұлғалар діни-салт ғимараттары қоршауларының шығыс жағына,‭ ... ... ... орнатылған түрінде кездеседі.‭ ‬Оған жалғаса шығысқа қарай діңгек ... ... ... ... еркектердің бет-пішіні әдетте монғол ендес,‭ ‬сабырлы да салиқалы болып келеді.‭ ‬Қиғаш көздері,‭ ‬шығыңқы шықшыттары ... ... ... ... ... ... ... ‬болып табылады.‭ ‬Ғасырлар қойнауынан мінез-құлқы әр түрлі‭ ‬-‭ ... та ... ... және ... нақты адамдардың жүздері қарап тұрады.
Қолданбалы өнер.‭ ‬Қала мен даланы мекендеушілердің ... ... ... ... ... болуымен ерекшеленеді.‭ ‬Ең алдымен көзге түсетіндері‭ —‬ұсак пластика,‭ ‬терракота,‭ ‬көркем керамика мен металл.‭ ‬Ме-талл мен ағаш ... ... ... керамикаға көшірілген.‭ ‬Ою өнерінде жаңа техникалық тәсілдер,‭ ‬атап айтқанда,‭ ‬жапсыру,‭ ‬доғал және өткір ... ... ... ... ... ойып ... мен ... кеңінен дамыды.‭ ‬Оюлардың сюжеті де‭ ‬әр түрлі:‭ ‬діни-магиялық сипаттағы нышандар мен ... ... ... ... ... ... ... және киімі женінен сипатты үлгідегі соғ-дылардың,‭ ‬түріктердің бейнелері болып келеді.‭ ‬Олар антропоморфтық ыдыстарда да,‭ ‬ыдыстардың жапсырмаларында да бейнеленген.‭ ‬Террако-таларда мейлінше ... ... ... ... ... ... ... және буддалық иконография құдайларының бейнелерімен байланысты.‭ ‬Бұл жағынан алғанда,‭ ‬Қызылөзендегі терракоталық плакеткаға салынған құдай образындағы патшаның немесе ... ... ... қолына құрбан шалатын аспап ұстап,‭ ‬құрамы күрделі тәж киген және інжу шұғы-лалы‭) ‬Аровахишт құдайларының бейнесі ерекше.
Оссуарийлер қақпақтарының төбесі көбінесе ... ... ... мен ... ‬ғажайып мифологиялық бейнелер түрінде безендірілген.‭ ‬Оссуарий-лерге балшықтан ойып,‭ ‬қалыптап,‭ ‬жапсырып және бояп түрлі бейнелер са-лынған.‭ ‬Солардың ішінде екі оссуарийдегі бейнелер ... ... ... ... етіп ... ‬алдыңғы кабырғасында жоқтау көрінісі бейнеленген,‭ ‬онда композицияның ортасында мінәжат ... ... ... ... үш ... ... бар оссуарий мен жәшік сияқты тік бұрышты,‭ ‬ғибада-тханада қасиетті от жағу көрінісі бар оссуарий бейнеленген.‭ ‬Ортасында‭ ... ... ... ... ... биік ... ‬ал жан-жағында ұсак қатпарланып сәнделген және үш рет оралған белбеулі ұзын жейде киген ... ... ... ... және олардың айналасында ғибадатханадағы дұға оку ғұрпына тән әр түрлі айшықтар бар.
Көшпелі және ... ... ... жоғары бұйымдарының көпшілігі киім-кешек әшекейлері болып табылады.‭ ‬Құрама белдіктердің қаптырмалары,‭ ‬салпыншақтары мен қарсы ілгектері,‭ ‬ат әбзелдерінің ... ... ... ерекшеленеді.‭ ‬Әсем құрама белдік-тердің бейнелері түріктердің тас мүсіндерінде,‭ ‬Пенджикент пен Афраси-абтың фрескаларында сақталған.‭ ‬Қаптырмалар географиялық түрде‭ ... ... ‬ай ... ... тәрізді мүсіндер болып келеді.
Белдіктің ұзына бойына тағылып,‭ ‬өсімдік тәрізді және ... ... ... олар біртүтас ансамбль сияқты әсер қалдырады.‭ ‬Белдіктер киімнің,‭ ‬жауынгерлік керек-жарақтардың атрибуттары ғана емес,‭ ‬сонымен қатар ерекше айырым белгісі және көркемдік ... ... ... ... ... ‬көркемдік мәдениетті былайша сипаттауға болады.‭ ‬Аз уақыттын ішінде бүкіл Орта Азияны бағындырып алған түріктер‭ «‬отырықшы өркениет өнерін кеңінен пайдаланды,‭ ‬оларды көп ... ... ... ... ‬күрделі оюлар қызықтырды...‭»‬,‭ ‬олар‭ «‬соғдылардың өсімдік тәрізді оюларын‭» ... ... әрі ... ... элементтердің ұштасуына айналдырады‭»‬.‭ ‬Сонымен бірге көшпелілердің мәдениеті өз кезегінде соғдылардың отырықшы қоғамына да ыкпал етті.‭
2.‎ ‏Көшпенділердің рухани ... ... ... жалпы алғанда,‭ ‬отырықшы және көшпелі халықтың діни нанымдарында алдындағы дәуірлерден алынғаны көп.‭ ‬Адамдардың ... ... ... ‬аралық міндеттер қоғамдағы ерекше топтың‭ —‬шамандардың қолында болды,‭ ‬ал шамандар ертедегі түрік текстерінде қам деп ... ... ... ... ... ... ... болған.
Ертедегі түріктер дінінің негізі Көкке‭ (‬Тәңір‭) ‬және Жер‭ ‬-Суға‭ (‬Йер-Суб‭) ‬сыйыну болды.‭ ... деп ... бұл қос ... ... Көк ... ... нақ осы Көктің еркімен билік құрып,‭ ‬олар‭ «‬Көк ... және ... ... ‬деп аталды.‭ «‬Көк өз биігінен‭ (‬көк жүзінен‭) ‬менің әкем Илтериш-қағанға және менің анам Илбілге-қатынға жөн ... ... ... ... ‬жоғары қойды,‭ ‬менің өзімді түрік халқының аты мен даңқы жойылып кетпеу үшін қаған етіп ... ... ... ... Көк деп ... ... ... еркімен‭ «‬түріктер жеңіске жетіп немесе жеңіліске ұшырап отырды‭»‬.‭ ‬Жұт жайлаған жылдары түрік халқын Көк пен Жер-Су сақтап ... ... ... ... ... ... өздерің‭ ‬әрқашанда желеп-жебеуге шақырады.
Өзінің мәні жөнінен бұдан кейін тұрған әйел ... ... ... басы мен ... ... ... ‬Ұмайға табыну Алтайдың кейбір түркі тілдес халықтарында‭ ... ... ... ... ... ‬қалды.‭ ‬Сонымен бірге,‭ ‬Ұмай түріктер сыйынған құдіретті үш күштің бірі болған және оларға қашанда қамқоршы болып отырған.‭ ‬Мұны мәселен,‭ ... ... ... ескерткіштен көруге болады,‭ ‬онда түріктердің сәтті жорықтарының бірін сипаттағанда былай делінген:‭ «‬Көк,‭ ‬Үмай‭ (‬қүдай‭)‬,‭ ‬қасиетті Жер-Су,‭ ‬міне,‭ ... ... ... ... деп ... керек‭!»‬.
Ертедегі орта ғасырлардағы барлық түркі тілдес тайпалардың наным-сенімінде қасиетті тауларға табынушылықтың маңызды мәні болды,‭ ‬бұл сенім Оңтүстік Сібірде өткен ғасырдың ... ... ... ... түріктер‭ «‬қасиетті Отүкен қара күшін‭» (‬Хантай таулары‭) ‬ерекше қастерлеген,‭ ‬олардың рухы қаған тегінің қамқоршысы деп есептелген.‭ ‬Онда‭ ... ... ... ... ... ... ... үңгірде қасқырдан түріктердің бабалары туған.‭
Қостөбе қала жұртындағы ғибадатхана.‭ ... ... ... ... ... ... ‬оның ішінде оғыздарға,‭ ‬қарлұқтарға,‭ ‬кимектерге,‭ ‬қыпшактарға ортақ болған.‭ ‬Бұған,‭ ‬атап айтқанда,‭ ‬орта ғасырлардағы араб және ... ... ... ... ... сипаттайтын қысқа және үздік-сөздық сипаттамалар айқын дәлел бола алады.‭ ‬Араб географы әл-Макдиси‭ ‬(X‭ ‬ғ.‭) ‬Орта Азиядағы түріктердің діні туралы былай деп ... ... бір ... ‬яғни‭ «‬тәңір‭ —‬біреу‭» ‬дейді.‭ ‬Олардың кейбіреулері тәңір дегеніміз зеңгір кектің атауы деп пайымдаса,‭ ‬енді біреулері тәңір ... ... нақ өзі ... ... арасында әр түрлі діндер таралған,‭ ‬олардың ішінде ең әйгілілері‭ —‬отқа табыну,‭ ‬жануарларға табыну,‭ ‬өсімдіктерге табыну.‭ ‬Ви-зантия тарихшысы Менандр ... ... ... елші ... ... ... ... ‬былай деп жазады:‭ «‬Түріктердің осы тайпасының ішінен кесел біткенді ... ... деп ... ... ... адам ... келді де,‭ ‬римдіктердің өздерімен бірге ала келген заттарын бір ... ... ... соң ... ағаштарының бұтақтарын лаулатып жағып,‭ ‬скиф тілінде әлде бір тағылық сөздер айтып сыбырлап,‭ ... ... ... ... ... ... ...
Отырар алқабындағы Кек-Мардан қаласының орнынан‭ ‬VI—VII‭ ‬ғасырлар қабатынан от жағу үшін тақыт орнатылып,‭ ‬қошқар мүйіз түрінде жапсырмасы бар қуыс ... ... ... алынды.‭ ‬Орта ғасырлардағы көптеген авторлар‭ «‬улы‭» ‬тастың құдіретті күшімен жаңбыр жаудыра алатын ... ... ... ...
Алдыңғы орта ғасырларда будда дінінің негізгі миссионерлері рөлін соғдылар алды.‭ «‬Бодисатва‭» ‬деген сөз парсы,‭ ... ... ... соғды тілінен енген.‭ ‬Шығыс Түркістандағы буддалық түрік текстерінің термин-деріне жасалған талдау олардың соғдылар арқылы ... ... ... атап ... ‬VI‭ ‬ғасырдан бастап түріктер будда дінінің күшті ықпалына ұшырады.‭ ‬Сюань-Цзян батыс түрік қағанының будда дініне ізгі ... ... ... ... ... ... ‬ғасырдың бірінші жартысында батыс түріктердің кейбір билеушілері будда дініне көшеді немесе будда дініне қамқоршылық етеді.‭ ‬Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісуда будда діні ... кең ... ... ... ... будда ғибадатханаларының,‭ ‬монастырьларының табылуы дәлелдейді.‭ ‬Кездейсоқ табылған заттар ішінде үнді бұйымдары:‭ ‬буддалар мен будда дініне тән ... ... ... ... ... салынған қола және күміс мүсіншелері ұшырасады.‭ ‬Орта ғасырлардағы белгілі қала ... ‬-‭ ... ... жұртына жақын жерден табылған жерасты монастыры асхеологтардың жақында ашқан жаңалыктарының қатарына жатады.
Үңгірдегі монастырь кешендерінің ертедегі үлгілерін Үндістаннан іздестіру керек,‭ ... ... ... өнерінің дәстүрлері Маурья кезеңінде,‭ ‬Магадхада және соған жақын жерде‭ ... ... ... ... ... ... Жібек жолымен батыстан Шығысқа жылжи отырып,‭ ‬христиан діні де таралған.‭ ‬V‭ ‬ғасырдың бірінші жартысында Шығыс Рим ... ... ... ... ... ... ... пайда болды.‭ ‬Несторий Мария анадан құдай емес,‭ ‬адам туған,‭ ‬Хрис-тос‭ «‬құдайлар мекенінен келуші‭»‬,‭ ‬қасиетті рухты таратушы ғана болған деп ... ... ... ‬Мария ананы құдайдың анасы демей,‭ ‬қайта Христ анасы деп атау керек,‭ ... ... ... ‬қайта адамды‭ ‬-‭ ‬Христы туған‭»‬.‭ ‬Нақ осы жаңалық бұқара арасында абыржушылық туғызды.‭ ‬Бұл‭ ... ... ... ... ... ... ... қайшы келетін еді,‭ ‬ал ол бойынша Христос ажырағысыз болып қосылған ипостасьтардың‭ —‬адам мен құдай ипостасьтарының иесі деп саналды,‭ ‬сондықтан ... ... оның ... бір ... ... ... асқан зор күпірлік деп есептеді.‭ ‬Несторийдің ілімі Эфес соборында айыпталып,‭ ‬несториандар аяусыз қудалана бастады.‭ ‬Қуғындаулар нәтижесінде олар Шығысқа қашуға мәжбүр ... ... ... ... мәдениет дамуының көне замандағы жетістіктерден бастау алған сарынына қосты.‭ ‬VII-VIII‭ ‬ғасырларда несториандық ілім Оңтүстік Қазақстан мен ... ... кең ... ... ... христиан шіркеулері болды.‭ ‬Жамукет және Невакет қалаларының зираттарын қазған кезде күміс,‭ ‬қола крестері бар ... ... ... ‬Шымкент қаласының мұра-жайында Шараб қаласы деп саналатын Төрткелтөбе қаласының жұртынан ... тас келі ... ... ... ... ... нышандары‭ —‬крест пен көгершін бейнеленген.‭ ‬Таразды қазған кезде‭ ‬VI—VIII‭ ‬ғасырлар қабатынан сирия ... ... және ... ... ... ... саптыаяқ табылды.‭ ... ... ... болсақ‭ ‬көшпенділердің материалдық және рухани мәдениеті сан-алуан болып ... ... ... ... ... дамуы қолөнердің ауыл шаруашылығынан бөлініп шығу үрдісіне және негізінен алғанда байлар мен ақсүйектерге кызмет ететін қолөнер өндірісінің ... ... ... ... ... мен ... ... кезге дейін сақталған архитектуралық құрылыстар саны көп емес және мұсылмандық орта ғасырлар дәуірімен шектелген.‭ ‬Сондықтан сәулет өнері тарихының жалпы ... ... ... ... ... ашып көрсету,‭ ‬сәулет өнері дамуының заңдылықтарын зерттеу көбінесе сәулет өнері ... ... ... ... түріктер арасында әр түрлі діндер таралған,‭ ‬олардың ішінде ең әйгілілері‭ —‬отқа табыну,‭ ‬жануарларға табыну,‭ ‬өсімдіктерге табыну.‭ ‬Ертедегі түріктер ... әр ... ... ... ... ішінде ең әйгілілері‭ —‬отқа табыну,‭ ‬жануарларға табыну,‭ ‬өсімдіктерге ... ... ... ... ... ... Дизабулға елші Земархтың келуін сипаттай келіп,‭ ‬былай деп жазады:‭ «‬Түріктердің осы тайпасының ішінен кесел біткенді аластай аламыз деп өзіне-өзі сенетін ... адам ... ... де,‭ ... өздерімен бірге ала келген заттарын бір жерге үйді,‭ ‬одан соң ливан ағаштарының бұтақтарын лаулатып жағып,‭ ‬скиф ... әлде бір ... ... ... ... ... ұрғылап,‭ ‬үйіліп жатқан заттарға кайта-қайта төнді.‭ ‬Шытырлап жанып жатқан бір ... ... ... ... айғайлап,‭ ‬кәрін төгіп,‭ ‬ойнақтаған жын-шайтанды қуғандай болды.‭ ... бұл ... ... аластап,‭ ‬бізді кесел-пәледен құткарады деп сенеді‭; ‬өздерінше ... ... ... деп ... олар ... өзін осы оттан өткізіп,‭ ‬өзімізден де пәле-жаланы аластадық деп ... ... ... тұрғындары мен отырықшы халықтың отқа табынғанын археологиялық материалдар растайды.‭ ‬Қалалардың жұрттарын қазғанда қой мүсіндері шығады,‭ ‬олардың осы жануарларға табынумен ... ... ... ... ... Кек-Мардан қаласының орнынан‭ ‬VI—VII‭ ‬ғасырлар қабатынан от жағу үшін тақыт орнатылып,‭ ‬қошқар мүйіз түрінде жапсырмасы бар қуыс жасалған ... ... ... ... ... ... ... «‬ұлы‭» ‬тастың құдіретті күшімен жаңбыр жаудыра алатын түрік‭ ... ... ... ... ... ... ... бақсы-балгерлеріне сенетіні жайлы парсы тарихшылары мен географтары да жазады.‭ ‬Өлген түріктер ертедегі шаман ... мен ... ... тарихы.‭ ‬Көне заманнан бүгiнге дейiн.‭ ‬5‭ ‬томдық.‭ ‬Алматы,‭ ‬1997,т.1.
Қазақстан тарихы.‭ ‬Көне заманнан бүгiнге ... ‬5‭ ... ... ‬1998,‭ ‬т.2.
Қазақстан тарихы.‭ ‬Очерк.‭ ‬Көне‭ ‬заманнан бүгiнге дейiн.‭ ‬Алматы,‭ ‬1993.
Кляшторный ... ... ... ... ... трех ... ‬А.,‭ ‬1992.
Мусин Ч.Г.‭ ‬Қазақстан тарихы.‭ ‬Алматы,‭ ‬2000.
11

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық киімдері7 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Көшпенділік қоғамның генезисі мен эвалюциясы22 бет
Көшпенділер институтының зерттеліну тарихы52 бет
Шыңғыс хан11 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Адамгершілік – рухани тәрбие маңыздылығы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь