ХIХ ғасырдағы қазақ- татар әдеби байланыстары

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Негізгі бөлім
I тарау
1.1. Қазақ ауыз әдебиеттерінің ұқсастықтары мен өзгешеліктері ... ... ... ... .7

II тарау
2.1.ХIХ ғасырдағы қазақ. татар әдеби байланыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12

III тарау
3.1.ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ. татар әдеби байланыстары ... ... ... ..21
3.2.ХХ ғасырдың II жартысындағы қазақ. татар әдеби байланыстары ... ... .32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Халықтардың мәдени байланыс проблемасы - заманымыздың маңызды, өзекті мәселерінің бірі. Оның үшін де халықтар арасындағы мәдениет пен әдебиет байланыстарын зерттеу бұл байланыстардың негізгі түрлері мен жолдарын анықтау, олардың заңдылықтарын ашу және оларға ғылыми және практикалық мәні бар іс саналып, әдебиеттану ғылымының маңызды бөлімінің біріне айналып отыр.
Кейінгі кездерде қазақ әдебиетінің украин, беларус, өзбек, тәжік, түрікмен, қырғыз, қарақалпақ әдебиеттерімен жасаған достық қарым- қатынасы жөнінде бірсыпыра мақалалар жарияланды. Бұлардың қатарына С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Е.Ысмаилов, М.Дүйсенов, Р.Бердібаев, Т.Сұлтанов, А.Мусинов, Б.Тілегенов,С.Тойшыбаева, Р.Қайшыбаева мақалаларын қосуға болады.
Мақсаты мен міндеті. Біз бұл жұмысымызда, жоғарыда айтылғандай, әзірше әдебиет зерттеуші ғалымдарымыздың назарынан тыс қалып келе жатқан тың тақырып – туысқан халықтар әдебиеттерінің достық байланысы, туыстық қарым-қатынасы, атап айтқанда сол туысқан халықтардың бірі - қазақ, татар әдебиеттерінің байланысы мәселесін әңгіме етпекпіз. Өйткені қазақ елінің көп ғасыр бойы тығыз қарым – қатынас жасап келе жатқан халықтарының бірі – татарлар. Екі ел арасындағы осы қарым-қатынас жөнінде жазған өлеңдерінің бірінде ұлы татар ақыны Ғ.Тоқай:
Бұл достықтың тамырлары,
Ғасырлардың түбінде[1;31 ],
деген болатын. Ал, қазақ ақыны Ж.Молдағалиев қазақ пен татар халықтарының туыстық байланысын сөз ете келіп: «Біздің қарым-қатынасымыз ежелгі заманнан бері жасап келеді. Оның қай кезеңнен басталатынын ешкім де кесіп айта алмаса керек»,-деп жазды [2;24].
Расында, қазақ пен татар халқының арасында туыстық, достық қарым-қатынастың түп тамыры сонау терең тарих түкпірінде, көне ғасырлар қойнауында жатыр. Бұған ең алдымен олардың шыққан тегінің бір болуы, сөйлейтін тілдерінің туыстығы, көп ғасырлар бойы көрші - қоңсы отыруы, түркі мемлекеттерінің құрамында өмір сүруі себеп болды. Алайда, осыған қарамастан, көп уақытқа дейін осы мәдени қарым-қатынас пен әдеби байланыс жан-жақты терең зерттеліп, толық анықталмай келді. Қазақтар мен татарлар арасындағы мәдени байланыстар сөз болса, әдетте олардың көлеңке жағы көбірек айтылып, күнгей жағы көрінбей қалады. Әдебиеттер байланысын бірнеше қырынан алып зерттеуге болады. Біз бұл жұмысымызда қазақ татар әдебиеттері байланысының барлық мәселесін қамтымай, тек оның негізгі тарихи даму кезеңдерін ғана әңгіме етіп, көбінесе оның демократиялық, прогресшілдік жақтарына баса назар аудардық.
Біз бұл жұмысымызда қазақ татар әдебиеттері байланысының даму жолдары, осы екі халықтың саяси – экономикалық және мәдени қатынастары тарихына байланысты, негізінен төрт кезеңге бөліп қарадық. Оның біріншісі – қазақ-татар халықтарының жалпы түркі тұқымдас халықтардың құрамында – Түрік қағанаты, Дәшті Қыпшақ одағы, Алтын орда хандықтары қол астында тайпа-тайпа болып өмір сүрген кезі. Қазақ – татар әдебиеттерінің көптеген әдебиет нұсқалары –ауыз әдебиет үлгілері мен көне әдебиет ескерткішері негізінен осы тұста жасалған. Екінші кезең – татар және қазақ елінің Ресей мемлекетінің құрамына кіріп, тарихи тағдырлары мне ұлттық мүдделерінің ұштасып, тарихи мақсаттары мен мұраттарының ортақтас кезі. Бұл негізіне Х1Х ғасырдың екінші жартысын қамтыды. Үшінші кезең – ХХ ғасырдың басы, Қазақ төңкерісінің қарсаңы, қазақ-татар әдеби байланысының жаңа тарихи жағдайларда жаңа биікке көтерілуі. Төртінші кезең – көтерілістен кейінгі кез – Кеңес дәуірі. Мұнда қазақ- татар әдебиеттерінің өзара туысқандық, достық байланысы жатады.
Зерттеу жұмысының әдісі. Диплом жұмысын зерттеу барсында тарихи салыстырмалы, кешенді талдау, қорыта айту сияқты дәстүрлі, қажетті деген әдіс- тәсілдер басшылыққа алынып отырды және сол тәсілдердің озық үлгісімен жұмыс жазылды.
Зерттеу жұмысының практикалық мәні. Осы түбі бір туыстық, көне тіршілік, тарихи тағдырластық екі елдің саяси-экономикалық және мәдени өміріне, соның ішінде әдебиетіне де әсерін тигізіп, олардың өзара байланыс жасап, жақындасуына себеп болды. Мұны, әсіресе екі халықтың ежелден бері келе жатқан ескі ауыз әдебиет үлгілері мен көне әдебиет нұсқаларынан анық көруге болады.
Тағы бір айта кететін жай: қазақ пен татар халқы бір-бірінің ертегі-әңгіме, өлең-жырларын жатсынбаған, қайта жақын тұтып, жаттап алып, тіпті иемденіп кеткен.
Мәселен, татардың «Қара орман», «Ғалиябану», «Сандуғаш» сияқты өлең-жырлары қазақ арасына кең тараған. Ойын-тойларда, сауық - кештерде қазақ жастары татар жырын тамылжыта айтатын. Ерте кездің өзінде-ақ екі ауыз татар өлеңін білмейтін қазақ кемде-кем болған.
Қазір де «жырлап жіберуге» әзір тұратын қазақ қарттарын жиі кездестіруге болады. Мұның өзі татар жырының әрі құлаққа жағымдылығынан болса, әрі жақындығынан деп түсіну керек.
ХХ ғасырдың басында татар мәдениеті мен әдебиеті ерекше өрлеу жолында болды. Бұл кезде татар мәдениеті түркі тектес халықтар мәдениетінің көбінен жоғары тұрды. Осыған байланысты татар мәдениеті өзімен көрші, туыстас халықтар әдебиетіне де әсерін тигізді.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі татар әдебиетінің ең көрнекті өкілі, татар халқының ұлы ақыны Ғ.Тоқай шығармасы қазақ арасына кең тарады. Тоқайдың есімін де, еңбегін де білмейтін адамды қазақ арасынан табу қиын. Өйткені, Тоқай жырлары қазақ халқының жүрегіне жол таба білді, туындылары екі халықтың еншісіне айналды. Тоқай шығармалары қазақ арасынан өзінің көптеген қолдаушыларын тапты. Қазақ ақындары арасында «Тоқайша жазу», «Тоқайша жырлау» деген ұғымдар пайда болды. Қазақ ақындары С.Торайғыров, С.Дөнентаев, Ә.Ғалымов, Б.Күлеев, Т.Жомартбаев т.б. Тоқай шығармаларынан көп нәрсені үйренді және оның жекелеген өлеңдерін қазақ тіліне аударды.
Төңкерістен бұрын көпке дейін қазақтың өз баспа орны болмады. Осы кезде қазақ даласына татар кітаптары, журналдары, газеттері кең тарады. Бұл газет-журналдарда ( әсіресе «Шора», «Уақыт», «Жұлдыз») қазақ халқының өмірі, тарихы, әдебиеті жөнінде де материалдар басылып тұрды. Бұларда сонымен бірге, қазақ ақын- жазушыларының да шығармалары жиі жарияланды. Қазақ жазушыларының алғашқы кітаптары Қазан, Уфа, Орынбор, Петербург, Тройцкідегі татар баспаханаларында басылды.
1917 жылдан бастап қазақ - татар әдебиеттерінің байланысы бұрынғыдан да нығая түсті. Көрнекті татар жазушылары Ғ.Ибраһимов, Ф.Бурнаш, Ш.Усманов т.б. қазақ тұрмысынан көркем шығармалар жазды. А. Айдардың «Ташбай» романы, Ә.Әбсәләмовтың «Қазақ жігіті» очеркі, И.Салаховтың «Көкшетау далаларында» романы, Н.Арслан, З.Нури, М.Хусаинның көптеген өлеңдері қазақ өміріне арналған. Сол сияқты қазақ ақын – жазушылары Б.Майлин, Ж.Сыздықов, М.Дәулетбаев, С.Машақов, Ж. Молдағалиев, С.Мәуленов, С.Сейітов дастандар, мақалалар, очерктер жазды.
Ал татар тілінен қазақ тіліне, сол сияқты қазақшадан татаршаға аударылған шығармалардың саны мен сапасына келетін болсақ, ол көтеріліске дейінгі дәрежесінен көбейіп жақсара түсті.
Қазақ-татар әдебиеттері байланысының тығыздығы соншалық, тіпті кейбір ақын-жазушыларымыз өз шығармаларын екі тілде қатар жазып екі әдебиеттің де ортақ өкілі болып кеткен. Бұған мысал ретінде Қадырғали Қошымұлы Жалайыри (ХVIғасыр), Ахмет Оразаев- Құрмаши, Ақмолла (ХIХ ғасыр) және Әкрам Ғалымов (ХХ ғасыр ) шығармашылығын алуға болады. Ал, кейбір Кашафетдин ибн-Шахмардан, Сабырхан Мұхаммед- Садықұлы, Фатхулла Бекбауұлы (Қатиев), Ғариф Сейфулла ұғлы, Кеңес дәуірінде С.Шәріпов, С.Баязитов, М.Гумеров т.б. өз шығармаларын қазақ тілінде жазып, таза қазақ жазушысы болып кетті. Міне, осы шолудың өзінен –ақ қазақ пен татар халықтарының арасындағы мәдени және әдеби байланыстардың қаншалықты күшті болғанын анық байқауға болады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұл тақырып негізінен ХХ- ғасырдың II-жартысында Б.Ысқақов зерттеген.Оның «Қазақ – татар әдеби байланысы» ( 1976) атты зерттеу еңбегі бар. Бұдан кейін бұл тақырып осы уақытқа дейін зерттелмей келуде.Ары қарай зерттеу ісі жастардың еншісінде.
Алайда, осыған қарамастан, көп уақытқа дейін осы мәдени қарым-қатынас пен әдеби байланыс жан-жақты терең зерттеліп, толық анықталмай келді. Қазақтар мен татарлар арасындағы мәдени байланыстар сөз болса, әдетте олардың көлеңке жағы көбірек айтылып, күнгей жағы көрінбей қалады. Әдебиеттер байланысын бірнеше қырынан алып зерттеуге болады. Біз бұл жұмысымызда қазақ татар әдебиеттері байланысының барлық мәселесін қамтымай, тек оның негізгі тарихи даму кезеңдерін ғана әңгіме етіп, көбінесе оның демократиялық, прогресшілдік жақтарына баса назар аудардық.
Біз бұл жұмысымызда қазақ татар әдебиеттері байланысының даму жолдары, осы екі халықтың саяси – экономикалық және мәдени қатынастары тарихына байланысты, негізінен төрт кезеңге бөліп қарадық. Оның біріншісі – қазақ-татар халықтарының жалпы түркі тұқымдас халықтардың құрамында – Түрік қағанаты, Дәшті Қыпшақ одағы, Алтын орда хандықтары қол астында тайпа-тайпа болып өмір сүрген кезі. Қазақ – татар әдебиеттерінің көптеген әдебиет нұсқалары –ауыз әдебиет үлгілері мен көне әдебиет ескерткішері негізінен осы тұста жасалған. Екінші кезең – татар және қазақ елінің Ресей мемлекетінің құрамына кіріп, тарихи тағдырлары мне ұлттық мүдделерінің ұштасып, тарихи мақсаттары мен мұраттарының ортақтас кезі. Бұл негізіне Х1Х ғасырдың екінші жартысын қамтыды. Үшінші кезең – ХХ ғасырдың басы, Қазақ төңкерісінің қарсаңы, қазақ-татар әдеби байланысының жаңа тарихи жағдайларда жаңа биікке көтерілуі. Төртінші кезең – көтерілістен кейінгі кез – Кеңес дәуірі. Мұнда қазақ- татар әдебиеттерінің өзара туысқандық, достық байланысы жатады.
Пайданылған әдебиеттер

1. Тоқай Ғ. Шығармалары ІІ т. Қазан 1956ж
2. «Социалистік Қазақстан », 1962 24 қазан
3. Лизунова Е. Современный казахский роман. Алма ата, 1964г
4. «Қазақ әдебиеті », 1962, 26 қазан
5. Қазақтың мақал мәтелдері. Құрастырған Тұрманжанов Д. Алматы, 1957.
6. Татар халық мақалдары І т. Қазан. 1959.
7. Қазақ ертегілері Алматы, 1959.
8. Гүлшешек (татардың халық ертегілері ). Құрастырған Бәшіров Г. Алматы, 1957.
9. Валиханов Ү. Собр. соч. Т І. Алма-ата , 1961
10. С. Сейфуллин. Шығармалары. Алматы, 1964.
11. Усман Х. Егіз жырлар—«Қазақ әдебиеті », 1962, 26 қазан
12. Алматы батыр (Текст және аударма). Редакциясын басқарғандар : Әуезов М.О, Смирнова Н.С. Алматы, 1961
13. Алпамша.—Кіт: Бұрынғы татар әдебиеті, Қазан, 1963.
14. О татарских версиях «Алпамша »,--В кн: тезисы регионального совешания по эпосу «Алпамыш». Ташкент, 1956.
15. Валитова А. Татарская версия эпического сказания «Алпамыш».—В кн: Тюрко- монгольское языкознания и фольклористика. М, 1960.г
16. Сыдықов Т. Жыр қайнары. Алматы, 1966
17. Сыдықов Т. Глубокие корни. Алма-ата , 1975
18. Қозы Көрпеш-Баянсұлу. Құрастырған, кіріспе, мақаламен ескерту жазған Дүйсенбаев Ы.Т Алматы, 1959
19. Дүйсенбаев Ы.Т. Қазақтың лиро-эпосы Алматы 1973
20. Жолдасбеков М. Жыр туралы сыр «Социалистік Қазақстан» 1962,
3 қараша
21. Жолдасбеков М. Сан бақта сайраған бұлбұл жыр.—«Қазақ әдебиеті» 1962, 12 қазан
22.Тоқай Ғ.Шығармалары. ІІІ т. Қазан, 1956
23.Ғайнуллин М. Татар әдәбиеті (ХІХ-ғасыр ). Қазан, 1957 .
24. История татарской советской литературы. М, 1965
25. Сағди А. Тіл, әдебиет жазу hәм олардың тарихи өсулері .Қазан 1926
26. Ақмолла. Өлеңдері. Алматы, 1935
27. Мұқанов С. Жарқын жұлдыздар, Алматы, 1964
28. Сүлейменов Б. Жизнь и деятелность Ибраhима Алтынсарина(1841-1889)- Кіт: И Алтынсарин Собр. соч. ТІ Алма-ата, 1975.
29. Гайнуллин М. Х. Татарская литература (ХІХ век) Казань 1975
30, Татар поэзиясы антологиясы.Қазан 1956
31. Тоқай Ғ. Шығармалары IV том. Қазан, 1958
32. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, 1973
33.Харисов Ә.Башқұрт Халқының әдеби мұрасы. Уфа, 1965
34. Ақмолла. Өлеңдері. Алматы, 1935
35. Қ. Жұмалиев. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі.ІІт, Алматы, 1960
36.Ақан сері. Өлеңдері. Алматы, 1965
37.Құдаш С. Жастық шақтың ізімен. Алматы , 1966
38. Мұстафин Ғ. Армысың ағайын !—«Қазақ әдебиеті» 1962, 26 қазан
39. Татар әдебиеті. (ХХ ғасыр) ІІ-бөлім. Қазан, 1954
40. Ғафури М.Шығармалары. ІІІ том. Уфа, 1957
41. Смайылов Е. Қазақ әдебиеті.(ХХ ғасыр ). Алматы, 1941.
42. Ақмұқанова Б. Ақынның ортақ мұрасы.---«Жұлдыз», 1973, №11
43. Бабич Ш. Шығармалары. Уфа 1958.
44.Дәрдымәнд. Сайланма әсәрләр. Қазан , 1959
45. Торайғыров С.Таңдамалы шығармалары.алматы, 1957
46.Тоқай Ғ. Сайланма әсәрләр. І том Қазан, 1953.
47. Дөнентаев С. Шығармалары. Алматы ,1957
48. Сейфуллин. Тар жол тайғақ кешу. Алматы. 1960
49. Қаратаев М. Ілияс Жансүгіров. Алматы 1961
50. Дүйсенов М. Ілияс Жансүгіров. Алматы , 1965
51. Мұқанов С. Өмір мектебі. 1-кітап. Алматы , 1965
52. Шәріпов С. Алтыбасар. Қызылорда , 1926
53. Құнанбаев А. Шығармалары. І том.Алматы , 1957
54. Жәлел М. Моабит дәптерлері. Қазан, 1963
55. Ауэзов М.Мысли разных лет. Алма-ата, 1961
56. Ғайнуллин М. Достықта күш. Қазан, 1973
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
Негізгі бөлім
I тарау
1.1. Қазақ ауыз әдебиеттерінің ұқсастықтары мен
өзгешеліктері.................7
II тарау
2.1.ХIХ ... ... ... әдеби
байланыстары.....................................12
III тарау
3.1.ХХ ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... ... II ... ... ... әдеби
байланыстары.........32
Қорытынды...................................................................
.......................................44
Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
..................45
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Халықтардың мәдени байланыс проблемасы -
заманымыздың маңызды, өзекті ... ... Оның үшін де ... ... пен ... байланыстарын зерттеу бұл байланыстардың
негізгі түрлері мен жолдарын анықтау, олардың заңдылықтарын ашу және ... және ... мәні бар іс ... әдебиеттану ғылымының маңызды
бөлімінің біріне айналып отыр.
Кейінгі кездерде қазақ ... ... ... ... ... ... қарақалпақ әдебиеттерімен жасаған достық қарым- қатынасы
жөнінде бірсыпыра мақалалар жарияланды. ... ... ... Е.Ысмаилов, М.Дүйсенов, Р.Бердібаев, Т.Сұлтанов, А.Мусинов,
Б.Тілегенов,С.Тойшыбаева, Р.Қайшыбаева мақалаларын ... ... мен ... Біз бұл ... жоғарыда айтылғандай,
әзірше әдебиет зерттеуші ғалымдарымыздың назарынан тыс қалып келе ... ...... ... әдебиеттерінің достық байланысы, туыстық
қарым-қатынасы, атап айтқанда сол туысқан халықтардың бірі - қазақ, ... ... ... ... ... ... ... елінің
көп ғасыр бойы тығыз қарым – қатынас жасап келе жатқан ... бірі ... Екі ел ... осы ... жөнінде жазған өлеңдерінің
бірінде ұлы татар ақыны Ғ.Тоқай:
Бұл ... ... ... ... ... Ал, ... ... ... қазақ пен татар халықтарының
туыстық байланысын сөз ете ... ... ... ... ... ... келеді. Оның қай кезеңнен басталатынын ешкім де кесіп айта
алмаса керек»,-деп жазды [2;24].
Расында, ... пен ... ... ... туыстық, достық қарым-
қатынастың түп тамыры сонау терең тарих түкпірінде, көне ... ... ... ең ... ... ... ... бір болуы,
сөйлейтін тілдерінің туыстығы, көп ғасырлар бойы ... - ... ... ... ... өмір ... ... болды. Алайда, осыған
қарамастан, көп уақытқа дейін осы мәдени қарым-қатынас пен әдеби байланыс
жан-жақты терең ... ... ... келді. Қазақтар мен татарлар
арасындағы мәдени байланыстар сөз болса, әдетте ... ... ... ... ... жағы ... ... Әдебиеттер байланысын
бірнеше қырынан алып зерттеуге болады. Біз бұл ... ... ... ... ... ... қамтымай, тек оның негізгі тарихи
даму кезеңдерін ғана әңгіме етіп, ... оның ... ... баса ... ... бұл жұмысымызда қазақ татар әдебиеттері байланысының даму жолдары,
осы екі халықтың ...... және ... ... ... ... төрт ... бөліп қарадық. Оның біріншісі – қазақ-
татар халықтарының жалпы түркі тұқымдас ... ...... ... ... одағы, Алтын орда хандықтары қол астында тайпа-тайпа
болып өмір сүрген кезі. Қазақ – татар әдебиеттерінің ... ... ... ... ... мен көне ... ... негізінен
осы тұста жасалған. Екінші кезең – ... және ... ... Ресей
мемлекетінің құрамына кіріп, тарихи ... мне ... ... ... мақсаттары мен мұраттарының ортақтас кезі. Бұл негізіне Х1Х
ғасырдың екінші жартысын қамтыды. Үшінші кезең – ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа биікке көтерілуі. Төртінші кезең – көтерілістен кейінгі
кез – ... ... ... ... татар әдебиеттерінің өзара туысқандық,
достық байланысы жатады.
Зерттеу жұмысының әдісі. Диплом ... ... ... ... ... ... қорыта айту сияқты дәстүрлі, қажетті
деген ... ... ... ... ... және сол ... ... жұмыс жазылды.
Зерттеу жұмысының практикалық мәні. Осы түбі бір туыстық, көне
тіршілік, ... ... екі ... ... және ... ... ... әдебиетіне де әсерін тигізіп, олардың өзара байланыс
жасап, жақындасуына себеп болды. Мұны, әсіресе екі ... ... ... ... ескі ауыз ... ... мен көне ... нұсқаларынан анық
көруге болады.
Тағы бір айта кететін жай: қазақ пен татар халқы бір-бірінің ертегі-
әңгіме, өлең-жырларын жатсынбаған, ... ... ... жаттап алып, тіпті
иемденіп кеткен.
Мәселен, татардың «Қара орман», «Ғалиябану», ... ... ... ... арасына кең тараған. Ойын-тойларда, сауық - кештерде қазақ
жастары татар жырын тамылжыта айтатын. Ерте ... ... екі ауыз ... ... ... кемде-кем болған.
Қазір де «жырлап жіберуге» әзір тұратын қазақ ... ... ... ... өзі ... ... әрі құлаққа жағымдылығынан
болса, әрі жақындығынан деп түсіну керек.
ХХ ғасырдың басында ... ... мен ... ерекше өрлеу жолында
болды. Бұл кезде татар мәдениеті түркі тектес халықтар мәдениетінің көбінен
жоғары тұрды. ... ... ... мәдениеті өзімен көрші, туыстас
халықтар әдебиетіне де әсерін тигізді.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі татар әдебиетінің ең көрнекті ... ... ұлы ... ... шығармасы қазақ арасына кең тарады. Тоқайдың
есімін де, ... де ... ... қазақ арасынан табу қиын. Өйткені,
Тоқай жырлары қазақ халқының жүрегіне жол таба ... ... ... ... айналды. Тоқай шығармалары қазақ арасынан өзінің көптеген
қолдаушыларын тапты. Қазақ ... ... ... ... ... деген ұғымдар ... ... ... ... С.Торайғыров,
С.Дөнентаев, Ә.Ғалымов, Б.Күлеев, Т.Жомартбаев т.б. Тоқай ... ... ... және оның ... ... қазақ тіліне аударды.
Төңкерістен бұрын көпке дейін қазақтың өз ... орны ... Осы ... даласына татар кітаптары, журналдары, газеттері кең тарады. Бұл газет-
журналдарда ( әсіресе «Шора», «Уақыт», ... ... ... ... ... ... де материалдар басылып тұрды. Бұларда сонымен
бірге, қазақ ақын- ... да ... жиі ... ... ... ... Қазан, Уфа, Орынбор, Петербург, Тройцкідегі
татар баспаханаларында басылды.
1917 жылдан бастап қазақ - татар әдебиеттерінің байланысы бұрынғыдан да
нығая ... ... ... ... Ғ.Ибраһимов, Ф.Бурнаш, Ш.Усманов
т.б. қазақ тұрмысынан көркем шығармалар жазды. А. Айдардың «Ташбай» романы,
Ә.Әбсәләмовтың «Қазақ ... ... ... ... ... Н.Арслан, З.Нури, М.Хусаинның көптеген өлеңдері қазақ өміріне
арналған. Сол ... ... ақын – ... ... Ж.Сыздықов,
М.Дәулетбаев, С.Машақов, Ж. Молдағалиев, С.Мәуленов, С.Сейітов дастандар,
мақалалар, очерктер жазды.
Ал татар тілінен қазақ ... сол ... ... ... ... саны мен сапасына келетін болсақ, ол көтеріліске
дейінгі дәрежесінен көбейіп жақсара түсті.
Қазақ-татар әдебиеттері байланысының тығыздығы соншалық, ... ... өз ... екі ... ... ... екі әдебиеттің де
ортақ өкілі болып кеткен. Бұған мысал ретінде Қадырғали Қошымұлы ... ... ... Құрмаши, Ақмолла (ХIХ ғасыр) және Әкрам Ғалымов
(ХХ ғасыр ) шығармашылығын алуға болады. Ал, ... ... ... ... ... Садықұлы, Фатхулла Бекбауұлы (Қатиев), Ғариф
Сейфулла ұғлы, ... ... ... ... М.Гумеров т.б. өз
шығармаларын қазақ тілінде жазып, таза қазақ жазушысы болып ... ... ... ... –ақ ... пен ... халықтарының арасындағы мәдени және
әдеби байланыстардың қаншалықты күшті болғанын анық байқауға болады.
Тақырыптың ... ... Бұл ... ... ХХ- ... ... зерттеген.Оның «Қазақ – татар әдеби байланысы»
( 1976) атты ... ... бар. ... ... бұл
тақырып осы уақытқа дейін зерттелмей ... ... ... ... ... осыған қарамастан, көп уақытқа дейін осы мәдени қарым-қатынас
пен әдеби байланыс жан-жақты ... ... ... анықталмай келді.
Қазақтар мен татарлар арасындағы мәдени байланыстар сөз ... ... ... жағы ... ... күнгей жағы көрінбей қалады.
Әдебиеттер байланысын бірнеше ... алып ... ... Біз ... ... ... әдебиеттері байланысының барлық мәселесін қамтымай,
тек оның негізгі тарихи даму ... ғана ... ... көбінесе оның
демократиялық, прогресшілдік жақтарына баса назар ... бұл ... ... татар әдебиеттері байланысының даму жолдары,
осы екі халықтың саяси – экономикалық және ... ... ... ... төрт ... бөліп қарадық. Оның біріншісі – ... ... ... түркі тұқымдас халықтардың құрамында – ... ... ... одағы, Алтын орда хандықтары қол астында ... өмір ... ... ...... ... көптеген әдебиет
нұсқалары –ауыз әдебиет үлгілері мен көне ... ... ... ... жасалған. Екінші кезең – татар және қазақ елінің ... ... ... ... ... мне ұлттық мүдделерінің
ұштасып, тарихи мақсаттары мен мұраттарының ортақтас кезі. Бұл негізіне ... ... ... ... ... ... – ХХ ... басы, Қазақ
төңкерісінің қарсаңы, қазақ-татар әдеби байланысының жаңа ... жаңа ... ... ... ...... ... – Кеңес дәуірі. Мұнда қазақ- татар әдебиеттерінің өзара туысқандық,
достық байланысы жатады.
I тарау.
1.1 ... ... ауыз ... үлгілерінің ұқсастықтары мен
өзгешеліктері.
Әдебиеттің басқада құбылыстары сияқты әдеби ... да ... болу ... даму жолы және оның тарихи ... ... ... ... ... жасаушы халықтардың тарихи байланысына, саяси-
экономикалық және мәдени қарым-қатынасына негізделеді.
Қазақ пен татар халықтарының ... көз ... бұл ... ... тереңнен, сонау көне ғасырлардан басталатынын көреміз.
Біріншіден екі халықтың шыққан тегі бір – ... ... ... ... ... ... сонау көне түркі тайпалары.
Екіншіден бұл екі халық көп уақыт бойы ... (V-VIII ... ... кейін (1Х-Х11 ғасырларда) Дәшті қыпшақ одағының, ... ... ... Орда ... ... кіріп, бір мемлекеттің
қол астында өмір сүрген.Қазақ татар әдебиеттерінің ... көне ... ... осы ... ... ... ... бұл екі халық
кейін сол көне ...... ... ... ... бөлініп шығып, бірі
бұлғар-татар одағының, екіншісі – үйсін- ... ... ... өз
алдына жеке халық болып қалыптасқан.Төртіншіден, бұл екі ел ... ...... ... ... ... шыққанан бері негізінен бір өлкені
(Еділ-Жайық өзендерінің бойлары мен Орал-Алтай тауларының арасын) мекендеп,
көп ... ... ... ... ... өмір ... келеді.
Осыған байланысты олардың басынан кешірген тарихи тағдырлары да ... ... ... үнемі ұштасып жатты. ... ... ... ... пен Бату бастаған монғол шапқыншыларының шабуылына бірдей
ұшырады. Кейін Қазан,Астрахань, Қырым, Сібір және Қазақ ... ... ... өзінде де қазақ, татар халықтары ... ... ... ... ... ... ... Тіпті қазақтар мен
татарлар бір кезде ... ... ... бір хандық болып та тұрды.
Қазақтың көптеген ... және ... ... ... ... осы ... болған.
Міне, осы түбі бір туыстық, көне көршілік, тарихи тағдырластық және
эконмикалық қатынас екі елдің мәдени өміріне, ... ... ... ... ... тигізіп, олардың өзара жақындасуына себеп болды.Мұны, әсіресе
екі халықтың ... ... бері ... келе ... ауыз ... көз жіберсек анық аңғарамыз. Бұл жөнінде белгілі татар ғалымы,
филология ғылымдарының докторы, профессор Х.Усман былай деп ... ... ... ... ... ... байланыс тарихы өте ертеден
басталады. Олардың түп тамыры, бастау бұлағы біздің ... ... ... ... ... жазуы мен Махмут Қашқари сөздігіне
үңілсек, олардан біздің тілімізде күні ... ... ... мақал-
мәтелдерді каездестіреміз. Мұндай туыстас шығармалар ... ... ... ... ... эпос ... аса қызғылықты жәйттер
бар...»[4;26].
Расында да, ... ... ... ауыз ... ... үнемі
өзара ұқсап, ұштасып жатады. Бұл жағынан алып қарағанда, олар бір ... қос гүлі ... Олай ... ... ... ... тұрмыс-салт жырлары, мақал-мәтелдер, жұмбақ, жаңылтпаштар,
батырлық және лиро- эпостық дастандар бір-біріне өте ұқсас. Тіпті, олардың
кейбіреулерінің қай ... ... де ... ... ... ... қол – ... Ер жолдасы тәуекел, Жатып қалғанша, атып қал, Бітер
істің басына, жақсы келер қасына,Өнер алды-қызыл тіл, ... ... ... жирен, Ұста -әруақ, Жан аямаған жау алар, мал ... дау ... ... ... түк ... ... ... – деген қазақ-татар
мақалдарының мән-мағына ... еш ... жоқ. ... тек ... және ... ғана.
Сол сияқты татардың «Шомбай» атты ертегісі қазақтың «Шық бермес
Шығайбай мен Алдар ... ... ... өте ... ... де қу ... ... байды алдап кетеді.Ал татардың «Бай мен шаруа» деген ертегісі
қазақтың «Хан мен тазша бала» деген ертегісіне, татардың ... мен ... ... ... ... ... ертегі-аңыздарымен мазмұн, идея,
тіпті сюжет ... өте ... Ал, ... ... «Екі ... қаз ... деген ертегісі қазақ ертегілерімен тіпті сөзбе-
сөз үйлесіп ... [7:367; ... ... пен ... ... бір ... ... Ноғайлы одағын
құрып, бір хандықтың қол астында өмір сүргенін айтып, өткен болатынбыз.
Қазақтың ... ... ... мен лиро – эпостық дастандары міне ... ... ... Бұл ... ... тұңғыш ағартушы-ғалымы, қазақ-
татар халықтарының тарихи байланысын терең зерттеп, ... ... ... көп ... ... ... деп ... ноғай мен қазақ ордаларының бірігіп өмір сүрген кезі ... ... ... ... ... Жиренше шешен, Әз Жәнібек
және ноғай философы Асан қайғы атына байланысты ... ... ... ... ... көпшілігі сол кезде туған. Оларды дала ... ... ... пайдаланады...»
Орталық Азиядан Еділ бойына жөңкіген Жоңғар қалмақтары ноғай мен қазақ
ордасына шабуыл жасап, жат жерлік жаулар оларды өздерінің туған ... ... пен ... туысқандық одағын
ажырытады. Қалмақтардан ... ... Еділ мен ... ар жағына
кетеді.Ал, қазақтар оңтүстікке ауады.Ноғай мен қазақтың осы ... ... ... ... дала ... ... жоқтауды дала күйшілері
осы уақытқа дейін ұмытпай қобызда ойнайды. Мұны ... ... жас ... би өлгенде,
Он сан тоғай бүлгенде,
Қара орман күйгенде...
деп жырлайды дала Бояны (жыршысы)[9:218].Ш.Ш.Уәлиханов ... ... ... ... қазақ арасына кең тараған «Едіге», «Орақ батыр»,
«Ер Көкше», «Ер Қосай», ... ... және ... ... – Баян ... ... мен ... халықтарының бір кезде бір хандықтың қол астында өмір
сүріп, көптеген ... ... ... ауыз ... көп ... ... де растайды. Ол өзінің қазақ әдебиет тарихына ... ... ... дәуірінде туған әдебиет» деген арнаулы бөлім
енгізеді. Сәкен ... ... ... ... ғ ... ... әдебиет нұсқаларын қазақ, татар, башқұрт, өзбек, қарақалпақ тағы
басқа халықтардың бірігіп жасаған ортақ әдебиеті деп ... ... ... және лиро эпостық ... ... ... былай деп жатқызады: «Қазіргі Қырым, Астрахань, Қазан,
Еділ бойлары, Башқұртстан, Өзбекстан, Қарақалпақ және басқа ... ... ... ол ... ноғайлы елі атанғандары, ертедегі ноғайлы
батырлары туралы ... ... ... ... еді» ... болады.Олай айтуға хақылары да бар. Ноғайлы заманындағы
ноғайлының ... ... бәрі де ... ... ... Оларға...
қазіргі қазақтар да ортақ» [10:299]
Ал,енді,Алтын Орда ... оның ... ... ноғайлы елі
бытырап, одан қазақ рулары бөлініп,өз алдына халық құрған кездегі ... ... ... жайы ... ... тағы ... ... «Қалың
ноғайлы бірте-бірте бытырап, бөлек-бөлек болып, жан-жаққа – «ұлы-ұрымға,
қызы- ... ... ... қазақ атанып кеткен ноғайлылар өзінің
ноғайлы заманындағы, ... ... ... ... батырлар
әңгімелерін өздері қазақ болып кеткен соң да ұмытпаған. Қазақ болған елден
өзге жерлердегі ноғайлылардың көбі ол батырлар ... ұзын ... ... ... тек қана ... ... ғана сақтап қалған. Тіпті ... ... ... өзін де ұмытып қалған... Ертедегі, ноғайлы заманын
дағы батырларды әңгіме қылған жырлардың қайсысын ... да, ... ... ауыз ... өзге ... ... ... бәрінікінен де екі
есе немесе талай есе көлемді, талай есе толық сақталып келген...»[10:299].
Мұнан ... ... ... дәуірінде жасалған әдебиет нұсқаларына
«Едіге», «Қобыланды», ... ... ... батыр», «Ер Тарғын», «Ер
Сайын», «Жабай ... « ... ұлы Шора ... «Ер ... «Ер ... Көрпеш –Баян сұлу», «Қыз Жібек» дастандарын жатқызады да, ... ... осы ... ... ... отырып дәлелдейді.
Қазақ ғалымы Ш.Ш.Уәлиханов пен ақын С.Сейфуллин тарапынан айтылған бұл
пікірлерді татар ғалымы проф.Х.Усман да толық қуаттайды. Мәселен, ол ... ... «Бір ... Қара теңіз жағасынан Алатау бөктеріне дейін созылып
жатқан сонау Дәшті Қыпшақ дәуірінде көптеген ортақ ... ... ... ... Батысы мен Шығысында бір үлгімен, құдіретті күшпен
жаңғырып, айырмасыз, айна – ... ... да ... ... ... ... одан ... сан алуан өзгерістерге
байланысты олардағы ... даму ... да ... ... ... шығармашылығы өзінің бұдан кейінгі даму дәуірінде бәйіт, қысқа
жырлар түріне ауысты да, ал қазақтар болса, сол ... ... ... дәстүрін одан әрі байытып әкетті»[11:26]. Сөйтіп қазақтың ... ... ақын ... ... белгілі татар
ғалымы, проф. Х. Усман да ... ... ... ... ... бір
екендігін, олардың алғашқы нұсқаларының көбінесе бірігіп ... ... мен ... оның ... әлгі ... ... ортақ
әдебиет үлгілерінің татарларға қарағанда ... ... ... және
толығырақ сақталып қалғанын атап өтеді.
Бұлардың бұл ... ... ... ... ... анық байқауға болады. Мәселен, есімдері қазақ, татар халықтарына
бірдей мәлім Едіге, Орақ Мамай, Қобыланды, Алпамыс, Шора ... екі ... да ... ... мен ... - ... бар. ... қазақтың
бұл батырлық жөніндегі өздерінің ой-пікірлері мен ой-қиялдарын ... ... ... ғана жеткізген. Бұған мысал ретінде Алпамыс батыр
туралы шығарманы алуға ... ... ... «Алпамыс батырдың» негізінен үш
версиясы болса, соның үшеуі де ұзақ ... яғни ... ... ... Ал, ... «Алпамша» атты ертегісінің әр кезде жазылып алынған
екі нұсқасының екеуі де ертегі, аңыз-әңгіме, яғни ... ... ... ... атты батырлық жыры мен көркемдік ерекшеліктері
мен олардың арасындағы ... ... мен ... ... ... М.О. Әуезов, Қ.Жұмалиев, М. Ғабдуллин, проф. Н.С.Смирнова,
филология ғылымдарының кандидаттары А.А.Валитова мен Т.Сыдықовтардың ғылыми-
зерттеу ... өте ... ... 13:37-46; 15:173-209].
Ал,енді татар мен қазақ халықтарының Алпамыс жөніндегі шығармасын өзара
салыстырып қарағанда ... ... ... ... ... ... қазақ жыры мен татар ертегісінде де батырдың қалыңдығына үйленуі,
өзіне лайықты ат ... ... ... ... ... ... сапар шегуі,
батырдың тұтқынға түсіп, зынданда отыруы, жабайы қаздың қанатына ... оны өзі ... ... ... ... ... біреудің үйленбек
оймен құда түсіп ... ... ... ... ... ... т. ... өте ұқсас келіп отырады. Бірақ бұл ... ... ... ... желілерінің жақындығы ғана деп түсіну керек.Өйткені, татар
ертегісі мен қазақ жырын ... ... ... олардың арасында елеулі
айырмашылықтардың бар екендігі байқалады.Мәселен,егер «Алпамыстың» қазақша
версияларында: батырдың ... ... болу жайы ... атты ... ... бұл жоқ. Сол ... ата-аналарының
аттары да аталмайды. Сондай-ақ татар ертегісінде айтылатын Алпамшаның әйелі
үшін бәсекеге түсуі, Алпамша мен Сандуғаштың бірігіп ... ... ... ... ... ... ... эпизодтар қазақ
версиясында басқаша баяндалады.Алпамшаның ... ... ... ... ... ... ... оралуы да басқаша.Сонымен бірге татар
ертегісінде мыстан кемпірдің айла-амалы да айтылмайды. Қатысушы адамдардың
да ... да атап ... ... ... қазақ
жырындағы Алпамыс, татар ертегісінде- Алпамша, Гүлбаршын- Сандуғаш, Тайшық
... ... ... ... ертегісін «Алпамыстың» қазақша ... ... ... ... ... ... беру ... де айырмашылықтар
кездесіп отырады. Ол айырмашылықтар көбінесе қиял-ғажайыптық ... ... ... ... ... ... халық Еділ жағалауына
әкелгенде, ол татар халқының өзіндік төл көркем ... ... ... ... яғни ... жыр мен ... арасындағы
айырмашылық жайларды қазақ пен татар халықтарының өмір шындығының ... ... ... ... ... ... жолының әр қилы болуынан деп
түсіну керек.
Алпамыс ... ... Қозы ... Баян сұлу туралы да екі ел ... ... ... тамаша аңыз бар. Мұнда да, қазақтың «ҚозыКөрпеш –
Баян сұлуы» екі ... ... адал ... ... ... түрінде жетсе, татар аңызы Қозының ерлігін ... ... ... ... ғана ... Бірақ осы дастан мен ертегінің
көтерген тақырыбы. Айтайын ... ... ... мен ... де ... пен ұқсастық бар. Мәселен, екі елдің аңызында да екі бай ... хан ... ... аңға шығып жүріп, далада құда болады, кейін бір
құда өледі де, ... ... ... ұлға ... бермеймін» деп, қоныс
аударып көшіп кетеді. Жас батыр ... ... шағы да ... ... ... оған ... ... қиыншылықтар
да бір тектес.Қозы мен Баян арасындағы дәнекердің – бозторғайдың әрекеті,
тағдыры ұқсас. Екі ... да ... Қозы ... ... бала болып
келеді.екі нұсқаның екеуінің де соңы кейде ... ... ... ... аталған негізгі ұқсастықтарына қарағанда, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
жырының о бастағы ... ... ... сезіледі.Өйткені екі жастың
арасындағы мөлдір махаббатты жыр еткен бұл тамаша әр елдің өз топырағында
туа қалған ... ... ... ... ... ... ... еді.Сонымен қатар бірнеше ғасырлар бойы жырланып, айтылып
келе жатқандығы себепті, бір тілден екінші тілге ... сол ... ... сіңіріп те отырған.Ал, келе-келе қалыптасып, сол ... бір ... ... ... ... ретте жырды қабылдаған ел
өз басынан кешірген тарихи кезеңдерді, өз елінің ... ... ... ... ... ... мен психологиясын асқан шеберлікпен шығармаға
дарыта да, оны дамыта да ... ... ... – Баян ... ... ... көркемдік қасиеттері мен толып жатқан ... ... ... ... ... тән ерекшеліктерін ашқан ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаев,
Ә.Қоңыратбаевтардан бастап, бұл дастанды татар, башқұрт, алтай нұсқаларымен
салыстыра талдаған М.Жолдасбековтерге ... осы ... ... [18:354;
20:3; 21:12].
Сондай-ақ татар арасында көп жырланған, ... ... ... ... ... ... ... «Боз жігіт», «Шәкір-
Шәкірат» дастандары қазақ арасында да ерте кездің ... ... ... ... ... «Тотының тоқсан тарауы», «Қырық ... ... ... қазақ даласында қандай құрметпен
айтылса, татар ноғайларында да ... ... ... ... мен дастандардың, ертегілер мен аңыздардың ... Орта ... ... ... ... мен ... да етене болып кеткені
соншалық, кейде бұлардың кейбіреулерінің түп төркінін табудың өзі де қиын.
II тарау
2.1.ХIХ ғасырдағы ... ... ... ... ... әрине, тек халықтардың байырғы
қатынастарымен, атап айтқанда, олардың ... ... ... ... ... жақындығымен ғана шектелмесе керек. Бұл ... ... ... нәрсе--халықтар арасындағы саяси-экономикалық, әлеуметтік
байланыс, осыған сай туатын тарихи тағдырлар мен мұраттардың ... ... мен ... ... ұқсастығы болмақ. Халықтардың, оның
ішінде, қазақ, татар халықтарының осы ортақ мақсаттары мен ұқсас мүдделері
Х1Х ғасырдың ... ... ... азаттық қозғалысының алғашқы
кезеңдерімен байланысты айрықша көзге түсті.
Татарстан мен Қазақстанның орыс ... ... қол ... ... ... жалғаса түсті. Өйткені, осыған байланысты қазақ,
татар халықтарының арасындағы екі-үш ... ... ... ... ... баяғы түбі бір туыстық қайтадан қалпына келіп, туыстар
тағы да табысып, құшақтар ... ... ... ... ... ... көне қатынас та
қайта қалпына келіп, жаңа мазмұн, жаңа ... ... жаңа бір ... дами
бастады. Міне, осыдан бастап, қазақ-татар әдебиеттерінің арасындағы
байланыстың жаңа ...... ... ... ... ... ақыны Ғ. Тоқай өз халқы әдебиеттің ХХ ғасырға дейінгі
осы артта қалу себебін, былай деп жазды: « Не үшін ... ... ... ... өмір ... жөні түзу бір өлең жаза алмаған ? Әлде өлеңді
шығарушылар болып, оны жазып алушылар ... ма? ... ол ... өзін
шығарушылармен бірге жерге көмілді ме? Оған дейін еркіндік болмады дейін
десең, бізден басқа халықтарда да оған ... ... жоқ ... әдебиетінің тарихы туралы жазған ғылыми еңбектерінің бірінде проф.
М.Ғайнуллин: «татар әдебиеті өзінің ... ... ... ... ... ... жөнінде орыс әдебиетінен кем дегенде бір ғасыр
артта қалып ... орыс ... ХҮ111 ... ... ... тапқан мәселелер татар әдебиетінде тек Х1Х ғасырдың
екінші жартысында ғана күн ... ... ... ... ... өзінің тақырыбы, идеясы, мазмұны, жанр түрлері, көркемдік жағынан
орыс әдебиетінен көп төмен тұрды»[23:18]-деп жазады.
Қазақ елінің Ресейдің қол ... ... ... ... ХХ ... тұсы ... сол кездің өзінде-ақ қазақ қауымы, қазақ әдебиеті орыстың
озат ... мен ... ... ... ... алдыңғы қатарлы
қоғамдық ой-пікірлерін өз бойарына сіңіре білген Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин
және А.Құнанбаев сияқты өз ... ... бұл ... ... ... Бұған кейбір тарихи жағдайлар себеп болған.
Көрнекті татар ... ... 1916 жылы ... ... ... халқының рухани өмірінде халықтың өзіндік ... ... ... ... ... ... деп жазса [4:26], татар
ғалымы А.Сағди: «Қазірде ең таза, ең бай, ең табиғи және бұзылмай, ... ... ... бір тіл ... ол – ... тілі және ... Шын ғылым үшін біз мұны ашық айтуымыз керек», -деп ... ... ... ... олар оқу – білімге, өнерге шақырған,
әлеуметтік әділетке ... ... ... ... ... Олардың
тек діни білімдері болғанмен, жаңа заманның жаңа талабын ағарып, халықтың
надандығын, ... жою, ... ашу ... өз ... үшін тың да ... ... Бұлардың қатарына Мәуле-Құли (ХҮ111 ғасыр), Отыз-Емени ... ... ... ... ... ... (1794-1867),
Ғабделжаббар Қандалилерді (1797-1860) қосуға болады. Бұлардың ... ... ... және білімдеріне сай әр дәрежеде әртүрлі ағартушылық
пікірлер айтып, жұмыстар жүргізді. Мәселен, татар ... ... ... ... Құли өзінің кейбір еңбектерінде құран сөзін, шариғат
заңдарын сопылық ... ... ... бір үзім нан үшін ел кезген
жалаң аяқ, жалаң бас кезбелерге аяныш ... ... ... наразы болған.
Дегенмен, өз заманы тұрғысынан қарағанда, бұлардың аз да болса озат ой-
пікірлері Х1Х ... ... әлі де ... ... ... ие ... ... тек жекелеген қожа молдалардың адамгершілікке
жатпайтын өрескел ... ... көзі ашық ... ... ... да
мәдениеттілеу болуын талап етумен ғана қанағаттанды. Сөйтіп, ел арасында
аздап болса да ... түсе ... ... ... абыройын қайта қалпына
келтіріп, халыққа білім беру, оқу-ағарту жұмыстарын сол дін арқылы, ... ... ... ... ... олар айтқан ой-пікірлер сол
кездегі татардың қоғамдық көзқарастары мен ... ... орын ... ғасырдың екінші жартысында татардың қоғамдық ой-пікірі, мәдениеті
мен әдебиеті едәуір өрлеу дәуірінде болды
Оның үстінде 1804 жылы Қазан университеті және ... да ... ... ... ... Ресейден келген көптеген ғалымдар (мәселен,
Н.В.Лобачевский, А.П.Щапов, Ф.Ф ... ... т.б.) ... ... кейбіреулері өздерімен бірге ондағы озат идеяларды да ала келді.
Оқта-текте, ... қана бой ... ... ашық ... шығып,
батыл күрес жүргізе алатын өз иделогтарын туғызды. Соның бірі және ... ... ... ... болды.
Маржани татар қауымында алғашқылардың бірі болып жаңаша (жәдит)
мектебін ашты. Онда дін ... ... ... үйрететін есеп, география,
тарих, орыс тілі ... да ... ... татарлардың орыс тілін
білу қажет екенін айтты және орыс-татар ... ... ... ... ... ... ... шықты. Олардың
кейбіреулері оны өздеріне ұстаз тұтты, оның пікірін ... ... ... ақын Ақмолла өзін Маржанидың шәкіртімін деп есептейді,оның
идеяларын қазақ арасына насихаттайды. Ол 1889 жылы ... ... ... «Маржани мәрсиясы» ( «Маржаниға ескерткіш ») ... ... Бұл өлең ... ... ... ... деген атпен 1892
жылы Қазанда басылып шығады.
Ақмолла бұл өлеңінде Маржанидың сол кездегі қоғамдық өмірде, ... ... ... атқаратын қызметін дұрыс бағалайды, оған арнап мынадай
өлең шумақтарын жазады:
Қазаннан бір ғалым шықты алмас болып,
Көбейді дұшпандары һәм қас ... ... ... ... ... ... ... [26:31].
Ақмолла қай жерге барса да, кіммен айтысса да осылайша Маржани ... ... ... оған бөгет болған кертартпа ескілікті сынап өлең
айтады. Міне, Ақмоланың осы ақындық үнімен бірге қазақ ... ... ... да ... ... ... ... күресіп, жаңалықты жақтау жөніндегі идеясы
жалғыз Ақмолладан ғана емес, қазақ арасындағы басқа да оқу ... ... ... ... ... ... Маржанидың кертартпа
ескішілдікпен күресі, ... ... Х1Х ... ... өмір ... қазақтың бірсыпыра ақын-жазушыларына, оның ішінде
Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, Ақан сері, М.Серәлиннің қоғамдық-саяси, идеялық
көзқарастарына әсер еткені байқалады. Мұны ... ... ... көруге болады.
Х1Х ғасырдың екінші жартысында татар, қазақ халықтарының қалың бұқарасы
жаппай дерлік сауатсыз ... ... ... хат ... шот білетіндері
саусақпен санарлықтай ғана еді. Сол ... ... және ... ... ...... Ы.Алтынсарин,
А.Құнанбаевтарды қоссақ, татарлардан ағайынды Халфиндер,Х.Фаизханов,
С.Кукляшев, Ғ.Махмутов, Қ.Насыри т.б. жатқызуға ... ... ең ... орысша қатар оқыған, осыған байланысты Шығыстың да, Батыстың да
мәдениетімен жақсы танысқан білімді адамдар еді.
Қазақ-татар ... бұл ... ... ... пен Хусайын
Файзхановтың, сондай-ақ Қаюм Насыри мен Ыбырай ... ... ... ... бұлардың әрқайсысы өз халқының ағартушысы болуымен бірге,
өзімен көршілес туысқан халықтың тағдыры туралы көп ... ... ... тілі мен ... ... ... ... айтқан, сондай –ақ онда
ағартушылық ой-пікірдің пайда болып жаңа бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... ретінде қазақтың тұңғыш
ағартушы-ғалымы Ш.Уәлихановтың (1835-1865) ... мен ... ... ... Мәселен,ол алғаш рет ауыл молдасынан, татар мұғалімінен оқып хат
таныған. Соның арқасында татар тілі мен ... ... ... ... ... озат ойлы орыс ... ғана ... сонымен бірге
алдыңғы қатарлы татар ағартушыларымен де ... ... ... Х1Х ғасырдың орта кезінде өмір сүрген ... ... ... ... ... онымен кездесіп, сөйлескені жөнінде
мәлімет бар. Ш.Уәлиханов 1860 ... ... ... ... ... сапарында жолшыбай Қазан қаласына соққан, онда кейбір ... ... ... ... де ... ... қазақ халқының тарихы жөнінде, өзінің Қашқарияға жасаған саяхаты
туралы әңгіме ... ... ... ... ... қазақ
тарихына, сондай-ақ, Қашқария мен Жоңғарияға байланысты иәліметтерді
Шоқаннан алғанға ұқсайды[27:41].
Сондай-ақ, Х1Х ... өмір ... ... ... ... ... ... Шоқанның ең жақын достарының бірі ... ... ... көбіне соның үйіне түсіп жүрген. ... өз ... ... оны шығарып салушылардың ішінде
Х.Фаизханов та болатын. Шоқан мен Хусаин ... хат та ... ... хаттың бір-екеуін Қазақ ССР Ғылым ... ... мен ... ... М.Усманов мұрағаттан тауып алып, ... ... ... тірі ... ... ... реформа жасау
жөнінде өзінің жобасын жасап, түрліше ... ... ... хат ... ... ... бұл жобасы патша үкіметі
орындарынан және кейбір татар ғалымдарынан тиісті ... ... ... ... ... татар ғалымының өз халқын оқу, ... салу ... бұл ... ... ... ... арманы
сияқты аяқсыз қалады.
Х1Х ғасырдың алғашқы жартысында өмір ... ... ... ... ... ... осы ... іс жүзіне асырған,
халықпен тікелей тығыз ... ... ... ... ісіне бастаған
татардың көрнекті ғалымы ... мен ... ... ... ... ... ағартушы-демократ, ғалымы Ы.Алтынсарин (1841-1889)
жастайынан орыс тілімен қоса ,татар тілін де оқып ... орыс ... ... ... ... қоса, татар
ағартушылары С.Кукляшев, Х.Фаизханов, Қ.Насыри т.б. ... ... ... ... байланысты ол татар ағартушыларынан оқып ... ... ... ... ... адамдардың ішінде белгілі
орыс ғалымы В.В.Григорьевпен бірге, бірнеше татар мұғалімдері де болады.
Олардың арасында ... ... ... ... С.Б.Кукляшев,
ахун У.Мусин т.б. бар еді[28:10-17].
Бұлардың ішінен С.Б.Кукляшевке ерекше ... ... оның ... ... ... қазақтармен, оның ішінде, Ы.Алтынсаринмен ... ... ... Бекташұлы Кукляшев (1811-1864) Орынбордағы
Неплюев училищесінде (1823-1830) оқыған. Оны бітіргеннен кейін ... ... ... болып істеген. Бірақ училищеден алған біліміне
қанағат тұтпай, Қазан гимназиясында, Қазан университетінде оқиды.1836 жылы
университеттің филология факультетінің ... ... ... үздік бағамен
бітіріп шығады, оған ғылым кандидаты дәрежесі беріледі. ... ... ... ... ... ... бірі.Университетті
бітіргеннен кейін С.Кукляшев Орынборға қайта оралып, ондағы бір ... ... ... ... корпусында Шығыс тілдерінен сабақ береді. Ол сонымен
бірге Орынбор шекара комиссиясының ... ... ... ... ... әрі мұғалім болып істейді.1850 жылы тамызда осы
мектептің ашылуына ... орыс және ... ... құттықтау сөз
сөйлейді, кейін Ы.Алтынсаринге сабақ береді, ұстаздық етеді. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына, басқа да орыс оқымыстыларымен
бірге татар ғалымы С.Б.Кукляшев те елеулі әсер етеді.1859 жылы ... ... ... мен Ы.Алтынсаринның 1879 жылы жарық көрген
«Қазақ ... ... ... ... мен ... ... Сондай-ақ С:Б:Кукляшев те , ... де ... ... күш ... ... ... көзін ашып, санасын оятуға,
оларды оқуға, ... ... ... ... ... ... ... 1860 жылдың жазында Орынборға келген.
Онда ол Ы.Алтынсаринмен кездеседі. Бұл кезде ол Орынбордың ... ... ... істейтін. Х.Фаизханов пен Ы.Алтынсарин ұзақ
әңгімелеседі, сырласады, ақыры достасып ... Мұны ... ... ... ... ... өзінің идеялық-шығармашылық ... ... ... гөрі Қаюм ... ... жақын еді.
Сондықтан ол одан көп нәрсені үйренеді. Қ.Насыри тәрізді Ы.Алтынсарин де
1864 жылдан ... ... ... үшін жаңа ... ... ... ... «Қазақ хрестоматиясы» атты оқулық жазады. Қазақтарға орыс тілін
үйрету мақсатымен ... ... к ... ... ... (1879) ... еңбегін шығарады. Егер Қ.Насыри «Қазан татарларының
сенімдері мен ырымдары» (1880) атты этнографиялық еңбек жазса, ... ... ... қазақтарының өлген адамдарды жерлеу және оған ... ... ... (1870), ... ... құда ... қыз ... той жасау дәстүрлерінің очеркі» (1879) атты мақалаларын жариялайды.
Содай-ақ Қ.Насыри – татар ... ... ... ауыз әдебиеті
нұсқаларын жинаушы болса, ... де ... ... ... ... ... балалар әдебиетінің атасы болған, халық әдебиеті
туындыларын көптеп жинаған жазушы. Қ.Насыри мен Ы.Алтынсарин ... ... мен ... мен жөнінен ғана емес, сонымен ... ... түр ... де бір-біріне үндесіп жатады.
Қ.Насыри мен Ы.Алтынсарин өздерінің ... ... ... ғылыми-көпшілік кітаптарымен қараңғы халықтың көзін ашуға,
табиғаттың сырларын ұғынып, керегін ала ... ... өз ... бірден-бір мүмкіндік туғызды.
Қ.Насыри дінді уағыздайтын «Отыз уағыз» атты ... ... ... «Шариғат-ул ислам» атты кітапша шығарғаны мәлім. Алайда ... ... ... ... еш ... ... ... Насыридың ізгі есімі, ағартушылық қызметі және әдеби мұрасы ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, 1870
жылдардан бастап Қаюм шығарған оқулықтар мен күнтізбелер сол кездің өзінде-
ақ қазақ даласына ... ... оның 1872 жылы ... ... ... атты аңыз әңгімесін қазақтар оқыған. Әбу-Әли ибн
Синаның есімі және еңбегімен қазақтар ... осы Қаюм ... ... бір ... ... жай: сол ... ... «Дала уәләяты»
атты қазақ газеті өзінің беттеріндет Қ.Насыридің оқулықтары мен кітаптары
жөнінде хабарлар, рецензиялар ... ... ... ... ... мен ... ... көп көңіл бөледі. Мәселен, тарихшы Х.Айдарова, ақын
Ж.Сыздықов, журналист ... ... ... беттерінде Қ.Насыри туралы
бірнеше мақалалар жазып, ұлы ағартушының өмірі мен ... ... ... насихаттады.Сөйтіп, еліміздің басқа да көрнекті
ғалымдары сияқты ... де ... ... аса ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысында қазақ, татар ... ... бір ... ... ... болды. Ол- өз шығармаларын екі ілде
қатар жазып, екі әдебиеттің ортақ ... ... ... ... ... ... – Ахмет Оразаев Құрмаши мен Ақмолла
шығармалары ... ... ... да екі ... ... ұлы болып, екі
халықтың тілімен әдебиетін, әдет-ғұрыпы мен ... ... да ... екі ... ... де және екі халықтың тұрмысы,
арман-тілегі жөнінде шығармалар жазу аса қиынға соқпаған. Есімі мен еңбегі
қазақ және ... ... ... ... ... демек, екі елдің
әдебиеттерінің ортақ деп есептеуге толық тұрарлық ақынның бірі – ... ... ... ... ол ... ... еркін
игерген,қазақ-татар әдебиеттерін жақсы білген, өз ... ... ... ... ... Рас, оны ... гөрі ... жақсы
біледі,жақын тұтады. Сондықтан да оның ... мен ... ... ... мен ... поэзиясының антологиясына көптеп енеді [29:140-
145; 30:134-137].
Ахмет Оразаев-Құрмаши қазіргі Қорған ... ... ... ... туып ... ... ... оқып, білім
алды. Кейін Қазан губерниясына ... ... ... ... ... ... ... татарлар арасына таратты. Ол өз өмірінің
бірсыпырасын қазақтар арасында өткізеді, жас ... ... ... облысының орталығы – Петропавл (ескіше Қызылжар) қаласында
медреседе оқып тәрбиеленеді, кейін ... ... ... (1880 ... ... келіп, осы қаладағы және қала маңындағы қазақ ауылдарының
ішіне барып бала оқытады. ... ... ... ... тілі және ... бірге қазақ тілі және әдебиетін де жақсы ... ... ол ...... ... ... сол сияқты
батырлық және ғашықтық жырларын еркін игерген.Сондықтан да ол ... ... мен ... 1874 – 1876 ... ... ... «Боз
жігіт» пен «Таһир мен Зуһра» атты поэмаларында қазақ сөздерін ... ... ... мен ... ... ... ... менен, алыс, қанша деген татар тіліне түсініксіз, қазақ сөздерін
жиі кездестіруге болады.Сол сияқты Ахмет қазақ тіліндегі ... ... ... ... оның өлең ... ... өлең ... болады:
Таңдап алған дұшпанның,
Аңдап алған дұшпанның,
Күннің жүзін қоршайды,
Тез жеткенге ұқсайды[30:135].
Бұл келтірілген өлең ... ... ... ... немесе
қоршайды, ұқсайды сияқты етістік формалары татар тілінде кездеспейді деуге
болады.
Ахмет Оразаев ... ... ... өлең ... жақсы таныс
болуының арқасында өз дастандарының кейбір шумақтарын қазақ жырларының өлең
өлшемі үлгісінде жазған, ондағы ырғақ, ұйқас ... ... ... ... ... ... көркем сөз тіркестерін барынша
пайдалана білген.
Татар ғалымы, профессор ... ... ... ол ... ... мен ... атты дастанын таза қазақ тілінде жазып шығарған.Ал «Боз
жігіт» поэмасын жазарда, оның қазақ арасына тараған ... ... ... ... Сондықтан да болса керек, ұлы татар ақыны Ғ.Тоқай: ... ... және «Боз ... ... ... деп саналғанымен, бұл
поэмалардың тілі қазақтардікі деп ... ... ... ... ... ... ... еркін игерген,
қазақ, татар әдебиеттерін, сол сияқты, башқұрт әдебиетін де ... ... ... ... ауыз ... ... біліп, өз шығармаларын көбінесе
қазақ тілінде жазған ақындардың бірі – ... ... ... ... ... ... Ол өз өлеңдерін негізінен
қазақ тілінде жазған. Мұны кезінде өзі де атап ... ... ... ... ... ... ... жаздым», -дей келіп,былай дейді:
Қазақша өлең жаздым ашық қылып,
Хасистердің жүрегін ашыттырып...
Айтамын үгіт қылып қазақ халқын,
Қаншама ғұламалар айтса-дағы,
Бұрынғы қия ... ... ... ... Ақмолла шығармаларындағы бейнелі сөздердің, теңеулердің,
мысалдардың бәрі дерлік қазақ халқының өмірінен, қазақтың халықтың ... ... – Х1Х ... екінші жартысында өмір сүрген көрнекті ақын. Ол
өз шығармаларында әлеуметтік тақырыптарға тереңірек барып, өз ... ... ... ... ... өз ... ... айырмашылығы- ол адамның пиғылына,
мінез- құлқына, адамгершілік жағына, жалпы моральдық бейнесіне баса ... өз ... кім ... – ол бол, ... ең ... ... деген қағиданы ұсынады, адамдарды ... ... ... ... ... арамдық, жауыздық істен бас
тартуға шақырады. Ақынның біраз өлеңдері жыл ... тағы ... ... ... ... ... бұл ... көркемдік
мәні зор тамаша табиғат көріністерін жасаумен бірге жаратылыс құбылыстарын
диалектикалық тұрғыдан танып, олар жөнінде үлкен ... ой ... жыл ... ... өлеңдер өз тұсында өмір ... ... ... мен ... осы тақырыпқа жазған
шығамаларымен бірге лирикаларын ... ... Қ. ... ... ... ... көрнекті ағартушы-
демократы Ы. Алтынсарин Х1Х ғасырдың екінші ... өмір ... ... Сейдахмет, Нұржан сияқты ақындарына септігін тигізген ... ... Х1Х ... ... жартысында өмір сүрген қазақ ақыны
Ақан сері Қорамсаұлы да Ақмолланың өлеңдерімен жақсы ... ... Ақан сері ... ... жолдар мен шумақтар да
Ақмолла жырларының сарыны сезіледі.[36:31]
Ақмолла қазақтың ақындық өнері мен татардың ... ... ... ... оларды өз бойларына сіңіре білген, соның нәтижесінде екі
халықтың тел ұлы болып өсіп, екі әдебиеттің өкіліне ... ... ... мен ... ... өмір сүрген татар ақын
жазушылары тек қазақтың бай ауыз әдебиетінен ғана ... тек ... ... ... алып қойған жоқ, сонымен бірге сол кезде жаңа жанданып келе
жатқан қазақтың жаңа жазба әдебиетімен, ... ... ... ұлы ... ... ... А.Құнанбаев (1845-1904) шығармашылығымен де
жақсы таныс болып, оның өлең – жырларынан едәуір үлгі-өнеге алды.
Абай ... орыс ... мен ... жақсы білумен қатар, туысқан
татар жұртшылығымен және оның тілі, әдебиетімен де жақсы таныс болған.
Академик М.Әуезов бір ... Абай ... үш ... ... келіп,
соның бірі Шығыс әдебиеті екенін тап көрсеткен болатын. Ал ол кезде (яғни
Х1Х ... ... ... ... ... Шығыс әдебиетінің нұсқаларын
таратушылар негізінен татар ақын-жазушылары мен солардың баспа ... ... ... ... небір әсем романтикалық поэмалары ... ... «Боз ... ... «Атымтай
Жомарт», тіпті Әл-Фараби, Ибн Сина туралы ертегі аңыздары ... ... ... кітап болып басылып шығып, қазақ арасына тараған.Ендеше, Абай
қазақ ... сол ... ... ... ... Шығыс әдебиетінің
нұсқаларынан да едәуір нәрсе үйренсе керек.
Абайдың есімі мен әдеби еңбектері татарлар арасына әуелі ауызша ... да, ... ... ... ... тарай бастайды. Мәселен, 1897 жылы,
Абайдың көзінің тірі ... ... ... ... бен ... атты
кітап жарыққа шығады. Осы кітаптың 12-15 беттерінде ... ... ... ... ... бар, ... ... және
«Бүркітші» («Қансонарда бүркітші шығады аңға») деген екі ... ... ... ... рет Қазан қаласында, татар баспасынан жарық көреді.
Абай қайтыс ... ... ... 4 жыл ... соң ... ... ... тұрған «Уақыт» газетінің 1908 жылғы 333 санында «Абай
Құнанбаев туралы» деген ... ... ... өзі және ... туралы бірсыпыра құнды пікірлер айтылған. Газет осы мақаласымен
бірге ... ... ... басып шығарады.
Сөйтіп, ХIХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... ... оның ... мәлім
болды. ХХ ғасырдың бас кезінде өмір сүрген ... ...... ... атап айтқанда, Ғ.Тоқай, Ғ.Ибраһимов, М.Ғафури,
Ш.Бабич т.б. Абайдың ағартушылық-демократиялық дәстүрін әрі ... ... ... ХХ ... бас ... қазақ- татар әдеби байланыстары.
ХХ ғасырдың басында татар әдебиеті барынша ... Ол он ... ... ... әдебиетін жасап, он ғасыр бойы ... ... ... ... ғасырдың басындағы татар мәдениеті көптеген түрік тұқымдас
халықтардың ... озық ... Ал ... әдебиеті өзінің озық
идеялары, ... ... ... ... ... халықтардың
әдебиетшілеріне үлгі-өнеге болды, ... ... ... ... олар ... ... ... аларлық бірсыпыра көркем
туындылар берді. Мұндай адамдардың қатарына ... ХХ ... ... ... және ... ... Х. ... М.Вахитов,
Ғ.Құлахметов аса көрнекті ақын жазушылары Ғ.Тоқай,Ғ.Ибраһимов, М.Ғафури,
Ф.Кәріми, Ғ.Камал, Ф.Әмірхан, М.Фаизи т.б. ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіне жасаған
игілікті ықпалы жөнінде: «Ғабдолла Тоқай, Ғалымжан Ибраһимов, ... ... ... ... ... ... ... сияты үлкен жазушылар идея
және көркемдік шеберлік жағынан қазақ ақын-жазушыларының бүкіл бір буынына
әсерін тигізді. ... ... және ... ... ... ... басқа
халықтардың да әдебиетіне да ықпал жасады. ... өзі ... ... ... өзбек жазушылары Абдолла Қадыри, Ғафур Ғұлам және тәжік
жазушысы Садриддин Айнилардың шығармашылығынан айқын көрінеді. ... ... ... ... ... десе ... ... жазушысы Ғ.Мұстафин:
«Қалың татар көрмей жүрген халқымыз емес, қашанда адал ... ... ... ... көзін ашқан жас балапан жазба әдебиетіміздің балақ
жүнін түлеткен де- солар, төңкеріске дейін азын-аулақ кітаптарымыз ... ... ... да кәрі қара ... ... аты
жазылған.Татар мәдениеті қазақ үшін көз көрмеген, аяқ баспаған ... ... Оның ... ... –ақ ... оның ... баяғыда-ақ
татқанбыз. Тәтті екен –тамсанғанбыз.Шөлдей, шөліркей ұмтылғанбыз сол
жаққа»[38:№26].
ХХ ғасырдың басындағы татардың мәдениеті мен ... ең ... ... және ... ... ғана емес, сонымен бірге бүкіл түркі
тектес халықтардың әдебиетіне, көптеген ... ... ... ... ... ... ұлы халық ақыны Ғабдолла Тоқай (1886-1913)
еді.Өйкені Ғ.Тоқай өзінің әлеуметтік ... ... ... дережесі
жоғары, шыншыл шығармаларынмен татар әдебиетін ... ... оны биік ... ... тек ... ... үшін ғана ... бәлкім бүкіл дүние жүзінің
классикалық әдебиеті үшін де ... бар ... ... ... поэзиясы
оның әдебиетінің негізін салған зор талант иесі ... ... ... кезінде қазақтармен тығыз қарым-қатынас жасайды,
медреседе оқып жүргенде, ондағы Ерғали, Нұрғали деген ... ... ... ... ... Қала ... ... Қартөбе қазақ
ауылдарына барып тұрады.Ол қазақ өлеңдерінің жарқын образға толы ... ... ... ... тақырыбына жазылған бір өлеңінен ... ... ... ... дейді: «Осымен қатар менің оң жағымда бір парақ
қағазға жазылған қазақ өлеңі жатыр. Бұл өлең мынау:
Қарағым, айналайын, сіз ... ... екен мал ... ... ... не ... құшқан,
Аузың- бал, тілің- шекер, қойның- жұмақ.
Көресіз бе? Бұл қазақ ақыны өзінің сүйгенін ... ... ... ... бәріне қарағанда, біздің татарлар өлең жағынан қазақтардан да
артта ... ... ... ... ... , ... ... өлеңдерінде
адамның көңіл-күйі, ішкі сезімі нанымды, әсерлі суреттелетініне баса назар
аударған.
Ғ.Тоқай 1910 жылы 15 сәуірде Қазан ... ... ... ... әдебиеті туралы» деген тақырыпта көпшілікке арнап лекция оқиды.
Жұртшылық алдында оқыған осы ... ол ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде жазылатынын айтады. Бұған ... ... ... ... келтіреді. «Бұл татар кітабы болғанымен, ол
қазақ тілінде жазылған» дейді.Тоқай сонымен бірге жалпы ... ... ... ... білдіріп, қазақ өлеңдері әдемі, әсерлі ... ... ... мысал ретінде әлгі ... ... ... ... өте ... ... айтып, «менің ойымша кішкентай шағында ... ... ... ... ... пен әйелдеріміз сирек»[1:272], - дейді.
Оның «Уаллаһи»атты өлеңінен қазақ жері ... ... ... ... ... ... ... нанға қосып жейтіндей саф ауа,
Көкорай шалғын, құстар да сайрайды,
Ақша бұлттар көшпелі қазақтардай жосып,
Көктен бір түнейтін қоныс сайлайды.
Сәл ғана ... жел ... жер ... ... ... таза ауа, кең ... көңілденіп отырғанда жазыла салған бір жыр
бұл»[31:158], деп ... ақын ... ... ХХ ғасырдың қазақ әдебиетінің даму тарихында Ғ.Тоқайдың
ұстаздық рөлі ерекше орын алады.
Татар ... ... ... ... ... ... көп жыл
бойы Тройцк қаласында тұрды. Жаз күндері қазақ ... ... ... бала ... ... ... қазақ халқының өлең –жырымен, ән-күйімен
танысты.
М.Ғафуриің шығармашылыық бетінің қалыптасуына қазақтың ... ... ... болған. Оны ақынның өзі де мойындаған. Мәселен, ... ... ... деп ... ... сөзге шешендігі олардың
өлеңге және өлең шығаруға деген табиғи қабілеті (таланты), поэзияға ... ... ... ... басқа шығыс әйелдеріне қарағанда ... және ... ... ... ашық жүруі – міне, осының барлығы ... ... әсер ... да ... бірге өткізген жеті жыл менің
өмірімде өмір бойы өшпес із қалдырды... Мен ол ... ... де ... есіме аламын және ол жылдарға деген менің құрметім есімнен
өмір бой ... ... ... ... ... ... ... салтындағы көптеген жақсы әдет-
ғұрыптарды, әсіресе қазақтардың суырып салма ... ... өз ... ... ... Ол ... ... талас-тартыстарда
өлеңді табан астында суырып салып, шығарып отырған. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... жөндеп төсек салып бермегені үшін
өкпелеп, табан астында байға арнап мынадай бір шумақ өлең ... қат ... ... ... ... орын Мұсатайға,
Кір жастық, жыртық көрпе мына бізге,
Жатайық дау ... енді ... ... ... үй иесі өз қателігін түсініп, Ғафуриге қайта төсек салып
беріп, жақсылап сыйлап, жөнелтеді.Жалпы М.Ғафури өлеңдерінде қазақ өлеңінің
құрылысы (он бір ... қара ... ... ... және ... (3,4,4)
үнемі сақталып отырады. Мұны, әсіресе, оның ... ... ... ... «Бай адам», «Қорқақтық», «Алмашыну» т.б. өлеңдерінен анық байқауға
болады.
М.Ғафуридің қазақ халқына деген сүйіспеншілігі мен құрметін ... ... ... өзінің «Қонақжай елде» деген әңгімесінде толық әрі
анық жазған.
Қазақ арасында жүріп өз шығармаларын ... ... ... ... сондықтан туысқан екі әдебиеттің ортақ өкілі саналатын ... әрі ... - ... ... ... ... ... Меңдіғалым
деген кісі Уфа губерниясында дүниеге келген. Жас кезінде Троицкіге келіп,
Мұхаметжан хазірет дегенннің ... ... ... ... ... болады да, кейін Ақмола маңына келеді.Қазақ балаларын ... ... бір ... ... ... ... ... Әкрам Ғалымов
Ақмола қаласында, татар отбасында туады, сонда оқып, білім ... ... ... медреселерінде оқиды. Содан соң Қостанайда мұғалім болып,
бала оқытады. Өмірінің соңғы жылдарында «Айқап» журналында ... ... ... ... ... ... ... қазақ және татар тілдерінде өлеңдер жаза
бастайды. Оның тұңғыш өлеңдер ... ... ... деген атпен 1912
жылы Қазан қаласында, ... ... ... ... Жиырма сегіз беттік
жинағындағы бұл өлеңдерін Әкрам нағыз қазақ ... ... ... ... де ... Қостанай молдаларының басынан өткен
бір оқиғаны пайдаланып, «Май мәселесі» атты бір ... ... ... ... ... ... бұл пьесаны сол кездің өзінде-
ақ сахнаға қойып, бүкіл қаланы шулатады. Троицкідегі «Хызмет» баспасы ... 1913 жылы өз ... жеке ... етіп ... Ғалымов жастай қайтыс болған. Бірақ осыған қарамастан ол артына
едәуір әдеби мұра қалдырған. Оның жоғарыда аталған екі ... ... ... шығармалары баспа бетін көрген. Мәселен, ... ... 11 ... ... ... қыз» атты ... ... өзінің бұл әңгімесінде әйел теңдігі мәселесін сөз етіп,
ескі әдет-ғұрыптың құрбаны болған қазақ ... ауыр ... ... ... ... «Айт ... «Замандастарға», «Жұртқа қайтып жағу
керек», «Қыс», «Өкініш» атты өлеңдері де осы журнал ... орын ... «Не екен сұлу ... түсін алған» деп басталатын өлеңі ... Бір сұлу ... хан ... деп ... ... ... ... келеді.
Әкрам аударма ісімен де айналысқан. Мәселен, Ғ. Тоқайдың «Сүтке түскен
тышқан» деген мысалын «Тышқаннан ғибрат» деген атпен ... оны ... ... атты ... енгізеді, тіпті Әкрам ағылшынның ұлы
ақыны Дж.Байронның «Шиллион тұтқыны» атты ... ... да орыс ... ... аударды.
Әкрам қазақтың сол ... ... ... жазушылары
М.Сералин,С.Торайғыров, С.Көбеев, М.Кәшимов, т.б. дос болған.
Ә. Ғалымов шығармаларында көбінесе ... ... ... өнер- білімнен артта қалуы, қазақ әйелінің ауыр тұрмысы, қожа-
молдалардың арамзалығы сөз болады.Халықты ... ... ... бас бостандығын беруге, теңдік әперуге шақырады. Әкрам
шығармалары көбінесе өзінен бұрын және өз тұсында өмір сүріп, ... ... пен ... ... ақын-жазушылары Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев,
Ғ.Тоқай, С.Торайғыров, С.Көбеев шығармаларымен үндес келеді. Кейде олардың
ықпалында болып, солардың сарынында өлең ... ... өзі де ... әсер етіп ... ... ... де ... өмірі мен
шығармашылығы қазақ әдебиеті мен сабақтас, соның бірі ... я ... ... ... ... және қазақ әдебиетінің байланысы жөнінде сөз болғанда,
атақты ақын ... ... ... есімі де еріксіз еске түседі. Ол
он бес жасынан бастап қазақ даласына жиі ... ... ... ... 1911-1916 жылдары Уфадағы «Ғалия» медресесінде қазақ шәкірттері –
Б.Майлин, ... Н. ... ... ... ... жас ... ... ауыз әдебиетін жинау және
үйренумен ... Ол ... ... ... ... 79 мақал-
мәтелін, көптеген қазақ өлеңдерін жазып алған. Ш.Бабич қазақ ауыз ... ... ... халқының жазба әдебиетін де өте ықыласпен оқып,
үйрене бастайды. Жас ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерін (Мәселен, «Халқым үшін», «Күнә мен ... Абай ... ... ... ... ол ... ұлы ... М.Ю.
Лермонтов шығармаларымен алғаш рет Абай аудармасы арқылы танысады [37:48].
Бабич жалғыз Абай емес, ... ... да ... ... , ... ... ... таныс болған. Мұны оның кейбір
шығармаларынан байқауға болады. Мәселен, ол ... ... ... ... ... ұзақ өлеңдерінде ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақтың көптеген
ақын-жазушылары туралы пікір айтады [43:222].
Академик Қ. ... ... Абай ... ... ... осының өзі-ақ Бабичтің қазақ әдебиетімен тығыз байланысын көрсетеді
және оның ... ... ... ... ... бір беті ... табылады.
Қазақ тілін еркін игерген, оның бай ауыз әдебиетін жақсы білген, өз
өлеңдерін ... ... өлең ... ... татар ақындарының бірі –
Зәкір Садықұлы Рәмиев – Дәрдмәнд (1859-1921). Ол ... ... ... ... ... Орск ... тұрған. Алғашқы өлеңдері
1902 -1903 жылдары «Тәржіман», «Қазан ... ... ... ... тұрған «Уақыт» газетімен «Шора» журналында жиі жарияланып тұрды.
Өмірінің көпшілігін қазақ арасында өткізген ақын ... ... ... ... ... өлеңдерінде қазақ сөздерін жиі қолданады, өлеңдерін ... ... өлең ... ырғақ,ұйқас түрлерімен жазады. Мәселен, оның
1906 жылы ... ... ... атты ... ... қазақ өлеңінің
үлгісінде жазылған.
Күн қызды, қызды ауа мұнарланып,
Сағымдап, қыр мен дала шұбарланып,
Ауа тымық, шық ... ... ... ... жер жүзі ... көк ... қара ... қайрат пенен ожарланып,
Жүгіртіп үйірмелер, естіріп жел,
Ашулы келе ... ... бар ... бәрі ... ... ... бәрі сұңқар емес,
Кімдер айтпас өлеңді, айтар бәрі,
Шоқаңдаған ақсақ есек ... емес ... ... ... ... бұл ... ... қазақ өлеңінен
айырмасы аз. Алғашқы өлеңі ... ... ... рахмет туы»
немесе А.Құнанбаевтың «Жазғытұрым қалмайды қыстың ... ... ... ... де, ... ... да, өлең құрылысы, өлшемі жағынан да
үндесіп жатады. Тіпті,Дәрдмәнд өз өлеңдерінде татардың ... ... ... де өте ... ... ... ... шұбарланып, жұмарланып, ожарланып, оқырана, шуласып деген
сөздерін де қолданады. Бұл сөздер татар тілінде ... және ... ... ... ... кітабында оларға түсінік
берген.
Дәрдмәндтің бұдан басқа «Өткен күндер», «Тал шыбық», «Корап» («Кеме»),
«Балалар, бар ... ... ... ... «Жаз» сияқты өлеңдері де
қазақ өлеңінің өлшемімен жазылған.
Қазақ ... ... ... буын, ұйқас заңдылықтарын пайдалану
фактісін М.Ғафури, ... Ә. ... ... ... ... ... болады. Мысалы, М.Ғафуридің «Сібір ... ... ... ... ... «Қорқыт», «Қазақ қызы», («Дала дауы»), «Сахара
ханы» атты өлеңдері қазақтың өлең өлшемі, ... ... ... ... өзі ... ... қазақ ақындарына үнемі ұстаз ғана
болмай, сонымен бірге олардың да қазақ әдебиетінен көп нәрсені оқып ... ... ... мен әдебиетінің ықпалында болған ... ... бірі және ең ... ... ... (1871-1929) еді.
Мұхаметжанның әкесі Серәлі қазақ, ал, шешесі ... қызы ... ... ... жасында медресеге оқуға түседі. Онда алты-жеті жыл ... орта ... ... ... 1900 жылы ол ... миллионері Яушевке
қызметке тұрады. Сонда жүріп татарша , орысша ... ... ... әуестенеді, «Гүлкәшима» (1903), «Топ жарған» (1907) ... ... ... ... ... ... қажет екен деген ойға келеді.
Ақыры ол 1911 жылдың қаңтар айынан бастап, Троицк қаласында «Айқап» ... ... ... ... татар жұртшылығы және оның мәдениетімен байланысын ... ... ... «Айқап» журналының беттерінде жарияланған мақалаларынан
анық көруге болады. Мұхаметжан ... ... ... сол кездегі
жағдайы, тұрмыс- халі, оқу-ағарту мәселелерімен бірге көркем ... ... ... татар - қазақ әдебиеттерінің байланысы ... ... орын ... ... ... ... бетінде татардың
көрнекті ағартушы ғалымы Шиһабетдин Маржани, «Тәржімән» газетінің редакторы
Исмаил Гаспринский, татар ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күннің тұрғысынан алып қарағанда, бұл ... ... ... шыға бермейді. Дегенмен, бұл мақалалар М.Серәлиннің
татар халқына, оның ... мен ... ... ... ... Ол қай мақаласында болмасын татарларды «ноғай бауырларымыз» -
деп атайды.
Татар -қазақ әдедиетінің өзара ... ... сөз ... ... Ғ. ... мен ... ... есімі еріксіз еске түседі.
Бұлай дейтініміз, ... ... ... ұстаз болса, Сұлтанмахмұт
соншалықты өз ұстазына сай ... еді. ... ... да өте ұқсас.
Мәселен, екеуі де бірдей қаршадайынан ата-анасынан айырылып ... ... ... ер ... кім көрінгеннің қолдарында өседі.Әуелі ауыл
молдаларынан ... хат ... ... ... оқып, сабақ алады.
Екеуі де өлең жазады, ақын болады, жастайынан ауруға шалдығады.
Ақырында ... де ... ... - 27 ... ... ... ... еңбек, өшпес даңқ қалдырады.
Сұлтанмахмұт татар тілі, ... ... ... ол ... ... молдалардың көпшілігі татар еді, әрі
ол кездегі оқу көбінесе татар тілінде жүретін. Оның үстіне ол ... ... ... газет-журналдар (1902-1910) жоқтың қасы еді. Сондықтан
олардың оқитыны ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде татар әдебиетімен алғаш танысуы
1906-1907 жылдары деуге ... ... бұл ... ол ... ... ... осы ... молдадан оқып жүрген кезінде содан үлгі алып,
өлең жаза ... Ал, ... ... ... ... ... – 1910жыл.
Себебі бұл жылы ол ... ... ... ... ... Ол ... ... келген, жаңаша оқып келген кісі екен және ... ... ... ... әдебиет кітаптарын алдырып, оқып тұрады екен.
Оның үстіне ол ... ... ... өнер ... ... ... Тоқай
туралы көптеген әңгіме айтады. Сұлтанмахмұт осы Нұрғали ... ... ... ... ол айтқан әңгімелерді сүйсіне
тыңдайды. Сөйтіп, қазақ, татар әдебиетімен жақсы танысады. ... ... ... ... ... ... ... ол, өнер - білімге ықылас
қояды, өлең, әңгіме жазуға белсене ... ... ... Сұлтанмахмұт «Айқап» журналының беттерінде өзінің
бірсыпыра өлеңдерін, мақалаларын, хаттарын бастырады.Ал, кейін «Айқаптың»
хатшысы болып қызмет атқарып жүрген ... ... ... оның ... журналының редакциясына хатшы ... ... ... ... ... ... журналында қызмет істеуі
С.Торайғыровтың көзқарасына және ... ... әсер ... бұл ... ол татар әдебиетімен молырақ танысады, татар
баспасөзінде ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық көзқарастар жас қазақ ақынының ой-пікіріне,
шығармашылығына өз ізін қалдырады. Мәселен, Сұлтанмахиұт өз ... ... – 1911 ... ... өлеңдерінде көбінесе ел ішіндегі қараңғылықты,
надандықты сынайды. Еңбекші бұқара мүддесін, таптық көзқарасты ашық, баса
айтады. Ал, ... ... ... ... ... ақын көбінесе бірлік,
елдік мәселесін көбірек қозғайды, жалпы ұлттық мәселені баса айтады. Бұл
Сұлтанмахмұттың «Түсімде», ... ... ... ... түс, ... ... өлеңдерінде байқалады. Оның үстіне өз өлеңдерінде ... мен ... ... ... ... Торайғыров татардың , сол ... ... ... ... мына ... жиі ... милләт,
бек, тауфих, дауан, шат, зинһар, хикая, ғафу, жамағат, мәтбұғат, хашия,
мантық, хатымкәр, мүрит, ... ... ... жаһаләт, мәжүж, нығмет,
зілзәлә,ұсұлы т.б.
Сұлтанмахмұт татар баспасөзі көтерген ... ... ... ... ... Ғ.Камал, Ғ.Ибраһимов ... ... ... ... да ... ... ... оның сол Троицкіде жүріп
жазған «Оқып ... ... ... « Оқудағы мақсат не?»,
«Түсімде көрген аянышты ... « ... ... мен ... ... «Екі ... «Көк өгіз», «Зарлану», «Бір баланың тілек-
батасы», «Алғыс», «Шығамын тірі болсам адам болып» ... ... ... ... оқу оқыту жолы қалай?», «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары
жайынан», «Өлең мен ... ... ... ... ... бола
алады.Сұлтанмахмұт өмірінің Троицк кезеңіндегі саяси – мәдени және әдеби
бетін ... ... осы ... Ал, ... бұл ... сол ... татардың алдыңғы қатарлы ой-пікірлерінің, ең ... аса ... ... ... ... игі ... ... аңғару қиын
емес.
С.Торайғыров татар тілінде оқу оқыған татардың сол кездегі мәдениеті
мен әдебиетін еркін игерген және оны аса ... ... ... ... ... ... қатар тұр [45:51],-
деп татар халқының оқу-ағарту, мәдениет жағынан алға ... ... ... ... ... ... тұрғанын жазады, ал, оқу-мәдениеті
жағынан кеш ... ... ... ... халқынан үлгі-өнеге алуға, яғни оқу-
білімге, өнерге ұмтылуға ... Бұл ... ... ... ... шығармаларын көптеп оқиды, оның «Екі тышқан» атты мысалын
қазақ тіліне аударады және ... ... ... өзі де ... ... «Көк ... атты мысалдар жазады. Соның нәтижесінде Сұлтанмахмұттың
көптеген өлеңдері мен Тоқай шығармаларының арасында мазмұн және ... ... ... барлығы байқалады. Өзінің туған елін, жерін сүю,
туған тілді ... ... ... ... әйелдерге көзқарас т.б.
тақырыптар жөнінде ... ... ... мен ... ... ... ... үндес жатады.
Тоқай мен Торайғыров шығармашылығының тек мазмұны ... ғана ... ... ... ... да ... ... келеді.Мәселен, Тоқай өз
өлеңдерін «Достарға бір сөз», «Көк сиыр», « Туған еліме», «Тұрмыс», ... ... ... ... ... «Сүтке түскен тышқан» деп ... өз ... ... ... «Көк ... ... ... «Әне-міне», «Шал алған қыз», «Түсімде», «Арыстан мен ... ат ... Екі ... бұл ... үндестігінің өзі олардың ой-
пікірінің ... бір ... ... мен ... ... тек ... иеясы мен тақырыбы ғана
емес, сонымен бірге кейбір көркем сөз тіркестері сөз ... ... ... ... ... мен Сұлтанмахмұттың кейбір өлең жолдары былай болып
келеді:
Тоқай:
Бұл тұрмыс кіммен тоқтар таластан?,
Соғыс сен де арып ... бұл ... ... тең,
Тәуекел, күреске түс, бар-дағы жең.
Тоқай:
Сескенбейміз дұшпанның күшінен біз,
Бұл күні Ғали, Рүстемдерге теңбіз.
Сұлтанмахмұт:
Қаһарман, Рүстем, Әлі де
«Бұрам» деп ... тұра ... ... тіл, ... тілі,
Көп нәрсені үйрендім сен арқылы.
Сұлтанмахмахмұт:
Сүйемін туған тілім – анам тілін,
Бесікте жатқанымда берген білім.
Мұның барлығы бір жағынан ... ... ... ... Тоқайға
қарағанда, қараңғы халық арасынан шыққан С.Торайғыровтың ой-өрісі мен ... ... ... ... ... жағынан, оның өзіндік пікірі,
ақындық беті, шығармашылық жолы болғанын ... ... ... ... ... мен ... шығармашылығы қазақ-татар
әдебиеттері байланысының тарихындағы ең ірі елеулі бет болып қала бермек.
ХХ ғасырдың басында татар әдебиетінен көп ... ... ... ... қазақ ақын- жазушыларының бірі – Сәбит Дөнентаев (1894-1933).
Өйткені ол жастайынан татарша, орысша қатар оқып, білім алады.
С.Дөнентаев қазіргі ... ... ... татар аралас отырған
жерде дүниеге келді. 1907-1908 жылдары Маралды деген жерде ... ... ... Нұрғали деген молдадан төте оқу әдісімен, бірқатар
білім алады.Одан кейін Павлодар қаласының жанындағы ... ... ... ... оқиды. Бұл сол ... ескі ... ... ... төте оқуды, ғылымның әр ... ... ... ... болады. Сәбит осы медресеге келіп оқумен байланысты ... ... ... ... ... үйренеді. Медреседе оқып жүрген кезінде
, сол сияқты ауылда мұғалім болып істеген жылдарында (1913-1916) ... ... ... ... ... «Шора» журналындарын, «Қазақ»,
«Уақыт» газеттерін алып, оқып жүреді. Өз ... ... , ... ... қазақ ақыны Абай Құнанбаевтың өлеңдерін, татар
ақыны ... ... орыс ... ... ... оқып
үйренеді. Солардың ықпалымен өзі де өлең жаза бастайды. Сәбиттің алғашқы
өлеңдер жинағы 1915 жылы Уфа ... ... ... ... атпен басылып шықты.
Сәбит Дөнентаев көтеріліске дейінгі ... ... ... ... үстем тап өкілдерінің еңбекші халықты қанауына, ... ел ... ... ... әйел ... ... ... тағы
басқа әлеуметтік теңсіздіктерге қарсы болды. Сонымен бірге ол өз ... ... ... ... өмір сүруін аңсады. Ал, бұл жолға жету
үшін ... өз ... ... ... ... ... ұмтылуға,
әйелдерге бас бостандығын ... т.б. ... ... ... ... да сол ... ... озат ой- пікірлі адамдары
көтерген мәселелер еді. Бұл ... ... ... ... ... ... сан шығарма жазғаны белгілі.Қазақ ақыны
Сәбит Дөнентаев сол алдыңғы қатарлы татар ақын-жазушыларының осы озат ... ... ... ... пайдалана білген. Мәселен Ғ.Тоқай:
Ей, туғандар, қол ұстасып алға ... ... ... ... ... ... орын ... алға қарай табан басайық, енді [46:8]
десе, С.Дөнентаев:
Жабысайық өнерге,
Ынтықпай қарап өлерге...
Ізденбесек өзіміз,
Білімінен білгендер
Бөліп бізге берер ме?[47:38]-
дейді.
Сондай-ақ татар ... өз ... ... ... екі ... қоян ... ... олардың олардың үлкен іске олақ
екендігін ... елді ... ... ... ... ... ... олар бар малыңды,
Басыңа ясин оқып мылжыңдайды[46:110]-
десе, Сәбит қазақ ұлтшылдары ... ... ... ... ... дейсің,
Қалғанын елдің артта өлім дейсің...
Қабағың қатып, бір күн ашса ... ... сол ... өзің ... ... ... өлеңдері көбінесе саяси-әлеуметтік тақырыптарға жазылған
азаматтық лирика болып келеді. Сондай-ақ, онда сықақ, мысқыл, әзіл-әжуалар
мен мысалдар да ... Бұл ... ол ... ... ... ... ақыны
Ғ.Тоқай, солар арқылы орыстың атақты сатиригі Салтыков-Щедриннен үлгі-өнеге
алған. Оның «Ауырған ... ... ... ит», «Екі ... т.б.
Ғ.Тоқай әсерімен жазылған. Ал «Ібілістің шайтанға айтқанын» Ғ.Тоқайдан
аударған. Сәбит мысалдарының көлемі ... тілі ... ... ... қонымды, сезімге әсерлі болып келеді. Мысал жазуда да ... ... ... ... ... ... татар ақыны Ғ.Тоқай
шығармашылығын өзіне үлгі еткен.
ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... және ... ... ... (1878-1956) есімі елеулі орын алады. Спандияр өз заманының
озық ойлы, едәуір білімді ... ... Ол ... ... ... істеп жүрген кезінде И.А. Крыловтың мысалдарын аударып,
баспаға ұсынады.Онысы 1910 ... ... ... ... ... ... , өз ... жеке кітап болып басылып ... ... ... «аударма» деген мағынаны білдіреді. Сонда «Үлгілі тәржіме»-
«үлгілі аударма» деген сөз.
Мұнан кейін Спандияр өзінің құрметті ұстаздары ... ... ... ... ... өзі ... ... балаларға арнап
оқу кітабын жасауға кіріседі.Осының нәтижесі 1912 жылы Қазан қаласында
С.Көбеевтің ... ...... ... жарық көреді.Біз жоғарыда
Спандиярдың бұл кітабы Ы.Алтынсарин мен К.Д.Ушинский ... ... ... ... бұл ... жазуға татардың ағартушы-
ғалымы Қаюм Насыри жазған оқулықтардың да, ... оның ... ... атты
кітабының елеулі әсері болғанын да айта ... ... ... ... ... ... ... да үлкен
педагогикалық шеберлікпен жасалған.Мұндағы әрбір әңгіме мен ертегі, өлеңдер
мен мысал оқушыларға ... ... ... ... ... осы ... ... білімге, мәдениетке, адамгершілікке шақырады, еңбекке
іскерлікке, ... ... ... ... ... ... екі ... жарыққа шығып, жаңа шығарма жазуға рухтанған
С.Көбеев 1911 жылдан ... ... ... ... мал» ... ... мал» - қазақ тіліндегі тұңғыш романдарының бірі. Бұл роман 1913 жылы
Қазан қаласында басылып ... ХХ ... бас ... татар қоғамында пайда болған ... ... ... ... ... елеулі әсерін тигізді.
Қазақ ақын-жазушылары сол ... ... ... халықтың хал-
жағдайын жырлады, қазақ халқының саясат, шаруашылық, мәдениет жөнінен
кенже,тіпті ... ... сөз ... ... ... ... ... суреттеді. Оларға бостандық берілуін, теңдік тиюін аңсады. Жалпы
қазақ халқын өнер-білімге, оқуға ... ... ... ... ... ... әлеуеттік теңдік алуға, азаттық өмірге шақырды.
3.2. ХХ ғасырдың II ... ... ... әдеби байланыстары.
Қазақ-татар әдебиеттері байланысының тарихында жаңа дәуір- төртінші
кезең басталды.
Ғалымжан ... ... ... ... ... ... келді.Әуелі ауыл медресесінде оқыды. Кейін Орынбордағы
және Уфадағы «Ғалия» медресесінде ... ... ... ... кезінде
қазақ елін, әсіресе Қостанай даласы мен Қызылжар өңірін көп аралаған, ... ... ... тұрып, жұмыс істеген, бала оқытқан. Сондықтан да
ол қазақ ... ... ... ... ... ... қазақтың
тарихын, тілін және әдебиетін еркін игерген.
1914 жылы Ғалымжан Уфадағы ... ... ... ... ... ... Б.Маилин, Ж.Тілепбергенов, Н.Манаев,Ә.Мұстафин сияқты болашақ
ақын-жазушыларына ұстаздық ... ... ... ... ... халқымыздың бай ауыз
әдебиетін және ... ... оның ... Абай ... ... жете танысқан, оны жоғары бағалаған, оны шынайы досы, жалынды
жаршысы болған.
Ғалымжанның өзекті шығармаларының бірі – ... ... Бұл ... ... ... ... ... Романда қазақ елінің көтерілістен бұрынғы
әлеуметтік өмірін, ондағы ру таластары мен ... ... ... ... ауыр халі мен оның ... ... ... шынайы суреттейді. Жазушы сонымен бірге қазақ халқының тұрмыс
–салтын, салт- санасын сүйіспеншілікпен сөз етеді.
Қазақтың көптеген ... ... дос ... ... ... ... хат жазысып тұрды. Әсіресе, Сәкен Сейфуллин мен
Ғалымжан достығы ерекше еді. Өйткені, олардың өмір ... ... ... беті ... өте ... еді. Бұлардың екеуі де әдебиетке ... бас ... ... ... ... ... де ... өте қадір тұтқан.
Бейімбет сонау Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқып жүргенде, Ғалымжан сабақ
беріп, ұстаздық ... ... ... ... олардың арасы үзілмеген.
Татардың көрнекті жазушысы Шамиль ... ... жас ... ... ... ... жұмыс істеген. Азамат соғысы
жылдарында да Қазақстанда болған. ... ... ... ... ... ... істерін өз көзімен көрген, солардың куәсі болған.
Кейін ... ... ... ... ... ... кіріседі. Ол өзі
жазған «Легион ... ... ... т.б. ... ... ... азамат соғысын, оның ерлік эпизодтарын суреттейді.
Татар жазушылары қазақ еліне осындай ілтипат білдірсе, қазақ ... да ... ... оның ... ... қарап, татар
әдебиетшілерімен тығыз қарым-қатынас жасап отырған. Солардың ішінде
С.Сейфуллин (1894-1938) ... ... орын ... ... ... тілі мен ... ... білген. Ол, әсіресе, татардың ән-күйін, өлең-
жырын жоғары бағалаған. Бұл жөнінде ол: «Мен туғалы ноғай күйінен күйікті,
ащы, зарлы күйді әлі ... ... ... де ... ... газет-журнал, кітаптарды үзбей оқып отырған. Сәкеннің
тұңғыш кітабы – «Өткен ... атты ... ... 1914 жылдың өзінде – ақ
Қазан қаласында, татар баспасында басылып шыққан.
С.Сейфуллин 1930 жылдары Алматыдағы Қазақтың педагогикалық институтында
қазақ әдебиеті тарихына ... ... ... жаза ... ... шығу, даму жолдарын тікелей ... ... ... ... ... ол ертедегі ноғайлы дәуірі кезінде жасалған
қазақ әдебиеті нұсқаларын, әсіресе, батырлар және ... ... ... ... ... ... халықтарының бірігіп жасаған ортақ
әдебиеті деп есептейді.
Көркем сөз шебері Бейімбет Майлин (1894-1938) алғашқы сауатын ... ... ... ... ... ол да ... ... хат таныған,
татар тілін еркін меңгерген. 1912 жылы ... ... ... 1914 ... ... ... ... оқыған. Ш.Бабич,
С.Құдаш, Ф.Бурнаш, Х. Туфан, т.б. татардың ақын- жазушылары ... ... ... ... Бейімбетке арнап өлең жазған. Ал С. Құдаш
болса, өзінің кітаптарында Бейімбет есімін ... еске ... жылы ... ... ... ... шығаратын болып, баспаханаға
керекті материалдар алып келу үшін ... ... ... ... Онда ... ... өмірі, баспасөз жағдайымен т.б. танысып қайтады.
Аса көрнекті қазақ ақыны ... ... ... ... сауатын
Қыли деген татар молдасынан ашты.Жастайынан татар тілі мен ... ... ... оның әкесі Жансүгір жинаған кітаптар, кейін ... оқуы ... әсер ... ... бұл кітаптардың ішінде татар
кітаптары да аз болмайтын. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... ... ... ... және мұнда татар
мұғалімдері де сабақ бергендіктен, олар ... тілі мен ... ... ... ... ... татар ақындары Ғ.Тоқай,
М.Ғафури, Ф.Әмірхан, Ғ.Камал шығармалары кеңінен таныс ... ... ... Уфада, Орынборда шығып тұратын мерзімді баспасөздері де
Қарағашқа үнемі келіп тұратын [49:50].
Міне, осындай ортада өсіп, білім алған ... ... ... ... ... Ол ... Ғ.Тоқайдың кейбір өлеңдерін қазақ ... ... ... бірі – ... таң» ... 1928 жылы шыққан «Сағанақ»
атты жинағына да енді.
Көрнекті қазақ жазушысы С.Мұқанов ... ... ... ... ... татардың өлең-жырларының да қанық еді. Татар
молдаларынан сабақ ала ... ... ... оқып ... ... ... ... ақ татар ақыны Ғ.Тоқайдың өлеңдерін оқып ... Бұл ... ... мектебі» атты романының бірінші кітабындағы
«Ғабдолла Тоқай» деген тарауда жақсы айтқан. С.Мұқанов сол ... ... оның аса ... ... ... ... ... бағалаған,
ол жөнінде сан рет салиқалы ... ... Оның бұл ... ... ... 75 жыл толуына байланысты жазған «Мәңгі
жасайтын ... [51:241] атты ... баса ... сонымен бірге «Ботакөз» романында және басқа көптеген
шығармаларында ... ... ... бірге көптеген татар халқының
өкілдерін ... етіп ... ... ... ... ... сүйкімді де
шынайы бейнесін жасайды.
Қазақ халқын өзіне жақын тұтып, бауыр санап, оның бақыты үшін қарумен
де, қаламмен де ... ... ... ... бірі – Сабыр Шәріпов (1882-
1942). Оның бүкіл өмірі мен шығармашылығы қазақ елімен, әдебиетімен, Сәкен,
Сәбиттер ... ... Ол (шын ... – Мұхаметсабыр Шәріфұлы
Дәулетин) Татарстанның Әгіржі ауданында, Баржы аулында туады. ... ... ... 1898 жылы ... ... келеді.Содан бастап Қазақстан
оның екінші Отанына айналады. Сабыр 1903 жылы ... ... ... ... Осы жылдардан бастап татар жазушыларының шығармаларын
оқиды, қазақ ақындарының өлең-жырларын тыңдайды. Қазақ тілі мен ... ... ... тілі оның ... ана ... ... ... мемлекет қайраткері болды. Сонымен ... ол ... ... қалаушылардың бірі болды. Ол өзінің шығармаларын қазақ
тілінде жазды, сөйтіп, таза ... ... ... кетті. Оның алғашқы
шығармасы – «Алтыбасар» повесі 1918-1919 жылдары жазылып, 1924 жылы ... ... ... ... және алғы ... ... С.Сейфуллин. Сәкен
бұл повесть былай деген: «Алтыбасар» - қазақ тұрмысы көрсетуге арналған
шығармалардың арасындағы ең ... ... ... ... ... ... тіршілігін көрсетуде ол үлгі-өнеге бола алады. Шығарманың тілі
таза, жеңіл, сөз кестесі көркем. ... ... ... өте ... ... тұр» [52:4].
Сабыр мұнан кейін «Бағаналы елінің жайы», «Ерден батыр», «Заң ... ... ... атты ... очерк, повестер жазды.
Сабыр Шәріповтың соңғы көлемді шығармасы – «Бекболат» повесі (1937).Ол
идеялық-көркемдік жағынан қазақ әдебиетінде ... орны бар ... ... ... ұлт- ... көтерілісі әңгіме болады. Кедейлер арасынан шыққан
қазақ күрескері – Бекболаттың өмір жолы, оның ... ... ... ... Сонымен бірге циркші Осип, ауыл жігіті Кәрібай, айдауда жүрген
Рахымжан, партизан ... ... Иса ... ... ... ... шығармаларында мазмұн – бай, оқиға тығыз, кейіпкер іс
үстінде көрінеді. С.Мұқанов: «Шәріпов – ... ... ... ... ... ... оның ... кісі қызығып оқиды»,- деп жазады.
Бұл жылдары қазақ-татар әдебиетінің байланысын ... ... ...... ... ... А. Исхақ,, қазақтардан –
Т.Жароков, Ж.Сыздықов, М.Дәулетбаев, С.Машақов, Ә. Есмәмбетов ... ... Егер ... ... ... ақ ... нұрлы Қазаны, олардың
мәдениетімен, Ғ.Тоқай, Ғ.Ибраһимов, Һ.Тоқташ сияқты жекелеген ... мен ... ... ... ... ... ... даласын, оның дархан өмірін, жасампаз еңбегін, қазақтардың ақындық,
әншілік өнеріне қызыға қарап, оларды ... ... ... жаңа ... ... кең ... ... келе жатқан қазақ-
татар әдебиеттерінің ... ... 1937-38 ... ... ... ... ... жылы Ұлы Отан соғысы басталды. Осы Үлкен сын, ұлы ... ... ... бұрынғыдан да бекіп, нығая түсті. Бір окопта қатар жатып,
бір қазаннан ас ... бір ... оқ ... қазақ, татар жігіттері ерлік
пен достықтың нелер тамаша үлгілерін көрсетті.
Міне, осындай ұлы сын ... ... ... ақын ... достық,
туысқандық байланысы қайта қалпына келе бастады. Өйткені, көптеген қазақ-
татар ақын-жазушылары бір бөлімде қызмет ... бір ... ... ... ... ... ... Ф.Кәрім, Н.Арслан, З.Нури,
М.Хусаин, қазақ жазушылары Ж.Саин, Ә. ... ... ... ... т.б. ... ауыр өмірді бастан кешірді.Мұның өзі
қазақ, татар ақын-жазушыларының жаңа буынын ... ... ... жаңа беттерін жасады.
Татардың көрнекті жазушысы Асхат Айдар Ұлы Отан ... ... ... ... ... өмірінен «Ташбай» атты повесть жазып
бастырған болатын. Жазушы бұл ... ... ...... ... етіп ... да, оның ... образын жасайды.
Татардың екінші бір жазушысы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Әбдірахман
Әбсәләмов соғыс жылдары «Қазақ жігіті» атты очерк жазды. Оны ... ... ... ... газетке (1944 жылы) жариялады.
Бұл очеркте қазақ жігітінің ұрыс ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Файзи, Хатиб Усман, Әбдірахман
Әбсәләмов майданда жүріп, майдандық газеттерде қызмет істеп, ... ... ... ... ... Ә.Сәрсенбаев, Д.Әбілов,
С.Машақов, ... ... ... ... т.б. ... достасады.
Кеңес Одағының Батыры, татар ақыны Мұса Жәлелдің есімі (1906-1944)
дүние жүзіне белгілі.
Мұса Жәлел – жастайынан көп ... көп ... ... Ол татар, орыс,
Еуропа әдебиеттерімен бірге классикалық шығыс поэзиясын да ... ... ұлы ... Абай ... ... ... танысқан, одан өзіне
үлгі-өнеге алған. Бұған оның жеке ... орын ... ... ... ... Осыдан да болса керек, тіпті, Абай мен ... өлең ... өте ... жатады. Мәселен, Абай :
«Өлді» деуге бола ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған?![53:178]-
десе, Мұса Жәлел:
«Өлді» деуге сыя ма, айтыңдаршы,
Жеңіп өлген сұрапыл бұл ... ... ... ізгі ... мен оның ... жырларының қазақ оқушылары
арасына белгілі бола бастаған жылдардың өзінде-ақ есімі мен өлеңдері ... төл ... ... ... ... ... уақытта Жәлел
шығармалары түгелдей дерліе қазақ тіліне аударылған десе болады.1955 ... ... ... ... ... өлеңдері «Жырларым» деген атпен
жеке ... ... ... М.Жәлелдің өлеңдерін аударуға Т.Жароков,
Ж.Сыздықов, ... ... ... Ғ.Қайырбеков,
І.Мәмбетов сияқты қазақтың ең таланты ақындары қатыстырылды.
Сөйтіп, өзінің әріптес ағалары мен Ғ.Тоқай мен Ғ. Ибраһимов сияқты Мұса
Жәлелдің де ... мен ... ... ... ... ... халқымыздың Абай,
Жамбыл, Мұхтар сияқты сүйікті ақын-жазушыларының қатарынан орын ... ... ... ... осы ... ... Қазақстан облысы,
Абай ауданында дүниеге келген. Семей өңірі де қазақ, татар, аралас отырған
көп ... өлке ... ... да ... ... ... олардың ән-күйін тыңдап өсті. Оның үстіне Мұхтардың атасы Әуез
сауатты адам болды да, ... Уфа, ... ... көне ... ... ... шыққан ескі хиссалар мен кітаптарды ұстап, көп
оқиды.
Мұның өзі бала Мұхтардың балғын ... ... із ... ... ... ... ... – татар медресесі, алғаш алдын көрген
мұғалімі ... ... ... де айта ... жөн ... кейін Семей мұғалімдер семинариясында ... ... ... ... ... ... ... тура келді. Семейде толып жатқан
татар мешіттері мен медреселері, ... ... ... ұйымдары,
ойын-сауық орындары болды. Мұғалімдер семинариясында да көптеген татар
балалары оқыды. Мұхтар олармен бір сыныпта ... бір ... ... ... бәрі ... ... ... жасынан татар халқының
тұрмысымен таныс болуына, олардың тілін, тарихын, әдет-ғұрып, салт-санасын
жақсы білуіне, ең ақырында, татардың ... мен ... ... ... жағдай жасады. Соның үшін де М.Әуезов: «Мені тәрбиелеп өсірген үш
анам болды. Оның біріншісі – ... ... ауыз ... болса, екінші
және үшіншісі – ... ... ... мен ... ... татар әдебиетшілерінің (мәселен, Х.Усман, Г. Кашшаф,
Ф.Мусиндердің) ... ... ... ... Ғ.Ибраһимовтың «Қазақ
қызы» атты ... ... ... ... ... ... ондағы ру таластары мне таптар тартысын реализм ... ... ... ... ... ... Ал, кейін қазақ
өмірінен шығарма жазған көптеген қазақ жазушылары, соның ішінде М.Әуезов
те, ... әлгі ... көп ... үйренгенге ұқсайды.
Х.Усманның ойынша, М.Әуезов өзінің алдында өмір сүріп, ... ... ... ... мен ... әдісін еркін игерген және
оны ілгері дамытқан, соның нәтижесінде «Абай жолы» сияқты эпопея ... ... ... бұл ... ... ... ... заңды жалғасы және биік шыңы болып табылады.
М.Әуезовтің ұлы Абай жөнінде жазған «Абай жолы» атты ... ... ... ... ... жазушыларына да әсер етіп, ықпал
жасады. Мәселен, белгілі татар жазушысы Ахмет Файзи ... Абай ... ... үлгі-өнеге ала отырып, Тоқай жөнінде «Тоқай»атты көп томды
роман жаза бастады. Романның композициялық желісі мен ... ... ... ... ... ... ... халықтың мүддесін қорғаған күрескер
ақынның образын жасауда да А.Файзидің М.Әуезовтен көп ... ... ... ... ... А.Файзи Тоқай туралы толғаныстарын
аяқтай алмай, романның 1 кітабын ғана жазып үлгерді. Соның ... ... ... ... ... ... ... бірінен саналады. Роман
орыс,қазақ тілдеріне аударылды.
Қазақ-татар әдебиеттері байланысын нығайтуға ерекше еңбек еткен, ... ... ... ... ... бірі – Жақан Сыздықов.
Ақын Ж.Молдағалиев Жақанды «татар әдебиетінің ғашығы» деп ... ... ... ... ... ... ... одан көп нәрсені үйреніп,
оны насихаттаумен болды.
Ақын Жақан Сыздықов өз сауатын ... рет ... ... ... хат танып, қара жүргізе бастаған кезде татар тіліндегі кітаптарды,
газет-журналдарды көбірек ... ... ... ... Қаюм ... ... ... ұлы ақыны Ғ.Тоқайдың, Һади
Тақташтың өлеңдері, Ғ.Ибраһимовтың романдары мен Ғ.Камалдың ... ... көп әсер ... ... туралы жазған өлең- жырлары негізінен екі тақырыпқа
және екі кезеңге бөлуге ... ... ... ... ... ... ... екінші- даңқты адамдары, тамаша ерлері. Жақан
жырлары, көбінесе осы екі тақырыптың төңірегінде тоқталған. Ал екі ... ... және ... ... ... ... ... Сыздықовтың туысқан Татар республикасына, оның астанасы –
Қазан қаласына татар халқының даңқты ұлдары мен ... ... ... екі ... ... ... ... мен достығын, көркемдік шешімін
тапқан көрінісі, татар-қазақ әдебиеттері байланысының ... ... ... көптеген татар ақын-жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне
аударды. Мәселен, Ғ.Тоқайдың өлеңдері мен поэмалары, Ғ.Ибраһимовтың «Қазақ
қызы» романы мен «Алма ... ... ... аудармасында жарық көрді. Мұса
Жәлел жырларын қазақтарға тұңғыш ... да осы ... ... ... ... да, ... шығып, оқушы жұртшылықтан тәуір баға
алды.
Татар әдебиетін көп оқып, одан ... көп ... ... ала ... қазақ
ақындарының бірі – Сәду Машақов. Ақын Ж. Сыздықов сияқты ... ... ... ... ... алып татар ... ... ... Ш.Бабич, Һ.Тақташ өлеңдерін сүйіп оқыған. Өсе
келе өзі де өлең ... ... ... ... ақын-жазушыларының
шығармаларын қазақ тіліне аударған. Ол әсіресе Һ. Тақташ шығармашылығын
ұнатқан, соған ... ... ... ... ... ... Һ.
Тақташьың «Келешекке хаттар» атты өлеңдер циклі С.Машақовтың аудармасы
арқылы қазақ оқырмандарына ... ... және ... халықтары достығының жолындағы жаршыларының бірі ... ... ... Оның ... және ... шағы Орал ... ... Орал өңірі Махамбет Өтемісұлының, Ғ.Тоқайдың жырларына әбден қанық.
Жұбан жастайынан қазақ-татар жырларын қатар тыңдап, Абай мен ... ... ... ... ... ... татар халқын, оның ұлы ... ... жылы ... ... ... Мұса ... жөнінде
дастан жазды. Бұл поэма бірден оқушылар назарын аударып , ... зор баға ... ... ... ... ... әдебиетінің апталығы өтеді.
Апталыққа қатысқан қазақ жазушыларының құрамында Жұбан да болды. Бұл сапар,
бұл таныстық ... ... әсер ... ... оралғаннан кейін ақын Жұбан туысқан Татарстан туралы,
оның өскелең өмірі, көрікті әсерлері, атақты адамдары туралы «Біз ... атты ... ... ... ... бұл өлеңдер цикліне «Қандай ыстық», « Өлке тану», «Ол осында
оқыған», «Қазан теңізі», «Сүйімбике мұнарасы», ... ... ... ... ... ... деген өлеңдері кіреді. Бұл өлеңдерден
ақынның туысқан татар ... ... ... ... осы елге ... ... сезіледі. Сонымен бірге бұл өлеңдерден татар халқының да ... ... ... ... ... болады.
Татар халқының батырлық бейнесі, ән мен жырға толы ақындық ... ... «Жыр ... жыр» ... тамаша көрсетілген. Мұны
ол Мұса Жәлеледің сом ... ... ... ... ... «Жыр ... поэмасы Жұбан шығармашылығының биік бір белесі деуге ... ... ... «Жыр ... жыр» ... ... поэзиясын бір
белеске көтеріп тастады және татар ... ... ... ... ... ерлік өмірін келелі дастан етіп, оның ғажайып тұлғасын жасады,
сөйтіп, қазақ-татар әдебиеттері байланысының тарихына тағы да бір ... бет ... ... ... ... ... деп ақын, әрі ғалым
Сағынғали Сейітовті атауға болады. Ол жастайынан татарлар ... ... тілі мен ... жақсы білген. Ер жетіп, есейе келе орыс, ... ... ... ... де көптеп оқыған, оны еркін игерген.
Ұлы Отан соғысының отты жылдарында жауынгер журналист, ... ... ... ... ... ... болады. Олармен бір
бөлімде қызмет етіп, бір майданда ұрыс ... ... ... ... ... ... Х.Усман, А.Файзи,
т.б. бар еді. С.Сейітов ұрыс даласында жүргеннің өзінде де татардың ұлы
халық ... ... ... оның өмірі мен шығармашылығы жөнінде майдандық
газеттерге мақалалар жазды. Қазақ, қырғыз, ... ... ... ол ... ... жасады.
С.Сейітов өзінің ақындық, аудармашылық өнерін татар әдебиетінің озат
үлгілерін қазақтар арасында насихаттауда да құрал етіп ... ... ... өлеңдері- қазақтың аудармашылық өнерінің озық
үлгілерінің бірі ... ... Мұса ... ... ... ... тек ерік ... «Сүйгеніме», «Құрыш», «Соғыстан соң»,
«Жаңа жылғы тілек» атты өлеңдері мазмұн, көркемдік және оқушысына әсер ... түп ... кем ... ... жалғыз Жәлел емес, татардың
Хасан Туфан, Шайхи Маннур, Ахмет Файзи, Сибғат Хаким, Зәки ... ... ... ... ... ... тіліне аударып жариялаған. «Сөз
зергерлері» (1966), «Татар ... (1970) ... ... ... алғы ... ... ... әдеби байланысы жөнінде сөз болғанда, белгілі қазақ ақыны,
Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... еске
түседі. Торғай даласында, Қостанай қаласында, қалың қазақ татар арасында
туып өскен ... ... ... оның өлең ... ... ... Жастайынан Ғ.Тоқай, Һ.Тақташ өлеңдерін жаттап өскен.Өзінің ақындық
жолында көп нәрсені үйренген. С.Мәуленов 1968 ... ... ... сол ... ... ... «Мен Қазанға барғанда» атты өлеңдер
циклін жазады. Ақынның бұл өлеңдер цикліне оның он ... ... ... ... ... «Мен ... көрдім барып Май күні», «Қазанның қақ
ортасында», «Тоқай бейіті басында», ... ... ... ... мұнарасы», «Татар қызы Ғалиябану», «Сағынбастан сарғайма» деген
өлеңдерін ерекше атап өткен жөн.
Сырбай сонымен ... ... Ол ... ... ақын-жазушыларының
Ғ. Тоқай, М.Жәлел, Н.Баян т.б. шығармаларын қазақ ... ... ... ... ... ... ... тарихына жарқын бет
болып жазылмақ.
Қазақ халқының Ұлы Отан соғысынан кейінгі дарқан өмірі, ... ... тың және ... ... ... ... қажырлы күресі
татар ақын-жазушыларының да назарын аударып, олардың қаламына қуат беріп,
көңіліне ... ... ... ... жазушылары Қазақстанға келіп, тың
игерушілердің ерлік ... ... ... ... ішінен
белгілі татар ақындары бұрыннан қазақ халқына етене жақын ... ... ... ... ... ... жөн. ... бұлардың
Қазақстанға келуі кездейсоқ емес еді. ... ... ... ... ... ... қызмет істеген адамдар болатын. Соған
байланысты қазақ елін, оның тілі мен ... ... ... ... ... ақындарының бірі – Нури Ғазизұлы Арслан. Ол 1912 жылы
Солтүстік Қазақстанның Петропавл (Қызылжар) қаласында ... Нури ... ... ... ... дарқан қазақ даласына, оның ... ... ... ... мен зор ... білдіреді. Нури қазақ
әдебиетінің жанашыр жақыны, жақсы досы. Ол ... ... ... ... ... ... ... Олардың Т.Жароков,
Ж.Сыздықов, Қ.Бекқожин, Х.Ерғалиев, Т.Әбдірахманова, М.Әлімбаев, ... мен ... ... ... ... ... ... да бірнеше өлеңдері қазақ тіліне аударылып, жарық көрген.
Ақын өлеңдерін қазақ тіліне аудруға ... ... Қ. ... ... игерушілер өмірінен шығарма ... ... ... ... бірі – ... ... Салахов. Ол 1911 жылы Көкшетау
қаласында туады. Жастайынан ... ... ... ... әдет-
ғұрпын, тіл мәдениетін жақсы біледі. Салахов өз ... ... ... ... ... (1936), ... ... шығады.Кейін «Түн қызы»(1970), «Қаздар ұшады»(1971) жинақтары
жарық ... өз ... ... ... тың ... өмірінен
бірнеше поэзиялық және прозалық шығармалар жазды. Оның бірі – « ... атты ... ... Ол 1957 жылы ... ... тілінде басылып
шықты. Кейін ол «Көкшетау даласында» романын жазып,1957 жылы ... ... ... атты ... ... (1959) ... ... романы (1972 жылы) қазақ тіліне аударылып, Алматыда
жарық көрді.И.Салахов өлеңдерін қазақ тіліне ... пен ... ... ... аударды. Жазушы «Көкшетау даласында» ... ... ... ... ... ... суреттейді. Романда,
әсіресе совхоз директоры, қазақ Тұяқ Бүркітбаев, татар жігіті, парторг
Саит ... ... ... ... сәтті шыққан. Бұл жерде тың
игерушілер тақырыбына жазылған шығармалардың ішінен ... ... ... ...... атты ... айта ... жөн.
Тың игерушілер тақырыбына шығарма жазған татар ақындарының бірі –
Махмұт ... Ол 1923 жылы ... Орда ... ... Оның «Тың ... ... ... «Рамазан досыма» атты өлеңдері тың өлкеде туған
шығармалар еді. Автордың «Тың ... атты ... ... 1960 ... ... ... алқапта» очеркі қазақ тілінде жарық көрді.
М.Хусаинов шебер аудармашы. Ол көптеген қазақ ... ... ... ... бастырды. Олардың ішінде Ж.Молдағалиев,
С.Мәуленов өлеңдері мен Ж.Тілеков, Қ.Ысқақов, С.Мұратбеков әңгімелері бар.
Қазақстанда туып ... ... ... ... жасаған кейбір
татар жігіттері шығармаларын екінші ана тіліне ... ... ... ... қазақ жазушысы болып кетті. Бұлардың ішінен қазақ балалар
жазушылары С.Баязитов пен ... атай ... ... ... 1929 жылы Сыр ... ... қазақ орта мектебінде
оқыған, Қызылорда пединститутын бітірген. Орта ... ... тілі ... ... ... Шығармаларын қазақ тілінде жазған. ... ... ... ... (1956), ... қалаш» (1959)
атты кітаптары балалар өмірінен алынып жазылған. Ал ... ... ... ... ... (1965), «Айдарлыдағы кездесу» (1967) повестерінде
жастардың ерлік еңбегі, жарасымды тұрмыс сурттеледі.
Балалар жазушысы Машқар Гумеров 1927 жылы ... ... ... ... ... ... ... факультетін
бітірді. Қазақ баспасөз орындарында қызмет істейді. Нәтижесінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... жазады. Машқардың
«Ана мен бала» (1956), «Асыл дәр»(1960), «Үш күн, үш ... ... ... ме, ... ме», «Өзі ұшар» (1976) кітаптары қазақ
балалар әдебиетіне қосылған елеулі үлес болып ... ... ... бір түрі өзге ел ... көрсетумен
бірге, басқа ұлт өкілдерінің көркем бейнесін жасау болып табылады. ... де ... ... ... ... ... бар. Мәселен,
қазақтың көптеген ақын-жазушыларның шығармаларында татар халқының өкілдері
де қатысып отырады. Бұл ... ... ... ... халқы жаңа өмір
орнату жолындағы күресте ... де ... ... ... жасап отырған. Татарлар мен қазақтар майданда да, еңбекте де бір
шепте болып, бір ... ... Бұл өмір ... қазақ әдебиетінен өз
өрнегін тапқан. Мұны ... ... ... ... шығармаларынан көруге болады. Қазақ ақын-жазушыларының
қайсысы болса да, татар халқынының ... өз ... ... ... ... ... ... С.Сейфуллиннің «Тар жол, тайға
кешу» атты романындағы татар төңкерісшілері (Н.Бекмұхамедов, ... т.б.), ... ... ... ... ... ... «Ботакөз» романындағы татар кемпірінің ... ... ... сыйлығының лауреаты, жазушы Әбдіжәміл Нұрпейісов
«Курляндия» романында татар ... ... ... ... ... командирі, кіші лейтенант Ғиззатуллин ержүрек,
сабырлы, барынша бауырмал адам етіп көрсетілген. Ол халық үшін, Отан ... да бас ... ... ... ... Х.Есенжанов «Ақ Жайық» романында татар қызы Мүкарама
І.Есенберлинннің «Қатерлі ... ... ... ... ... толыққанды
бейнелерін жасаған.
Татар халқынан шыққан Ғ.Тоқай, М.Жәлел, А.Зиганшин тәрізді тарихи
есімдер де ... ... ... кейіпкерлеріне айналған. Мәселен,
С.Мұқанов «Өмір мектебі» романында Ғ.Тоқайға бір тарау арнаған. Ақын ... бір ... ... ... атады. Ж.Сыздықов, Т.Әлімқұлов,
Ғ.Жұмабаев Тоқайға арнап бінеше өлеңдер жазған. Ақын ... ... жыр» ... басты кейіпкері Мұса Жәлел екені ... 49 күн бойы ... ... төрт ... бірі ... ... ... А.Тоқмағамбетов «Төрт батыр», М.Байсейітов ... ... ... ... ... Ж.Нәжімеденов оған өлеңдер
мен мақалалар арнады. Мұның өзі қазақ ... ... ... ... ... ... ... ақ көңілі мен адал пейілінің айғағы.
Қазақ әдебиетшілері сияқты ... ... да өз ... ... ... ... қазақ өкілдерін кіргізіп отырады. Бұл жөнінде олар
Ғ.Ибраһимов, Ф.Әмірхан, ... ... ... ... ... көрсетіп
келеді. Мәселен, татар жазушысы Әмірхан Еникей «Біз де солдат ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... бейнесін
жасайды. Жазушы Үмітбаев, Баяхметов, Шанаев, Жантеміров, ... ... ... ... ... ... атап ... әрқайсысына жеке-жеке
мінездеме береді. Автор оларды әрі ер, әрі ... етіп ... ... ... ... Ю.Нигматуллина, Н.Юзеев, Р.Мұстафин,
И.Надыров, Ф.Ахметова т.б. өздерінің ... ... ... ... ... ... елеулі орын береді. Ал, татар жазушылары Г.Баширов,
А.Шамов, ф.Хусни, М.Мақсуд, Ә.Әбсәләмов, А.Гумер, Г.Хужиев көптеген қазақ
жазушылары жөнінде жылы ... толы ... ... мәлім. Міне, мұның
өзі татар қаламгерлерінің ... ... ... шынай достық ниетінің толық
куәсі бола алады.
Қазақ-татар әдебиеттерін байланыстыра ... ... ... ... ... бұл іс тек ... ... ғана
жүзеге асырылып жүрді,яғни белгілі бір шығарманың мазмұнын өз ана тілінде
қайта жырлап беру ... ... ... ... ... ... мен ерекшеліктері сақталмай, тек оның тақырыбы,
мазмұны және айтайын деген идеясы ғана ... ... пен ... ... және ... ... («Жүсіп-Зылиһа», «Ләйлі – Мәжнүн»,
«Бозжігіт» т.б.) бір тілден екінші тілге көбінесе осы ... ... ... ... ... көркем шығарма аудару ісі алғаш рет ХХ
ғасырдың басында (1910-1913жылдары) пайда болды. Татар тілінен ... ... ... ... түкен тышқан», «Мұжық ұйқысы», «Шаттық пен
қасірет», «Сақ-сұқ», «Айна», ... құс» ... ... ... ... еді. ... ... ісіне сол кездегі қазақ ақындары
Ә.Ғалымов, М.Қалтаев,Е.Буйрин, ... т.б. ... ... ... ... әдебиетінде көркем аударма ісіне елеулі
көңіл бөлінді. Бұл тұста белгілі татар ... ... ... ... ... ... ... гүлдер» атты романдарынан
үзінділер 1930 жылдардың өзінде-ақ қазақ тіліне ... ... ... ... ... тілінен қазақ тіліне аударылған шығармалардың ... ... ... да ... түсті. Ұсақ-түйек өлең-жырлар мен әңгіме-
очерктерді есептемегеннің өзінде, ... ... ... ... тілінде жарық көрді. Мәселен, Ғ.Тоқай шығармалары 6 рет,
Ғ.Ибраһимов шығармалары 5 рет жеке ... ... ... Ал ... ... ... шығармаларының бестен бірі қазақ тілінде екен. Татар ақын-
жазушыларының шығармалары қазақ тіліне аударуға М.Жансаева, ... ... ... ... ... кезде С.Байжанов, Ә.Дүйсенбиев,
Т.Молдағалиев, С.Бердіқұлов, М.Гумеров белсене ат салысты.
Ал, Абай мен ... ... ... ... ... ... ... С.Сейфуллиннің «Қызыл ат» поэмасы, С.Мұқановтың «Өмір мектебі»
романы, Ж.Молдағалиевтің «Жыр туралы жыр» ... мен ... ... сый» ... ... тіліне аударылып басылды.
Көптеген қазақ ақын –жазушыларының шығармалары тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... нұсқалары қазақ тіліне аударылды,
баспа беттерінде ... ... ... оқылды, теледидар арқылы
жұртшылыққа көрсетілді. Сөйтіп, екі ел ... ... ... ... ... ... Қазақ-татар әдебиеттері, олардың ірі
өкілдері және осы екі әдебиеттің ... ... ... ... ... ... сол сияқты татар тілінде де бірсыпыра мақалалар
жазылып, ... ... өзі ... ... байланысы және
олардың бір-біріне жасаған ықпалы ... ... ... ой ... ... әдебиеттерінің арасында толық туысқандық, достық
қарым-қатынас орнады. Мұның өзі ... екі ... ... пен ... мызғымас достығын, айнымас бірлігін бұрынғыдан да нығайта
түсуге мүмкіндік туғызды.
Қорытынды
Әдеби байланыс заңдылықтарын зерттеу және олардың ... мен ... тек ... қана ... ... ... ... және
практикалық маңызы да болмақ. Өйткені, мұның өзі халықтар достығының тарихи
тамырларын анықтауға, бұл ... ... мен ... ... ... ... ... белгілеуге, сөйтіп, халықтар достығын
нығайтуға елеулі септігін тигізеді. «Әдебиеттер достығы – халықтар достығы»
деген ұғым бекерден-бекерге тумаған.
Жоғарыда айтылғандай, қазақ-татар ... ... көп ... үнемі бір-бірімен туыстық байланыс жасап, ... ... ... ... ... Бұл ... пен ... өзінің даму
барысында негізінен төрт кезеңді өз ... ... ... ... түрлері мен сипаттары екі елдің саяси-экономикалық байланысына,
әдебиеттердің өз даму ... ішкі ... ... әр ... түрлі болған және үнемі өзгеріп, өсіп, дамып отырған. Мәселен, қазақ-
татар әдеби байланысының бірінші кезеңінде ... ... екі ... бір ... ... бір ... ортада пайда болған ортақ
әдебиет үлгілері көптеп кездеседі. Ал екінші кезеңде (Х1Х ғасырдың екінші
жартысы) ... ... ... ұмтылған қазақ-татар ... ... ... етіп ... ... ... ... Осыған
байланысты олардың қоғамдық қызметтерінде ... кең орын ... ... ... ... ... жаңа идея,
тың тақырып, соны мазмұндар пайда болды. ... ... ... ... дәрежесі жөнінен бұрынғысынан әлдеқайда байи түсті.
Қазақ-татар ... ... ... бай да ... кезі – ... (ХХ ... ... болды. Бұл кезде қазақ әдебиеті идеялық-көркемдік
жағынан ... қана ... жанр ... де баии ... ... ... ... повесть, роман, драматургия сияқты әдебиеттің күрделі
жанрлары пайда болды. Олардың пайда ... ... ішкі ... ... ... әдеби байланыстың да елеулі әсері болды. Қазақ-
татар ... ... ... ... ... кезінде арта түсті.
Бұл кезде әдеби байланыстың жаңа жолдары мен ... ... ... ... ескі ... ... ... аударма )
жетілдіріле берді.Сөйтіп, қазақ-татар әдеби байланысы тарихында мүлде жаңа
кезең ... ... ... Бұл ... екі ел ... ... толық
туысқандық байланыс пен тығыз достық қарым-қатынас орнады.
Пайданылған әдебиеттер
1. Тоқай Ғ. Шығармалары ІІ т. Қазан 1956ж
2. «Социалистік ... », 1962 24 ... ... Е. ... ... ... Алма ата, 1964г
4. «Қазақ әдебиеті », 1962, 26 ... ... ... ... ... ... Д. Алматы, 1957.
6. Татар халық мақалдары І т. Қазан. 1959.
7. Қазақ ертегілері Алматы, 1959.
8. ... ... ... ертегілері ). Құрастырған Бәшіров ... ... ... Ү. ... соч. Т І. Алма-ата , 1961
10. С. Сейфуллин. Шығармалары. ... ... ... Х. Егіз ... ... », 1962, 26 ... ... батыр (Текст және аударма). Редакциясын басқарғандар : Әуезов
М.О, ... Н.С. ... ... ... ... ... ... Қазан, 1963.
14. О татарских версиях «Алпамша »,--В кн: ... ... по ... «Алпамыш». Ташкент, 1956.
15. Валитова А. Татарская версия эпического сказания «Алпамыш».—В кн:
Тюрко- монгольское языкознания и фольклористика. М, ... ... Т. Жыр ... ... ... Сыдықов Т. Глубокие корни. Алма-ата , 1975
18. Қозы Көрпеш-Баянсұлу. Құрастырған, кіріспе, мақаламен ескерту жазған
Дүйсенбаев Ы.Т ... ... ... Ы.Т. ... лиро-эпосы Алматы 1973
20. Жолдасбеков М. Жыр туралы сыр ... ... ... ... ... М. Сан ... сайраған бұлбұл жыр.—«Қазақ әдебиеті»
1962, 12 қазан
22.Тоқай Ғ.Шығармалары. ІІІ т. ... ... М. ... әдәбиеті (ХІХ-ғасыр ). Қазан, 1957 .
24. История татарской советской ... М, ... ... А. Тіл, әдебиет жазу hәм олардың тарихи өсулері .Қазан 1926
26. Ақмолла. Өлеңдері. ... ... ... С. ... ... ... ... Сүлейменов Б. Жизнь и деятелность Ибраhима Алтынсарина(1841-1889)-
Кіт: И Алтынсарин ... соч. ТІ ... ... ... М. Х. Татарская литература (ХІХ век) Казань 1975
30, Татар поэзиясы антологиясы.Қазан 1956
31. Тоқай Ғ. Шығармалары IV том. ... ... ... Б. ... ... тарихының мәселелері. Алматы, 1973
33.Харисов Ә.Башқұрт Халқының әдеби ... Уфа, ... ... ... ... ... Қ. ... Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және ... ... ... ... ... ... Алматы, 1965
37.Құдаш С. Жастық шақтың ізімен. ... , ... ... Ғ. ... ... ... әдебиеті» 1962, 26 қазан
39. Татар әдебиеті. (ХХ ғасыр) ІІ-бөлім. Қазан, 1954
40. Ғафури М.Шығармалары. ІІІ том. Уфа, 1957
41. Смайылов Е. ... ... ... ). ... ... Ақмұқанова Б. Ақынның ортақ мұрасы.---«Жұлдыз», 1973, №11
43. Бабич Ш. ... Уфа ... ... ... Қазан , 1959
45. Торайғыров С.Таңдамалы шығармалары.алматы, 1957
46.Тоқай Ғ. Сайланма әсәрләр. І том Қазан, 1953.
47. ... С. ... ... ... Сейфуллин. Тар жол тайғақ кешу. Алматы. 1960
49. Қаратаев М. ... ... ... ... Дүйсенов М. Ілияс Жансүгіров. Алматы , 1965
51. Мұқанов С. Өмір мектебі. 1-кітап. Алматы , 1965
52. Шәріпов С. Алтыбасар. Қызылорда , ... ... А. ... І ... , 1957
54. Жәлел М. Моабит дәптерлері. Қазан, 1963
55. Ауэзов М.Мысли разных лет. Алма-ата, 1961
56. Ғайнуллин М. Достықта күш. Қазан, 1973

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
21 ғасырдағы жаңа принцптердегі негізделген егіншілік жүйесін құру6 бет
21 – ғасырдағы туристік фирмалардың қызметі23 бет
6-12 ғасырдағы қалалар4 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь