Бастауыш мектептің оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқыту

Кіріcпе
1. Бастауыш мектептің оқу.тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқытудың ғылыми.теорялық негіздері
1.1 «Гуманизм», «Оқушыларды жекелеп оқыту» ұғымдарының мәні және оның философиялық, психологиялық, педагогикалық негіздері
1.2 Бастауыш сыныптың оқу.тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқытудың психологиялық.педагогикалық мүмкіндіктері мен қазіргі жағдайы
1.3 Бастауыш сыныптың оқу.тәрбие процесін гуманизациялада оқушыларды жекелеп оқытудың моделі мен өлшемдері
1.3 Бастауыш сыныптың оқу.тәрбие процесін гуманизациялада оқушыларды жекелеп оқытудың моделі мен өлшемдері
2 Бастауыш сынып оқушыларын гумандық қатынас жасау негізінде жекелеп оқыту барысындағы тәжірибелі.эксперимент жұмысының мазмұны
2.1 Бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқытудың технологиясы
2.2 Бастауыш сыныптың оқу.тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларға жекелеп өзіндік тапсырмалар беру әдістемесі
2.3. Педагогикалық тәжірибелі эксперименттің нәтижелері
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі еліміздегі саяси -әлеуметтік, экономикалық және мәдени өзгерістер орта және жоғарғы мектепті демократияландыру мен гуманизациялау, білім беру жүйесінде жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеу сапасын көтеру, оларды еңбекпен қоғамдық өмірге даярлау мәселесінің көкейтестілігін көрсетіп отыр.
Қазақстан Республикасының «Білім беру» туралы заңында, «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасының» жобасында, «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасында», Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың «Қазақстан халқына жолдауында» т.б. құжаттарда осы заманға сай білім беру жүйесін дамыту, кең ауқымды ойлай білетін тұлғаның рухани және салауатты өмір салты негізін қалыптастыру, тұлғаның шығармашылық дара қасиеттерінің дамуы үшін жағдай жасау, интеллектісін байыту міндеттерін алға тартып отыр.[1; 2; 3;4 ]
Қазіргі мектептің құрылымы мен білім беру мазмұнында болып жатқан бетбұрыстар оқу-тәрбие процесін жаңашаландыру талаптарын қояды. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасында: «...Бастауыш мектептің бағдарламасы баланың жеке тұлғасын қалыптастыруға, оның жеке қабілетін ашуға және дамытуға бағытталған...І сатыдағы оқыту мен тәрбиелеу оқу қызметінде негізгі мектептің білім беру бағдарламаларын кейіннен игеу үшін мыналарды: оқу, жазу, есептеудің тиянақты дағдыларын, қарапайым тілдік қарым-қатынас тәжірибесін, шығармашылықпен өзін-өзі көрсетуді, мінез-құлық мәдениетін, жеке гигиенасы және салауатты өмір салтының негіздерін қалыптастыруға бағдарланған», - деп көрсетілген. [3, 4 ]
Жоғарыда айтылған талаптар мен міндеттерді нәтижелі жүзеге асырудың факторлары оқушылардың этникалық, психологиялық, дербес ерекшеліктерін ескеру, оларды жан-жақты білу және соған орай оқу-тәрбие процесін гуманизациялау, яғни олардың қабілеттерінің ашылуына мүмкіндік тудыру, сенім білдіру, өз күшіне сендіре білу болып табылады.
Гуманистік ой пікірлер қазіргі кездегі педагогикалық теориялар мен тәжірибелердің ашқан жаңалығы емес. Оның негізі әр халықтың діни сенімдері мен салт-дәстүрлерінде, философиялық және педагогикалық ілімдерінде жатыр. Дегенмен, бірқатар философиялық, педагогикалық әдебиеттерге талдау жасау барысы «Гуманизм» термині ғылымға алғаш рет Х1Х ғасырда ғана енгізілгенін байқатады. [5]
«Гуманизм» ұғымына М.М. Розенталь, А.Ф.Лосев, Р.Н.Нұрғалиев сияқты философтардың құрастырған және т.б. сөздіктерде әртүрлі анықтамалар берілгендігін байқауға болады. [6; 7; 8; 9;10]
1. Қазақстан Республикасының «Білім беру» туралы заңы //Егеменд Қазақстан, 1999.11.06.
2. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасының жобасы // Қазақстан жоғары мектебі, 2004, №1, Б.9.
3. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы //Егеменді Қазақстан 2004.16.10.4б.
4.Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтің Қазақстан халқына жолдауы // Талдықорған газеті, 2005, 25. 02, 4 б.
5. Человек как философская проблема: Восток- Запад /ответ. Ред. Н.С. Кирикбаев. М., 1991, С.49-50.
6.Философский сл /под ред. М.М. Розенталя. М., 1972, 94 с.
7.Лосев А.Ф. Философский сл. М. 1986, 213 с.
8.Словарь по этике / под ред. И.С.Кона. М., 1989, 63 с.
9.Философиялық сөздік /құрас. Нұрғалиев Р.Н. Алматы, 1996, 342 б.
10.Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Педагогика және психология /жалпы редакциясын басқарған А.Қ.Құсайынов. Алматы, 2002, 66 б.
11.Нысанбаев Ә. Адамға қарай бет бұрсақ: Ежелгі грек философ. туралы ой толғаулары: Оқу құралы. Алматы, 1992, Б.61-63., Б.68-69., 76 б.
12.Әл-Фараби. Әлеуметтік этикалық трактаттар. Алматы, 1975, Б.187-190.
13.Көбесов А. Әл- Фараби. Алматы, 1971, 28 б.
14.Иассауи Қ.А. Диуани Хикмет / қазақша аударған Н.Жармұхаметұлы. Алматы, 1993, Б.75-76.
15.Баласағұн Ж. Құтты білік /Аударған А.Егеубаев. Алматы, 1986,Б.521-599.
16.Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы /құрас. Қ.Жарықбаев, С.Қалиев. Алматы, 1994, Т.1. 131б.
17.Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. Алматы, 1998. Б.32-35., Б.60-84.
18.Бес ғасыр жырлайды /құрас. М.Мағауин, М.Байділдаев. Алматы, 1989, Т. 1. Б.67-97.
19.Сегізбаев О.А. Казахская философия ХY-ХХ вв. Алматы, 1996,153 с.
20.Бес ғасыр жырлайды /құрас. М.Мағауин, М.Байділдаев. Алматы, 1989, Т.1. 56 б., 385 б., 492 б.
21.Қазақ даласының ойшылдары. (ІХ-ХІІ ғғ.) – Алматы, 1995, 87 б.
22.Құнанбаев А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Алматы, 1977, Т.2. Б.151-153., Б.207-208.
23.Құдайбердиев Ш. Шығармалары (Өлеңдер, қара сөздер). Алматы, 1988, 207 б.
24.Тайжанов А.Т. М. Әуезовтың педагогикалық мұраларының мектеп өміріндегі орны. Ақтөбе, 1993, 98 б.
25.Сарыбекова Ж. М.Әуезовтің педагогикалық көзқарасы //Қазақстан мектебі, 2001, № 4, Б.70-71.
26.Ғаббасов С. Ізгілік әліппесі. 1-ші кітап. Алматы, 1991, 183 б.
27.Абдығалиева Л.И. Ізгілік мәселесінің қазақ дүниетанымындағы көрінісі. Философия ғылым. кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған авторефераты: 09.00.13. Алматы, 2006, Б.11-13.
28.Подласый И.П. Педагогика: Учебник для студентов высших пед. учеб. Заведений. М., 1996, С.162-172.
29.Маслоу А. Новые рубежи человеческой природы /Под общ. ред. Г.А.Балла, А.Н.Киричука, Д.А.Леонтьева. М., 1999, 16 с.
30.Некрасова Е.Н. Проблема человека в русском экзистенциализме (этнический аспект). М., 1991, С.107-115.
31.Бердяев Н.А. Антология: Книга 1 / Издание под ред. А.А.Ермичев. Санкт-Петербург, 1994, С. 461-462.
32.Психология человека: В.И. Слободчиков. В ведение в психологию субъективности. Е.И. Исаев Учеб. пос. для вузов. М., 1995, С.59-60.
33.Психологический словарь /под ред. В.П. Зинченко, Б.Г. Мещерякова 2-е изд., перераб. и доп. М., 1999, С. 79-80.
34.Новые педагогические и информационные технологии в системе образования / Под редакцией д-ра пед. наук проф. Е.С.Полат. М., 2002, С.11-15., С. 24-37.
35.Леонтьев А.Н. О социальной природе психики человека //Вопр. Психологии, 1991, 30 с.
36.Эльконин Д.Б. Детская психология. М., 1969, 295 с.
37.Возрастные индивидуальные особенности младших подростков / Под ред. Д. Б. Эльконина и Т.В. Драгуновой. М., 1967, С. 336-352.
38.Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. М., 1968, 262 с.
39.Фокина Н.Э. Особенности развитие моральных суждений у младших школьников и подростков //Сов. педагогика.- 1978, №3, 26 с.
40.Ленская И.Л. К вопросу о возрастной динамике духовного развития младшего школьника //Проблемы педагогики и методики начального обучения /Каз. ГПУ им. Абая/ сб. научн. ст. Алма- Ата, 1992, С.6-7.
41.Венгер Л.А., Мухина В.С. Психология: Учеб. Пособие для учащихся пед. училищ по спец. №2002. «Дошкольное воспитание» и №2010 «Воспитание в дошк. Учереждениях». М., 1988, С. 270-274.
42.Грининг Т. История и задачи гуманистической психологии //Вопросы психологии, 1988, №4, 161 с.
43.Лариенко А.Н. К вопросу об устойчивости моральных суждений у школьников //Вопросы психологии, 1970, №3, 53 с.
44.Якобсон С.Г. Психологические проблемы этического развития детей. М., 1984, С.29-30.
45.Мұқанов М.М. Педагогикалық психология очерктері. Алматы, 1962, Б.115-121.
46.Жарықбаев Қ. Психология. Алматы, 1993, 205 б.
47.Леонтьев А.А. Педагогическое общение. М., 1983, 13 с.
48.Кан-Калик В.А. Учителю о педагогическом общении: Кн. для учителя. М., 1987, С.7-9.
49.Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы. Алматы, 1996, Б.51-55
50.Илюсизова С.М. Учитель и ученик: проблемы взаимоотношений. Алматы, 1989, Б.55-57.
51.Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии в двух томах. М., 1989, Т.2.103 с.
52.Шевченко С.Д. Формирование духовного мира учащегося – единый процесс. Школьный урок: как научить каждого. М., 1991, С. 9-14.
53.Жүнісова А. Мұғалім мен оқушы қарым-қатынасы технологиясы // Қазақстан мектебі, 2001, № 4, Б. 26-29.
54.Гусейнов А. Золотое правило нравственности. М., 1988, 35 с.
55.Мор Т. Утопия / Пер.с латин. А.Г.Генкель. 4-е изд. Харьков, 1923, 99 с.
56.Коменский Я.А. Ұлы дидактика / құрас. фил.ғыл.канд. Т.Қоңыратбаев. Алматы, 1993, Б.89-91., 94 б.
57.Руссо Ж. Ж. Педагогические сочинения:в 2-х томах. /Под ред. Г.Н. Джибладзе; сост. А:Н: Джуринский. М., 1981, Т.1. С.96-97.
58.Монтессори М. М., 1999, (Антология гуманной педагогики), С. 10-11., С.14-17.
59.Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения в двух томах. Вопросы воспитания. М., 1953, Т. 1 С.45-51.
60.Ушинский К.Д. Балаларды тәрбиелеу мен оқыту жөніндегі таңдамалы пікірлері. Алматы, 1951, 47 б.
61.Толстой Л.Н. Педагогические сочинения. 2-е изд. М., 1953, 38 с.,342 с.
62.Бектенов Г. Л.Н.Толстой - педагог. Алматы, 1978, Б. 3-15.
63.Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. /Құрастырған Б.С. Сүлейменов. Алматы, 1955, 322 б., 389 б.
64.Аймауытов Ж. Психология. Бес томдық шығармалар жинағы.- Алматы, 1998, 4т., 350 б., 367 б.
65.Жарықбаев Қ. Ж. Аймауытовтың психологиялық көзқарастары. Алматы, 2000, Б.71-73.
66.Байтұрсынұлы А. Жан сөзімді кім түсінер? Алматы, 1994, Б.15-16.
67.Байтұрсынов А. Тіл тағылымы: (қазақ тілі мен оқу- ағартуға қатысты еңбектері). Алматы, 1992, 433 б.
68.Жұмабаев М. Педагогика. Алматы, 1992, 128б., 152 б.
69.Садуақасов Е. Спандияр Көбейұлының мұралары. Алматы, 1991, 11б., 30 б., Б. 52-53.
70.Макаренко А.С. Таңдамалы педагогикалық шығармалары. -Алматы, 1948, 12 б., 80 б., 101 б., Б.106 – 107.
71.Сухомлинский В.А. Балаға жүрек жылуы. Алматы, 1976, 17 б.
72.Сухомлинский В.А. Как воспитывать настоящего человека: Пед.насл.М., 1989, 12 с., 14с., С. 16 – 17.
73.Педагогикалық ізденіс. /Құраст. И.Н. Баженова. Алматы, 1990.
74.Калмыкова З.И. Педагогика гуманизма. М., 1990, 80 с.
75.Амонашвили Ш.А. Школа жизни. Трактат о начальной ступени образования, основанной на гуманно-личностной педагогики. М.,1998, С.22-23.,С.15-19.
76.Амонашвили Ш.А. Единство цели: Пособие для учителя. М, 1987, 73 с., 95 с., 167 с.
77.Д.Д.Зуев. Гуманная педагогика – потребность школы ХХІ века //Экология и жизнь, 2001, № 4, С. 34-35.
78.Нигматов З.Г. Принципы гуманизма и его развитие в истории советской школы. (1946-1989 гг.) Дис. канд. пед. наук: 13.00.01. М.,1990. С. 9-15.
79.Куликова Л.В. Формирование представлений младших школьников об общечеловеческих гуманистических ценностях. Дис. канд. пед. наук:13.00.01. Красноярск, 1995, С.65-88.
80.Гармаш Ю.В. Гуманизация и гуманитаризация в условиях совершенствования образовательной системы школы. Дис. к.п.н.: 13.00.01. 1997. с. 46.
81. Бейсенбаева А.А. Гуманизация образования старшеклассников на основе межпредметных связей. Док. дис. пед. наук: 13.00.01. Алматы, 1996, С.53-54.
82. Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. Алматы, 1995, Б.30-36., 123 б.
83.Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде халықтық педагогиканың озық дәстүрлерін пайдалану. П. ғ. к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған афторефераты: 13.00.01. Алматы, 1994. Б. 6-12.
84.Төлеубекова Р.К. Жоғары сынып оқушыларын жаңа әлеуметтік –мәдени жағдайда адамгершілікке тәрбиелеудің ғылыми-педагогикалық негіздері. П.ғ.д. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертацияның авторефераты: 13.00.06. Алматы, 2001,
85.Шолпанқұлова Г.К. Оқыту процесінде пәнаралық байланыс негізінде оқушыларда (8-9 сынып) гумандық қарым- қатынасты қалыптастыру. Пед ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған дис.: 13.00.01. Алматы, 1994. 67 б.
86.Карибжанова В.П. Воспитание гуманистических убеждении учащихся при изучении казахской литературой в школе с русским языком обучения: Авторев. дис.канд.пед. наук. Алматы, 1995., С.12-23.
87.Әтемова К.Т. Оқушыларда гуманистік қасиеттерді қалыптастыруда мектеп пен отбасының бірлескен жұмысы. П. ғ. к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған дис.:13.00.01. Алматы, 1998. Б. 40-50.
88.Таубалдиева Ж. Ш. Музыка арқылы бастауыш сынып оқушыларының гумандық қасиеттерін қалыптастыру. П. ғ. к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған афтореф.: 13.00.01. Алматы, 2003. 15 б.
89.Сейілова З.Т. Негізгі мектеп математика курсын ізгіліктік бағытта оқытудың әдістемелік ерекшеліктері. Педаг.ғылым. кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты: 13.00.02.Алматы, 2004, 11 б.,13 б.
90.Ералиева М.Е. Оқу-тәрбие процесін ізгілендірудің технологиясы// Үздіксіз білім беру: Қазіргі жағдайы, мәселелері, болашағы, 2000, № 1, Б. 54-56.
91.Бейсенбаева А., Ералиева М. Оқу-тәрбие үрдісін ізгілендірудің мүмкіндіктері //Қазақстан мектебі, 2001, № 4, Б.12-14.
92.Нутлеуова К. Гуманная педагогика: когда же мы придем к ней? // Мысль, 1997, № 3, С.74-76.
93.Григорович Л.А., Марцинковская Т.Д. Педагогика и психология: Учеб. пособие. Теория деятельности Рубинштейна – Леонтьева. М.,2003, С.272-276.
94.С.Д.Смирнов. Педагогика и психология высшего образования: от деятельности к личности. М., 2001, С. 39-50.
95. Куриленко Л.В. Инновационное обучение как условие индивидуально-личностного развития школьников // Педагогика 1999, (3)
96. Бондаревская Е.В. Педагогическая культура как общественная и личная ценность // Педагогика, №3, 1999, С.39-41.
97.Щукина Г.И. Активизация познавательной деятельности учащихся в
учебном процессе. Учеб. пособ. для студ. пед институтов. М.,1979, С.14-16.
98.Григорович Л.А., Марцинковская Т.Д. Педагогика и психология: Учеб. пособие. Учебная мотивация как необходимое условие успешного обучения. М., 2003, С.132-136.
99. Педагогика: Учеб. пособие для студ. Высш. Пед. учеб. Заведений /Под ред. Сластенина В.А. М., 2003, С.451-453.
100.Педагогическая энциклопедия. – М., 1965, 201 с.
101.Педагогический энциклопедический словарь / Гл. Ред. Б.М. Бим-Бад – М.: Большая Российская энциклопедия, 2002, 104 с.
102.Рабунский Е.С. Индивидуальный подход в процессе обучения школьников (на основе анализа их самост-ной учебной деятельности). М., 1975, С. 57-61.
103.Кирсанов А.А. Индивидуализация учебной деятельности как педагогическая проблема. Казань, 1982, 224 с.
104.Кирсанов А.А. Индивидуализация учебной деятельности //Советская педагогика, 1995, № 9, С. 48-51.
105.Унт И.Е. Индивидуализация и дифференциация обучения. М., 1990,192 с.
106.Бударный А.А. Индивидуальный подход в обучении //Советская педагогика, 1965, №7 С.70-83.
107. Новикова З.К. Проблема индивидуализации обучения в современной американской педагогике и пути ее решения в элементарной школе США.- М.: 1974, 37 с.
108.Кларин М.В. Индивидуализация обучения в зарубежной педагогике ХХ века // Советская педагогика, 1987, №7, С.124 -129.
109.Марков Ю.А. Технология индивидуального обучения. Пермь, 1989, 24 с.
110.Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. Тәрбие психологиясы. Алматы, 1982, Б. 76-89, Б.183-184.
111.Очерки психологии детей. (Младший школьный возраст) / Под ред. А.Н. Леонтьева и Л.И. Божович. – М., 1950, С. 29- 36.
112.Люблинская А.А. Бастауыш мектеп оқушысының психологиясы жөнінде. – Алматы, 1981, 137б., 147 б., Б.161-162, 199 б., 212 б.
113.Занков Л.В. О начальном обучении.- М., 1963, С.23-27., С. 33-58.
114.Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды. –М., 1989, 254 с.
115.Коневская Н.Е. Основные типы и психологические особенности направленности личности (у детей младшего школьного возраста). Автореф. дис. канд. психол. наук: 19.00.01. М.,1985.
116.Щербакова Ю.И. Педагогическое руководство познавательной деятельностью младших школьников с учетом их индивидуально-типологических особенностей. Автореф. дисс. на соиск. ученой степени канд.пед.наук: 13.00.01. М., 1980, С. 15-17.
117.Типологические особенности умственной деятельности младших школьников. / Под ред. С.Ф. Жуйкова. М., 1968, С. 9-12.
118.Психологические проблемы неуспеваемости школьников. / Под ред. Н.А.Менчинской. М., 1971, С. 28-29.
119.Асылханова М.А. Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу ерекшеліктері // Мектептегі психология, 2006, №4, 19 б.
120.Мухин. В.А.Сухомлинский о дифференцированном и индивидуальном подходе к ученику // Восп-е шк-ков, 1991, № 4, С. 9-11.
121.Выготский Л.С. Вопросы детской психологии. С.-Петербур.,1997,С.16-17
122.Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология (педагогикалық институт-дың студент-не арналған лекциялар жинағы). Алматы, 1982, 91 б.
123.Сухомлинский В.А. Избр. Произв.Т. 5. – Киев, 1979-1980, С. 94-99.
124.Савельева Л.В. Индивидуализация и дифференциация обучения орфографии в 3 классе четырехлетней начальной школы (на материале право. корня слова). Дис. к.п.н.: 13.00.01 Санкт-Петербург, 1993, С.55-59
125.Азарова Т.В. Индивидуальные различия младших школьников, их выявление и учет в процессе обучения. Автореф. дисс. на соиск. ученой степени канд.пед.наук.-М., 1978, 22 с.
126.Колесова А.М. Индивидуальный подход к учащимся начальной школы. М.: Учпедгиз, 1958 г. С.33-37.
127.Гурин В.Е. Опыт индивидуального подхода в воспитаний старшекласников. Красноярский край // Сов.пед-ка №3, С. 72-78 .
128.Кусаинова М.А. Индивидуализация учебного процесса в общеобразовательной школе: Монография. Усть-Каменогорск,1999, С.52-53.
129.Төлебаева Р.Д. Индивидуальный подход к учащимся как условие повышение качества знаний. Автореф. дисс. на соиск. ученой степени канд.пед.наук: 13.00.01. Алма –Ата, 1985, 22 с.
130.Сулейменова А.Н. Формирование готовности будущих учителей к реализации индивидуального подхода в обучении школьников. Автореф. дис
на соиск. уч. степени канд.пед.наук:13.00.011. Алма –Ата, 1996, 24 с.
131. Фактор справедливости (Хьюсман Р.К., Хэтфильд Д.Д.). Перев. с англ. Семеновой О.Р. М., 1992, 12 с.
132.Товпинец И.П. Пробуждать у учащихся положительные эмоции на уроке // Начальная школа, 1987, № 6, С. 13-14.
133. Дьяченко В.К. Коллективная и групповая формы организации обучения в школе // Начальная школа, 1998, № 1, С. 17-19.
134. Бастауыш мектеп. Мұғалімдердің күнделікті пайдалануына арналған кітап. Алматы: Қазақ мемл. оқу- педагогика баспасы, 1954, 27 б., 86 б., 97 б. 135. Е.Д.Божович, Ю.Е.Ефремов. Индивидуальный опрос на уроке //Советская педагогика, 1986, №7, 57 с.
136. Мұхамеджанов Қ. Педагогикалық мақалалар жинағы. – Алматы, Қаз. мем-к біріккен баспасы, 1941, Б. 41-43.
137.Педагогика: Учебное пособие для студентов педагогических вузов и педагогических колледжей. / Под ред. П. И. Пидкасистого.- М.: Российское педагогическое агенство, 1996, С. 309-312.
138.Әбенова С.Ш. Педагогика. Астана, 2003, Б.195-200.
139.Забегайлова И. В. Типалогия становления произвольной регуляции в младшем школьном возрасте. //Вестник Московского университета. Серия 14. Психология. 2000, №4, С. 20- 31.
140. Нұртәжиева Р. Саралап оқыту әдісі жайында // Қазақстан мектебі, 2001, № 4, Б. 55-56.
141.Резниченко М.А. Трудности взросления младшего школьника //Начальная школа, 1998, №1, С. 25-26.
142.Батришина Т. Жеке жұмыс жүргізу //Қазақстан мектебі, 1991, №10, 33 б.
143.Жармұханбетов Ү. Сапалы білімге жетудің бір тәсілі. //Бастауыш мектеп
– 2001, №5, 25 б.
144.Ақмағанбетова А. Ана тілі сабағынан. //Баст. мектеп, 2001,№5, 29 б.
145.Бекенбаева Пайдалы қазбалар. // Бастауыш мектеп, 2001, №5, 32 б.
146.Дайырбекова Р. Берік білім-бірлікте //Баст. мектеп, 1998, №8-9. 15 б.
147.Теміржанова А. Даралай оқыту – нәтиже кепілі // Қазақстан мектебі, 2004, № 4, Б. 27-29
148.Исембаева С. Оқушыларға психологиялық күш түсірмей оқыту- топтарға бөлу әдісі // Психологияны мектепте және ЖОО-да оқыту, 2006, №1, 6 б.
149. Концепция высшего педагогического образования Республики Казахстан // Казахстанская правда, 2005, 18 августа, 5 с.
150. Бержанов, Мусин. Педагогика тарихы. Алматы, 1984, 127 б.
151.Гуманитарлық мәдениетті қалыптастырудың өзекті мәселелері //Қазақстан мектебі, 1991, №7, Б.3- 6.
152.Педагогический процесс как объект профессиональной подготовки учителей / Под общей ред. К.п.н.Н.Д.Хмель. Алма-ата, 1984, 52-53 с.
153. Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің мемлекеттік стандарты. Алматы, 1998, Б. 20-29.
154. Қазақстан Республикасының мемлекеттік білім стандарттары. Бастауыш білім. Алматы, 2003. Б. 9-10 .
        
        Кіріcпе
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі еліміздегі саяси -әлеуметтік,
экономикалық және мәдени өзгерістер орта және ... ... мен ... білім беру жүйесінде жас ... мен ... ... ... ... еңбекпен қоғамдық өмірге даярлау
мәселесінің көкейтестілігін көрсетіп отыр.
Қазақстан Республикасының «Білім беру» туралы ... ... 2015 ... дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасының»
жобасында, «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың ... ... ... ... ... ... Н.Назарбаевтың «Қазақстан халқына жолдауында» т.б. құжаттарда
осы заманға сай ... беру ... ... кең ... ... ... рухани және салауатты өмір салты негізін қалыптастыру, тұлғаның
шығармашылық дара қасиеттерінің дамуы үшін ... ... ... ... алға тартып отыр.[1; 2; 3;4 ]
Қазіргі мектептің құрылымы мен білім беру ... ... ... ... ... ... талаптарын қояды. Қазақстан
Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 ... ... ... ... ... ... ... тұлғасын қалыптастыруға, оның жеке қабілетін ... және ... ... ... мен ... оқу ... ... білім беру бағдарламаларын кейіннен игеу үшін ... ... ... ... ... қарапайым тілдік қарым-қатынас
тәжірибесін, шығармашылықпен өзін-өзі көрсетуді, мінез-құлық мәдениетін,
жеке ... және ... өмір ... ... ... - деп көрсетілген. [3, 4 ]
Жоғарыда айтылған талаптар мен міндеттерді нәтижелі жүзеге асырудың
факторлары ... ... ... ... ... оларды жан-жақты білу және соған орай ... ... яғни ... қабілеттерінің ашылуына мүмкіндік тудыру,
сенім білдіру, өз күшіне сендіре білу болып табылады.
Гуманистік ой пікірлер ... ... ... ... мен
тәжірибелердің ашқан жаңалығы емес. Оның негізі әр халықтың діни сенімдері
мен салт-дәстүрлерінде, философиялық және педагогикалық ... ... ... ... педагогикалық әдебиеттерге талдау жасау
барысы «Гуманизм» термині ғылымға алғаш рет Х1Х ... ғана ... ... ... М.М. ... А.Ф.Лосев, Р.Н.Нұрғалиев сияқты
философтардың құрастырған және т.б. ... ... ... ... ... [6; 7; 8; ... ... Сократ, Платон, Аристотель, шығыс ойшылдары әл-Фараби,
Ибн-Сина, Ж.Баласағұн және қазақ ақын-жыраулары мен жазушыла-
рының еңбектерінен және ... ауыз ... ... кең орын ... жаңа дәуір философиясын әрі қарай жалғастырып, жалаң білім мен
зердеге негізделген ілімді сынға ала ... адам ... ... ... жете мән береді. [11;12;13;14;15;16;17;18;19; 20;
21; 22; 23; 24; 25; 26; ... адам ... ... батыс философиясына, ... жаңа ... ... ағымдарына зор әсер еткенін
байқауға болады. Бұл бағыттардың негізгі өкілдері: А.Маслоу, А.Комбс,
К.Роджерс, С.Хук, ... Дж. ... ... ... ... ... ... О.Ф.Больнов, Н.А.Бердяев пен С.Франкл т.б.
[28; 29; 30; 31]
Философтардың ... ... ... ... ... мен ... ... негіз болды
Гуманистік психология ХХ ғасырдың 60-шы жылдарының басында АҚШ – та
пайда ... Бұл ... ... ... ... ... ... т.б. [32; 33; 34]
Оқытуды гуманизациялаудың психологиялық аспектісін, яғни оқушылардың
моральдық дамуы мен қарым-қатынас психологиясын ... ... ... ... С.Г. Якобсон, А.Н.Лариенко, Н.Э.Фокина,
И.Л.Ленская, ... ... ... ... ... ... ... ... ... гуманистік педагогиканың дамуының жаңа кезеңі болды.
Қайта өрлеу заманының көрнекті өкілдері Т.Мор, Т.Компанелла, Ф.Рабле ... ... ... ... ... баланың жеке басын бағалау қағидасын
ұсынды. [ 54; 55]
Гуманистік педагогиканы әрі қарай дамытуға үлкен үлес ... ... ... ... М.Монтессори, ... ... ... А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,
С.Көбеев, А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский, ... ... ... ... ... ... ... зертеулерін
арнаған ТМД ғалымдары З.Г.Нигматов, Л.В.Куликова, Ю.В. Гармаш т.б.[ 78; 79;
80]
Кейінгі кезде бұл ... ... ... да ... ... ... Г.К.Шолпанқұлова,
В.П.Карибжанова, К.Т.Әтемова, Ж.Таубалдиева, З.Т.Сейілова докторлық және
кандидаттық диссертацияларында бұл мәселе әр ... ... ... [81:
82; 83; 84; 85; 86; 87; 88; 89]
Сондай ақ осы ... ... ... мен М.Е.Ералиеваның,
К.Нуртлеуованың баспасөз беттерінде біршама мақалалар да жарияланды. ... ... ... біз ... ... гуманизациялау
бұрыннан көтеріліп келе жатқанын байқадық. Дегенмен, бұл мәселе өз шешімін
толық таба қойған жоқ. Сондықтан біз, ... ... ... ... ... ... гуманизациялаудың құралы ретінде қарастырамыз.
Оқыту процесін ... ... ... ... ... ТМД және отандық педагогика оқушыға тұлғалық-әрекеттік тұрғыдан
қарау принципіне ... ... ... ... ... ... ... А.Н.Леонтьев, тұлғаға
бағдарланған оқыту жүйесін Е.В.Бондаревская, ... ... ... іс-әрекеттің құрылымына педагогикалық тұрғыдан талдау
жасайды.[92; 93; 94; 95; 96; 97; 98; ... ... ... жекелеп оқыту мәселесін шешуге ТМД
ғалымдары да ат салысты. Оқушыларды жекелеп ... ... ... мен ... ... А.А.Кирсанов, И.Э.Унт,
А.А.Бударный т.б. [100; 101; 102; 103; 104; 105; 106]
Бұл мәселені зерттеуге АҚШ және ... ... оқу ... ... жасалынды. Соның негізінде әр түрлі жоспарлар, жобалар
пайда болып, жүзеге асырылды. [107;108; 109]
Оқыту ... ... ... ... оқушыларын жекелеп
оқытуды жүзеге асыру үшін олардың ... ... ... даму ерекшеліктерін білудің маңызы зор. Бұл орайда біз
М.М.Мұхановтың, А.Н.Леонтьев пен ... ... ... ... мен ... С.Ф.Жуйков пен
Н.А.Менчинскаяның, М.А. Асылханова, ... мен ... ... ... ... ... ... [110; 111; 112;
113; 114; 115; 116; 117; 118; 119; 120; 121; 122]
Оқыту процесінде бастауыш сынып оқушыларын ... ... ... ... және ... ... жазған ТМД
ғалымдары: В.А Сухомлинский, Л.В.Савельева, Т.В. Азарова, А.М.Колесова
т.б. еді. [123; 124; 125; 126; 127 ... ... ... ... мәселесі мына ғалымдардың
еңбектерінде қарастырылды М.А.Құсаинова, ... ... [128; 129; 130 ... біз ... ... ғылыми еңбектерге, диссертациялық
зерттеулерге талдау жасай келе, оқушыларды ... ... ... ... және орыс тілі ... ... жүзеге асырылғаны, қалай
асырылуы қажеттігі туралы көтерілгенін байқадық. Ал қазіргі ... ... ... ... ... сыныптың оқу-тәрбие процесінде
жекелеп оқытуды ұйымдастыруға бағытталған ғылыми еңбектер жоқтың қасы деуге
болады.
Сонымен қатар, мектеп ... ... және ... мен ... жүргізілген сауалнама жұмысының нәтижесі бастауыш сыныптың оқыту
процесін ... ... ... ... ... ... дәрежеде жүзеге асырылып отырмағанын ... ... ... ... ... ... басымдылығы, оқушыларды жекелеп
оқытуды жүзеге асырудың шектеулілігі, ... ... ... ... ... аздығы өз кесірін тигізеді. Міне, ... ... ... ... оқытуды ұйымдастырудың ғылыми
теориялық аспектілерін оқытушылардың ... ... ... ... ... ... ... жолдары басым болып отыр.
Қазіргі бастауыш білім беру жүйесі ... ... ... ... ... ... толық мүмкіндік бермейді. Соған байланысты
оқушыларды жекелеп оқытудың теориялық зерттелуі мен оның ... ... ... арасында қарама-қайшылық туындап отыр.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келе, біз ... ... ... бастауыш сынып оқушыларымен гумандық қарым-қатынас
жасау ... ... ... ... негіздерін жасаудың
қажеттілігін байқадық. Сондықтан бұл мәселені өз зерттеу ... етіп ... ... ... ... оқыту процесін гуманизациялауда
оқушыларды жекелеп оқытудың тиімділігін айқындау.
Зерттеу нысаны: ... ... орта ... ... ... ісін
гуманизациялау процесі.
Зерттеу пәні: Қазақ бастауыш сыныптарындағы оқыту процесін
гуманизациялауды іске ... ... ... ... ... тиімді
жолдары.
Зерттеу жұмысының болжамы: Егер, мұғалімдер оқушылармен гумандық
қатынас жасау мен ... ... ... ... ... мен маңызын
жете түсінсе, оқушылардың танымдық мүмкіндіктері мен ... ... ... барысын гуманизациялау негізінде оқушыларды
жекелеп оқытуда оқу іс-әрекетін ... ... ... ... ... сынып оқушыларын жекелеп оқыту технологиясын игерсе, онда
бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқыту ... ... ... ... ... ... ... Бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда ... ... ... ... айқындау, «Гуманизм»,
«Оқушыларды жекелеп оқыту» ұғымдарының мәнін ... ... ... процесін гуманизациялауда оқушыларды
жекелеп оқытудың психологиялық-педагогикалық ... мен ... ... ... ... ... гуманизациялада оқушыларды
жекелеп оқытудың моделін жасау және өлшемдері мен деңгейлерін анықтау;
4. ... ... ... ... ... ... көр-
сету;
5.Бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда оқушы-
ларға жекелеп өзіндік тапсырмалар беруге қатысты әдістемелік ... ... ... ... ... гумандық қатынас жасау
негізінде жекелеп оқытуды ұйымдастыру арқылы ... ... яғни ... ... ... ... өз ... сене білуіне, өзіндік «Мен»- інің ... ... ... ... және ... ... ... процесс теориясы, тұлғаның әлеуметтік мәні, қоғамдық сананың
негізгі формасы – мораль, тұлғаның дамуындағы сана мен ... ... ... ... кезеңі туралы оқулар, жеке және
ұжымдық ... ... ... туралы философтардың,
психологтардың, педагогтардың алдыңғы қатарлы идеялары.
Зерттеу көздері: Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Республикасы білім және ғылым министрлігінің
нормативті құжаттары (тұжырымдамалар, бастауыш білімнің ... ... ... ... бойынша философиялық,
психологиялық, педагогикалық еңбектер, бастауыш ... ... ... ... ... ... ... арналған оқулықтар, ізденушінің мектептегі педагогикалық
тәжірибе жұмысы.
Зерттеу барысында ... ... ... ... ... және әдістемелік әдебиеттерді талдау; жаңашыл
мұғалімдердің іс-тәжірибесімен танысу және ... ... ... ... ... математикалық әдістер.
Зерттеу кезеңдері: зерттеу негізінен үш кезеңге бөлініп жүргізілді.
1-ші кезеңде (1998-1999 жж.) ... ... ... ... ... байланысты философиялық, психологиялық, педагогикалық
және әдістемелік әдебиеттер ... ... ... ... теориялық негізі қарастырылып, ғылыми аппараты анықталды.
2-ші кезеңде (1999-2002 жж.) бастауыш сыныптың ... ... ... ... ... ... жолдары анықталып,
әдістемесі жасалынып, соған сәйкес тәжірибе жұмысы жүргізілді.
3-ші кезеңде (2003-2006 жж.) жүргізілген тәжірибе жұмысының нәтижелері
анықталып, ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... ... негізінде мұғалімнің оқушыларды жекелеп оқытуды
ұйымдастыруының дидактикалық моделі жасалынды. ... ... ... ... ... ... ... оқытуға қатысты нақты
әдістемелік ұсыныстар дайындалып, ... ... ... аяқталды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы және теориялық мәнділігі:
1.Бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда ... ... ... ғылыми - теориялық ... ... ... ... ... ... мәні ашылды;
2.Бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды
жекелеп ... ... ... мен қазіргі
жағдайы анықталды;
3. Бастауыш сыныптың ... ... ... ... ... ... жасалынып, нақты өлшемдері мен ... ... орта ... ... ... ... ... оқыту
арқылы педагогикалық процесті гуманизациялаудың үлгісі ... ... ... ... ... процесін гуманизациялауда оқушыларға
жекелеп өзіндік ... беру ... ... ... нұсқау
әзірленді.
Зерттеудің практикалық мәні: бастауыш сыныптың оқыту ... ... ... ... ... оқытуды
ұйымдастыруының дидактикалық моделі жасалынды, бастауыш сынып оқушыларын
жекелеп оқытуды жүзеге ... ... ... ... даму ... анықталды, оқушылардың қызығушылығы,
икемділігі, өз бетімен ... ету ... ... ... ... ... сәйкес жеке тапсырмалар жүйесі анықталып,
оқушыларды жекелеп оқыту технологиясы ұсынылды. ... ... ... ... ... ... ... бағытында
оқушыларды жекелеп оқыту ісіне даярлау» атты арнайы курс дайындалды.
Зерттеу базасы: Алматы қаласындағы № 98-ші орта мектебінің, № ... орта ... ... ... және ... ... Бақтыбай
Жолбарысұлы атындағы №18-ші орта мектеп-лицейінің бастауыш сыныптары.
Қорғауға ... ... ... ... ... процесін
гуманизациялауды жүзеге асыруда оқушыларды жекелеп оқытуды маңызды ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің оқушыларды жекелеп оқытуды ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда
оқушыларға жекелеп ... ... беру ... тиімділігі;
болашақ бастауыш мектеп мұғалімдеріне арналған ... ... ... ... ... гуманизациялау бағытында оқушыларды жекелеп
оқыту ісіне даярлау» атты ... курс ... ... бастауыш сыныптың
оқу-тәрбие процесін гуманизациялау, ... ... ... ... ... ... ... қолдануға мүмкіндік
беретіндігі.
Зерттеу нәтижелерінің дәлелділігі мен негізділігі: Зерттеудің теориялық
және әдістемелік негізде ... ... ... ... ... мәселені талдауға сәйкес лайықты әдіс- тәсілдердің қолданылуымен,
тәжірибелі-эксперимент жұмысының тиімділігімен, ... ... ... ... ... ... енгізілуімен
қамтамасыз етілгендігінде.
Зерттеу нәтижелерін сынақтан өткізу мен тәжірибеге енгізу: Зерттеу
мәселесі ... ... ... өткізілді және халықаралық,
республикалық ғылыми-практикалық, ғылыми-әдістемелік ... және ... 2000, 2002, 2006 жж.) ... ... ... жарық көрген ғылыми мақалаларда көрініс тапты.
Диссертацияның құрылымы: кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... зерттеу жұмысының көкейтестілігі дәлелденіп, ғылыми
аппараты, диссертацияның құрылымы ... ... ... ... ... ... оқытудың ғылыми-теориялық негіздеріі» атты ... ... ... ... ... ұғымдарының мәні және оның
философиялық, психологиялық, педагогикалық негіздері, бастауыш сыныптың оқу-
тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп ... ... ... ... бастауыш сыныптың оқу-тәрбие
процесін гуманизациялада оқушыларды жекелеп оқытудың өлшемдері мен ... ... ... ... жүзеге асырудың механизмдері анықталды.
Бастауыш сыныптың оқыту процесін гуманизациялау ... ... ... оқытуды ұйымдастыруының дидактикалық моделі жасалынды.
«Бастауыш сынып оқушыларын гумандық ... ... ... оқыту барысындағы тәжірибелі-эксперимент
жұмысының мазмұны», -деп ... ... ... ... ... оқушыларын
жекелеп оқытудың технологиясы, болашақ бастауыш мектеп мұғалімдеріне
арналған ... ... ... ... ... ... бағытында оқушыларды жекелеп оқыту ісіне даярлау» атты
арнайы курс ... және ... ... ... ... ... ... өзіндік тапсырмалар беру әдістемесі
ұсынылып, оның тиімділігін дәлелдеу мақсатында ... және оның ... ... ... ... ... сүйене отырып, мұғалімдерге
ілгері уақытта ... ... ... ... ... ... ... байланысты ғылыми-әдістемелік және практикалық
ұсыныстар берілді.
Қосымшада оқыту процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп ... ... ... ... ... мен ... ... мұғалімдерін оқыту процесін гуманизациялау бағытында оқушыларды
жекелеп оқыту ісіне даярлау» атты арнайы курстың ... ... ... мектептің оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда
оқушыларды жекелеп оқытудың ғылыми-теорялық негіздері
1. «Гуманизм», ... ... ... ұғымдарының мәні
және оның философиялық, психологиялық, педагогикалық негіздері
Бастауыш мектептегі оқу-тәрбие процесін гуманизациялаудың маңызын
ашпас бұрын, алдымен, адамның ... және оның ... ... ... қарым-қатынасының негізгі қағидалары бастау алатын
философиядағы ... және ... ... ... ... ... түсініктерге
сипаттама беруді жөн көрдік.
Гуманистік ой пікірлер адамзат қауымымен байланысты шығып, дамып,
өзгеріп, жетіліп ... ... ... ... рет Х1Х ғасырда
неміс педагогы Ф.Нитхаммер енгізді. Содан бері ... ... әр ... ... ... ... [5, 49-50 ... Розентальдің жетекшілігімен шығарылған «Философиялық сөздікте»:
«Гуманизм (лат. ... - ... ... ... игілігіне, олардың жан-жақты дамуына қамқорлық көрсетуді,
қоғамдық өмірде ... ... ... ... ... ... - ... [6, 94 б. ]
Ресей философы А.Ф.Лосевтің пайымдауынша, гуманизм - философия, тарих,
филология тұрғысындағы ... және ... ... ғана ... ... ол ... ... ерекше бір қасиеті, еркін ойлауға деген
бұрылысы. [7. 213 ... ... ... « ...... қадір –қасиетін қорғау
және бостандығын талап етуге, оның қабілеттерін ... және ... ... ... ... ... құқылығы, оның
қажеттіліктері мен ... ... ... ... ... ... ... көзқарастардың қағидалары» - деп жазылған.
[8. 63]
Ал Р.Н.Нұрғалиевтің құрастырған философиялық сөздігінде: «Гуманизм –
адамның қадір- қасиеті мен ... ... оның жеке ... ... ... ... оның жан- ... дамуына, адам үшін қолайлы
қоғамдық өмір жағдайын ... ... ... көзқарастардың
жиынтығы » - деп ... ... [ 9. ... тілі терминдерінің салалық ғылыми ... ...... ... Оның ... ... мүмкіншілігінің
шексіздігіне, өзін-өзі дамыту қабілетіне деген сенімі мен ерік бостандығын,
абыройын қорғау, адамның бақытқа жету жолындағы құқығы мен оның ... ... ету ... түпкілікті мақсаты деген мұрат жатады.
Гуманизм қайта өрлеу дәуірінде ХІV-ХVІ ғ.ғ. қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... ағым ретінде
қалыптасқан. Бертін келе адамды барынша ардақтайтын, адамгершілік
қасиеттерін, бас ... ... ... ... ... деп ... [10. 66 ... «гуманизм » ұғымын әр ғалым өзіндік ерекшеліктерімен
сипаттағанын байқауға болады.
Ғылыми ... шолу ... ... біз ... ... ... ... болуымен байланысты шығып, алғашында тек адамдардың
күнделікті іс-әрекеті, ... ... ... жауларынан
қорғану барысында өз руластарына, туыстарына деген сүйіспеншілік, қамқорлық
ретінде көрінгенін байқаймыз.
Алғашқы гуманистік пікірлер, яғни қоғамдағы адам мәселесі ... ... ... ... көре бастады. Бұл мәселеге алғашқылардың
бірі болып үн қосқан софистер еді. Аға буынның өкілі Протагордың ... ... бар және жоқ ... ... ... қағидасы адам туралы ілімнің
іргетасын қалаған негізгі гуманистік ... еді. [11. ... осы ... ... әлемді, дүниені танумен қатар ... ... ... ... қажеттігін көрсетті.
Софистердің адам туралы ілімін әрі қарай ... ... Ол ... танумен қатар адам өзін - өзі, өзінің ішкі дүниесін білуге ұмтылуы
керектігін айтты. Оның ... ... ішкі ... оның ... ... ғана ... рухани өмірімен де бағаланады. Сондықтан ол білімді
адамның ішкі рухани дүниесімен тығыз байланыстырды.
Сократтың ... сан ... бойы орын алып келе ... ... үшін ... адам ... ... жақсылыққа қарай
ұмтылуы, білімнің негізін игере отырып, жаман әдеттерден бірте –бірте ... ... ... ... оның « Сен ... өзіңді - өзің таны » деген
қағидасы шыққан. [11. 68-69 ]
Сократтың пікірі Платонның «Той » ... ... өз ... ... ... Бұл еңбегінде Платон адамның денесі мен жанының
әдемілігін салыстыра отырып, оның ... ... ... ... ... Оның ... ... әдемілігі мінез-құлық әдемілігіне
әкеп соғады.
Сондай-ақ Платон даналық пен білімнің бірден су сияқты бір ... ... құя ... ... ол үшін көп іздену, жақсылыққа,
әдемілікке ұмтылу керектігін баса көрсетеді. [11.108-110]
Ал Аристотельдің ... ... ... ... пен ... қабылдай
алатындай мүмкіндіктер ғана берген. Содан бара-бара ол ... шын ... ... адам ... ... ... біріне
айналатындығын, яғни адамгершілік адам жанының қабылдап алған рухани сапасы
екендігін айтады. Ол ... ... ... екі ... бар деп
есептейді: бірі – оқып білім алу, екіншісі – тәлім-тәрбие. Тек тәлім-тәрбие
ғана адамгершілік пен ... ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөле отырып, этика ... адам ... ... ... ... бар екенін айтады. Адам
қызметін адамгершілік – ... және ... деп ... ... ... адам ... жаратады, ал шығармашылықта адам
өзінен өзгені тудырады деп есептейді. [11.137-140]
Грек философиясындағы гуманизм идеясы ... ... ... ... ... Қожа ... Иассауи еңбектерінен кең орын алды.
Ұлы ғұлама әл-Фараби өзінің ... ... ... ... ... ... сияқты жанның да өзіне тән денсаулығы мен науқасы
болады. Жанның денсаулығы сол - оның өзінің және бөлшектерінің жайы ... ... ... ізгі қылықтар көрсетіледі, игілікті істер
істеледі және тамаша әрекеттер жасалады. Ал жанның науқастығы сол - ... және ... жайы ... ... ... әсерінен әрдайым жаман
қылықтар көрсетіледі, азғындық істер істеледі, сорақы әрекеттер жасалады »
- деп, адам әрекетінің бәрі белгілі бір ... ... ... ... [12. 187 ... ... ... пен жаман қылықтар жаратылысынан
дарымайтындығын, ... ... ... күйге жаратылысынан бейім болуы
мүмкіндігін және оған басқа ... гөрі әлгі ... ... істеу оңайырақ болатындығын ескертеді. Сондықтан әуел бастан
адамдарды қайырымды әрекеттерге бағыттап отыруға шақырады. Әл-Фарабидің бұл
пікірі біздің ... ... үшін өте ... оның «... ... ... ... ... немесе әмірші
бүкіл жанды, оның бөлшектерін, жанға және оның әрбір ... ... ... мен ... ... ... және қаншама
себептерден туатынын білуі керек: адамның игілікті істер істегендегі жай-
күйлерін, ... ... ... ... қала ... ... ... қайырымдылықтарды қалай нығайтуды, оларды (бұл
қайырымдылықтарды) ... ... ... ... ... жол бермеуді
білуі керек » деген пікірі бала тәрбиесімен айналысатын ұстаздар үшін ... және ... ... ... өз ... ... [13.
190 ]
Ұлы ғұламаның этикалық ойларынан терең гуманизм лебі еседі. Ол Адам
баласын –жаратылыстың, бүкіл жан иесі ... биік ... ... да
оны құрметтеу, қастерлеу керек деп түсінді. Фараби жасаған қорытындының
басты ...... ... ... ... ... Оның
гуманистік идеялары әлемге кең тарады.
Қайшылығы мол күрделі кезде өмір сүре ... ... ... діні ... шақырған кемеңгер ойшыл- Қожа Ахмет Иассауи. Оның
«Диуани хикмет» атты еңбегі ... үлгі - ... ... ... ... Мысалы:
Ей, достар, еш білмедім мен жолымды,
Игілікке байламадым мен белімді.
Өсек сөзден еш тыймадым мен тілімді,
Надандығым мені ... ... ... – деп, ... ... ... өсек-өтіріктен, надандықтан бойларын аулақ ұстауға
шақырса, бірде:
Жарандардың қылғанын сіз де ... ... ... ... ... - деп, ... жақсылыққа
ұмтылуға, еңбекпен мұраттарына жетуге шақырады. [14. 75-76 ]
Иассауи хикметтерінің түркілерге кеңінен танымал болу себебі –оның
ұстамдылыққа және ... ... ... ... ... ... білгендігі. Мысалы, «Қапалы жанды көрсең, бол оның сен емшісі», «
Мен мойынсынбайтындардың белгісін табуға тырыстым», «Еліктесең, ... ... ... т.б. [15. 76-77 ... да ... ... ... өзін-өзі тануға және өзін-өзі
жетілдіруге шақырды. Ол :«Адамның өмірдегі ... - ... ... ... ... ... деп ... Ал адамның дамуы үшін қажетті шарт
махаббат болып табылады. Махаббат – ... ... яғни ... нұры
жауғандарда ғана махаббат сезімі орнайды, ондай адамдар дүниені тану мен
өзгертуге , ... өте ... ... [14. 78 ... оның ойынша, адамдағы басты мақсат – ақиқатқа жету, ал оған өзін-
өзі жетілдіру, өзін-өзі тану жолымен жетуге болады.
Мораль, ... ... ... ... « ... білік
» еңбегіне тоқталмай кетуге болмайды. Бұл еңбегінде ол мораль ... ете ... ... ... ... ... ... этикалық күрделі
ұғымдарға үлкен мән береді.
Ж.Баласағұн адам бойындағы әділет, ақыл, бақыт сияқты ... ... ... ... осы үш ... ... өмір ... күресіп, білсем, үйренсем, көрсем деп ... ... ... іздеу арқылы әділдікке, үнемі жаны өзгерісті ... ... ... ... ... Қанағатты бұлардан бөліп
қарастыруы оны өмірдің бар қызығын қанағат тұтқан ... ... ... ... ... Ж.Баласағұнның адам бойындағы үш қасиетті жоғары
бағалағанын көреміз.
Сондай-ақ, ол бұл ... адам ... ... ... ... тіл ... ... мен пайда зияны туралы,
ізгілік қылықтың сипаты, пайдасы жайлы, адалдыққа – адалдық, кісілікке –
кісілік жасау ... ... ... ... ... Мысалы:
Қайырымға жасар кісі қайырым,
Жақсылығын он есе өзі қайырып!
Кісілікпен ей, мәрт ... ұлы ... ... ... ұлы ... жаса ... адам бол,
Адам атын мақтаныш қып алар бол! – деген ... ... үшін ... есте ... ... болып қала бермек. [15. 521 ]
Ол адамдардың басым көпшілігі қайырымды да, зұлым да болып дүниеге
келмейді, бірақ ізгі адам бола ... ... ... ... ... деп, сол бала тәрбиесінде ата-аналар мен тәрбиешінің ынтымақтастығы-
ның ... ... жас ... ... мен ... еңбекке араласуы тиіс. Оқыту
барысында бала ... ... баса ... ... ... ... әдет
пен жағымсыз қылықтардан сақтап, оның әрі қарай ұласпауын қадағалау міндет.
Дүниеге келгеннен бастап жаны тек ... ... ... ғана білуі керек.
Онда жағымды, тұрлаулы мінез қалыптасуы үшін оны жаман қылықтардан аулақ
ұстаған жөн. Оның тәні мен жаны ... ... ... «Тән мен жан ... ... ... тәрбие мен білім беруге қатысты бұл жүйесі
парасатты ұрпақ өсірудің ... ... ... ... қайырымдылықты жоғары қойды:
Әділет – құт, Құт құйрығы – кішілік,
Әділеттің заты ... ... - деп, ... ... ... «жануармен» тең, өйткені, олар өзімшіл, өтірікші, қатыгез, ал
парасатты адамға тән ... ... ... ... шыншылдық
деп есептеген. [ 16. 523-599]
Баласағұнның ұстазнамалық тұжырымдамасы осындай сұңғыла, ... ... ... Алтын Орданың ыдырауына дейінгі аралықтағы
(Х111 – ХҮ ғғ.) түркі ... ... ... ... ... оларда тәлім-
тәрбиелік, адамгершілік сипаттағы кеңестер уағыздалды. Мысалы, Р.Хорезми «
Махаббатнамасында»: «Ақыр түбі адалдық жеңеді », « Адамның ... ... » ... ойын ... Сайф ... « Гүлстан » атты романында «
Ердің артында көп алтын қалғанша, жақсы аты қалғаны игі. Жас бұтақ қалауына
қарай ... иір ағаш ... ... ... Ағаш ... – жеміс, адам
көркі – жақсы іс. Ізгілігі жоқ ер дүниеден белгісіз кетеді . . . » ... ... ... ... ... баласын адамгершілікке, ізгілікке
шақырады. [17. 32-35;17. 33 ]
Қазақ ... ... ... ... ...... ... бірі – Асан қайғы. Ол өзінің жырларында
әділдіктің -өсек, өтірікпен, даналықтың – ... ... ... айтады. Мына өлең шумағында ол :
Еділ бол да, Жайық бол,
Ешкімменен ұрыспа.
Жолдасыңа жау тисе,
Жаныңды аяп тұрыспа.
Ердің құны ... ... ... қалған соң,
Қол қусырып барған соң,
Аса кеш те қоя бер,
Бұрынғыны қуыспа… - деп адамдарды кеңпейіл, бауыр -
мал, ... ... ... ... ... ... үндейді. Оның
адамгершілік – этикалық толғаулары қазақ қоғамының прогрессивті ... ... [18. 26 ... – ХҮ111 ғасырлардағы жырау, ақындардың негізгі тақырыптары ... ... ... елді қорғауға бағытталған батырлардың
ерлік істерін мадақтау, елді бірлікке, ... ... ... ... халықтың өз отанына деген сүйіспеншілігін оятып, азаттық ... ... Сол ... бірі – Ақтамберді жырау. Ол :
… Бірлігіңнен айрылма,
Бірлікте бар қасиет.
Татулық болар береке,
Қылмасын жұрт келеке.
Араз болсаң алты ауыз,
Еліңе кірген ... – деп, ... ... елін, жерін қорғай жүріп, азулы жырымен оларды бірлікке бастады.
Ақтамберді жырау сияқты Бұхар жырау да ... ... ... ... ... ... ... Бұған дәлел ретінде мына өлең шумақтарынан
үзінді келтіруді жөн көрдік:
… Алла деген ар болмас,
Ақтың жолы тар болмас.
Тар пейілді кеңілмес,
Кеңпейілді ... ... ... ... күні ... де ... ... белі бүгілмес.
[19.67 ]
Қазақ даласында алғашқылардың бірі болып жастарды білімге ... ... ... Ол ... Жаман сол – жақсы сөзді ұға алмаса,
Ғылым болмас ұстаздан дұға алмаса.
Молда ... ... жан ... ... ... ... бойға жұға алмаса… - деп,
білімді адамның адам ... ... ... ... ... ... деп ... [20. 156 ]
Елді бірлікке, ерлікке, жолдастық пен адамгершілікке, ізгілікке, өнер-
білімге шақыру әр ғасырдағы ақын-жыраулардың ... ... ... қиын ... ... аға буынның гуманистік ... әрі ... ... - Ақан Сері ... Абай ... Құдайбердіұлы, Мұса Байзақов, Кете Жүсіп Ешниязов, Омар Шораяқов,
Сұлтанмахмұт Торайғыров, Мұхтар Әуезов т.б.
Ақан Сері « ... ... » ... ... боп ... ... асыл ... жаны кілең ашыр болса…
Наркескен қайырылмайтын қылыш болса,
Мінезі, ... өнер ... ... ... ер деп соны ... ... ... болса… - деп, ер
жігіттің бойында
табылуға қажетті қасиеттерді тамаша жырлайды. [21. 156 ]
Заманында ... ... ... ... ... ... ... мораль философиясына өзіндік үн қосқан ұлы
тұлғалардың бірі – Абай Құнанбайұлы. Ақынның: « Адам ... ... деу ... ісі », ... баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез ... ... », « ... ... - ақыл, ғылым, жақсы ата,
жақсы ана, ... ... ... ... ... » ... сияқты
философиялық көзқарастарының көбі гуманизм мәселесі болып табылады. [22.
151-153 ]
Абай да ... ... адам ... үш ... жоғары
бағалайды. Оны «Он жетінші сөзінен» келтірілген мына бір үзіндіден байқауға
болады: «Қайрат, ... ... - ... өнерлерін айтысып, таласып келіп,
ғылымға жүгініпті…
Сонда ғылым бұл үшеуінің сөзін тыңдап болып, айтыпты:
- Ей, ... ... ... бәрі де рас. Ол ... ... көп өнерлеріңнің бары рас, сенсіз болмайтұғыны да рас, бірақ ... ... да мол, ... да мол, ... да мол, ... жақсылықты
берік ұстап, кейде жамандықты берік ұстап кетесің, соның жаман – депті.
- Ей, ақыл! ... ... бәрі де рас. ... еш нәрсе
табылмайтұғыны да рас. Жаратқан тәңіріні де сен танытасың, жаралған екі
дүниенің жайын да сен ... ... ... ... амал да, айла да ... сеннен шығады. Жақсының, жаманның сүйенгені – сен; екеуінің іздегенін
тауып ... ... ... жаман – депті.
Сен үшеуіңнің басыңды қоспақ – менің ісім, - ... ... ... ... жүрек болса жарайды. Ақыл сенің қырың көп, жүрек сенің ол
көп қырыңа жүрмейді: Жақсылық айтқаныңа жаны – діні ... ... ... ... ... айтқаныңа ермейді. Ермек түгіл жиреніп, үйден
қуып шығарады.
- Қайрат, сенің қаруың көп, күшің мол, ... де ... ... іске ... ... ... жерге қолыңды босатпайды.
Осы ... ... қос, ... ... билет,- деп ... аты ... ... Осы ... бір ... ... ... табанының топырағы көзге ... ... сол ... ... ... ... пен ... жүрекке билеткенде ғана
адамдық қасиетке қол жеткізуге болатындығын ... ... – ақ ол ... сегізінші сөзінде»: «…Күллі адам баласын ... үш ... бар. ... ... ... ... – надандық, екіншісі –
еріншектік, үшіншісі – залымдық деп ......... ... дүниеден ешнәрсе оларсыз біліп
болмайды. Білімсіздік хайуандық ...... ... ... ... ... ұятсыздық, кедейлік – бәрі осыдан шығады.
Залымдық – адам ... ... Адам ... ... болса, адамнан
бөлінеді, бір жыртқыш хайуан хисабына ... ... емі, ... ... ... ... қайратты, тұрлаулы, ғадаләт ісінің ... ... ... ... ... деп ... осы үш ... болуға, елін сүюге, өнер - білімге шақырады. [23. 207-208 ]
Өз заманының данышпаны Абай ... өлең ... мен ... ... ... ... ... өнер-білім тағы басқа
барлық мәселелерге терең талдау жасап, жарқын болашаққа жетуге адамзатқа
жол сілтей білді.
Абайдың этикалық ... – « Адам бол» ... ... идеясы.
«Адам болам десеңіз: бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол» - ... ... ... адам ... тұтас кодексін жасады. Олардың
негізгілері: ақылды дұрыс пайдалану, ... ... ... ой, қанағат,
рақым, білім алу, дүниені тану, әр ... ... ... ... бойын
аулақ ұстау.
Абайдың ізін жалғастырушы Шәкәрім Құдайбердіұлы да « Иманым » деген
шығармасында: «Мейірім», «Нысап», «Әділет», ... ... ... қазығы: «Ақ ниет»- бұл жетеуін ел қылу – деп осы жеті ... [23. 207 ... ... ... ... ... «Адам қайткенде тату тұрады?»
деген сұрақтарға ... әр ... ... ... ... жауаптарына
талдау жасай отырып, Ш.Құдайбердіұлы оны шешудің ... ... ... ... ақ жүрек, арлы ақыл. Дүниеде осы үшеуі үстем болмай, адам
баласына ... өмір ... ... ... адам ... біліп, үйренуі керек. Білімсіз – ғылымсыз ... Сол ... ... адал ... жаратылыстың мол
байлығын пайдалануға салса, табылмайтын нәрсе жоқ. Сол тапқан ... адам ... ... ... ... ... махаббат, қайырымдылық, адалдық ақ жүректен шығады.
Ал, арлы, ақылды адам қиянатты, ... ... ... және істемейді.
Осы үшеуінің басы қосылса, адам жақсы өмір сүріп, бірімен-бірі тату
тұруында сөз жоқ», - ... [23. 540-541 ] Бұл ... ... адам
бойына жолдан қосылып, сіңіп, біте қайнасып қалған зиянды ... ... ... ... бар және ... басқа да жаман әдеттер
(зорлық, рақымсыздық, мейірімсіздік, қанішерлік т.б.) ... ... ... әдеттерден құтылудың жолын іздестіру керектігін және адамды
осындай жаман жолдан құтқару үшін оларды адал ... ... ... ... «ар ... ... арнайы пән арқылы адам ... ... қожа ... қалу ... ... ... ... Жүсіп Ешниязов өлеңдерінің тақырыбы өмір, жақсылық, жастық,
әділдік адамгершілік ... ... ... ... ... ... еліме», «Ендігі бет алыс» тағы басқа өлеңдерінде оқу, ... ... ... ... мәселелерді көтерді.
Сонымен қатар, Ілияс Жансүгіров, Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов сияқты
ұлы тұлғалар да гуманизм мәселесіне өз шығармаларын ... ... ... былай қойғанда, бір ғана «Абай жолы»
романында автор өзінің ... ... ... ... жүріс-
тұрысын суреттеу арқылы халқымыздың психологиясына тән ... ... ... ... Абай, Ұлжан, Зере, Тоғжанның жан әлемін терең, жан-
жақты ашып көрсету арқылы адамзат баласының бойынан табылуға тиісті барлық
ізгі қасиеттерді ... ... [24. 98 ... ол ... екі ... ... жолы бар: бірі – тіршілік
қамы, бірі – ... ... ... ... – дүниедегі барлық
мақтау, пайда, ... ... ... ... бақ ... ... болса, ең
болмағанда туысымда не аталасымда болса деп тек өз ... ... ... ал ... өз еліме, жеріме, күллі адам баласына,
мүсәпірлерге әлім келгенше жақсылық жасасам, соларға титтей де болса пайдам
тисе деген адамдық жолы» дей келе осы ... адам ... өзі ... ... ... ... [25. 70-71 ]
Қазақ халқының үзіліссіз ұрпақ тәрбиесі мен ... ... ... ... ... ғалым, психолог, жазушы – Советхан Ғаббасов.
Ол «Ізгілік әліппесі» атты еңбегінде адам ... ... ... ... ұрық ... ана құрсағындағы тоғыз ай, бесікке салу, бал-бөбек,
балабақша, бастауыш мектеп, балиғат жасы ... ... ... ... тәрбиесінің сырын ашуға тырысты. «Жалпы балалық шақтағы ... жай ... миы мен нерв ... ... ... ... және нәзік сезімдерін мәпелей түсеміз. Бұл тұстағы ... ... күш жоқ. ... ... ... ... сөздерге
барынша жауапты қараған жөн», - деп ... ... ... үлкеннің кішімен қарым-қатынас стиліне айырықша мән береді.
[26. 183-184 ... және ... ... ... аша ... Л.И.Абдығалиеваның
«Ізгілік мәселесінің қазақ дүниетанымындағы көрінісі» тақырыбындағы зерттеу
жұмысына біршама толығырақ тоқталуды жөн көрдік.
Ол ... ... ... ... ... ... ... ағымының батыстық және шығыстық кеңістіктердегі
қалыптасу және даму кезеңдерін негізгі ... мен ... ... ... ... ... ... 2-ден,
гуманизмді дамытуда және әсіресе ХІV-ХVІ ғғ.батыс еуропа ренесансы
кеңістігінде ерекше ... ... ... қалыптасуына қажет ғылыми-
теориялық негіз жасап берген түрік-мұсылман өркениетіне тән ... мен ... ... ... ... ... ... әлемдік
құндылықтар әлеміндегі маңызын анықтауға тырысқан.
Оның ойынша, ... ... ... яғни ... көш басы – Ертедегі Үнді және Қытай құндылықтарынан іздеген
жөн. Көне үнді ... ... ... ... бірінші
түрі, адам баласын тек қасірет кеңістігінде теңестірумен шектесіп, адамның
адамға ... ... ... ... қағидаларына
негізделсе, гуманизмнің екінші бейнесі адамның орнын, оның еркіндігі мен
қабілеттерін шынайы бұл өмірлік бақытқа қол ... және адам ... ... ... ... ... талап-тілек, ниет, ұмтылыс, іс-
әрекетпен байланыста көрінеді. Ал бұған кезеңдес, әрі қатар қалыптасып,
дамыған көне Қытай ... ... адам ... ... ... ... ... жүйесінде де терең қарастырылған және Қытай
гуманизмінің бір шеті ... ... оның ... ... ... ... ... Л.И.Абдығалиева қос өркениет кеңістігінде тыныстаған гуманит-
титандарының ілімдері мен ... ... ... ... айырмашылық, олардың дінге қатысымен анықталады. Батыс
гуманистері адам ... ... ... ... ... ашық ... айырмашылық, батыс гуманистері ... ... мен ... ... ... оны ... ұмтылды. Адам атақ-даңқ пен
бақытты өмірден білім күшімен іздеп табады, ал ... ... ... ... ілімі бойынша, ақыл-парасат күші де адамға ғана
қажет құндылық. Бірақ түрік-мұсылман гуманистері адамның ішкі ... ақыл және ... ... ... мән береді.
3-ші айырмашылық, батыс еуропалық гуманистік көзқарастардың, адам еркі
мен құқығының өнер саласында еркеше ... ... ... ... ... ... ... қырын бағалай алды. Мұсылман
өркениеті де өнер ... ... ... ... ... ... адамның жаңа
қабілеттерін көрсете алғанымен, өнердің философиямен байланысы батыстағыдай
жоғары болмады.
Ол гуманизмге қатысты өз ... ... келе ... өркениеті
мен батыс еуропа ренессансы ойшылдарының шынайы гуманист ретінде мақсаттары
бір – адамзат тағдыры мен бақытының болашағы, ... ... ... іс-әрекетінің ақыл мен білім күштеріне толық бағындырылуы ішкі асыл
күш, ...... ... ... ... ... ... өркениет титандарының бекіткен «алтын шарты» дей келіп,
ілімдерінің мазмұны сол кезеңдердегі ... ... ... ... ... ... көрсетіп берді. [27.11-
13]
Сонымен, жоғарыда айтылғандардан, гуманизм мен патриотизм әр ғасырда
өмір сүрген жырау, ақын, жазушылар мен философтардың ... ... ... ... Халыққа деген сүйіспеншілік, бұл сүйіспеншілікті сол
халықтың бақыты жолындағы күреспен байланыстыру – ұлы ... ... ... ... идеялары. Олардың идеяларын өз зерттеу
жұмысымыздың өзегі етіп алдық.
Жаңа дәуір философиясын ... ... ... оның ... ... әрі ... ... Ол білім мен ілімге ғана сүйенген зердені ... ... ... ... ... ... адамгершілікке, парасаттылыққа
әкелмейді деп есептеген. Өйткені ... ... ... адамдықтан бас
тартатын жалаң ғылыми ілімді тудырады деп ойлайды. Ол адам ... ... ... ... ... ... ішінде, Сократтың адам туралы ілімі батыс
философиясына, әсіресе, неопрагматизм, жаңа гуманизм, ... зор әсер ... ... ... ағымдар адамның тіршілік етуі мен оның негізгі мәні туралы
мәселені өз философияларының ... етіп ... ... ... ... (А.Маслоу, А.Комбс,
К.Роджерс. С.Хук т.б.) тәрбиенің жеке ... ... мән ... ... өсу ... мен гумандылығы, –деп жазды А.Маслоу, - ... ғана ... оны ... құрған жоқ. Бақшаға қарайтын адам роза гүлінің
орнына емен өсетінін алдын ала біле алмайды, ол тек ... ... не ... ... ... ... да ... дамуына не
көмектесуі, не кедергі жасауы ғана мүмкін». [28.163]
Сондықтан А.Маслоудың пікірінше, адамның ең жоғарғы мүмкіндіктерінің
дамуы үшін ... ... ... Ол : « ... ... ... ... қолайлы жағдай тудырған қоғам – нағыз жақсы қоғам» – деп жазды.
[29.163] Оның ойынша, жақсы ... ... үшін ... ... ... ... ... тығыз байланыс бар және бірі- екіншісі үшін қажетті
жағдай болып табылады. Неопрагматикалық ... ... ... ... еркіндік беруді көздейді. Сонда ғана тұлғаның белсенділігі дамып,
болашаққа сеніммен ... ... ... олар өз ... мен еркіне ғана
сүйенеді. Көптеген сын пікірлерге қарамастан неопрагматикалық бағыт
америкадағы ... ... бірі ... ... кезде батыс елдерінде кеңінен тараған бағыт -«Жаңа гуманизм»
бағыты. Жаңа ... ... Дж. ... Р.С.Питерс, А.Харрис)
жақтаушылар тұлғаның тәртібін ... ... оның ... ... ... әрекетті таңдап алуына жағдай жасау, адамның ... ... ... ... ... бөліну керек деп есептейді. [29.164] Олардың
идеялары көптеген елдердің оқу-тәрбие жүйелерін қайта құруға ... ... ең ... ... ... ... философиялық бағыт -
экзистенциализм бағыты. Олардың пікірінше, әр адам - қайталанбайтын ерекше
тұлға . Қазіргі ... ... ... ... «мен» қасиеттерін сақтауы,
өзін-өзі жүзеге асыруы күн ... ... ... ... адамның өзіндік
қасиеттеріне зияндығын тигізіп отыр. Тәрбие теориясы адамдарды жалпы бірдей
етіп тәрбиелеуге тырысады, ал адамның дүниені тануының ... жолы ... өз ... өзі, өз ... ... ... ... бағытының көрнекті өкілдері Дж.Кнеллер, К.Гоулд,
У.Баррет, М.Марсель, ... ... т.б. Олар ... ... ... адамның көңіл-күйі, сезімі, интуициясы, ал интеллект,
ойлау, сана, логика екінші болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... қажет. [28.165-166;
30.16 ]
Х1Х ғасырда алғаш рет орыс экзистенциалистері гуманизмнің ағартушылық,
дәстүрлі ұғымына қарсы шықты. ... ... ... ең ... ... заттардың өлшемі ретінде мойындау, оның теңдікке, бостандыққа
талпынуы адамның өзін-өзі ... ... ішкі ... ... ... адамның шынайы табиғатын ашуға, хайуандыққа тән
құмарлықтан ... ... ... Н.А.Бердяев пен С.Франклдің ойынша,
адам әрқашан өмірдегі құлықтық міндеттерді өзіндік ... ... ... [30.107; ... діни ... баулу арқылы «Шынайы білім беру» мәселесін
көтерген діни философиялық бағыт – неотомизм бағыты. Олардың ойынша, ... ... ... толықтыру керек. Себебі ғылым жердегі ... ... дін ... ... ... ... ... танып болмайды, оны тек құдайға сену, ... ... ғана ... ... Бұл ... көрнекті өкілдері: У.Каннингам, У.Макгакен,
М.Казотти, М.Стефанини, Р.Ливигстон, В. фон ... ... ... ... ... ... философы – Ж.Маритен
жасаған. Неотомизм педагогикасы жалпы адамдық құндылықтарды (қайырымдылық,
гуманизм, әділдік, жақыныңды жақсы көру, ... ... шала ... ... ... ... ... тек осы қасиеттер ғана қазіргі
кездегі өзін-өзі құртып бара жатқан өркениетті сақтай алады. Сондықтан
тәрбиенің ... діни ... ... ... ... ... деп ... жылдары білім берудің философиялық мәселелері: Ф.Т.Михайлов,
А.Г.Огурцов, В.В.Платонов, В.С.Швырева, отандық ... ... ... ... тағы ... ... орын алады.
Нағыз білім - философтардың пікірінше, мәдени – тарихи, құлықтық –
рухани құндылықтарды сақтауға, жаңғыртуға шақыруы керек.
В.С.Швыреваның ... ... ... ... ... ұстанымдар білім беру процесінде, тұлғаның ішкі сезімінің
күшінен туындайтын сенімі ... ... ... ... еңбектерге шолу жасай келе қоғамның әр
даму кезеңі өзіне тән гуманистік ұстанымдарды алға ... ... ... заман философтарынан бастап, ХХ ғасыр философтарының өзі ... ... жолы жаңа ... ... құру және адамзат прогресі
мен өмір сүру стратегиясын қамтамасыз ... ... жаңа ... ... деп ... осы айтылғандарды түйіндей келе, адамзат қауымын гуманизациялау
объективті ... және ... адам мен ... ... өмір
сүруінің шарты демекпіз.
Бұндай жағдай, ең ... ... ... ... жауапты болып
табылатын білім беру мен тәрбиелеу ісін ... ... ... ... ... беру процесін гуманизациялау мәселесіне кіріспес бұрын
біз, ең алдымен, бала бойында осы ... ... ... қалыптасатынын,
оған қандай жағдайлар әсер ететінін, оның механизмдерін білуіміз қажет.
Сондықтан тұлға және оның психикалық ... ... еркі ... ... ... ... ... гуманистік
психологияға біршама талдау жасауды жөн көрдік.
Гуманистік психология ХХ ғасырдың 60-шы жылдарының басында АҚШ – ... ... Бұл ... ... ... ... ... А.Маслоу т.б. [ 32, 59-60; 33, 79-80]
Гуманистік психология әр адамның творчестволық мүмкіндіктерін ашу,
тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... процесінде әр оқушының бірегейлігін (дербестігін) ескеру
идеясын ұстанды. ... ... ... ... оқу ... ... технологиясына емес, оқушылардың білімді игерудегі өзіндік
қозғалысына, ... ... ... ... ... оқыту барысында
тұлғалардың өзара қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді.
Гуманистік психология бағытының көрнекті өкілі Карл ... ... ... ... ... ... ... индивид әрқашан да үнемі ... ... ... ... ... ... үшін ең маңызды болып табылатын екі
қорытынды шығады: әр индивид үшін айналадағы шындықты қабылдаудың
өзіндік мәні бар; оның ішкі жан ... ... ... ... тани ... адам айналадағы шындықты өзіндік түсінігі мен ... ... ... ... тануға және өзін-өзі жетілдіруге тырысады, ол
іштей өзін-өзі жетілдіру қажеттілігіне ие;
• өзара түсіністік - тұлғаны дамыту үшін ең ... ... ал ... ... ... қол жеткізуге болады;
• өзін-өзі жетілдіру, дамыту қоршаған ортамен, басқа ... ... ... ... ... ... ... тұлғаға бағдарлық тұрғыда қарау
педагогикасының негізін ... [34. ... ... баланың моральдық дамуы тұлғаның қасиеттерінің
қалыптасуы, мінез-құлық, жүріс- тұрыс ... ... ... ... яғни ... ... жеке бір сала ... қарастырылмады.
Бұндағы басты методологиялық қағида – адамды субъект ретінде, оның іс-
әрекеті мен сол іс-әрекеттің қоғамдық ... ... ... ... ... ... дамуы адамның
мәдени іс-әрекеті барысында кристалдандырылған заттарды (яғни
өнер туындылары: сурет, қол өнер ) ... ... ... [35. ... ... ... рет ... дамуға қолданған
Д.Б.Эльконин. Ол «… возникновение первичных этических представлении есть
процесс усвоения образцов ... ... с их ... со ... » - деп ... [36. 295; ] Бұл ойын ол ... ... «Возрастные и индивидуальные особенности младших подрост-
ков» деген еңбегінде әрі ... ... ... ... мен
қарым-қатынас үлгілері жас балаларға ерекше әсер ететінін және ... олар ... ... ... ... ... [ 37. ... адамгершілік жағынан дамуындағы үлгілердің рөлі туралы мәселе
Л.И.Божовичтің еңбегінде де басты орын ... Ол ... әсер ... жас ... ... ... ... көрсетіп берді.
Сондай-ақ өз еңбегінде ол баланың әр жас кезеңіндегі ... ... ... жүйелерді сипаттауға тырысты. Сондай
жүйелердің бірі – баланың ... ... ... ... ... ішкі
моральдық саты (инстанция). Бұның шығу себебін автор баланың үлкендердің
талаптары мен үмітін ақтауға тырысуынан деп есептейді. ... ... ... ... ... ... ... адамның рухани кейіпінің
көрінуі мен бала ... ... ... ... ... ... ... сезімдерінің шығуымен баланыстырады. Соңғы
функционалдық жүйені ... ... мен ... ... яғни ... ... талдап қорытуымен сипатталатынын
және ол адамдарға өз мінез-құлқын басқаруға мүмкіндік беретінін айтады.
[38. 336]
Моральдық ... ... ... ... ... – бала ... түрлі қасиеттерінің қалыптасу жағдайы. Бұл тұрғыда Л.И.Божович пен оның
қызметкерлерінің еңбегін атап өту ... ... ... адамгершілік
қасиеттерінің психологиялық табиғаты және оның қалыптасу жағдайлары ... ... келе : « ... ... ... ... балада қалыптасқан және әдетке айналған мінез-құлық формалары
жатады. Сондай-ақ балада ... ... ... мен ... ... ... әрекет ету қажеттіліктері белгілі бір
мотивтерге байланысты ғана ... ... - деп ... [38. 262 ... ... ... ... қалыптасқан әдет
ретінде түсіну жеткіліксіз. Себебі мотив пен әдеттің теориялық дәрежеде
қаншалықты ... ... ... түсініксіз. Жақсы әдеттерді қамтамасыз
ететін мотивтердің мазмұны мен құрылымы ... ... ... ... байланысты қалыптасқан әдеттердің бір-бірінен ... бар? Бұл ... ... ... жауабы әлі де
экспериментальды дәлелдеуді ... ... ... ... ... мәселесімен А.Н.Лавриненко,
Н.Э.Фокина айналысты . Мысалы, Фокина 8, 12, 15 жас аралығындағы балалардың
бәріне бірдей бір даулы этикалық ... ... ... ... ... нәтижесі оған әр баланың ... ... ... ... берген. [39. 26]
Бірқатар авторлар моральды - әлемді игерудің ... ... ... ... оның негізгі функциясы қоғамда қабылданған құндылықтар
жүйесіне сәйкес әлеуметтік тәртіп пен адамдардың қарым-қатынасын реттеу деп
есептейді. [40; 41; 42; 43] ... бұл ... ... ... проблемы теории личности. М., 1974 г.), ... ... ... нравственности. М.,1974 г.), ... ... ... М.,1974 г.), С.Г. Якобсонның (Психологические
проблемы этического развития детей. М., 1984 г.) т.б. еңбектерінен білеміз.
С.Г.Якобсонның пікірінше, адамдардың ... ... ... реттеуді
қажет етеді. Сондықтан ол нормативті реттеуді ... ... ... ... ... ... ... бірі
ретінде қарастырды. Ол: «Нормаларды меңгеру, оның қажеттілігін білу,
түсінумен ... ... ... мен қағидалар негізінде ... ... ... білуге, сондай-ақ, өзінің күнделікті
өмірінде қолдана білуіне ықпал етуге ... ... » – деп ... 29-30 ]
Оқушыларға моральдық тәрбие беру мәселесін психологиялық ... ...... пен Қ.Жарықбаев. М.М.Мұқановтың пікірінше,
моральдық принциптерді тәрбие арқылы іс жүзіне ... ... екі ... бар: 1-ші жолы – ... бойынша, тәртіп сақтауға дағдыландыру; 2-ші
жолы – моральдық принциптерді ауызша түсіндіру. Бұлар өзара байланысты және
оқушыны ... ... ... ... жеке ... ... [45. 115 ] Оның ойынша, бастауыш мектеп оқушылары моральдық
принциптерді ... ... ... ... ... үнемі талдап
түсіндіріп отыруы қажет
Мұқановтың бұл пікірі Қ.Жарықбаевтың: «Бастауыш мектеп ... ... ... ... нормаларын орындай білуімен
сәйкес келе бермейді. Моральдық ұғымдарға түсінгенімен, қай ... ... біле ... ... ... моральдық түсініктердің
практикамен байланысу жағына көңіл бөліп, оқушыларды осыған ... ... жөн» – ... ... ... жатқанын көруге болады.
[46.205]
Жоғарыда айтылған пікірлерден оқушыларға моральдық ... ... ... барысындағы мұғалім қызметінің ... ... ... ... барысындағы мұғалімнің оқушылармен
гумандық қарым-қатынасынсыз көздеген мақсатқа жету мүмкін ... ... ... арасындағы қарым-қатынас – оқу-тәрбие процесіндегі маңызды да
күрделі ... ... ... ... Осы ... зерттеулер
оқушылар мен ұстаздар арасында қарым- қатынас орнатуда айтарлықтай
ерекшеліктер бар ... ... ... ... аша ... ... былай
деп жазды: « Оптимальды педагогикалық қарым-қатынас оқушының дамуына, ... ... ... ... ... беруді, оқушының жеке қасиеттерінің
қалыптасуына, оқуға деген ынтасын арттыратын жағымды ... ... ... ... ... ... ... етуге және оқыту процесінде мұғалімнің
жеке бас ерекшеліктерін барынша пайдалануға мүмкіндік береді». [47. 13 ]
Сонымен мұғалімнің ... ... ... ... ... ... деген жағымды оқу мотивтерін қалыптастыруға; 2-ден,
олардың бойында кездесетін психологиялық ... ... ... ... ойын ... ... тоқтап қалу т.б.) жоюға; 3-ден,
олардың дербес ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
В.А.Кан-Каликтің пікірінше, педагогикалық қарым-қатынасты әрбір ұстаз
меңгеруі қажет. Ол мұғалімнің оқушылармен қарым-қатынас жасау барысында
кездестіретін қиыншылықтарын ... ... ... ... ішкі ... позициясын түсіне алмау;
-Сабақ барысындағы қарым-қатынасқа жетекшілік етудегі қиындық;
-Педагогикалық міндеттерге сәйкес қарым-қатынасты өзгерте алмау;
-Өзінің сезімін сөзі арқылы жеткізе алмауы;
-Қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... айтылғандардан қарым-қатынастың мұғалімнің эмоциялық көңіл-күйін
қаншалықты қамтитынын және ... ... ... көңіл-күйіне
қаншалықты әсер ететінін көруге болады.
Сол сияқты В.А.Кан-Калик ... ... ... сөз бен ... мен ... дәл, ... ... білудің маңызын баса
көрсетті. Сөзіміз дәлелді болуы үшін оның мына бір ... ... ... ... ба, ... театрында балалар өзін қалай
ұстайды? Олар қайырымдылық пен жамандықты дереу ... Олар бар ... ... ... күн ... Бұл - өнер ... ... құдіреті, сөзбен әсер ету құдіреті. Ал бұл – сабақ үстінде
мұғалімге ең қажетті ... [48. 7-8 ... ... ... ... ... бірі ... дұрыс
қатынас әрекетін ұйымдастыра алуы, олармен қарым-қатынас жасауы және
олардың іс-әрекетіне жетекшілік ете білуі ... ... мен ... ... қарым-қатынастың бірсыпыра жәйттерін
психологиялық тұрғыда зерттеген ғалым – Е.Елеусізова. Ол мұғалімнің барлық
іс-әрекеті оқушылардың ой-пікірлері бойынша қалайша бағаланатынын ... ... және ... ... деп ... бөліп, шәкірттердің ұстаз
бойындағы сапалық қасиеттері мен ... ... ... ... пайым-түсініктерін мынадай төрт шарт арқылы бағалап көрсетеді:
1.Мұғалімнің адамгершілік сапалары мен ... ... ... ... өз ... ... мен ... шеберлігі;
3.Мұғалімнің сынып ұжымын басқарып, оған жетекшілік ете алуы;
4.Мұғалімнің мінез-құлқындағы даралық сапалары.
Арнайы зерттеу нәтижелерін талдай отырып, ол мұғалім жайындағы шә-
кірттердің ... ... ... ұстазға тән 27 ұнамды сапамен бірге
27 ұнамсыз жағы бар екендігін атайды және аса ... ... ... мен ... ... ... ... көрсетсе, төртеуі
ұстаздың сынып ұжымымен жүргізетін қоғамдық ... ... ... дара ... ... Ал ұнамды сапалар ішінен мұғалімнің
мамандығын жете ... ... ... - ... ... ... Бұдан
оқушылар үшін гуманды қарым-қатынастың қаншалықты маңызды екенін байқауға
болады [49.51-55; 50.55-57].
Көптеген психологтардың пікірінше, баланың ... ... ... ... іс-әрекет үстінде қалыптасады. Мысалы, Л.С.Рубинштейн «
Психологияның жалпы ... ... ... ... ... өзінің көпқырлы психологиялық қасиеттерімен, ақиқат тұрмысымен,
адамның күнделікті өмірімен ... және ... ... ... ... [51. 103 ]
Сонымен, оның ойынша, тұлғаның психикалық қасиеттері оның ... ... ... ... арқылы көрінеді де, қалыптасады да.
Дегенмен, С.Д.Шевченконың ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас арқылы қалыптасады. Ол баланың рухани
әлемінің қалыптасуын ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін ұйымдастыру формалары – тұлғалардың
өзара қарым-қатынасы – баланың рухани әлемі. [52. 9-11 ... ... ... ... ... мен ... ... С.Д.Шевченко, Ш.А.Амонашвили, С.М.Елеусізова
т.б.) мұғалімнің өздерімен қарым-қатынасы, кәсіптік ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың
пікірлері мен тілектері төмендегідей деген тұжырымға келген:
-әділ, барлық балаларға бірдей қарайды;
-балалардың ... ... ... ... және әр оқушының өз күшіне өзі сенуіне көмектеседі;
-сабақты және сабақтан тыс ... ... ... ... де көңілді, балаларды да көңілдендіре алады;
-оқушыларды түсіне алады, ... жылы ... ... дос болуға, бір-біріне көңіл бөлуге,
көмектесуге, ... ... ... баулиды;
-жеке өмірін, іс-әрекетін ұйымдастыруға көмектеседі;
- әр оқушының жетістігіне немқұрайды қарамайды, елеп отырады;
- кемшілігін бүкіл сынып алдында ... жеке ... ... ... пікірлері мен тілектерін оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... етеді, яғни қарым-қатынас
жасау технологиясын меңгеруі қажет. Бұл тұрғыда А.Жүнісованың ... ... ... ... Қарым-қатынас - басқа біреудің жан дүниесіне, «мен» ... ену, ... ... ... жан ... ену үшін ... ... Сондықтан қарым-қатынасты ұйымдастыруда субъектінің психологиялық
жағдайын ескеру керек;
- ... ...... мен ... ... ... нәтижеге тек қана мұғалім ... ... ... тең
қарағанда ғана жетуге болады. Ол үшін мұғалім біріншіден, оқушының рухани
дүниесіне ... ... ... оның ... ... оның ... ... және іс-әрекетті таңдау хұқына ие екендігін ... ... ... ... ... ... оның ... мен
қуанышына ортақтасуы, үшіншіден, оның өзіне тән жеке қасиеттері мен
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ара қашықтықтың да өзіндік маңызы
бар. Бұл мұғалімнің балаға деген көзқарасының әр ... Ара ... ... ... сөйлесуінен «сіз» және «сен» түрінде – еркелету
және ресми дауыс ырғағынан ... ... - ... ... ... ... мәдениетіне сай мінез
қалыптасуына жауапты. Беделділік және өзіне деген сенімділік ... ... ... ... ... болуы керек. Басқаны тыңдай білу,
оны құрметтей білуді де оқушы мұғалімнен үйренеді. Оқушыға деген мұғалімнің
табиғилық, ... және ... ... оның тарапынан да
осындай іс-әрекеттердің пайда болуына әсер етеді. ... ... ... қана қоймай, оны өзінің деңгейіне дейін көтеруі тиіс;
- Ақылды ... ... ... тыс ... ... ... ... бағыт-бағдар береді. Сонымен қатар, қарым-қатынаста
мұғалім өзінің бет-әлпеті мен қимылына да көңіл аударғаны дұрыс. [53. ... ... ... еңбектеріне талдау жасау бізге
бастауыш мектеп жасындағы балалардың моральдық қасиеттерінің қалыптасу,
даму ... ... ... ... біріншіден, бастауыш мектеп
жасындағы балалар өте сезімтал, сенгіш, ... ... ... шаққа қарағанда бастауыш сынып оқушыларында мінез-құлық
дағдарысы айқын ... ... ... ... ... ... ... нәрсені есінде жақсы сақтағаннан гөрі, оны іс-әрекет арқылы
жүзеге асырғанда ғана ... ... ... Сондықтан оларды жақсы
әдеттерге үнемі араластыру қажет.
Бірсыпыра психологтардың пікірінше, бастауыш мектеп ... ... ... ... жағдайлар ықпал етеді:
-балалардың үлкендердің үмітін ақтауға, құрметіне ие болуға тырысуы;
-мұғалімнің балалармен жылы, мейірімді қарым-қатынасы;
-мұғалімнің және бала құрбыларының ... ... ... ... ... пайда болуы т.б.
Бастауыш мектептегі оқу-тәрбие процесін ... ... білу өте ... деп ... ... келе, біз гуманизм бүкіл адамзат баласын бұрыннан
толғандырып келе жатқан мәселе екенін байқаймыз. Бұл тек ... ... ... ... педагогиканың негізгі мәселелерінің
біріне айналғанын көруге болады. Өйткені ... ... ... ... ... сол ... сай адамдарды қалыптастыру, тәрбиелеу
педагогиканың, ал ол ізгілік қасиеттер адамның бойында қалай пайда болып,
дамитынын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қауымымен бірге туып, бүкіл халықтың тәрбие
жүйесімен бірге өмір ... келе ... ... ... ... ... ... т.б. ауыз ... ... ... Бұл ... ... қырлары тамырын
тереңге жіберіп көне заманнан бастау алады.
Алғашқы таптық қоғамның ... ... ... ... яғни ... ... әр қоғамдық даму кезеңдеріне сай
өзгеріп, толықтырылып отырған. ... ... ... ... мына бір пікір дәлел бола алады: « …ешқандай басқа моральдық норма
бұлжымайтын маңызға ие ... ол ... ... ... ... қайта өмірдің шындық формасы мен тарих қозғалысынан жаңа мән-
мағынамен ... [54. 35 ... біз ұлы ... ... ... ұғынып, оны қоғам
қажеттілігі мен даму ... сай ... ... дейін,
адамдардың практикалық іс-әрекеті түрінде өмір ... және ... жеке ... ... бір ... ... ... толықтырылып отырғанын көреміз. Әрі қарай Сократ,
Аристотель, Платон, шығыс ойшылдары әл-Фараби, Ибн-Сина, Ж.Баласағұн, ... ... тағы ... гуманизм туралы пікірлері гуманистік
педагогиканың қалыптасуына алып ... ... ... ... ... ... жаңа кезеңі
болды. Бұл кезеңдегі ағартушылардың басты назары баланы жан-жақты білу,
баланың жеке басын бағалау болды. Қайта өрлеу ... ... ... (Утопия ), Т.Компанелла (Город солнце ) т.б. да ағартушылар баланы
тәрбиелеу туралы ... ... ... ... ... ... ... ойшылдардың дене және ... ... ... ... ... ... әрі қарай дамытты. Адамның
бостандығын, тұлғалық дербес ерекшеліктерін ескеру қажеттілігіне ... ұлы ... ... өзінің «Утопия » деген ... ... ... ... қарсы шыға отырып, қоғамды, ондағы
адамдардың ... мен ... ... ... ... орнатуға тырысты. Оның теориясының негізгі ... ... ... ал ондай қоғам орнату үшін адамдар табиғат ... өмір ... ... ... ... ... ... тән өң беріп, бәрін бірдей
жылылыққа бөлейді және ... ... жеке өз ... ... айыптайды. Ол барлық адамдар тең және ... адам ... ... не ой, не дене ... ... ... ... ұстанды. Оның ойынша, заңды бұзбай бақытқа қол жеткізу, бұл ... ... ... үшін ... ету – бұл дін; өзің ... ... аяқпен таптау – бұл қылмыс. [55. 99 ]
Гуманистік педагогика ... ... мен ... зор еңбек сіңірген ұлы ғалым – ... Ол « ... » ... ... «Тәртіптің жақсы үлгісін бізге ... ... ... Ол ... жердегі өсіп-өнетін заттарға: 1) үздіксіз
жарық пен жылылық береді, 2) ... ... ... мен жел ... 3)
арасында сирек болса да от шашып, найзағай жібереді, бірақ осының өзі ... өсіп ... ... ... ... отырып, мектеп басшылары
жас буынды белгілі бір шеңберде ... ... ... ... ... үйретсе де, соның бәрі тұсында ұстаздың өз
басы жанды мысал болып, үздіксіз өнеге көрсетеді;
- ол балаларға ақыл-кеңесін ... ... ... ... ... Бірақ сабақ үйрете ме, ескертпе айта ма, ... ... ме ... ұлы ... ... бір мәселесі – соның бәрін ... ... ... белгісі деп білсін. Ендеше ұстаз ешкімнің ... ... ... білдіремін деген мақсатта болуға тиіс. Егер шәкірт ұстаз
тарапынан ... ... ... ... оның ... ... ... бала
тәртіпке мойын ұсынбайды, ұстазды сыйламайды, мектеп ісіне жеңіл қарайды »
-деп бала ... ... ... ... берді. [56. 94 ]
Я.А.Коменский баланы адамгершілікке тәрбиелеудің он алты ... ... ... ... өз ... ... ... жақын
келетін ережелерге жете тоқталуды жөн көрдік. Олар мыналар:
1.Ізгілік мінез барлық балаға ... ... Жас ... не ... және адал деп ... ... ... де жүйелі үндестікте алып, толық,
қалдықсыз және бұрмалаусыз егіп бағу ... ... ... сәби ... бастап егу керек, жаны
кірлеп, кемшілікке белшесінен батқан соң, ол ізгілік ... ... ... үшін бала ... ... ... Көп жүгіріп үйренбей, жылдамдық жоқ, адамдармен көп ... жоқ, көп ... ... ... жазу жоқ. Көп ... ... құлақ
болады, сабырлы болу үшін сол сезімді ғана көбірек жемдеу керек, шыншыл
адам өтірікті сүймейді, ... ... ... т.б. ... егемін дегендердің сөзінде, ісінде қылаудай да мін ... ... ... баланың көз алдынан ата-ана, тәрбиеші, ұстаз, дос –жарандарының
өмірінен алған өнегелер шамдай жарқырап, әсте ... ... ... ... ... маймылға ұқсас: ол нені көрсе де
мейлі ... ... ... ... ... ... өздігінше,
санасыз түрде еліктейді. Олар барлық істі танымнан ... ... Бала ... өмір ... ... себебі ол бізге
жақын және адамға күшті әсер ... ... бір іс - оқып ... ... ... ... жол ... болмаса оқушы олардан жаман ... [56. ... ... бұл ... ... сыныптағы оқу-тәрбие ісін
гуманизациялауды жүзеге асыруда ... ... ... бірі болып табылады.
Я.А.Коменскийдің тәрбие ісі ... ... ... ... ... ... әрі қарай дамытқан атақты француз ...... – жаңа ... ... ... адам ... ... деген қағиданы ұстанған ойшылдардың бірі. Ж.Ж.Руссоның
пікірінше, нашар, дұрыс жүргізілмеген тәрбие бала табиғатына тән ... ... оның ішкі жан ... ... ... ... ... тәрбиеші мен тәрбиеленушінің бір-біріне диктатор және
құл ретіндегі қарым-қатынасына сүйенген авторитарлық тәрбие әсер ... ... ... ... саналы әрекет ететін адамдарды тәрбиелеу
мүмкін емес. Сондықтан тәрбиеші ... ... ... және ... оның ... ... ... отырып жүргізілуі қажет. Табиғат
балаларды жақсы көріп, оларға ... үшін ... - деп ... [57.
11 ]
Ж.Ж.Руссо тәрбиенің үш түрін ... ... ... ... Адам ... ... ... де қатысады: табиғат біздің
нышандарымыз бен ... ... ... ... ... ... көмектеседі, заттар бізге әсер етіп, тәжірибе береді. Табиғи тәрбие
бізге байланысты емес, ол өзбетімен әсер етеді. ... ... ... ... ал тәрбие – ұлы іс. Ол еркін және бақытты адамды жасай
алады деп есептейді.
Ж.Ж.Руссоның педагогикалық тұжырымдамасының негізі – жас ... ... оның ... ... ... білу ... деп ... - табиғат баланының есеймей тұрып, алдымен бала болуын қалайды.
Егер біз осы тәртіпті бұзсақ, онда не дәмі жоқ, не ... ... ... ... ... ... өндіреміз»,- деп бала тәрбиесінде оның ... ... ... ... [57. 14 ] Ол: ... ... ... қажет екендігін білу үшін олармен дұрыстап ... ... ... ... ... бар, соған орай оларды басқару қажет,
істің нәтижелі болуы үшін осы жолды таңдауы керек, басқаша ... ... ... ... ... алғашқы сөзіңді арнамас бұрын табиғаттан үйрен,
тәрбиеленушіңді әбден бақыла; оның мінез-құлқының қалыптасуына ... оның ... ... көргің келсе, қандай да бір ... ... ... ... ұмтылма», – деп, баланы тәрбиелемес бұрын, оның жан
дүниесін ... ... білу ... ... ... болмаған
жағдайда істің аяғы насырға шабуы мүмкіндігін айтады. [57. 26 ]
Тәрбиелеу барысында зорлықтың барлық түріне қарсы шыға отырып,
Ж.Ж.Руссо, баланы ... ең ... жолы – ... ... ... ... міндеті – баланың оқуға деген қызығушылығы мен ниетін тудыру, ол
үшін баланы оқуға деген қажеттілік және ... ... ... деген ниеті
туатындай жағдайға қою қажет деп есептейді. Сондай-ақ ол балаға жақсылық
пен жамандық, адамның ... ... ... туралы білудің қажеті жоқ.
Бала – бала болып қалу керек. Баланың өз көзқарасы, өз ... өз ... ... оған ... ... мен ... ... міндеттеуге
болмайды деп есептейді. Ж.Ж.Руссоның пікірлері гуманистік ... зор ... ... ... ... ... тәрбие мен білім беру жүйесін жоғары
гуманистік негізде ұйымдастыру мәселесін ... ... ... Оның ... ... ... дамуына
Ж.Ж.Руссоның «табиғи тәрбие» теориясы үлкен ықпал етті. Көп ... ... ақыл – есі кем ... ... мен ... ісімен айналысу
тәжірибесінің нәтижесі, М.Монтессориге ақыл – есі кем ... ... ... кәдігімгі ақыл-есі дұрыс балаларға да қолдануға болады
деген ... ... алып ... ... ... ол ақыл-есі кем
балаларды оқыту жұмысын тоқтатып, кәдімгі балаларды оқыту ісіне өз өмірін
арнады.
М.Монтессори ... ... ... ... ... процесіне қатысып, талдау жасай отырып, әр баланы оқытып, дамытуға
болады, ол үшін оны ... ... білу ... Ал ... ... тәрбиеленуші
жеке тұлға ретінде өзін еркін ұстай, көрсете білгенде ғана мүмкін деген
қорытындыға келді.
Балаға түпкілікті әрекет бостандығын берген ... ғана оны ... ... тек оның ... ... ... жағдайларда ғана оны тежеу
керек дегенді М.Монтессоридің педагогикалық қағидасы деп тануымыз керек.
[58. 10-11]
«Адамның жаратылыстағы орны» деген мақаласында ол: « ... ... ... ... танып, бақылауда; бұл құдірітті біліп,
сүйіп соған қызмет ету ... ... ... ... ... көрсетуде
үйретуші емес, үйренуге баулушы бағытын ұстану керек. Екі түрлі іс ... ... және ... қатысты білімнің бәрін беру; баланың ішкі ... оған ... ... ... ету; көз ... осындай ішкі жан
дүниесі күшті баланы ынтымақтастық ниетімізбен сырттай бақылауымыз керек.
Тәрбиенің негізі осы ... ... Біз бала ... ішкі сырларын, жасырын
қасиеттерін көре білуіміз керек және бұл ... ... ... - деп, ... жан ... ... ... отырып, оның бойындағы табиғи нышандардың ашылуына көмектесу
керектігін ескертеді. [58. 14 ]
Гуманистік ... жолы ... ... ... ... ... ... арнайы педагогикалық орта құруды қарастырды. Ол
баланың қоршаған ортасы оған қажетті нәр бере ... етіп ... деп ... ... орта баланың ішкі қажеттілігін қанағаттандыруға сай
келетіндіктен, тұлғаның ақыл-ойын жаттықтырып, шыншылдық, жұмысқа деген
тұрақтылық, шыдамдылық сияқты ... ... ... жан ... ... жүйесінің тағы бір басым жағы - әр оқушының даму
деңгейіне сай ... ... ... бағдарламаны қолдана отырып, оқу-
тәрбие іс-әрекетін мүмкіндігінше жекелеу.
Жекелеп оқыту, М.Монтессоридің ... әр бала ... ... сай ... ... мұғалімнің нұсқауынсыз, өзі
таңдап алатындай дайындық ортасын құру. Оның негізгі жаңалығы – ... әр ... ... ... мен ... ... ... мен білімді меңгерудегі өзіндік ерекшелігіне сүйенген оқу
процесін құра білгендігі. ... ... ... ... оның оқушыларды жекелеп оқыту арқылы ... ... ... ... ... ... Оның бұл идеясы
біздің негізгі ... ... ... ол ... жүйесіне
түбегейлі қарсы шықты.
Гуманизм мәселесі орыстың ұлы ... ... ... ... ... Оның ... – адам ... мен бостандығын, қадір-қасиетін ... ... заң ... тең ... ... - ... ... Ал мұндай тәрбиені жүзеге асыратын орын – мектеп. К.Д.Ушинскийдің
пікірінше, мектеп балалардың сыртқы қоршаған ортасы ... ... ... ... ... оның ... ... тәрбиесі де соған
байланысты. Сондықтан ол баланы ... ... ... енгізуді ұсынды:
- балаға еркін шығармашылық іс-әрекетпен шұғылдануға ... ... бұл ... дамуы үшін оның табиғи және қоғамдық ортасын
ұйымдастыру;
- ... бала ... ... оның ... ... ... жағымды әдеттер мен мінез-құлық дағдыларын жинақтауға
көмектесу.
Ол: « Ешбір тәрбиеші қандай ... ... ... болса да, өз
тәрбиеленушілерінің іс-әрекетін жағымды басқара алмайды, сондықтан ол
балаларға өздерін ... ... ... ... да, ... емес ... ... жағдайларды ұйымдастыруы қажет. Бұл шын ... ... орта ... ... ... іс-әрекетін ұйымдастыруға
итермелеуші, эгоистік ұмтылыстарын тежеуші күш ... және оның ... ... ... - деп ... [59. 45 ... ... пікірден бала бойында гумандық ... ... ... ... біршама бөлігі өтетін мектептегі,
сыныптағы ортасын, яғни оқу–тәрбие процесін гуманизациялаудың ... ... ... ... ... ... ... жеке басының адамгер-
шілік қасиеттері мен педагогикалық әдеп пен ... ... ... ... ... әсер ... шын тәрбиеге тәрбиешінің өзі тікелей
ықпал етуі керек. Тек қана жеке тұлғаның қара басы біреудің жеке басының
дамуына және ... әсер ете ... ... ... ... әсер ету ... - ... К.Д.Ушинскийдің пікірінен ұстаздың жеке
басының адамгершілік қасиеттерінсіз ... ... ... беру ... сөз
етуге болмайтынын байқауға болады.[60. 47 ]
Ол Я.А.Коменский мен Ж.Ж.Руссоның тәрбие бала ... ... ... ... қағидаларын әрі қарай толықтыра отырып, педагог ең
алдымен бала табиғатынан үйренуге міндетті және бала ... ... ... үшін ереже жасауға пайдалануы керек деп есептеді.
К.Д.Ушинскийдің гуманизм теориясына қосқан жаңа үлесі – гуманизмнің
қоғамдық ... мен ... ... ... ... ... пікірі. Ол әр
халықтың гуманизмге ұмтылысының көрінісі әр түрлі болады, ... ... ... ... бар және ... ... сол идеяларды жеке
тұлғаларда қайта жаңғыртуға тырысады, ол идеялар әр ... ... ... оның ... ... анықталады деген пікірді ұстанды.
К.Д.Ушинскийдің бұл пікірі қазіргі заманда өз жалғасын тауып отыр.
Ескі ... ... ... ... ... ... бірі, ұлы педагог – Л.Н.Толстой. Ол Ж.Ж.Руссо сияқты еркін
тәрбие мәселесіне баса назар аударды. Оның еркін тәрбие туралы философиялық
тұжырымдары ... ... ... болды. Оның ойынша, адамның
көзқарасы мен сенімін ықтиярсыз қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... ... қағидаларын
негіздеуге көп көңіл бөлді. Толстойдың пікірінше, баланың адамгершілік
бейнесі тек ... ... ... ... ашылады.
Алайда, ол бұл еркіндіктің шекарасын ашуда қателіктер де жіберді.
Мысалы, мектеп үшін оқу ... ... ... ... ... тыңдауға, не тыңдамауға, сабаққа қатысуға, не қатыспауға ерікті
деуі - осының ... Біз ... ... тәрбие туралы прогрессивті
идеяларын дұрыс түсіне білуіміз керек. ... ... ... ... тарту, қызықтыра білуге бүкіл күш-жігерін жұмсай ... ... мән ... жеке ... ... оны ... қажетті білім, дағдылармен
қаруландыру, баланың творчестволық күшінің дамуына ... ... ... үшін ... ... ең ... ең ... ең игілікті
мақсат.
Бала жаны әдемілік пен мейірбандылыққа толы, тәрбие мен білім берудің
мақсаты бала бойындағы ... ... ... деп көрсете отырып, ол
баланың жеке басын сыйлау, оның белсенділігі мен творчестволық күшін дамыту
талабын қойды.
Л.Н.Толстой «Ұстаздар үшін жалпы ... » ... ... ... ... істі ... ... ғана жақсы мұғалім болады.
Балаларды ата-ана сияқты сүйетін мұғалім барлық ... ... ... істі және ... ... ... әлде қайда биік
тұрады. Егер мұғалім педагогикалық істі де, балаларды да ... ... ... ... маңдай алды мұғалім » - деп жазды. [61; 62.14-15] Сондай-ақ ... ... күйі ... ... болу үшін ... ... ... мен
жолдастарынан ұялмауы, екіншіден, оқушы сабақты ... ... ... ... ... ақыл-ойы шаршамауы, төртіншіден
сабақ баланың шамасына сай болуы қажет дейді.
Л.Н.Толстой балаларды адамгершілікке тәрбиелеуге, әсіресе ... ... ... ... Бұл оның діни ... ... жылдары еді. ... ... ... делелдеуі Толстойға өткен ғасыр гуманистері арасынан алдыңғы
қатарлы орын алуға ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Қазақ халқының тұңғыш педагогтарының
бірі Ы.Алтынсариннің педагогикалық теориясы мен тәжірибесіне К.Д.Ушинский
мен Л.Н.Толстойдің еңбектерінің үлкен ықпалы ... ... ... да ... ... ... халықтық
қағиданы ұстанды, яғни оқыту мен ... ... ... ... ... ... келуі керек деп есептейді. Сондықтан ол қазақ
балаларының ... мен ... ... ... ... ... «Әке мен ... «Ауырғаннан аяған күштірек», «Таза бұлақ»,
«Жаман жолдас», «Асан мен Үсен» т.б. ... ... ... бастауыш
мектеп жасынан бастап балаларды адамгершілік, достық, шыдамдылық, кең
пейілділік сияқты қасиеттерге баулуға, ... ... ... ... ... ... бірі ... қазақ даласында мектеп ашуда, оның ірге
тасының берік болып қалануында ... ... ... өте ... байқаймыз. Оны Алтынсариннің Н.И.Ильминскийге жазған мына бір
хатынан көруімізге болады: «…жаңа салынып жатқан ... ... ... ... ... ... және мықты қалануына байланысты болатыны сияқты, біздің
қолға алып отырған ... де, ... ... бар ... ... ... ... байланысты, сондықтан да мен қазір жақсы оқытушыны
дүниедегі заттың бәрінен де қымбат көремін». [63. 322 ... ол ... ... ... ... ... ... зор мән
берді. Оның ойынша, мұғалім балалармен істес бола отырып, егер балалар бір
нәрсені түсінбейтін болса, онда оқытушы оларды кінәлауға тиіс ... ... ... өзін ... ... Ол балалармен сөйлескенде ашуланбай,
жұмсақ сөйлеуі, шыдамдылық көрсетуі керек, ... ... де ... етіп ... керек деп есептейді.
Ы.Алтынсариннің В.В.Катаринскийге: «Біздің А.Г.Бессонов, сірә, есінен
айырылған болар деймін. Әйтпесе, оның өз оқушыларына істеген сорақылықтарын
басқаша түсіне алатын ... .Ол ... ... ... қарай бастайды
да, екінші жағынан, оқушылар оқудан бас тарта бастапты. Тіпті ол ... ... деу ... ... дейін және оларды кластан желкелеп
шығаруға дейін барыпты», – деп ... ... оның ... қаншалықты жиіркенішпен қарағанын көруге болады. [63. 389 ]
Балаларды ізгілік қасиеттерге ... ... жеке ... ... Ж.Аймауытов пікірлерінің маңыздылығы одан кем емес. ... ... ... ... ... ғылым үйреткенше, теңгедей өнеге
көрсет. Тәрбие жүзінде ғылымның төресі таза жүректі, ... ... адам ... шығару. Баланың жүрегін тәрбиелеп, жауыз ... ... ... ... жақсы өнеге – шын жақсы, үлгілі тәрбиеші» –
деп, тәрбиешілерде ең ... жас ... ... ... ... ... ... болуы керектігі жайлы сөз етеді. [64. 350]
К.Д.Ушинский ... ... та ... өте ... ... ... деп тапқан нәрсеге баланы ептеп, ... ... ... әрі бала ... ... ... оны ... туралы жазды. « Мұғалімнің бір қырағылығы - деп ... ол, ... ... әр түрлі болатын ерік қабілетін, икемін тап ... білу ... ... ... түзу ... беру қиын ... ». [64. 367 ]
Сол сияқты, Ж.Аймауытовтың мына тағылымдары бала тәрбиесімен
айналысатын адамдар үшін қағида іспеттес:
- Баланы іспен емес, ... ... ... ... ... ... Адам ... ақыл қайратының әр түрлі болуы – тәрбиенің алуан
түрлі болуынан;
-шәкірттерін еш уақытта намыстандыра алмаған оқытушы қолындағы ... ... ... ... ... ... деген ынталанушылық – адам бойындағы ой еңбегі күшінің
қайнар көзі, ... ... ... ашу, ... ... ағызу,
өркендету өнері мұғалімнің бойына біткен қасиет болуы керек;
- жақсы оқытушы болу үшін ... ... кең ... ... ... болу ... Шәкірттерінің қалт еткен қылығын байқап,жауабына
әзір тұру керек. [65. 71-73 ]
Ж.Аймауытовтың « ... », « ... ... » және т.б.
еңбектері мен педагогикалық қызметі қазақ педагогикасы мен ... ... ... зор ықпал етті.
Ы.Алтынсариннен кейінгі еңбегі ерекше ... ... - ... ... Ол ... ісін ... азаматтық міндеті деп санап,
қазақ халқын маса болып ызыңдап оятуды ... ... ... ойлары мен істеген істері тек оқу-
білімге шақырумен тынбай, қазақ даласындағы ... ... ... ... ... ... ... беттеріне жариялап
тұрды. Өзі « Оқу құралы », « Тіл құралы », « ... », ... ... ... да ... ашуға байланысты оқу құралдары мен әдістемелік еңбектерін
жазды.
Мектеп балаларына арналған ... ... ... ... ... ... әрі тіл ... мүддесін көздегені
байқалады. Мысалы, бірінші ... ... ... ... аса ... етіп ... көздейді. Сондықтан қазақ
балаларына таныс мақал-мәтелдерден, нақыл сөздерден, өлең-жырлардан алынған
мысалдардың барлығы дерлік адамгершілікті пен адалдықты, ... ... ... тағы сол ... игі ... уағыздайды. Өнер-білімге
шақырады. Мысалы, «Адамшылық диқаншысы» деген өлеңінде:
Адамшылық диқаншысы қырға шықтым,
Көлі жоқ, көгалы жоқ – қорға шықтым.
Тұқымын адалдықтың ... ... ... құл халықтың –, деп жырлайды.Бұл өлеңде ... ... ... ... ... ... ... «Тарту» деген өлеңінде:
Балалар, бұл жол басы даналыққа,
Келіңдер, түсіп, байқап, қаралықта.
Бұл жолмен бара жатқан өзіңдей көп,
Соларды көре тұра ... ... - ... жарық, кетпес байлық,
Жүріңдер, іздеп тауып алалық та! – деп, ... ... ... ... өз ... табуға шақырады. [66. 15-16 ]
А.Байтұрсынов та Ы.Алтынсарин сияқты қазақ ... ... ... ... ... жете көңіл бөлуіне байланысты екеніне өз
еңбектерінде айрықша тоқталады және мектеп ашу, оның ... ... ... ... ... ету ... ... өз ұсынысын айтады.
Ол «Қазақша оқу жайынан» деген мақаласында: «…бала оқытатындар бала
оқытуын ... ... ... Бала ... ... ... деген адам әуелі
балаларға үйрететін нәрселерін өзі жақсы білерге ... ... ... ... ... ... ... өсіп жеткенше тәнімен қатар ақылы
қалай кіретін ... ... ... ... ... ... ... ішкі
халінен хабар аларлық болуы керек» – деп, баланы тәрбиелеуде оның табиғатын
жете білуге, ... ғана ... ... ... ... ... ... пікірі алдыңғы қатарлы гуманист педагогтардың идеяларымен үндесіп
жатқанын көруге болады. [67. 433 ... ... мен ... ... ... зор үлес қосқан көрнекті ағартушы- педагог – М.Жұмабаев.
Оның «Педагогикасы» – педагогика мен педагогикалық ... ... ... ... ... халқымыздың бай тәжірибесін бақылап, жинақтап, оны ... ... ... ... ата-аналар мен мұғалімдерге
баланы тәрбиелеу туралы құнды пікірлерін жазып қалдырды. Оның ... және ... ... ... ізгі ... ... тиіс. Ол
үшін, біріншіден, үйдегі және мектептегі тәртіп құбылмалы болмауы, яғни ата-
ананың, мұғалімнің көңіл-күйіне қарап, тәртіп ... ... ... - ... ізгі ... ... негізделуі керек. Екіншіден,
баланың жаратылысы, ... ... ... тию ... ... егер ... жағдайда, бала бұл жасама тәртіпті оп-оңай бұзып кетеді, яғни бала
өтірік айтуға, алдауға үйренеді.Үшіншіден, бала мен ... ... ... ... ... ... ... шет, жат деп қарамауы, екеуінің
арасында ... ... ... Бала ... ... ... ... ортақтаса алатындай, сырын аша алатындай досым деп
білуі керек. Сонда ғана ол ұнамсыз қылықтарға бармайды. [68. 140 ... бұл ... ... ... негізгі идеяларының бірі
екенін байқау қиын емес.
Адамгершілік, қайырымдылық, кішіпейілділік ... т.б. да ... ... ... тікелей байланысты. Сол үшін М.Жұмабаев
баланың кіші жастан бастап мінезін дұрыс тәрбиелеуге жете ... ... ... ... дұрыс мінез пайда болу үшін мынадай негізгі екі шартты
орындау керек:
1.Баланың өз ... ... іске ... ерік беру;
2.Баланы құбылмайтын, ұсақтықпен қажытпайтын темір тәртіпке бағындыру
керек. Осы екі жағы тең ... ... ... ... осы екі ... ... аударып жібермей, баланы ортада ұстай білу
үшін тәрбиешілерге мынадай ұсыныс айтады:
1) балаға бір нәрсені істе дегенде ақырмай – ... ... ... да ... ... да ... ... секілді табансыздық көрсетпеу
керек. Себебі бала адам ... ... ... ... ... болса,
бала оның тиянақтылығына еліктейді;
2) балаға бір нәрсені істе дегенде ол сол бұйрықты себебін ұғатындай
болу керек. [68. 151-152 ... ол ... ... ... ... мұғалімнің
оқушылармен дұрыс қарым-қатынас жасай білуінің маңыздылығын көре білді. Бұл
тұрғыда ол: ... ... қылу ... ... жоғарлыққа ұмтылуын,
барлық ынтасын байлап, жасық, ынжық қылады. … Ұялу ... ... ... разы болу ... Адамда бұл сезім басқалар өзін ... ... ... ... ... ... беру ... менмендік,
ретсіз тәкәбарлық туғызады» – деп жазды. [68. 127-128 ... ... ... ... ... ... жұмсақ жолдасы
болсын» - деген тамаша пікірі ... ... ... ... керек
деп ойлаймыз.
Сонымен, М.Жұмабаев қазақ балаларының психологиясы мен анатомиялық,
физиологиялық өсу ... ... ... ... ... бағытта тәрбиелеудің нақты жолдары мен әдістерін ұсына білді.
Оның: «Баланы ... қылу - ... ... ақылмен, әдіспен күресе
білетін адам шығару деген сөз. Қалса өзін, асса барлық адам ... ... өрге ... ер ... ... сөз»– деген пікірі бүгінгі күнгі
қоғам талабымен ұштасып жатқанын көреміз. [68. 154 ... ... мен ... ... ... ... роль
атқаратына үлкен мән берген педагог, ағартушыларымыздың бірі - С.Көбейұлы.
«Білім ... ... ... деп ... ... - оқытудың мазмұнына,
мұғалімнің әр балаға жеке-жеке ... ... ... ете ... ... ... оның бейімділігін, еркін білу, балалар дүниесімен қоян-қолтық
араласу, оны жаңа дүние үшін ... ... ... ... – міне осы ... барлығын мұғалім меңгеруге тиіс». [69.
11 ]
Оның пікірінше, мұғалім балаға білім беріп қана қоймай, сонымен ... ... ... де ие ... ... Ол бала ... жарасымды
әдет-дағдыларды ұрыспай, қорқытпай, жеке басын сыйлай отырып, орынды
талаптар арқылы ... ... жөн деп ... ... ... «Үлгілі тәржіме», «Үлгілі бала» атты оқу ... ... Оған ... ... ... ... әңгімелері енеді. Ол бастауыш сынып
оқушыларының жас ерекшелігін ескере ... ... ... ... ... етіп жазған және әңгіме соңына бала қайталағанда оңай
болу үшін сұрақтар беріп отырған.
Хрестоматияға баланы достыққа, татулыққа, ... ... ... етіп ... ... ... таңдаулы әңгімелерді
енгізуі – оның шебер де парасатты педагог екенін көрсетеді.
Гуманизм мәселесіне ... ... бар ... бірі ... Ол «Ұстаздық дастан», «Мұнара ... ... ... Дзержинский атындағы коммунада қиын балаларды ... ... ... ұжымымен тәрбие жұмысын жүргізудің ғылыми
теориясы мен әдістемесін құрды.
Қиын балаларды қайта тәрбиелеуде, ... ... ... пен ... ... ... ... қоюдың маңызды екенін өз тәжірибесінде
дәлелдей отырып, ол: «Қашан болсын адамның жақсы жақтарын проектілеу керек,
педагог ... ... ... – деп жазды [70.101]
Бірде ол НКВД коммунасында тәрбиеленіп ... 50 ... ... ... ... жібереді. Бұдан Макаренконың балаларға деген
үлкен ... ... ... ол ... ... қатар талап қоя білуге
де көп көңіл бөледі. Оны мына бір пікірінен байқауға болады: «Біз ... ... ... ... оның күш - ... ... ... баға беріп, құрмет көрсеткендігіміз болып табылады». [70.106
]
Оның негізгі қағидалары – адамға мейлінше көп талап қою, ... ... ... ... қадірлеу.
Педагогикалық тәжірибесінің объективті мәліметтеріне сүйене отырып,
А.С.Макаренко алғашында ұжымнан сырт ... ... яғни ... ... ... мойындамай жолдастарына қарсы шыққандарға ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп бергендей, өзінің
жұмысына өте қауіпті болып табылатын адамдар айрықша көзге түсетіндер емес,
қайта ... ... ... ... ... екенін байқаған.
Сондықтан ондай балаларға ерекше назар аудару қажеттігін ескертеді.
А.С.Макаренко алдыңғы қатарлы педагогтардың мұғалім бойынан ... ... ... туралы ойларын толықтырып, оларды даярлауға
айырықша көңіл бөлу қажеттігін айтады. Оның ... ең ... ... ... ... оның жүріс-тұрысын жөнге салып, ұйымдастыра білу
керек, онсыз ешбір адам ... ... бола ... Сонымен қатар, ол
балалардың мінез-құлық пен ... ... ... үшін ... бір ... ... ... керек деп есептейді. А.С.Макаренконың
педагогикалық тәжірибесі мен теориясы бала ... ... ... ... ... ... ... берді және ол өз маңызын жоймақ
емес.
Педагогика тарихындағы гуманизм ... ... ... мен еңбектеріне тоқталмай кетуге болмайды.
Елуінші және алпысыншы жылдары Павлыш орта мектебі балаларға ... ... мол ... жинақтады. Ол оқушылар бойында гумандық
қасиеттерді қалыптастыру үшін ... ... ... мүшелеріне әсер етуді
көздейді. Мұндағы басты қағида - әртүрлі жұмыс формалары мен құралдарын
үйлесімді пайдалану. ... ... пен ... ... пен ... пен табиғаттағы әдемілікті т.б. Адамды тәрбиелі ететін нәрсенің бірі
– оның пікірінше, әдемілік, анығырақ айтсақ, әсемдік ... ... ... ... ... ... ... етеді.
«Мен тәрбиешілерге былай деп кеңес беремін: балалардың сезіміне,
түйсігіне, қиялына ықпал жасаңдар, шексіз ... ... ... біртіндеп
қана ашыңдар, оны бірден барынша айқара ашып, кең есікке айналдырмаңдар,
өйткені ол арқылы сендердің ерік-тілектеріңсіз әңгіме ... ... ... ... балдырғандар есінен кішкентай шарлар сияқты шығып кетуі
мүмкін»,– деп ... ... [71. ... ... сезіміне әсер ететін құралдардың ішінде мұғалімнің сөзіне
жете мән берді. «Сөз – біз ... яғни ... үшін бала ... ең ... ... өткір құрал. Ол сөз мұғалімнің жан дүниесінен
шыққан болуы керек», – деп жазды. [72.14] ... жылы сөз ... ... әсер ... оның жан ... игі ықпал етуге болатынын байқаймыз.
Оның пікірінше, гумандық педагогиканың шынайылылығы, баланың
қуанышы мен бақытын ... ... ... Егер бала ... ... да
бір қайғы болса, оны жоюға, содан соң ... ... ... ... ол тәрбиешінің басты міндеті балаларда бір-біріне ... ... ... ... сезімдерін ояту болып табылады деп
есептейді.
Айтқан сөзіміз дәлелді болу үшін Павлыш орта ... ... ... ... ... ... жөн көрдік: бір күні көктемде ауыл ортасында
ағатын кішкене өзен тасып, өзеннің арғы ... ... Галя ... ... келе ... ... Өзен суы ... кейін де, қираған көпір
маңына жиналған ... пен ... ... ... ... Бұл жағдайды
В.А.Сухомлинский сыныптағы оқушыларға айтып, ... өзен ... ... ... қалай көмектесуге болатынын олармен бірге ойластырады. Ақыры
ауыл адамдары мен балалардың ... ... ... ... ... ... ... өздерінің қолғабыс тигізгендеріне қатты қуанады.
Бұндай қуаныштар балаларға аса қымбат, әсіресе ол өз еңбектерімен келсе ... да ... ... себебі адамға деген қамқорлықтан асқан қуаныш жоқ.
Сондай-ақ ол балалардың жалғызсырауын болдырмауға, олардың бір-бірімен
қарым-қатынас жасауына үлкен мән берді. ... ... ... досы ... олай ... жағдайда бала өте ызақор, қатыгез немесе ерік-
жігері жоқ, ... ... ... ... ... Оның ойынша,
тәрбиенің данышпандылығы сол – тәрбиешінің өзі адамдарға, сенімі жоқ немесе
сенімін жоғалтқан балаларға сүйеніш, жарық сәуле бола білуі.
Сонымен, ... ... ... ... «Как ... ... және тағы ... да педагогикалық мұралары балаларды
гуманизм рухында тәрбиелеудің үйлесімді жүйесін құрып берді.
Алдыңғы қатарлы ұлы ... ... ... ... ... ... қолдана білген, қазіргі заманымыздың
көрнекті педагогы – Ш.А.Амонашвили. К.Д.Ушинский сияқты ол да баланың
қоршаған ... ... ... толы ету, ... ... ... ... көңіл бөлу қажеттігі туралы сөз етті. Сондай-ақ
сенім мен талап қоя білу, балаға ... ... ... ... ... ... ұстаздарды жекелеген балалардың қыңыр мінезі алдында қол ... ... ... ... қойдым деп немесе бала ойы жетілуінің уақытша
тежелуіне байланысты оның ... ... ... ... ... ол ... баланың өзіндік ішкі жан дүниесін терең байқап, соған
орай оны түзетудің, тәрбиелеудің, оқытудың, дамытудың әдістемелік ... ... ... сөз ... ... ісін ... ... мынадай
ұсыныс айтады:
-сіз мектепке келе жатқан баланы көрсеңіз, оған «Біз сізді ... ... оның ... мен ... ... ... білдіріңіз,
керек болған жағдайда көмектесіңіз, оған өзіңіздің көңіліңізді білдіріңіз;
-балалармен үлкендерше қарым-қатынас ... олар ... ... үміт ... ... ... ... ойнаңыз;
-баланың мінез – құлқына риза ... одан ... ... сіз ол ... ... ... ... жай сөзбен
тұспалдап айтыңыз;
-оқушылардың үйіне ... ... ... т.б. да ... ... жазыңыз;
-оларды өз пікірін дұрыс, мәдениетті түрде жеткізе білуге, дәлелдеуге
үйретіңіз;
-балалардың ізденіс жұмыстарын құптап, ... ... ... ... өздері туралы, өзінің басқа адамдармен қалай қарым-
қатынас ... ... ... ... деген қатынасы туралы
ойландыратындай балаларға жазба жұмыстарын беріңіз. [73; 74. 23 ... ... ... аша ... ... мұғалімнің
оқушылармен қарым-қатынасына ерекше көңіл бөлді. Ол өзі ... ... ... ... неге сабақты жақсы көрмейді деген
сұрақтың жауабын ... және ... ... ... ... ... көрсетіп берді. Олар төмендегілер:
- сабақ қызықсыз;
- мұғалімдер оқытып ... ... ... үшін ... ... алмайды;
- балаларды тапсырма беру, тақтаға шығару арқылы қорқытуға тырысады;
- төмен баға, әсіресе екі қоямын деп қорқытады;
- оқушыларға қуаныштан гөрі сәтсіздік ... ... ... тиеді;
- оларды жеке тұлға ретінде қабылдамайды;
- сабақ ұрыс пен ... ... ... ... ... қарай сабақ жүргізеді;
- оқушылар өздерін сабақта барлық ... ... ... [75. 73 ... ... ... жоймай, педагогикалық процесті
гуманизациялау ... ... Ол үшін әр ... ... ең алдымен, биік мақсаттарды басшылыққа алып, оларды абзал,
ізгі атмосферада жүзеге асыруы ... ... ... ... ... ... тілектестікке толы болуы, әрбір баланың
табысына ... ... ... отыруы тиіс. Қарым-қатынастың бұндай
стилінсіз оқу-тәрбие ісінде жақсы нәтижеге жету мүмкін ... ... ... ... мен ... ... ... ісін
гуманизациялаудың тамаша үлгісін көрсетті.
Соңғы жылдары Ш.А.Амонашвили өз әріптестерімен бірге жеке тұлғаға
гуманистік ... ... ... ... өз ... ... ... ісімен айналысуда.
Олар бала табиғатын біртұтас тірі организм ретінде ... ... ... бала ... үш ... дамиды деп есептейді:
- қиыншылықтарды жеңу процесіндегі дамуға деген құштарлық. Бұл әсіресе
кіші жас кезеңінде басым ... ... осы ... ... ... жас ... ескере сай ұйымдастыра білудің маңызы
зор;
- есеюге деген құштарлық. Бала бізден «Сен ... ... ... ... ... педагогиканың шеберлігі сол - бала кіші болып
тұрса да, оған есейгенін сездіре білу;
- бостандыққа ... ... Бұл ... «Мен өзім» ұстанымының
бекуі. Бостандыққа құштарлықтың ... ... бар. ... бала ... не ... де өз ... деп түсінбеу керек. Бостандыққа
ұмтылу бала табиғатының негізі. [76. 95; 77.34-35 ] ... ... ... бала табиғатының осы үш бағытын ескерген орынды.
Соңғы жылдары оқу-тәрбие үрдісін гуманизациялау мәселесін зерттеп, өз
еңбектерінің өзегі еткен ТМД және ... ... ... Ю. ... ... А.А.Бейсенбаева,
С.А.Ұзақбаева, Г.К.Шолпанқұлова, В.П.Карибжанова, К.Т.Әтемова,
Ж.Ш.Таубалдиева т.б.[78; 79; 80; 81; 82; 83; 84; 85; ... ... ... ... мен даму ... терең
зерттеуге негізделген «Принцип гуманизма и его развитие в истории советской
школы (1946 – 1989 гг.) ... ... ... ... өте ерте ... ... ... болашаққа деген үмітінің
көрінісі ретінде туып, кейін ... ... ... ... ... ... қарау сияқты қағидаларды алға ... ... Оның ... ... ... ... мен ... негізгі көрсеткіш болып табылады, ал гуманизмнің педагогикалық
негізі халықтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарында жатыр.
Сонымен қатар, ол адамды ... оның ... ... ... ... ... орта мен ... қатынастардың зор мәні
бар екеніне тоқталды. [78. 9-15]
З.Г.Нигматовтың пікірі Л.В.Куликованың диссертациялық жұмысында өз
жалғасын ... ... ... ... мектеп жасынан ... ... ... ... тарту мақсатында ол өз
зерттеу жұмысында сөз бен салт-дәстүр, яғни лингвоэтнографияны ... ашып ... ... ... ... ... жалпыазаматтық құндылықтар
туралы түсінік деңгейіне сипаттама бере келіп, олардың моральдық-этникалық,
қоғамдық тағы ... ... өте тез ... ... ... сенгіш,
еліктегіш келетін ерекшеліктерін баса көрсетті.
Оның пікірінше, алғашқы мектеп ... ... ... қалыптаса
бастайды, жолдастық, жауапкершілік, жаны ашу т.б. сезімдерінің қарқынды
даму кезеңі жүреді.
Сондай-ақ бұл ... ... ... ... түсініктері мінез-
құлық көріністеріне қарағанда әлде қайда бай келеді. Оқушылар қалай істеу
керек екенін білгенімен, нақты жағдайда дәл ... ... ... ... әлі өмір ... ... Сондықтан бұндай алшақтықтарды
олардың кемшіліктері емес, жас ерекшеліктері ретінде ... ... ... [79. 65-85 ]
Бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие процесін гуманизациялауды жүзеге асыруда
бастауыш ... ... ... ... ... білу біз ... ... «Гуманизация и гуманитаризация в условиях совершенствования
образовательной системы школы» - деген зерттеу ... ... беру ... үшін нақты педагогикалық ұжымның іс-әрекетінің негізгі
бығыттарын ... ... ... Олар ... беру ... және оған қатынасатын субъектілердің қарым-
қатынасын демократияландыру;
-білім беру процесін баланың денсаулығына (дене,психикалық, ... және адам ... жаңа ... ... тиімді игеруді
қамтамасыз ету;
-барлық пәндерді ... ... ... ... мен қайта даярлауды жетілдіру;
-оқытудың әдістері мен технологиясын жетілдіру;
-білім беру жүйесін қаражаттандыруды ... ... ... қол ... [80. 46]
В.Ю. Гармаштың бұл ұсынып отырған негізгі бағыттарының оқу тәрбие
процесін ... үшін ... ... өзінің «Гуманизация образования старшеклассников на
основе межпредметных связей» деген докторлық диссертациясында гуманизмнің
тарихи құбылыс ... әр ... ... тән ... ... ... ... қарайтынын, сондықтан «гуманизм» ұғымы бұрынғы алдыңғы
қатарлы гуманистік ойларды өзіне сіңіре отырып, қазіргі өркениетті қоғамға
сәйкес жаңа ... ... құру ... ... ... ... ... гумандылық, гуманизация ұғымдарына түсінік берді.
Соның ішінде біз үшін маңыздысы гуманизация ... ... ... ...... момент нового педагогического мышления,
требующий пересмотра, переоценки всех ... ... ... ... их человекообразующей функций. Она радикально меняет саму суть ... ... ... ... в его ... ребенка. Основным смыслом
педагогического процесса становится ... ... Мера ... ... как мера качества работы ... ... всей ... – деп, ... ... ... процестің негізгі
орталығына қойып, ал оны дамыту оқу-тәрбие процесінің негізгі мәні, баланы
дамыту ... ... ... ... беру ... ... ... ретінде қарастырады. [81. 53-54 ]
Оның ойынша, мектеп оқу-тәрбие процесін гуманизациялау арқылы әр оқушы
тұлғасына көңіл бөлуге, өзбетінділігі мен белсенділігін ... ... ... ... жеке ... ... ... қалыптастыруға қол жеткізуге болады. А.А.Бейсенбаева жоғарғы
сынып оқушыларына білім беруді гуманизациялау ... ... ... ... өз ... ... А.А. Бейсенбаеваның гуманизация туралы
берген түсініктемесін негізге алдық.
С.А.Ұзақбаева халқымыздың гуманистік пікірлері тұрмыс-тіршілігі, салт-
дәстүрлері ... ... ... ... ... ... ... тоқтала келіп, халықтық педагогика арқылы бала
бойында гумандық қарым-қатынасты қалыптастыруды ... Оның ... ... бала ... ... адамгершілік қасиеттерін
(қайырымдылық, мейірімділік, ізеттілік, инабаттылық, бауырмалдық, достық,
туған елге ... ... т.б.), ... (қабылдау, сүйіспеншілік сезіммен байыптау, елестету, ... т.б.), ... ... ... ( ... ... қабылдау, ләззат алу, әсерлену, эстетикалық тұрғыда баға ... ... ... ... және ... мен жастарға
эстетикалық тәрбие берудің күнделікті практикасында педагогикалық ықпал
етудің ... ... ... ... ... Бұл – ... ілтипатты қатынас жасау, адамгершілік сезімдерін ояту, жанама
ықпал жасау, моральдық қолдау, өзіне деген сенімін нығайту, ... ... да ... ... ... ... наразылық білдіру немесе
ашулану, айыптау, бұйыру, еркелете кінә арту. Халықтың, әсіресе ... ... ... артып, жауапты да қызықты іс-әрекетке тартуы, олардың
ерте есеюіне, ел өміріне батыл ... ... ... ... ... ... ерен ... ойлылығымен елді қайран қалдырған Шорман
13 жасында Баянауыл округінің биі ... ... игі ... ... өзі ... елге көп ... ... бұл пікірлері қазақ бастауыш мектептерінің оқу-
тәрбие процесін гуманизациялауды жүзеге ... ... рол ... ... [82. 30-36 ]
Бастауыш мектептерінің оқу-тәрбие процесін гуманизациялауды жүзеге
асыруда Р.К.Төлеубекова «Бастауыш ... ... ... ... ... озық дәстүрлерін пайдалану»- атты
диссертациялық жұмысының мәні зор. Ол халықтық педагогиканың адамгершілік
тәрбиесіндегі ... ... ... ... ... ... педагогиканың озық дәстүрлері арқылы бастауыш сынып
оқушыларына ... ... ... ... ... белгілеп,
бастауыш сынып оқушыларының бойында қалыптасатын ең құнды қасиеттерге арнап
«Адамгершілік тағылымы» ... ... Онда ... ... ... ең ... деп есептелінген төменгі сынып
оқушыларының ... ... ... ... ... ақыл-ой, сана; адал еңбек, Отанына, халқына, жалпыадамзатқа,
табиғатқа сүйіспеншілік, елжандылық; ... ... ... ... ... ... жолдастарына,
адамдарға мейірімділігі; бауырмалдық, қонақжайлылық, кеңпейілділік. [83. 6-
12 ]
Ал «Жоғары сынып ... жаңа ... ... ... ... ... ... деген докторлық
диссертациясында жаңа әлеуметтік-мәдени жағдайда мектептегі тәрбие
жүйесінде ескерілуі ... ... ... ... ... өз ... үшін ... болып табылатын төмендегідей болжамдарын бөліп
көрсетуге тырыстық:
- адамгершілік тәрбиесінде ұлттық тәрбиенің ... мән ... ... ... ... ... ... әрбір оқушының ұлттық тұлғалық қалыптасуына мән беру;
- адамгершілік тәрбие жұмысының жаңа, тиімді ... ... ... ... тәрбиесін еркіндікке бағыттауда тұлғалық- бағыттылық
тұрғыдан қарастыру;
- адамгершілік тәрбиелік мәдеи орта, тәрбиелік кеңістік құру. [84. 17 ]
- ... өз ... ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеу жүйесін басшылыққа алуға тырыстық.
[84. 31 ]
Г.К. Шолпанкұлова болса пәнаралық байланыс негізінде ... ... ... мәселесін қарастырды. Оның ойынша,
оқушыларда гумандық ... ... ... жетекші роль
атқарады.
Ол жеткіншектер бойында көрінуі тиіс гумандық қарым-қатынастың
төмендегідей өлшемдерін (критерийлерін) анықтады:
-оқушының ... ... ... ... ... ... ... адамға тілектестік, ізгілік, мейірімділік, өзара көмек
т.б. қатынасын білдіретін гумандық сезім;
-оқушының айналадаға адамдарға ... ... ... ... түсінуін көрсететін гумандық сенім.
Осы гумандық ілім, гумандық сезім, гумандық сенім гумандық сананы
құрайды деп ... [85. 67 ... ... ... ... ... ... сенімді
қалыптастыруда оларды моральдық-танымдық ... ... бір ... ... ... мотив
тудырудың маңызын көрсетіп берді.
Ол қазақ әдебиетін оқыту барысында оқушылар бойында ... ... ... ... ... жас және ... ескере отырып, гумандық-тұлғалық негізде жүзеге ... деп ... ... ол ... ... ... ... олардың көзқарастары мен сенімдерін дамытуды
көздеді. [86. 12-23 ]
Оқушыларда гумандық қасиеттерді қалыптастыруда мектеп пен отбасының
бірлескен жұмысының маңыздылығын К.Т.Әтемова ... Ол ... ... бірінші, жүректің қызметіне тән гумандық қасиеттер; екінші,
ақылға, білімге тән ... ... ... қайратқа, іс-әрекетке тән
гумандық қасиеттер деп үш топқа бөліп, әрқайсысына сипаттама берді.
Сонымен қатар, оқушыларда гумандық қасиеттерді ... ... ... (биологиялық, қоғамдық, әлеуметтік, психологиялық,
педагогикалық), ... ... ... мен ... ... ... және ... жетекшісінің ата-аналармен
жұмыс жүргізуі үшін қажетті білімдері мен ... ... ... берді. Бұларды білу оқу-тәрбие процесін гуманизациялау үшін өте
маңызды деп ойлаймыз. [87. 40-50 ... ... ... ... ... ... қасиеттерді
қалыптастыру мәселесін Ж.Ш.Таубалдиева зерттеді. Ол бастауыш сыныптарға
арналған «Музыка және біз» атты ... ... әр ... ... ... сай бірінші сыныпта «Музыка және табиғат», екінші сыныпта
«Музыка және адам», үшінші сыныпта «Музыка тілі», ... ... ... ... ... ... арқылы оларды туған жер табиғатын, туған ел
өнерін сүюге, музыка тілін меңгеріп, әлем музыкасын құрметтеуге ... Оған қоса ... ... ... ... т.б. адами қасиеттерді қалыптастыруға болатындығын айтады.
[88. 15 ]
Негізгі мектеп ... ... ... ... оқытудың
әдістемелік ерекшеліктері мәселесін қарастыра келіп, З.Т.Сейілова білім
беру процесін ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету; оқушы-тұлғаның білімін бағалауда әділеттілікті сақтау; оқушы-тұлғаның
кәсіп, мамандық таңдауына мүмкіндік тудыру сияқты ... ... ... ... ... ... ізгіліктік бағытта оқытуды әр
бір оқытушының тұлғаны сапалы білім алумен қамтамасыз етуі ... ... ... борышын атқаруы тұрғысынан ғана бағалауға
болатындығына тоқталады. [89. 11, 13 ... ... ... ізгілендірудің технологиясы» атты
мақаласында оқытуды табысты шешу үшін оның негізі мен құрылымын біліп
қою аз деп ... сол ... оны іске ... бағыттарын көрсетеді:
- оқытуды жеке басты жан-жақты, әр қырынан дамытуға бағыттау;
- оқытудың ...... ... ... ...... ... мен оқу-таным белсенділінің
бірлігі;
- оқыту барысында оқушыға талап қоя отырып, олардың жеке басын бағалай
білу;
- оқыту барысында оқушының шығармашылық нышандарын демеп, соған ... сол ... ... оқыту барысында оқушының жасы мен өзіндік жеке ерекшеліктерін есепке
алу;
- оқытуда ұжымды, сол ұжым арқылы ... ... ... ... оқытуда мұғалімнің, отбасының, көпшіліктің бірлігі мен ынтымақтасты-
ғын бір талапқа бағыттау. Оның пікірінше, жеке тұлғаның ізгілікпен қатынас
жасауын қалыптастыру үшін барлық ... ... ... жеке ... жан-
жақты дамуына мүмкіндік туғызатындай етіп құрылуы қажет. Ол үшін мектепте
жеке тұлғаның жан ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің қалыптасуына, бақытты болуына жағдай
жасау керек. [90. 54-56 ]
Сондай-ақ А.А. Бейсенбаева мен ... ... ... ... атты ... ... ... қарым-қатынасын жақсартуы, мәдени кеңістік жасауы, оқушының
субъект ретінде дамуы үшін қолданылатын тиімді әдістерді және жеке ... ... ... ... ... тоқталып, жеке тұлғаны
дамытудың мазмұндық құрылымын көрсетіп берді. Олар: күнделікті қызметін
таңдай білу; қызметі ... ... ... ... ... адамгершілігі; этикалық құнды мотивтерінің дамып, оның дағдыға
айналуы; қабілеті мен мінез-құлқының дамуы. [91. 13-14 б. ]
К.Нұртілеуова болса мектептің оқу-тәрбие ... ... мен ... ... ... ... процесін
жекелеу, саралауды қажет ететін түбегейлі өзгерістер енгізу арқылы ... ... ... [92. 76. ... ... ... ұлы педагогтар мен зерттеушілердің
пікірлері ... ... ... ... тасы ... әр ... талабына сай өзгеріп, жетіліп, гуманистік педагогиканың
негізгі қағидаларына айналғанын байқауға болады. ... ... ... ... ... мақсатында тиімді қолдану білім
беру жүйесінің парызы демекпіз.
Дүние жүзінде болып ... ... ... ... сақталып,
гүлденуі үшін ғылым мен білімнің ғана дамуы жеткіліксіз екенін, яғни ол
адамдардың ... ... ... ... ... ... ... болғанда ғана мүмкін екенін көрсетіп берді. Ал
бұл сияқты ізгілік қасиеттерді ... ... мен ... ... ... ... оқыту процесін гуманизациялаудың маңызы зор
деп есептейміз.
Біз философтардың «гуманизм» туралы және оқыту процесін гуманиза-
циялау туралы педагогтардың ... ... ... ... анықтамаларына сүйене отырып, бұл мәселеге байланысты өз тұжырымызды
жасауға тырыстық. Біздің ... ... ... ... ... ... – бүкіл педагогикалық прцестің компоненттерінің
мәні мен мазмұнын қайта қарап, ... ... мен ... ... ... ... өзіне деген сенімін қалыптастыруға,
білімге деген ... ... ... ... мен
қызығушылықтарын қанағаттандыруға бағытталған өткеннің озық ойлы пікірлерін
қазіргі білім беру жүйесінде пайдалану.
Оқыту мен тәрбиелеудің сапасын көтеру арқылы жас ... дара ... ... ... білім берудің негізгі мақсаттарының бірі
болып отырған жағдайда, оқушының жалпы және ... ... ... қол ... үшін, бастауыш мектеп жасынан бастап олардың дербес
психологиялық ерекшеліктерін ескере ... ... ... жүзеге асыруда оқушылармен гумандық ... ... ... оқытудың маңызы зор.
ТМД және отандық педагогика оқушыларды жекелеп ... ... ... тұлғалық – әрекеттік тұрғыдан қарау қағидасына және
тұлғаға бағдарланған оқыту ... ... ... тұлғалық – әрекеттік
тұрғыдан қараудың психологиялық негіздері С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев,
тұлғаға бағдарланған ... ... ... ... және т.б. ... сөз ... ... пікірінше, тұлға
іс-әрекеттің субъектісі ретінде көрінеді, іс-әрекет ... және ... ... ... ... [93; 94; 95]
Оқушыға тұлғалық – әрекеттік тұрғыдан ... екі ... ... ... және оның іс-әрекеті.
Тұлға моделінде төмендегідей компоненттерді ... ... ... ... ... ... ... ... ... оқыту мен тәрбие процесін қойылып отырған ... ... ... ... ... әлеуметтік сұранысын жүзеге
асырады. Бұл ... ... - ... орта мен ... ... ... ретіндегі тұлға. Заттық-дидактикалық компонент алдыға
қойылған ... сай ... ... ... қиындығына,
көлеміне бара-бар ғылыми ... ... ... көздейді. Бұл
жұмыстың нәтижесі - тұлғаның дара ... ... ... ... ... адамның танымдық қабілеттерінің әр ... ... ... осы ... ... ... әсер ... анықтауды қарастырады. Толыққанды ... ... бұл ... нәтижесі - тұлға дамуына ықпал ететін
факторлардың өзара әрекетін, әсерін анықтау.
Сонымен ... ... ... жүйесінің негізіне оқушы тұлғасын
жан-жақты әрі терең зерттеу алынғанын байқауға болады. [ ... ... ... ... ... педагогикалық мәдениеттің құндылығына әсер ... ... ... ол ... жатқызады:
- білім ғана есем, баланың өмірі мен оқудың өзіндік мәні;
- жеке ... тән ... мен ... ... тұлғаның өмірлік
тәжірибесі мен өзіндік оқу әрекеті, дербес ерекшелігі;
- ... ... қою ғана ... ... мен мұғалімнің
ынтымақтастығы мен диалогы, балаға педагогикалық ... ... ... ... тек қана ... білім саны мен көлемі емес, оқушының өзіндік
өсуі, ... ... ... ... ... ... ... олардың жүзеге асырылуын
қамтамасыз ететіндей білім беру ... ... ... қарауды
талап етеді. Е.В.Бондаревская тұлғаға бағдарланған оқыту ... ... ... ... ... түсіну, Л.В.Занковтың,
В.В.Давыдовтың, Д.Б.Элькониннің дамыта оқытуын, О.С.Газманның ... ... ... ... ... идеяларын қолдануды
ұсынады. Себебі бұл процестер балаға ... ... ... және ... да, әдістеме жағынан бай болуын талап етеді. Тұлғаға бағдарланған
оқыту жүйесінде оқушы – ... ... ... ... ал ... ... ... процесін ұйымдастырушы, жетекші қызметін атқарады.
Сондықтан бұл жүйе ... ... ... ... Е.В.Бондаревская
төмендегідей эталонды ұсынады:
- балаларды жақсы көру, олардың ... мен ... ... ... мен ... қамқорлық көрсету, өзінің тәрбиелік қызметіне
жауапкершілікпен қарау, балалар мен ата-аналар ортасында беделді болу;
- оқушылар ... ... ... ... ұйымдастыруға орынды
талап қою, балалар мінез-құлқындағы өзгерістерге, білім беру барысында
туылған жағдайларға талдау ... білу және ... сай ... ... ... ... ... көре білу;
- ғылыммен айналысады, өз ... ... ... өзіндік, соны
технологияларды жасай ... ... ... деген қызығушылығын тудыра
алады, балаларды дамытуда жоғары жетістіктерге жете алады;
- бала тәрбиесіне және ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру, авторлық әдістемелік іс-
шараларының болуы, ғылыми-ізденушілік жұмыспен айналысу, әріптестеріне
жаңалықты меңгеруге әдістемелік көмек бере алады;
- ... ... ... жоғары мәдениеттілік көрсетеді,
адамгершілік-еріктік жағынан өзін-өзі реттеуге қабілетті. [96. 39-41]
Оқушыға тұлғалық - ... ... ... ... бір ...... субъект ретінде өзінің іс-әрекетін алдын ала жоспарлап, оны
белгілі бір мақсатқа бағыттап ... ... ... мен ... ... іс-әрекеттің маңызды роль атқарады, яғни іс-әрекеттің
өзі адамды субъект ретінде қалыптастырады.
Іс-әрекет дегеніміз – ... ... ... сай ... ... болып табылатын қатынастың арнайы түрі. ... ... ... оның ішкі ... жете көңіл бөледі. ... ... ... ... ... ......
мақсатқа жетудің шарты ( іс-әрекеттің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... ( себеп – мақсат –
мазмұн - әрекет пен амал – ... ... ... ... ... – іс-әрекеттің ойша тұжырымдалған нәтижесі болса, себеп – сол іс-
әрекетті жүзеге асыруға ... ішкі ... күш. ... егер ... ... ... үшін ешқандай мәні болмаса,
оның қажеттілігін жете түсінбесе, онда ол ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің мақсаты тұлғаны
жігерлендіретіндей, әрекетке итермелейтіндей ішкі ... етуі ... Бұл ... ... ... ... ... оқу себебтерінің зор рөл атқаратынын көруге болады. [97 14-16 ]
Психологтар оқу себептерін төмендегідей топтастырады: ... ... ... ... ... Зерттеулерге
қарағанда тұлғаны оқуға итермелейтін ... ... ғана ... бірнеше
болуы мүмкін. Сондай-ақ тұлғаның жас ... ... ... ... ... ... түрде кездеседі.
Себеп – адамның іс-әрекеті мен жүріс-тұрысының қозғаушы күші болып
табылады. Адамның әртүрлі ... ... қай ... ... себептерге байланысты. Сондай-ақ адамның әртүрлі іс-
әрекеттердің ішінен нақты сол істі таңдауы және оны аяғына дейін ... бір ... ... де сол ... ... Егер ... ... кездескен қиындықты жеңуге, белсенді әрекетке итермелейтін күшті,
анық, терең себептер болатын болса, онда кез келген іс-әрекет тиімді жүзеге
асады және ... ... ... Бұл оқу ... де ... ... оқушыда оқуға деген жағымды қатынас қалыптасқан болса, танымдық
қызығушылығы, ... ... ... ... ... ... онда ... де әлдеқайда жақсы өтеді.
Оқу себептерін екі үлкен категорияға бөлуге болады. Оның ... ... ... және оның ... ... ... ... келесісі –
баланың қоршаған ортамен қарым-қатынасына байланысты. ... ... ... жаңа ... меңгеру мен интеллектуалдық
белсенділікті қажетсіну жатса, екіншісіне тұлғаның басқа адамдармен ... түсу ... ... қолы ... ... ... нақты бір
орын алуға деген ниеті жатады.
Оқу мотивтерінің ... болу ... бірі - ... ... оқу ... ... ғана ... оған жету амалдарына да
бағытталғандағанда. Оқу ... ... үшін ... ... мен ... ... ... түрлері қолданылуы керек. Мысалы, әңгіме,
лекция, әңгімелесу, баяндау әдістері оқушыға оқудың ... ... ... өзі ... ... ... игеру қажеттігін түсіндіруге мүмкіндік
береді.
Көрнекілік әдістерінің, әсіресе бастауыш сынып жасындағы ... әсер ... ... Ол ... ... ... материалға деген
қызығушылығын тудырып, жалығушылығын ... жаңа ... ... – іздестіру әдістері оқушылардың шынайы оқу ... ... онда ... ... ... (стимулятор) бола алады. Оқыту
процесінің стимулы ретінде сабақта өзіндік жұмыстың элементтерін енгізу де
жатады. ... ... ... ... әдістері ақпараттық – оқыту
қызметін ғана атқарып қоймайды, сонымен ... ... ... ... көп ... ... ... мен мұғалімдердің тәжірибесі жағымды оқу
себептерін тудыратын арнайы әдістер бар ... ... ... Бұл ... жағынан оқушылардың танымдық белсенділіктерін арттырса, екінші жағынан
оқушыларды оқу ақпараттарымен қамтамасыз етеді. Бұнда ... ... ... ... басқа әдістердің білім беру қызметін жүзеге асыруға
көмектеседі.
Стимул деп ... ... ... ... ... итермелейтін
күшті айтады. Дегенмен стимул себепке айналғанда ғана нақты қозғаушы күш
бола ... Ал бұл ішкі ... ... ... ғана емес ... ... бұрынғы тәжірибесі мен қажеттілігінен туады. Стимулдың
қалай әсер етуі ... ... ... бір ... өзі әр ... себептеріне әрқалай ықпал етеді. Ол оқушының сол стимулға қатынасына,
көңіл-күйіне байланысты. Оқу процесінде ... ... ... ... бар ниетімен белсенді түрде меңгеруін қамтамасыз ететіндей әсер
етуіне қол жеткізу өте ... ... ... оқу ... ... берген сипаттамаларына талдау
жасай келе, бастауыш сынып оқушылары үшін танымдық және қарым-қатынас
себептерінің маңызы басымырақ ... орта және ... ... ... ... рөл атқаруы мүмкін деп ойлаймыз. ... бала ... ... ... ... ал оның әрі қарайғы көңіл-күйі ... ... ... баланың өзін
сыныпта жақсы, жағымды сезіне білуіне байланысты.
Сонымен қатар, бастауыш мектеп оқушысының ... тән тағы ... – ол ... ... бір құбылысты біліп қана қоймай, оның ... ... ... ... ... Сондықтан мұғалім сабақта
оқушының танымдық қызығушылығы мен қажеттілігін тудыра білуі керек.
Көптеген психологтар себептердің пайда болуында ... ... ... ... рөл ... баса ... ХХ жүзжылдықтың 50-ші
жылдарында осы мәселені терең зерттей келе ... оқу ... үшін ... ... ... беру керек деген пікір айтады.
Бұндай жағдайда адам өзін ... ... ... өз іс-әрекетінің қожасы)
сезінеді және өз әрекетін таңдап алу ... адам оның ... ... ... ... ие ... ... себептерін ынталандырудың шарты ретінде Ф.Герцберг ... оқу ... үшін ... мен ... мүмкіндігінше азайтуды
қарастырады. «Сәтсіздік үшін баланы жазалауға болмайды, себебі сәтсіздіктің
өзі жаза ... ... ... міндетін оқушының қызығушылығы мен
сұраныстарына қарап анықтау қажет, ал оқу ... ... ... ... оның өзі үшін мәні ... керек. Оқытудың
тиімділігі ынтымақтастық атмосферасына, өзара ... мен ... -деп ... [98.136 с. ]
Оқу іс-әрекетінің құрылымын білу мұғалімге бастауыш ... ... ... ... ... ... көмектеседі.
Сонымен оқушыға тұлғалық - әрекеттік тұрғыдан қарау оқу ... мен ... ... ... мен ... қарым-қатынасты
(субъекті мен субъекті) өзгертеді. Бұндай жағдай оқушының өз ... ... ... мүмкіндік тудырады.
Оқушыға тұлғалық - әрекеттік тұрғыдан ... ... ... ... ... тұлғаға гумандық тұрғыдан
қарау тұжырымдамасынан өз жалғасын тапты. Ш.А.Амонашвили әміршіл тәрбиеге
қарсы шыға ... ... ... ... ... қағидаларын анықтады:
1. Баланы сүю. Себебі сүйіспеншілік – адам жанының сәулесі;
2. Бала өмір ... ... ... ... толы ету. ... ... ... әлемі қалыптасатын оның қарым-қатынас жасайтын ортасына
көңіл бөлу, яғни, баланың қоршаған ортасы оны ашуландырмайтындай, ... ... ... ... балалардан өзін кем
сезінбейтіндей болуы қажет;
3.Мұғалім өзін бала ретінде сезіне ... өзін бала ... ... қажет. [76.167.]
Оқушылар іс-әрекетінің құндылық ... ... да бір ... ... ... ... ... Басқа іс -әрекеттердің түріне
қарағанда іс-әрекетінің құндылық бағытының қатаң сақталған ... жоқ ... ... орны да ... Іс-әрекетінің құндылық бағытының тағы бір
ерекшелігі оның нәтижесін дәл анықтау өте ... оны тек ... мен ... күйінен аңғаруға болады. Сондай-ақ бұл іс-әрекеттің
түрінде оқушыларға мүмкіндігінше мол ... ... ... ... ... еріксіз енгізілмейді. Сондықтан мұғалім ... ... ... ... ... және ... ... сабақтан не тәрбиелік
шаралардан белгілі бір сұрақтардың жауабын әр түрлі мүмкін болатын ... өз ... ... ... немесе мұғалім көмегімен таба ... [99. ... ... елдердің білім беру жүйесін дамытудың негізгі страте-
гиялық бағыты – білім беруді тұлғаға бағдарлау мәселесін шешумен байланысты
қарастырылады. ... ... ... беру ... (мұғалім – оқулық –
оқушы) өзгеруі қажет (оқушы – ...... ... қатарлы елдердің
білім беру жүйесі осылай құрылған.
Оқытуды тұлғаға бағдарлау жағдайында ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесінде мұғалім мен оқулық білімнің негізгі
көзі, сонымен қатар мұғалім ... ... ... ... ... ... жаңа ... мұғалім оқушының өзіндік- танымдық
әрекетін ұйымдастырушы, компетентті кеңесшісі және көмекшісі ... Оның ... ... ... ... мен ... ғана емес ... білімді меңгеру және тәжірибеде қолдану
кезінде туылған қиындықтарды дер ... ... ... үшін ... ... бағытталуы керек. Бұл рөл дәстүрлі оқытуға
қарағанда әлде ... қиын және ... ... ... ... ... тұлғаға – бағдарлау шын ... ... ... ... тұрғыда қарауды қамтиды.
Жоғарыда айтылған тұжырымдама бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін
гуманизациялауды ... ... ... ... ... ... ... оқытуды жетілдіруге мүмкіндік береді деп ойлаймыз.
Ғылымда кейбір ... ... ... анықтамалар береді. Сондай
ұғымдардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды жекелеп оқытудың мәнін ашу үшін,
оқушыларды жекелеп оқыту, оқушыға жеке ... ... ... туралы
ғалымдардың берген анықтамаларына тоқталуды жөн көрдік.
«Педагогикалық ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, оқуға деген қабілеттерін ... ... ... ... оқу ... ... алу" - деп,
анықтама берілген. [100. 201] Бұл жерде әр ... ... ... ... да бір ортақ қасиеттері бар оқушылар тобының ... ... ... ... ... ... ... жекелеп оқыту: «Оқушылардың ... ... ... оқу ... ... Ол жалпы оқу міндеттері мен ... ... ... оқу ... ұйымдастыру арқылы жүзеге асырылады.
Бұл әр ... ... ... ... ... жағдай
жасайды. Оқушыларды жекелеп оқыту оқу бағдарламаларында ... ... ... мен әр ... ... ... арасындағы
сәтсіздікті жоюға бағытталған. Оқушылардың дербес ерекшеліктері кешенді
сипатқа ие және әр оқу ... ... ... ... ... ... ... топтық тапсырмалар, сыныптағы оқу жұмысын
ұйымдастыру түрлері (тұтастық, ... ... ... ... ... 104]
Е.С.Рабунский оқушыға жеке қатынас тұрғысынан қарау оқыту мен тәрбиенің
негізгі принципі, ал оны әр ... жан - ... ... ... ... ... ететіндей, олардың жалпы және ... ... ... ... ... ... мен ... үнемі түрлендіріп, оқу - тәрбие жұмысының мазмұнын уақытша, ішін-
ара өзгерте отырып жүзеге асыруға болады деп есептейді. [102. 57-61 ... ... ... ... ... осы ... қолданады.
Мысалы, А.А.Кирсанов "Оқушыларды жекелеп оқыту - оқыту мақсатын ескере
отырып, оқушылардың потенциалды оқу ... ... ... ... ... тобы мен жеке ... ... ұжымының шынайы танымдық
мүмкіндіктері мен іс-әрекет мақсатына сай келетін ... ... ... ... ... берген. [103. 224; 104. 48-
51.]
Оқушыларды жекелеп оқыту мәселесін жете ... ... бірі ... Оның ... оқушыларды жекелеп оқыту - оқушылардың қандай
ерекшеліктері, қандай дәрежеде ... ... ... ... ... формалары мен ... ... ... ... ... табылады.
И.Э.Унт оқушыларды жекелеп оқыту абсолютті емес, шартты түрде ғана
жүзеге асырылатынын ескертті. Оның ... ... ... ... - ... жүйесінің ерекшеліктеріне қарай мына себептеріне байланысты
шартты болып табылады: әдетте жеке ... ... ... ... ... ... ... дербес ерекшеліктері ескеріледі; тек
таныс ерекшеліктер немесе оқу үшін ... ... ... ... ... (мысалы, жалпы ақыл-ой қабілеті) ... ... ... оқытудың нақты бір формасында мүмкін емес
немесе қажеттілігі шамалы ерекшеліктер де ... ... ... мінездің,
не темпераменттің кейбір қасиеттері); кейде дәл сол бала үшін ғана маңызды
болып табылатын қасиеттер мен ... ... ... ... ... да бір ... таланттылығы, денсаулығының нашарлауы); оқушыларды
жекелеп оқыту кейде оқу іс-әрекетінің барлық кезеңдерінде емес, ... ... ... да бір ... (ұжымдық) формаларымен интегралданған
түрде жүргізілуі мүмкін. [105. 192 ... ... ... жеке ... ... ... ... дәрежесіндегі тапсырмалар жүйесі мен вариантты бағдарлама көлемінде
оқу материалдарын дифференциациялаумен байланыстырыла қарастырылады. [106.
70 ]
Сонымен, И.Унт, ... ... ... жеке ... оқытудың принципі деп, ал оқушыларды жекелеп оқыту осы принципті
жүзеге асырудың ... деп ... ... ... жекелеп оқыту оқытудың ... ... ... ... педагогикасында оқушыларды жекелеп оқытуды жүзеге ... ... ... ... «Оқушыларды жекелеп оқыту» ұғымы
оқушылардың дербес ерекшеліктерін ескерудің барлық түрлері мен ... ... ... ... кейде оқыту стратегиясы ретінде
қарастырылады. Н.Э.Гронлундтың ойынша – бұл мына ... ... ... ... ең ... модификациялаудан толық тәуелсіз оқытуға дейін;
2) үлгерім дәрежесі талап ететін оқу материалдарын, ... ... оқу ... ... 3) барлық оқылатын пәндер бойынша,
кейбір ... ... оқу ... жеке ... ... ... ... жекелеп оқытуды қолдану. 1930-шы жылдардың өзінде-ақ француз
педагогикасында оқушыларды жекелеп ... ең ... ... дербес
ерекшеліктеріне сәйкес келетін өзіндік жұмыстарды жетілдіру деп түсінген.
Егер ... өз ... бір ... орындаумен айналысса, онда бұл жеке
жұмыс, ал егер ... әр ... ... ерекшеліктерін ескере отырып,
таңдалынып алынған болса, онда ... ... ... ... 108; ... ... оқыту, оқушыларға жеке ... ... ... ... дифференциациялау, оқушыға дифференциалды
тұрғыда қарау ... де жиі ... ... ... зерттеп
отырған мәселеміз сынып-сабақ жүйесінде оқушыларды ... ... бұл ... ... ... ғалымдардың оқытуды
дифференцациялау туралы берген анқтамасымен шектелуді жөн көрдік.
Отандық және шетелдік ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі бағдарламалармен жеке
оқушылар тобын оқыту үшін кейбір ... ... ... ... ... ұйымдастырумен байланыстырылады. 20-шы жүзжылдықтағы
шетелдердің оқытуды дифференциациялау және ... ... ... ... ... қолдану жағдайын зерттей келе М.В.Кларин «дифференциация
оқушыларды әртүрлі профильде оқыту үшін ... ... ... ... ... оқытуды көздейді», - деп жазды. [108. 124-129]
И.Унттың пікірінше, ... ... ... ... ... қандай да бір ... ... ... ... ... ... табылады. Әдетте бұндай оқыту әртүрлі
оқу жоспары мен оқу бағдарламалары бойынша жүзеге асрылады.
Жоғарыда берілген анықтамалардан оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... байқадық. Сондықтан
біз оқу-тәрбие процесін гуманизациялауды жүзеге асыру мақсатында оқушыларды
жекелеп оқытудың педагогикалық және ... ... ... оқыту процесінде бастауыш мектеп жасындағы оқушыларға тән ... ... ... ... деген мәселенің шешімін іздестіруге
тырыстық.
1.2 Бастауыш сыныптың ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері мен қазіргі
жағдайы
Қоғам қазіргі кезде мектептен ... ... мол, ... ... ... жоя ... сондай-ақ өзін-өзі
жетілдіре білітін тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Бұндай ... ... ... ету арқылы білім алуды, адамның дара қасиеттерін ... ... ... ... ... айтылғандардың бәрі
оқушы тұлғасын жан-жақты, әрі ... ... ... ... ... мұғалім бастауыш мектеп жасындағы балалардың жеке басына ... ... ... ... ... оқу ... ... дамуына ықпал ететін оқушылардың төмендегідей психологиялық
ерекшеліктері ... ... ... процестерінің ерекшеліктері,
нерв жүйесінің қызметі, сезімі, қиялдауы, қызығушылығы мен ... ... ... ... ... дарындылығы
т.б. Сонымен қатар, бұл ерекшеліктер тұлғаның ... да ... өз ... ... ... оқыту бала дамуының ерекшеліктерін терең ... ... ... Себебі жеке бастың кез келген жағының өзіндік даму
сатылары, ерекше кезеңдері ... ... ... ... ... бастауыш мектеп жасындағы балаларда қалай қалыптасып, ... ... ... жөн санадық.
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың даму деңгейіне мінездеме беруде,
психологтардың (Л.С.Выготский, ... ... ... т.б.) ... жас ... ... бөліп, баланың
анатомиялық - физиологиялық, психикалық, жалпы даму деңгейіне сәйкес берген
сипаттамаларына сүйендік.
Бала алғаш мектепке келгенде жаңа ... аяқ ... ... ол ... ... ... ... да адамдармен қарым-қатынасқа
түседі. Өзі үшін мүлде жаңа ... ... ... жаңа іс-
әрекетке үйренеді. Осының әсерінен баланың дене және психикалық ... ... ... ... ... жасындағы баланың бойының өсуі
жылдамдап, ... ... ... ... сүйектенеді, яғни сүйек
жүйесі қалыптасу сатысында болады. Қол бармағының нағаюы (сүйектенуі) 9 -10
жаста қалыптасады да, табаны 10 -11 ... ... ... ... ... тез даму ... болады. Баланың саусақтарының ұсақ бұлшық еттерінің
дамуы нәзік қимылдарды орындауға мүмкіндік береді. Соның ... ... жазу ... ие бола бастайды. Дегенмен, бастауыш сынып жасындағы
балаларды жазба жұмыстарымен көп ... ... ... ... ... ... болмайды.
Бұл кезде баланың кеудесі көтеріліп, жүрегі мен тыныс органдары едәуір
қалыптасып қалады. Бірақ жүрегінің соғуы 84 -90-ға дейін барады. ... ... ... ... болса да, қан айналыс жүйесінің ... ... ... қан ... ... ... ... екі есе артық. Соның нәтижесінде бас миына түтіктер арқылы қан
көп құйылады да бала көп жұмыс ... де ... Бас ... ... ... 11 ... дейін 1000 граммнан 1400 граммға дейін өседі, әсіресе мидың
маңдай бөлігі едәуір қалыптасады. Мидың маңдай бөліктерінің ... ... ... мен ... ... әсер етеді. Мидың маңдай
бөлігі ой мен сөйлеудің орталығы болғандықтан, оның ... ... ... кең өріс ... ... ... ... тұрғыдан алып қарағанда бастауыш мектеп жасындағы
балалардың жүйке жүйесі жетіле ... ... ... жарты шарының
функциялары қарқынды дамиды, ми қабығының талдау және жинақтау функциялары
күшейеді. Ми клеткаларындағы қозу мен ... ... ... (оң ... индукцияларының өзара көлемі) күрделі ... ... ... ... ... негізінде болатын тежелу үстем болып, осының
нәтижесінде бастауыш сынып оқушысы өзін-өзі меңгере алу, керек ... ... ... алу мүмкіндігіне ие бола бастайды. Дегенмен, бұл толық жүзеге
асты деу ... ... бала ... ... ... іс ... қоюы ықтимал.
Бала дамуындағы мұндай анатомиялық - физиологиялық ерекшеліктерді білу, оқу
- тәрбие процесін тиімді ... ... ... ... ... ... ... дамуы баланың бастауыш мектеп
жасында жүзеге асады. А.Н.Леонтьевтің пікірінше, жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру бағытын ғана емес,
психикалық процестерінің дамуына үлкен әсер етеді. Оқытудың ... ... ... ... психикасы өзгереді. Бастауыш мектеп
жасындағы балалардың ... ... ... ... зеректілігімен, балғындылығымен, білуге құмарлығымен көзге түседі.
[111. 29 ... 7 ... ... қабылдауы мектепке дейінгі жастағы баланың
қабылдауына қарағанда едәуір қалыптасқан (көзінің ... ... т.б.). ... әлі де ... ... ... жақтары
кездеседі. Мысалы, кейбір оқушылар қазақ тіліндегі «н-ң», ... ... ... ... ... дыбыстарын ажырата алмай қиналады. Бұдан 7 - 9 жастағы
балаларда талдау қызметі әлі жете ... ... ... ... сынып оқушыларына қоянның суретін көрсетіп, соны салу
ұсынылады. Суретті оқушылардың көз ... алып ... олар ... ... сала ... Қоянның көзін үлкейтіп, құлағын кішірейтіп
салған. Бала өзіне ... ... ... дене ... көп көңіл бөліп,
қызық емес жақтарын салуды ұмытып кеткен. Бұдан бастауыш мектеп жасындағы
балалардың ... ... ... ұнаған нәрселерін қабылдауға бейім
келетінін көруге болады. Оқушылардың осындай ерекшеліктерін мұғалім жекелеп
оқытуды ұйымдастыру барысында ... ... жөн деп ... ... сынып жасындағы балалар кеңістік пен уақытты
қабылдауда қиналады. ... ... ... ... ... орналастырып, баладан алыстағы бағаналардың ұзындығы,
қасындағы бағанадан ұзын ба, қысқа ма деп ... ол ... деп ... Сол ... ... ... жасындағы оқушы 80 жастағы атасынан ... ... бе?" - деп ... ... бала екі ... да ... өткенін біледі де, 80 мен 10000 жылдың арасындағы уақытты ... ... ... ... ... бәлендей нәрсені
сабақта балаларға көрсеткенде, сол нәрсенің нендей қасиеттеріне мән ... ... ... ... назар аударуды ескертіп отыруы қажет. Оның
ойынша, қабылдау ... бір ... ... өзге объектінің
қасиеттерімен салыстырылып отырса, бала қабылдау ... ... ... ненің екінші дәрежедегі қасиет екенін ажырата білетін болады.
Сондай-ақ М.М.Мұқанов баланың ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар бар: нақты затты қабылдау 1-ші
сигнал системасына әсер ... де, ... ... 2-ші ... ... ... ... деп есептейді. Бұл баланың ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылған оқу-тәрбие процесінің барысында
бастауыш сыныптың аяғына қарай ... ... ... ... ... болады.
Ал бастауыш мектеп жасындағы балалардың зейініне тоқталатын
болсақ, алғашқы кезде оларда ырықсыз зейін басым келеді де, бала ... ... анық ... көп ... ... 2-ші, 3-ші сыныптарда
ырықсыз зейін ырықты зейінге ауысады. Бала біртіндеп енді жай ... ... ғана ... ... нәрселерге зейінін бағыттап, оны
тұрақтандыруға үйренеді.
М.М.Мұқановтың ойынша, баланың ырықты зейінін дамыту ... ... ... ... нақты етіп түсіндіріп, тапсырманы қалай орындаудың
жоспарын көрсетіп отыруы қажет. Тек сонда ғана бала ... ... ... болуға ұмтылады. Баланың зейінсіз болу себебін
М.М.Мұқанов былай ... "... ... ... өзі ... ... ... білмеуден кездеседі. Әдетте, еріксіз зейін
сыртқы объектіге байланысты болып келсе, ерікті зейін ... іске ... ... Бұл ... ... ұмтылу деп отырғанымыз - баланың оқу үстінде
өзін-өзі меңгере алуы. Бастауыш мектеп жасындағы оқушының өзін-өзі ... ... ... ... ... ерікті зейін қоюы әлі жөнді
дамымаған». [110. 183-184 ... ... ... зейінінің көлемі де едәуір тар келеді. Сондықтан
егер оларға екі жаңа әріптің немесе цифрлардың ... екі ... ... ... ... ... ұқсас тақырыптармен бірден
танысуға тура ... ... ... ... ... Сонымен бірге балалар ұқсас фигураларды шатастырады. Мысалы, ... ... ... 25 ... таратып беріп, оларды топқа бөлгізгенде,
оқушылардың ешқайсысы ромбы мен ... ... ... Тек ... ... ғана ... ... сүйір, доғал бұрыштарды оған
жатқызбаған. Балалардың көбі ... бір ғана ... ... ... ... тік, не ... орналасуына қарап, оны тузуге
жатқызбаған. Бұндай ерекшеліктерді әсіресе, математика, ана тілі және ... ... ... ... ... кезде ескерген жөн деп ойлаймыз.
Бастауыш мектеп жасындағы оқушыларда бір доминантаның сақталу ... яғни ... ... да көп ... ... ... қабылдауға үйрету керек, бұл үйрету анализ бен ... ... ... ... ... ... кірістірудің рөлі
зор», -дейді. [112. 135-137 ]
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге бағытталуы қажет. Адамның ... ... ... ... ... деді: "Адамды ілтифатты ететін
ереже қайсы десеңіз, мынау: ... ... оның ... жаңа ... ... жаңа мәселелерді туғызарлық болсын - бір сөзбен нәрсені
түрлендіру керек, тоқсан түрге түсіру керек, түрленбеген ... ... ... шыға ... 129] ... ырықты зейінін қалыптастыруда
оқу мотивтерін тудыру, оқу ... ... ... ... ... ... орны зор.
Сонымен, жоғарыда айтылған пікірлерден бастауыш ... ... өз ... әлі толық басқара алмайтынын байқауға болады. Егер
бастауыш сыныптағы оқыту ... ... ... ... ... ... ... назары басқа нәрсеге ауып, ерекше
қозғалмалы, сөзшең болып, көп шулайды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... қажет.
Тура осындай жағдай бастауыш сыныптағы оқушылардың ес ... ... ... ... ... ... ... түрде
оқу материалын жаттау, есте сақтау қабілеттері бүкіл бастауыш мектеп жа-
сындағы кезеңді ... ... ... бастауыш сынып
оқушылары есте сақтау үшін материалды ... ... ... өңдей алмай
қиналады (яғни, материалдың мәнді ... ... ала ... ... жіктей алмау, материалдың жалпы схемасын құрастыра ... ... ... ... ... ... олар оқу материалдарын түсінбей
жаттап алуға тырысады. Сондықтан мұғалім балаларға логикалық есте ... ... ... ... [111. 32-33 ]
Психологиялық зерттеулерде ес және жад ұғымдары кездесіп отырады. ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, бір жағдайда берілген тапсырманы сол түп ... ... ... ... ... ... ... тапсырманың мән-
мағынасын өз сөзімен ғана ... ... ... ... өзі ... ... мен ... әрекеттерді талап етеді: егер түп ... есте ... жад ... ... ... өз ... айтып беру
ес процесіне жатады.
Бастауыш сынып оқушылары ... алу ... оны ... ... жаттауды
білмейді. Сол сияқты тапсырманы өз сөзімен айтып беру болса, соны ... ... ... қиналады. Әсіресе, оқушылар өз сөзімен айтып бер
дегенде мәтінді не қысқартып, не ... ... ... беру ... пе соны
түсінбейді. Бұл тұрғыда мұғалімнің атқарар жұмысы
ерекше. Мұғалім оқушыларға есте қалдырудың тәсілдерін ... ... ... оқу ... есте ... ... ұсынылады: оқу материалын бірнеше мәнді бөлшектерге бөліп есте
қалдыру, не солардың ... ... ... ... есте ... оқу
материалын мезгіл сайын бірінен соң бірін есте қалдыру. Бұның бірінші түрін
бастауыш ... ... ... жады мен есін дамыту үшін ... есте ... ... ... мына бір пікірі
мұғалімдер үшін ... деп ... ... ол ... әр ... оны ... шығармаларда ұшыратып жүрсек, оны әлденеше ... ... өзге ... байланыстырған болсақ, әр жағынан қарап
тексерсек, онда ол нәрсе ақылымыздағы барлық ... ... ... ... ... бір ... үнемі бір түрмен жаттаудан сақтану
керек". [64. 137 ]
Есте қалдыру дегеніміз ес процесінің алғашқы бөлімі. Есте ... яғни ... ... сақталу мерзімінің ұзақтығы, оны
қайталаудағы ... ... ... ... әлсіз болып келеді.
Адамның есте сақтай білуі, оның ... ... ... ... ... ... ... яғни жинақталған білімін ... ... ... ... Бұл тұрғыда ересек адамға қарағанда
баланың есте сақтауы анағұрлым жетілмеген. Себебі бала қажетті материалды
таңдап алып, оны көңіл қоя қабылдауды, топтастыра ... ... ... бастауыш сынып оқушылары сөздік материалдан
гөрі, көрнекі материалды ... есте ... ... бастауыш сынып
оқушыларында көрнекі, образды есте қалдыру басымырақ болып келетінді-
гін байқауға болады.
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың ... ... ... ... ... ... ... есте қалдыруға бейімділігі,
орта мектепте оқылатын ғылымдар жүйесін ... ... ... ... Есте
сақтаудың арнайы және еріксіз түрлері болады. Есте қалдырудың басты шарты -
мазмұнның айқындығы ғана емес, есте қалдырушы адамның алға ... ... ... ... ... көңіл-күйі т.б.), сонымен бірге игерілуге
тиісті мазмұнды белсенді түрде тану жолындағы әрекетіне де ... ... ... ... бірінде 2 - 4-ші
сынып оқушыларына суреттегі заттарды топ - топқа бөлу тапсырылған. Сосын
күтпеген ... ... ... ... ... ... ... беру талап етілген. Нәтижесінде барлық ... ... көп ... ... ... ... ... баланың жасы неғұрлым кіші болса, оларда ... есте ... жиі ... көрсетілген. Сонымен қатар, белсенді қабылдауға түрткі
боларлықтай кез келген ... ... ... ... ... есте сақтау қабілеттілігін молайтқан.
Жоғарыда келтірілген мысалдардан еріксіз есте қалдыру әсерлі, көзге
түскіш материалдардың бала есінде ... ... ... ... ... ... нәтижесі деуге болады. Зерттеулер балалардың еріксіз
есте қалдыруы, тіпті әдейі ерікті есте сақтаудан әлдеқайда тиімді болатынын
көрсетеді.
Мектеп табалдырығын аттаған соң ... ... ... бір ... ... оқу ... ... есінде сақтап, қайта айтып беру.
Бұл тапсырманы орындау үшін оқушы оқу материалын арнайы ... есте ... ... ... еріксіз есте қалдыру басым болса да, кейін 2 - 3-
ші сыныптарда ... ... есте ... ... ... ... есте ... білуінің жемістілігі, мұғалімнің осы салада
атқарған іс-әрекетіне, ... ... ... Тәжірибеде
оқушылардың есте сақтау қабілетін жетілдірудің ... ... ... ... ... 2)қайталау; 3) өзін-өзі бақылау.
Бастауыш сынып оқушыларында ... ... есте ... ... Сондықтан материалды есте қалдыру үшін, мұғалім мүмкіндігі бар
жерде көрнекі құралдарға сүйенуі өте маңызды. ... оқу ... ... бір ... - ... ... ... біріншіден, адам
іс-әрекетінің сипатына, екіншіден, сол қайталауларды ... ... ... қайталауды оқушыларды мезі етіп, оқуға ... ... ... яғни әр ... ... - ... бір ... келіп отырса, қайталаудың тигізер пайдасы зор.
Адамның өзі істеген істі есінде ... ... ... өзі ... ... қолы ... ... көре білуі қажет. Сондықтан мұғалім
оқушыларға өз іс-әрекетінің нәтижесін талдауды үйретуі тиіс. ... ... ... орындату барысында өз жазуың мен үлгідегі жазуды салыстыр.
Үлгідегі сияқты ең жақсы жазылған сөзді, сөйлеміңді тап, ең ... ... тап. Неге ... деп ... ... деген сияқты жұмыстар
жүргізуге болады. Бұл ... ... ... өз ... ... ... берік сақталуына ықпалын тигізеді.
Бастауыш мектеп жасындағы ... ... ... келсек, оның
қаншалықты дамығаны туралы әртүрлі ... бар ... ... ... ... ... Э.Мейман т.б.) 7 - 11 жастағы ... ... ... ойлау операциясы кездеседі десе, мәдени - тарихи ... ... ... т.б.) ... ... ... ... соң ойы мен интеллектісі үлкен өзгерістерге
ұшырайды: бала қарапайым ... ... яғни ұғым ... ... ... ... басында психологтар бала ойлауының ерекшеліктерін зерт-
тей келе, ... ... ... ... және ойлаудың
сөзбен тікелей байланысты ... ... ... ойлау мен
практикалық іс-әрекеттің, ойлау мен тілдің, ойлау мен сезімдік бейненің
арасында ... ... және сан ... ... бар ... ... Бұл қатынастар баланың жасының есеюінің әртүрлі сатыларында
өзгеріп отыратынын және баланың сол сәтте орындайтын жұмысының мазмұны мен
тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... процесі жаңа, ерекше бір нәрсеге таңдану
реакциясынан басталатындығын, одан әрі қарай таңданудан ... ... ... тән ... ... ... көрініс беретіндігі туралы
айтылған. Бұндай ойлау процесін тудыратын түрткі - ... тану мен ... ... ... ... ... болады.
Ойлау процесінің білгісізді ашуға бағытталуы, ойлауға нақты,
проблемалық ... ... ... кез келген мәселені шешу процесі бірқатар
ойлау операцияларынан тұрады - салыстыру, ... ... ... қорытынды т.б.
Бастауыш мектеп жасындағы бала үшін мәселені шешудің бірінші құралы -
оның практикалық іс-әрекеті. Практикалық ... ... бала ... әсер ете ... оның ... ... ... тән белгілерін
анықтап, әр зат пен құбылыстың өз ішіндегі байланыстарын біледі. ... ... ... ... мазмұнын түсініп, жақсы игеру үшін
барлық ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор.
Мектеп қабырғасына келгеннен кейін баланың тілі дамып, ... ... ... ... ... мен тәжірибенің жинақталуына орай бала
бейнелі ойлауға көшеді. Алайда бұл процесс тез ... әлі ... ... мектеп жасындағы балада нақты ойлау көпке дейін сақталады. Мысалы,
1-ші сынып оқушысы "Қасқыр мен ... ... ... оның ... ... бас ... Өйткені қыз қозыны тірі деп қабылдап, оны жауыз
қасқырдың жеп қойғанына қатты қайғырған.
Сондай-ақ бастауыш мектеп ... ... ... 7 - 8 ... ... сөз ... ауыспалы мағаналарын ұғына ... ... ... ... ... ... ... барысында
түсіндірме, сөздік жұмыстарын жүргізуге жете назар аударғаны жөн. Дегенмен,
бұл кезеңде бала бұрынғыдай нақты заттармен әрекет ету арқылы ... ... ... ... заттардың образдарын елестете отырып, ... ... ... бала ... ... ... - ... ойлау сатысына
көтеріледі. Бірақ практикалық ойлау жойылмайды, олардың ойлау процесіндегі
қызметтері өзгереді. Логикалық ойлаудың практикалық ойлаудан ... ... ... сөз ... жүзеге асады, яғни қажетті байла-
ныстарды адам ойша талдап, таразылайды. Ол өзіне берілген тапсырмаларды
орындау үшін бұрын ... ... ... ... алып, қолдануы тиіс. Ал
бұның бәрі тек ... ... ... жүзеге асырылады.
Ақыл-ойдың дамуы көптеген психикалық процестердің дамуын (байқам-
паздық, қабылдау, ес пен ... ... Бұл ... ... ... ... ... эксперименттік зерттеулер көрсетіп отырғандай,
ойлаудың жоғары формасы қалыптасуымен бірге, қабылдау, ес ... ... ... ... дамуында елеулі алға жылжулар болғанын көрсетеді.
Қабылдау, ес, ойлау сияқты ... ... ... ... - ақыл-ой дамуының негізін құрайды. Баланың ... ... ... орны зор. ... ... ... дамытуды жүзеге асырмайды.
Оқытудың дамытушылық ... ... ... 60-шы ... ... ... ... оқыту жүйесін өзгертуге әрекеттер жасалынды.
Олар бастауыш білім беруді реформалауға ... ... ... ... алғы ... ... табылса да, өзінше дамытуды
қамтамасыз ете алмайды және сондықтан да ... ... ... негіздеп, мақсатқа бағыттап жүзеге асыру қажет. [113. 23-27 ]
Л.В.Занков пен М.В.Зверевойдың оқушыларды жеке ... ... ... ең ... ... ... оқушыларға жеке қатынас
тұрғысынан қарау қажет ... әрі ... жеке ... тұрғысынан қарау
білім, білік, дағдыларды игерудің алғы шарты бола отырып, оқушыларды жалпы
дамытуға бағытталғаны жөн ... ... ... ... ... мүмкіндіктері, ең алдымен
оқу материалының мазмұнын құруда жоғалып ... ... ... жасайды. Оқу
материалының теориялық деңгейін арттыру ... ... ... алып ... ... ... күшейту үшін білім беру мазмұнын
өзгерту қажет деп санайды.
Д.Б.Элькониннің пікірінше, оқыту балада ... ... ... ... ес, ... ... т.б.) бағытталған болса, онда ол
баланы дамытпайды. Даму әрқашан артта қалып отырады. Сондақтан ол ... ... ... ... ... ... керек деп ойлайды.
Д.Б.Эльконин: "Из всей совокупности общественного опыта, накоплен-
ного человечеством, школьное обучение должно передать детям не ... ... о ... и ... действий с предметами, а
обобщенный в ... и ... в ... ... ... опыт
познания человечеством явлений действительности: ... ... ... [114. 254 ... ... таным тәжірибесі тек дайын ұғымдар мен олардың ретке
келтірілген жүйесі ғана ... әр ... ... ол ... ... қажетті
әрекет амалдары тұратынын баса ... ... ... ... ... сұрыптаудан өткен, ұғым қалыптастыруға негіз боған іс-әрекетті
талдау амалдары ... ... ... оның ... ... ... ... да бір ұғымды балаларға даяр күйінде бере алмайды, ал
оқушылар оны жай ғана ... ... ... қала ... Ұғым - бұл
баланың жеке өз тәжірибесінің нәтижесі, оның ... ... ... ... тән мәнді белгілерін табу, оларды басқа деректі ... ... ... ... жүретін ой еңбегінің қорытындысы.
Психологтардың анықтауы бойынша, балалардың ұғымдарды меңгеруі тәжірибе
жинақтауынан, әртүрлі ... ... ... Егер ... ... бұл ... оның үш қабырғасы бар деп айтсақ, онда
біз тек үшбұрыштың ... ... ғана ... Ал ұғым ... бала сол ... әрекет ете отырып, оның басқа да қасиеттерін білуі
керек. Мысалы, үшбұрыштың екі қабырғасының қосындысы үшіншісінен ... ... оның үш ... үш ... үш төбесі болатындығын,
үшбұрыштар: сүір, доғал, тік болып келетіндігін, ... ... ... мен ... ... ... барысында ғана балада үшбұрыш туралы
толық ұғым қалыптасады.
Сонымен, жоғарыда айтылғандарды қорыта келе ұғымды жай ғана ... ... ... нақты заттармен, материалдармен әрекет ету
барысында, олардың ... ... ашу, ... ... ... ... ... және оны мұғалімнің жетекшілігімен оқушы
өзі меңгеруі қажеттігін байқадық. Ал заттармен тікелей ... ете ... ... мен ... ... ... ... - ойлау процесінің
негізгі жұмысы.
Ой операцияларының түрлері бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... Осыған орай бастауыш сынып
оқушылары жеке заттарды ұғымға қалай жатқызады, соған тоқталайық. Әдетте ... ... тән ... белгісі болады. Мысалы, қарындаштың бәріне ... ... - ... болуы; жемістердің ортақ қасиеті - ағаштарда ... Осы ... ... ... қарап, оларды белгілі бір ұғымға
жатқызады. Адам ойлау кезінде нақты ... ... ... ... бәріне тән негізгі белгілерін бөліп алып, жалпы ұғым құрап, саған
сүйеніп ойланады.
А.А.Люблинская баланың ұғымды меңгеруіндегі мынадай жұмыстарды
негізгі деп атап ... ... ... ... ... (сөздерді, геометриялық
фигураларды, математикалық формулаларды) бақылау мен ... ... жаңа ... (затты, фактіні) талдау мен ондағы белгілі бір
категорияға жатқызылған, мұнымен тектес басқа барлық заттарда да
қайталанатын ... ... ... ... ... ... белгілерден дерексіздену, ол үшін маңызсыз
белгілері түрленіп отыратын, ал ... ... ... ... жаңа заттарды таныс сөздермен белгіленген тиісті топтарға енгізу.
Мұғалімнің басшылығынсыз бастауыш мектеп жасындағы балалар үшін ... ... өте ... ... ... ... алма мен ... бола ма? - деп сұрағанда, олар болмайды - деп, ... ... олар ... ... ... ... сондықтан алдына қойған
міндетті шешудің әдісі ретінде пайдалана алмаған. Ал егер ... ... ... ... ... ... ... мен ұқсастығын
айтып берген болар еді.
Салыстыру операциясын ... үшін ... ... ... мен ... көре ... ... тиіс. Ол үшін салыстырылатын
объектілердің формасы мен формасы, заттың ... мен ... ... дәл
сондай қызметі, заттың сыртқы белгілері мен (түрі, түсі, т.б.) басқа заттың
сыртқы белгілері, яғни мәнді қасиеттері салыстырылуы қажет.
Көптеген психологиялық ... ... ... ... ... ойлауында мынадай ерекшеліктер кездеседі:
-заттардың өзіне ... ... ... ... ... ... ... бір бағытты салыстыру тән, яғни не заттардың ұқсастығын байқамай, тек
айырмашылығын ғана көреді, не тек ... ... ... ғана ... 116; 117]
Мысалы, С.Ф.Жуйков өзінің бірінші сынып оқушыларымен жүргізген
эксперимент жұмысы нәтижесінде, ... ... ... қарай
оқушыларды екі топқа бөлді. Бірінші топқа салыстырылып ... ... ... не ... ... ғана ... оқушылар жатқызылды. Бұл
жартылай салыстыра алатын топ деп аталды. Екінші топқа салыстырылып отырған
объектінің ұқсас және ... ... өз ... таба ... жатқызылды. Бұл толық салыстыра білетін топ деп ... ... ... ... ... және оқу іс - ... әдісі
ретінде салыстыруға дұрыс үйрету ... ... ... жетуге
болатынын көрсетіп берді. [117. 9-12 ]
Сонымен, жоғарыда айтылған пікірлерді қорыта келе, бастауыш мектеп
жасындағы оқушылардың ойлау процесінде ортақ белгілер мен ... ... ... ... әр ... ақыл-ой мүмкіндігі әртүрлі дәрежеде.
Көптеген психологтардың пікірінше, (И.Унт, Н.А.Менчинская, С.Ф.Жуйков ... жеке ... ... ... отырып, оқыту процесін
ұйымдастыру мүмкін ... ... ... ... ету үшін ... ... ... қайталанатын ақыл-ой әрекетінің қасиеттерін анықтау қажет.
Оқушылардың жеке ... ... ... ... ... ақыл-ой әрекеттерінің жеке қасиеттерін біріктіріп,
оны оқушылардың оқуға қабілеттілігі деп ... ... ол ... ... мен оны ... қолдану кезіндегі материалдарды талдау,
жинақтау, жалпылау, дерексіздендіру сияқты ақыл-ой әрекеттері ақыл-ой
процесінің икемділігіне сай ... ... ... ... ... ... тұлғаның жеке,
салыстырмалы түрде тұрақты қасиеті болып ... ... ... ... ... ... қарағанда біршама тар болып келеді, яғни ол
жалпы қабілеттің бір бөлігі. Сол сияқты Н.А.Менчинская оқуға ... ... ... ... ... бір еместігіне тоқталады. Оның ойынша,
ақыл-ойдың дамуы - бұл жастың ұлғаюы мен ... ... ... ... ... ... және ... жиынтығы, ал оқуға жоғары қабілеттілік ақыл-ойдың ... ... ... ... ол ... ... жоғары дәрежеде дамуына
біршама төмен дәрежелі оқуға қабілеттілік сәйкес келуі мүмкіндігін, ... көп ... ... ... ... айтады. [118. 28-29 ]
Н.А.Менчинская мен оның қызметкерлерінің (З.И.Калмыкова, В.И.Зыкова,
А.М.Орлова т.б.) тәжірибелері де ... ... ... ... ... Бұған лайықты оқу материалын таңдап алу және материалды
өзбетімен меңгеруге қажетті, ... ... ... алу ... ... қол ... ... Бұл ғылыми мектептің өкілдері,
сондай-ақ, бір жастағы оқушылар тобының ... ... ... айырмашылық бар екенін тапты.
Бастауыш мектеп жасындағы оқушылардың ... ... ... анықтаумен С.Ф.Жуйков айналысты. Оның жүргізген эксперимент
жұмысына талдау жасай ... ... ... ... ... ... ... жағдай тудырып отырған кездің өзінде оқушылардың ақыл-ой
жағынан дамуы әртүрлі дәрежеде болатынын ... ... ... ... ... ... ... Кейбір оқушылар тапсырманы
«бірден» жеңіл орындаса, кейбір оқушылар үлгі бойынша жетекші ... ... Оның ... ... ... білімін соған бара-бар
жағдайда бірден қолдана алатын немесе көп қиындықтардан ... ... ... ғана қолданатын оқушылар да болған. [117.12 ]
С.Ф.Жуйков жүргізген эексперимент жұмысы барысында бастауыш
мектеп ... ... ... ... ... ... ... операцияларының жеке ерекшеліктері (салыстыру, жалпылау,
қорыту, талдау, жинақтау);
- жеке оқу пәндеріне қолданылатын ... ... ... ... оқушылар сөздің мағынасына ғана көңіл бөлсе, кейбір
оқушылар тек формальды қасиеттеріне көңіл ... ... ... ... ... ... ... орындау,
ойлаудың икемділігі т.б.).
С.Ф.Жуйков оқушылар тобында кездесетін осындай ақыл-ой ерекшеліктерін –
типтік ерекшеліктер деп есептейді. Оның ойынша, ақыл-ой ... ... ... ... икемділігі т.б.) және жағымсыз (салыстырып отырған
объектіге біржақты қарау, ойдың ... ... ... ... ... ұтымды ұйымдастыру арқылы ақыл-ой әрекетінің кейбір
жағымсыз жақтарын жоюға, тиімді жақтарын ... ... ... және ... ... ... оқушыларды
ақыл-ой әрекетінің сипатына қарай үш топқа бөлген. Бірінші топқа ақыл-ой
әрекеті жоғары деңгейдегі ... ... ... Олег С. ... ... ... ... көзге түседі. Ол жаңа
жағдайға тез үйренеді, сабақта белсенді, сынып өміріне белсенді қатысады.
Оның жұмысқа қабілеттілігі, ... өте ... ... ... ... істейді, жалығу белгілері көпке дейін байқалмайды. Өте ... ... де көп ... ... ... оның ... ... жағдайда қызбалылық көрсетпей, өзін байсалды ұстайды. Олегтің
салыстыру, талдау, қорыту ... жете ... ... процесінің
икемділігі оқу материалын табысты меңгеруге мүмкіндік береді.
Екінші ... ... ... орта ... оқушылар жатқызылған.
Мысалы, Валерий Ш. енжар, сабырлы ... ... ... ... ... көтереді. Мұғалімнің айтқанын ішінен қайталап отырғанда ғана жауап
бере алады. Жұмыс қабілеті жеткіліксіз. Тез жалығады, ... ... ... ... және қай жерден қате жібергенін таба алмайды. Бірақ
мұғалім ойлануға уақыт берсе, ол тапсырманы дұрыс ... ... ... оқиды, ақырын жазады. Назарын басқа жұмысқа бірден аудара алмайды.
Сондықтан бұндай оқушылармен төмендегідей жеке ... ... ... а) ... ... ұғымның барлық мәнді
белгілеріне арнайы ... ә) ... ... оның ... ... ... қарсы қою, яғни салыстырту; б) ұғымның барлық белгілерін
тұтас қолдану қажеттілігі жағдайына қою; в) ... ... ... ... ... ... ... дәрежедегі оқушылар жатқызылды.
Мысалы, Коляның денсаулығы нашар, жүдеу, сабақта бекерден бекер қол
көтере береді, бір орында тыныш ... ... ... баяу орындайды,
сынып оқушыларынан қалып қалады. ... ... ... ... ... алмайды. Жұмыс істеу қабілеті өте төмен. Тез шаршайды, тез жалығады.
Балаға заттарды белгілі бір қасиеттеріне қарай ... ... ... әрең ... ... көп ... ... қажет етеді. Көбіне
материалды көрнекілікке сүйеніп түсіндіруді және үнемі жаттығу, қайталау
жұмыстарын ... ... ... ... меңгерту үшін мынадай ... ... ... а) ... ... ... ... бөлу үшін
жүйелі жұмыс жүргізу, яғни сөзге сұрақ қоюға жаттықтыру; ә) зерттеліп
отырған ... ... ... мән беруге үйрету; б) сөйлемді,
сөзді талдауға үйрету т.б.
Сондай-ақ үшінші топқа жататын оқушылардың грамматиканы игеру барысында
өзіндік ... ... ... ... ... ... бір белгісін меңгергеннен кейін екіншісіне көшеді. Кейбір оқушылар
ұғымның тек мәнді белгілеріне ғана көңіл бөлсе, ... ... ... ... ... ғана ... ... процесінің негізгі түрінің бірі – сөйлеу. Адамдардың тіл ... ... ... процесін сөйлеу дейді. Сөйлеудің екі түрі
белгілі. Адам ойлағанда өз ойын іштей сөз және сөз ... ... ... сөйлеу деп аталатын түрді береді, ал сыртқа естіртіп сөйлеуді ... ... ... ... өзі ... бөлінеді: ауызшы және жазбаша
сөйлеу. Ауызша сөйлеу монологты және ... ... ... ... сөйлеу - бір ғана адамның сөйлеу тілі яғни басқа адамдарға,
тыңдаушыларға қаратып айтылған сөйлеудің түрі. Екі ... ... одан ... ... ... әңгімелесуін диалогты сөйлеу дейді. Бастауыш сынып
мұғалімі жоғарыда ... ... ... жете ... ... ... ... ойлау мен сөйлеу бір-бірімен өте ... ... ... ... ойлау және тағы басқа да танымдық процестерін
дамытуда ... және ... ... ... ... ... ... оқушыларының ойлау әрекеттерінде жоғарыда көрсетілгендей
кемшіліктер ғана кездесіп қана ... ... ... олар ... ... ... сөздерін тез қағып алады. Сондықтан
бастауыш сынып мұғалімі оқушылардың сөз мен ... өз ... ... ... және ... сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға жете көңіл
бөлуі қажет. Ол үшін түрлі техникалық құралдарды (диофильм, оқу киносы,
магнитофон), ... ... және ... мен ... ... байланысты
талдау, жинақтау жұмыстарын жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... оқушыларын жекелеп оқытуға ... ... ... ... және жеке ... ... ... берген талдауына назар аударуды жөн ... ... ... ... ... ... ... салада. «Ең бастысы – баланың өзін «жарамсызбын» деп
сезінуіне жол бермеу керек. ... оқу ... ... ... ... ар мен ұят сезімін өшірмеу қажет». Бұл мақсатқа жету үшін кешенді
тәсілдер жиынтығын қолданған: біріншіден, ... ... ... ... үшін толыққанды рухани өмір сүретін атмосферада, яғни жалпы білім
беретін мектептерде оқытылуы қажет; екіншіден, оқуға деген ... ... өз ... ... ... ... берілуі қажет. Ол үшін
мұғалім әр баланың ақыл-ой қабілетінің неғұрлым жақсы дамыған жағын ... ... ... ... Егер оқушы бір тапсырманы өз күшімен ... бұл оған ... ... пен ... ... Қол ... нәтижеге қуану
сезімі – жемісті оқу-әрекетінің қажетті шарты.
Операциялық ... ... ... ... ылғи ... ... арқылы олардың ақыл-ой қабілеттерін арттыруға қол жеткізу мүмкін
емес. Бұл жағдайда өзгеше амал ... ... ... өмірде алған
әсерлеріне сүйене отырып шығарма, мазмұндама жаздыру, ... ... ... ... ... ... да беруге болады.
Оны шешу барысында ... ... ... ... ... ... ... дамуы, қарқынды ақыл-ой еңбегі бала көкпеңбек
орманмен, сылдырап аққан мөлдір ... ... ... гүлден-гүлге қонған
көбелекпен бетпе-бет кездескен сәтте туады. ... ... бала ... ... ... ... тылсым сырларын танып білу үшін барлық
ақыл-ой күштерін соған бағыттайды. [120. 9-11 ... ... ... орта деңгейдегі оқушыларға терең
психологиялық талдау жасай отырып, ... үш ... ... оқу ... ... ... алатын оқушылар; 2. Орта
деңгейдегі тапсырмаларды ... ... ... ал бірақ күрделі
тапсырмаларды өзбетімен орындай алмайтын ... 3. Өте баяу ... ... ... бұрын тапсырманы орындауға көбірек уақыт қажет.
Сухомлинскийдің пікірінше жекелеп оқыту ақыл-ой еңбегінің мазмұны (яғни
тапсырмалардың мазмұнында) мен оны ... ... ... ... ... бір ... сабақ барысында екі, үш керек болса одан да
көбірек тапсырма береді, ал екінші оқушыға бір ғана ... ... ... ... ... оқушыға қарапайым тапсырма береді.
Оқушыларды жекелеп оқытуды жүзеге асыру барысында мұғалім жоғарыда
айтылған ерекшеліктермен ... әр жас ... тән ... кезеңді де
ескергені орынды. Л.С.Выготский белгілі бір топтағы ... ... тән ... тұрақты болып табылатын анатомиялық,
физиологиялық, психологиялық ерекшеліктер жылдар бойы бала ... ... ... ... ... отырып, белгілі бір шекке
жеткен ... жаңа жас ... сай ... ... көрінетіндігіне
назар аударады. Ол жас кезеңнің басы мен аяғында тұлға бойында ... ... ... айта ... кризисті кезеңнің басталуы мен
аяқталу сәтін дәл басып айту қиын екендігін ескертеді.
Көбіне мектеп жасындағы ... ... ... ... ... ... қызығушылығы азаяды, жұмыс істеу қабілеті төмендейді, айналасын
қоршаған ... ... ... ... ішкі жан ... де ... ... қарама-қайшылықтарға толы болады. Бірақ, бұл ... ... бола ... Әр балада бұл кезең әр түрлі дәрежеде
өтеді. Оған сыртқы жағдайлар ... әсер ... – 8 ... ... ... бала ... ең алдымен психикалық
теңдіктің бұзылуымен, ерік-жігердің, көңіл-күйдің тұрақсыздығымен көрінеді.
Осы кезеңде баланы тәрбиелеу біршама ... ... ... балаға
қолданылып келе жатқан педагогикалық жүйелер тұлға бойындағы өзгерістерді
қуып жете алмайды. 7 ... бала ... ... ... ... балалық өзіндігін жоғалтады. Бала әртүрлі қылықтар, қыңыр мінез
көрсетеді, жүріс-тұрысында адам ... ... ... ... ... ... ... кезеңін зерттеумен айналысқан ғалымдардың еңбегінен бұл
кезеңнің де ... тән ... ... ... ... ... баланың
өзбітендігі арта түседі, басқа балаларға деген қарым-қатынас өзгереді, «Мен
қуанып тұрмын», «Мен ренжіп қалдым», «Мен ... ... ... ... ... Бала ... табалдырығын аттаған соң, белгілі бір ұжымға
кіреді, яғни өзін қоршаған басқа ... ... ... ... ... ... ... моральдық нормаларды игеруіне ықпал
етеді. [121. ... ... ... ... сезімдерін тек ақыл
айтумен ғана ... ... ... мектепке, мұғалімге,
жолдастарына деген борыш сезімі, намысы басқа балалармен тіл ... ... ... ... оның ... ... өмірі барысында
қалыптасады. Алайда ондай қасиеттердің өзі мұғалім оқу-тәрбие процесін
дұрыс ұйымдастыра ... ... ғана ... ... ... мектеп жасындағы балаларды жекелеп оқытуды
ұйымдастыруда мына ерекшеліктерді ескерген жөн: сөз бен ... ... ... кінәламау, үлкендердің жіберген кемшіліктерін тез байқағыш келеді,
арманшыл, қиялшыл, ұйымшыл, еліктегіш келеді, сенімді ... ... ... мен ... ... бағалайды.
М.М.Мұқановтың пікірінше, мектеп өміріне үйрене бастаған бала өзін
басқа балаларға қарағанда ... ... орын ... ... ... орынға (лидерлікке) ие болсам екен деп арман ... өзі ... ... ... ... асып ... ... баланы
мақтаншақ дейді. Егер оның өзі ... ... ... оған ... ... ... ... баланы кішіпейіл дейді. Бастауыш мектеп
жасындағы бала өзінің ісіне, мінезіне сын көзбен қарай алмайтындықтан, ... ... ... ... ... жоғарырақ келеді. Оқу-тәрбие
процесінде мұғалім баланың осы ерекшеліктерін ескергені жөн. [122. 91]
Біз жоғарыдағы психолгтардың еңбектеріне ... ... келе ... ... бәріне тән ортақ қасиеттер де бар екенін де ... ... яғни ... ... ... мен әр ... тез
қабылдағыштығы, ақкөңіл, өзгелерге жәрдемдескісі, дәрменсіздерді ... ... ... ... үнемі қимыл--әрекетте болуы, үлкендердің
қамқорлығын, мейірімділігі мен жылы жүзін, сүйіспеншілігін қажетсінуі.
Соның ішінде көбіне ... ... тән ... ... сыпайылық,
үлкендерге деген құрмет т.б. Бұл жастағы балалардың ерік-жігеріне келсек,
олар өзін-өзі толық меңгере алмайды. ... ... ... іс ... яғни не болса соған қызығып, бір нәрсені бүлдіріп алады. Бұл оның
тәртіпсіздігі емес, өзін-өзі меңгере ... ... іске ... ... ... ... ерекшелігіне тоқталсақ, бастауыш
мектептің әр сатысында әртүрлі келетінін байқауға болады. Бұның өзі ... ... ... ... ме, әлде үйде өсті ме, көп балалы
жанұяда тәрбиеленді ме, жалғыз бала ма ... ... ... тәжірибе көрсетіп отырғандай, егер бала атасы мен ... ... ... онда бала ... ... сөйлейді және басқа
балалармен тез қарым-қатынасқа түсе алмайды. Осындай жағдайларға байланысты
бірінші сыныпта бірқатар оқушылар ... ... ... ... ал ... үшінші сыныптарда бұл ерекшеліктер бірте-бірте жойылып,
олар бір-бірімен достаса бастайды.
Міне, сондықтан оқушыға тұлға ретінде қарау, олардың жас және ... ... ... ... ... беделін ескеруді, тұлғалық
және психикалық процестерінің дамуына мүмкіндік тудыруды және оны ... ... ... мен ... ... ынтымақтасты қарым-
қатынасы арқылы жүзеге асыруды қарастырады.
Сонымен, жоғарыдағы авторлардың еңбегінен бастауыш ... ...... ... және ... ... ... ерекшеліктері мен әр тұлғаның жеке даму қасиеттері бар екенін
байқадық. ... ... ... ... ... осы ерекшеліктер
басшылыққа алынуы қажет деп ойлаймыз.
Әр сыныптың өзінде ... сан ... ... психикалық
дамудың жалпы заңдарын, ортақ қасиеттер мен әртүрлі ... оқу ... ... ... ... танымдық
мүдделердің қалыптасу жолдарын, ес пен ойлаудың, сезім мен ... ... ... ... білу – ... ... ... педагогикалық
жұмысын сінімдірек жүргізуге мүмкіндік береді. Әр оқушының жолдастарымен
қарым-қатынасында қалыптасқан ... ... ... талдай
отырып, мұғалім, әр оқушының даму жолын ... Тек ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкін болады.
Келтірілген зерттеулердің нәтижелерін талдау бастауыш сыныптың оқыту
процесін ... ... ... ... ... ... ... қажет деген қорытындылар жасауға мүмкіндік берді:
-әр сабақты ... ... ... ... ерекшеліктерінің ескерілуі;
-сыныптағы оқушылардың психикалық процестерінің даму ... ала ... ... ... ... ... дамытушы сипатта ұйымдастырылуы, яғни оқушыларды
дамытуды олардың қол ... ... ... ... ... тапсырмалар жүйесінің жасалынуы;
-әр сыныптағы оқушылардың моральдық ... мен ... сай жеке ... ... ... ... қалыптасуына жәрдемін
тигізетіндей олардың тиімді іс-әрекетке қатыстырылуы.
Жоғарыдағы психологтар мен педагогтардың пікірлерін және ... ... ... ... ... жекелеп оқыту барысында
ескерілетін шарттарды басшылыққа ала отырып, келесі параграфта ... ... ... ... ... ... ... моделі
мен нақты өлшемдерін көрсетуге тырыстық.
1.3 Бастауыш ... ... ... ... ... оқытудың моделі мен өлшемдері
Дүниеде түрі мен түсі, формасы мен қасиеті бірдей екі заттың болуы
мүмкін емес ... ... мен ... ... мен мінез-құлқы
бірдей екі оқушыны кездестіруге ... ... ... ...
деп жазды В.А.Сухомлинский - әрбір адам қайталанбайтын ... жан ... ... ... ... жас адамдағы сол қайталанбайтын,
өзіндік, шығармашылықты тәрбиелеу ... ... ... мен ... ... ... білгенде өзінің қайталанбайтын, өзіндік талантын
көрсете білмейтін адам болмайтынына біз сенімдіміз». [123. 94-99]
Жоғарыда айтылған ... ... ала ... біз ... әр ... жеке ... мен ... ұстанымын қалыптастыруда
оқушыларды жекелеп оқытудың маңызы зор демекпіз.
Оқушыларды жекелеп оқыту бағытын ұстанған ... ... ең ... мәселе, ол оқушыларды қалай жекелеп оқыту, оларды қандай
өлшемдер бойынша топқа бөлу, оқушылардың бастапқы білім, ... ... ... ... ... орай біз ... ... оқыту
мәселесін зерттеген көптеген ғалымдардың (Е.С.Рабунский, А.А.Кирсанов,
И.Е.Унт, А.А.Бударный, Л.В.Савельева, Т.В.Азарова, ... ... ... А.Н. ... ... ... ... оқушыларға жеке тұрғыдан қарау принципі оқушылардың оқу
әрекеті мен моральдық ... әсер ... ... ... [102; 103; 105; 106; 124;125; 126;127; 128; 129; ... ... үш ... ерекшеліктеріне сүйенеді:
1) үлгерім деңгейі;
2) танымдық белсенділігі;
3) оқуға ... ... ... ... ... ... деңгейін оқу бағдарламасының
талаптарына сәйкес меңгерген білімі мен іскерлігін тәжірибеде қолдану,
танымдық тапсырмаларды ... ... ... анықтауы қажет.
Е.С.Рабунский оқушылардың танымдық белсенділігінің үш түрлі деңгейін
анықтады:
а) төменгі деңгей, яғни оқушы ... ... ... кейде
тіпті типтік тапсырмаларды да орындай алмайды, жинақы емес, ұқыпсыз, өзінің
іс-әрекетін дұрыс ұйымдастыра алмайды;
б) орта ... ... ... материалын жеңіл меңгереді,
типтік тапсырмаларды ... ... ... жаңа ... ... ... ... қиналады, өз іс-әрекетін ұйымдастыра алады,
ұқыпты, бірақ бірқалыпты емес, кейде бастаған ісін аяқсыз қалдырады);
в) жоғары ... (өз ... сай ... ... ... өте жинақы, өз іс-әрекетін тиімді ұйымдастыра алады, ұқыпты,
іске белсенді араласады).
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... қарастырды: а) нольдік (пәнге деген қызығушылығы жоқ);
ә) потенциалды (пәнге деген ... ... ... ... қатынасымен,
білімге құмарлығымен, оқу әрекетіндегі қиындықтарды жеңуге деген ниетімен
сипатталады); б) ... ... ... ... білік, дағдыны терең
игеруге деген қажеттілікке негізделген танымдық бағыты бар оқушы). ... бұл ... ... ... ... қызығушылығы жоқ, бірақ мұғалім тарапынан
дұрыс ықпал болған кезде ... ... ... ... ... ... ... оқушының екі түрлі ерекшеліктерін басшылыққа
алады:
1)ғылыми ... ... ... ... ... [103 ]
И.Унт оқу жұмысын жекелеу тәжірибесіне талдау жасай келе оқушыларға
жеке тұрғыдан қарау принципінің екі түрін ... ... ... ... ... ... қандай да бір жеке ерекшелігін ескеру.
И.Унттың пікірінше, оқушыларды жекелеп оқытуда олардың ... ... ... ... ... ... яғни ... ақыл-ой
қабілеті (ақыл-ой жұмысының жеңілділігі мен өнімділігі), сондай-ақ арнайы
қабілеті (музыкаға, математикаға т.б.); 2)оқу ... ... және ... тыс ... ... білік, дағды деңгейі;
4)танымдық қызығушылығы (жалпы оқу мотивтеріне сәйкес). И.Унт психологиялық
факторлармен қатар оқу ... ... ... ... да ... ескертеді. [105 ]
Көптеген ғалымдар бұл мәселені зерттегенде, оқушылардың білім, білік,
дағды деңгейлері мен танымдық қабілетінің басым ... ... ... ... оқушының оқуға және еңбекке деген қабілетін
ескеруді жөн санайды. Оның ... ... ... ... оның ... ... ... сияқты ақыл-ой әрекетінің ерекшелігімен, ақыл-ой
процесінің икемділігімен ... ... ... ... ... ... (оқыту процесін ұйымдастыру) және субъективті ... ... ... ... оқушының көңіл-күй жағдайына)
факторларға байланысты. Оқушының оқу және ... ету ... оның ... ... ... ... дифференциациялау өлшемдерінің жиынтығына (оқушы-
лардың түбір орфограмманы меңгеруіне ықпал ететін) төмендегідей өлшемдер
енгізілуі ... деп ... ... орфографиялық тұрғыда өзін-өзі бақылауы (сөзді ... ... және ... ... соң ... ... білуі);
3)есі (қысқа уақыт ішіндегі естің дәлдігі мен көлемі, естің негізгі ... ... ... және ... іскерлігі (сөздегі екпін ... ... таба ... ... ... жақын дыбыстарды ажырата
білуі, әріп пен ... ... ... ... ... ... [124 ]
Оқушыларға жеке тұрғыдан қарау ... ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне қарай, олардың
ойлау, қабылдау, ес, танымдық қызығушылығы, арнайы іскерлігі мен дағдылары
және жалпы білім, білік, дағдыларын ... жөн. [128. ... ... ... ... ... зерттеумен айналысқан
ғалымдардың оқыту процесінде оқушылардың қандай типтік ... ... ... ... әртүрлі екенін байқауға болады. Әр ... ... ... ... ... ... ... өлшемдерді ұсынады.
Оқушыларды жекелеп оқытуды ұйымдастыруда оқу ... ... ... әсер ... ... ... бір ... қасиеттері
негізінде топтастыра білудің маңызы зор.
Сондықтан біздің ойымызша, бастауыш сыныптың ... ... ... ... ... ... асыру барысында мұғалім
мынадай талаптарға жауап беретін топтастыруларға сүйенуі қажет:
• Құрылған топ ... ... ... ... тобының
ерекшеліктеріне сәйкес келуі;
• Әр пән бойынша ... ... ... ... танымдық
белсенділігі мен өзбетімен әрекет ету деңгейі әртүрлі болуы
мүмкін. Соған ... ... әр ... ... ... ... ... бір топтан екінші топқа көшу динамикасын көрсете
алатындай, яғни ... ... ... деңгейінің өсуін
көрсететіндей болуы;
• Әртүрлі топ оқушыларының ұжым ... ... ... ... ... ... Әрбір оқушылар тобымен жұмыс істеу ... ... ... ... талаптарды және зерттеу мәселемізге жуық келетін
Е.С.Рабунскийдің ... ... ала ... ... ... ... отырып, бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқытуды
жүзеге асыру барысында оқушылардың білім сапасын артыруға ықпал ... ... ... танымдық қызығушылығы;
2) танымдық белсенділігі;
3) білім, білік, дағды деңгейі;
4) өзіндік әрекеті ескерілуі қажет деп ойлаймыз.
Осы ... ... біз ... ... ... ... үш ... деңгейін анықтап, нақты өлшемдерін көрсетуге тырыстық. Оны
төмендегі 1-ші ... ... ... ... жасындағы балалар үшін мұғалім ерекше із қалдырып, күшті
әсер ететін тұлға болып саналады. Сондықтан мұғалімнің жеке бас ... ... ... ... білу ... бала үшін ... ... аңғару қиын емес. Мұғалім оқушылардың дербес ерекшеліктері
мен соған сәйкес оқу ... ... ... ... ... ... ... гуманды қарым-қатынас жасай білуі, жағымды жеке
бас қасиеттерін игеруі шарт.
Оқушылармен қарым-қатынас жасау барысында оқытушы Карнегидің ... ... ... ... маңызы зор: 1)
сыпайы сөйлеңіз; 2) әр ... ең ... ... ... да, ... мадақтаңыз; 3) өзіңіздің ым мен ишараңызды басқара біліңіз; 4)
өз көзқарасыңызбен адамгершілік принциптеріңізді нақты ... ... 171] ... ... ... сақтай білу мұғалімге кез келген
оқушымен тіл табыса ... ... ... деп ... мұғалімдер оқушылардың танымдық белсенділіктерін арттыруға көңіл
бөліп, сабақтағы оқушылардың ... ... ... ... ... оқыту процесін ұйымдастыру барысында оқушыларды тек
интелектуальды ... ... ... ... ... ... ... пікірінше, сабақтағы оқушылардың эмоциялық
өміріне де көңіл аудару қажет. ... ... ... ... ... мен ... жекелеп
оқытуға қатысты ғалымдардың пікірлері бізге бастауыш сыныптың оқыту
процесін ... ... ... оқушыларды жекелеп оқытуды
ұйымдастыруының ... ... ... ... ... ... негізгі төрт компоненттерден тұрады:
- оқушыларды жекелеп оқытуға қажетті білімі, яғни мұғалімнің ... ... ... ... ... ... мен ... бастауыш сынып оқушыларына тән жалпы және дербес ерекшеліктерді
білуі;
- мұғалімнің жеке бас ... Ол ... ... ... ... ... ... алу сияқты ұйымдастырушылық
қасиеттерін және мұғалімнің мінез-құлық, жүріс-тұрыс ерекшеліктерін
қамтиды;
- ... ... ... ... ... алу ... мен дағдысы,
яғни мұғалімнің оқушының ... ... ... түрлі әдістерді
қолдана алуы, белгілі бір өлшемдер бойынша оқушыларды ... ... ... құрастыра білуі, оқушыларды жекелеп оқытуда оқу іс-әрекетінің
алуан түрлерін үйлесімді ұштастыра білуі;
-қарым-қатынас жасау шеберлігі. Оның құрамына мұғалімнің ... ... ... ... жеке ... қадірлеу, оның қуанышы мен
қайғысына ортақтаса білу, ... ... ... ... ... ... ... т.б. сияқты қатынас жасау ерекшеліктері енеді. Модель
графикалық түрде 1-ші ... ... ... ... ... гумандық қатынас жасау
негізінде жекелеп оқыту барысындағы
тәжірибелі-эксперимент жұмысының мазмұны
2.1 Бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқытудың технологиясы
Оқушыларды жекелеп ... оны ... ... нақты жолдарын анықтап
алудың маңызы зор. Психологиялық, педагогикалық әдебиеттерде оқушыларды
жекелеп ... ... ... ... ... ... Оқу іс-әрекетін ұйымдастырудың нақты түрлері арқылы;
- білім беру ... ... ... мектеп типтері (лицей, гимназия т.б.) мен сыныптары арқылы
(кейбір пәндерді тереңдетіп оқыту).
Біз оқушыларды жекелеп оқытуды оқу ... ... ... ... ... асыруды жөн санадық. Зерттеу объектіміз жалпы білім
беретін орта мектептегі ... ... ... процесі болғандықтан біз
И.Унт ұсынған ... ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептердегі оқушылардың ... ... ... ... ... процесін ұйымдастырудың алуан түрлері мен
әдістерін тиімді ... ... ... зор. ... оқу ... негізінен мынадай түрлері белгілі: тұтастық немесе
фрондалдық, ұжымдық, ... жұп ... және жеке ... ... ... ұжым өзінің әрбір мүшесін оқытады. Онда әр ... ... ... ... ... ... ... оқытудың қарапайым түрін
қазақ тілінен диктант жаздыру, сондай-ақ ана тілінен өзара оқыту сәтінде
ұтымды пайдалануға ... ... ... ... ... оқу іс-әрекетін ұйымдастырудың
топтық түрін қолданудың ... зор. ... ... ... басшылыққа ала отырып, оқушылар ... ... әр ... ... ... жеке ... ... болады. Топтағы оқушылар
құрамы тұрақты немесе жылжымалы болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... етеді, бір-бірінің пікірімен санасуға
үйренеді, кейде әр оқушы өзбетімен ... ... ... ... ... ... ... жұмысымен салыстырады. Әр ... ... ... ... шамамен бірдей, сондықтан олар берілген тапсырманы
бір мезгілде орындай алады. Сабақта ... ... ... жеке ... мұғалімге әлдеқайда жеңіл болады.
Дегенмен, бұл форманың да өзіне тән ... ... бар. ... ... ... ... ... көлеміне қарай үнемі жіктеп
беру, олардың танымдық мүмкіндіктерін шектеп қалуға алып келуі ... ... ... ... даму ... болады. Сондықтан
Л.В.Савельева бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқытуды ... ... мына ... ... тұрғыда тексеріліп алынуы қажет деп
санайды:
-тапсырмалар барлық топтарға бірдей, ал танымдық мүмкіндігі жоғары
топтағы оқушыларға ... ... ... ... ... оқушылардың барлығы күрделі орфографиялық тапсырмаларды орындай
алады, бірақ әртүрлі жылдамдықпен орындайды. [124 ... ... ... ... оның ... ... бір немесе
бірнеше өлшемдер бойынша топтарға жіктеп, сабаққа қажетті қиындық дәрежесі
әртүрлі тапсырмаларды дайындауға мүмкіндік береді.
Оқушылар тобымен ... ... ... ... ... де ... топтағы оқушылардың өзбетімен жұмыс істеуіне көбірек мүмкіндік
берген орынды. ... ... ... ... және ... ... ... қиын да қызықты тапсырмалар ... ... жаңа ... ... ... ... ... отырып, алғашқы
қорытынды жасауға үйрететіндей болуы керек.
Орта деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... талдау және жинақтау дағдыларын
қалыптастыратындай, қандай да бір қабілеттерін ... ... ... ... ... алған білімдерін қайталауды және бекітуді
қажет етеді. ... бұл ... ... ... ... ... ... толтыратындай және жаңа материалды меңгеуді
жеңілдететіндей тапсырмалар берген жөн. ... осы ... ... ... ... алуы қажет.
Педагогикалық әдебиеттерде топтық жұмысты нәтижелі ұйымдастырудың
мынадай шарттары анықталған:
- ... ... ... ... үйрету;
- жолдастарымен ақылдасуға үйрету;
- оқушылардың жекелеген топтарына оқу тапсырмалары жүйесінің нақты
болуы;
- тапсырмаларды ... ... ... ... ... т.б.
Оқытуды осындай тәртіппен ұйымдастыру оқушылардың тәрбиесіне, атап
айтқанда, ... ... алу ... ... ... ... қарым-қатынасын, жауапкершілігін, әсерленушілдігін, яғни күйінішін,
сүйінішін т.б. қасиеттерін қалыптастырады.
Оқушылар тобымен ... ... ... қарастыру барысында біз
біршама шағын топтарда ... ... ... ... ... жөн
көрдік. Оқушылар тобымен жұмыс істеудің кең тәжірибесі 1970 жылдардың аяғы
мен 1980 жылдардың ... ... ... АҚШ, ... ... ... елдердің мектептерінде жан-жақты тарағанын байқауға болады. Олардың
негізгі идеясы - ... жәй ғана ... бір ... ... ... емес, бірге оқыту, ... ... бір ... өз ... ... және ... ... тыңдауға , ортақ
шешімге келуге үйрету. [34. 24-37]
Шағын топ оқушыларымен жұмыс істеуді ұйымдастыруға қатысты бізді ... ... ... ... ... ... ... төрт адамнан тұрады. Топтық жыныстық құрамы және білім, ... ... ... жаңа ... түсіндірген соң әр топқа жеке
немесе бірдей тапсырма ... ... тобы жаңа ... ... ... бөлікке бөліп әрқайсысы жеке орындауы немесе саты ... ... ... ... ... ... оқушы, солай ретімен
орындауы мүмкін. Әр тапсырманы орындау кезінде бір оқушы оны ... да ... ... ... ... Мұғалім оқушылардың
тапсырманы меңгергенін байқаған соң, әрқайсысының мүмкіндігіне ... ... ... береді. Бұл жағдайда үлгерімі төмен ... ... ... ... ... ... ... қолжеткен
нәтижелерімен жарысқа түседі.
1.2.Топтық іс-әрекетті ұйымдастырудың тағы бір түрі – ... ... да ... ... ... ... ... жаңа материалды
түсіндірген соң, жеке тапсырма ... ... жеке тест ... апта ... топ арасында жарыс ұйымдастырады. Әр топтан білім
деңгейі бірдей 3-4 ... ... ... ... ... шамасына
қарай беріледі. Жеңімпаздар өз топтарына тапсырмалардың деңгейіне сәйкес
балл ... Ең көп балл ... ... ... ... ... ... бір түрі – топтың әр мүшесінің жұмысын жеке-
жеке ұйымдастыру. Алдын ала жүргізілген тест ... ... әр топ ... жеке ... ... Олар өз жылдамдығындығы
бойынша жұмыс істейді. Топ мүшесі өзінің тапсырмасын ... ... ... топ ... ... Әр топ ... қолжеткен нәтижесі
арнайы журналға жазылып, оқушылар ... ... ... ... апта
соңында мұғалім әр оқушының орындаған тапсырмаларының дұрыстығын тексереді.
Оқушылар бірін-бірі бақылап, тексеріп отырғандықтан ... ... ... ... ... оқушылармен жеке жұмыс істеуге, оларға
көмектесуге уақыт табылады.
1.4.Шығарма жазу не оқу барысында бірге ... ... ... ... ... әр жұп жеке ... істейді. Мұғалім бір жұппен жұмыс істеу
барысында қалған жұп ... ... ... ... айту ... мәтіннің ішінен негізгі ойды табады, ... ... ... жазады, сөздікпен жұмыс жасайды, қатесіз, әдемі ... ... ... ... ... ... келмесе, онда әр топтағы оқушылар
тапсырманы ... ... яғни тіл ... ... ... ... ... мазмұнын айтуға, бір-бірінің жұмысын түзетуге үйренеді.
Топтың іс-әрекетін мұғалім үнемі бақылап отырады.
Бұл төрт ... ... ... кез ... ... оқыту процесі
мен пәндерге қолдануға болса, соңғы екеуін белгілі бір ... ... ... ... ғана ... ... (мысалы, 3-6 сыныптардағы
математика және 3-5 сыныптардағы оқу не шығарма жазуға). Бұл варианттарда
топ мүшелеріне ... бір баға ... ... әр топ ... ... ... өз ... табыс әкелуге мүдделі. Бұл әр топ мүшесінің
іс-әрекетін бақылап, ... ... алып ... ... ... ынтымақтаса жұмыс жасауға үйрету жолын
ұсынған профессор Эллиот Аронсон. ... ... оны ... ... ... алты ... топтасып, оқу материалы ... ... Бұл ... ... ... ана тілі, дүниетану сабақтарында
тиімді. Топтың әр мүшесі тапсырманың өзіне қатысты бөлігіне ... ... да, әр ... бір ... ... ... ... минутқа
бірігіп, өз ойларын ортаға салады. Содан кейін әр топ ... өз ... ... мәліметтерін ортаға салады. әр оқушы өз тапсырмасын логикалық
ретпен ... ... ... ... ... ... ... бөлінген уақыт аяқталған соң оқушылардың кез келгенінен ... ... ... ... ... бақылайды.
«Бірге оқиық» деп аталатын ынтымақтаса ... оқу ... ... ... ... ... 1987 жылы ... Джонсон,
Роджер Джонсон жасады. Сынып 3-5 адамнан тұратын әртекті топтарға ... да бір ... ... ... ... әр топқа беріледі.
Жеке және ... ... ... ... жасауы нәтижесінде материалды
толық меңгеру жүзеге асады. Негізгі ұстанымдары – ... топ ... ... беру, әр оқушыға жеке тұрғыда қарау, барлығына бірдей жағдай
жасау. Топ әр ... ... ... сыйлық алады. Бұл әдісті
жасаушылардың пікірінше, ... (әр ... жеке және ... ... ... ... ... және әр топқа ... ... ... ... ... ... топ өз ... тапсырмаларын өздері анықтайды (яғни әр топ
мүшесінің шағын тапсырмасы болады) және ол тапсырмалардың ... ... ... Бұндай жағдайда әр топ екі міндетті шешеді: бір жағынан
танымдық, шығармашылық мақсатқа ... ... ... әлеуметтік –
психологиялық (яғни топ мүшелері қарым-қатынас мәдениетін меңгереді). Бұл
екеуі де оқушы үшін ... ... ... әр топ мүшесінің тапсырманы
дұрыс орындауын ғана емес, сондай-ақ бір-бірімен қарым-қатынас сипатын, ... ... ... да ... ... Топтық оқытудың негізіне жарыс
емес, өзара ынтымақтаса ... ету ... жаңа ... ... осы ... ... алу
себебіміз: біріншіден, бұлар нағыз гуманистік бағыттағы технологиялар, ... ... ... ... ... ... білім беру мазмұнын
өзгертпей-ақ, сынып-сабақ жүйесіндегі оқыту процесінің ішіне жеңіл еніп ке-
те алады.
Оқушыларды жекелеп оқытуда жұп бойынша жеке тапсырмалар ... де ... ... ... ... мен ... қабілетін, қызығушылығын,
білімінде кеткен кемшіліктерін ... ... ... құрамын мұғалім
анықтайды. Жұптық тапсырманы орындауда үлгерімі жоғары оқушы үлгерімі ... ... ... ... ... бірлесе отырып орындауы мүмкін.
Сондай-ақ оқушылардың өз қалаулары бойынша ... өзі ... ... ... ... ... да кемшілік жақтары бар. ... ... ... ... ... жеке ... дербес тапсырма құрастыра білуі қажет. Бұл
мұғалімнің өте көп уақытын алады, ... ... ... ... ... өзі жүргізеді, сондықтан әр пән бойынша әр ... ... ... ... ... мүмкін емес. Сондықтан бұндай тапсырмаларды
ішінара басқа да оқу іс-әрекетінің ... ... ... білу
қажет.
Оқушылардың ақыл-ой қабілеті мен жеке ерекшеліктерін ескеріп, жекелеп
оқытуда оқу іс-әрекетін ұйымдастырудың жеке ... ... зор. ... ең басты тұлға – бала. Егер ... әр ... жеке ... жеке мүмкіндігіне қарай дербес тапсырмалар берсе, оның қабілетінің
ашылып, жағымды қасиеттерінің көрінуіне, өз ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Алайда, сыныптағы оқушылар ... ... ... мөлшерінің аздығы
мұғалімге әр оқушыға жеке ... ... ... ... ... толық
мүмкіндік бермейді.
Сондықтан біз И.Унт ұсынған оқушыларды жекелеп оқытуды жүзеге асырудың
шартты түрін ... ... ... ... ... оқу іс-әрекетін
ұйымдастырудың алуан түлерін сабақтың ... мен ... ... ... ... ... ұштастыра қолдану қажет деп ойлаймыз.
Сондай-ақ оқушыларды жекелеп ... ... ... мен ... әр ... ... ... орынды. Бақылау барысы барлық оқушылардың
жаңа материалды қабылдауға бірдей ... ... ... олардың өздері білетіндері мен білуге қажет нәрселері туралы
ұғынулары үшін арнайы жеке көмек ... ... Егер ... ... ... ... олар ... сабақ бойы жалпы тапсырмаларды
орындағанымен белсенділік көрсетпей, бейжай қалады. Бұл ... ... жаңа ... ұқсас дайындық болатындай жеңілдеу тапсырмалар
(топтама түрінде) беруге, ал қалғандарына оқылатын тақырып бойынша ... ... ... жаңа ... ... қажетті білімін немесе білімінде кеткен
кемшіліктерді анықтауға және орнын ... ... ... ... ... барлық оқушылардың мүмкіндіктерін айқындайтындай күрделі
тапсырмалар беріп, қиналғандарға тапсырманы біртіндеп жеңілдетуге болады.
Оқушылардың барлығы дерлік ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерге қызыға кірісуіне сабақтың
әдістемелік және сезімдік ... ... ... ... ... ... шығармашылық жұмыстармен байланысты болуы жағымды әсер
етіп, оларды жігерлендіреді.
Сондай-ақ А.А.Кирсановтың пікірінше, кейбір оқушылардың сабаққа ынтасын
арттыру үшін ... бір ... ... ... ... білім алатындай
оқулықтар көзін, күрделі тапсырмалар беру керек болса, кейбір оқушыларға
тапсырманы орындай алмай қиналған сәтте жеке ... ... жылы ... ... әсер ете ... ... білдіру жеткілікті. [103; 99 ]
Жаңа материалды қабылдауға ... ... ... бар білімге
сүйеніп жеке тапсырмаларды орындату ... ... ... ... ... Жаңа ... ... кезеңінде де проблемалы
жағдайлар туғыза отырып, әр оқушының деңгейіне сәйкес немесе топпен жұмыс
ұйымдастыруға болады. Бұл үшін ... әр ... ... ұқсамайтын
,бірін-бірі қайталамайтын жеке тапсырмалар берген ... Әр ... ... болған соң сыныпқа жаңа, қызықты нәрсені хабарлауы
қажет.
Осындай тапсырмалар бір ... ... ... ... іске өз ... сол ... өз ... байқауына, сынып алдындағы ... ... ... ... ... ынтымақтастыққа баулиды. Бұл
әсіресе «үлгерімі төмен» ... үшін ... ... ... ... ... болып, тек кейде ғана ішінара іздестіру
жұмыстарына ... ... Ал ... орта ... ... ... ... болса, жоғарғы деңгейдегі
топтардың тапсырмалары негізінен ойлау қабілетін ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде жекелеген оқушылардың көрнекі-образды
ойлауы төмен, зейіні тұрақсыз болуы мүмкін. Сондықтан ондай оқушылардың
назарын неге ... ... ... ... нені табу ... сияқты нәрселерге
аударған орынды. Ал қажет болған жағдайда оқушыға тапсырманы логикалық
бірізділікпен ... ... ... ... ... тән қасиетін анықта,
анықтаған қасиеттерді бір-бірімен салыстыр т.б. ... ... ... ... ... оның нені ... нені толық білмейтінін,
неден қиналатынын көкейіне түйіп, жазып отырғаны жөн.
Тапсырмаларды осылайша құрастыру ... ... ... байқап, жоюға, әр оқушының қолайлы қиындық дәрежесінде жұмыс
жасауын қамтамасыз етіп қана қоймайды, сондай-ақ үлгерімі төмен және ... ... ... ... ... ... жағдайынан құтылуына
мүмкіндік береді.
Сабақты бекіту кезеңі бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан теорияны қайталату арқылы,
екінші жағынан практикалық тапсырмаларды орындату арқылы жүзеге ... ... оқу ... ... мен ұғымдарды меңгеруге ғана
бағытталмаған, сонымен ... ... ... мен ... және оқу ... ... ... Бұған зейін қоя тыңдау, бақылау,
сұрақтарға жауап беру және өзі сұрақ қоя ... ... ... ... білу ... ... ... әрекетінің тәсілдері,білімді меңгеу
іскерлігін игеру оқушы қабілетінің көрсеткіші болып табылады.
Cабақты бекіту кезеңінде ... ... ... жұмыстарын
ұйымдастыру сәтінде мұғалім:
- оқушыларға ... ... ... ... оқу ... мен ... бекітуі керек;
- осы тұрғыда тапсырмаларды қалай түрлендіріп беруге болады;
- қандай оқушылар мұғалім көмегін қажетсінеді және оны ... ... ... ... қайсылары шығармашылық тапсырмаларды қаншалықты көлемде
орындай алады –деген ... ... ... ... ... ... оқыту барысында топтық, жеке, жұп
бойынша берілетін тапсырмалар көмегімен бұл ... шешу оқу ... де, ... ... ... ... дамытуға да ықпал
етеді.
Жекелеп оқытуды ұйымдастыру барысында оқушылардың ... ... мен ... ... меңгеру сапасының әртүрлілігін де
ескеру қажет. Себебі кейбір оқушыға терең білім мен ... ... ... ... ... ... жұмыс істеп, жаттығу жұмыстарын орындау
жеткілікті болса, ... ... сол ... жету үшін ... ... ... жұмыстары, мұғалімнің көмегі керек.
Сондай-ақ үлгерімі жоғары оқушыларды типтік жаттығу, тапсырмаларда ұзақ
ұстауға, ал үлгерімі орта, әсіресе ... ... ... ... ... орындауға көшіруге болмайды. Сондықтан бекіту жұмыстары
әртүрлі деңгейде және әртүрлі көлемде ұйымдастырылғаны жөн.
Бастауыш сынып оқушыларына үй жұмысын берген кезеңде де ... ... ... ... Үй ... - ... ... ерекше түрі.
Бұл мұғалімнің бақылауынсыз жүзеге асады. Үй жұмысының танымдық қызметімен
бірге оның тәрбиелік мәні де зор. ... үй ... ... ... оқушының дербестігі, ойлау қабілеті артып, өзбетімен ... ... ... ... Олар ... оқу ... ... қажетті оқу
материалын жинақтауға дағдыланады, сабақта қолдана білуге жаттығады, өзін-
өзі бақылауға және кітаппен жұмыс істей білу ... ... ... 86 , 97 ]
Біз педагогикалық және әдістемелік материалдарға, сондай-ақ тәжірибе
жұмыстарымызға сүйене отырып, бастауыш ... ... үй ... ... ұйымдастырудың мынадай шарттарын анықтадық:
-үй тапсырмасы оқушылардың бәріне бірдей бірыңғай мазмұнда емес,
білім, білік, дағды деңгейлері мен ... ... ... саралап берілуі;
- үйге берілетін тапсырманы мүмкіндігінше бірнеше вариантта ұсынылуы;
- жаңа материалды толық меңгермеген оқушыға ... ... ... ... ... ... тыңғылықты түсіндірілуі;
- оқушылардың жас және танымдық процесстерінің, қабілеттерінің
ерекшеліктерін ескере отырып, үй ... ... дәл ... ... ... ... бекіту, жаңа сабақтың мазмұнын толықтыра түсетіндей
қосымша материалдар жината білуі.
Үй жұмысын жекелеп беру оқушыға үй тапсырмасын көп ... ... ... ... ... ... мен ... оқушының сабақтағы
еңбегінің жемісіне, өнімділігіне байланысты.
Үй жұмысына оқушы білімінде жіберілген кемшіліктердің орнын толтыру,
іскерлігі мен дағдысын қалыптастыру, ... ... ... ... үйрету, қандай да бір себептерге байланысты ... ... ... ... берген орынды. Оқушылардың қателіктерінің
себептерін ескеру (ережелерді ... ... ... ... ... ... ... меңгеру) жіберілген кемшіліктерді түзетуге ғана
мүмкіндік бермейді, сондай-ақ ... ... ... да ... ... ... шамадан тыс үй тапсырмасын тапсыруды
болдырмау және олардың жас ... мен ... ... ... көздей отырып, оқу министірлігінің нұсқауы бойынша ... үй ... ... ... уақыт мөлшері мынадай болып
белгіленген: I-II – сыныптарда 1 сағат; III-IV –сыныптарда 1,5 ... ... ... беруді ұйымдастыру кезінде осы уақыт мөлшерін назарда
ұстап, одан аспауы қажет деп ойлаймыз.
Үй ... ... ... ... ... ... не, оқушылар
тобынан олардың тапсырманы үйде орындау кезінде қандай да бір ... не ... ... болса сұрап, өз қателіктерін түзетуге
мүмкіндік беруі ... ... ... егер үйге ... ... бөлініп
берілсе, онда сол топ оқушыларының бірігіп өзара үй тапсырмасының ... ... қате ... ... болса түсіндіруін
ұйымдастыруға болады. Ал егер ... ... ... ... ... көмекке келеді.
Оқушылар өзара тексеріп болған соң мұғалім кез келген оқушыдан сұрап
(егер тапсырма ... ... ... бағалайды және әр топтың өз мүшесіне
көмектесіп, толықтырып отыруына рұқсат ... Егер ... ... ... ... алып ... және келесі жолы жіберген кемшіліктерге назар
аударып, жоюды қарастырады.
Жұмысты ... ... ... ... ... үй
тапсырмаларын қалай орындағанын тексеріп қою ғана ... әр ... жете ... өз ... ... түзете білуін, не өз
тобындағы басқа оқушылардың жұмыстарын тексеріп, өз ... ... ... ... ету.
Мұғалімге үй тапсырмасын сұрау, не өткен ... ... ... ... қарым-қатынас орнатқан тиімді. Себебі диалог кезінде
мұғалім ... нені ... ғана ... материалды қаншалықты
ұғынғанын да байқауға мүмкіндік ... ... пен ... ... ... төмендегідей өлшемдерін ұсынады:
1) мұғалім оқушылардың материалды қаншалықты ... ... ... әр ... ... тәсілдерін пайдаланып, оқушылардың жіберген
қателерінің, олардың ... айта ... ... себебін білу;
3) оқушылардың білімін тексеру ... ... ... дер ... алу ... болуы. [135.57. ]
Жекелеп оқыту барысында оқушылардың білімін бағалау –біздің ойымызша ең
қиын мәселелердің бірі. Себебі оқушылардың бағасы бір жағынан оның ... ... ... ... ... әр ... ... ілгері
жылжуды көрсететіндей болуы қажет. Ең ... ... ... ... ... ... жекелеп оқыту барысында оқушылардың білімін ... ... ... ... тапсырмаларды орындау дейгейлеріне
байланысты болғаны жөн. ... егер ... ... ... өз деңгейіндегі
тапсырманы дұрыс орындаса оған қойылатын баға да жоғары болады. Үлгерімі
орта және ... ... ... үшін ... талап та соған сәйкес
жоғары болады. Оқушылардың білім дәрежесі артқан сайын ... та ... ... ... ... осылайша бағалау олардың танымдық
процесінің ұлғаюына мүмкіндік береді деп есептейміз.
Оқушыларды жекелеп оқыту процесін тиімді ұйымдастырудың бір ... ... ... ... қоя ... ... сұрақтың үш түрі бар:
даярлық, жетекші тексеру. ... ... ... ... ... ... ... сұрақтың мақсаты – оқушының жаңа материалға байланысты
білімін, мәліметін анықтап, ... ... ... ... ... жаңа
сабаққа деген көңілін, ынтасын аудару. Жетекші сұрақ оқушыға ... өзі ... ... ... ... ... ...
оқушылардың жаңа сабақты, не өткен материалды қалай меңгергені ... ... ... ... ... бере алмауының мынадай себептерін
көрсетеді:
а) сұрақтың дұрыс қойылмауы;
ә) мұғалімнің оқушыға жақындаса алмауы, яғни тіл табыса білмеуі;
б) баланың өз өзіне сенбеуі, яғни ... ... ... ... оқшы сұраққа дұрыс түсінбесе, онда ... ... ... ... не ... ... ... мәселенің дұрыс
шешілетін жағына қарай оқушылардың ойын бұрып, жөн ... ... ... бір рет ... ... ... айта ... немесе түсіндіремін
деп ойды бөле берудің қажеті. Бұндай ... ... ... не деп ... білмей көпке дейін үндей алмай қалады. Егер оқушы өзіне ... одна ... ... ... бар ... ... алынбайтын қамал
болмайтынына сендіріп, үмітін күшейтуі қажет.
Оқыту процесінде қойылатын сұрақтар мен ... ... ... ... ... да бар. Олар ... сөйлем стилистикалық жағынан ... ... ... ... ... түсетін сөз сөйлемнің аяғында, не баяндауыштан бұрын тұруы
керек. Сұраулы сөйлем көбіне есімдіктен, не зат ... ... ... отырады;
2.Сұраулы сөйлем логикалық жағынан дұрыс құрылуы ... ... ... ... ... тығыз байланысып, бірінен–бірі туып
отыруы керек. Әрбір жаңадан берілетін сұрақтың мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан
жаңа ойды, жаңа білімді кіргізе ... ... ... түсіндіру үшін
алынған тақырыптың тәртібін бұзбай, желісін ... ... ... ... не ... не жоқ деп ... ... тілейтін альтер-
натив түрінде берілмеуі қажет;
4.Сұрақ үнемі бір стилде құрылмауы қажет. Мұғалім ... ... әр ... құрып отырса, баланың ойы соғұрлым өріс алып ... ... ... ... бәрінде де жауап бере алады, шын білімін көрсете
алатын болады;
5.Сұрақтың мазмұны мен түрі оқушының ... өсуі мен ... ... ... ... Сондай-ақ сұрақтың ішіне оқушыларға
түсініксіз сөздер кірмеуі, сұрақтың ... ... ... түсінікті,
нақтылы болып келіп, оқушылардан белгілі бір бүтін ойды ғана ... ... ... [136. ... жекелеп оқытуды ұйымдастыруға ... ... мен ... ... және өз ... ... отырып,
біз бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқытудың механизмдерін жасадық. ... 2-ші ... ... ... ... сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда
оқушыларға жекелеп өзіндік тапсырмалар беру әдістемесі
Қазіргі кезде білім беру жұмыстарының мақсаты мен ... ... ... Себебі қоғам мектептен мемлекеттік және қоғамдық
өмірдің әртүрлі салаларында белсенді қызмет ... ... ... және жауапкершілігі мол, өзін-өзі ... ... ... ... етіп ... ... пікірлерді іске асыруда оқушыларды жекелеп оқытудың
маңызы зор. Жекелеп оқыту негізінен ... ... ... ... ... ... ... білімді терең және берік
меңгеруіне, адамның жеке құнды ... ... өз ... басқару,
өзінің көздеген мақсатына жету т.б.) ... ... ... ... ... өзіндік оқу жұмысы мұғалімнің арнайы
бөлген ... ... ... оны ... ... білім мен дағдыны
қалыптастыру, дамыту, ... ... мен ... ... ... ... орындауға бағытталған оқушылардың белсенді іс-әрекетін ұйымдастыру
болып табылады.
П.И.Пидкасистый оқушылардың мүмкіндіктеріне сәйкес, олардың өзіндік
іс-әрекетінің төрт ... ... ... берілген үлгі бойынша қайталау іс-әрекеті (копирующие действие).
Объектілер мен құбылыстарды теңестіру, ... ... үлгі ... ... ... Бұл ... оқушылардың өзбетімен жұмыс
істеуге дайындығы басталады;
- репродуктивті ... ... ... ... ... ... жаңғыртуға негізделген. Бірақ бұл деңгейде танымдық
әрекеттің әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... ... орындауға көшіру басталады;
- өнімді іс-әрекеті. (продуктивная деятельность). Индуктивті ... ... ... ... ететін тапсырмаларды өзбетімен
орындай алады;
- өзбетімен әрекет етуі. Мүлде жаңа тапсырмаларды орындауда өз білімін
қолдана алады.
Өзіндік тапсырмаларды қиындық дәрежесіне ... әр ... ... ... ... ... өлшемдер бойынша біріктірілген оқушылар тобына
берген орынды. Оқушылардың өзбетімен жұмыс істеу ... ... ... ... төрт ... бөліп қарастырады: қайта
жаңғырту (воспроизводящие), қайта құру ... және ... ... ... ... ... жұмыстар үлгі бойынша ұғымдардың
белгілерін, фактілер мен анықтамаларды, нақты жағдайдағы әрекет амалдарды
есте қалдыруды, білік, ... ... мен ... ... ... ... ... орындаудағы оқушылардың іс-әрекеті мүлде дербес
деп айту қиын. Өйткені ол тапсырмаларды үлгі бойынша орындайды. ... ... зор. Бұл ... ... ... ... ... фундаменті.
Мұғалімнің негізгі мақсаты - әр оқушы үшін тиімді жұмыс көлемін анықтау.
Өзіндік жұмыстың келесі ... ... көшу – ... ... білім
базасы мен іскерлік, дағдыларының толық қалыптасуына кедергі келтіреді. Ал
тым көп уақыт бөлу – ... ... ... ... жалықтырады,
қызығушылығын жоғалтады.
Өзіндік жұмыстың қайта құру типі ... ... ... біліміне
сүйеніп, ұқсас жағдайларда типтік тапсырмаларды ... ... ... талдауға үйретеді. Танымдық әрекеттің ... ... ... ... ... белсенділігін дамытуға
жағдай жасайды. Өзіндік жұмыстың бұл типі ... әрі ... ... ... ... ... ... жұмыстар тапсырманы орындаудың жаңа жолдарын
іздестіреді. Оқушы тасырманы орындаудың жолдарын өзбетімен іздеп ... ... ... ... білім оқушыда бар, дегенмен оны орынды
қолдану ... ... ... ... ... жаңа ... ... білімді жүйеге келтіру оқушылардың білімін икемді етеді және бір
жерге жұмылдыра, шоғырландыра ... ... ... алу қажеттілігін,
іскерлігін және дағдысын қалыптастырады. Мысалы, оқушы өзбетімен құбылысты
фактілерді түсіндіре алады, талдай алады, нақты ... ... ... ... ... – оқушылардың өзіндік іс-әрекетінің ең жоғарғы
деңгейі. Шығармашылық ... ... жаңа ... ... ... ... ... бекітуге мүмкіндік береді. Шығармашылық
жұмыстар - ізденімпаз тұлғаны қалыптастырудың тиімді құралдарының бірі.
Оның ойынша оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... кезеңде типтік тапсырмалар беріп, оларды орындау әдістерін
түсіндіру керек. Оқушылар үлгі бойынша тапсырмаларды орындау арқылы
білімдерін бекітеді;
- содан соң ... ... ... ... беріліп, оны орындау
жоспары ұсынылуы керек. Бұл кезеңде оқушылардың өзіндік жұмысын
қадағалап, түзету еңгізіп отырылуы ... әрі ... ... ... мен ... ... ... нұсқау
көрсетілген жаттығулар берілуі қажет. Бұл деңгейде де оқушының
өзіндік әрекеті назардан тыс ... ... ... ... ... мен жаттығулар оқушының түгелдей
өзбетімен орындауына арналуы керек. Мысалы, шығарма жазу, есеп
шығару, диктант жазу т.б. ... ... ... ... ... ... ... байқалады. [137. 309-312]
- соңғы кезеңде әртүрлі шығармашылық тапсырмалар берілуі қажет.
И.Унт өзбетімен жұмыстың төмендегідей түрлерін ... ... оқу ... ... ... ... негізделген оқу тапсырмалары.
Тапсырманың бұл түрі информацияны қандай ... ... ... және оқу ... ... ... ... оқу ... жұмыс істеуге бағыттайтын оқу тапсырмалары.
Бұл тапсырмалар оқушыларды оқу материалын ұғыну, салыстыру, қорыту,
сонымен ... ... ... ... ... бағыттауға
негізделген;
3) оқушының шығармашылық әрекетін талап етуге ... ... Бұл ... ... проблеманы шешу, материал
жинау, тапсырмалар ... т.с ... ... ... ... психологиялық әдебиеттер мен педагогикалық тәжірибе де
авторлар оқушылардың өзбетімен әрекет ету ... ... жеке ... ... ... ... ... байқауға болады.
Оқу бағдарламаларының талаптарына сәйкес оқушылар меңгеруге қажетті
білім, білік, ... ... ... ... оқу ... екі ... негізгі бағдарламалық материалды игеруде жіберілген (білім, білік,
дағды бойынша) ... ... ... тапсырмалар;
2) оқушылардың қызығушылықтары мен қабілетіне қарай бағдарламаны
жетілдіру мен тереңдетуге ... ... Ал ... орындалу
міндеттілігіне қарай жеке тапсырмалардың төмендегідей түрлерін анықтады:
а) міндетті ... ... ... яғни ішінара;
б) мұғалім құрастырған тапсырмаларды өзбетімен орындауға негізделген;
в) оқушылардың өздері құрастырған тапсырмалар. ... ... ... ұйымдастыруда кезіндегі Татар АССР-дегі
мектепте жүзеге асырылған ... ... ... тұрарлық. Бұнда
оқушылардың өзіндік іс-әрекетін жекелеудің екі формасы жүзеге асырылған.
Бірінші форма – «қиындық дәрежесі ... ... ... по ... ... ... сыныпқа танымдық тапсырмалардың ең
қиын варианты ұсынылады. Тапсырманы өзбетімен орындай алмаған оқушыларға
мұғалім оны шешудің ... ... ... ... ... Бұл ... ... жағдайда мұғалім тағы да қосымша ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға мұғалім танымдық
тапсырманы шешудің жолдары көрсетілген карточка береді.
Екінше форма – бұл ... ... ... ... ... ... ... Бұл сыныпқа жеңіл вариантты тапсырмалар
ұсынылады. Тапсырманы кім ... тез ... ... біршама қиын
тапсырмалар беріледі. Мұғалім жекелеген оқушыларға көмектесіп отырады. Ең
соңында күрделі тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... жекелеудің бұл формасының құндылығы мұғалім оқушылардың
үлгерім деңгейін өзі көрсетпейді және ... ... ... ... байқауға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ оқушыларға қызығушылығы мен ... ... ... ... вариантты тапсырмалар ұсынудың мәні зор. ... ... ... ... ... сабақтарында қолдану
орынды. Оқушылар өз қалауы бойынша меңгерген біліміне, іскерлік, дағды
даңгейіне қарай тапсырмаларды ... ... Бұл әр ... өз ... өз ... сене ... мүмкіндік туғызады.
Қазіргі кезде еліміздегі жалпы білім беретін мектептердегі оқу процесін
жетілдіруді зерттеумен айналысып жүрген ғалымдардың бірі ... ... жеке ... ... ... жүзеге асыру үшін, оқу
процесі дайындығы жоғары оқушылардың ақыл-ойын барынша дамытатындай, оларға
жоғары талаптар қоятындай, ал дайындығы ... ... ... ойдағыдай
меңгеруіне жағдай жасайтындай жеке тапсырмалар құрылуы қажет.
Ол оқушылардың білім деңгейін көтеруге ... ... ... ... ұсынады:
- вариантты (негізінен үш вариантты) ... ... ... әртүрлі болып келеді (репродуктивті, қиындығы орта
дәрежедегі және ... ... ... ... ... ... ... қиындық дәрежесі біртіндеп күрделеніп отыратын, қосымша тапсырмалары
бар, жалпы сыныпқа берілетін тапсырмалар;
- жеке жіктелген тапсырмалар;
- оқушылар тобының ... ... ... ... ... ... анықтайды;
- бағдарламалық топтама түрінде ... ... ... ... ... ... ... мен өзбетімен әрекет ету
деңгейі, олардың ақыл-ой дамуы мен білім, білік, дағдыны меңгеру ... ... жеке ... беруді әртүрлі жолдар мен әдіс-тәсілдер
арқылы жүзеге асыруға болатынын байқадық. [128]
Сонымен қатар, В.И.Слободчиковтың: ... как ... в ... ... «прочтений» социальных норм жизни, ... ... ... индивидуального (уникального ... ... ... ... ... ... лица, в
следовании голосу собственной совести» - деп жазған пікіріне сәйкес біз
тұлғаның өз ... ... ... жете ... бөлудің маңыздылығын
байқаймыз. [32. 340 ]
Оқушыларды белсенді өзіндік ... ... бір жолы ... сабақ
мазмұнына қатысты қосымша материалдар жинауға қатыстыру. Мысалы, жаңа
тақырып мазмұнына сәйкес ... ... ... ... ... ... құбылыстары, ақын-жазушылардың өмірі мен қызметіне қатысты
мәліметтер, қазақтың салт-дәстүрлеріне, спортшыларға, әншілерге байланысты
материалдар т.б. жинау. ... ... ... ... ... беруге болады, бірақ бәріне міндетті емес. Әр оқушы өз мүмкіндігіне
қарай дайындалып келеді. Ондай сабақтарда оқушылар тек тыңдаушы ғана ... ... ... ... және ... ... қызығушылығының, көңіл-
күйінің артуына, сабақ мазмұнының кеңеюіне әсер ... ... ... ... ... кіші ... ... жинақтау, қорыту т.б. сияқты ойлау операцияларына үйретудің маңызы
зор. Оқушылардағы бұндай ойлау операциялары қалай дамығандығын ... ... ... ... ... ... ... тапсырма беруге болады. Мысалы, орындалуы күдік ... ... екі ... беру ... ... екіншісі қате). Оқушы ойланып
тапсырманың біреуін орындау мүмкін еместігін өзі тауып, ойын дәлелдей ... ... ... ... ... ... мен
мұғалімдердің еңбегін талдау барысы бастауыш сынып оқушыларының өзіндік
жұмысын ұйымдастырудың төмендегідей шарттарын ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсатына айқын түсінуі;
• жұмыстың алдағы нәтижесіне қызығуы;
• өзіндік тапсырманы ... өз ... ... орындауы;
• мұғалімнің тапсырманы орындауға нақты нұсқаулар беруі;
• өзіндік тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... т.б.);
• жұмысты орындаудың нақты ... ... ... ... ... болады (оқушыны жылдамдыққа, белгілі уақытта тапсырманы
орындауға үйрету мақсатында), не ... ... ... алатынын
оқушылардың өзінен сұрау арқылы (оқушылардың өз ... ... ... ... белгілеуге болады. [138. 195-200]
Өзіндік жұмыс оқушылардың тек үй жұмысын орындау барысында ғана ... ... өн ... орын ... ... ... әртүрлі өзіндік
жұмыстары негізінде сабақтың ... және ... ... ... ... ... белсенділігі - оқуға қажетті білім мен дағдыны
меңгеру және ... ... ... ... ... үйрететін оқушының
саналы әрекеті. Оқыту процесінде оқушының белсенділігі, негізінен екі түрлі
сипатта болады: ... және ... ... ... ... әрекетінің сыртқы көріністері
( белсенді қимыл-қозғалыстары, практикалық әрекеті, мұғалімге
зейін қойып қарауы, мимикасы т.б.). Ішкі ... оның ... ... ... жатады. Белсенділіктің екі түрі ... ... жай ... ... ... бұлжытпай орындауға
негізделген белсенділік) және күрделі( творчестволық белсенділік).
Бастауыш сынып оқушыларында бірінші белсенділік басым келеді, ал
• оқыту ... ... ... оларды күрделі белсенділікке жеткізу.
Бұл тек оқушылардың өзіндік ... ... ... ... белсенділігі қандай да бір ой дербестігіне сүйенеді. Сондықтан
сабақтың барлық кезеңдерінде оқушының ой дербестігін ... ... [139. 20- ... ... ... ... ұйымдастыруға қатысты
төмендегідей талаптар анықталған:
- жұмыстың көлемін шамадан тыс асырмай, оның сапасын көтеру;
- оқушының өзіндік жұмысын оқу ... ... ... дұрыс
ұштастыру;
- оқушының дербестігін арттырып, өзіндік білім алу ... ... ... ... ... ... ... өмірден алынған материалдарды,
хабарларды енгізу;
- қосымша әдебиеттермен, мерзімді баспа сөзбен өзбетімен жұмыс істеу
іскерлігін қалыптастыру;
- оқушылардың алған білімдерін іс ... ... ... ... оқушылардың өздігінен дербес жұмыс істеу, еңбек ету ... ... ... ... ... үшін ... басшылыққа алған орынды.
Оқушылардың өзіндік жұмысы (әсіресе бастауыш сыныпта) міндетті ... ... мен ... ... яғни ... ... ... әрекетін де қажет етеді. Сондықтан олардың ... дер ... ... жасап, көмек беріп, дер кезінде толық де ... ... ... ... ... деп есептейміз.
Алдыңғы қатарлы оқытушылардың іс-тәжірибелері бастауыш ... ... ... сан ... ... бар ... ... оқушылардың сабақ үстінде меңгерген оқу материалдарын пысықтау үшін
оқулықпен не басқа құралдармен жеке жұмыс істеу, көркем ... ... ... ... жұмыстарын орындау, шығармашылық дағдыларын
дамыту мақсатындағы жұмыстар т.б.
Жоғарыдағы авторлардың пікірлеріне ... ... ... ... оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқытуды
И.Э.Унт ұсынған ерекшеліктерді басшылыққа алып, оқушыларға әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... беру арқылы жүзеге асыруды жөн деп таптық.
Арнайы және әдістемелік әдебиеттерді зерттей отырып, біз бастауыш
сынып оқушыларының білім, ... ... ... меңгеруіне ықпал ететін
өзіндік жеке тапсырмалардың төмендегідей түрлерін ұсынамыз:
• өз ... ... ... ... ... ... ... ұсынылады. Оқушы қалауы ... ... не ... ... ... тапсырмалар. Әр пәннің, оқу материалының ерекшелігіне,
оқушылардың білім деңгейіне және ... ... ... қарай мұғалім
вариантты тапсырмаларды әртүрлі қиындық дәрежеде құрастырады. Вариантты
тапсырмаларды оқушылар өз қалауы ... ... ... ... ... ... ... Мұғалім әртүрлі өлшемдер
бойынша оқушыларды топқа жіктеп, әр топтың мүмкіндігіне қарай жеке
тапсырмалар береді;
• жеке тапсырмалар. Оқушының ... ... ... барысында
жіберген кемшіліктерін жоюға немесе оның қабілеті мен қызығушылығын
жетілдіруге бағытталған тапсырмалар. Бұндай тапсырманы мұғалімнің ... ... ... ... ... Жұптық тапсырмаларды әртүрлі
бағытта беруге болады: үлгерім деңгейі әртүрлі екі ... ... ... ... ... үлгерімі төмен оқушыға көмектесу мақсатын
көздейді; қызығушылығы, мүмкіндігі бірдей екі оқушыға береді. Олар
жұмысты ... ... ... ... ... не ... ... орындап, өз жұмыстарын бір-бірімен салыстыруы мүмкін.
Дегенмен, оқушылардың ... ... ... ... ... өзіндік жеке тапсырмалар беру арқылы оқыту процесін
гуманизациялауды жүзеге ... ... қол ... ... деп ... емес.
Сонымен біз жалпы білім беретін орта мектептегі бастауыш сыныптың оқыту
процесін гуманизациялау мақсатын іске асыру барысында оқушыларды ... ... ... аша ... ... ... тек топтық, жеке
жұмысқа ғана негізделіп құрылуы қажет деген пікірден ... ... ... оқу ... ... ... да түрлерімен ұштасып
отырғанда ғана өз нәтижесін бермек. Сондықтан жекелеп оқыту ... ... және ... ... ... ... ұштасып отыруы
қажет деп ойлаймыз.
Сондай-ақ ғылыми және әдістемелік ... ... ... ... процесін гуманизациялау мақсатында оқушыларды жекелеп оқытуды қазақ
бастауыш мектебі негізінде ... ... ... ... және оны
тәжірибелі – эксперименттік тұрғыда тексеру қажеттігін ... ... біз ... ... бұл ... жете тоқталамыз.
2.3. Педагогикалық тәжірибелі эксперименттің нәтижелері
Жұмысымыздың алдыңғы тарауы мен параграфтарында біз ... және ... ... орта ... ... процесін гуманизациялаудың маңызы, оның
негізгі қағидалары мен бағыттары жайлы отандық және алыс, жақын шетелдік
ғалымдардың ... мен ... ... ... ... ... ... гуманизациялауды жүзеге асырудағы ... ... ... ... ... ... оқушыларды жекелеп оқыту ... ... ... ... ... байқау, анықтау қажеттілігі туды. Бұл
бізге тәжірибелі – эксперимент жұмысын жүргізуге түрткі болды.
Тәжірибелі – эксперименттің ... ... мына ... ... ... деп ... ... жалпы ішкі атмосферасын анықтау, яғни мұғалімнің
сабақты ... ... ... ... ... ... оқушылармен және оқушылардың бір-бірімен сабақтағы,
сондай-ақ сабақтан тыс уақыттағы өзара ... ... ... ... оқыту процесін гуманизациялау, оқушыларды жекелеп
оқыту туралы түсінігін, оны ... ... іске ... ... қандай да бір ортақ ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ... ... білім, білік, дағдыларының бастапқы деңгейін анықтау
(қазақ тілі және ана тілі пәндері бойынша).
Тәжірибелі – эксперимент жұмысы Алматы ... № 98 орта ... ... және ... ... № 124 –ші ... орта ... қаласы Бақтыбай Жолбарысұлы атындағы №18-ші орта ... ... ... ... ... ... кезеңінің мақсатына сәйкес біз сынып
мұғалімдерінің сабақтарына қатысып, талдау жасадық. Мұғалімнің оқушылармен
қарым-қатынасын, оқушылардың сабақ және ... ... ... ... ... ... үстіндегі көңіл-күйін зерттедік. Сондағы
байқағанымыз:
Мұғалім ... ... ... бірақ сабақта көбіне әңгіме,
әңгімелеу, жаттығу, репродуктивті әдістерді қолданады. Материалдың мазмұнын
ашу мақсатында ... ... ... ... ... ... тырысады. Алайда сабақ көбіне бір сарынды өтеді, яғни сабақ
мазмұнына сәйкес проблемалық ... ... оның ... ... ... жаңа ... ... қосымша материалдар жинату және
оны пайдалану, әр ... ... ... ... жарыс әдістері
кеңінен қолданылмайды. Ал бұл бастауыш ... ... ... ... ... ... жұмыс негізінен тұтастық түрде жүргізіледі де, сабақта
тек үлгерімі төмен оқушыға жеке ... ... ... жеке түсіндіреді,
өткен материалды көбірек сұрайды. Алайда оқушы жауап бере алмай біршама
уақыт ... ... ... ... төмен оқушылармен жекелеп жұмыс
жүргізгенде, қалған балалар бос отырып қалады да сынып іші шуға толады.
Сондай-ақ мұғалім өзіндік ... ... ... бір ... ... ... орындау жылдамдығы әртүрлі болғандықтан біреуі
бұрын, екіншісі кейін, ... ... кеш ... ... мұғалімнің
оқушылармен жаңа тапсырманы орындаға көшуіне қиындық ... ... ... ... ... ... ... жақсы
оқитын оқушылар жақсы оқитын оқушылармен, ал нашар оқитын ... ... ... ... жүреді. Үздік оқитын баланың беделі жоғары да,
нашар оқитын кейбір оқушылар балалармен ... ... өз ... Бұл жағдай оқушылардың арасында ойдағыдай жылы қатынастың жоқтығын
көрсетеді.
Мұғалімнің оқушылармен қарым-қатынас жасау стиліне тоқталсақ, ... ... ... ... ... жақсы қатысқан, дұрыс жауап
берген оқушыларды мадақтап, ... ... да, ... ... бере алмаған
оқушыларға зекіп, ұрсып тастайды. Мысалы, оқушыларға «қазақ тіліне жаңалық
енгіздің ... ... ... қазір ғана айтты ғой, құлағың естімей ... түк ... ... ... дайындалып келетін күнің бола ма»,
«айқайлама екі қоямын» - ... ... ... ... ... ... бастауыш сыныптың оқыту ... ... ... ... тәжірибеде қалай жүзеге асырылып
отырғанын білу мақсатында Алматы қаласының № 98-ші орта ... және ... ... орта ... ... ... мұғалімдері және Алматы
облысының білімін ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Сауалнама сұрақтарына барлығы 100 мұғалім ... ... ... ... кестеде көрсетілген.
Кесте 2 - Мұғалімдермен жүргізілген сауалнама нәтижесі.
|Сұрақтардың мазмұны ... ... ... |
| | ... |
| | ... % ... дегенді қалай |Дұрыс ... |3 % ... ... ... дәл емес |28% |
| ... емес |56 % |
| ... жауап бермегендер | |
| | |13% ... ісін ... ... |4% ... дегенді қалай |- Дұрыс, бірақ дәл емес |30% ... ... ... емес |51% |
| ... ... бермегендер | |
| | |15% ... ісін ... ... |11% ... ... ... қатынас жасау |9% ... ... ... сенім білдіру | ... ... оның ... |Балалардың жеке басын |5% ... ... ... | |
| ... дұрыс емес |- |
| ... ... ... |59% |
| | | |
| | |16% ... ... ... ... ... ... оқушылармен| ... ... ... ... |13% |
| ... ... ... | |
| ... ... және |11% |
| ... ... ... |
| ... | |
| ... ... |51% |
| ... сәйкес жұмыс | |
| ... | |
| ... ... ... |5% |
| ... беру | |
| ... ... емес |7% |
| | |8% ... ... ... |21% ... ұйымдастырудың |Топтық |6% ... ... ... |жұп ... |- |
| ... ... ... |
| ... ... ... |- |
| | | |
| | |73% ... тапсырмаларды |Белсенділігі мен | ... ... ... |27% ... ерекшеліктерін |Мүмкіндігі |9% ... ... ... ... |
| ... ... |38% |
| ... | |
| ... ... |15% |
| ... ... емес | |
| |- ... ... |2% |
| ... |8% |
| | | |
| | |1% ... жекелеп оқытуда |- оқушылардың деңгейіне | ... ... ... жеке ... ларды| ... ... |41% |
| ... ... | |
| ... |11% |
| | | |
| |- ... дұрыс емес |15% |
| | |28% |
| ... ... | |
| ... ... ... |4% ... ... мұғалімдердің көбі сұрақтарға дұрыс жауап
бере алмаған, ал ... ... ... ... бере ... ... 1-ші және 2-
ші сұрақтар бойынша кейбір мұғалімдердің пікірлері – балаға жылы сөйлеу
арқылы оның жүрегіне жол табу ... ... ... ... балаларды
сабаққа тарту, олардың көзқарасын біліп отыру. Сондай-ақ мұғалімдердің тек
4%-ті ғана ... ... ... ... ... ... ... тоқталса, 75%-ті оқу - тәрбие ... ... ... ... ... ... жекелеп оқытуды жүзеге асыруға да
байланысты.
Мұғалімдердің көбі оқушыларды жекелеп оқыту деп ... ... ... ... ... ... балалармен жұмыс ретінде түсінеді. Бірқатар
мұғалімдер ... ... деп ... ... жоғары оқушыларды
санайды. Бұдан «дарынды» ... ... өзін ... ... ... ... ... қатар, мұғалімдердің көбі оқушыларды жекелеп оқытуды
ұйымдастырудың ... ... ... Оқушыларды жекелеп оқытуды
ұйымдастыру түрлері – топтама беру, суретпен жұмыс деп ... ... ... оқушылардың актуальды емес, іргелес даму өрісіне сай берілуі
қажет болып отырғанда, жеке оқушыға, ... ... ... оқушылар
жұбына өзіндік тапсырмалар да осы ... ... ... ... жеке ... ... ... дәрежесін, белсенділігін
ескеру қағидасына сүйеніп, құрастырғандықтарын айтады да бірақ нақты қандай
ерекшеліктеріне сүйеніп тапсырмаларды жекелеп ... ... ... ... білім деңгейі мен мүмкіндіктеріне, ақыл-ой
қабілетінің ерекшеліктеріне қарай, жеке ... ... ... ... ... ... және т.б. журналында бастауыш сынып
оқушыларын жекелеп ... ... ... ... мәселесіне
арналған мақалалар жоқтың қасы. Тек біраз мұғалімдер ғана оқушыларды са-
ралап ... ... ... ... байланысты бірнеше мақала берген. [140;
141; 142; 143; 144; 145; 146; 147; 148 ]
Сонымен, бірнеше мұғалімдер сабағын талдау және жүргізілген ... ... ... көбі ... ісін гуманизациялау,
оқушыларды жеке оқыту дегенді жете түсінбейтіндіктерін, ... ... ... ... ғана ... ... айтылған пікірлер бізге оқыту ісін гуманизациялау ... ... ... ... мен ... ... педагогикалық
мамандар даярлайтын оқу орындарында ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Себебі жалпы оқу бағдарламаларындағы
дидактиканы ... ... ... және ... ... сабақтардың
сағат саны бұл мәселеге тереңірек тоқталуға ... ... ... болып жатқан өзгерістер, білім беру саласын
қайта құру, білім беру ... ... ... ... алға ... ... жаңа ... тұжырымдамалар, жаңа оқулықтар, жаңа
типтегі оқу орындары өмірге келді. 2005 ші жылы 18-ші ... ... ... ... педагогикалық білім беру тұжырымдамасының
негізгі мақсаты: « Жоғары педагогикалық білім беруді ... жаңа ... ... ... даярлау жүйесін жасау. Ал
міндеттері:
1. ... ... ... ... ... ... және практикалық бағыттарын таңдап алу,
2. Әлемдік педагогикалық білім беру ... ену үшін ... ... ... мен кезеңдерін, құрылымын, талаптарын жасау.
3. Тұжырымдаманы жүзеге асыру кезеңдерін анықтау», - деп ... 5 ... ... ... ... ... мен ... ешқандай оқу орнының жасанды орталығы, ... ... ... жеке ... ... алмақ емес.
Тәрбиешінің тәрбиеленушіге тікелей әсерінсіз мінез-құлыққа ... ... беру ... емес. [150.127] Бұл пікірдің жалғасын Н.Н.Моисеевтің
болашақ дәуірдегі орталық тұлға болу саясатшыға да, генералға да, ... да ... ... ... ... сөзінен өз жалғасын ... ... ... таңда білім беруді гуманизациялау, оқытудың жеке
тұлғаға бағытталуы, баланың ... ... ... ашу, дамыту, оқушының моральдық сезімін қалыптастыру мәселесі алдыңғы
қатарға ... ... ... ... мұғалімдердің соған сай кәсіби
даярлығын жетілдіру өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Оқу-тәрбие процесін гуманизациялаудың маңызы мен ... ... ... ... ... тиісті моральдық қасиеттер (адамгершілік,
кішіпейілділік, баланы сүю, құрметтеу, сенім білдіру, баланың жетістігі мен
қайғысына ... білу т.б.) мен ... ... ... ... іскерлігі, ұйымдастырушылық қабілеті) туралы мәселелер көптеген
педагогтар мен психологтардың ... ... ... ... мен Д.Назарбекова «Гуманитарлық мәдениетті қалыптастырудың өзекті
мәселелері» деген мақаласында білім беретін ... оқу ... ... бірнеше бағытта жүргізуді ұсынады. Соның бірі
гуманитарлық мәдениеттің негізі болып табылатын ғылымдарды оқыту ... [151.5. ... игі ... ... ... ... ... шешімін
тапқанда ғана оң нәтиже бермек.
Сондықтан біз болашақ мамандардың ... ... мен ... қалыптастыру бағытында «Болашақ бастауыш ... ... ... ... ... ... атты ... курс бағдарламасы
дайындап, оқу жоспарына енгіздік.
Арнайы курстың мақсаты: бастауыш сыныптың ... ... ... ... ... ... ... бастауыш мектеп
мұғалімдерін даярлау. Бұл мақсатқа жету бірқатар төмендегідей міндеттерді
шешумен байланысты:
- «Гуманизм», «Жекелеп ... ... ... ... ... Оқу-тәрбие процесін гуманизациялау, оқушыларды жекелеп ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда
оқушыларды жекелеп оқытуды ұйымдастыру жолдарымен, ... оқу ... ... ... әдіс-тәсілдерімен таныстыру;
- Студенттерді іздене білуге үйрету.
Арнайы курсты ... ... ... ... ... ... болуы қажет:
- оқу-тәрбие процесін гуманизациялаудың маңызы;
- оқушыларды жекелеп оқытудың мәні;
- оқушылардың оқу ... ... ... мен ... ... ... және ... мен оқытудың мәнін, заңдылықтарын, принциптерін, мазмұнын,
формалары мен әдістерін;
-арнайы курс бойынша алған білімдерін тәжірибеде өз ... ... ... ... оны ... асыруға қажетті оқыту
әдістерінің жүйесін пайдалануды ... ... ... ... ... негіздерімен қаруландыруда лекция, ... ... ... теориялық білімді нақтылау, тереңірек
ұғынудыру мақсатында әңгіме, түсіндіру ... ... ... ... үшін ... ... ... әдістері,
болашақ іс-әрекетіне қажетті біліктілігін қалыптастыруда педагогикалық
процесті бақылау және талдау ... ... ... ... ... ]
Арнайы курс 24 сағатқа есептелініп құрастырылған лекция, семинар және
практикалық сабақтардан тұрады.
Арнайы курстың календарлық-тақырыптық жоспарын төмендегі ... ... курс ... ... ... ісін гуманизациялау, оқушыларды
жекелеп оқыту туралы білімдерін жетілдіріп, әдістемелік шеберлікті
меңгеруге ... деп ... 3 - ... ... календарлық-тақырыптық жоспары
|Р/с |Тақырыптар ... саны |
| | ... ... ... |СӨЖ ... ... |2 | | |
| |Оқу – ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... ... | | | ... ... ... ... |2 | |2 |
| ... ... | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | ... |Гуманистік қағидаларға сәйкес|2 |2 |2 |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | |
|4 ... сыныптың оқу-тәрбие |2 |2 |2 |
| ... ... | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... беру ... | | | ... ... ... ... |4 |2 |
| ... ... ... | | | |
| ... ... | | | ... |8 |8 |8 ... курс Талдықорған қаласы І.Жансүгіров атындағы МПФ «Бастауыш
оқыту педагогикасы және әдістемесі» бөлімінің оқу ... ... ... студенттерінің сыртқы және күндізгі бөлімдерінде оқытылды.
Арнайы курс бастауыш мектеп жасындағы оқушылардың типтік, психологиялық
және моральдық даму ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... ... нақты жолдарын қарастыратын лекция, семинар,
практикалық сабақтармен өзіндік тапсырмалардан тұрады.
Лекция ... ... ... ... ... ... оның ... бағыттары мен қағидалары оқушыларды жекелеп оқыту және
оны жүзеге асырудың нақты түрлерін, бастауыш мектеп жасындағы оқушылардың
психологиялық, ... ... ... ерекшеліктер (яғни қорыту,
салыстыру, жалпылау) туралы түсінік беруді ... ... ... ... ... оқушылардың жоғарыда
айтылған ерекшеліктеріне сәйкес оларды жекелеп оқытуды ұйымдастыру
әдістері, ... ... ... ... ... оқытудың
қандай өлшемдері бар, осы тұрғыда қандай ғалымдардың еңбектері мен ... ... ... ... ... ... ... талдау
жасалынып, сабақ жоспарын құрастыру, озат мұғалімдердің тәжірибесіне талдау
жасау жұмыстары енгізілді.
Студентердің ... ... ... ... ... ... мақсатында оларға өз ... ... ... ... ... ... процесін гуманизациялау мәселесінің Қазақстанда зерттелу
жағдайы;
- оқу-тәрбие процесін гуманизациялаудың негізгі қағидалары;
- ... ... ... ... ... ... мектеп жасындағы оқушылардың психологиялық ерекшеліктерін оқу-
тәрбие процесінде ескеру;
- ... ... ... жеке ... ... әдістері;
- сабақта оқу іс-әрекетін ұйымдастырудың алуан ... және ... ... ... ... оқушылардың өзіндік жұмыстарын ұйымдастыру түрлері.
Бұндай тапсырмалар студенттердің теориялық білімдерін ... ... ... іскерлігін қалыптастырып, болашақта курстық,
дипломдық жұмыстарды орындауына үлкен көмек болады деп ойлаймыз.
Оқушылардың мұғалімнің ... ... ... сабақты қызықты
етіп ұйымдастыра алуы туралы ... ... ... қатар, мұғалімнің
оқушыларға және өзіне ... ... ... анықтау
мақсатында балаларға сауалнама таратылып берілді. Сауалнамаға мұғалімнің
сабақты жүргізу барысындағы алты түрлі ... және ... ... ... өз ойларын ашық білдіру үшін, оларға сауалнама ... ... ... Сауалнамаға берілген жауаптардың қайсысы
шын мәніндегі оқушының ... ... ... ... ... сол ... қосу таңбасын қою қажеттігі айтылды.
Сауалнама сауалдарының алдыңғы екеуі мұғалімнің әдістемелік шеберлігіне
байланысты ... ... ... ... ... ... стилін анықтауға бағытталған.
Сауалнама жүргізу барысында ... ... ... қарағанда, оқушылармен қарым-қатынас жасауы әлдеқайда ... 1-ші, 2-ші ... ... 87% -ті ... 4 - ... жүргізілген сауалнама жұмысының мазмұны.
|Сабақта (оң пікір) ... ... ... |
|- ... көп ... ... |- ішім пысады, жалығып ... |
| - ... ... ... |- ... ... сабағын |
|түсіндіреді; ... ... |
|- жаңа ... ... мұғалім | -сабақты оқығым келмейді, |
|ұрыспайды, қайта ... ... ... ... |
|- ... ... ... «екі» |- мұғалім ылғи «екі» қоямын деп, |
|қоямын деп ... ... ... ... деп |
| ... |
|- ... ... ұрыспайды; |- тапсырманы орындай алмасам |
| ... ... |
|- ... ... бәріне жылы, |- жақсы оқитын оқушыларға жылы |
|жақсы сөйлейді. ... ... ... оқушыларға |
| ... ... ... ... ... ... оқушылардың шамамен 42%-ті жағымсыз жауап
берген.
Жоғарыда айтылғандарды түйіндей ... ... ... ... әлі ... жолға қойылмаған деуге болады.
Жекелеп оқытудың тиімділігін байқау үшін оқушылардың бастапқы білім,
білік, дағды деңгейлерін анықтап алуды жөн санадық. ... ... ... ... ... ... бақылау, диктант, шығарма,
мазмұндама және арнайы тест тапсырмалары арқылы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
стандартында көрсетілген білім мазмұны мен оқушылардың білім, білік,
дағдыларына қойылатын ... және ... ... ... ала ... ... ... тілінен экспериментке ... ... 10 ... ... тест ... берілді. Әр сұрақтың бірнеше
вариантты жауабы бар. Оқушы дұрыс деп тапқан бір ғана вариантты таңдап алуы
қажет. [145.10-12 ]
Тест ... ... ... ... ... ... үш деңгейде
анықталды. Тапсырманы ешбір қатесіз, өз бетімен орындаған оқушылар – жоғары
топқа; тапсырманы өз ... ... бір ... төрт ... ... ... – орта топқа; тапсырманы өз бетімен орындауда төрт және
одан да көп қате жіберген ...... ... ... ... сараптай, қорытындылай отырып, графикалық түрде
төменгідей бейнеледік.
Кесте 5 - ... тілі ... ... ... ... ... білік,
дағдыларының бастапқы деңгейі
|№ ... ... тобы ... тобы |
| | ... саны |% ... саны |% |
|1 ... |12 |13 |11 |12 |
|2 ... |40 |44 |42 |47 |
|3 ... |38 |43 |37 |41 |
| ... |90 |100 |90 |100 ... 6 - Ана тілі пәні ... бастауыш сынып оқушыларының білім,
білік, дағдыларының бастапқы ... ... ... тобы ... тобы |
| | ... саны |% ... саны |% |
|1 ... |17 |19 |15 |17 |
|2 ... |38 |42 |45 |50 |
|3 ... |35 |39 |30 |33 |
| ... |90 |100 |90 |100 ... ... ... ... жұмыстарын тексеру барысы оқушылардың
мынадай типтік қателіктерін анықтауға мүмкіндік берді:
• н-ң, қ-х, и-й, ы-і, қ-ғ, ұ-ү, қ-һ, м-н, ө-ү ... ... ... (бұл ... деңгейлері әртүрлі оқушыларға
тән, әсіресе үлгерімі төтен оқушыларға);
• орыс тілінен енген ... бар ... ... ... ... ... ексковатор);
• қосарланған дыбыс-әрістерді жазу кезінде (ю-йу, я-йа);
• бірдей екі ... ... ... ... ... ... ... - кеті, айтты - айты);
• екі дауыссыз дыбыс-әріп қатар келгенде арасына дауысты әріп қосу
(Қазақстан- Қазақыстан, кран- кыран);
... ... ... ... ... ... ... жалқы есімдермен шатастырады және ... ... ... ... ...... – Қара ... сөздердің ортасында не аяғында ы, і дыбыс-әріптерін тастап кету,
не қосып жазу (рахмет – ырахмет, сиыр – сыиыр, ......... ... және мазмұндама жұмыстарын тексеру барысы:
• оқушылардың көбі шығарма, мазмұндама жазғанда ... ... ... ... қолданатындығын;
• кейбір оқушылардың сөздерді бір-бірімен байланыстыра алмағанын,
сондықтан ойларын толық жеткізбегендігін;
• бірқатар оқушылардың ... ... ... екіншісімен
ұштастырып жаза беретіндігін;
• оқушылардың көбі кейіпкер мен автордың ... ... ... ... ... жоспар құра алмай қиналатындығын немесе жоспар
мазмұнына сай ... не ... ... ... ... ... өте көп жіберетіндігін, әсіресе үлгерімі
төмен оқушылар қатені көп жіберетіндігін көрсетті.
Анықтау эксперименті кезінде алынған ... ... ... ... гуманизациялауды жүзеге асыруға бағытталған қалыптастыру –
тәжірибе жұмысы ... ... ... қажет деп табылды:
. оқушылардың дербес мүмкіндіктеріне сәйкес ... ... ... тәжірибеде тексеру;
. оқыту процесін гуманизациялау мақсатында оқушыларды жекелеп оқытудың
тиімді жолдарын анықтау.
Алдыңғы параграфта оқу - тәрбие процесін гуманизациялауды ... ... ... жекелеп оқытуда оқу іс-әрекетін ұйымдастырудың алуан
түрлерін ... ... ... ... ... Ал оны ... ... бір жолы – тапсырмаларды оқушылардың мүмкіндігіне қарай
саралап беру.
Қалыптастыру эксперименті ... ... тілі және ана тілі ... өтілетін тақырыптарға сәйкес тапсырмалар мен жаттығу ... ... ... ... білім, білік, дағдысы мен
танымдық ... ... ... өзіндік әрекет ету
деңгейіне қарай тапсырмаларды түрлендіріп беруге тырыстық.
Енді оқыту процесін гуманизациялау мақсатында оқушыларды жекелеп ... ... ... ... ... асырғанымызға толығырақ
тоқталуды жөн көрдік. ... ... ... ... ... ... материалдарды қайталап, бекітуден бастайтыны белгілі.
Соған байланысты біз оқушылардың меңгерген білім, ... ... ... ... кеткен кемшіліктерге сәйкес жұмыстар жүргіздік.
Мысалы, қазақ тілінен кейбір оқушылар «н – ң», «ү – ұ» ... ... ... ... яғни олар ... «н» ... орнына
«ң» әріпін, «ү» әріпінің ... «ұ» ... не ... ... ... ... ... бұндай қате жіберетін оқушылар тобына, жеке
оқушыға төмендегідей дербес тапсырмалар ... «н» мен «ң», «ү» мен «ұ» ... ... ... ... ... жақ, ерін т.б. қатысы), оларды бір-бірімен салыстыр;
- «н» және «ң» дыбыстарына қатысты жұмбақты шеш, жаңылтпаш айт, ... ... осы ... ... сөз ... көп ... ... тиісті әріпті
қой;
- сөйлемде осы дыбыстар кездескен сөздерге назар аудар ... ... ... ... ... тағы бір ... орыс тілінен
енген сөздер. Осы кемшіліктерді жою үшін әр сабақтың мазмұны мен ... ... ... ... ... бір оқушыға: «ферма, колхоз,
республика, форточка, цирк, пороход сөздерінің жазылуын ... ... ... ... минуттан кейін жатқа жаздырту. Шамамен сондай қате жіберген
екінші оқушыға ... ... ... бар ... ... ... оқушының
жазғанымен салыстырып, дұрыс не бұрыстығын тексерту.
Бұндай тапсырмалар бір жағынан екі ... бір ... ... ... екінші жағынан оқушының жіберген қатесін сынып алдында түзеп,
ұялтудан сақтайды және тексеруші ... бір ... ... өзін ... ... ... тудыруға әсер етеді. Өйткені бастауыш
мектеп жасындағы балалар өзін мұғалім ретінде сезінуге құмар ... ... екі ... дыбыс-әріптер қатар келетін сөздерді
жазуда қате жіберетін оқушылармен мынадай ... ... ... бірдей екі дауыссыз қатар келетін сөздерді теріп жаз. Олардың ... ... тап. Бұл ... бірдей екі дауыссыз неге қатар келіп
тұрғанын түсіндір (айт-ты, кет-ті, ... ... ... ... ... сөзге қосымша жалғанып тұрғанын айтты. Кейде «Үміт түбіт түтті,
түбітті ... ... ... сияқты жаңылтпаштарды тез және дұрыс айтқызуға
болады.
Сонымен қатар екі дауыссыз дыбыс-әріп қатар келген кезде арасына ... ... не сөз ... әріп қосып жазатын оқушыларға: Антарктида –
Антрактида, Өзбекстан - ... ...... лай – ылай ... мен ... ... көру диктантын жаздырту; әдейі қате
жіберіп жазылған ... ... ... қатені таптыру. Бұл оқушының
бақылау және өзін-өзі бақылау дағдыларын қалыптастыруға ... ... ... ... көбі өз қателерін өздері байқай бермейді.
Жазу жұмыстарында көп қиындық тудыратын сөздердің қатарына айтылуы ... ... ... сөздер жатады деп айтқанбыз. ... ... ... т.б. Осы ... байланысты олардың шығу
төркінін түсіндіру жұмыстарын жүргізген ... ... ... оқушылары
қиялшыл, арманшыл, сондықтан кішігірім аңыз әңгімелерді өте жақсы ... ... ... мынадай аңыз-әңгіме құрастырдық:
«Баяғы заманда қазақтар әлі толық ай, күн аттарын білмеген ... ... жеті ұлы ... ... ең ... ... ... кейін Сейсен,
Сәрсен, Бейсен, Жұма, Сенбі, кенжесі Жексен екен. Әкесі аптадағы ... ... үшін әр ... ... ... ... ... оңай болсын деп басқа адамдар Дүйсен, Сейсен, Сәрсен, Бейсен, ... ... «бі» ... ... ... бері ... күндердің өз аттары
бар деседі.
Балалардың мінез-құлқындағы ерекшеліктерді халық сол ... ... ... ... Мысалы, Сәрсен жолы болғыш,
ақкөңіл жан. Сондықтан сәрсенбі күні сәтті күн деп ... сол ... ... не басқа шаруаларын ырымдап сол күні істеген, ал Жұманың
мінезі қыңыр, бір ... бір апта ... ... ... ... ... жұма күні ... алыс жолға аттанбаған. Сондай-ақ жұма күні жаңбыр
жауса бір жұма жауады: «Бейсенбі жауса, жұма ашар, жұма жауса, кім ... ... осы ... ... сақталып келеді».
Бұндай аңыз-әңгімелерді оқушылар қызыға тыңдайды және сөздерді есінде
дұрыс сақтауға көмектеседі.
Оқушыларды жалықтырып ... ... ... тапсырмаларды кейде
арнайы түрде берсек, кейде басқа жұмысты орындау барысында қосымша ретінде,
кейде ойын түрінде ұсындық.
Сабақта оқушылардың ... мен ... ... ... ... тапсырмаларды өз қалауы бойынша ( біреуін, не екеуін,
не бірнешеуін) орындауға мүмкіндік берілді. Мысалы, ... ... ... ... бір ... орындау үшін оқушыға бірнеше тапсырмалар
ұсынылды (57-жаттығу):
- мәтінді мәнерлеп оқы, мәтінде не туралы айтылғанын баянда, ... ... ... зат есімді тап, жалпы немесе жалқы есім екенін ажырат;
- мәтіннен зат ... ... ... қой, неге ... ... ... ... мен орындауға жіберілетін ... ... және ... ... ... ... шамамен алдын ала
анықтап алдық. Оқушылардың белсенділігін арттыру үшін ... ... ... оқушыларды қолдап, мадақтап, еңбегінің нәтижесін сынып алдында
айтып отырдық.
Бұндай ... ... ... белгілі уақыт мөлшерінде
тапсырмаларды орындай алу мүмкіндігін, олардың жеңіл не, қиын тапсырмаларды
өз ... ... ... ... екенін, қандай тапсырмаларды
орындауда қиналатындықтарын, оқушылардың дербес мүмкіндігі мен ... ... ... ... ... ... Мысалы, алғашында
оқушылардың кейбіреуі қарапайым, өз деңгейінен төмен ... ... ... өз ... білмей күрделі тапсырмаларды таңдағандығын
байқатты.
Кейбір оқушылар бірнеше тапсырманы қиналмай бірден орындаса, біреу-
лері мүлде орындай алмады. Бұл ... ... өз ... ... ... ... ... алғашында оқушылар неғұрлым жеңіл,
аз ғана тапсырмаларды орындаса, ... ... көп, ... ... ... Оның басты себебі –оқушылармен жылы
қатынас жасау, оларға дер кезінде бағыт беріп, ... ... ... деп ... ... материалды қайталау, бекіту кезінде оқушылардың
материалды қаншалықты жете меңгергенін, ... ... ... ... ... ... байқау мақсатында
вариантты тапсырмалар берудің маңызы зор. ... біз ... ... ... және ... ... ... басшылыққа ала отырып, үш ... ... ... ... қалаған вариантын таңдап алуына мүмкіндік бердік.
1- вариант – жеңіл тапсырмалар
1. Көп нүктенің ... мына ... ... жаз ( ү-ұ, н-ң, ы-і).
Қ … с, ... ... ... ша…, ха…, ... .
2. Берілген сөйлемдегі қарсы мағыналы сөздердің астын сыз.
Ащы мен тәттіні татқан білер,
Жақын мен алысты жортқан ... ... ... түбірі мен қосымшасын ажырат.
4. «Жүгіріп келді» деген сөз ... қай ... ... күрделі етістік
ә) дара етістік
5. «Ақылды» сөзі қандай сын есім?
а) негізгі сын есім
ә) туынды сын есім
6. ... сөзі ... сан ... ... сан ... ... сан есім
7. «Оқушы» сөзін үш жақта тәуелдеп жаз.
8. Сөйлемді ... ... ... ... талда.
Ақ бөкендер кең далада топ-тобымен жайылады.
2- вариант – күрделілігі орта дәрежедегі тапсырмалар
1. Сөйлемдерді дұрыс жаз, соңына тыныс белгісін қой.
Ертегі ... әжем ... ... ... ... ... (Жалаң, жайылма)
Ақ лақ тастан тасқа секірді.
3. Көп нүктенің орнына берілген сөзге мағынасы жақын сөз тауып жаз.
Алыс, …
Зәулім, ... ... ... сөздердегі жұрнақтың астын бір, жалғаудың астын екі сыз.
Жазушылар, кітапты, ойыншықтар, оқуда.
5. ... сөзі ... зат ... ... зат ... туынды зат есім
6. Бір сөзінен бірнеше түбірлес сөз жаса.
7. Берілген сөйлемнің схемасын ... сен ... ... ... сөзі ... ... түріне жатады?
а) болымды етістік
ә) болымсыз етістік
3- вариант – күрделі тапсырмалар
1. Дыбысталуы бірдей, мағынасы бір-бірінен өзгеше сөздерді ... ... қой ... жүр. ... ... қой. Бала ... тепті. Ат құлынды
тепті.
2. Сызба бойынша сөйлем құрастыр.
-------, ------- ------ ... ... ... сөз қай сөз ... ... зат ... сын есім
4. Берілген жұрнақтардан сөз құрастыр:
паз, шық, кер, шы
5. Мына сөздердің түбірін ажыратып жаз.
Сызық, достар, білгіш.
6. Дәптер сөзін үш жақта ... ... Бір ... ... ... ... ... Зат есімнен туынды сын есім жаса.
Сонымен бірге, біз оқушылардың тапсырманы орындау нәтижесін өзіміз ғана
тексеріп қоймай, тапсырманы тез әрі ... ... ... ... ... ... жұмыстарын тексеруге мүмкіндік бердік. Бұл
бір жағынан оқушылардың белсенділіктерін арттырып, ... ... ... ... ... көмектесті.
Оқушылардың өз бетімен жеке жұмыс ... ... ... ... ... ала білу ... ... мақсатында бақылау және
эскперимент тобындағы оқушыларға вариантты тапсырмалар ұсынылды. ... ... ... ... ... 7 - Оқушылардың вариантты тапсырмаларды орындау деңгейі.
|Вариант |Эксперимент тобы | % ... тобы |% ... ... |31 ... |68 |
| |12 | |27 | |
| ... жібергендер 16 | |Қате жібергендер 34 | ... ... |43 ... |22 |
| |18 | |9 | |
| ... жібергендер 21 | |Қате жібергендер 11 | ... ... |26 ... |10 |
| |11 | |2 | |
| ... ... 12 | ... жібергендер 7 | ... |90 |100 |90 |100 ... ... ... ... ... қарағанда бақылау
тобындағы оқушылардың 68 %-ті бірінші вариантты орындаса, тек 10 %-ті ... ... ... ... ... ... ... төмен деген қорытынды жасауға болмайды. Тәжірибе кезінде
байқағанымыз бақылау тобындағы оқушылар ... ... ... ... ... өз деңгейлеріне сәйкес
тапсырмаларды таңдап ала алмай, көбіне жеңіл вариантты орындаған.
Ал эксперимент тобындағы ... өз ... ... ... ... ... бірден орындауға кірісті. Бұл оқыту процесінде
оқушыларды жекелеп оқытуды тиімді ... ... және жылы ... ... ... арқасы деп ойлаймыз.
Тәжірибелі-эксперимент кезінде ... ... ... ... оқытуды сабақтың әр кезеңінде жүзеге ... ... ... ... үшін ... ... ... сабақ жоспарының
үлгісінен үзінді келтіре кетейік.
Үшінші ... ... ... ... ... әрі ... ... біз «Түсін мені» ойынын пайдаландық. Ол үшін сыныптағы
оқушыларды үш топқа бөліп, әр ... ... ... ... ... сәйкес сөздерді бөліп бердік. Бірінші топқа – ұшады, оқиды;
екінші топтағы балаларға – ... ... ... топтағы оқушыларға –
көмектеседі, жауады деген сөздер берілді.
Ойынның ... әр топ ... ... ... ... ... ... Қалған топ мүшелері оның қандай сөз екенін табады.
Бұндай тапсырмалар оқушыларды ... ... ... жұмыла
еңбек етуге үйретеді. Оқушылар барлық сөздерді оңай, әрі ... ... ... ... ... ... ... Бақытжан «жауады
» деген сөзді қимылмен өте тамаша ... ... ... жасату үшін оқушыларға төмендегідей
сұрақтар қойылды:
- балалар, осы ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі, сүзеді, ұшады, оқиды деген сөздер
бастауыштың несін білдіріп тұр? Олар ... ... ... ... баяндауыш дегеніміз не?
Берік «Бастауыштың қимылын білдіретін сөздерді баяндауыш ... ... ... ... не ... деген сұрақтарға жауап
береді» - деп, баяндауыштың ... ... ... ... ... жазылған баяндауыштың ережесін оқушыларға
оқытып, оны Бақытжан мен Беріктің баяндауыш туралы ... ... ... 159 – ... жаттығудың тапсырмасын, содан соң өлеңді мәнерлеп оқыды. Әрі
қарай әр ... жеке ... ... топ: ... көшіріп жазып, қарамен берілген сөздердің астын
сызу. Қай сөйлем мүшесі ... ... ... соң ... ... бірі
тексеру. ( себебі бұл оқушылар сөйлемді көшіруде қате жібереді).
2- ші топ: сөйлемді көшіріп жазып, қарамен берілген сөздерге сұрақ ... қай ... ... ... ... (бұл топтағы кейбір оқушылар қай
сөзбен қай сөз ... ... ... ... топ: ... ... жазып, неге мына сөздер қарамен беріліп
тұрғанын білу. Өлеңнің мазмұнын ашу. ... ... ... ... ... ... ... (бұл топ өте жақсы оқитын
балалар).
Әр топ мүшелері бір-бірімен ... ... ... ... ... топ ... ... дұрыс орындады. Дегенмен, бірінші
топтағы оқушылардың өздеріне деген сенімсіздігі көрініп тұрды. Сондықтан
осы топ балаларына көбірек ... ... тура ... ... мұғалім «Дұрыс
айтып тұрсың, Сапарғали, қорықпа. Енді дауысыңды ... айта ... ... ... ... ... Ойлан. Енді дұрыс. Абылай, енді
Нұрымға көмектесіп ... - деп ... жылы ... тырыстық.
163 – жаттығу. Мәтінді оқып, қарамен жазылған ... ... ... ... ... ... мәтінді оқып берші. Балалар, бұл мәтінде кім ... ... - ... ... Сейфуллин туралы айтылған.
Мұғалім: - Сәкен туралы мәтінде не айтылған? Ол ... ... деп ... - ... адам ... - Ақылды адам.
Мұғалім: - Неге олай деп ойлайсыңдар?
Ермек: - Ол үнемі іні-қарындастарына қамқорлық көрсететін.
Мұғалім: - Қане сол ... ... ... оқышы.
Ермек: - Сәкеннің іні-қарындастарына көмектесетін жерін тауып
оқыды.
Мұғалім: - С. ... ... - ... жазушы.
Мұғалім: - Оны қайдан білдіңдер?
Бақытжан: - Ана тілінен шығармасын оқыдық.
Мұғалім: - Қандай ... ... - ... елім. (Өлең шумағынан үзінді оқыды).
Берік: - Сәкен «Тау ішінде» деген ән ... - ... ... ... ... ән де жазған. Ал мына
әңгімені кім жазды деп ойлайсыңдар?
Оқушылар: - М.Сейфуллин.
Мұғалім: - ... ... ... ... Ол ... мол, кішіпейіл адам болғанын сендер білсін, сендер де сондай
адам болсын деп ... ... Ал ... ... ... өз ойларын ортаға салды. Шығарманы талдап болған соң
үш топқа жеке тапсырма бердік.
1-ші топ. ... ... ... ... жазып,
сөйлемнің схемасын сызу.
2-ші топ. Қарамен жазылған сөйлемді көшіріп ... ... ... ... ... топ. ... жазылған сөйлемді көшіріп жазып, сөйлем
түріне ... ... ... ... ... ... жеке оқушылармен де жұмыс жүргізілді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... Сондықтан оны тақтаға
шығарып, онымен төмендегідей жұмыстар жүргіздік;
- ... ... ... ... ... ... Мына жазған сөйлеміңде неше сөз бар? Санашы.
- Сөйлемде бес сөз бар.
- Сөйлемнің ... ... біз әр ... ... ... мына ... ... қалай сызып көрсетуге болады?
Нұрым бес сызықша сызды.
- Сөйлем қандай әріптен бастап жазылған және сөйлемнің соңында
не тұр? Бас әріпті ... ... ... ... ... ... өз қатеңді
тауып түзетші.
Нұрым өз қатесін түзетті. ____ ____ ____ ____ ... 2-ші ... ... ... ... сөйлемнің қай түріне жатады деп ойлайтындарын ... ... ... ... ... ... сұрап, неге олай деп ... ... ... ... ... ... айтқанда шатасады.
Сөздік жұмысы.
Оқушылар назарын тақтаға жазылған «жаздыгүні» ... ... ... (екі ... ... жасалғандығына және айтылуы
мен жазылуындағы ... ... ... қорыту.
Оқушыларға сөйлем құратып, талдата отырып, жаңа ... ... үй ... да әр ... мүмкіндігіне сәйкес жекелеп
бердік. 161-ші жаттығу.
1-ші топ. Өлеңді ... ... ... ... топ. Өлеңді мәнерлеп оқу. Өлеңнің мазмұнын ашу, ... ... топ. ... ... оқып, баяндауыштың қай сөздермен байланысып
тұрғанын табу.
Оқушылардың берген жауаптарынан олардың материалды жақсы
меңгергенін ... ... әрі ... өтті. Оны оқушылардың көңіл-
күйінен, сабаққа белсенді араласуынан ... ... ... ... ойлау қабілеттерін дамы-
ту, қызығушылықтарын арттыру мақсатында «Зат есімнің тәуелденуі» тақырыбы
бойынша әр топпен төмендегідей жұмыстар жүргіздік.
Алдымен, 322- жаттығуды ... ... оның ... мәнін аштық.
Содан кейін әр топқа тапсырма бердік. Бұл ... ... ... тапсырманы дербес орындайды.
1-топ. «Екі дос» әңгімесін ... ала ... ... ... өзінің досы туралы, не досымен бірге болған оқиға туралы әңгіме
жазу. (Бұл ... ... ... қоры аз. Сондықтан шығарма,
мазмұндама жазу барысында ... ... ... ... ... ... болғандықтан оларға қиынға түспейді және ... ... ... деп ... «Екі дос» ... ... сәйкес мақал ойлау. Мақалдың
ішінде тәуелденіп тұрған зат есім болса, табу. ( Бұл ... ... ... ... ... жетік меңгергендігі туралы мәлімет
беріп, ойлау қабілеттерін артырады деп есептейміз).
3-топ. Мәтіннің ішіндегі кез-келген зат есім ... ... ... (Бұл тапсырмалар оқушылардың тапқырлық, ... ... деп ... ... ... әр ... ... орындаған
жұмыстарынан бірнеше мысал келтіре кетуді орынды санадық.
Бірінші топтағы Абылайдың «Менің досым» ... ... ... ...... Ол ... күнде бірге сабаққа барамыз. Үзілісте
бірге ойнаймыз. Мен сабақты білмей жатсам ол ... ... ал ... жатса мен көмектесемін. Бір күні сабақтан үйге қайтып бара ... бір бала ... ... ... ол ... ... ... – деді. Ол бала
маған тиіскен жоқ, екеуімізден қорықты».
Әңгіме толық ... да ... ... ... ойын ... ... Егер осындай жұмыстар мүмкіндігінше жиі жүргізіліп
отыратын болса, ... ... қол ... ... деп ...... ... деген бала «Екі дос» мәтінінің ... ... ... ... ... ... мақалды мысалға келтірсе, Ермек
«Ақылы көпті дау алмайды, досы ... жау ... ... мысал келтірген.
Ермектің мақалы мәтіннің мазмұнына да, тақырыпқа да сәйкес келгенін
көруге болады.
3 – ... ... ... ... сөзге ребус құрастырса, Руфина
«кірпіш», Еркөкше «ағай», Бақытжан «Абдолла» деген сөзге ребус құрастырды.
Сабақта топтық тапсырмалармен ... ... ... жұбына сәйкес
тапсырмалар бере білудің маңызы зор. ... ... ана тілі ... ... ... оқу ... ұйымдастырудың алуан түрлерін
қалай ұштастырып жүргізгенімізге тоқталайық (сабақтың толық нұсқасымен
қосымшадан ... ... ... ... ... өзіміз мәнерлеп оқып, сұрақтар қоя отырып
талдаттық. Содан кейін әр топқа жеке тапсырма бердік:
1 – топ. ... ... ... ... – топ. ... табиғатқа тән көктемнің белгілерін табу.
3 – топ. Ертегіден адамның көңіл –күйіне тән көктемнің белгілерін табу.
Оқушылар өз тапсырмаларын ... ... соң, ... мазмұнына
сәйкес әр оқушыға жеке тапсырма берілді. Бұнда әр оқушының білімінде кеткен
кемшілігіне, ... ... ... тапсырмаларды жіктеп бердік.
Мысалы, Мәди арыстанның ұйқыдан тұрған ... ... оқы; ... Әсем ... ... жұмбақ жасыр; Руфина ертегі мазмұнына сәйкес мақал
ойла, Назерке жасыл ... ... сал; ... ... суретін сал.
Қалған оқушыларға ертегідегі кейіпкерлердің сөздерін бөліп бердік. Әр оқушы
өз кейіпкерінің сөзін есінде ... ... ... ... олар ертегіден
көрініс көрсетеді.
Сондай-ақ сабақта жұптық тапсырма да берілді. Шамамен ... ... екі ... (Дәулет, Мерует) тақтаға шығарып, көктемнің суреті
ілінген плакатқа қарап, әр ... ... ... белгілерін сипаттап жазу
керек. Бақытжан мен ... ... ... құрастыру тапсырылды.
Әрине, барлық сабақтарда жұмысты бұлай түрлендіріп өткізуге мүмкіндік
бола ... ... ... ... ... ... ... және
өтілетін тақырыптың күрделілігі өз әсерін ... ... ... ... ... бірге бірқатар оқушыларға жеке тапсырмалар
беруі орынды деп есептейміз. Ол үшін ... ... ... ... алу ... ... анықтап, біліміндегі
олқылықтардың орнын толтыру мәселесін қарастыруы ... ... ... және ... ... ... ақыл-ой мүмкіндігінің ерекшеліктері туралы жазған еңбектерін,
бақылау, тест, әңгіме, сауалнама т.б. әдістерді орынды пайдалана ... зор. Біз ...... ... ... (ана тілі
пәні негізінде):
- оқушылардың біреуі ... бір рет ... ... түсініп, негізгі
ойды, пікірді аңғара білсе, екінші оқушы бірнеше рет оқығанда ғана түсіне
алады және мұғалімнің жетекші сұрақтар қойып, бағыт ... ... көбі ... ... жазылған мәтінді тез түсінеді де, ал
күрделі, әдеби, астарлы, күнделікті ... ... ... ... түсіне бермейді;
- кейбір оқушы мәтінді оқиға желісіне ... ... әр ... ат ... ... ... оны ... орындай алмайды;
- бірқатар оқушылар шығарма кейіпкерлеріне сипаттама бере ... ... ... ... екі ... салыстырып, ұқсас және
айырмашылық ... ... ... кейбір оқушының киялы, ойы ұшқыр, зерек. Астарлы ... ... ... ... оқушылардың басым бөлігі шығарма, мазмұндама жазғанда теңеу, салыстыру,
суреттеу сияқты көркем сөздерді пайдалана білмейді;
- ... ... ... ... тиісті жерді тауып оқуда қиналады;
- оқушылардың көбі рольге бөліп оқу барысында ... ... ... ... қабілеті әртүрлі. Кейбір оқушылардың ойлау әрекеті тез,
сондықтан мұғалімнің сұрағына бірден жауап бере алады, ал кейбір оқушының
ойлау қабілеті баяу. Сұрақтың ... ... айта ... ... жауап
беруіне біршама уақыт қажет;
- кейбір оқушылар, ... ... ... ... ... ... ... біліп тұрған нәрсенің басын бастап, аяғын айтпайды.
- Мұғалімнің қолдауын қалап тұрады. Міне, ... ана тілі ... әр ... бойынша берілген тапсырмаларды оқушыларда кездесетін осы
типтес ерекшеліктерге сәйкес түрлендіріп, жеке өзіндік тапсырма ... ... екі ... ... және ... ... ... шығармадағы кейіпкерлерге сипаттама бер, олардың жағымды, ... ... ... ішінен (1-ші немесе 2-ші обзацтың) көркем сөздерді, не ... ... ... ... ... ... құбылыстарына немесе кейіпкердің қимыл-
әрекетіне қатысты жерді тауып оқы;
- шығарма мазмұнына сәйкес мақал-мәтел ойла;
- өз ойыңнан (осы ... ... ... ... өз ... жұмбақ құрастыр;
- белгілі бір ақынның не жазушының өміріне байланысты ... ... ... бірінші шумағын өз сөзіңмен (қара сөзбен) айтып бер;
- шығарманың мазмұнына сәйкес сурет сал;
- мәтінді оқиға желісіне қарай бөлімдерге бөл, әр ... ат ... ... ішіндегі автордың, не кейіпкердің сөзін тауып оқы?
Кейде жеке оқушыға тапсырманы орындауға көмектесіп, ... ... Ал ... сенімсіз оқушылардың жауабын бірінші өзіміз тексеріп,
дұрыс боған жағдайда сынып оқушыларының алдында ... ... ... ... қол ... жетістіктері туралы айтып, мадақтап
отырдық. Бұл ... ... ... сенімі артып, психологиялық
кедергілерді ... ... ... ... артуына мүмкіндік
берді.
Оқушыларды жекелеп оқытуды ... үшін ... әр ... мен ... ... ... қойған мақсатын, уақыт ... ... ... ... Осыған сәйкес ана тілі ... ... ... ... ... асырғанымызға тоқталайық. Мысалы, ... ... ... ... ... «Жаңбыр» өлеңін мәнерлеп
оқуды ұсындық. Сонымен қатар, бірнеше оқушыға жеке ... ... ... ... ... ... шумағында ақын нөсер алдындағы аспанды қандай
адамға теңеген деп ойлайсың? Ойыңды ... ... ... ... Сабина, табиғаттағы өзгеріс туралы қай шумақта жазылған? Сол жерді тауып
оқы (бұл оқушы мәтін ішінен сөзді тауып оқуда қиналады);
- ... ақын ... ... ... ... деп ойлайсың? Ойыңды
дәлелде (баяу ... және ойын ... ... ... ... ... жаңбырдан кейінгі балалардың көңіл-күйі туралы жазылған ... ... оқы (өте баяу ... ... ... сөзді тауып оқуда
қиналады);
- Ақерке, өлеңнің мазмұнын және өз бақылауыңды пайдалана ... ... ... күн» ... әңгіме жаз (Ақерке жақсы оқиды, бірақ
әңгіме, шығарма жазуда қиналады, бастаған ойын тиянақты аяқтай алмайды).
Бұл оқушылар өз ... ... ... ... оқушыларға
өлеңді мәнерлеп оқытып, кімнің ... ... ... ... жеке ... ... ... оқушының жұмысын бақылап, бағыт
беріп, көмектесіп отырдық.
Жаңа сабаққа дайындық кезеңінде оқушылардың жаз туралы ... ... ... ... қойдық:
• Жаздың басқа айлардан айырмашылығы қандай? (күн ... ... ... шөп көп ... ... ... еңбегін атаңдар;
• Жазда қандай жеміс-жидектер піседі?
Сұрақ жалпы сыныпқа қойылғанымен негізінен үлгерімі төмен, өз ... ... ... оқушылардан (Ақтоты, Айгерім, Нұрсұлтан, ... ... ... ... ... сұрақ қарапайым, ал біздің мақсатымыз
жоғарыдағы оқушыларды көбірек сөйлетіп, тілін дамыту.
Жаңа сабақты («Шілде», «шыбынсыз жаз») ... ... да ... ... ... ... ... бүгін екі шығармамен
қатарынан танысатындықтарын және шығармаларды оқып отырғанда, бұл ... неге ... ... ... ... ... ... Содан
кейін шығармаларды мәнерлеп оқып бердік. Екі ... ... ... ... ... ... ... келтірмейді, керісінше
екеуінің ұқсас, ... ... ... мүмкіндік береді деп
ойлаймыз. Әрі қарай оқушылардың материалды қаншалықты ... ... ... ... ... шығарманы талдаттық.
1-сұрақ. Неліктен екі жазушының шығармасы бірге беріліп отыр ... ... ауа райы ... қай ... сөз болды?
3-сұрақ. Қазақ халқында қандай ... бар? Ол ... ... ... ... жаз» ... қалай түсінесің?
5-сұрақ. Жазда малшылар қайда көшеді? Оның малға қандай пайдасы бар?
6-сұрақ. С.Мұқанов жаз табиғатының ... неге ... ... ... ... шығарманы бір рет іштерінен оқуға
мүмкіндік бердік және ішінде өзіне түсініксіз болған сөздерді ана ... ... ... ... ... тапсырдық және сол бойынша сөздік
жұмысын жүргіздік. ... ... ... қойған мақсатымызға сәйкес кейбір
оқушыларға өзіндік жеке тапсырмалар да бердік:
- Назерке, екі ... ... ... айы ... сипаттап айтып бер
(мәтінді өз сөзімен айтып беруге жаттықтыру);
- Динара, «Шілде» әңгімесінің ішінен көркем ... сөз ... ... ... ... шығарма жазуда пайдалануға үйрету);
- Сапарғали, шығармада тауды суреттеп жазған жерді тауып оқы ... ... ... ... ... ... шілде мезгілін суреттеген жерін тауып, көз ... ... ... сал ... ... бейім, сондықтан сурет салу машығын
қалыптастыру);
- ... екі ... ... неде екенін тап (талдау,
салыстыруға үйрету);
- Нұрсұлтан, екі ... ... ... ... деп ... Оны ... дәлелде (ойын қорытындылауға баулу).
Жоғарыда есімдері аталған ... жеке ... ... ... ... ... ... соң бірі тізбектей
дауыстап оқыды. Мәтінді оқып ... ... әр ... дербес орындаған
жұмыстарын сынып болып тыңдап, талдадық.
Үйге тапсырма ретінде сыныпта өткен шығармаларды оқып, мазмұнын біліп
келумен қатар, кейбір ... ... жеке ... да ... Мысалы,
Еркөкшеге С.Мұқановтың өмірі туралы қысқаша әңгіме дайындап келу берілді.
Еркөкшенің ойлау қабілеті жоғары, тапқыр, ... ... ... ... ... Оның жүрегі ауырады. Сондықтан сабақта көңіл-күйі ауытқып
тұрады және сабақтан жиі қалады. Осы оның үлгеріміне өз ... ... ... біз ... осы ... ... есте ... тырыстық.
Сабақ өте тартымды өтті. Себебі сабақта әртүрлі жұмыс ... және ... ... ... оқушыларды тартуға тырыстық.
Әр оқушы нақты тапсырма алып, ... ... ... ... ... ... ... үлгерімі нашар оқушы өзіне берілген тапсырманы
орындап, мадақтау сөз ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың шығарма және мазмұндама
жұмыстарын тексеру барысында ... ... ... ... ... Осы ... жою ... алдын алу мақсатында ана
тілі, қазақ тілі сабақтарында қандай жұмыстар ... ... ... ... ... теңеу, салыстыру, суреттеу, ... ... ана тілі ... ... Оны шығарма
немесе мазмұндама жазғанда, не ... ... ... ... ... ... мінез-құлқына қатысты оқушылардың
пікірін білу, ой бөлісу;
• мәтінді мәнерлеп, әр кейіпкердің іс-әрекеті мен ... ... ... ... ... түсінетіндей бар сезімін білдіріп оқуын
сұрау;
• мәтін ішінде кездесетін автор мен кейіпкердің сөздерінің жазылу
ерекшелігіне, тыныс ... ... ... ... бір ... сәйкес оқушылар тобына жоспар құрғыздырту.
Ең жақсы құраған жоспарды таңдап алуларын талап ... ... ... байланысты пейзаждарды пайдаланып, әртүрлі
көркем – образды сөйлемдер құрату.
Енді бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... және мазмұндама жазуға үйрету әдістемесін қалай
пайдаланғанымызға мысал ... Ана тілі ... ... мазмұны
бірнеше тараулардан тұратыны белгілі. Біз «Күз» тарауы ... ... ... білімін байқау, тақырыпты бекіту, ... ... ... және ... ... ... ... қабілеттерін арттыру
мақсатында сабақты былай ұйымдастырдық.
Оқушыларды алдын ала ... ... ... ... ... әр ... қарай үш түрлі тапсырма бердік: 1-ші топ – күзгі дала, ...... жылы ... ... 3-ші топ – күзгі еңбек. Бастауыш сынып
оқушыларында көрнекі – ... есте ... ... ... және ... ойлаудан біртіндеп ұғым арқылы ойлауға ... ... әр ... ... ... ... берілді. Алдымен суретке
қарап және өткен материалды естеріне ... ... ... сөйлемдер
құрастыру ұсынылды. Содан кейін ақылдасып, мүмкіндігінше көркем сөздерді
пайдаланып, өз ойларын кең және ... ... ... өтіндік. Бұндай
жұмыстар оқушыларды ойын тиянақты, бейнелі ... ... ... қорын
байытуға әсер етеді деп ойлаймыз.
Сондай-ақ оқу техникасы нашар, мәтінді толық оқығанда ... ... ... ... ... ... ... болады. Екі жұп оқушыға
(төрт оқушы) мәтіннің әр обзацын ... ... Әр ... ... берілген
обзацты оқып, болған соң іштей бір рет мазмұнын айтады да, бәрі ... ... ... ... баяндап айтып береді. Алғашында мәтіннің
мазмұны қарапайым болғаны, содан ... ... ... ... жөн.
Бұндай кезде әр оқушы өзін оқытушы ретінде сезінеді, сондықтан тапсырманы
орындауға қызыға кіріседі.
Кейде үлгерім деңгейі екі түрлі ... ... ... ... ... үлгерімі төмен оқшыға шағын әңгіме ... оны ... ... Ал ... ... ... ... мазмұнына сай сұрақтар
әзірлетіп, сол ... ... ... ... ... түсінгендігін
тексерту. Оқушылардың білімін бағалағанда бірінші оқушының ... ... ... ... бере алуын ескерсек, екінші оқушының
әңгіме мазмұнына сәйкес сұрақтарды қаншалықты ... құра ... ... ... үлгерімі төмен оқушыға моральдық, психологиялық жағынан игі
әсер етеді деп есептейміз. Өйткені оқушыға өз құрбысы ... ... ... ... ... психологиялық кедергіден құтылады.
Сонымен бірге, үлгерім деңгейі жоғары екі оқушыға ... ... де жөн. ... материал мазмұны күрделі болғанда, ондай тапсырмалар
екі оқушының бар мүмкіндігін бірігіп пайдалануына, бірін-бірі ... мен ... ... ... қалыптастыруға және оқушының
өз күшін, ... ... ... ... ... Мысалы, ана тілінен
С.Мұқановтың «Көкшенің көрінісі» ... жаңа ... ... ... ... ... оқып, берілген сұрақтарға ... ... да, ... және Қуат деген екі оқушыға біріге отырып, адамның
жан сезіміне әсер ... көз ... ... ... ... беру тапсырылды.
Материалдың мазмұны күрделі, теңеу, салыстыру, ... ... оны кез ... ... ... ... бере ... Ал
жоғарыдағы екі оқушының ойлары ұшқыр, тіл байлықтары біршама кең. ... бір ... ... қабілеті мен тіл байлығын ұштай түсу, екінші
жағынан басқа оқушылардың сезіміне әсер етіп, ... ... ... ... ... ... аялау, сүйіспеншілік қасиеттерін
ояту. Келесі жолы оқушылардың қабілеті мен материал мазмұнына сай басқа екі
оқушыға осындай ... ... ... ... және ... жазуға алдын ала дайындаған орынды.
Ол үшін мысалы, күз, қыс, ... ана т.б. ... ... ... ... сәйкес үйде осы тақырыпқа ұқсас әңгіме оқуларын талап
ету. Ондағы ұнаған сөздерді, сөйлемдерді ... ... ... ... оқушыларға қосымша бір парақ қағаз алдыртып, оған ... ... ... ойланып отырғанда есіне түскен сөздерді, сөйлемдерді
жазып отыруды және ана тілі дәптерлерінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... ұсыну. Сонда оқушы алдыңғы ойларын
ұмытып қалмайды және ... ... бай ... олар ... ... ... ... мазмұндама жазуда қиналатын бірқатар оқушылармен мынадай
жұмыстар жүргіздік. Ана ... ... ... ... ... ... ... Ертегіні оқу барысында мәтін ішінде кездескен автор мен
кейіпкерлердің сөзіне, ... ... ... ... белгілеріне назар
аударттық. Ертегіні бірнеше бөліктерге бөлгіздік. Алдымен оқушылардың әр
бөлімге қойған аттарымен таныстық. ... ... ... ... ... ... бойынша мазмұндама жаздырттық. Онда тақырыпқа сай мақал-
мәтелдерді орынды пайдалануды ескерттік, ал жоспар құра ... ... ... беріп (құстардың торға түсуі, ынтымақ, ала ауыздық, құстардың
ұсталуы), сол бойынша алдымен, ауызша баяндап ... ... ... ... ... алғанда ғана жазуға кірісуге болатындығын айттық.
Ертегінің мазмұны күрделі емес, ... ... ... ... ... негізгі мақсатымыз оқушыларды жоспар бойынша мазмұндап айтып
беруге үйрену және машықтандыру. Бұндай ... ... ... жиі ... ... ... Сонда ғана оқушыларда ... ... ... қалыптастыруға болады деп ойлаймыз.
Бастауыш сыныптың оқыту процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп
оқытуды жүзеге ... ... ... оқуға деген жағымды қатынасын
тудыратындай, танымдық қызығушылығын қалыптастыратындай, ... ... ... ... ... ... ... зор.
Сондықтан тәжірибелі – эксперимент кезінде ... ... ... ... ... ребус шешу, шытырманы шеш, ойлан тап
т.б.);
- творчестволық тапсырмалар (ертегі, жұмбақ, ... ... ... сәйкес мақал ойлау);
- жарыс (жеке оқушылар немесе оқушылар тобы арасында);
- мадақтау (нақты жетістіктерін айту);
- сенім білдіру;
- оқушылармен жылы ... ... ... ... әсер ету (сөз ... ... ... талдату,
үлгі арқылы, қуанышына ортақтасу т.б,).
Мысалы, ... тілі ... ... сөз мағыналарына
байланысты тақырыптарды қалай меңгергенін ... ... ... ... ұйымдастырылды. Ол үшін сынып оқушыларын білім деңгейіне
қарай үш топқа бөліп, әр ... ... ... ... ... ... ... мағыналары әртүрлі сөздерді табу, мысал келтіру
(жоғарғы топ);
2-топ. Айтылуы әртүрлі мағынасы жақын ... ... ... ... ... Мағынасы қарама-қарсы сөздерді табу, мысал келтіру ... ... ... сол ... ... ... ... не ертегі
құрастыруды тапсыруға беруге болады. Қай топ көп мысал келтірсе және ертегі
не ... ... сол ... мүмкіндігінше мазмұнына қарай көбірек
қолдана алса, сол топ жеңімпаз ... ал ... ... ... ... ... болады. Бұндай тапсырмалар бір ... ... ... ... ... ... ... ойлануға, шығармашылық қабілеттерін оятуға
сөздерді орынды пайдалана білуге, үшінші жағынан өз тобы үшін бар ... ... ... ... ... ... оқытуды ұйымдастырудағы басты мақсатымыз –
оқыту процесін гуманизациялау. Соған байланысты негізгі міндетіміз – оқушы
бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастырып, өзіндік ... ... ... ... ету, ... арасында жылы қарым-қатынас орнату, жағымсыз
қасиеттерін жоюға көмектесу. Сондықтан оқушыларды жекелеп оқытуды олардың
ар-ожданына тимейтіндей, жеке ... ... әсер ... ... ... ... нашар оқиды деген) ... ... ... ... қатынасқа тәрбиелейтіндей етіп ұйымдастыру
жағына көңіл бөлу керек деп ойлаймыз. Жақсы ... қол ... үшін ... ... есте ... ... ... оқыту процесін гуманизациялау барысында оқушыларды
жекелеп оқытуды тиімді ұйымдастыру – ... ... ... ... ... ... ... оқушының тапсырманы өз жылдамдығы деңгейінде
орындауына, өзбетімен жұмыс ... ... ... өз күшіне сене білуіне, біліміндегі кемшіліктерді жоюына, басқа
оқушылар алдында беделінің артуына, ... ... ... ... ... ... ... сыныптың оқыту процесін гуманизациялауда оқушыларды
жекелеп оқыту барысында баланың білімін тек мұғалім ғана ... ... ... не бір ... өз ... не өз вариантындағы басқа
оқушылардың тапсырмаларын тексеруге ... ... Бұл - әрі ... ... әрі ... белсенділіктерін арттырады, оқушының
өзін мұғалім ретінде сезінуіне мүмкіндік тудырады.
Тәжірибелі – эксперимент ... ... ... ... түрде жүзеге асырылды:
1) мұғалім – оқушы
2) оқушы – оқушылар (бір оқушы бірнеше оқушыны тексереді)
3) оқушы – ... ... ... өзін - өзі ... процесін гуманизациялау мақсатында оқушыларды жекелеп оқытуды
ұйымдастыру барысында эксперимент сыныбындағы ... ... ... ынтасы артып, оқушылардың арасында бұрынғыдай өзара бөліну,
не кемшіліктеріне күлу сияқты ... ... ... оқушылардың бір-
біріне деген жылы, өзара көмек сияқты қарым-қатынасын ... ... ... оқушылардың өзіне деген сенімсіздігі жойылып, сабаққа
жақсы қатысып, басқа балалармен бірге араласатын болды. Бұған ... ... ... ... тест ... мен күнделікті бақылау
барысында екінші топтағы 2 ... ... ... ... ... 7
оқушының екінші топқа өтуі, ал ана тілінен екінші ... 3 ... ... ... ... топтағы 8 оқушының екінші топқа ауысуы дәлел
бола алады. Бұл мұғалімнің оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды
жекелеп ... ... ... мен ... ... ... ... білуінің арқасы
деп есептейміз.
Тәжирибелі – эксперимент кезінде жүргізілген жұмыстар оқыту процесін
гуманизациялау негізінде ... ... ... ... дидактикалық моделі мен оның құрамды бөліктері оқушылардың
жалпы үлгерім, яғни білім, білік, дағдыларының, ... ... ... қызығушылықтарының артуына және ... ... өз ... ... ... дағдыларының қалыптасуына ықпалын
тигізді.
Қалыптастыру экспериментінің нәтижелерінің дәлдігіне көз ... ... және ... сыныптарында тест жұмыстары жүргізілді.
Оның нәтижесі төмендегі ... ... 8 - ... тілі ... бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... тобы |Бақылау тобы |
| | | | |
| | ... саны |% ... саны |% |
|1 ... |14 |15 |12 |13 |
|2 ... |45 |50 |44 |49 |
|3 ... |31 |35 |34 |38 |
| ... |90 |100 |90 |100 ... 9 - Ана тілі ... ... ... оқушыларының білім, білік,
дағдыларының нәтижесі.
|№ |Деңгейі ... тобы ... тобы |
| | | | |
| | ... саны |% ... саны |% |
|1 ... |20 |22 |16 |18 |
|2 ... |43 |48 |48 |54 |
|3 ... |27 |30 |26 |28 |
| ... |90 |100 |90 |100 ... ... ... арқылы эксперимент жүргізілген
сыныптағы оқушылардың білім деңгейі бақылау тобындағы оқушыларға қарағанда
әлдеқайда жоғары ... ... ... ... тобындағы оқушылардың
бастапқы және соңғы білім көрсеткіштерінде де елеуді өзгерістер бар екенін
байқауға болады.
Эксперимент ... ... ... көрсеткіштерінің
экспериментке дейінгі және эксперименттен кейінгі өзгеру деңгейі.
Қазақ тілі.
Жоғары Орта ... % - 15 % 44 % - 50 % 43 % - 35 ... ... тілі
Жоғары Орта ... - 22 % 42 % - 478% 39 % - 30 ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесін
гуманизациялау негізінде оқушыларды жекелеп оқыту әдістемесі ... ... және ... ... ... ... күтілген нәтижеге
қол жеткізуге болады деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Тәжірибелі-эксперимент жұмысының ... ... ... ... ... және ... арнай орта мектебінің және Талдықорған қаласы
Бақтыбай ... ... ... орта ... бастауыш
сыныптарының мұғалімдері арасында мақұлданды.
Сонымен, тәжірибелі – эксперимент өз мақсатына ... ... ... деген қорытынды шығаруға болады.
Оқу-тәрбие процесін гуманизациялау бағытында бастауыш сынып ... ... ... ... ... жүргізілген ғылыми-
зерттеу және тәжірибелі – эксперимент нәтижесі мынадай қорытындылар жасауға
мүмкіндік береді:
1.Бастауыш сынып оқушыларымен гумандық қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... процесін гуманизациялауға қол
жеткізуге болады. Ол үшін мұғалім біріншіден, бастауыш ... ... және ... даму ... ... оқушыларды
жекелеп оқытудың технологиясын; үшіншіден, бастауыш сынып оқушыларының ақыл-
ой дамуының типтік ерекшеліктерін; ... ... ... ету деңгейін; бесіншіден, бастауыш сынып оқушыларымен гуманды қарым-
қатынас жасау стилін жетік меңгеруі ... деп ... ... ... ісі ... ... ... түрде жүзеге
асырылатынын ескере отырып, оқушыларды жекелеп оқытуда оқу іс-әрекетін
ұйымдастырудың алуан ... ... ... ... ... деп табылды.
Сонымен қатар, оқушыларды жекелеп оқытуды ... ... мен ... әр ... ... асыру әдістемесі көрсетіліп, ... ... ... ... ... ... механизмдері анықталды. Сондай-
ақ оқыту процесін гуманизациялау негізінде мұғалімнің ... ... ... ... ... ... жасалынды.
3.Оқушының сабақ үстіндегі өзіндік-танымдық іс-әрекеті білім берудің
алуан түрлі ... ... ... ... ... ... ... Арнайы әдістемелік әдебиеттерді талдау барысы оқушыларды
жекелеп оқытуды ұйымдастыру кезінде олардың өзбетімен әрекет ету деңгейіне,
қызығушылығы мен бейімділігіне, ... әр ... ... ... ... ... ... көрсетіп берді. Бастауыш
сыныптың оқыту процесін гуманизациялау мақсатында оқушыларды ... ... ... ... ...... ... эксперименті кезінде мұғалімдер және оқушылар арасында
жүргізілген анкета ... мен ... ... ... ... ... процесін гуманизациялау, оқушыларды жекелеп оқыту
мәселесі жеткілікті дәрежеде жүзеге ... ... ... өзіміз жасаған дидактикалық модельдің ... ... ... көру мақсатында Алматы қаласының №98-ші орта мектебінің
бастауыш сыныбында және №124-ші орта ... ... ... және Талдықорған қаласы Бақтыбай Жолбарысұлы атындағы №18-ші
орта мектеп-лицейінің бастауыш ... ... ... ... ... оқушылардың білімін, іскерлігін,
ақыл-ой қабілетін ... ... ... ... ... ... психологиялық кедергілерді жою бағытында оқушылармен
жекелеп жұмыс жүргізудің әдістемесі ұсынылды.
6.Жекелеп ... ... ... ... ... ... ... жасау, оларды оқушылардың психологиялық,
танымдық ... ... ... білік, дағды деңгейлеріне
сәйкес түрлендіріп беру, ... ... сай ... қызығушылығын
арттыратындай қосымша материалдарды тиімді ... ... ... бағытындағы алуан түрлі тәсілдер жатады. Осы бағытта
сабақта оқушылардың белсенділіктерін арттыру, гуманды қарым-қатынас жасау
стилін қалыптастыру мақсатында әртүрлі ... ... ... біз ұсынып отырған дидактикалық модель бастауыш ... ... ... ... ... ... оқушылардың білім, білік,
дағдысын жетілдіруге өз ... ... және ... ... оқыту
барысында тиімді қолдануға болады деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Кез ... ... ... мемлекет деңгейіне жетуі экономикалық,
әлеуметтік жағынан дамуымен қатар білім беру ... ... ... екені белгілі. Бұл туралы Қазақстан Республикасының Президенті
Н.Назарбаев өзінің Қазақстан халқына жолдауында «ХХІ ғасырда білімін ... ... ... тірелуі анық. Біз болашақтың жоғары технологиялық
және ғылыми қамтымды өзгерістері үшін ... ... ... ... ... ... беру ... әрі алысты барлап, кең ауқымды ойлай білетін
осы заманғы басқарушыларсыз біз ... ... құра ... ... жазды.
Соған сәйкес елімізде білім беру жүйесін қайта құру, ... ісі ... ... ... сай жаңа білім беру тұжырымдамалары, бағдарламалар
мен оқулықтар дүниеге келді. Еліміздегі ... ... ... ... ... қолдау көрсету туралы Н.Ә.Назарбаев өзінің 2001 жылғы
2-ші ақпанда өткен ... ... ... ... ... съезінде баса айтқан болатын.
Қазіргі таңдағы басты мәселе – жастарды біліммен қаруланған жанды тұлға
ғана емес, ақыл – ... ... мол ... ... етіп тәрбиелеу. Сонда
ғана адам ойынан туындаған өнер ... ... ... ... т.б. ... адам игілігіне пайдаланылмақ. Міне, ... ... ... беру ісін ...... беру ... негізгі
міндеттерінің бірі болып отыр.
Бұл мәселені шешу психология мен педагогикадан жүйелі зерттеу жұмысын
жүргізуді талап етеді. ... ... біз ... ... ... ... ... тарихы мен тәжірибеде жүзеге асырылу
барысына шолу жасап, бұл мәселені шешудің жолын қарастыруды жөн ... ... ... зерттелгелі отырған мәселеге байланысты
философиялық, психологиялық, педагогикалық әдебиеттерге ... ... ... ... негізгі ой түйіні бөлініп алынды.
Ғылыми зерттеулерге қарағанда гуманизм идеясы тәрбие сияқты тарихи -
әлеуметтік құбылыс ... ... ... ол адам ... мен ... іс-
әрекеті барысында туындап, белгілі бір қоғамдық жағдайларға, адам санасының
өзгеруіне байланысты, ол да өзгеріп, толықтырылып, ... ... Сол ... әр халықтың өзіне тән мінез-құлқы, темпераменті,
талғамы мен ... ... ... ... ... орай ... ... ойшылдардың, ғалымдардың гуманизм туралы пікірлері
әртүрлі сипатталғанын, әр қоғамның өзіне тән моральдық ұстанымдары ... ... ... әр ... ... тән ... ұстанымдары
болумен қатар, оларға тән ортақ пікірлер де бар екенін және ... ... ... өмір сүру үшін қажетті шарттардың бірі ... ... ... ... ... мәңгі категория деген қорытынды
шығаруға болады. Сондықтан гуманистік идеялар ұрпақтан ұрпаққа беріліп,
гуманистік педагогиканың қалыптасуына негіз болды. ... ... ... ... ... орта – ... яғни ... беру жүйесі болып
табылады.
Гуманизм тарихи, қоғамдық ... ... әр ... ... ... оқыту процесін гуманизациялау мәселесін шешудің өзіндік
жолдары мен қағидаларын іздестірді. Дегенмен, олардың бәріне ортақ ... ... ... ... ... ... баланың даму табиғатына қиянат
жасамай, азамат болып өсуіне жағдай жасау, балаға сенім білдіру, болашағына
үмітпен ... ... қою, ... әсер ету және ... аялай білу,
гуманды қарым-қатынас жасау, еркіндік беру, балаға деген сүйіспеншілік, ар
– ожданына тимеу т.б.
Оқу-тәрбие ... ... ... ерте ... ... келе ... алайда, толық шешімін таба қойған жоқ деп
ойлаймыз. Әсіресе, бұл ... ... ... Қазақстандағы қазақ
мектептері негізінде жете зерттеліп біткен жоқ. ... бұл ... ... көбі жоғарғы сыныптардың оқыту процесін қамтыған. Ал
біздің пікірімізше, оқыту процесін ... ... ... ... ... көптеген психологтардың пайымдауынша, мектепке
дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы кезеңде бала моральдық мінез-құлық
пен жүріс-тұрыс ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген
сауалнама жұмысының нәтижелері бұл мәселе мектеп тәжірибесінде де толық
жүзеге асырылып ... ... ... ... ... ... ғана қолданатынын көрсетіп берді.
Жоғарыда айтылған жағдайларды ескере отырып, қазақ бастауыш сынып
оқушыларының ... ... ... бір құралы ретінде гуманды
қарым-қатынас жасау негізінде ... ... ... ... байланысты алыс және жақын шетелдер мен Қазақстандағы зерттеу
жұмыстары мен тәжірибелеріне ... ... ... ... ... және жүргізілген
сауалнама нәтижелеріне талдау жасау, бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін
гуманизациялауға кедергісін тигізіп отырған ... ... ... ... ... ... гуманизациялау», «Оқушыларды жекелеп ... оны ... ... ... мен формаларын мұғалімдер жетік
меңгермеген;
ә) сыныптағы оқушылар санының көптігі, уақыт ... ... әр ... жеке ... беріп, жекелеп жұмыс жүргізуге толық
мүмкіндік ... ... орта ... бастауыш сыныптарындағы оқу-тәрбие процесін
гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқытуға қатысты қазақша
шыққан нақты әдістемелік ... ... ... ... ... ала ... біз ... сы-
нып оқушыларын жекелеп оқытуды жүзеге асырудың механизмдері анықталды:
1) оқушылардың дербес ерекшеліктерін ... ... ... ... ... деңгейлері мен танымдық
қабілеттерінің ... ... ... ... ... оқу ... ұйымдастырудың алуан түрлерін пайдалана
білу;
4) жекелеп оқытуды сабақтың әр кезеңдерінде тиімді ұйымдастыра алу.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... мұғалімнің оқушылармен жекелеп жұмыс жүргізуінің дидактикалық
моделі жасалынды. Оның негізгі құрамды бөліктері мыналар:
- мұғалімнің жеке бас ... ... және ... ... мен ... ... жасау шеберлігі (оқушылармен жылы қарым-қатынас жасау,
баланың жеке басын қадірлеу, баланың қуанышы мен қайғысына ... ... ... ... айтпау, сенім білдіру, талап қою,
болашағына үмітпен қарау);
- оқушыларды жекелеп оқытуды жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының жалпы даму және
дербес ерекшеліктерін білуі, ... ... ... ... ... ... ... түрлерін білуі);
- оқушыларды жекелеп оқытуды ұйымдастыру іскерлігі (яғни, оқушылардың
мүмкіндіктерін анықтау мақсатында әртүрлі әдістерді ... ... ... ... ... ... ... алуы, жеке
тапсырмалар құрастыра білуі, жекелеп оқытуды жүзеге асырудың алуан
түрлерін үйлесімді ... ... ... қоғам азаматтарының белсенді, өзбетімен әрекет
ете білуіне, шешім қабылдай алуына, өзгермелі өмір жағдайына тез, икемді
бейімделе білуіне мүдделі. Бұл ... ... ... мектеп табалдырығынан
басталады. Сондықтан бастауыш сыныптан бастап оқушыларды ... ... өз ойын ... ... өзінше ізденіп, шешім қабылдауға үйрету
қажет. Осы мақсатта біз оқушылардың ... ... ... ... ... жұмыстарын ұйымдастыру шарттары мен әдістемесіне талдау
жасадық. Соның негізінде оқушылардың ... мен ... мен ... білімінде жіберілген кемшіліктердің орнын
толтыру мен ақыл-ой әрекетін арттыруға арналған жеке ... ... ... ... ... гуманизациялау мақсатында оқушылармен
гумандық қарым-қатынас жасау негізінде жекелеп оқытудың маңыздылығын,
жасалынған ... ... мен жеке ... ... ... дәлелдеу үшін тәжірибелі – ... ... ... ... ... ... ... қорытындылар мен ұсыныстар
жасауға мүмкіндік береді:
1.Оқушылармен гуманды қарым-қатынас жасау негізінде жекелеп оқыту-
ды тиімді етіп ... ... ... ... ... ... гуманизациялауға қол жеткізуге болады. Ол үшін ... ... ... ... ... ... асыруға байланысты
мұғалімдердің арнайы педагогикалық, психололгиялық және ... ... ... ... ... бастауыш сынып мұғалімдерін
даярлайтын жоғары оқу орындарында бұл ... жете ... ... тиіс ... Осы ... біз ... бастауыш мектеп мұғалімдерін оқыту
процесін гуманизациялау негізінде оқушыларды жекелеп ... ... ... ... курс ... ... ... процесінде оқушылармен жекелеп жұмыс жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... өзбетімен әрекет етуінің деңгейін, қызығушылықтары мен бейімділіктерін
анықтай отырып, оларды ... бір ... ... ... ... зор. ... ... процесін тиімді ұйымдастыруға, жеке оқушлар ... ... ... ... мүмкіндік тудырады. Жеке тапсырманы
орындау кезінде оқушы өз деңгейі ... ... ... ... ... ... кезінде басқа оқушылармен ... ... ... өз
жолдастарының пікірімен санасуға, жауапкершілікке, бірігіп шешім қабылдауға
үйренеді.
Дегенмен, бұл ... ... әдеп пен ... ... ... ... ... оқушылар тобына өзіндік жеке тапсырма беру кезінде
олар өздерін қолайсыз сезінбейтіндей (ар-ожданына, намысына ... ... ... жеке ... ... ... ... мұғалімнің өзіне
ғана аян болғаны жөн.
3.Оқушыларды жекелеп оқытудың тиімділігі мұғалімнің оқыту процесін
қаншалықты шебер ұйымдастыра алуына, яғни ... ... ... алуан түрлін басқа жұмыс түрлерімен ... ... ... Бұл тұрғыда мұғалімге жеке, топтық, жұп бойынша т.б. жұмыс
формаларының өзіндік ерекшеліктерін, яғни ... мен ... ... ... жузеге асыру барысында ескерілетін негізгі
талаптары мен ... және әр ... ... мен әр ... ... жеке, өзіндік тапсырмалар құрастыра білуі орынды.
4.Бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқыту төмендегідей мүмкіндіктерді
қамтамасыз ететіндей болуы қажет:
а) ... ... не ... тобын белсенді танымдық процеске
қатыстыратындай, яғни меңгерген білімдерін тәжірибеде қайда, қашан, ... ... жете ... ... мәселелерді шешу барысында ынтымақтаса отырып жұмыс
істеу қажеттілігін тудыратындай;
б) жеке не топтық жұмыс істеу сәтінде туындаған ... ... ... таба білуге итермелейтіндей;
в) қажетті материалдарды жинап, өзбетімен талдау, қорытынды жасауға
итермелейтіндей;
г) ... және ... ... ... ... табуға
көмектесетіндей, - деп табылды.
5.Баланың моральдық мінез-құлқының қалыптасуына ... ... бірі – оның ... ... ... барлық орта балаға ... бере ... ... ... мәні оның ... ... ... яғни оның ұйымдастырылуында. Сондықтан бастауыш сыныптан
бастап бала ... ... ... ... ... ... Тек ізгілікке толы орта ғана ... ... ... алып ... Осы ... мұғалім оқушының нақты
іс-әрекетін ұйымдастырып, әр оқушының қабілетінің ашылуына, яғни жағымды
жақтарының ... ... ... ... ... ... тудыруы қажет деп ойлаймыз. Бұл әр баланың сынып ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі.
6.Бастауыш сынып оқушыларымен оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру кезеңінде
ескеретін тағы бір жағдай мұғалім тарапынан ылғи ескерту алатын не ... ... ... ... ... ... ... қатынас мен
көзқарасы дұрыс болмайды. Сондықтан мұғалім бұндай жағдайлардың алдын алып,
балалардың өзара дос болуына, жылы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... сөздеріне баса көңіл бөлуі қажет.
Сөз – мұғалімнің сабақ процесіндегі басты ... сол ... оның ... образды, әсерлі, психологиялық жағынан жоғары болуы ... ... ... ... жүзеге асырудағы негізгі мақсатымыз
жекелеп оқытуды жүзеге асыра ... ... ... ... ... ... қалыптасуына, өзіндік дербес тұлға болып өсуіне ... ... ... жекелеп оқыту - негізгі гуманистік қағидаларға
сүйене отырып ұйымдастырылуы ... ... ... ... мен ... ... сенімі артып, сынып ... ... ... ... ... білік, дағды деңгейлерінің өсуіне
жағдай туылады деп ойлаймыз.
Дегенмен, біз оқушылармен гумандық қарым-қатынас ... ... ... ...... сыныптың оқыту ... ... ... ... деп ... Бұл өте ... ... оны жан-жақты, жүйелі зерттеу алдыңғы уақыттың міндеті
деп ... ... әрі ... ... ... ... оқу-тәрбие процесін
гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқытуға қатысты бастауыш ... ... ... ... ... біздің болашақтағы
міндетіміз.
Әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының «Білім беру» туралы заңы //Егеменд Қазақстан,
1999.11.06.
2. Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... ... ... ... // Қазақстан жоғары мектебі, 2004, №1, Б.9.
3. ... ... ... беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға
арналған Мемлекеттік бағдарламасы //Егеменді Қазақстан 2004.16.10.4б.
4.Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтің ... ... // ... ... 2005, 25. 02, 4 ... ... как философская проблема: Восток- Запад /ответ. Ред. ... М., 1991, ... сл /под ред. М.М. ... М., 1972, 94 ... А.Ф. ... сл. М. 1986, 213 ... по этике / под ред. И.С.Кона. М., 1989, 63 с.
9.Философиялық сөздік /құрас. Нұрғалиев Р.Н. ... 1996, 342 ... тілі ... салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Педагогика
және психология /жалпы редакциясын басқарған А.Қ.Құсайынов. Алматы, 2002,
66 ... Ә. ... ... бет ... ... грек ... туралы ой
толғаулары: Оқу құралы. Алматы, 1992, Б.61-63., Б.68-69., 76 ... ... ... трактаттар. Алматы, 1975, Б.187-190.
13.Көбесов А. Әл- Фараби. Алматы, 1971, 28 б.
14.Иассауи Қ.А. Диуани Хикмет / қазақша аударған ... ... ... Ж. ... ... ... А.Егеубаев. Алматы, 1986,Б.521-599.
16.Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы /құрас. Қ.Жарықбаев, ... 1994, Т.1. ... С. ... этнопедагогикасының теориялық негіздері мен ... 1998. ... ... ... ... ... М.Мағауин, М.Байділдаев. Алматы, 1989, Т. 1.
Б.67-97.
19.Сегізбаев О.А. Казахская философия ХY-ХХ вв. Алматы, 1996,153 с.
20.Бес ... ... ... ... М.Байділдаев. Алматы, 1989, Т.1.
56 б., 385 б., 492 ... ... ... ... ғғ.) – ... 1995, 87 ... А. ... екі томдық толық жинағы. Алматы, 1977, Т.2.
Б.151-153., Б.207-208.
23.Құдайбердиев Ш. Шығармалары (Өлеңдер, қара ... ... 1988, 207 ... А.Т. М. ... педагогикалық мұраларының мектеп өміріндегі
орны. Ақтөбе, 1993, 98 б.
25.Сарыбекова Ж. М.Әуезовтің педагогикалық көзқарасы //Қазақстан ... № 4, ... С. ... ... 1-ші ... ... 1991, 183 ... Л.И. Ізгілік мәселесінің қазақ дүниетанымындағы көрінісі.
Философия ғылым. кандидаты ... ... алу үшін ... ... ... 2006, ... И.П. ... Учебник для студентов высших пед. учеб.
Заведений. М., 1996, С.162-172.
29.Маслоу А. ... ... ... ... /Под общ. ред. Г.А.Балла,
А.Н.Киричука, Д.А.Леонтьева. М., 1999, 16 с.
30.Некрасова Е.Н. Проблема человека в русском ... ... М., 1991, ... Н.А. ... ... 1 / Издание под ред. А.А.Ермичев. Санкт-
Петербург, 1994, С. 461-462.
32.Психология ... В.И. ... В ... в ... Е.И. ... Учеб. пос. для вузов. М., 1995, С.59-60.
33.Психологический словарь /под ред. В.П. ... Б.Г. ... ... ... и доп. М., 1999, С. ... педагогические и информационные технологии в системе образования /
Под редакцией д-ра пед. наук проф. Е.С.Полат. М., 2002, ... С. ... А.Н. О ... ... ... ... ... Психологии,
1991, 30 с.
36.Эльконин Д.Б. Детская психология. М., 1969, 295 с.
37.Возрастные индивидуальные особенности младших подростков / Под ред. ... ... и Т.В. ... М., 1967, С. ... Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. М., 1968,
262 с.
39.Фокина Н.Э. Особенности развитие ... ... у ... школьников
и подростков //Сов. педагогика.- 1978, №3, 26 с.
40.Ленская И.Л. К вопросу о возрастной ... ... ... младшего
школьника //Проблемы педагогики и методики начального ... /Каз. ... ... сб. ... ст. Алма- Ата, 1992, С.6-7.
41.Венгер Л.А., Мухина В.С. Психология: Учеб. Пособие для учащихся ... по ... №2002. ... воспитание» и №2010 «Воспитание в дошк.
Учереждениях». М., 1988, С. ... Т. ... и ... ... психологии //Вопросы
психологии, 1988, №4, 161 с.
43.Лариенко А.Н. К вопросу об устойчивости моральных суждений у ... ... 1970, №3, 53 ... С.Г. ... ... ... развития детей. М.,
1984, С.29-30.
45.Мұқанов М.М. Педагогикалық психология очерктері. Алматы, 1962, Б.115-
121.
46.Жарықбаев Қ. Психология. ... 1993, 205 ... А.А. ... ... М., 1983, 13 ... В.А. ... о педагогическом общении: Кн. для учителя. М.,
1987, С.7-9.
49.Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы. Алматы, 1996, ... С.М. ... и ... ... взаимоотношений. Алматы, 1989,
Б.55-57.
51.Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии в двух ... М., 1989, ... С.Д. ... ... мира ... – единый процесс.
Школьный урок: как научить каждого. М., 1991, С. ... А. ... мен ... ... ... // ... 2001, № 4, Б. ... А. Золотое правило нравственности. М., 1988, 35 с.
55.Мор Т. Утопия / Пер.с латин. А.Г.Генкель. 4-е изд. Харьков, 1923, 99 ... Я.А. Ұлы ... / ... ... Т.Қоңыратбаев.
Алматы, 1993, Б.89-91., 94 б.
57.Руссо Ж. Ж. Педагогические сочинения:в 2-х ... /Под ред. ... ... А:Н: ... М., 1981, Т.1. ... М. М., 1999, (Антология гуманной ... С. ... К.Д. ... ... ... в двух томах. Вопросы
воспитания. М., 1953, Т. 1 С.45-51.
60.Ушинский К.Д. ... ... мен ... ... ... ... 1951, 47 б.
61.Толстой Л.Н. Педагогические сочинения. 2-е изд. М., 1953, 38 с.,342 ... Г. ... - ... ... 1978, Б. ... Ы. Таңдамалы шығармалар. /Құрастырған Б.С. ... 1955, 322 б., 389 ... Ж. ... Бес ... ... жинағы.- Алматы, 1998,
4т., 350 б., 367 б.
65.Жарықбаев Қ. Ж. Аймауытовтың психологиялық ... ... ... А. Жан ... кім ... ... 1994, ... А. Тіл тағылымы: (қазақ тілі мен оқу- ағартуға қатысты
еңбектері). ... 1992, 433 ... М. ... ... 1992, 128б., 152 ... Е. Спандияр Көбейұлының мұралары. Алматы, 1991, 11б., ... Б. ... А.С. ... ... ... ... 1948, 12
б., 80 б., 101 б., Б.106 – 107.
71.Сухомлинский В.А. Балаға жүрек жылуы. ... 1976, 17 ... В.А. Как ... ... ... ... 12 с., 14с., С. 16 – 17.
73.Педагогикалық ізденіс. /Құраст. И.Н. Баженова. Алматы, 1990.
74.Калмыкова З.И. Педагогика гуманизма. М., 1990, 80 с.
75.Амонашвили Ш.А. ... ... ... о ... ... ... на гуманно-личностной педагогики. М.,1998, С.22-23.,С.15-19.
76.Амонашвили Ш.А. Единство ... ... для ... М, 1987, 73 с., ... 167 ... ... ... – потребность школы ХХІ века //Экология и
жизнь, 2001, № 4, С. ... З.Г. ... ... и его ... в ... ... ... гг.) Дис. канд. пед. наук: 13.00.01. М.,1990. С. 9-15.
79.Куликова Л.В. ... ... ... ... ... ... ... Дис. канд. пед. наук:13.00.01.
Красноярск, 1995, С.65-88.
80.Гармаш Ю.В. Гуманизация и гуманитаризация в условиях ... ... ... Дис. ... ... 1997. с. ... Бейсенбаева А.А. Гуманизация образования старшеклассников на основе
межпредметных связей. Док. дис. пед. наук: 13.00.01. ... 1996, ... ... С.А. ... ... ... Алматы, 1995, Б.30-36., 123 б.
83.Төлеубекова Р.К. Бастауыш класс оқушыларын ... ... ... озық дәстүрлерін пайдалану. П. ғ. к. ... алу үшін ... ... ... Алматы, 1994. Б. 6-
12.
84.Төлеубекова Р.К. Жоғары сынып ... жаңа ... ... ... ... ... негіздері. П.ғ.д.
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертацияның авторефераты: 13.00.06.
Алматы, 2001,
85.Шолпанқұлова Г.К. Оқыту ... ... ... ... (8-9 ... гумандық қарым- қатынасты қалыптастыру. Пед ... ... ... алу үшін ... дис.: ... ... 1994. 67
б.
86.Карибжанова В.П. Воспитание гуманистических убеждении учащихся ... ... ... в ... с русским языком обучения: Авторев.
дис.канд.пед. наук. Алматы, 1995., С.12-23.
87.Әтемова К.Т. ... ... ... ... ... ... ... жұмысы. П. ғ. к. ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... 1998. Б. ... Ж. Ш. ... ... ... ... оқушыларының гумандық
қасиеттерін қалыптастыру. П. ғ. к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған
афтореф.: ... ... 2003. 15 ... З.Т. ... мектеп математика курсын ізгіліктік бағытта
оқытудың әдістемелік ерекшеліктері. Педаг.ғылым. ... ... ... үшін ... ... ... 13.00.02.Алматы, 2004, 11
б.,13 б.
90.Ералиева М.Е. Оқу-тәрбие процесін ізгілендірудің технологиясы// Үздіксіз
білім беру: Қазіргі жағдайы, мәселелері, болашағы, 2000, № 1, Б. ... А., ... М. ... ... ... ... мектебі, 2001, № 4, Б.12-14.
92.Нутлеуова К. Гуманная педагогика: ... же мы ... к ней? // ... № 3, ... Л.А., Марцинковская Т.Д. Педагогика и ... ... ... деятельности Рубинштейна – Леонтьева. М.,2003, С.272-276.
94.С.Д.Смирнов. Педагогика и психология ... ... ... к личности. М., 2001, С. 39-50.
95. Куриленко Л.В. Инновационное обучение как условие индивидуально-
личностного развития школьников // Педагогика 1999, ... ... Е.В. ... ... как ... и личная
ценность // Педагогика, №3, 1999, ... Г.И. ... ... ... ... в
учебном процессе. Учеб. пособ. для студ. пед ... ... ... Л.А., ... Т.Д. ... и ... ... Учебная мотивация как необходимое условие успешного обучения. ... ... ... ... ... для ... ... Пед. учеб. Заведений /Под
ред. Сластенина В.А. М., 2003, С.451-453.
100.Педагогическая энциклопедия. – М., 1965, 201 ... ... ... / Гл. Ред. Б.М. Бим-Бад – М.:
Большая Российская энциклопедия, 2002, 104 ... Е.С. ... ... в процессе обучения школьников (на
основе анализа их самост-ной ... ... М., 1975, С. ... А.А. ... ... ... как педагогическая
проблема. Казань, 1982, 224 с.
104.Кирсанов А.А. Индивидуализация ... ... ... 1995, № 9, С. 48-51.
105.Унт И.Е. Индивидуализация и дифференциация обучения. М., 1990,192 с.
106.Бударный А.А. Индивидуальный подход в ... ... ... №7 ... ... З.К. ... ... обучения в современной
американской педагогике и пути ее решения в ... ... США.- ... 37 ... М.В. Индивидуализация обучения в зарубежной педагогике ХХ века
// Советская педагогика, 1987, №7, С.124 -129.
109.Марков Ю.А. ... ... ... ... 1989, 24 ... М.М. Жас және ... ... Тәрбие психологиясы.
Алматы, 1982, Б. 76-89, Б.183-184.
111.Очерки психологии детей. ... ... ... / Под ред. А.Н.
Леонтьева и Л.И. Божович. – М., 1950, С. 29- 36.
112.Люблинская А.А. Бастауыш ... ... ... ... ... 1981, 137б., 147 б., ... 199 б., 212 б.
113.Занков Л.В. О начальном обучении.- М., 1963, С.23-27., С. 33-58.
114.Эльконин Д.Б. Избранные психологические труды. –М., 1989, 254 ... Н.Е. ... типы и ... ... личности (у детей младшего школьного возраста). Автореф.
дис. канд. ... ... ... ... Ю.И. Педагогическое руководство познавательной деятельностью
младших школьников с учетом их ... ... ... на ... ... ... канд.пед.наук: 13.00.01. М., 1980,
С. 15-17.
117.Типологические особенности умственной деятельности младших школьников.
/ Под ред. С.Ф. ... М., 1968, С. ... ... неуспеваемости школьников. / Под ред.
Н.А.Менчинской. М., 1971, С. 28-29.
119.Асылханова М.А. ... ... ... ... ... ... ... 2006, №4, 19 б.
120.Мухин. В.А.Сухомлинский о дифференцированном и индивидуальном подходе к
ученику // Восп-е шк-ков, 1991, № 4, С. 9-11.
121.Выготский Л.С. ... ... ... С.-Петербур.,1997,С.16-17
122.Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология (педагогикалық институт-
дың студент-не арналған лекциялар жинағы). Алматы, 1982, 91 б.
123.Сухомлинский В.А. ... ... 5. – ... ... С. 94-99.
124.Савельева Л.В. Индивидуализация и дифференциация обучения орфографии в
3 ... ... ... школы (на материале право. корня слова).
Дис. к.п.н.: 13.00.01 ... 1993, ... Т.В. ... различия младших школьников, их выявление и
учет в процессе ... ... ... на ... ... степени
канд.пед.наук.-М., 1978, 22 с.
126.Колесова А.М. Индивидуальный подход к учащимся начальной школы. ... 1958 г. ... В.Е. Опыт ... ... в ... ... край // ... №3, С. 72-78 .
128.Кусаинова М.А. Индивидуализация учебного процесса в общеобразовательной
школе: Монография. Усть-Каменогорск,1999, С.52-53.
129.Төлебаева Р.Д. Индивидуальный подход к ... как ... ... ... ... дисс. на соиск. ученой степени канд.пед.наук:
13.00.01. Алма ... 1985, 22 ... А.Н. ... готовности будущих учителей к реализации
индивидуального подхода в обучении школьников. Автореф. ... ... уч. ... ... Алма –Ата, 1996, 24 с.
131. Фактор справедливости (Хьюсман Р.К., Хэтфильд Д.Д.). ... с ... О.Р. М., 1992, 12 ... И.П. ... у ... положительные эмоции на уроке //
Начальная школа, 1987, № 6, С. ... ... В.К. ... и ... ... организации обучения в
школе // Начальная школа, 1998, № 1, С. ... ... ... ... ... ... арналған
кітап. Алматы: Қазақ мемл. оқу- ... ... 1954, 27 б., 86 б., ... 135. ... ... ... ... на уроке //Советская
педагогика, 1986, №7, 57 с.
136. Мұхамеджанов Қ. ... ... ...... Қаз. ... баспасы, 1941, Б. 41-43.
137.Педагогика: Учебное пособие для студентов педагогических вузов и
педагогических ... / Под ред. П. И. ... М.: ... ... 1996, С. ... С.Ш. ... ... 2003, Б.195-200.
139.Забегайлова И. В. Типалогия становления ... ... ... школьном возрасте. //Вестник Московского университета. Серия 14.
Психология. 2000, №4, С. 20- 31.
140. Нұртәжиева Р. Саралап оқыту ... ... // ... ... ... 4, Б. ... М.А. Трудности взросления младшего школьника //Начальная
школа, 1998, №1, С. ... Т. Жеке ... ... ... ... 1991, №10, 33 б.
143.Жармұханбетов Ү. Сапалы білімге жетудің бір тәсілі. //Бастауыш мектеп
– 2001, №5, 25 ... А. Ана тілі ... ... ... 2001,№5, 29 б.
145.Бекенбаева Пайдалы қазбалар. // Бастауыш мектеп, 2001, №5, 32 ... Р. ... ... ... ... 1998, №8-9. 15 ... А. Даралай оқыту – нәтиже кепілі // ... ... № 4, Б. ... С. ... ... күш түсірмей оқыту- топтарға бөлу
әдісі // Психологияны мектепте және ЖОО-да оқыту, 2006, №1, 6 ... ... ... ... образования Республики Казахстан //
Казахстанская правда, 2005, 18 августа, 5 с.
150. Бержанов, Мусин. Педагогика тарихы. Алматы, 1984, 127 ... ... ... ... мәселелері //Қазақстан
мектебі, 1991, №7, Б.3- 6.
152.Педагогический процесс как объект профессиональной подготовки учителей
/ Под общей ред. ... ... 1984, 52-53 ... Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің ... ... 1998, Б. ... Қазақстан Республикасының мемлекеттік білім стандарттары. Бастауыш
білім. Алматы, 2003. Б. 9-10 .
Қосымша ... ... ... ... 1. ... ... ... туралы түсінік
беру.
2. Жаттығулар орындата,
сөз-
жұмбақ шештіре, ойын
ойната
отырып ... ... ... ... талдата отырып,
оқушы –
ларды ізгілікке
тәрбиелеу.
Сабақтың әдістері: ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру формасы: Топпен және жеке
жұмыс.
Пәнаралық байланыс: ... ... ана ... ... ... ... ... мен қабілеттеріне сәйкес үш топқа
бөлді. 1-ші топ: Сапарғали, Абылай, Нұрым. 2-ші топ: ... ... ... 3-ші топ: ... Бақытжан, Еркөкше, Берік.
2. Жаңа сабақ.
Бүгін біз, балалар, бастауышпен байланысты сөйлемнің тағы бір негізгі
мүшесімен ... Ол ... ... ... ... ... мына
сөзжұмбақты дұрыс шеше алсаңдар ғана біле аласыңдар, - деп, ... ... ... ... атын табуда 162 – жаттығуды орынды қолданды.
Сөзжұмбақ. Тақтаға сөзжұмбақтың сызбасын алдын ала ... ... ... ... ... ... түсті бормен ерекшелеп сызды.
Оқушылар назарын сөзжұмбақты шешуге көмектесетін суреттерге ... | | |
| | ... ... ... |СӨЖ ... |Кіріспе. |2 | | |
| |Оқу – ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... ... | | | ... ... ... оқу-тәрбие |2 | |2 |
| ... ... | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | ... |Гуманистік қағидаларға сәйкес |2 |2 |2 |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | |
|4 ... сыныптың оқу-тәрбие |2 |2 |2 |
| ... ... | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... беру әдістемесі. | | | ... ... ... ... | |4 |2 |
| ... оқытуды ұйымдастыру | | | |
| ... ... | | | ... |8 |8 |8 ... ... Оқу – ... ... гуманизациялаудың ғылыми теориялық
негіздері.
1.Арнайы курстың мақсаты мен міндеті.
2.Гуманизм ұғымының мәні.
3. Оқу – ... ... ... ... мен қазіргі жағдайы.
Әдебиеттер
1. Человек как философская проблема: Восток- ... ... Ред. ... М., 1991, ... ... сл /под ред. М.М. ... М., 1972, 94 с.
3. Лосев А.Ф. Философский сл. М. 1986, 213 с.
4.Қазақ тілі терминдерінің салалық ... ... ... ... психология /жалпы редакциясын басқарған А.Қ.Құсайынов. Алматы, 2002,
66 б.
5. Нысанбаев Ә. Адамға ... бет ... ... грек ... ... ой
толғаулары: Оқу құралы. Алматы, 1992, Б.61-63., Б.68-69., 76 б.
6.Қалиев С. Қазақ ... ... ... мен ... 1998. ... ... Я.А. Ұлы дидактика / құрас. фил.ғыл.канд. Т.Қоңыратбаев.
Алматы, 1993, ... 94 ... Ж. Ж. ... ... 2-х ... /Под ред. Г.Н.
Джибладзе; сост. А:Н: Джуринский. М., 1981, Т.1. ... ... М. М., 1999, ... ... ... С. 10-11.,
10.Ушинский К.Д. Балаларды тәрбиелеу мен ... ... ... Алматы, 1951, 47 б.
11.Толстой Л.Н. Педагогические сочинения. 2-е изд. М., 1953, 38 с.,342 с.
12.Алтынсарин Ы. ... ... ... Б.С. ... 1955, 322 б., 389 ... ... Ж. Психология. Бес томдық шығармалар жинағы.- ... ... 350б., 367 ... ... А. Тіл ... (қазақ тілі мен оқу- ағартуға қатысты
еңбектері). Алматы, 1992, 433 б.
15. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы, 1992, 128б., 152 ... ... Е. ... ... ... Алматы, 1991, 11б., 30
17. Макаренко А.С. ... ... ... ... ... Сухомлинский В.А. Балаға жүрек жылуы. Алматы, 1976, 17 б.
1. Педагогикалық ізденіс. /Құраст. И.Н. Баженова. ... ... ... З.И. Педагогика гуманизма. М., 1990, 80 с.
21.Ералиева М.Е. Оқу-тәрбие процесін ... ... ... ... беру: Қазіргі жағдайы, мәселелері, болашағы, 2000, № 1, Б.
54
22. ... А., ... М. ... ... ... //Қазақстан мектебі, 2001, № 4, Б.12-14.
2-лекция
Тақырыбы: Бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды
жекелеп ... ... ... ... ... жекелеп оқытуда оқушыға тұлғалық – әрекеттік
тұрғыдан қарау қағидалары.
2.Оқушыларды ... ... ... жеке тұрғыдан қарау, дифференциациялап
оқыту туралы түсінік.
Әдебиеттер:
1. Педагогикалық ізденіс. /Құраст. И.Н. ... ... ... ... З.И. ... гуманизма. М., 1990, 80 с.
3. Амонашвили Ш.А. Школа жизни. Трактат о ... ... ... на ... ... ... С.22-23.,С.15-19.
4. Амонашвили Ш.А. Единство цели: Пособие для учителя. М, 1987, 73 с., ... 167 ... ... ... ... – потребность школы ХХІ века //Экология и
жизнь, 2001, № 4, С. 34-35.
6.Бударный А.А. Индивидуальный подход в обучении // ... ... А.А. ... учебной деятельности как педагогическая
проблема. – Казань, 1982, 224 ... И.Е. ... и ... ... М., 1990, 192 ... энциклопедический словарь / Гл. Ред. Б.М. Бим-Бад – ... ... ... 2002, 104 ... М.В. Индивидуализация обучения в зарубежной педагогике ХХ ... пед., 1987, №7, ... ... ... ... оқушыларды жекелеп оқытудың
механизмдері.
1. Оқушылардың оқу іс-әрекетін ұйымдастыру түрлері. (Топтық, топтық-жеке,
фронтальды-жеке, жеке, жұп бойынша)
2.Бастаыш ... ... ... ... ... ... моральдық, танымдық процестерінің)
3.Бастаыш сынып оқушыларының білім, білік, дағды деңгейлері мен танымдық
қабілеттерінің басым болатын ерекшеліктері (танымдық қызығушылығы; ... ... ... ... ... әрекеті)
4.Бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқытуды сабақтың әр кезеңдерінде
ұйымдастыру (дайындық ... жаңа ... ... ... бекіту,
үй тапсырмасын беру және тексеру, бағалау)
Әдебиеттер:
1.Кирсанов А.А. Индивидуализация учебной деятельности как ...... 1982, 224 ... И.Е. ... и ... ... М., 1990, 192 ... Марков Ю.А. Технология индивидуального обучения. – Пермь, 1989, 24 ... М.А. ... ... ... в ... Монография. – Усть-Каменогорск,1999, 52-53с.
5.Азарова Т.В. Индивидуальные различия младших школьников, их выявление и
учет в процессе ... ... ... на ... ученой степени
канд.пед.наук.-М., 1978
6.Колесова А.М. Индивидуальный ... к ... ... ... ... 1958 ... Р.Д. ... подход к учащимся как ... ... ... ... ... на ... ... степени канд.пед.наук. –
Алма –Ата, 1985 г. с.- 22
8.Новые педагогические и информационные технологии в системе ... ... ... д-ра пед. наук ... Е.С.Полат. М., 2002, С.11-15., С. 24-37.
4-лекция
Тақырыбы: Бастауыш сыныптың оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда
оқушыларға жекелеп өзіндік тапсырмалар беру әдістемесі.
1.«Өзіндік ... ... мәні мен оның ... ... оқу ... және олардың түрлері.
3. Сабақта оқушылардың өзіндік жұмыстарын ұйымдастыру әдістері.
Әдебиеттер:
1.Педагогика: / Под ред. П. И. Пидкасистого.- М., 1996.- С. ... З.Я ... ... ... деятельности”
// Открыт. школа. – 1998. - №2
2. Ёсипов Б.П. “Самостоятельная работа учащихся на ...... ... Жарова Л.В. “Управление самостоятельной деятельностью учащихся” - Л.,
1982.
4.Пидкасистый П.И. ... ... ... в ... — М, ... ... №4, 2001 ж.
6.Қ.Қоқымбаева.//Бастауыш мектеп, №5, 2001 ж.
І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті
Педагогика және ... ... ... және ... ... ... ... нұсқаулар
Арнайы курс: Болашақ бастауыш мектеп мұғалімдерін оқушыларды
жекелеп оқыту ісіне даярлау
Педагогика және психология
кафедрасының отырысында қарастырылды.
№___хаттама, “____” ... ... ... ... ... ... ... және
музыкалық білім факультеті
әдістемелік бюросымен мақұлданды.
Әдістемелік бюроның төрайымы:
____________________Б.Т.Сыдықова.
1. Тақырыбы: ... ... ... ... ... мен
мәселелері.
Мақсаты: Студенттерді оқу-тәрбие процесін гуманизациялаудың ... ... ... ... ... гуманизациялаудың мүмкіндіктері
2.Оқу-тәрбие процесін гуманизациялау технологиясы
Әдебиеттер:
1.Ералиева М. Оқу-тәрбие процесін ізгілендірудің технологиясы // Үздіксіз
білім ... ... ... ... ... 2000, № 1, Б. ... Бейсенбаева А., Ералиева М. Оқу-тәрбие үрдісін ... ... ... 2001, № 4, ... ... З.И. Педагогика гуманизма. М., 1990, 80 с.
4.Амонашвили Ш.А. Школа жизни. Трактат о начальной ... ... на ... педагогики. М.,1998, С.22
5.Д.Д.Зуев. Гуманная педагогика – потребность школы ХХІ века //Экология и
жизнь, 2001, № 4, С. ... З.Г. ... ... и его ... в ... советской
школы. (1946-1989 гг.) Дис. канд. пед. наук: ... ... С. ... Л.В. Формирование представлений ... ... ... ... ... Дис. ... пед. ... 1995, С.65-88.
8.Гармаш Ю.В. Гуманизация и гуманитаризация в условиях совершенствования
образовательной системы школы. Дис. к.п.н.: 13.00.01. 1997. с. ... А.А. ... ... ... на ... ... Док. дис. пед. ... 13.00.01. Алматы, 1996, С.53
10. Шолпанқұлова Г.К. Оқыту процесінде пәнаралық байланыс ... (8-9 ... ... қарым- қатынасты қалыптастыру. Пед ... ... ... алу үшін ... дис.: ... Алматы: АМУ,
1994. 67 б.
11.Әтемова К.Т. Оқушыларда гуманистік қасиеттерді қалыптастыруда мектеп пен
отбасының бірлескен жұмысы. П. ғ. к. ... ... алу үшін ... ... АМУ, 1998. 40-50 ... ... Ж. Ш. ... арқылы бастауыш сынып оқушыларының гумандық
қасиеттерін қалыптастыру. П. ғ. к. ... ... алу үшін ... ... ... 2003. 15 ... К. ... педагогика: когда же мы придем к ней? // ... № 3, ... ... ... ... ... ... Оқушыларды жекелеп оқытуға ... ... ... ... ... білу ... ... сұрақтар:
1.Т.Батыршинованың «Жеке жұмыс жүргізу» мақаласына талдау жасау.
2. Ү.Жармұханбетова ның «Сапалы білімге ... бір ... ... ... ... ... ... «Даралай оқыту – нәтиже
кепілі» мақалаларына ... ... ... ... ... ... №10, 2000 ж.
2. Т.Батыршинова. //Бас- тауыш мектеп, №5, 2001 ж.
3. Ү.Жармұханбетова. // ... ... №10, 1991 ... ... қазбалар.// Бастауыш мектеп, №5, 2001 ж
5. А.Теміржанова. Даралай оқыту – нәтиже кепілі.// ... ... ... ... ... ... ... жекелеп оқыту әдістемесі.
Мақсаты: Бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқыту әдістемесін меңгеруге
көмектесу.
Қарастырылатын сұрақтар:
1. 2-4 – ші ... ... ... тілі және ана тілі ... ... ... оқытуға қатысты сабақ жоспарын құру және талдау.
2. Бастауыш сыныптардағы ... не ... пәні ... ... құру және ... Р. ... білім – бірлікте.//Бастауыш мектеп, №8-9, 1998 ж.
Қазақстан мектебі, №10, 1991 ... Ана тілі ... ... ... №5, 2001 ... ... Жетісу мемлекеттік университеті
Педагогика және музыкалық білім факультеті
Педагогика және психология кафедрасы
СӨЖ сабақтарға әдістемелік нұсқаулар
Арнайы курс: Болашақ бастауыш мектеп ... ... ... ісіне даярлау
Педагогика және психология
кафедрасының отырысында қарастырылды.
№___хаттама, “____” ... ... ... ... “___” _____________2006 ж
Педагогика және
музыкалық білім факультеті
әдістемелік бюросымен мақұлданды.
Әдістемелік бюроның ... ... ... ... үйрету, өз бетімен білім алуға
баулу және өз ... ... ... ... ... нұсқау.
Өзіндік тапсырмаларға дайындалу барысында студенттер әр тақырып бойынша
берілген әдебиеттермен танысып, қысқаша конспект, ... ... ... ... ... ... мазмұнын ашу қажет, ал реферат жазу
үшін берілген тақырып бойынша жоспар жасалынып, әр ... ... ... ... ... ... бойынша жүйелілік каталогтарда қосымша қандай
материалдар бар ... ... ... ... ... ... соң ... әдебиеттердің тізімін жасауы керек, яғни оқулық не
мақала ... аты- ... ... не ... аты, ... ... ... беті, журнал не газет материалдары болса номері көрсетілуі қажет.
Тақырыбы: Оқу-тәрбие процесін гуманизациялау мәселесінің Қазақстанда
зерттелу жағдайы
Қарастырылатын сұрақтар:
1. Оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... процесін гуманизациялаудың негізгі қағидалары қандай?
3.Оқыту процесін гуманизациялау негізінде мұғалімнің оқушыларды жекелеп
оқытуды ұйымдастыруының дидактикалық моделін ... ... ... оқу ... ... тиімді формалары. 2
сағат.
Қарастырылатын сұрақтар:
1. Бастауыш мектеп оқушыларын жекелеп оқытудың маңызы.
2.Педагогикалық әдебиеттер мен ғылыми ... ... ... қандай формаларын кездестіруге болады?
3. Оқушылардың оқу іс-әрекетін ұйымдастырудың жеке, топтық, ... ... ... ... және кемшілік жақтарын ашып көрсетіңіздер.
4.Үлгерімі төмен оқушылармен жеке жұмыс жүргізудің ... А.А. ... ... в обучении // народ. Образование.
2.Кирсанов А.А. Индивидуализация учебной деятельности как педагогическая
проблема. – ... 1982, 224 ... И.Е. ... ... и ... обучения.- М., 1990,192 с.
4.Кларин М.В. Индивидуализация обучения в зару-бежной педагогике ХХ века
//Сов. пед., 1987, №7, ... Ю.А. ... ... ...... 1989, 24 с.
Тақырыбы: Оқушылардың өзіндік жұмыстарын ұйымдастыруға байланысты журнал
беттеріне шыққан мақалаларға аннотация ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру түрлері.
2. А.Аренованың «Дербес оқу әрекетінің теориялық негіздері» мақаласына
талдау жасау.
3. Қ.Қоқымбаеваның «Оқушылардың өзіндік ... ... ... ... / Под ред. П. И. ... М., 1996.- С. ... З.Я “Проблема самостоятельной познавательной деятельности”
// Открыт. школа. – 1998. - №2
3. Ёсипов Б.П. ... ... ... на ...... 1961.
4. Жарова Л.В. “Управление самостоятельной деятельностью учащихся” - Л.,
1982.
5.Пидкасистый П.И. “Самостоятельная познавательная ... в ... — М, ... ... ... оқу әрекетінің теориялық негіздері. ... 2001, ... ... ... ... ... ... // Бастауыш
мектеп, 2001, №5
Тақырыбы: Оқушыларды жекелеп оқыту әдістемесі бойынша сабақ жоспарын ... ... ... 2-4 – ші ... бойынша қазақ тілі және ана тілі ... ... ... ... ... ... ... құру және талдау.
2. Бастауыш сыныптардағы математика не дүниетану пәні бойынша сабақ
жоспарын құру және ... Р. ... ...... ... №8-9, 1998 ... ... №10, 1991 ж.
2.А.Ақмағанбетова. Ана тілі сабағынан.// Бастауыш ... №5, 2001 ... ... А.А. ... учебной деятельности как педагогическая
проблема. – Казань, 1982, 224 ... И.Е. ... ... и дифференциация обучения.- М., 1990,192 с.
3. Педагогика: / Под ред. П. И. ... М., 1996.- С. ... ... №4, 2001 ... ... №5, 2001 ... А.А. ... подход в обучении // народ. Образование.
7.Кларин М.В. Индивидуализация обучения в зару- бежной педагогике ХХ ... пед., 1987, №7, ... Ю.А. ... ... обучения. – Пермь, 1989, 24 с.
9.Б.Барсай. Саралап ... ... ... №10, 2000 ... Т.Батыршинова. //Бас- тауыш мектеп, №5, 2001 ж.
11. Ү.Жармұханбетова. // ... ... №10, 1991 ... Пайдалы қазбалар.// Бастауыш мектеп, №5, 2001 ж
13. А.Теміржанова. Даралай ...... ... Қазақстан мектебі, №4,
2004 ж.
14.Дайырбекова Р. Берік білім – бірлікте.//Бастауыш мектеп, №8-9, 1998 ... ... №10, 1991 ... Ана тілі сабағынан.// Бастауыш мектеп, №5, 2001 ж.
16.Рабунский Е.С. Индивидуальный подход в процессе обучения школьников ... ... их ... учебной деятельности). – М.: Педагогика,
1975, С. ... ... – М., 1965, 201 ... ... словарь / Гл. Ред. Б.М. Бим-Бад – ... ... ... 2002, 104 с.
19.Кусаинова М.А. Индивидуализация учебного ... в ... ... – Усть-Каменогорск,1999, 52-53с.
20.Азарова Т.В. Индивидуальные различия младших школьников, их ... ... в ... ... ... ... на ... ученой степени
канд.пед.наук.-М., 1978
21.Колесова А.М. Индивидуальный подход к ... ... ... ... 1958 ... Р.Д. ... ... к учащимся как условие повышение
качества знаний. Автореф. дисс. на соиск. ученой степени канд.пед.наук. ... ... 1985 г. с.- ... ... ... / Гл. Ред. Б.М. ... – М.:
Большая Российская энциклопедия, 2002, 104 с.
24.Горностаева З.Я ... ... ... ... ... школа. – 1998. - №2
25. Ёсипов Б.П. ... ... ... на ...... 1961.
26. Жарова Л.В. “Управление самостоятельной деятельностью учащихся” - Л.,
1982.
27. Пидкасистый П.И. ... ... ... в ... — М, 1980.
28.Ералиева М. Оқу-тәрбие процесін ізгілендірудің технологиясы // Үздіксіз
білім беру: Қазіргі жағдайы, мәселелері, болашағы, 2000, № 1, Б. ... ... А., ... М. ... үрдісін ізгілендірудің
мүмкіндіктері //Қазақстан мектебі, 2001, № 4, Б.12-14.
30. Калмыкова З.И. ... ... М., 1990, 80 ... Ш.А. Школа жизни. Трактат о начальной ... ... на ... ... ... ... ... педагогика – потребность школы ХХІ века //Экология и
жизнь, 2001, № 4, С. ... З.Г. ... ... и его ... в ... ... (1946-1989 гг.) Дис. канд. пед. наук: 13.00.01. М.,1990. С. 9-15.
34.Куликова Л.В. Формирование ... ... ... ... ... ... Дис. канд. пед. наук:13.00.01.
Красноярск, 1995, С.65-88.
35.Гармаш Ю.В. ... и ... в ... совершенствования
образовательной системы школы. Дис. к.п.н.: 13.00.01. 1997. с. 46.
36.Бейсенбаева А.А. Гуманизация ... ... на ... ... Док. дис. пед. ... 13.00.01. Алматы, 1996, С.53
37. Шолпанқұлова Г.К. ... ... ... ... ... (8-9 ... ... қарым- қатынасты қалыптастыру. Пед ғыл.
канд. ғылыми дәрежесін алу үшін ... дис.: ... ... ... 67 б.
38.Әтемова К.Т. Оқушыларда гуманистік қасиеттерді қалыптастыруда мектеп ... ... ... П. ғ. к. ... ... алу үшін ... Алматы: АМУ, 1998. 40-50 б.
39. Таубалдиева Ж. Ш. Музыка арқылы бастауыш сынып оқушыларының ... ... П. ғ. к. ... ... алу үшін ... ... Алматы, 2003. 15 б.
40.Нутлеуова К. Гуманная педагогика: ... же мы ... к ней? // ... № 3, ... как ... ... Восток- Запад /ответ. Ред. Н.С.
Кирикбаев. М., 1991, С.49-50.
42. Философский сл /под ред. М.М. ... М., 1972, 94 ... ... А.Ф. ... сл. М. 1986, 213 с.
44.Қазақ тілі терминдерінің салалық ... ... ... ... ... ... редакциясын басқарған А.Қ.Құсайынов. Алматы, 2002,
66 б.
45.Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық ... мен ... 1998. ... ... ... ... ... оқытудың мәні.
2. Арнайы курстың мақсаты мен міндеті.
3. ... ... ... ... жеке ... қарау туралы түсінік.
4. Оқытуды дифференциациялау туралы түсінік.
5. Оқушыларды топтастыру өлшемдері.
6.Оқушылардың оқу іс-әрекетін ұйымдастыру түрлері.
7. Оқушылардың оқу іс-әрекетін ұйымдастырудың топтық, ... ... ... ... оқу ... ұйымдастырудың жұп бойынша түріне сипаттама.
9. Оқушылардың оқу іс-әрекетін ұйымдастырудың жеке түріне сипаттама.
10. Оқушыларға өзіндік тапсырмалар беру ерекшеліктері.
12. Оқушылардың өзіндік оқу ... және ... ... Сабақта оқушылардың өзіндік жұмыстарын ұйымдастыру әдістері.
14. Оқушылардың оқу ... ... ... жеке- топтық жұп
бойынша және жеке түрлерін ұштастырудың маңызы.
15. Оқушыларды жекелеп оқыту мәселесімен айналысқан ... ... ...... ... ... тарихы мен қазіргі жағдайы.
18.Бастауыш сынып оқушыларын жекелеп оқытуда оқушыға тұлғалық – әрекеттік
тұрғыдан қарау қағидалары.
19.Бастаыш сынып ... ... ... ... ... ... мәні мен оның қызметі
21.Оқу-тәрбие процесін гуманизациялаудың мүмкіндіктері
22.Оқу-тәрбие процесін гуманизациялау технологиясы
23. Тұлғаға бағдарланған оқыту жүйесі.
24.Оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... ... гуманизациялаудың негізгі қағидалары қандай?

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 182 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныптарындағы оқу – тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқытудың педагогикалық негіздері65 бет
12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері55 бет
Access бағдарламасында мектептің оқу үрдісін автоматтандыру арқылы жұмыс жүйесін жеңілдету17 бет
«12 жылдық мектептің бастауыш сыныптарында «Алгоритм» тақырыбын оқытудың әдістемесі»»50 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
Бастауыш мектептің оқыту процесінде оқушыларға адамгершілік тәрбиесін беру24 бет
Жаңашыл 12-жылдық мектептің дене шынықтыру мұғалімін даярлау – заман талабы7 бет
Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқушыларының халық ауыз әдебиеті арқылы сөз қорын молайту77 бет
Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқуышыларын халық ауыз әдебиеті арқылы сөз қорын молайту5 бет
Математиканың білім мазмұнындағы мектептің бастауыш және орта сатысындағы сабақтастығы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь