Қасым Қайсеновтің публицистикасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3
1ҚАСЫМ ҚАЙСЕНОВ ӘСКЕРИ ПУБЛИЦИСТИКАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
12
1.1 Қ. Қайсенов әскери публицистикасы . партизандар жорығының шежіресі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
12
1.2 Қасым Қайсенов көркем публицистикасындағы соғыс шындығы.. ... ... 35

2ҚАСЫМ ҚАЙСЕНОВ ПУБЛИЦИСТИКАСЫНЫҢ ПОЭТИКАСЫ ... ... . 51
2.1 Қаламгер публицистикасының тақырыбы, проблемасы, идеясы, ... 51
2.2 Қасым Қайсенов публицистикасының көркемдік сипаты, тілдік, стильдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 82

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
119

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
125

ҚОСЫМША А Қ. Қайсенов публицистикалық шығармаларының тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

129
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысы Ұлы Отан соғысының даңқты партизаны, Қазақстан Республикасының Халық қаһарманы, жазушы, публицист Қасым Қайсеновтің публицистикалық мұрасына арналады. Ғылыми еңбекте Қ. Қайсенов публицистикасының үлгілері – мақалалары, көркем очерктері, естеліктері жан-жақты талданып, алғаш рет ғылыми айналымға енгізілді. Қаламгер шығармаларының көркемдік сипаты жайлы өзіндік пікірлер айтылып, публицистикасының поэтикасына тұжырымдар жасалады.
Тақырыптың өзектілігі. Медиажаһандастыру үрдісі бүгінде журналистиканың ұлттық шеңберде қалып қоймай, әлемдік өркениеттен өзіндік орнын табуын талап етіп отыр. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ журналистикасы үшін әлемдік ақпараттық бәсекеге ұлттық құндылықтарымызды сақтай отырып, дәуір үніне сай ену басты мақсат. Себебі, публицистика – қай кезеңде де қоғамдық өмірде болған оқиғаларды шынайы көрсетуге, дәуір үнін жеткізуге бағытталғаны бізге тарихтан белгілі. Ол қоғамдық-саяси басқару қызметінің құрамдас бөлігі ретінде заман тарихын, белгілі бір кезеңнің шежіресін жасауға қатысады. Публицистика – замана ақиқаты, дәуір үні, қоғам дамуының айнасы деп қарастырсақ, сол ақиқат пен шындық үшін күресіп, аянбай еңбек еткен, бүкіл саналы ғұмырын сарп еткен халқымыздың біртуар ұлы перзенттерінің еңбектерін зерделеп, олар жазған көсемсөздің қадірін білген абзал. Соңғы кездері қазақ баспасөзінің тарихын ұлттық мүдде тұрғысынан қайта қарау мәселесі қолға алынуда. Егеменді ел ретінде тарихымыздың өткен беттерін қайта парақтап, ұлттың қамын жеген ұлылар өсиетін ұрпақтар жадында сақтау үшін көптеген игі жұмыстар жүргізілуде. Атап айтсақ, Елбасының жыл сайынғы Қазақстан халқына Жолдауы сөзіміздің айқын дәлелі. Бүгінгі таңда ұлттық публицистиканың теориясы мен тәжірибесін жетілдіруде жекелеген қаламгерлердің көсемсөз мұраларын жинақтап, зерттеп, келер ұрпаққа ұсыну – заман талабы.
Қазақ публицистикасының қалыптасуы мен дамуында ерекше еңбек сіңірген А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, Ә. Бөкейхан және т.б. қаламгерлердің рухани мұрасы зерттеліп, оқу орындарында арнайы оқытылуда. Осынау адамзат тарихынан өзіндік орнын алып, жас ұрпақтың жадында мәңгі қалар азаматтар жайлы ел аузында аңыздар айтылады, дастан – хикаялар мен өлең-жырлар жазылады. Олардың бір парасы халқының қамын жеген ерлер, Отанын, туған жерін, елін қорғаған батырлар, жауға қарсы жорыққа шыққан қаһарман батырлар т.б. болып келеді. Батырлығы, қайыспас қайрат-жігері, ұлттық сезімі, адами парасаттығы өз кезеңінде де, кейін де әдеби шығармаларда көрініс тауып, көркем шығарманың, өлең-жырдың кейіпкеріне айналып жатады. Осындай тұғырлы тұлғаның бірі – Қасым Қайсаұлы Қайсенов.
1 Қайсенов Қ. Естеліктер мен жазбалар. – Алматы: Атамұра, 2002. – 303 б.
2 Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары. –Алматы: Білім, 2004. – 367 б.
3 Публицистика периода Великой Отечественной войны и первых послевоенных лет. – М.: Советская Россия, 1985. – С. 285.
4 Отан үшін // Солтүстік Батыс майданының Қызыл әскер газеті. – 1942. – 24 октябрь.
5 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
6 Момышұлы Б. Әдебиет және әскери өмір // Қазақ әдебиеті. – 1964. – 31 июль.
7 Қайсенов Қ. Партизан. – Алматы: Жазушы, 1997. – 203 б.
8 Алексеенко Г.Д. Таулар арасындағы алау оттар. – М., 1978. – 320 б.
9 Гречко А.А. Через Карпаты. – М., 1972. –267 с.
10 Лавриненков В.В. Возвращение в небо. – М.: Воениздат, 1983. – 240 с.
11 Уткин Г.М. Штурм «Восточного вала». Освобождение Левобережной Украины и форсирование Днепра. – М.: Воениздат, 1967. – 148 б.
12 Тканко А.В. Третий десант. – М.: Воениздат, 1967. – 245 б.
13 Сланов Ғ. Алтай баласы. – Алматы: Жазушы, 1980. – 165 б.
14 Кекілбаев Ә. Ерліктің ерен тұлғасы // Кітапта: Партизан Қасым Қайсенов. – Алматы: Жазушы, 1997. – 3-6 бб.
15 Шәріпов Ә. Жалын кешкен жазушы // Кітапта: Партизан Қасым Қайсенов. – Алматы: Жазушы, 1997. – 23-27 бб.
16 Әлімбаев М. Хас батыр Қасым Қайсенов // Кітапта: Партизан Қасым Қайсенов. – Алматы: Жазушы, 1997. – 35 б.
17 Тоқаев К. Арнаулы тапсырма. – Алматы: Жазушы, 1988. – 389 б.
18 Жиенбаев С. Аға туралы сөз // Кітапта: Партизан Қасым Қайсенов. – Алматы: Жазушы, 1997. – 84-88 бб.
19 Вишневский В. Готовность нашей литературы к защите Родины // Знамя. – 1933. – №10. – С. 18.
20 Ыдырысов Р. Отты жылдар шежіресі. – Алматы: Жазушы, 1979. – 210 б.
21 Момышұлы Б. Қанмен жазылған кітап // Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 2000. – 1 т. – 480 б.
22 Қайсенов Қ. Жау тылында. – Алматы: Санат, 2005. – 128 б.
23 Нұрғалиев Р. Арқау // Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1991. – 2 т. – 576 б.
24 Кривицкий А. Москва түбіндегі қарауыл / Ауд.: Қ. Әбілдаев. – Алматы: Жазушы, 1972. – 200 б.
25 Әуезов М. Өмір мен шығарма // Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 18 т. – 448 б.
26 Қаратаев М. Эпостан – эпопеяға. – Алматы: Жазушы, 1969. – 444 б.
27 Қайсенов Қ. Партизан соқпақтары. – Алматы: Жазушы, 1978. – 450 б.
28 Ілиясов Н. Жауынгер жолы. – Алматы: Қазақстан, 1988. – 200 б.
29 Қайсенов Қ. Ағалар туралы аңыз. – Алматы: Балауса, 1992. – 139 б.
30 Қайсенов Қ. Ұмытылмас жылдар еді // Коммунизм таңы. – 1977. – 13 қазан.
31 Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы // Ақиқат. – 2007. – №2. – 6-9 бб.
32 Қайсенов Қ. Переяслав партизандары. – Алматы: Жазушы, 1955. – 5 б.
33 Қыдырханов У. Батыр партизан // Социалистік Қазақстан. – 1985. – 20 апрель.
34 Қайсенов Қ. Естеліктер мен жазбалар. – Алматы: Атамұра, 2002. – 303 б.
35 Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – Алматы: Рауан, 1961. – 224 б.
36 Қайсенов Қ. Таңдамалы // Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1967. – 450 б.
37 Қайсенов Қ. Ағалар туралы аңыз. // Лениншіл жас. – 1988. – 4 қазан.
38 Қайсенов Қ. Жас партизандар. – Алматы: Жалын, 1980. – 253 б
39 Жақсыбаев А. Қайтпас қайсар. – Алматы: Фолиант, 2002. – 303 б.
40 Қайсенов Қ. Ардагерлер әңгімесі // Лениншіл жас. – 1985. – 20 июль.
41 Васинкин А. Героические годы. Жанр военного романа в литературах народов поволжья. – М.: Марийское книжное издательство, 1987. – 128 с.
42 Момышұлы Б. Әдебиет және әскери өмір // Қазақ әдебиеті. – 1964. – 31 июль.
43 Момышұлы Б. Москва үшін шайқас. – Алматы: Жазушы, 1976. – 241 б.
44 Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. – Алматы: Мектеп, 1978. – 273 б.
45 Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 311 б.
46 Амандосов Т.С. Публицистика – дәуір үні. – Алматы: Мектеп, 1968. – 43 б.
47 Сақ Қ. Ұлттық сана ұйытқысы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 183 б.
48 Бердібаев Р. Биік парыз. – Алматы: Жазушы, 1980. – 238 б.
49 Әдебиет және искусство журналы. – 1954. – 82 б.
50 Ыдырысов Т. Шеберлік бастауы. – Алматы: Мектеп, 1984. – 71 б.
51 Белинский В.Г. Избранное. // Собр. соч. – М., 1948. – 1 т. – С. 804.
52 Прохоров Е.П. Искусство публицистики. – М.: Советский писатель, 1984. – С. 289.
53 Доскенов Ғ. Көсем сөз: Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 197 б.
54 Жирмунский В.М. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. – Л.: Наука, 1977. – С. 15.
55 Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. – М.: Изд. АН СССР, 1963. – С. 184.
56 Сарсенбаев А. Новое информационное пространство Республики Казахстан, проблемы и перспективы. – Алматы: Ақыл кітабы, 1998. – С. 43.
57 Қайсенов Қ. Ой тоқырауынан сақтанайық // Қазақ әдебиеті. – 1993. – 29 қазан.
58 Нұрлыбаев Б. Ұлы Жеңіс кімдікі? // Ана тілі. – 2002. – 10 ақпан.
59 Қайсенов Қ. Елімнің ертеңіне сенемін. – Алматы: ҚазАқпарат, 2004. – 282 б.
60 Смайылов К. Оянған ойлар. – Алматы: Жалын, 1991. – 200 б.
61 Прохоров Е.П. Публицистика и действительность. – М.: Изд. МГУ, 1973. – С. 275.
62 Қожакеев Т. Сатира негіздері. – Алматы: Санат, 1996. – 464 б.
63 Веселовский В. Поэтика публицистики // Журналист. – 1997. – №6. – С.5.
64 Қайсенов Қ. Жер анамызды сатамыз ба? // Қазақ әдебиеті. – 1993. – 12 ақпан.
65 Қайсенов Қ. Ой тоқырауынан сақтанайық // Қазақ әдебиеті. – 1993. – 29 қазан.
66 Қайсенов Қ. Жариялылық қайшылықтары // Халық кеңесі. – 1991. – 4 маусым.
67 Қайсенов Қ. Ақпарат ашаршылығынан кім құтқарады? // Халық кеңесі. – 1992. – 20 ақпан.
68 Солганик Г.Я. Публицистика как искусство слова // Поэтика публицистики. – М.: Изд. МГУ, 1990. – С. 9.
69 Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. – Алматы: Жазушы, 1987. – 4 б.
70 Хэмингуэй Э. // Избранное производения: в 2-х т. – М.: Гослитиздат, 1959. – Т. 1 – С. 188.
71 Страхов И.В. Психологический анализ в литературном творчестве. – Саратов: Саратовский Госпединститут, 1973. – С. 4.
72 Лихачев Д.С. Внутренний мир художественного произведения // Вопросы литературы. – 1968. – №8. – С. 77.
73 Карлова Т.С. Вопросы психологического анализа и исследовании Л.Н.Толстого. – Казань: Изд. Казанского унив-та, 1959. – С. 68.
74 Мотылева Т. Внутренний монолог и «поток сознания» // Вопросы литературы. – 1966. – №1. – С. 181.
75 Тагер Е.Б. Жанр литературного портрета в творчестве Горького // О художественном мастерстве М. Горького. – М., 1960. – С. 376.
76 Майтанов Б. Көркемдік нәрі. Романдағы психологизм арналары. – Алматы: Жазушы, 1983. – 184 б.
77 Веселовский А. Историческая поэтика. – Л.: Гослитиздат, 1940. – С. 144.
78 Нұрғалиев Р. Телағыс. – Алматы: Жазушы, 1986. – 172 б.
79 Бочаров А. Круги художественного конфликта // Вопросы литературы. – 1974. – № 5. – С. 41.
80 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 123 б.
81 Қайсенов Қ. Болашағым-боталарым // Дала дидары. – 1991. – 9-15 мамыр.
82 Елеукенов Ш. Адамның ішкі сырын ойлап білген // Жұлдыз. – 1975. – №11. – 183 б.
83 Здоровега В. Индивидуальный стиль публициста: Искусство публицистики. – Алма-Ата: Казахстан, 1968. – С. 206.
84 Аграновский А. Своего дела мастер. – М., 1980. – С. 145.
85 Сыздықова Р. 18-ХІХ ғғ. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Мектеп, 1984. – 174 б.
86 Смирнов С. Факт и публицистика (заметки и размышления) // О публицистике и публицистах. – Л.: Изд. ЛГУ, 1964. – Вып. І. – С. 4.
87 Пельт В.Д. Жанры советской газеты // Теория и практика советской журналистики. – М.: Изд. МГУ, 1987. – С. 5.
88 Удодов Б. Проблема жанровой специфики художественного очерка // Вопросы истории, теории и практики местной печати. – Воронеж: Изд. Воронежского унив-та, 1969. – С. 25-26.
89 Пельт В.Д. Факт – документальная онова журналистики // Журналистское мастерство. – М., 1977. – С. 120.
90 Рубинов А.З. Операции без секретов. – М., 1980. – С. 24.
91 Здоровега В. Слово тоже есть дело. – М.: Мысль, 1979. – С. 151.
92 Ученова В.В. Гносеологические проблемы публицистики. – М.: Изд. МГУ, 1971. – С. 136-137.
93 Литвинов В.М. Мир глазами публициста. – М., 1967. – С. 3.
94 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1985. – 8-т. – 555 б.
95 Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы: Мектеп, 1970. – 174 б.
96 Смайылов К. Өмірдің өзімен өлшесек. – Алматы: Жазушы, 1983. – 16 б.
97 Петрова Н.В. Вводный абзац как начало художественного текста // Проблемы лингвистического анализа текста. – Иркутск, 1982. – С. 60.
98 Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. – М., 1981. – С. 21.
99 Устина Н.В. О функциональной направленности субстантивных повторов в семантической структуре целого текста // Лингвистика текста. – Пятигорск, 1993. – С. 154.
100 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Жазушы, 1991. – 107 б.
101 Малинович Ю.М. Экспрессия и синтаксис художественного текста: Проблемы лингвистического анализа текста. – Иркутск, 1982. – С. 60.
102 Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. – М.: Изд. МГУ, 1980. – С. 27.
103 Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. – Алматы: Ғылым, 1979. – 133 б.
104 Омашұлы Н. Жол үстінде – журналист. – Алматы: Атамұра, 1999. – 168 б.
ҚОСЫМША А

Қ Қайсеновтің публицистикалық шығармаларының тізімі

1. Мақалалары, корреспонденциялары, рецензиялары, хаттары:
1 Қауіпті тапсырма // Жұлдыз. – 1959. – №2. – 92-98 бб.
2 Көк орманда // Социалистік Қазақстан. – 1959. – 25 февраль.
3 Партизанский подарок // Казахстанская правда. – 1959. – 22 ноябрь.
4 Кітап тарату – құрметті іс // Социалистік Қазақстан. – 1959. – 17 декабрь.
5 Ұлы ғалым // Білім және еңбек. – 1960. – №2. – 29 б.
6 Ер туралы естелік // Социалистік Қазақстан. – 1960. – 3 март.
7 Барлаушылар // Қазақ әдебиеті. – 1961. – 19 май.
8 Түн қатады партизан // Социалистік Қазақстан. – 1961. – 17 июнь.
9 Мальчик в тылу врага // Ленинская смена. – 1961. – 13 август.
10 Түн қатып жүріп, түс қатпай... // Мәдениет және тұрмыс. – 1963. – № 2. – 4-5 бб.
11 Один // Ленинская смена. – 1963. – 16, 19-20 февраль.
12 Ажал аузынан // Лениншіл жас. – 1963. – 31 октябрь.
13 На земле Тараса // Казахстанская правда. – 1964. – 6 марта.
14 Письмо из моего архива. (О партизанах Великой Отечественной войны). // Казахстанская правда. – 1964. – 23 апрель.
15 Өткел // Жұлдыз. – 1964. – №9. – 122-124 бб.
16 Партизанскою тропой // Простор. – 1965. – №2. – С. 36-43.
17 Далекое близкое // Казахстанская правда. – 1965. – 16 апрель.
18 Егер қаныңыз тасыса... // Қазақ әдебиеті. – 1965. – 15 ноябрь.
19 Ол майданда қаза болған еді... // Қазақ әдебиеті. – 1966. – 21 январь.
20 Байұзақ партизан // Лениншіл жас. – 1966. – 27 январь.
21 Алғашқы айларда // Жұлдыз. – 1966. – №6. – 79-89 бб.
22 Украинада таныстық // Лениншіл жас. – 1966. – 2 сентябрь.
23 О друзьях – товарищах // Казахстанская правда. – 1966. – 23 сентябрь.
24 Ұшқыш Лавриненков // Лениншіл жас. – 1966. – 12 ноябрь.
25 Туыстар ортасында // Социалистік Қазақстан. – 1967. – 7 декабрь.
26 Құтты қадам // Лениншіл жас. – 1969. – 31 январь.
27 Страна орлиных крыльев // Под знаменем Ленинизма. – 1972. – №6. – С. 23-24.
28 Бала тағдыры // Лениншіл жас. – 1972. – 10 августа.
29 Алшыңнан тұр да, жүзге жет! // Қазақ әдебиеті. – 1972. – 15 сентябрь.
30 Мой побратимы // Простор. – 1972. – №12. – С. 54-57.
31 Шайқастарда шыңдалған // Қазақ әдебиеті. – 1972. – 29 декабрь.
32 Ағаның алды - ақ жайлау // Қазақ әдебиеті. – 1974. – 4 октябрь.
33 Ұмытылмас сол күндер // Лениншіл жас. – 1974. – 17 октябрь.
34 На героической земле // Казахстанская правда. – 1975. – 8 апрель.
35 Спустя тридцать лет// Простор. – 1975. – №4. – С. 86-89.
36 Отыз жылдан соң // Жұлдыз. – 1975. – №5. – 195-202 бб.
37 Жауынгерлік даңқ. Музей қажет // Социалистік Қазақстан. – 1976. – 8 июль.
38 Жарқын жол // Қазақ әдебеті. – 1977. – 25 март.
39 Ұмытылмас күндер // Қазақ әдебиеті. – 1977. – 13 май.
40 Ұмытылмас жылдар еді // Коммунизм таңы. – 1977. – 13 октябрь.
41 Отыз жылдан соң // Жалын. – 1978. – №3. – 115-124 бб.
42 Ерлік - Отанды шексіз сүю деген сөз // Пионер. – 1980. – №5. – 16-17 бб.
43 Ұмытылмас күндер // Білім және еңбек. – 1980. – №6. – 11-12 бб.
44 Той тойға ұлассын // Социалистік Қазақстан. – 1981. – 4 августа.
45 Страна моего детства // Простор. – 1981. – №8. – С. 94-136.
46 Ашық аспан астындағы музей // Лениншіл жас. – 1984. – 1 февраль.
47 Днепр жағасындағы шайқас // Коммунизм туы. – 1984. – 27-28 март.
48 Партизан бауырлар ортасында // Қазақстан коммунисі. – 1984. – №4. – С. 25-27.
49 Живым останется смелый // Казахстанская правда. – 1984. – 4 мая.
50 Сол күндерден бір елес // Социалистік Қазақстан. – 1984. – 18 ноябрь.
51 Ұлы Жеңіске 40 жыл // Жалын. – 1985. – №2. – 5-6 бб.
52 Та днепровская переправа // Простор. – 1985. – №5. – С. 42-46.
53 Ерлік еліңді сүюден басталады. // Пионер. – 1985. – №5. – 11-13 бет.
54 Ардагерлер әңгімесі // Лениншіл жас. – 1985. – 20 июль.
55 Баукеңді іздеп // Қазақ әдебиеті. – 1986. – 4 март.
56 Майдангерлер // Коммунизм туы. – 1986. – 8 сентябрь.
57 Туысқан Чехославакия жерінде // Коммунизм туы. – 1986. – 10 сентябрь.
58 Солдат әңгімесі // Қазақ әдебиеті. – 1986. – 14 ноябрь.
59 Мұхаң – Киевте // Қазақ әдебиеті. – 1987. – 27 февраль.
60 Легендарный партизан // Вечерняя Алма-Ата. – 1987. – 25 мая.
61 Ғабаңның аулында // Қазақ әдебиеті. – 1987. – 11 сентябрь.
62 Үш жанрда қалам тартқан // Қазақ әдебиеті. – 1987. – 8 декабрь.
63 Ғабдол аға // Қазақ әдебиеті. – 1988. – 1 апрель.
64 Жол үстіндегі адам // Лениншіл жас. – 1988. – 26 апрель.
65 Партизан айтқан тілек // Өркен. – 1988. – 7 май.
66 Ұлы ақынның жерінде // Қазақ әдебиеті. – 1988. – 9 сентябрь.
67 Туысымдай көремін өздеріңді // Социалистік Қазақстан. – 1989. – 3 сентябрь.
68 Ағалар туралы аңыз // Лениншіл жас. – 1988. – 4 октябрь.
69 Ақын ағаға // Қызыл ту. – 1988. – 19 ноябрь.
70 Соғыстан соң // Жұлдыз. – 1989. – №8. – 21-23 бб.
71 Бақыт тілеп еді // Қазақ әдебиеті. – 1989. – 8 сентябрь.
72 Естеліктер // Коммунизм туы. – 1990. – 17 қаңтар.
73 Отанның хас батыры // Коммунизм туы. – 1990. – 17 қаңтар
74 Уақыт күтпейді // Қазақстан коммунисі. – 1990. – № 4. – 17-19 бб.
75 Тіріде қадіріміз болмаса, өлген соң жебеген кімге керек // Өркен. – 1990. – 5 мамыр.
76 Келеңсіз шешімдер қайталанбасын // Қазақ әдебиеті. – 1990. – 11 мамыр.
77 Мемлекет реприяссыз бола ма? // Өркен. – 1990. – 13 қазан.
78 Аруақтарға тіл тигізе бермейік // Дидар. – 1991. – 9 мамыр.
79 Болашағым – боталарым // Дала дидары. – 1991. – 9-15 май.
80 Аттас аға // Қазақ әдебеті. – 1991. – 24 мамыр.
81 Майдангер әңгімесі.// Лениншіл жас. – 1991. 11 маусым.
82 Асылды ардақтау парыз // Дидар. – 1991. – 12 қыркүйек.
83 Елді қорғау – ердің ісі // Қазақ әдебиеті. – 1992. – 17 қаңтар.
84 Тағдыр батырды да аямайды // Ақ орда. – 1992. – № 2. – 47-51 бб.
85 Бауыржан Момышұлы аға үшін егес // Жас қазақ. – 1992. – 14 ақпан.
86 Ақын ағалар // Көкшетау. – 1992. – 19 ақпан.
87 Майдангер һәм қаламгер // Дидар. – 1992. – 13 маусым.
88 Халқы сүйген ақын // Жас Алаш. – 1992. – 5 қыркүйек.
89 Үйренем дегенге біздің тіл қиын емес // Ана тілі. – 1993. – 4 ақпан.
90 Аңыз – адам // Әлеуметтік қорғау. – 1993. – №3. – 4-6 бб.
91 Партизандар өмірінен үзінді // Дидар. – 1993. – 6, 11 мамыр.
92 Пишу о том, что испытал и пережил // Рудный Алтай. – 1993. – 17 июля.
93 Ой тоқырауынан сақтанайық // Қазақ әдебиеті. – 1993. – 29 қазан
94 Ақындар сайысын айтсақ... // Қазақ әдебиеті. – 1994. – 21 қаңтар.
95 Көршіміздің көздегені не? // Ана тілі. – 1994. – 10 ақпан.
96 Жақсыдан шарапат // Егемен Қазақстан. – 1994. – 20 тамыз.
97 Өткенімізге қара күй жақпайық // Қазақ әдебиеті. – 1995. – 31 қаңтар.
98 Сұрапыл күндер // Жетісу. – 1995. – 15 ақпан.
99 Пишу о том, что испытал и пережил // Казахстанская правда. – 1995. – 14 марта.
100 Ел намысы – ер намысы // Ақиқат. – 1995. – №5. 7-9 бб.
101 Ерлікті қастерлегендер елдігін сақтайды қашанда // Егемен Қазақстан. – 1996. – 25 қаңтар.
102 Чешен Республикасындағы соғыс // Егемен Қазақстан. – 1996. – 7 наурыз.
103 Жамбыл ата // Қазақ әдебиеті. – 1996. – 20 тамыз.
104 “Қазақ әдебиеті” – мәдениет пен әдебиет тірегі // Ақ жол. – 1996. – 6 қараша.
105 «Партизан» жанрдың жауынгері // Қазақ әдебиеті. – 1996. – 7 желтоқсан.
106 Өзге емес өзім айтам... // Егемен Қазақстан. – 1997. – 26-27 ақпан.
107 Тарас еліндегі табысу // Егемен Қазақстан. – 1997. – 29 сәуір.
108 Жеңіс баршамызға ортақ // Қазақ әдебиеті. – 1997. – 6 мамыр.
109 Елбасы алдындағы ашық сөз // Егемен Қазақстан. – 1997. – 2 қыркүйек.
110 Ортақ мүддеден ойластырайық // Егемен Қазақстан. – 1997. – 18 қазан.
111 Арманда кеткен ақын // Сарыарқа самалы. – 1998. – 3 ақпан.
112 Өткеніме жоқ менің өкінерім // Егемен Қазақстан. – 1998. – 24 сәуір.
113 Қылыш пен құт // Алматы ақшамы. – 1998. – 22 сәуір.
114 Намыс найзағайы // Жетісу. – 1998. – 1 мамыр.
115 9 мамыр – Жеңіс күні // Ақ желкен. – 1998. – №5. 2 б.
116 Дүниеге келер әлі талай Қасым // Заң. – 1998. – 2 желтоқсан.
117 Қайран апам // Қазақ әдебиеті. – 1999. – 7 мамыр.
118 Кемел-кемел шағында еді // Қазақ әдебиеті. – 1999. – 3 желтоқсан.
119 Ертеңді ойласам, елге сүйеу болар ерді іздеймін // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 12 қаңтар.
120 Қашанда өз халқымен бірге // Егемен Қазақстан. – 2000. – 12 қаңтар.
121 Солай да солай бұл тағдыр // Жұлдыз. – 2000. – №2. – 31-33 бб.
122 Атырауда да адастым // Түркістан. – 2000. – 11 ақпан.
123 Дархан дарын иесі // Түркістан. – 2000. – 3-9 наурыз.
124 Ер қанаты – намыс // Жетісу. – 2000. – 14 наурыз.
125 Еске алу орынды // Жас алаш. – 2000. – 6 мамыр.
126 Жұмағали Саин // Түркістан. – 2000. – 5-11 мамыр.
127 Өткенге топырақ шашпаңыз // Түркістан. – 2000. – 5-11 мамыр.
128 Партизанды арқалаған жазушы // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 12 мамыр.
129 Батырдың бастықтарды қалай үйреткені туралы // Ақ жол. – 2000. – 30 қыркүйек.
130 «Оралман» деген бір сөз бар... // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 13 қазан.
131 Сағынам шын сағынам күндерімді // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 29 желтоқсан.
132 Құлағымда қоңыр үн // Парасат. – 2001. – №9. – 20-21 бб.
133 Олар да бұл Қасымды бір байқасын... // Қазақ әдебиеті. – 2001. – 12 қазан.
134 Тарихи әділеттілік қажет. (Елбасына және ел зиялыларына ашық хат) // Ана тілі. – 2001. – 18 қаңтар.
135 Жасымда мен «тентек қара атандым» // Ұлан. – 2001. – 18 желтоқсан.
136 Абайлайық ағайын! // Ана тілі. – 2002. – 31 қаңтар.
137 Тыныштық бәрінен қымбат // Алматы ақшамы. – 2002. – 9 ақпан.
138 Мен балажан адаммын // Алматы ақшамы. – 2002. – 5 ақпан.
139 Жасымда жүйрік бала атандым // Ұлан. – 2002. – 9 ақпан
140 Мен қатардағы көптің бірімін. // Спорт. – 2002. – 14 мамыр.
141 Ұзақ жыл сақталған хан суреті // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 14 маусым.
142 Халықты мазақтағанды қойсақ қайтеді // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 5 шілде.
143 Алыптардың ізін басқан // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 5 шілде.
144 Есте қалған екі кездесу // Ұлан. – 2002. – 20 тамыз.
145 Қайран Ғабдол аға // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 23 тамыз.
146 Соңғы содырлығымды кешкен аға // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 25 қазан.
147 Жылдар бізбен жыр жазысты... // Қазақ әдебиеті. – 2003. – 10 қазан.
148 Азаматтықты қадірлей білетін басылым // Қазақ әдебиеті. – 2004. – 6 ақпан.
149 Қасиетті орынның қадірін біл! // Қазақ әдебиеті. – 2004. – 30 сәуір.
150 Ұлы баба басына тағзым еттік // Қазақ әдебиеті. – 2004. – 11 маусым
151 Бұл жақсы ырым емес // Қазақ әдебиеті. – 2004. – 6 тамыз.
152 Космополиттер – биліктің барлық саласында // Жалын. – 2005. – № 1. – 5-7 бб.
153 Партизан болу – өзіңді ажалға айдаумен бірдей еді // Шекарашы. – 2005. – № 3. – 20-24 бб.
154 Тағдыр батырды да аямайды // Алтын орда. – 2005. – 6-12 мамыр.
155 Олар бізді «жолдашы» деп кемсітіп күлетін // Алтын орда. – 2005. – 6 – 12 мамыр.
156 «Батыр – аңғал» деген осы // Ұлан. – 2005. – 10 мамыр.
157 Көкжас Барақ – тарихи тұлға болса да тасада қалып келеді // Қазақ әдебиеті. – 2005. – 9 қыркүйек.

3. Қ. Қайсеновтің жарық көрген кітаптары:
1 Юные партизаны. – М.: Воениздат, 1954. – 154 с.
2 Илько Витряк. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1955. – 92 б.
3 Переяслав партизандары. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1956. – 118 б.
4 Партизаны Переяслава. – Алма-Ата: Казгослитиздат, 1958. – 115 с.
5 Ажал аузында. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1959. –126 б.
6 Жау тылында. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1960. – 135 б.
7 Из когтей смерти. – Алма-Ата: Казгослитиздат, 1960. – 120 с.
8 Жау тылындағы бала. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп. 1960. 135 б.
9 Мальчик в тылу врага. – Алма-Ата: Казгослитиздат. 1961. – 108 с.
10 Из когтей смерти. – М.: Воениздат, 1962. – 160 с.
11 Днепрде. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1963. – 84 б.
12 Партизанской тропой. – Алма-Ата: Жазушы, 1965. – 341 с.
13 Партизаны-казахстанцы. – Алма-Ата: Жазушы, 1965. – 227 с.
14 Жау тылында. – Алматы: Жазушы, 1967. – 512 б.
15 Партизанской тропой. – Алма-Ата: Жазушы, 1970. – 343 с.
16 Қоянсирақ. – Алматы: Жазушы, 1972. – 12 б.
17 Жау тылында. – Алматы: Жазушы, 1973. – 2-бас. – 495 б.
18 Сол бір жылдарда. – Алматы: Жазушы, 1975. – 112 б.
19 Жау тылында. – Алматы: Жалын, 1977. – 495 б.
20 Партизан соқпақтары. – Алматы: Жазушы, 1978. – 568 б.
21 Народные мстители. – Алма-Ата: Жалын, 1978. – 363 с.
22 Жас партизандар. – Алматы: Жалын, 1980. – 208 б.
23 Страна моего детства. – Алма-Ата: Жазушы, 1983. – 160 с.
24 Балдай тәтті балалық шақ. – Алма-Ата: Жазушы, 1983. – 145 б.
25 Партизанской тропой. – Алма-Ата: Жазушы, 1985. – 3-е изд. –359 с.
26 Таңдамалы: Повестер мен әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1987. – 526 б.
27 Дневники братство. – Алматы: Жазушы, 1989. – 260 с.
28 Сарғасқаев С., Қайсенов Қ. Повестер. – Алматы: Жалын, 1990. – 464 б.
29 Ағалар туралы аңыз. – Алматы: Балауса, 1992. – 140 б.
30 Бейбіт күнгі кездесулер. – Алматы: Жалын, 1990. – 464 б.
31 Естеліктер мен жазбалар. – Алматы: Атамұра, 2002. – 304 б.
32 Елімнің ертеңіне сенемін. – Алматы, 2004. – 282 б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘӨЖ ... ... ... ... Қайсеновтің публицистикасы
10.01.10 – журналистика
Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші:
филология ғылымдарының докторы,
профессор Б.Ө. ... ... ... |3 ... ... | ... ... ... ... ... | ... ... | ... Қ. ... ... ... - ... ... ... |
|......................................................................|12 |
|........................................ | ... ... ... ... ... ... шындығы.. ....... |35 |
| |51 ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ... .... |51 |
|2.2 Қасым Қайсенов ... ... ... ... |82 ... ерекшеліктері | ... ... | |
| | ... |119 ... ... | |
| | ... ... |125 ... | |
| | ... А Қ. Қайсенов публицистикалық шығармаларының | ... ... | ... жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысы Ұлы Отан соғысының даңқты
партизаны, Қазақстан Республикасының ... ... ... публицист
Қасым Қайсеновтің публицистикалық мұрасына арналады. Ғылыми ... ... ... ...... ... очерктері,
естеліктері жан-жақты талданып, алғаш рет ... ... ... ... ... ... жайлы өзіндік пікірлер айтылып,
публицистикасының поэтикасына тұжырымдар жасалады.
Тақырыптың өзектілігі. Медиажаһандастыру ... ... ... ... ... ... ... өркениеттен өзіндік орнын табуын
талап етіп отыр. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ журналистикасы үшін ... ... ... ... ... ... дәуір үніне сай
ену басты мақсат. Себебі, публицистика – қай ... де ... ... ... ... ... дәуір үнін жеткізуге бағытталғаны бізге
тарихтан белгілі. Ол қоғамдық-саяси басқару ... ... ... ... ... ... бір ... шежіресін жасауға қатысады.
Публицистика – замана ақиқаты, дәуір үні, қоғам ... ... ... сол ... пен ... үшін ... аянбай еңбек еткен, бүкіл
саналы ғұмырын сарп еткен халқымыздың біртуар ұлы перзенттерінің еңбектерін
зерделеп, олар жазған көсемсөздің ... ... ... ... ... ... тарихын ұлттық мүдде тұрғысынан қайта қарау мәселесі қолға
алынуда. ... ел ... ... ... ... ... ... қамын жеген ұлылар өсиетін ұрпақтар жадында сақтау үшін ... ... ... Атап ... ... жыл ... Қазақстан халқына
Жолдауы сөзіміздің айқын дәлелі. Бүгінгі таңда ... ... мен ... ... жекелеген қаламгерлердің көсемсөз
мұраларын жинақтап, ... ... ... ...... ... публицистикасының қалыптасуы мен дамуында ерекше еңбек сіңірген
А. Байтұрсынов, М. ... Ж. ... Ә. ... және ... ... мұрасы зерттеліп, оқу орындарында арнайы оқытылуда.
Осынау адамзат тарихынан өзіндік орнын алып, жас ұрпақтың ... ... ... ... ел ... аңыздар айтылады, дастан – хикаялар мен
өлең-жырлар жазылады. ... бір ... ... қамын жеген ерлер,
Отанын, туған жерін, елін қорғаған батырлар, ... ... ... ... ... т.б. ... келеді. Батырлығы, қайыспас қайрат-жігері,
ұлттық сезімі, адами парасаттығы өз ... де, ... де ... көрініс тауып, көркем шығарманың, өлең-жырдың кейіпкеріне
айналып жатады. Осындай ... ... бірі – ... Қайсаұлы Қайсенов.
«Адаммын басымнан сөз асырмайтын,
Ашықпын ішіме сыр жасырмайтын.
Өр мінезім тағы бар кеудем соғар,
Ешкімге тізе ... бас ... [1, 206 б.], – ... өлең ... ... ... ... адами, азаматтық болмысын шеберлікпен
жеткізген-ді.
Қасым Қайсенов өмір мен өлім ... ... ... Ұлы ... ... қаһарманы ғана емес, сол өзі көрген көкейіне түйген соғыс
шындығын жеткізуші.
Қазіргі кезде өздерінің дербес тәуелсіздіктерін жариялаған кешегі ... үшін бұл ...... ... ... ... 1418 күнге
созылған бұл қатерлі айқаста Кеңестер Одағының экономикалық қуаты, халықтың
ерік-жігері, ... ... ... мен ... күші сынға түсті.
Екінші дүниежүзілік соғыс адамзат тарихындағы ең жойқыны болса, негізгі
қиыншылық сол кездегі ынтымағы жарасқан ... ... ғана ... ... ең ауыр сын болды. Сұрапыл сол соғыстан халқымыз
абыроймен жеңіске қол ... Отан ... ... ... ... ... қазақ
журналистикасы тарихында ерекше рөлге ие. Бұл ... ... ... ... ғалым Б. Жақып: «Ұлы Отан соғысы бүкіл
халқымыздың өміріндегі сияқты әдебиет пен журналистиканың дамуында да ... ... ... ... бен ... ... мен ... ортақ мүддеге – жауды тізе бүктіруге бағытталды.
Қаһарлы күндерде мыңдаған қаламгерлер ... ... ... ... ... әрі сол ... күндердің шежіресін мәңгі өшпестей
етіп, ... ... ... ... [2, 242 б.], – деп атап ... ... публицистиканың басты ерекшелігі – абыржу мен күту
халіндегі күрескер халыққа әсер ете білді. Өз халқымен үздіксіз ... ... ... мен сезімдерін білдіріп, оларды көмекке шақырды және
әлем тыныштығы үшін ... ... мен үміт отын ... ... ... ... ... сол кездегі көңіл-күйін және заманның ... ... ... [3, 12-13 ... ... 24 ... Солтүстік Батыс майданының «Отан үшін» деп
аталатын ... ... ... Илья ... «Қазақтар» атты
публицистикалық мақаласы жарық көрді. Осы ... «Бір фриц ... ... ... ... айбарлы солдаттар болды. Олар түтеген оқтан тайынбай,
бізге тұп-тура тап берді. Бұлардың ... ... ... ... ... бұрын мұндай халықтың барын білмеуші едім...». Фрицтердің білмейтіндері
көп еді. Оларға Ресейдің зор ел ... ... ... ... зор елде ... тұратынын айтпаған еді» [4] – деп жазады. Бұл ежелден батыр ... ерен ... ... ... ... ... Отан ... тақырыбын көтерген әскери публицистиканы шартты түрде
екіге бөліп қарастыруға ... ... ... ... ... ... әскери публицистика. Республикада 1941-1945 жылдар
аралығында жалпы саны 229 газет шығып тұрған. Бұл ... ... ... М. ... Б. ... С. ... А. ... Ә.
Сәрсенбаев, Б. Бұлқышев, Ж. Жұмаханов, Д. Әбілов, С. Машақов, Х. ... ... С. ... Қ. Аманжолов, М. Әлімбаев, Т. Ақшолақов, З.
Тұрарбеков, Ғ. Әбішев, Қ. ... Ә. ... М. ... С. Омаров, Ж.
Молдағалиев, т.б..
Екіншісі, майдан шебіндегі қантөгіс ұрыстарға ... ... ... жылдары сол өздері бастан ... ... ... шежіресін
мәңгі өшпестей етіп ... ...... ... ... қатарына: Б. Момышұлы, Ә. Нұршайықов, Ж. ... ... М. ... Қ. Қайсенов т.б.
Шығармашылығы біздің зерттеуімізге арқау болған Қасым Қайсенов – Ұлы
Отан соғысында ... ... ... азат ету ... ... ... алғаш алып келген қаламгер, әйгілі партизан ... ... ... ... ... ... ... басты
ерекшелігі, әуел бастан-ақ өмір шындығын суреттеу болды. Сондықтан да Ұлы
Отан соғысы тақырыбына ... ... ... ... ... ... Бұны ... З.Қабдоловтың: «Өз көзімен көрмеген немесе
өзі сезіп-білмеген шындықты жазушы жаза алмайды» [5, 329 б.] – ... ... ... ... ... ... ... деп, біз кейде құр оқиға
қуалап кетеміз. Шығармаларымыздың ... ... ... міне ... 2 б.], – ... ... сүйенсек, соғыс тақырыбына қалам тартқан әрбір
қаламгерге деректік пен көркемдік қиялдық ара ... ... білу ... ... Осы ... алғанда Қ. Қайсенов публицистикасына өзі
көрген, көкейіне түйген соғыс шындығы арқау болған.
Белгілі қоғам қайраткері, ... Әбіш ... бұл ... ... ... ... ... болса, ес жиғызарда шындық сондай керек болды.
Сөйтіп, жеңіске қолын жеткізгендерге жеңіс жайлы шежірені де өз қолдарынан
жазып шығуға тура ... [7, 4 б.], – деп ой ... ... ... ... ... ... барысында дедуктивті яғни көсемсөздің заңдылықтарына талдау ... ... ... ... тәжірибелерін зерттеуде
индуктивтік әдіс жиі қолданылады.
Қасым Қайсенов публицистикасына арналған ... біз ... жаңа ... ашып ... ... ... ... қолдана отырып, оның шығармаларының қоғамымыздың руханият әлемінде
алатын орнын айқындамақпыз.
Қалай дегенде де, Қасым Қайсеновтің публицистикадағы ... ... ел ... толымды да тұтас бейнесі бір жақты көзқарас тұрғысынан
жасалған секілді. Ол тек соғыс қаһарманы ғана ... ... ... бір ... толымды бейнесі болуға тиіс еді. Оған қаламгер Қасым Қайсеновтің
рухани байлығын қоссаңыз, сонда ... ... алып ... өзі, ... болмысы танылары сөзсіз. Бұған деген талпыныс та, ізденіс те
жоқ емес, тек ... ... ... ... ... да осы мәселе.
Қазақ әскери публицистикасының көрнекті өкілдерінің бірі ... ... – бай ... ... және ... Сонымен қатар, бүгінгі таңда ұлттық журналистикамызда тың
теориялық болжамдар жасалып, ... жаңа ... ... ... ... ... үстінде.
Осы тұрғыдан алғанда, әр ... ... ... ... ... негізінен әскери публицистикалық тақырыпты,
патриоттық тәрбие мәселесін қозғайтын Қасым Қайсеновтің айтулы айырмашылығы
болмағанымен, оның ... ... ... ... ... ... шығармашылық үрдісіне, қызметінің түрі мен формасына белгілі
бір деңгейде ... ... деп ... ... да ... нысанына
айналып отырған публицист Қасым Қайсеновтің ... ... ... ... ... жылдардан бастап шығармашылықпен үзбей айналысқан әдебиетші,
публицист, ... ... ... ... ... ... ... публицистік шеберлігін зерттеу, ғылыми
жүйеде талдау заман талабынан туып ... ... қоса оның ... ... ... ... қайраткерлік тұлғасы да ... бола ... ... ... ... ... ... зәрулік,
әлеуметтік парыз әкелді. Оның жазған кітаптары мен ... ... ... ... ... ... бірге
соғыс жылдарының, кешегі өткен азаматтық жолдың ... ... ... көзі ... ... қазақ оқырманына таныс. Алайда, біз оның
публицистік қырын ғылыми ... ... ... ... деп айта ... Оның
басты себептері: біріншіден, қаламгер шығармашылығы осы кезге дейін арнайы
зерттелмегені; екіншіден, әр ... ... ... жарияланған
ірілі-ұсақты мақалаларының толық топтастырылып, жинақталмағандығы;
үшіншіден, Қ. ... ... ... айқындайтын әскери
публицистикасын жан-жақты зерделеп алмай, толыққанды пікір айтудың ... ... ... ... ... ... ... зерделей зерттеу бүгінгі күн қажеттілігінен туған тақырып.
Себебі, қаламгер публицистикасы қазақ әскери публицистикасының Ұлы ... ... ... тән ... және ... образдарды
сомдаудың үлгісін ғана танытып қоймай, сонымен бірге халықтар достығы мен
ынтымақтастығы, ... ... ... ... ... мен
гуманизмі сияқты үздік қасиеттерін ... ... ... ... көтере алды деп айта аламыз. Қ. ... ... ... осында.
Зертттеу жұмысында Қ. Қайсенов мақалалары жинақталып, публицистика
жанрына ... ... ... ... Сонымен қатар көркем
публицистикасы арқылы тарихи кезеңдер ақиқатын ...... ... ... ... Қ. ... туралы жазылған шығармалар көп-
ақ. Олардың басым көпшілігі ... ... ... және ... ... ... сюжетті естеліктермен бірге, ғылыми ізденістері бар
еңбектер де кездеседі. Украиндық ... бұл ... ... А.А. ... В.В. ... Г.М. Уткин, А.В. Тканко, қазақ
ғалымдарынан Ғ. А. Сланов, Ә. ... Ә. ... М. ... ... С. ... [8-18] және т.б. ... зерттеулер жүргізді.
Алайда, Қ. Қайсеновтің публицистикалық мұрасы бүгінгі күнге дейін
толыққанды топтастырылып, ғылыми тұрғыда зерттелмеген. Оның ... ... ... ... ... ... ... бейнесі, жазушылық мұрасы, ... ... ... ғылымында арнайы зерттеу объектісіне айналған жоқ.
Қалам қайраткерінің публицистикалық мұрасына еніп, ... ... ... қолданудағы ерекшеліктерін, сюжет, композиция ... ... ... тың ізденістерін, стильдік ерекшелігін ... ... ... зерттеуіміздің өзектілігін айқындай түседі.
Қасым Қайсеновтің шығармашылығын және ол туралы жазылған еңбектерді
ғылыми тұрғыда талдау журналистика мен ... ... үшін ... ... мол ... бірі ... ... Қайсеновтің қайталанбас өмір жолы, партизандық шежіресі мен көркем
публицистикасы жөнінде әр түрлі пікірлер ... әлі ... ... ... ... ... кітаптары баршылық. Қ. ... ... ... ... зерттеу нысанына ... ... ... түрде зерттелген жоқ.
Партизан батыр, жазушы, публицист Қасым Қайсенов туралы Украиндық
майдандас достары Г. Алексеенко, В. ... ... Ғ. ... ... Ә. ... Ә. Шәріпов, Х. Ерғалиев, С. Мәуленов, Ғ.
Қайырбеков, М. ... К. ... Ә. ... С. ... ... І. ... С. ... М. Айтқожина, С. Асанов, А. Жақсыбаев,
С. Оспанов, С. ... И. ... ... Н. ... Е. ... ... Б. Исаев, Ж. ... М. ... А. ... ... Н. ... М. Салықбаев, С. Ғабдуллин, Д. Мұратбаев, ... Ж. ... Т. ... Ә. ... Е. ... және
басқа да қаламгерлер әңгіме, повесть, естеліктер жазды. Солардың басым
көпшілігін біз осы ... ... ... ... ... ... ... Қайсеновтің шығармашылығы жан-жақты
қарастырылып, қалам қайраткерінің публицистикасымен қатар ол ... ... ... де ... ... ... публицистикасының қалыптасып, дамуында өзіндік қолтаңбасы
бар Қасым Қайсенов шығармашылығына қатысты әдеби мақалалар мен ... ... ... ... ... сөз болғанымен,
қаламгер публицистикасы арнайы түрде диссертациялық жұмысқа арқау болған
жоқ. Қасым Қайсенов публицистикасының ... ... ... ... туралы мақалаларының теориялық тұрғыдан қарастыратын ... ... ... ... ... ... отырып,
композициялық құрылым мен ... ... және ... тұрғысынан зерттемекпіз. Соның нәтижесінде әлі күнге дейін
кейбір сыншы әдебиетшілердің мақалаларында айтылған пікірлерін ... ... ... ... ... жасамақпыз.
Кешегі Ұлы Отан соғысының ақиқатын публицистика тілімен жеткізіп ғана
қоймай, бүгінгі ... ... да өз үнін ... Қ. ... ... ... ... мәселелерінің бір қырын ашу болып табылмақ.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қасым Қайсеновтің публицистикалық
шығармаларындағы проблемалық, тақырыптық ерекшеліктерін көрсетіп ... ... ... оның ... ... ... таныту
жұмыстың басты мақсаты болып табылады. Сондықтан біз зерттеуімізде
қаламгердің ... ... ... оның ... ... мүмкіндіктеріне ерекше назар аударуды жөн көрдік.
Осы мақсатқа жету үшін төмендегі міндеттерді шешу көзделді:
− Қ. Қайсенов публицистикасының ... даму ... Қ. ... ... ... ықпал еткен алғышарт-
тарды айқындау;
− Қ. Қайсенов публицистикасының жанрлық сипаттарын көрсету;
− Қ. Қайсенов публицистикасының тақырыптық, проблемалық, идеялық
бағыт-бағдарын ... Қ. ... ... ... стильдік
ерекшелігін, шығарма құрылысы мен ... ... ... ... жаңалығы.
1. Диссертация Қасым Қайсеновтің публицистикалық мұрасын зерттеген
тұңғыш ғылыми ... ... Қ. ... 1954-2006 жылдар аралығындағы
публицистикалық мақалалары біртұтас шығармашылық жүйеде және бүгінгі заман
көзқарасы тұрғысында бағаланып, алғаш рет ғылыми айналымға ... ... ... ... жылдардағы қазақ әскери публицистикасындағы рөлі
және әскери публицистикасының ерекшеліктері айқындалады.
3. Публицистік ... ... ... ... ... ... еңбектеріне талдау жасалады.
4. Қаламгердің дәуір тынысын, замана шежіресін танытатын мақалаларына
сараптама жасалады. Мақалаларындағы ... ... ... өзіндік
көзқарастары, проблемалық мәселелерді шешу жолындағы ой тұжырымдары
сарапталады.
5. Қ. ... ... ... ... пен ... ... көркем шығармаларындағы публицистикалық стиль басымдылығы сөз
етіліп көркемдік дәрежесі анықталады.
6. Қалам ... ... ... ... ... ... бай, пішін жағынан ұтымды шыққан туындылары ғылыми
еңбектерде қарастырылған мазмұн мен пішін ... ... ... ... ... ... ... публицистикалық
еңбектерінің алғаш рет толық тізімі жасалады.
8. Қалам қайраткерінің ... ... ... ... ... тәсілдері. Диссертацияның алға қойған мақсаттарын орындау
барысында және зерттеудің өзіндік ... ... ... ... талдау әдістері қолданылды. Қаламгер шығармашылығының
көркемдік қуатын, қазақ журналистикасында алар ... ... ... ... кешенді, тарихи, объективті талдамалық әдіс-тәсілдер
басшылыққа алынды. Зерттеудің өзіндік бір ...... ... көркемдік сипатын ашуда оның шығармаларындағы
адамгершілік-патриоттық ... ... ... ... ... ... тереңірек талдауға назар аударылғанын
айтуға болады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... талдау барысында негізгі ой-идеяны, ... ... ... қоса ... ... тұттық.
Зерттеу пәні. Қасым Қайсенов публицистикасының тарихы, қалыптасуы
мен даму ... ... ... ... ... және қаламгер
шығармашылығының мазмұндық-көркемдік сипаты.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қ. ... ... ... ... ... ... ... мен очерктерін, естеліктерін,
көркем шығармаларын ... ... ... ... жұмыстың негізгі
нысанасын көрсетеді.
Зерттеу жұмысының деректік көзі ... ... ... Ұлттық
Ғылым академиясы Орталық кітапханасының, Қазақстан Республикасы Ұлттық
кітапханасының арнайы және ... ... ... сақталған, Қ.
Қайсеновтің жеке мұрағатынан алынған көптеген публицистикалық шығармалары,
оның өмірбаянынан, шығармашылығына қатысты түпнұсқа құжаттар мен ... бар ... ... ... болды. Сонымен қатар қаламгердің
«Коммунизм ... ... ... ... смена», «Под знаменем
Ленинизма», «Лениншіл жас», ... ... ... ... ... ... ... «Вечерняя Алма-Ата», «Ақ орда», «Рудный
Алтай», «Сарыарқа ... ... ... «Егемен Қазақстан»,
«Жас алаш», «Түркістан», «Ақ ... ... ... ... елі»,
«Ұлан», «Спорт», «Алтын орда», «Шекарашы» газеттерінде, сондай-ақ
«Простор», ... және ... ... ... ... «Жұлдыз»,
«Мәдениет және тұрмыс», «Парасат», «Пионер», «Ақ желкен» «Ақиқат», ... ... ... ... мен корреспонденциялары,
естеліктері пайдаланылды.
Жұмыстың теориялық және әдіснамалық ... ... ... ... түрлі басылым беттерінде ... ... ... ... баспадан басылып шыққан жинақтары, жеке ... ... ... ... мен ... әр қырынан
зерттеген: М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, М. ... З. ... Х. ... ... С. Қирабаев, Қ. Бекқожин, Б. Кенжебаев, Т. Қожакеев, Т.
Амандосов, Ш. ... Т. ... З. ... С. ... ... Ж. Дәдебаев, Қ. Әбдезұлы, З. Бисенғали, Б. Майтанов, С. ... ... Ж. ... Н. ... Н. ... С. ... М.
Барманқұлов, Р. Ыдырысов, Ә. Қалмырзаев, Б. Жақып, сондай-ақ ... В. ... Е. ... Г. ... А. ... Е. ... ... М. Стюфляева, А. Тертычный, В. Ученова, В. Пельт, ... және тағы ... ... ... еңбектері теориялық тұрғыдан
басшылыққа алынды. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... еңбектер мен зерттеулер пайдаланылды.
Жеке публицистер шығармашылығын зерттеуші ғалымдар Т. Бейісқұлов, ... С. ... А. ... А. Мектеп, Н. Қуантайұлы, С. Оспанов, Г.
Сұлтанбаева, Б. Сердәлі, К. Қамзин, Р. Жақсылықбаева, Ш. ... ... ... ... ... мәні. Зерттеу жұмысының нәтижелерін жоғары
оқу ... ... ... ... тарихы»,
«Публицистика өнері», ... ... ... ... ... ... және семинар сабақтардың, журналистік шеберлікке
баулуға ... ... ... ... ... ... ұсынылатын тұжырымдар. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің көрнекті
өкілі, қазақ әскери ... ірге ... ... ... Республикасының Халық Қаһарманы, партизан, шебер көсемсөзші Қасым
Қайсенов, оның шығармашылық жолы және қаламгерлік мұралары, ол ... ... мен ... шығармалар зерттеу нысаны болуға лайық.
Қаламгер шығармашылығын ... өз ... ... ... тың ... мен ... ойларды алға
ұстануымен қалың оқырманға да, әдебиетші, ... ... үшін де ... ... ... ... ерлік аңсаған жас оқырманның сүйікті
жазушысы, жас ұрпақтың аты аңызға ... ... ... Тәуелсіз
Қазақстанның алғашқы Халық Қаһарманы – Ұлттық батыры, ... ... ... ... бар публицист ретіндегі өзіне ғана тән көп
қырлы ... ... көре ... ... ... ... ... аламыз:
1. Қасым Қайсенов қазақ әскери публицистикасында партизан ... ... ... ... ... ... ... әскери публицистикасының
негізін қалаушы.
3. Қаламгердің “Жау тылында”, “Илько Витряк”, ... ... ... ... партизандар” шығармаларының жастарды
патриоттық тәрбиеге баулудағы рөлі зор болды.
4. Қалам ... ... ... тарихында, дәуір үнін,
уақыт ағымын бағдарлап, ... де ... ой ... ... пікір
қалыптастырған, өз заманындағы әлеуметтік, қоғамдық-саяси жағдайларды ... ... ... ... ... Қ. Қайсенов – тарихи шындықты көркемдік шындыққа ұластырған, өзінің
публицистік шеберлігі мен тіл байлығы арқылы ... ... ... көркем шығармаларындағы образ жасау, психологизм,
метафора, теңеу секілді әдіс-тәсілдерді ұтымды пайдаланған ... ... ... ... ... ... ... сөз
ететін мазмұнға бай, пішін жағынан ... ... ... ... ... мазмұн мен пішін үйлесімі тұрғысынан танылған.
7. Қаламгердің 1954-2006 жылдар аралығында республикалық және ... ... ... ... ... мұрасы оның публицистік
шеберлігінің дәлелі.
8. Қалам қайраткерінің стильдік ... баға ... ... ... ... жас ... үшін ... дүние болмақ.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен сыннан өтуі. Диссертацияның негізгі
нәтижелері мен ... ... ... ... және ... ... және аттестаттау комитеті бекіткен ғылыми басылымдар
мен республикалық және халықаралық конференциялар жинақтарында жарық көрді.
Зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... факультетінің мерзімді ... ... ... ... ісі және ... халықаралық
журналистика, менеджмент және жарнама кафедраларының бірлескен мәжілісінде
талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... екі ... ... Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ҚАЙСЕНОВ ӘСКЕРИ ПУБЛИЦИСТИКАСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Қ. Қайсенов әскери публицистикасы – ... ... ... ... ... ... зерттеуші Р. Ыдырысов:
«...әскери публицистикалық шығармаларды ... ... осы ... ... ... ... дейін біздің қазақ баспасөзінің
бетінен лайықты орнын ала алмағандығын айта кеткен жөн. «Знамя» ... ... ... ... Вишневскийдің «Әдебиетіміздің бәрі бірдей
қорғанысқа даяр ма?» [19], – деген публицистикалық ... ... ... шабуыл жасау мүмкіндігі айқын нәрсе екенін ескерткен-ді.
Испаниядағы ұрыстар туралы жазылған Алексей Толстойдың, Илья ... ... ... да ... ... уытты мақалалары мен
очерктері орыс әдебиетінде әскери жауынгер публицистиканың кең өріс ... ... ... біздің қазақ әдебиеті мен журналистикасында әскери публицистиканы
мұндайлық өреге көтеруге әлі ... жоқ еді. ... ... ... ... ... ауыр ... бағдарлай алмаған қазақ
қаламгерлері өздерінің шығармаларында соғыстың басталуы мен ... ... шеше ... [20], – ... ... Р. Ыдырысов соғыс
басталған кезде әдебиетшілер мен журналистеріміздің соғыс ... ... аз ... ... ... ... ... үлкен үлес қосқанын атап көрсетеді.
Сонымен қатар, Р.Ыдырысов: «Біздің аға буын қаламгерлер соғыста өздері
көрген қанды оқиғалардың ... ғана ... ... жоқ. ... ... қолдарына қару ұстап, зұлым ... ... ... ... ... ... ... таққан құрметті
наградалары куә. Олардың ... ... ... да басылды. Мәлік
Ғабдуллиннің, Бауыржан Момышұлының, Әди Шәріповтың, ... ... ... ... ... ... соғыс кезінде газет, журналдарда көп
жазылды. Ал бірлі – жарым мақала, ... ғана ... ... [20, 145 б. ], – деп ... ... ... белгілі бір бөлігі майдан тақырыбын
межелеп жүргендігі ... ... ... майдан тақырыбын беделді
жазушылардың иемденіп алуы жалпы көркемдіктің мүддесіне ... ... ... ... ... ... қазақ жазушыларының творчестволық бағыт-
бағдары туралы мені хабардар ете отырып, Мұхтар ... ... ... тыл тақырыбын, ал Сәбиттің өзі ... ... ... ... ... ... жүргенін айтып еді. Олар келісіп, қазақ әдебиетінің
үш алыбы тақырыпты ... ... ... әдебиетінің үш алыбы тақырыпты
осылайша бөлісіп алыпты. Бұнымыз ... ... ... ... Мен
мұнымен келісе алмаймын. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... табылады деп әдейі арнап, хат жаздым.
Соғыс туралы қазір күрделі еңбектер жаза қою мүмкін емес. Ірі еңбектер
соғыстан кейін жазылады. Тіпті тау ... алып күші бар ... ... де Сәбит Мұқанов бүкіл соғыс оқиғаларының дамуын жалғыз өзі бел шеше
кіріссе де көтере алмас. Сондықтан да, ... ... ... да ... ... ... ... бұл тақырыпты жазып, еңбек еткісі
келушілер мен қабілетті адамдардың бәрі жұмыла еңбек етсін, соғыс тақырыбын
тек бір ғана ... әрі ... ... ғана ... ... [21, 19 б.], – деп ... пікір айтқан еді.
Қасым Қайсенов – сол топтың ... ... ойып ... орын ... Ол өзінің жауға қарсы бүкілхалықтық күреске қосқан қаһармандық
үлесін кітап, мерзімді баспасөз бетіне түсірген.
Алайда, қаламгерге соғыстан ... ... ... қаламға бірден
айырбастау қиынға соқты. ... ... ... ... себепші
болған Жұмағали Саин еді. Бұл жайлы Мұзафар ... ... ... ... де затымен де басқаша. Олай дейтініміз өжеттік пен
өлермендіктің ара жігін анық ... ... ... сөз ... ... сан ... ... сандығында небір асылың болуы қажетін де жақсы
түсінетін. Сыры ішіне сыймаған кісі маза таппайды. Қайсенов ... ... ... ... ұзақ ... ... ... он шақты жыл өткенше де
баспасөз бетінде ләм-мим деген жоқ, мен пәленмін, мен ... деп, ... жоқ, ... да тіс ... ... шалмады.
– Жаз, сенің жалпақ жұртқа жая айтарың бар, – деп Қасымды бол-болдың
астына алғаш алған адуын азамат, әйгілі ақын Саин ... ізгі ... бір ... ... ... ... Менің де
есімде бар: «Қ. Қайсенов алғашқы ерліктерін ... ... ... ұсынды. Ол тұстарда әуелі көркем әдебиет бөлім меңгерушісі, одан
соң бас редактордың орынбасары болғандықтан ... ... ... ... ... ... мәнді, динамикалы оқиғаға бай, оқырманды тартып
алар шыншылдығы басым дүниелерге ... ... – біз де ... жоқ» [7, 59 б.], – деп еске ... ... ең алғашқы кітабы 1954 жылы «Юные партизаны» деген
атпен орыс тілінде шыққан. 1955 жылы ... ... 1956 жылы ... ... ... ... 1941 жылғы күзде алғаш рет тоғыз ... жау ... ... Осы ... ... «Жау тылында» деп аталатын ... ... деп ... бөлімінде «...Жау бізді қоршап
алды... Әй, азғын-ай, егер арамыздан сен қашып ... ... ... ... ... да едік қой. ... мұндай қоян жүрек қорқақ, екі жүзді
екеніңді білген болсам ...Иә, сен ... ... ... ... ... лағнат жаусын!» [22, 12-13 бб.], – деп жазады. Минько ... ... ... бәрі оққа ... ... Қайсенов Панитов
орманында жападан-жалғыз қалады. Бірнеше күн бойы ақ ... ... ... ... ... қабығы астындағы ақ шелін сыдырып, ... ... ... Аштықтан жүре алмай қалған шағында оған Микола
қарт кездесіп, оны аман-сау алып ... ... ... екі ... ... Армияда – командир. Ол Қызыл Армия шегінген кезде колхоз малын Днепр
жағалауынан айдап өтіп кеткенде немістер оның екі ... мен ... ... Содан бері ең болмаса ұлдарымды көрермін деген үмітін ... ... ... ... ... ... ... кезі еді. Микола қарттың
көмегімен есін жиған Қасым қанды көйлек достарымен ... ... ... ... өмір жолы басталады. «Жау тылында» шығармасында
қаламгер ... ... өз ... ... ... ... бірімен-
бірі сабақтасып, бірізділікпен баяндалады.
«Қан майдандағы оқиғалар ойыма түссе, оңашада жылап ... ... ... айна ... өз қалпында қағазға түсіремін. Айттым ғой,
бұл өте-мөте өксікті ... ... Ал ... жағдайда жай бір
әңгіме үстінде өткен-кеткеннің бір қиығы еске түседі. ... ... ... ғана. Тұтас түгел анықтау үшін, ... күн бойы әлгі ... әрі ... бері ойланып, тәптіштеймін. Егжей-тегжейін екшеп,
шайқас өткен жер ... ... ... ... ... Бір
штрихтан екінші штрих туындайды, өзектес қимыл әрекеттер тізіле береді.
Содан ... ... ... ... ... ... рет ... пысықтаймын. Баяндайтын оқиғам барлық жағынан айқындалып, ... ... ауа ... да ... ... сөз, ... біртіндеп аршыласың. Бұдан соң ертегідей сүзіліп шыққан, сөзден
бояу сырын ... ... ... қағазға түсіремін» [7, 60 б.]. Бұл
қаламгердің шығармашылық жолының алғашқы бастауы еді.
Осы орайда, біз ... Р. ... мына ... келтіре кетсек артық
болмас: «Үлкен әдебиет қашанда халық өмірінің белді кезеңдерін, ... ... ... ... ... ... ... айналып өтіп кете алмайды. Ерте ме, кеш пе ... ел ... ... өнер тілімен сөйлеп, ұрпақтар талқысына түспек» [23, 14 б.].
Қаламгердің алғашқы шығармаларының өзінен-ақ публицистикалық стильді аңғару
қиын ... ... ... ... ... ... ... соқпақтары», «Переяслав партизандары», «Жас партизандар», «Жау
тылында» шығармаларында ... ... ... қаз-қалпында, ешбір
бояусыз, фактіге сүйене ... ... Отан ... – бүкіл кеңес халқымен бірге қазақ ұлтының қаһармандық
күресінің отты шежіресі. Ол ... ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысындағы қазақ ... ... ... шығармаға арқау болып келеді, әлі де жазыла бермек.
Бірақ ол ... ... орта қол ... азық ... ... Ұлы ... – өте күрделі дүние. Бұл жайлы А. Кривицкий: «Шынында да ... ... ... жеңіл-желпі бағалауға көнбейтін жан-жақты
құбылыс екенін ұмытпаған жөн. ... ... мен ... ... бас ... ... ... ауыр шындықты мойындауға дайын
болғанымыз жөн» [24, 21 б.], – деп ... Отан ... ... ұлы тарихи оқиғаны бар болмысымен жеткізу,
бейнелеу үшін шебер көсемсөзші, сол алапат айқастың ащы-тұщысын татып, оның
азап-тозағын өз басынан ... ... ... ... ғана ... ... жол табар шығарма дүниеге ... ... осы ... соғыстың
басынан аяғына дейін қатысып, дұшпанмен жан аямай айқасқан, жеңіске ... ... ең ... бірі – ... Қайсенов.
Қасым Қайсенов – соғыс алапатын өз басынан өткерген жан. Сондықтан бұл
құбылыс – қаламгерге үнемі таныс, үнемі ... ... және ... ... Осы ... ... М. Әуезовтің: «Жазушы
қаламынан туған барлық асыл бұйым атаулыны алсақ, әр ... ... ең ... жазушының өзінің жанынан терең орын алған күйлерден
туады» [25, 397 б.], – ... ... ... ... ... басты мәселелердің бірі – ... ... ... ... жүргізген Ұлы Отан соғысындағы
өмір шындығы. Олар жауынгерлердің қаһармандық – ерлік күресі. ... үшін ... ... ... көтеріліп, дүние жүзін дүр сілкіндірген
ерлік шежіресі.
Қазақ әскери публицистикасының даму кезеңдерін алып ... ... ... ... зерттеушілердің назарынан тыс қалып келе жатқаны – соғыстан
кейінгі жылдардағы қазақ әскери публицистикасы. Соғыс жылдарында майдандық
басылым ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығымен толықты. Сол бір сұрапыл
күндердің көркем туындыларда ... ... ... ... М. ... ... жазады: «Бұл шығармалар кезінде туып, майдандағыларға да, тылдағыларға
да қолма-қол күш-жігер берген, рух, ... ... ... жан ... ... Бұлардың бағасы, тарихи мәні кезіндегі өте қымбат үгіттік,
ұйымдастырғыштық, тәрбиелік рөлімен ғана ... ... ... ... ... ... ... танытқыш және этикалық
та эстетикалық мәні бар идеялық көркемдік ескерткіш ретінде де үлкен орын
алады» [26, 169 ... ... аты ... екі ... ... көз ... келеді,
бірі – партизан, екіншісі – қаламгер бейнесі. Қалам қайраткері бойындағы
осы екі ... ... оның ... тұлғасының көзсіз батырлық сипаттары мен
шығармашылық сипатының өзара үндестігін танытады.
Қаламгер публицистік қызметін негізінен 2 ... ... ... – өзі көзімен көріп, басынан кешірген соғыс ақиқаты, майдан шындығы,
партизандар ерлігін қалың ... ... ...... ... ... ... көзқарастарын, ой-
толғамдарын жеткізу үшін баспасөзді ... ... ... оның газет-
журналдарда жария ... ... ... ... – ел ... тұстары, тәртіп, әділеттілік, отаншылдық, адамгершілік, халықаралық
жағдай қайшылықтары туралы әр түрлі жанрлардағы материалдары куә болады.
Қаламгердің проблемалық мақалалары ... ... ... ел ... ісін күшейту, елге сүйек ... ... ... тіл, жер мәселесі төңірегінде ой қозғап, оқырмандарға салмақты
ой айтуы да оның публицистикалық шеберлігінің көрінісі.
Публицистің алғашқы ... ... ... ... ... жағынан жүйелер болсақ, қаламгердің әскери
публицистикасында партизандар тақырыбының қаншалықты дараланып ... оның ... ... ... ... типтері арқылы
ерекше айшықталып тұрғаны байқалады. Қасым Қайсенов әскери публицистикалық
шығармаларының тақырыптық-танымдық ерекшеліктерін қазақ публицистикасында
бұрыннан келе ... ... ... жеткізу проблемасын ашып көрсетудің
шығармашылық дәстүрлі ... деп ... жөн. ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы тақырыбына
халқына танымал болған ақын-жазушыларымыз ... ... ... Әуезов,
Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мустафин, Асқар Тоқмағамбетов, Жақан Сыздықов,
Әбділдә Тәжібаев, Ғабдол ... ... ... ... ... ... ... мен тыл өмірінен әңгімелер мен очерктер, публицистикалық
мақалаларды жиі жазып, газет бетінде еңбекқор ... де, ... де ... ... ... жазады. Олар отандық мәні,
халықтық нәрі бар ... ... ... соғыс жылдарындағы майдан
ақиқатын ашық та батыл жазды. Әскери публицистиканың сыры мен ... де ... ... ... қоғамдық шындықтың арқауы бола
білуінде. Демек, 1941-1945 жылдары бұрынғы Кеңестер ... ... ... аттанған Ұлы Отан соғысы ақиқатын өзекті ... етіп ... ... ... қатарында Қасым Қайсенов есімін біз мақтанышпен
айтамыз.
Сұрапыл соғыс жылдарында майдандық газет ... ... ... публицистика жеңіске қол жеткізудегі жауынгерлер ерлігінің рөлін
айрықша нақтылап көрсеткенімен, ... ... ... адамгершілік-психологиялық мәселелерінің көкейтестілігі қатты
сезіле бастады.
Ұлы Отан соғысын жазып көрсеткенде, кейбір жекелеген мәселелерге ерекше
назар ... ... ... ... ... ... бүкіл
ерекшелігін тұтастай қамти ... жоқ. ... ... ... ... ... – көп ұлттан құралған жауынгерлерге
Отанды сүю, партия мен үкіметке, ... ... адал болу ... ... бейбіт елімізге опасыздықпен шабуыл жасаған Гитлер басқыншыларына,
олардың кекшілдік, өшпенділік сезімдерін өршіту үшін, ... ... ... мен ... ... ... жетілдіруі үшін қызмет етті. Ал соғыс
аяқталғаннан кейінгі ... ... ... осы ... ... ... ... арқылы дамыды.
Соғыстан кейінгі жылдары ... ... ... ... ... еңбектері жайлы белгілі ғалым Р. Ыдырысов: «Майданда
қолдарына автомат алып, ... ... ... ... ... фактілерге толы болады да, шындық суреті сол тұрғыда
айқын көзге елестеп ... [20, 17 б.], – деп баға ... ... алғашқы кезеңіндегі жазбаларында қарулас-
партизандар ерлігін ... ... ... ... ... ... жеткізуге тырысқан. Солардың бірін мысалға алсақ.
Қалам-қайраткерінің «Жау тылында» деп аталатын көркем-публицистикасының
әрбір бөлімі соғыстың шындық суретінен құралғанына көзіміз жетеді. ... ... ... ... ... ... ... штабының бастығы генерал-майор Строкач Киев, Полтава облыстарында
партизандар қозғалысын ... ... ... ... мен комиссар
Сельченконы шақырады. Генерал жаңадан құрылған 8-партизан ... ... ... комиссарлығына Сельченконы тағайындайды.
«Генерал менімен бірге келді де, ... ... ... ... ... сөз ... - ... партизан жолдастар! Жаудың тылына аттанғалы
тұрсыздар. Сіздер ең алдымен уақытша жау қолында қалған ... ... ... Ұлы ... ... ... жеткізіңдер!» [27, 9
б].
Немесе
«– Сіздердің негізгі міндеттеріңіз: жергілікті халықтардан партизан
отрядтарын ұйымдастырып, ... ... ... ... көпірлерді, қатынас
жолдарын, коммуникациялық тораптарды талқандау. Немістердің із-өкшесіне
түсіп, жеке ... ... құрт ... Жаудың барлық күштеріне ... үрей ...... ... ... [27, 9 ... тылында» көркем-публицистикалық шығармасының қаламгер
шығармашылығындағы шоқтығы биік және ... ... 100 мың ... 3 рет ... басылған. Қалам қайраткерінің партизандық жорық жолы
алғаш сәтсіздікпен ... ... осы ... ... деп ... ... ... шынайы баяндалады. «Қалың орман пана
болатын емес. Қаһармандықпен қаза тапқан ... ...... қайнап
кетеді. Осыдан төрт күн бұрын жан-жағымнан аш қасқырша анталаған жау ... ... ... ... ... ... [22, 14 б.], – ... жолдарды
оқып отырғанда соғыс ақиқаты көз алдыңызға келеді.
«Ұлы Отан соғысы – халық қаһармандығының отты ... Оның ... ... ... ... [28, 5 ... ... қазақ халқының тылдағы қажырлы еңбегі, ... ... ... ... ... газет-журналдар беттерінде
көп жазылды. Ал, ... ... ... ... ... ... шексіз сүйіп, қасық қаны қалғанша ... ... ... ... ... бағалы. ... ... ... бірі – ... ... халықтар
достығы, майдандағы жауынгерлердің ... ... ... ... оны ... ... үшін жанын қиюға да әзір екендігі
бейнеленеді. Ол ұлт ... ... ... яғни ... ұлт
өкілдерінің өзара айырылмас, қайыспас достығы мен жанашыр жолдастығы арқылы
береді. Болмаса, достарының бірінің жерін екіншісінің өз ... шын, ... ... сипаттайды.
Қасым Қайсенов басқарған отрядтың бұрынғы комиссары ... ... ... ... арасындағы алау оттар” естелік кітабындағы
қолтаңбасында: ... ... ... досым! Мынау кітап екеуміздің Днепрден
Закарпатьеге ... ... ... ... ... ескерткіш
болсын, біздің қанкөйлек достарымызды, өлісін де тірісін де еске түсірейін.
Аяулы менің досым, туысым (біз бірімізді осылай ... ... бар, ... ... ... айқастарда қашан да қатар болдық, Украина ... ... ... ... және ... ... өзінің ержүрек ұлын
жадында сақтай берсе деп тілеймін” [8, 5 б.], ... ... сөзі ... ... үшін отқа ... өмір үшін өлгенше күрес!”, – ... ... ... ... ... ... ... ерлік көрсетті.
Қалам қайраткерінің “Арманда кеткен ақын” деген көркем публицистикасында
Кереку ... ... ... ... ... ... ... ақын жігіт Қ.
Қайсенов жайлы: - „Қасым, сен туа біткен ... ... ... сен ... ... сенде қайсарлық та, қаталдық та бар. Сен
жастығыңды ала ... ... ... ... ... Сен ... ... командир болып кетуің де мүмкін” [29, 64 б.], – ... оның ... ... көре ... ... ... даласында ерлікпен
қаза табады. Жауынгерлердің Отанына ... шын ... ... елімізді жеңіске жеткізді.
Қаламгер публицистикасы Отанын өзі адал сүюмен қатар, жас ұрпақты соған
баулиды. 1977 жылы 13 ... ... ... ... ... ... жылдар еді”, – атты әскери публицистикалық мақаласында: ... ... ... фашизм-өлім, адамның қас жауы. Фашизм – жарқын болашақ
жауы екенін барша халық енді біледі” [30], – деп ... ... ... Қ. ... ... сәулетті Отанымызды, бақытты
болашағымызды, жарқын жастығымызды қорғаған ... мен жас ... ... бейбіт тілегін бүгінгі ұрпаққа ... ... ... публицистикасында жиі кездесетін: “Екі бірдей балам ... ...... Қазір олардың өлі-тірі екенін білмеймін! Екі
келінім мен ... ... атып ... [22, 22 б.], – ... қанды жас жуған Микола атай, “Вася, өзімнің ... үшін ... Өз ... ... үшін, менің Мишам сияқты апатқа ұшыраған
сәби балалар мен бойынан қайрат кеткен ... үшін ... ... жарайтын адамдар, ер, әйел демей жаумен күресіп, кек алатынын
білемін” [22, 121-122 бб.], – деп ... ... он ... ... ... ... ... қалдым. Мені тастамай ала кетіңіз!” [22, 63 б.], ... ... ... ... бала Коля бейнесі қалам қайраткерінің
публицистикасындағы майдан ... ... ... жауынгерлердің батырлық сом тұлғасы
бар. Отанға деген ... ... ... ... да ... қайсарлық, ерлік жолдастарына деген қалтқысыз қамқорлық
байқалады. Сондықтан ... ... ... жас ... ... тәрбиелеу құралы десек артық айтқанымыз емес.
Елбасы 2007 жылғы ... ... ... ... патриотизм
мен саяси ерік-жігер – жаңа Қазақстанды құрудың аса ... ... – деп атап ... ... ... он бес жылдың ішінде еліміз
дамудың жаңа ... ... ... айта ... ... ... лайықты жол болды, ал біздің бірлескен шешімдеріміз бен ... ... ... болды. Мұның бәрі де, ... ... ... ... біздің отанымыздың, біздің
барша көп ұлтты және көп конфессиялы қоғамымыздың, ... ... ... бар екеніне негізді мақтаныш пен сенімділікті туындатады.
Тарих халық өзінің ерік-жігерін тарихи ауқымдағы жобаларды іске ... ... ... жаңа даму деңгейіне көтерілетінінің ... ... ... [31], – ... ... ... Қ.Қайсенов әскери публицистикасындағы басты
тақырып – партизандардың жорық шежірелері мен олардың ерлігі ... ... жас ... ... ... ... ... Ұлы Отан
соғысында әркім әр ... ... ... болып, неміс фашистеріне қарсы
күресті. Біреу танкист, біреу ұшқыш, ... ... ... ... жаяу ... қатарында жаумен соғысты. Ал, қаламгердің үлесіне
партизандық тиген. Ол алғашында ... ... ... ... ... командирі болып Украина жерінде жауға желке жағынан соққы берді.
Одан кейін Закарпатье партизан ... №6 ... ... ... сол ... ... ... – Қасым публицистикасындағы басты
тақырыпқа айналған.
1955 жылы ... ... ... атты ... алғы ... ақын ... Саин: “Қасым қатынасқан партизандар құрамасының
ертегідей ерлік күндерінің әлі ... ... сол ... осы жылдар
болатын” [32, 7 б.], – деп жазған еді. Расында да кеңес ... ... ... ... ... толы өмірі әлі қанша ғасыр жырланбақ.
“Вася” – Қ. Қайсеновтің Украинада партизан кезіндегі лақап аты.
– Майдан жылдарында жау тылында: “Вася келе ...... ... ... ... ... сатқындар, әсіресе батыс украин
ұлтшылдары бандерашылдар қалтырап қоя беретін ... - ... оның ... ... ... фактімен дәлелді әскери журналист Р.М. Уткиннің сол
жақ жағалаудағы Украинаны азат ету мен ... ... ... ... ... атты ... табамыз.
Чапаевшылар Воронеж майданы әскерлеріне Киевтің оңтүстігінде Днепрден
өтуге көмектесті, өте-мөте көзге түскендер – ... ... ... 27 ... қараған түнде партизандар Днепр арқылы арғы
жағаға 420 автоматшыны ... ... ... Одан ... ... тізе ... ... селосы үшін болған ұрысқа құлшына
қатысты. Тапсырма Днепрдің оң жағына өткел ашып, ... ... ... ... ... ... еді. ... құрамасының командирі И.К. Примак
пен комиссар Е.Д. Ломако бұл ... ... ... 120 адам ... өту тас қараңғы түннен басталған. Жау прожекторлары мен ракеталары
су үстінде ... ... ... ... ... оқ, снарядтарға құрбандық
бере отырып, оң жағаға ілігеді. Григорьевка селосы ... ... ... ... ... де, ... да тар. ... жойқын техникасы
қапелімде қарымды қимыл жасай ... ... ... ... ... тастап,
арғы биікке шегінеді. Түнгі екіде село партизандар қолына өтеді. ... ... ... негізгі күші жеткенше, олар Днепрден өткенше 22-
қыркүйектің сәскесіне дейін ... ... ... Гриненко!, – деп қамығады Қ. ... осы ... ... Сан сынақтан бірге өткен ер еді-ау. Өзі осы ... ... ... ... ... ... көре тұрып, табалдырығын аттай алмай
көз жұмды”. ... ... ... ... үшін ... пейілін
білдіреді. Тарихта болған және қаламгердің әскери ... ... осы ... ... асығыс жазылған қысқа хаттама ... ... ... оның ... “5. ... Армиясын Днепрден
өткізуге командир Қ. Қайсенов, комиссар Гриненко бастаған 120 ... Олар оң ... өтіп ... ... ... ... Совет Армиясының негізгі күші келгенше бекініс ұстады.
№8 Чапаев атындағы партизан құрамасының командирі Примак, ... ... ... құжат Қасым Қайсенов әскери публицистикасы соғыс ақиқатын
жеткізуші ... бір ... ... Одағының екі мәрте Батыры, авиация генерал-полковнигі В.
Лавриненков: “Партизан ... ... ... да адамдары бар екен.
Менің көзіме иықты, төртбақ, ... ... ... ... ... ... қап, бізбен шүйіркелесе кетті. Біздің кім ... ... ... ... ... ... перзенті Қ.Қайсенов бұл
топырақта өз ерлігімен, тапқырлығымен, жергілікті халықпен ... ... ... ... ... [10, 17 б.], – деп баға береді. Бұл 1943 жылы
әуе шайқасында фашистер атып құлатқан біздің батыр ұшқышымыз еді. ... ... ... ... ставкасына апара жатқан жолда ебін тауып
қашып құтылып, партизандарға қосылған. Онда ... Қ. ... ... В. ... ... әуе ... қайта кіріп, Кеңес
Одағының Батыры атағын екінші рет алған.
Қ. Қайсенов публицистикасында партизандар ерлігін бейнелейтін жорық
шежірелерін өз ... ... сол ... ... ... ... ерен ерлігін бізге жайып салады. Закарпатье таулары мен
ормандардағы ... Қ. ... ... ... қимылының
екінші кезеңі. Ол кездің өзі қанды жүзі қара жер қапқалы тұрған фашистердің
зұлымдығы шектен асқан тұс ... Қ. ... ... лақабы Васяға да
“Тяжелый бомбардировщик”, “Амангелді”, “Казахский народ”, – дейтін қасиетті
есімдер қоса айтылатын, жау тылында жалғыз жүрмін деп ... ... ... ... халық қаһары мен қасиеті топталғандай толысқан кез
еді. Сол ... ... ... ... ... бірі болып түсіп,
сан мың адамдық топ болып шыға келді. Тіпті, қасына ... ... алып ... күн ... екі жүз ... жасақтап алғанында сөзбен жеткізгісіз
ерлік. Партизанның көркем публицистикасында соғыс кезеңіндегі кереметтер
жайлы ... аз ... ... бірін Кеңес Одағының ... ... ... ... өткенде”, – деп аталатын ... ... көре ... ... жеті ... украин, словак, венгр
коммунистерін тұтқындап, Полонина Ровная тауының оңтүстік батысындағы жолы
қиын лагерьге қамады. Лагерь төңірегіне ... ... ... кету ... қойыпты. 19 сағатта Қ. Қайсенов бастаған партизан отряды тапсырманы
орындауға аттанды. ... ... ... партизан саяси тұтқындармен
байланыс жасады. Сол жердегі жағдайға қарай Қ. Қайсенов тапсырманы орындау
жағдайын ... ... 19 ... ... 21 ... орындауды
ұйғарды. Бұл уақытқа дейін партизандардың біразы ... ... киіп ... ... ... ... ... тұтқындар әкеле
жатыр екен деп ойлап қалды. ... ... ... ... ... ... ... ғана қаруларын қолдарына алып
үлгерді. Партизандар олардың 24 солдаты мен ... ... ... азат ... ... көбі ... ... қосылды” [9, 259
б.], – деп жазады.
Қ. Қайсеновтің партизан өмірі тақырыбындағы көркем публицистикасының ең
шоқтығы биігі: ... ... ... партизандары”, “Днепрде”,
“Партизан соқпақтары” атты кітаптары. Бұл кітаптардың қай-қайсысында болсын
партизан ерлігін, халықтың батырлық көмек ... әр ... ... түрлі-түрлі штрихпен суреттейді. Мәселен, жау офицерлерін қолға
түсіргенде, олармен сөйлескен кезде, бетпе-бет кездескенде, ... ... ... ... ... ... беттеріне баса
айтады. Фашистерге және олардың қол шоқпары болған сатқын, ... ...... мен ... ... ... бір ... оқиғаларынан байқау қиын емес. Бұл Қ. ... ... ... ... ... тағы бір ... ... тек жаудан құтқарушы ғана емес, өз ... ... ... ... пен ... ... куәсі.
Міне, сондықтан Қ.Қайсенов әскери публицистикасында ең алдымен партизан
Қ. Қайсенов жау тылында Панитов, Хоцкий ормандарында партизан ... ... ... ... жасаған сансыз ерліктері баяндалады. Азық-
түлік киім-кешек, қару-жарақпен күн сайын қамтамасыз етіліп отырған ... ... ... ... әрекеттенген жауынгерлерді бастап жаумен
соғысу мен партизан болып, жау ... ... ... ... ... ... жер мен ... Қызыл Армияны туған ел иығымен
көтеріп, экономикалық, жауынгерлік, моральдық ... ... ... Ал, ... “Ер ... мен бөрі азығы-жолда”, – дегендей, ордалы
жыланның ... ... ... ... ... ... ... азық-
түлікпен, қарумен қамтамасыз етіп, оның үстіне жауға және ... ... ... партизан болу үшін, әсіресе оның взводын, ротасы, отрядын
басқару үшін қаншама күш пен жігер, қайрат пен қажыр ... пен ... ... ... ... ... ... Қайсенов – бойына біткен осындай табиғи қасиеттердің арқасында талай
жауды тәубаға келтірген ... Оған Қ. ... ... ... ... ... сайын көзің жете түседі.
Нақты мысал келтірсек, Қ. Қайсенов пен Николай Михайлович Попов екеуі
партизан отрядын ұйымдастыру ... ... ... ... ... жұқа
мұз жаңа қата бастаған кезде сол жағалауға өтіп, партизандарға қалдырылған
қару қоймасының иесі ... ... ... ... Крячекпен
кездесіп қайтады. Сөйтіп, шала қатқан Днепрден ... ... ... рет ... ... Бер жақтағы Луковец селосына кіре бергенде
олар алты полицайдың ... ... Олар ... ... ... ... ... екеуін етіктерін шешіп, суық сарайға қамап
тастайды.
Ертең бұларды комендатураға апарса, екеуі де ... ... ... ... қашып құтылудың жолын ойлайды. Попов ... ... ... ... “сыртқа” шығады. Қараңғы түн. Қаша жөнелсе, ешкім
ұстай алмас еді. Бірақ ол жолдасын ... ... ... жауыздық деп
есептейді. Ол сарайға қайта кіргенде күзетшіні қарулы қолымен ... ... ... алты ... атып ... ... ... құтылып
кетеді. Партизан отрядын олар осылай күніне бірнеше рет өліп-тіріліп жүріп
ұйымдастырады.
Қ. Қайсенов әскери публицистикасындағы партизандардың ... ... ... ... ... құртуға жау жолындағы жорық
шежірелері де атап ... ... ... ... ... ... ... комендантының жергілікті халыққа жасаған жауыздығында шек
болмайды. Қызыл Армияның саяси ... ... ... ауыр ... ... ... селоға әкеліп кескілеп, адам баласы ... ... ... жан ... Осы ... ... алты
партизан Козин селосының комендантын іздеп келеді. Өз ... ... ... ойлап, Қасымның қаны қайнайды. Комендантты Қ. ... ... ... ... ... ... ... ешбір кешірім
жасамайтын мінезінің белгісі болса ... жау ... ... ... ... бергені біздің
жастарды Германияға айдап әкеткелі ... ... ... естіп, Қасым
бастаған төрт партизан селоға келеді. Жастарды жинап әкетуге ... төрт ... олар ... ... отыр ... соң, ... сонда
барады. Екеуі сыртта қалып, Қ. Қайсенов пен ... ... ... Кірсе бөлмеде төртеу емес, он жеті адам отырады.
“– Қолдарыңды көтеріңдер! Сендерді партизан отряды ... ... ... ... ... салады. Фашистер сасқалақтап қолдарын ... ... ... қолдарын байлап, біріне-бірін матап, Қасым
екеуі сыртқа айдап шығады.
“– Сендер бұл селоға не үшін ...... ... фашистерге
қатулана ақырып, оны Алексеенко немісшеге аударады.
– Фюрердің бұйрығы бойынша село жастарын Германияға жұмысқа ... ... бірі ... Жоқ ... ... ... осы ... бойларыңда Днепрдің
түбіне кететін болыңдар, – деп Қасым қолын ... ... ... ... он жеті ... ұлы ... ... ала жөнелді. Ал Тихомиров
селосының жастары Германияға айдалмай аман ... Осы ... ... ... ... болашағы жастарды жаудан азат ету арқылы партизандар
халық болашағына жарқын бағдар сілтейді.
Қасым ... ... ... ... ... ... жадынан өшпейтін, мәңгі өлмес ... ... ... ... теміржолдың Перечень станциясының тұсында шығысқа, Қызыл
Армияға қарсы кетіп бара ... жау ... ... үшін олар ... ... ... миналар қояды. Қос паровоз ышқына сүйреп бара
жатқан қару-жарақ, қалың әскер тиелген эшелон төмендегі құзға ... ... ұзын ... біздің әскерлерге қарсы әкетіп
бара жатқан қаншама танк, ... ... ... бар. Сол ... фашист солдаттары мен офицерлері қаншама! ... ... ... ... ... ... ерлік! Бұл олардың бір күнде ғана
жасаған ісі. ... ... ... ерлік еңбектердің қаншасын жасады
партизандар. Сондықтан, ... ... ... ... ... Тек, ... біз ... партизан ерлігі жайлы келтірген мысалдардың ... ... Оған ... Қайсеновтің “Бейбіт күнгі кездесуі”
еңбегінде анық ... ... ... атты ... он үш жылдан кейін партизан достары
А.В. Крячек, С.М. Шпитальмен кездесуі терең сезіммен әңгімеленсе, “Сөніп
жанған ... ... ... екі ... ... ... ... генерал-
майор С.А. Ковпактың батырлығы мен адамгершілігі бірдей екендігіне риза
болады. Себебі, С.А. ... ... ... тек соғыс кезінде ғана ... ... ... кейінгі жылдары Қ. Қайсеновтің Москвадағы атақты
дәрігер Филатовқа баруына көмегін ... ... ... Қ. ... ... ... ... естелік кітабында: “Көз алдыма тағы Ковпак
елестеді. Ол туралы бір ... ... ... Жау тылында “Ковпак” деген
жалғыз ауыз сөз фашистердің зәресін ұшырады. Бірде фашистердің ... ... да ... “Кімде-кім Ковпакты не тірідей, не өлідей ұстап
берсе, сол адамға Ковпактың ... ... ... сыйлық беріледі”
делініпті. Осы хабарламаны Сидор Артемьевичтің өзіне ... ол ... ... ... да, ... ... басын сипады.
– Біраз алтын алатын еді,- деп қалды біреу. Оған Сидор Артемьевич “сен
қусың” дегендей сұқ саусағын ... ... ... ... мәз ... ... ... жанрында жазылған бұл жазбалардан батырдың аңғал болатын
мінезіне куә боламыз.
Қасым Қайсенов публицистикасындағы өзі көрсеткен ... ... ғана ... жауынгер жолдастары, олардың қаһармандық қимылын
аспандата ... ... ... ... командирі А.В. Тканконың
“Үшінші десант” атты кітабының “Ажал аймағында” деген бөлімінде “Қасым ... жаны ... ... жас. 23 ... ол ... ... ... орманға түсірілген. Содан Мариновка түбінде және Переяславта
әрекет ... ... ... ... ... ұйымдастырушылардың
бірі болды. 1943 жылы қыркүйек айында сол ... ... ... біздің әскерлердің Днепрден өтіп, Бухрин плацдармын алуын қамтамасыз
етті. ... ... ... ... ... бағыныштылары қалшылдап, тұратын
жыртқыш, баскесер, Мариновкадағы ... ... ... жою ... ... ... ... Қасымға неміс офицерінің куәлігін жасап
береді. Сол құжатпен ол ЮХНО хуторына сәтімен жетеді. Старостадан жұлқынып
тұрған екі ат пен ... ... да ... ... Мариновкадағы
комендатураға жетіп барады… Комендантқа кірген ... ... ... оны
атып салады да, үстелдегі құжаттардың қолына ілінгенінің ... ... ... да, ешбір қорықпай-үрікпей кабинеттен байсалды шығып ... ... ... ... селодан шығып кеткенде көтерілді”,-
деп оның ... ... мен ... ... баға ... азат ... селолардан отрядқа қосылушылар саны күннен-күнге
артады. ... ... ... деген шексіз өшпенділік бар ... де олар ... ... партизан өмірін, қару-жарақ жайын білмейді. Топ
командирлері ауылға ... ... ... ... ... сол ... ең алғашқы сабағын Қ. Қайсенов
бастап жүргізеді. Ол ... ... ... ... ... аяқтай келе: “Осы операцияда жеңісті қамтамасыз еткен нәрсе не?”,
- деген ... ... және ... бұл ... өзі: “Ол ... ... қарай
жаудың психологиялық халін анық білу, ... ... ең ... әрине
тапқырлық”, – деп жауап береді. Бұл Қасымның партизандық жорық жолдарынан
көкейге түйген өмір шындығы, яғни ... ... Отан ... ... ... 150 қазақ, Белоруссияда 1500
қазақстандықтар партизан отрядына ... жау ... ... ... ... ... 55 украин партизанына, 73 белорус
партизанына Кеңес Одағының Батыры атағы ... ... ... ... ғана ... сан ... ... ішінде Қасым Қайсеновтің аты
ерекше аталады.
“Жылдар ... ... ... мен ... ... ... ... уақыт болды. Бірақ мен өзімді жауынгер, ... ... ... ... ... ... Ауыр ... әлі күнге дейін кәрі солдаттың түсіне кіреді. Ол ... ... ... да ... Оны ешқашан ұмытуға болмайды.
Сондықтан әркім өзінің жауынгерлік сапында болып, жұмыс істеп, күресе, жеңе
білуі ... Бұл ... Отан ... ... ... [22, 268 б.], –
деуі өмір шындығы. Бұл публицистикасында өз ... ... ... ... ... ... адал еңбегімен, ел ерлігін, адамдар ... паш ... ... ... ... ... ... болды. Рас, бұл тақырыпқа Әди Шәріпов, Тоқтағали Жангелдин,
Жұмағали Саин ... ... да ... тартып атсалысты. Бірақ, Қасым
Қайсенов тынбастан, басқа тақырыпқа аумастан, өмір бойы ... ... ... ... ... ... ... көп баяндаған жалғыз ғана
Қайсенов. Оның ... сан ... ... ... да ол : ... ... бар; бірі – ... бірі – Украина”,– деп гуманистік
мақтанышпен орынды түрде айтады.
Ұлы Отан соғысы кезінде Украинада ... ... ... ... аса ... ... ... жазып қалдырғандар көп емес. ... ... ... ... ... партизан құрамасының атақты командирі С.А.
Ковпак 1949 жылы жазған “Путивильден Карпатқа ... ... екі ... ... ... ... ... атақты командирі А.Ф. Федоровтың
1986 жылы жарық көрген “Астыртын обкомның қимылы” және ... ... ... ... командирі П.П. Вершигораның “Ары таза
адамдар” атты кітаптарын атауға болады. Бұл ... 1947 жылы ... ... ... Бұлардың бәрі де қарамағында мыңдаған
адамдары, жауға жұмсайтын ... ... ... ... бар ... еді. Сол сияқты атақты кітапты жаумен шайқасқа қатысып, ... ... ... шығып жүрген қатардағы партизан отряд командирлерінен
жазған-жалғыз Қасым Қайсенов. Қазақстанда Қ. ... өзге ... ... ... ... ... ... қайраткерінің публицистикасындағы партизандар ерлігінің жазылуы
қарапайым, өмірден орын тепкенді ... шын ... ... қара ... ... емес – мәнді, мәнерлі ... ... ... ой ... сөз ... ... ... көтеріле түскенін көреміз.
Қасым Қайсенов өз шығармашылығы туралы былай деген еді: «Мен басымнан
кешкен ... ... ... негізгілерін жаздым, ештеңені алып-
қоспадым, патриот болған, сатқын болғандардың да аты-жөндерін ... ал ... ... артық-кем айта берсе, оларға төреші болып нем
бар? Тек ... ... [34, 3 ... ... ... ... партизандар өмірін, ерлігін,
азаматтығын неғұрлым біле ... ... ... ... басына тағдыр
силаған бақ пен мойнына тарих артып отырған парызы ... ... ... баспасынан жарық көрген «Партизан Қ. Қайсенов» деген кітапта
жазушы Ә. Нұршайықов: «Ол Отан ... ... ... бітіп, жеңіске
жеткеннен бері 50 жыл ... адал ... ел ... ... достығын
жазған кітаптармен жас ... ... ... ... ... ..... ... партизан өмірін көп ... ... ғана ... [7, 83 б.], – деп ... ... ... 23 ... еді. 1941 жылы 19-қарашада тоғыз
адамдық десанттар тобын басқарып жау ... ... 1944 ... ... дейін
партизан қатарында болған майдангер Қ. Қайсеновтің жау ... ... әр ... әр ... ... ... толы.
Қасым Қайсенов әдебиетке кеш келген қаламгер. Ол соғыстан бұрын және
соғыс жылдарында шығарма жазбаған. Сонымен ... ... ... ауыр
жаралы болып қайтқан еді. Соғыстан кейін де сол ... ... ... ... ... өткізді. Ауыр сырқатпен де соғыстағыдай
ерлік жасап, табандылықпен ... ... ... ... ... өлім мен өмір айқасқан сәтті өз
басынан кешірген қиын тағдыры және жау ... ... ... төрт жыл
бойы көптеген жан алысып, жан беріскен оқиғалардың ортасында жүруі болса,
екінші себеп; үлкен ... ақын ... ... ... алып ... ... ... Мүсірепов, Тайыр Жароков, Қасым Аманжолов сияқты т.б.
көптеген ақын-жазушылармен таныстыруы болды.
Қасым Қайсеновтің қазақ ... ... ... 1955 ... яғни
жеңістен кейінгі он жылдан соң ғана ... ... ... аты – ... ... ... қалам қайраткерінің орыс тілінде 1954 жылы „Юные
партизаны” кітабы ... ... еді. Сол ... ... дейін Қасым
Қайсеновтің қазақ, орыс, украин, қырғыз тілінде 34 кітабы шықты. Қаламгер
шығармашылығы ... ... ... шығарылған әңгімелерден таза,
публицистикалық сипаттағы соғыс күндерінің, партизан ... ... ... ... ... атты ... осындай ерекшелігі
бірден көзге түседі. Осы кітаптағы “Днепрдегі кездесу” атты ... ... “1943 жыл. ... ... ... ... қараған түні Чапаев
атындағы партизандар құрамасы Хоцкий орманында жым-жырт ... [22, ... ... ... айы, ... яғни нақты фактісі бар. Профессор ... ...... бір ... ... тек ... жағынан алып бағаламайды, оны практикалық рухани рольдік, парасаттық
жағынан да ... ... ол ... адам ... ... өзара бірлікте алып қарайды. Публицистика – нақтылы өмірден
орын алып отырған ... ... ... ... ... ... сол
туралы дұрыс ұғым қалыптастыруға ықпал ... Яғни ... ... нақты оқиғаның жанры” [35, 224 б.], – деген пікіріне сүйенсек,
қаламгердің ... ... ... сарынын аңғару қиын емес.
“Менің кітаптарым қалың болғанымен, роман да, повесть те ... ... Мен ... не кештім, не қойдым, қарулас достарым не істеді,
соны суретке түсіргендей жаза бердім. ... ... кісі ... ... тағы ... ... өзгеріссіз келтірілген. Сондықтан барлық
кітабымды бұрынғы партизан ... ... ... кешкен оқиғалары,
естеліктері және Ұлы Отан соғысы кезіндегі партизан қозғалысы ... ... деп қана ... ... [36, 5 б.], – ... ... ... жазбалары жайында. Қалам қайраткері әскери публицистикасы өзара жалғас,
бір желідегі жорық шежірелері. Ондағы ... де ... тек ... бөлек, оқиға сипаттары әр алуан болып келеді.
Бұл туындыларда дұшпан зорлығына ашынған кеңес халқының қаһармандық
ерлік ... ел ... үшін ... қиған халық батырларының шынайы, табиғи
тұлғасы суреттеледі. Фашистерге қарсы астыртын ұйым ... ... жау ... ... ... ... басын тігуінен, радистка
Зина Крестьянинованың фашистердің қолына маңызды мәліметтерді түсірмеу
ниетімен жас ... ... ... ... рухы елес ... ... ... деп аталатын еңбегінде жергілікті халықтың ... ... ... қаталдығы, партизан отрядтары мен жасырын
ұйымдарға риясыз көмектері өте ... ... ... әр ... ... ... ... фашизмге қарсы күреске ұйымдастырған
рөлі бірден-бір дұрыс шешімін тапқан. “Партизанның анасы“ атты ... ... ... бір ... Өлсем өлермін, өлмесем балама
жетермін. Дарға асылған шалымнан ... ба?” [22, 99 б.] – ... ... ... ... көз алдыңызға қайсар да, өжет баласы, Отаны үшін
жанын қиюға даяр аналар бейнесін елестетеді. Ол ... ... ... ... ... отрядының командирі ұлы Константин Спижевойға Григоров
селосын фашистердің басып алғаны жайлы ... ... ... ... ... ... қолынан алып қалған анаға
алғысын ... ... ... ... қару ... партизан отрядына қосылды”
[22, 101 б.] – деп ... Бұл ... ... ... да ... ... ... сомдалған.
Қаламгер публицистикасын сөз еткенде, оның жорық шежірелерінің дәл ... ... ... жолдарының күнбе-күнгі оқиғаларын қойын дәптеріне дәл
түсіріп отырған-ау деген ойға қаласыз. Осы ойымызды 1967 жылы ... ... ... ... бір ... ... есте ... оқиғаларды сарғайып
тозығы жеткен қойын дәптеріме сүйене отырып жаздым. Әзірше ... ... ... ... ... көйлек партизан достарымның аты-
жөндері сол күйінде жазылды” [36, 4 б.], – ... ... алғы сөзі ... “Партизан достарымның ... ... ... бір ... я повесте аталған адамдар екінші бір повесть,
очерктерде тағы кездесіп отырады. Олар: ... ... ... Иван
Кузьмич Примак пен комиссары Емельян Демьянович Ломако, ... ... ... ... ... пен ... ... Семен Григорьевич
Власенко, ерлі зайыпты Николай Мхайлович пен Мария Михайловна Абраменколар,
партизан отрядының комиссары ... ... ... мен ... ... ... ... партизан құрамасының бас дәрігері Алексей
Васильевич ... пен ... ... Иванович Розовик және басқа да ... ... ... кейіпкерлері ретінде әр алуан шығармаларда бой
көрсетіп отырады. Біздіңше мұндай ... осы ... бір ... ... ... яғни өмірде болған екенін көрсетсе, екінші
жағынан қаламгер публицистикасының жазылуындағы ... пен ... ... ... ... ... тақырыбындағы шығармаларын оқып отырып,
көркем суреттеудің кәдуілгі үлкен шығармаларға тән стилін байқауға болады.
“Жау тылында” атты шығарманың “Алғашқы ... ... ... ... бәрінен айырылып, орман ішінде жалғыз қалғанын баяндайды.
Аштықтан өзегі ... ... ... ... ... ... ... түс көреді. Түсіне ағасы Рахымбек кіреді. Өзінен бір жас ... ... ... ... ... өскен ағасын, Сақыпзада, Шәмшия,
Күлзапыран атты қарындастарын, Қабдылқайыр, Қадылбек деген інілерін көреді.
Жазушының шегініс ... ... ... ... ... осынау бір
тұстарынан есте қаларлық суреттері көркем ... ... ... ... ... шежіресін жазған озық шығармасының
бірі болып саналады. Неміс басқыншыларыныің зорлық-зомбылығы мен ана ... ... ... ... ... суреттеледі. Қаламгер оқырманына
түсінікті әрі нанымды болуы үшін ... ... ... ... оқиға
барысында кейіпкерлерді үнемі іс-әрекет үстінде көрсетуге ... ... ... арқылы жаулардың озбыр бейнелері көз алдыңа келеді.
Соғыс кезінде қазақ халқының ... ... ... ... майдандағы ерлік істері жайлы газет-журналдар беттерінде
көп жазылды. Ал, ... ... ... ... Украина
Республикасының жерін шексіз сүйіп, қасық қаны қалғанша жаумен алысқан
жауынгерлер ... ... ... ... ... ... тақырыбының бірі – ұлттар достығы, халықтар
достығы, майдандағы жауынгерлердің ... ... ... ... оны ... ... үшін жанын қиюға да әзір екендігі
бейнеленеді. Ол ұлт ... ... ... яғни ... ұлт
өкілдерінің өзара айырылмас, қайыспас достығы мен жанашыр жолдастығы арқылы
береді. Болмаса, достарының бірінің жерін екіншісінің өз жеріндей шын, ... ... ... жылы 4 ... ... жас» газетінде жарияланған «Ағалар
туралы аңыз» атты өмірбаяндық ... ... ... жылдары Әліби
Жанкелдинмен кездесуінде бастығы Ғарибжан Досымбеков оны ... ... деп ... Сонда: «Енді ойыма Украинаның облыс
орталығы Каменец-Подольский қаласы есіме түсті. 1941 жылы маусым айының ... ... күні еді. Дәл осы күні ... ... ... курсанттарына
Амангелді киносын көрсетті. Барлығымыз тұнып, көріп отырмыз. Батыр ... ... ... ... ... ... ... Ол көз ғана емес,
асқан қол мергені. Батырдың жеңісіне айқайлап қол ... ... ... ... ... жүдеп қаламыз. Дәл осы айқастарда қиын-қыстау
кезде жұрты оған қол ... ... ... ... ... ... Дәл осы
айқастарда қиын қыстау кезде жұрты оған қол ұшын бере алмағанына бойымды
өкініш ... ... ... ... ... адамдай сезінемін» [37], –
деп ой түйеді.
Осы киноны көргенен кейін жүздеген жауынгердің ішіндегі ... ... ... ... ... ... батыры генерал С.А. ... ... ... деп атап ... Ә. ... сөзімен айтсақ,
«...Сол бір қайтадан қаулай бой көтерген ұрпақтың қаршадайынан ауыздарына
әкелерінің аты ... ... де, ... айтып, күнде табынып өскен, ... ... ... ... ... ... ... алдымен
айтыларының бірі – Қасым Қайсенов. Сонау дүрбелең күндерде ... ... өзі ... ... ... ... қаралай қалтыратқан Вася
партизан. ...Оның өмірін, ерлігін, азаматтығын, ... ... ... ... ... ... ... басына тағдыр силаған бақ пен мойнына
тарих артып отырған парызы қапысыз қаныға ... [7, 5 ... ... ... „Мен неліктен соғыс жөнінде жазып жүрмін?
Өйткені, соғыс адам өміріндегі ең бір дүр ... жан ... ... адам ... ... ойша ... қана ... Майданды ой
жүзінде елестету егер де ол ақиқаттан биік тұрса, жақсы, бірақ ... ... ... биік ешнәрсе де жоқ, сондықтан ақиқат шындықты
талап етеді. Сіздер ... ... кино ... соғыстың көріністерін
көріп жүрсіздер, бірақ сіздер оның ішкі мән-мазмұнын кинодан да, ... көре ... ... көптеген жазушылар мен өнер қызметкерлері соғыс
туралы шындықты, ақиқатты көрген жоқ, ... де ... ... ... ... ... ... сай келмейді” [21, 13 б.], – деген еді.
Осы тұрғыдан ... ... ... өз шығармаларында соғыстың
шындығын, ... ... ... адал ... ... ... сол сұрапыл
соғыстың адам тағдырына әкелген ... өз ... ... ... шығарманың мұратына орай соғыс зардабын шынайы баяндаған суреткер.
Осы майдан шындығы туралы Бауыржан Момышұлы: „Соғыста ... табу ... ал оны ... ... одан да ... ... ... ақиқатқа жету –
бұл өте үлкен проблема” [21, 14 б.], – деген еді.
Қасым Қайсенов өзінің азаматтық ұстанымын, өмір ... ... ... ... ... ... ... уақытта жазылған
шығармалары арқылы таратып, негіздеп ... Ол ... ... етер ... ... ... оның ... ғибраты ұрпақтан ұрпаққа жалғасып жататын
үлкен өмір өнегесін үлгі етті.
Қасым Қайсенов әскери публицистикасында ерекше атап өтер ... ... ... ерлігінің жазылуы. Ұлы Отан соғысы кезінде ересектермен
бірге он ... екі ... ... ... де ... қарсы
күреске шыққаны мәлім. Осы бір шындық қаламгердің ... ... ... ... тапқан. Қасым әскери публицистикасындағы балалар
тақырыбына негізінен “Жас партизандар” мен “Жау ... ... ... ... ... сарынды аңғарамыз.
“Жас партизандар” повестінің кейіпкерлері – 14-15 ... ... ... ... пен Микаило Яковленко. Ильконың әкесі – ... егіс ... ... ... істейтін Григорий Васильевич
Витряк, шешесі – Мария Исаковна. Фашистер ... ... ... күннің
ертеңінде мектеп жанындағы алаңға дар ағашын орнатып, үшінші күні Ильконың
әкесін ... ... ... ... тағы он бір адамды асып өлтіреді.
Әкесінің асулы тұрған кейпін көргенде Ильконың жаны езіледі, егіліп көз
жасын көлдетіп жылайды. ... көл боп ... көз ... әке ... келер
ме, келіп ұлын көрер ме? Балаң жігіттің кеудесінде арыстай ... ... Ол ... ... ... Сол күрестің қилы-қилы кезеңдерінен
өтеді. Ақыры әке кегін, ана кегін ... ... ... ұстап беріп,
анасын қудалап минаға жыққан опасыз ... ... ... ... қашып бара жатқан жолында қолға ... ... ... Илько тапқырлығы мен батырлығының нанымды суреттелуі
көпті көрген партизандардың ... ... ... ... қарауы,
батырлықтарына әділ баға беруінен де көрінеді.
Қасым Қайсенов публицистикасына ең ... ... ... ... ... ... ... – балаларды фашистерден қорықпай, оларға қарсы
қаймықпай ... ... ... ... не? ... ... арқылы бұл
сауалға жауап іздесек ата жауға деген ыза-кек, Отанға деген ... ... ... байқала бермеген ғаламат ... ... ... сол ... рухтанып, ерлік жасайтынын
байқаймыз. Қасым публицистикасы балалар тақырыбындағы ең алғашқы кейіпкер –
Илько Витряк сияқты жас ... оқ пен ... өмір мен ... ... ... ... ... алға қойған мақсаттан айнымаған байыптылығы
мен батылдығы, тапқырлығы тәнті етеді.
Бұдан шығар ... ... ... ... ... ... жазылуы, яғни балаларға Отан деген ұлы ұғымның тек
от басымен шектелмейтіндігі, ... ... ... мен ... қалың
ормандары сол Отанның бөлінбес бөлшегі ретінде партизандардың ... ... ... ... ... ... екенін жеткізуімен
құнды болмақ.
Қ. Қайсеновтің публицистикасындағы балалар тақырыбының жазылуы өзіндік
өмір материалдарымен тартымды. Яғни шығармаларының ... ... ... ... ... ... кейіпкерлері өзімен бірге өрт ішіне еніп,
өртпен арпалысқан, сан сұрапылдан шыңдалып, суырылып өткен өзгеше тағдыр
иелері. И. ... пен И. ... И. ... пен В. ... да сол сияқты
басқа да толып жатқан кейіпкерлер қаламгердің майдандас жолдастары болған.
Қалам қайраткерінің ... ... ... ... бірі – ... тылындағы бала”. Бұл жазушының өмірден
көргендерінің бір парасы, яғни ... ... ... ... ... ... ... ұласып, шиеленісіп жатады. Оның
себебі, сол тұстағы өмірдің қым-қуат аласапыран болуына байланысты. Кешегі
Отан соғысында ойда ... ... ... он ... ... басынан
кешкендері, көрген түйгендері сондықтан көп. Серік пен өз баласы Бористі
фашистердің ... аман алып ... ... Анна ... да
аналық махаббаты, балалар үшін басын ажалға тігуі ешкімді де селсоқ
қалдырмаса ... ... ... екі ... бауырына қысып, бұтақты жуан
талды паналап тұр. Не ... ... Осы ... ол неше ... бері ... ... „Енді поезбен жүре алмаймыз. Біреуді біреу біліп болар емес.
Төңіректегі ... бәрі ... ... ... ... бірер күнде азығымыз
да таусылады, сонда не істемекпін? Жаяулап қанша жерге ... Егер ... ... ... ... қалсам не боламын?” дәл осы ақырғы сұраулы
ойға келіп тоқтағанда, оның денесі тітіркеніп кетті” [38, 82 б.]. Біз ... ... ... ... ... ... партизандарға қосылып,
жауға қарсы күрескен балалар мен партизандар біздің еліміздің сарқылмас
қуат-күшін, ... ... ... ... бала” шығармасын көркем публицистика екеніне
Ахат Жақсыбаевтың „Қайтпас қайсар” деп аталатын сұхбат-әңгіме ... ... ... ... ... „- ... ... „Жау тылындағы бала” дейтін
көлемді повесіңізді кезінде оқығанбыз. Күні бүгінге ... ... ... шығармасы. Сол повестегі оқиғалар өмірде болған ... ... ... туған дүние ме?” [39, 296 б.], – деген сауалына
Қайсенов: «Сен өзің ... адам ... Мені өзің ... ... деп ... ... жазу үшін ... ойдан кейіпкер, оқиға табатын жазушы деп
ойлайсың ба ... ... ... ... ... солай жаздым. Ойдан қосқан
ештеңе жоқ» [39, 296 б.], – деп ... ... ... ... ... командир болған. Ол 1941 жылдың мамыр айында әйелін елге жіберіп,
баласын шекараға ... ... өзі ... ... ... ... Бір айдан соң соғыс басталып, Серіктің әкесі майданға аттанады.
Офицерлердің отбасын поезға ... ... ... Жау олар ... ... ... Серіктің анасы Жамал осы жерде қаза табады.
Қаза тапқан анасының жанында отырған ... ... бір ... қызмет
атқарған комиссардың әйелі Анна Ивановна өзінің ... ... ... ... ... ... ... ары қарай олардың майданда көрген қиыншылықтары
мен екі баланың партизандар ... ... ... ... ... ... ... әлгі екі бала да біраз тапсырманы орындады.
Кейін сол ... кім ... ... ... – ол жағын білмеймін. Соғыста
талай жақсылар кетті ғой, талайынан айырылып қалдық» [39, 298 б.], – ... ... Бұл ... ... ... шынайы шындықты,
балалардың ғажайып ... ... ... бірі. Жекелеген
кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы барша кеңес халықтарының ынтымақтастығын,
бірлігін сипаттап ... ... жету ... ... пен ... ғана мүмкін болғанын дәлелдейді.
Қасым Қайсенов әскери публицистикасын саралай келе ... ... ... Қайсенов әскери публицистикасы бізге адам баласының
ешқашан да қорлыққа, құлдыққа, зорлық-зомбылыққа көне ... ... ... көрсетеді.
Екіншіден, адамзаттың ар-намысын аяққа таптап өтуге тырысып, жер шарын
жаппай ... ... ... ... ... ... әлгіндей шындықты ескермеуінен екенін жете танытады.
Қасым публицистикасындағы балалар тақырыбының ... тағы ... ... ... ... келуін, олардың өсу, тәжірибе
алу ... өте ... ... ... қоса, балалар
тақырыбындағы Қ. Қайсенов шығармаларының қай-қайсысы болса да ... ... ... де ... ... ... публицистикасындағы балалар тақырыбының
жазылуынан балалардың қашанда жақсылыққа, ізгілікке, әділдік пен ерлікке,
барша ... ... ... ... ... ... ... алдынан әрқилы
кедергілер, тағдыр тауқыметі мен ауыртпалықтар жиі ұшырасады. Әйтсе де, ... ... ... ... ... ... ... мықты
азамат болуға ұмтылған балалар ешқандай қиындықтан мойымай күресе жүріп,
көздеген мақсаттарына жете ... ... ... ... ... ... тигізген соғыста да, бейбіт өмірде де ... ... ... ... ... ... жарқын болашаққа
құштарлығы бүгінгі балаларды да енжар қалдырмайды.
Біз жоғарыда талдап өткен Қ. ... ... ... ... ... ... бір ... балалардың көркем
шежіресі. Бұларды жазу арқылы қаламгер ... ... ... үстінен
түсті. Ол соғыстың Отандық сипаты, бабасы, әкесі, баласы, шеше-қыздарына
дейін жауға қарсы түгел күрескен кеңес ... ... ... ... Қайсенов әскери публицистикасындағы балалар тақырыбы оның
жетпісінші жылдардан бастап мерзімді баспасөзде ... ... мен ... сұхбататтарында жалғасын тапқан. Алайда, ол ... ... ... сөз ... Қ. ... ... жас партизандар тақырыбы өмір
шындығы нәтижесінде дүниеге келгеніне біздің жоғарыда келтірген мысалдар
дәлел. Бұл ... ... С. ... ... ... ... украин
балалары өздерінің әке-шешелерін, аға-інілерін, апа-қарындастарын тауып
алып, ... ... ... ... мерт ... қай ... жатқанын
біледі, тірі тарих деген осы емес пе?» [7, 85 б.], – деп ... ... ... ... ... ... балалар тақырыбы:
Біріншіден, балаларды Отансүйгіштікке, екіншіден, батырлық пен ерлікке,
үшіншіден, адал және шыншыл ... ... ... патриоттық рухта
тәрбиелеуде үлкен рөл атқарады.
Қалам ... ... ... ... ... қарапайым, өмірден орын тепкенді өңдемейді, шын қалпында ... ... ... ой ... сөз саптауы жатықтанып,
көркемдік сатыға көтеріле түскенін көреміз.
Қ. ... ... ... ... мазмұны – оқырманға
партизандар ерлігін жеткізуге арналды. Яғни өз ... ... сөз ... сұм ... ... көз ... ... қадірін ұқтырды, халықтар достығын паш етті, жау жүрек қазақ
батыры образын танытты.
Мәселен, «Ардагерлер әңгімесі» атты ... ... Ұлы ... ... ... ... ... жұлдыз» орденімен наградталуы
тақырыпқа арқау болады. Мағзом Көшековтың ерлігі соғыс жылдарында «Правда»
газетінде жарық көрген. ... ... ... ... бұл ... «Мен бар күшімді салып дзоттан басымды көтеріп шыққаным мұң ... ... ... бір ... мен тұрған дзотқа тірелген кезде гранатпен
тұмсыққа ... ... кеп ... Ал, өзім ... қайта құлап түстім»
[40], – деп жазады. ... ... ... бір танкісін жайратады. Өзі не
істерін білмей тұрған оны жолдастары ... ... ... ... ... ... де бар ... «Әлгі корреспондент менен әр
нәрсені сұрай бастады. Аты-жөнімді сұрап ... ... ... ... ... не ... ... едім, ол түсінбеді. Бір қазақтың кіші
лейтенантын шақырып сөйлесті. Сөйтсем, корреспондент ... ... ... ... тұр ... Корреспондентке қазақ лейтенанты не айтқанын осы
күнге дейін білмеймін» [40], – ... ... өз ... ... ... ... ақиқат сырын көрсетсе, екіншіден, орыс тіліне ... ... ... кіші ... қазақтың көмегінің тигеніне көзі
жетеді. Осы тақырыпқа сарындас ... ... деп ... көркем
публицистикасы да орыс тілін нашар білетін ... ... ... ... сөз ... Мұнда соғыстағы солдаттың жан-дүниесінің
неше бір тебіреністері, адалдық пен ... ... пен ... ... ... пен енжарлықтың, ара-қатынасы туралы ... мен ... ... ... қалдырмайды.
Белгілі қаламгер Сағи Жиенбаев: «Сонда біздің халқымыз ... ... ... Ең ... өз денесін оққа төсеп, бізді қорғап ... ... ... ... ... ... адал ... аяулы ағалығы
үшін! Жас ұрпақтар ынтыға оқитын, ертегіге бергісіз қызық хикаялары үшін!
Бұған Қасымның адам мен ... ... мен ... ел мен ... ... ... үлкен жүрегін қоссаңыз көз алдыңызға
бір алып адамның асқаралы бейнесі ... еді» [7, 85 б.], – деп ... ... ... ... публицистикасының ерекшеліктерін:
1.Өмір жаңалықтарын, болмыс табиғатын шебер суреткерлік түсінікпен
түсінген. Көсемсөз ... ... пен ... құрылған. Сондықтан да
көсемсөзшінің ... ... пен ... ... сабақтасып,
үйлесім тапқан. Бұл қаламгердің дүниетанымын, өмірге оптимистік көзқарасын
аңғартады.
2. Қасым Қайсенов ... ... ... ... оның ... ... ... мәні ерекше.
3. Қаламгердің публицистік шеберлігі болған оқиға ... ... ой ... ... ... жасауда, әлеуметтік маңызды ... ... ... ... ... Қалам қайраткерінің публицистикасында қалыптасқан тіл-стиль
ерекшелігі деп танылған қысқа сөйлем құрылысы, нақты ой, ... ... ... ... ... сипаттарды кеңінен қолданады
5. Көсемсөз үлгілерінде замана тынысы, өмір шындығы боямасыз ... ... ... ... проблемалық, идеялық бағыт-
бағдары, ауқымы кең, ... ... ... ол үн ... публицистикалық, тіпті, азаматтық позициясын білдірмеген ... ... ... да ол ... ... мәселе, өмірдің
қыры мен сыры, көлеңкелі жақтары мен қалтарыстары, ... мен ... мен ... жоқ десе болады.
Қ. Қайсеновтің соғыстан кейінгі жылдары асынып жүрген бес ... ... ... ... бұл республикадағы ең үлкен мекеме.
Әлі соғыс ... жоқ. Өзің ... ... ... ... қан төгіп
жатыр. Ал, біз болсақ мұнда аянбай қызмет істеп майдангерлерге қолымыздан
келгенше жәрдемдесуіміз керек. Сен ... ... Енді ол ... құрғырға
сен бармайсың. Осы көп тапаншаның енді қанша керегі бар? ... ... ... ... ... ... ... ерекше бөлімге
тапсыру керек. Анау планшет, дүрбілеріңді үйіңе тастап кетсең де болады»,-
деген ... ... ... Осы ... қаламгер өзінің майданға қашып
кетпек болғанын да ... әрі ... ... ... ... ... ... суретпен бейнелеу бар.
Түйіндей келгенде, Қасым Қайсенов әскери публицистикасы ... ... ... ... ... жазуда өзіндік бағыт
қалыпастырды;
Екіншіден, қаламгер соғыстың шындығын, соғыстың ақиқатын айтуға ... ... ... жас ... Ұлы Отан ...... отты шежіресі екенінің бір дәлелі болды.
1.2 Қасым Қайсенов көркем публицистикасындағы соғыс шындығы
Ұлы Отан соғысы ... ... ... ... ... соғыс тақырыбы көптеген қаламгерлеріміздің шығармашылық
ізденісіне жол ашты. Қалам қайраткерлерінің осы ... ... ... ... ... баюына үлкен үлес қосты. Бұл
шығармалардың негізгі желісі – Отансүйгіштік, патриоттық ... ... ... Қызыл Армияны асыра мадақтау пафосы кейбір ... ... ... ... ... келтіргенімен, соғыс тақырыбы сол
кемшілікті ... ... әсер ... Ол ... 15 одақтас
республикадан құралған ұлы держава КСРО құлайды дегенді ... ... ал ... ... ... болжам жасаса да, ондай ... ... Яғни ... – сол ... ... мен ... ... танытып отырды. Осы тұста қаламгерлер ... ... ... ... сөз етті дегенде, сөз жоқ жеңістің
оңайшылықпен келмегенін айта ... ... ... сан ... ... ... ... жауынгерлердің әр алуан қырларын ... ... ... ... болады.
«Соғыс туралы айтылып та, жазылып та жүр. Өз басым соғыс ... сөз ... ... ... қап ... «Соғыстың
басталарын, кіммен соғысатынымызды, оның нәтижесі не ... ... оны ... қалыппыз» деушілерге мүлде қосыла алмаймын, бұның бәрі –
тарихи шындықты бұрмалау. ... ... ... ... тек ... толық болмағандығы, әскери кадрлардың ... ... ... ... ... ... ... стратегиялық-тактикалық
әдіс-тәсілдерін жетік меңгерген әскери қолбасшылардың өте аздығы «жығылған
үстіне жұдырық» ... ... бұл – ... [7, 175 б.], – деп ... ... ... жанын ұғынуға, сезінуге бастап
барар публицистік ... ... ... ... ... ... ... майдангер психологиясын тап басып, дәл жеткізуге қолайлы әдіс
шығарма оқиғасын бірінші жақтан баяндатып, ... ... ... ... ... ... өрнегі болып табылады. Соғыстағы жеке
тұлғаның рөлі туралы зерттеуші А. Васинкин: „В ... ... ... ... был ... ... ... добром и злом, гуманным ... ... и ... индивидуальные качества личности
проявлялись чрезвычайно ... и ... ... ... ... сущность
каждого человека, точно определяя его моральную ценность. Проблема
личности, быть ... ... не ... так ... как ... [41, 4 б.], ... ... еді.
Белгілі жазушы Әбіш Кекілбаев: «Қазір жер басып жүргендер үшін ... ... бар. Олар кеше ... ауылдан аттанып, үйме-жүйме
эшелондарға тиеліп, оқтың астына, оттың ішіне жөнелгенде бүкіл ел ... ... ... төрт жыл ... ... қаздай тізілген қалың
қатарынан айырылып, сынған тарақтың селдіреген тісіндей сойдиып-сыйдиып
кері оралғанда бүкіл ел ... ... ... ... ел болып мойындарына
асылып, бүкіл ел болып бауырларына тығылып ... ... ... ... ... тіріліп, өшкендеріміз жанғандай көңілімізді
бірледік. Олар да аянып қалған жоқ. Қан майданда қан ... ... ... ... ...Солардың арқасында ошақ аман қалмаса да, Отан аман қалды.
Қайтадан тұрмыс түзеліп, қайтадан ұрпақ түгенделді. Сол бір ... ... ... ұрпақтың қаршадайынан ауыздарына әкелерінің аты күнде түспесе
де, күнде айтып, күнде ... ... ... ... күнде таңғалып өскен
рухани ұстаздарының ішінде алдымен айтыларының бірі – Қасым Қайсенов» [7, 4
б.], – деп баға ... ... ... тән ... ...
кейіпкерлерінің ішкі әлеміне бойлай ену, сол әлемдегі сан-қилы сезімдерді,
солардың ... ... ... ... ... ... ... білу.
Қасым Қайсенов өмірбаянына келсек, ол Шығыс Қазақстан облысына қарасты
Ұлан атты ... ... деп ... ауылында дүниеге келеді. Сол
ауылда жетіжылдық ... ... соң ... ... ... Техникумды бітіргеннен кейін облыстық оқу бөліміне
инспектор ... Ал, 1939 жылы ... ... ... ... 1941 жылы оны ... қараша айында Оңтүстік-батыс
майданына аттанып кетеді. Бірден жау тылына келіп түскен Қасымға партизан
отрядын ... оны ... ... ... ... ... ... атындағы партизан құрамасының үшінші отрядын басқарады.
Қасым Қайсенов 1941 жылдың қараша айынан 1944 ... ... ... жыл бір ай, яғни 1125 күн жау ... ... Жау тылында өткен 1125
күннің мыңдаған операциялары қаламгер шығармашылығының ... ... Ол ... ... «Жау ... түсу ... нағыз азап. Ол жаққа
аттану тек түн ішінде ғана жүргізілетін. Жабық ... ... ... Сол ... бізді «Дуглас» самолетінің ішіне кіргізіп, қарама-қарсы
отыруға ... ... ... ... ... жіп ... ... төбедегі жылжымалы роликке бекітіп қоятыны да есімде. ... бар, ... ... ... оқ шымылдығынан абыржымасын, самолет
люгінен секіререде батыл болсын дей ме екен 200 ... арақ та ... ... ... межеге жеткенде есік ашылатын да біріміздің артымыздан біріміз
5 мың метрлік қап-қара тұңғиыққа ... ... ... ... ... мың метр ... атқан оқша ағып өтуің керек. Сол ... ... [7, 164 б.], – деп еске ... ... ... ... ... бөлімінің негізгі
объектісі Қасым Қайсеновтің ең көлемді де көрнекті шығармасы «Жау ... ... «Жау ... ... ... ... ... құралған. Бірін-бірі қайталамайтын қысқа-қысқа жазылған әрбір
бөлім өз ... бір ... ... ... ... ... тартып отырады. Осы шығарма жайлы ... ... ... қаскөй жауға қарсы бүкілхалықтық күреске қосқан ... ... ... ... ... Қ. Қайсенов естеліктерін сүзген
оқырмандар, әсіресе оның бас ктіабы – «Жау ... атты бір ... ... партизанның және оның қанкөйлек қаруластарының ... ... ... ... дән ... тәнті болары сөзсіз. Мен
оқырмандардың ... сыр ... ... ... ... қайталап
оқуын тілеймін» [7, 56 б.], – дейді.
Қасым публицистикасында суреттелетін ... ... бар ... ... ... ... ретінде көрінген. Автор сомдаған образдар,
олар қатысатын оқиғалардың шынайылығы мен ... ... ... өз ... қажетті тіректі өмір шындығынан алғандығының
нақтылығын ұлғайта түседі.
«Жау тылында» шығармасының бірінші ... ... ... ... ... ... жорығынының алғашқы сапарынан басталады. Бұл ... ... ... ... ... ... атауынан-ақ аңғаруға
болады.
Шығармадағы қаһармандық бейненің майдандағы ... ... ... ... ... ... сол қиындықтарға мойын ұсынбай жеңіп
шығуға ұмтылған партизанның ерлік ... алға ... ... мен ... соғыс пен адам тайталасында рухы биік қаһарман ... ... Яғни ... жеңіске жету үшін адамның өз бойындағы қорқынышты,
үрейді жеңу қажет екенін сезінеді.
«Жау тылында» ... ... ... жау ... Панитов,
Хоцкий ормандарында партизан отрядтарын бастап, жолбарыстай жортып жүріп
жасаған сансыз ... ... ... кейіпкерлері соғыс өртінің
ішінде жүріп, өзіндік өзгеше бір дүниеге еніп, оқырманға өте жақсы таныс
адамға ... ... ... ... бөлейтін тараулардың бірі
«Қауіпті тапсырма» деп аталады.
1943 жылы қыркүйекте Украин партизандары Қызыл ... ... ... ... Қасым Қайсенов 1944 жылы маусымда Кеңес Одағының
Батыры Тканко бастаған бір топ ... ... ... ... Ол топ 6
отрядтан құралған Закарпатье құрамасы аталады. Бір тобының командирі кәнігі
партизан Қасым Қайсенов ... ... ... ... ... ... оқ ... екі отряд апатқа ұшырайды. Қалған төрт отряд Карпатқа
жетеді.
Карпатта жергілікті адамдардан және Қайсенов ... ... ... ... ... 700 саяси тұтқыннан жаңа, ... ... ... ... ... босатып әкеліп, жеке отряд
жасақтауға негіз жасаған Қайсеновті соның артынан ... ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... құру туралы Тканконың бұйрығына Қасым
қайран қалады. Бір жағынан қан кешіп жүріп өзі ... ... ... ... ... екіншіден, жау тылында соғыстың басынан бірге келе ... ... ... ... ... белгілі қаламгер Әзілхан Нұршайықов: «Осы
кезде менің ойыма Бауыржан түсті. ... ... та ... ... ... көре тұра оны ... жұмсайтын – жау тылында батальонымен
қоршауда қалып, дұшпанды ту сыртынан желкелеуге жіберетін. Қандай апаттың
құрсауына ... де ... жау ... талқандап, дивизияға батальонымен
қайта келіп қосылатын. Бес рет сөйткен. Әлде ... ... ... ... ең қауіпті жерге жіберу әдеті ме екен» [7, 73 б.], – ... Көз ... ... ... ... Еш ... қорқу, қаймығу
дегенді білмейтін қайсар командир сондай ... ... ... жанның
қауіпті тапсырманы орындауға жіберілуі оқырманды күйзелтеді.
Бауыржан Момышұлының: «Команда немесе бұйрық дегеніміз командирдің ерік-
жігерінің көрінісі, оның ... ... ... [42], – ... ... ... ... командир берген бұйрықты қалтқысыз
орындаушы. Десек те ... ... ... рухани әлемі бар тірі
адам. Ендеше қаламгер міндеті соны ... ... ... ... адам ... ... ішкі «менін» тыңдауды, наным-сенімінің
негізгі тірегін тануды және соған арқа ... ... ... Сол ... ... қорқынышты жеңу үшін күш-қуат жинайды, алға ұмтылады. Күрделі
шиеленістер кезінде адам ойы сан-саққа ... Яғни ... ... ... ... ... танытса, қорқақ өзінің әлсіздігін байқатады.
Қаламгер публицистикасында майдангерлер ... ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдардағы әскери публицистикаға ортақ сипат
-кейіпкерлерін бір ... ... ... ... ол ... партия
белгілеген белгілі бір идеологиялық жолдан ... ... ... ... ... ... ... коммунистік идеологиядан гөрі отан-
сүйгіштікті, адами болмысты, қайтпас қайсарлықты, өжеттікті оқырманға ... ... ... «Біз ... жау ... – дейді қаламгер
«Жау тылында» шығармасының «Партизан дауысы» деп аталатын бөлімінде: «Біз
соғыстың зардабын көп ... ... ... мен тәуелсіздігі үшін
көптеген жолдастарымыз қаза тапты. Бала – анасыз, ана ... ... ... ... болып қалды. Еңбек сүйгіш талантты
халқымыздың табан еті, ... ... ... ... ... мен
селоларды жау өртеп жіберді. Мәпелеп өсірген мәуе ... мен ... егіс жау ... мен ... ... ... ... мал
қырылды. Міне соғыстың кесірі осындай болды» [22, 243 ... ... 13 ... ... ... ... құрамасының Днепрді
жалдап өтіп, Букрин плацдармының оң жағын ұстап тұрған ұрыс операциясындағы
қимылы үшін Қасым ... ... ... ... шыққан Кеңес
Одағының Батырлары А. Тканко мен Е. Ломако: «Оның бұл ерлігі Кеңес Одағының
Батыры ... ... - деп ... ... хат ... Өкініше қарай,
Қасымның бұл ерлігіне Кеңестер Одағының Батыры атағы берілмейді. ... ... аяқ асты ұмыт ... ұзақ жылдардан кейін партизан штабының
мұрағатынан бір-ақ табылады. Бұл ... ... ... ... 1997 ... 26-27 ... ... «Өзге емес өзім айтам ...»
деген мақаласында жаны ауыра жазады. Қасым Қайсеновке Кеңес ... ... беру ... ... хат Украинадағы партизан отрядының мүшесі Н. И.
Воронецкаядан келген еді. Ол Қазақстан ... ... ... ... Н. И. ... ... жолданған болатын. Содан кейін
алпысыншы жылдары депутат-жазушы С. Мұқанов ... бір топ ... ... ... ... ... Н. С. Хрущевке, ал Украина
партизан қозғалысының ардагерлері Е. Ломако, А. ... В. ... ... ... ... бірінші хатшысы И. Юсуповке өз
өтініштерін білдіреді. Мұндай хат кезінде Л. И. Брежневке, М. С. ... ... Ең ... өтініш 1992 жылы Украинадағы Черкассы қаласынан
Қазақстан Республикасының ... Н. Ә. ... ... ... ... ... А. Тканкодан келеді.
«Халық кеңесі» газетінің 1995 жылғы 2 наурыздағы санында жарияланған Ж.
Аупбаевтың мақаласында ... 50 ... ... ... ағаға кезінде
бүкіл халық болып ала алмаған қамал – Батыр атағын берудің кезі ... ... ... ойға ... ... еді. Бұл ... ... тұрғындары қызу үн
қосады. 1995 жылдың 25 сәуірінде «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан ... бір ... ... ... ... ... ... - деген Елбасының жарлығымен Қасым
Қайсеновке «Майдан ... ... ... ... ... ... сіңірген еңбегі, белсенді қоғамдық қызметі үшін «Халық ... ... ... ... ...... жұлдыз тапсырылады..».
Соғыста ең алдымен қажет нәрсе – бірлік яғни майдангерлерде ұжымдық ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін еді. Себебі, майдан даласындағы жалғыздық анық
қасірет. Біз бұны қаламгердің өз сөзімен ... ... ну ... ... ... Қаһармандықпен қаза тапқан достарымды ойласам – қаным қайнап
кетеді. Осыдан төрт күн бұрын жан-жағымнан аш қасқырша анталаған жау ... ... ... ... ... қынжыламын. Бұдан былай не істемекпін?»
[22, 14 б.]. Осылайша қаламгер майдан даласындағы өзінің алғашқы сапарының
сәтсіздікпен ... ... ... Ары ... ... өз ойын ... ... жалғастырады: «...Ұшқан құс, жүгірген ... ... да ... ... ... ... тірі ... тып-типыл орман
да емес шығар! Саяңды сағалап, жасыл балғыныңды ... аң да, құс ... ауып ... ... ... ... аң екеш аңның да, құс екеш құстың
құбыжық көргені ғой!» – деген ой келді басыма. Сөйтіп ... ... ... ... ... удай ашиды» [22, 15 б.]. Осылайша партизанды
жалғыздықтан гөрі, Үлкен жер ... ... ... ... ... ... мазалайды. Осы тұста айта кетеріміз, өзінің ішкі сезім-түйсігі
арқылы ... ... үшін ... ... даяр екенін аңғартады. ... ... ... ... жоқ, ... дара ... ерлік жасауға бас
тіккен жарқ етпе батырлық бар. Біз ... ... ... ... ... куә ... Себебі, қаламгер публицистикасынан
түсінгеніміз, қаһармандық жасау тұжырымдамасы ... ... ... ... үшін ... ... игілігі үшін жасауға үйретеді.
Соңғы кездері соғыс жылдарындағы жалпы адамгершілік ... адам ... ... ... көп ... Ал ... көзі кешегі майдангер қаламгерлердің шығармаларында жатыр.
Қай кезде де жеке адамның мүддесі топтың мүддесіне ... ... ... ұжым жеке ... қаһармандық сезімін оятады, ал жеке ... ... ... ... етеді. «Жау тылында» ... ... ... арқылы көрсете білуге ұмтылды. Қарымды қалам иесі мұны
өзіндік ерекшелігімен көрсете білді ... ... ... “Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары”
атты монографиялық еңбегiнде публицистиканы тектiк, түрлiк, жанрлық және
стильдiк тұрғыдан ... ... [2, 308]. ... ... ... басым көпшiлiгi Қасым Қайсеновтің ... ... ... ... ... ... шығармашылығының негізгі тақырыбы –
соғыс болғандықтан, оның ... ... ... ... ... ... ... онда Б. Жақып көрсеткендей, тектiк
тұрғыдан – ... ... ... ... талдамалы
(корресспонденция, мақала, рецензия), комментарий, ... ... ... ... ...... моральдық-
этикалық, әдеби, сыни; әскери публицистиканың, жанрлық типологиясы бойынша,
жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... мақала,
рецензия, хат, комментарий түрiндегi; стильдiк жағынан – полемикалық,
үгiтшiлiк, ... ... ... ... молынан
ұшырасады.
Әдебиеттануда шығарманың тақырыбын оның мазмұнымен, идеясымен
байланыстыра ... кең ... ... ... ... ... ғана көзқарасы емес, ол өмiрдiң талабынан және уақыт
қойған ... ... ... Публицистикада тақырып өмiрден
алынады да, оған өмiрдiң өзi әр түрлi сырлар ... ... ... ... ... ... пен фактiге құрылып, нақты өмiрде
болған оқиғаларға негiзделедi. Сонымен қатар ... бiр даму ... бар ... шығарма ретiнде оқылады.
Сонымен, қаламгер әскери публицистикасында қандай тақырыптарды
қамтыды? Нендей проблемалар көтердi? Әскери ... ... ... ... сұраққа жауап беру үшiн жазушының әскери ... ... ... ... осы тұрғыдан келетiн болсақ, қаламгер көтерген проблемалық
тақырыптарды былайша топтап көрсетер ... ... ... қалыптасуы.
2. Украин әскери адамының қалыптасуы.
3. Әскери өмірден ... ... ... ... ... ... ... үш топқа бөлгенiмiзбен, шын
мәнiнде олардың әрқайсысы сан тарам тақырыптарға бөлiнедi.
Мысалға, “Жау тылында” жалпы тұрғыда ... ... ... мен ... ... ... ... Әйтсе де, осы үлкен
тақырыптың аясында көптеген мәселелер көтерiлген. Оларды жүйелеп ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... жылдарында
жеңіске қол жеткізудегі рөлі. Бұл бейбіт ... ... ... ... ... өміріне баулу, сатқындарды жазалау, балаларды
патриоттыққа тәрбиелеу, ... ... ... ... армиясына көмек көрсету,
т.с.с. эпизодтарда көрiнiс табады. Мәселен, жаудың бейбіт ... ... ... ... Украинадағы партизан қозғалысы кезінде өзі басынан
кешірген оқиғаларды еске түсіре отырып ... ... ... ... ... ... ... сияқты. Кейде мылтықтарын кезеп,
осылай ... келе ... ... Жоқ. ... Олар ... үлгіре
алмайды.. Олар алыста. Олар келгенше қара ниет жендеттер мені жапырақтап
тілгілейді... Өліп қолға ... өлі ... ... Олар ... ... ... неге оқ ... Мені тірідей
ұстамақшы! Жақсы, тірідей ұстады... Менен не ... Мен ... ... мақсатын, жау тылында жүрген достарымды, не өзім ... ... ... ... - ... ... ... ормандағы батырларымды
сатпақпын ба? Олар дәл осы ... ... ... ... ... ... Мен Отаныма, халқыма опасыздық істей алмаспын” [7, 41].
Соғыс жылдарында партизандар қозғалысының жау тылында қан кешіп жүріп
жасаған ерліктері сол ... ... ... ... ... ... ... жылдарында туысқан Украинада, Закарпатьеде
партизандық қозғалыстың белсенді ... бірі ... ... ... ... ... ... берді. Жау тылындағы сұрапыл
қиыншылықты басынан өткізді. Мұз ... қар ... ... ... туындыларының орталық кейіпкері - өзі және талай қауіпті ... өмір мен өлім ... ... ... ... болып келеді.
Әрине, бұл кітаптарда басы артық бояу жоқ, ... ... мол» ... ... ... ... шынайылығы мен тақырыптық
өзектiлiгi әлi сол қалпында. Соғыс жылдарындағы әр түрлі үлт ... ... ... ... ... ... жау ... тұтқында азап шеккен жауынгерлерді, Германияға жер аударылатын
жасөспірімдерді құтқару, жаңа партизан отрядтарын құрып, ... ... беру ... мәселелер қаламгер қаламының өткiр семсерiне түйрелген.
2. Соғыс және бейбітшілік. Бұл мәселе ... өмір мен жау ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы
жылдарының жалыны ... ... ... ... ... ... әсерлi әңгiмеленедi. Бұл мәселеде тылдағы жесір мен жетім
зары және майдандағы ерлердің елге деген сағынышы, жауға ... ... ... ... Бейбіт өмірге бейімделу. Қайсенов әскери публицистикасының
қалыптасуы мен ... ... ... ... ... аз ... ... балалар тақырыбында жазылған «Юные партизаны» мен ... ... ... ... ... мен ... ... жағынан да,
тарихи тағдырдың дамуы тұрғысынан да “Жау тылында” шығармасына барар
жолдағы ... ... ... ... ... ... ... мен «Илько
Витряк» кітаптарында суреттелген балалар мен олардың ата-аналары “кеңес
халқы”, “кеңес жауынгерi” ... ие емес пе еді. ... ... ... ... оны ... ... толғандырған ең үлкен тақырып та,
мiне, осы жерден басталады. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу мәселесi едi.
Осы тақырыптың аясында қалам қайраткері, сонымен қатар патриоттыққ
тәрбие, әскери тәрбие, әскери әдебиет мәселелерiн үзбей ... ... ... біз ... ... шығармалардың материалы – судай
төгілген қан мен ботадай боздаған қайғы-қасіретті жазса қызғылықты ... ... ... Дегенмен, соғыс тақырыбындағы әскери публицистиканың
ерекшелігі бұл ... ... ... ... ... өз өмірін бүкіл
ел өмірінен бөліп қарамауы, достық, ынтымақтастық, бауырластық ... ... еді. ... ... ... оқырманды тартар басты
сипаты адам тағдыры, адамдар арасындағы достық, адамгершілік, адалдық,
батырлық ... ... ... ... ... ... ... ақиқатының бір көрінісі – ... жеке ... ... ... ... қайталанбастығы, ұжымның
ынтымақтастығы қаһармандық істе көрінсе, оның ... жеке ... ... ... ... ... істеген ісіне берілетін
басты баға оның өзіне қоятын адамгершілік талабының ... ... ... ... ақкөңіл, жарқын, ашық болып
келеді. Соғысқа дейінгі жылдарда жарық көрген публицистикада көрініс ... ... ... ішкі ... ... тән емес. Сондықтан да қаламгер
публицистикасы көз алдымызға қайтпас өр ... ... ... ... ... ... Жалпы Қасым Қайсенов ... рухы ... ... ... көзің жетеді. Олар қиын ... ... ... атын ... ... сағы сынбайды, жасымайды, керісінше
абыроймен барлық қиындықтарды жеңіп шығады.
«Ақырғы минутыма дейін алысып өлейін деген Петя панға ... ... ... ... ... ... аузы-мұрнынан қан кеткен Петя тор
әйнекті тұтқын ... ... ... енді ... .. «Мен ... ... алдындағы борышымды ақтадым. Намысым, арым, ақырғы тамшы қаным Отаным
үшін құрбан болса арманым жоқ. Жаным – ... ... ... ... ... ... Жан үшін достарды сатпаймын!» Жер сүзіп жатқан басын
көтерейін дегенде, әлі ... ... ... [22, 79 б.]. ... ... ... жеке ... бір сәттік шешімінің үлкен маңызға
ие екенін аңғартады. Партизандардың «ойландың – жүзеге асырдың!», – деген
қағидаға сүйенетінін айта ... ... ... ... ... өзім дана ... деймін. Оларды әрдайым өр іске, аса өршіл мінезге
тәрбиелеп отырдым. Әлемге жорықтарымен аты ... ... ... ... ... ... басқарса, бәрі де жолбарыс болады» деген екен.
Шынында да ... ... ... кешегі от пен оқ кешкен ... ... ... айласын таныта білді. Ал жолбарыс жігіттердің
аса қысылшаң шақтарда ойлап табатын айласы, мың ... ойға ... ... еді» [7, 145-146 бб.] , – деп ... көріністі біз әскери жазушы Б. Момышұлының «Москва үшін ... да ... ... бір рет ... ... ... тойтарып бара жатырмыз. Жау шегініп, біздің жігіттер өкшелей қуып
барады. Менің алдымда жүгіріп бара жатқан жауынгердің сол ... ... ... ... ... отап ... Бір елі теріге ілінген алақаны
мен саусақтары қанға боялып салбырап барады. Оны денесі қызған ... ... Ол әлі де ... барады. Астапыралла, бұл кім? ...Ол ... ... Енді ғана ... Бір елі ... ілініп тұрған қолын ызаланып
жұлды да, лақтырып тастады. Өз денесін қар ... ... ... ... кеттім. Ол сау қолымен пистолетін серт ұстап, алға ... ... де, ... ... ... ... деп жау соңынан тап
бере жүгіре жөнелді.
Мен оны таныдым. Ол бұдан екі жеті ... ... ... жаудың 3
танкімен жекпе-жекке ... ... ... ... ... ... ... ... «Алатаудың сұңқары, атаңа тартқан екенсің!» – дедім
мен ... [43, 241 б]. Қ. ... ... ... Петя ... ... қарамастан, ақырғы минутыма дейін алысып өлейін деген
шешім қабылдаса, Б. ... ... Б. ... бір ... ... ... қарсы жан аяспай күресуге бел буады. Мұнда
ортақ сипат – ... Отан ... ... ... ... ...... біреуі – жаяу әскерлердің батарея старшинасы,
екеуі де ... ... ... ... ... ... ... Десек те,
дәл сол жағдайда ... ... ... уақыты жоқ. Оларды
ерлікке бастап барған санадан толғанып шыққан шешім емес, бүкіл ... ... ... ... жан ... ... «Жау ... туындысында батыр, ержүрек кейіпкерлер аз
емес. Біз қаламгер шығармасынан ... ... ... ... жеке ... ... ... жай біріге салуы ретінде
емес, олардың ... ... ... ... қарастырады.
Публицистикасында кейіпкер образының жүйесі белгілі бір ... ... ... ... ... ... болған шынайы қалпында құралған.
Қаламгер туындысында ... ... ... ... көріністері емес,
ақиқатқа құрылған, шындыққа суарылған, бас кейіпкердің басынан өткен, сол
арқылы оқырман ... ... ... ... ... ... қаламгер Әди Шәріпов: «Қ. Қайсенов шығармалары – өзара жалғас,
бір желідегі жорық ... ... ... де ... тек ... ... оқиға сипаттары әр алуан. Бұл туындыларда дұшпан
зорлығына ашынған ... ... ... әрекеттері, ел бақыты үшін
жанын қиған халық батырларының шынайы, табиғи тұлғасы ... [7, ... – деп ... ... есте сақталуы әр тараудағы оқиға мазмұнына
қарай қойылған тақырыптардың ұтымдылығына тығыз байланысты. ... ... ... ... жемісіне әсер етеді. Ғалым Т.
Амандосовтың: «...Публицист болашақ шығармасының тақырыбын таңдай ... оны ... және ... білуге тиіс. Публицистиканың қандай жанрында
шығарма жазғанда да ... осы үш ... ... ... ... ... тартымды болуы публицистиканың негізгі міндеті»
[44, 129 б.]. Бұдан шығатын қорытынды Қайсенов соғыс тақырыбына мол ... бұл ... ... ... ... мәселе болатын. Бұдан біз
көсемсөзшінің соғыс тақырыбына баруы үшін, ең алдымен, ... ... ... ... ... Осындай ерекшеліктерден біз
қаламгердің публицистикалық шеберлігін танимыз. ... ... ... деп ... ... автор шығармасының алдыңғы
тарауында жауыздығымен оқырманға таныс болған ... ... ... ... ... ... Оқиға желісін өрбітуде қаламгер ... ... ... ... ... ... ... жүресінен
үш адам отыр. Олардың жандарында винтовкасын кезеніп, қақшиып бір ... Сірә ... ... ... болу керек, өңдері жүдеу, киімдері
жыртық. Түрлері талай таяқтың астында ... ... итке ... ... Жүздерінде бастан кешкен алуан ауыр азап пен ... ... ... ізі бар. ... ... емес екенімді танып отырса ... ... ... ... жирене қарайды» [22, 60 б.]. Бұл
үлкен оқиғаның ... ... ... еді. Сол арқылы қаламгер
оқырманның одан кейінгі қабылдауын жеңілдетеді. ... ... ... ... әрі қарай жалғасқан уақиға желісі соңғы тарауға ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан
оқырман партизандардың тамаша ерліктеріне, жеңіс қуанышына шомып ... ... ... ... ... ғана тән публицистік шеберлігін танытады. Оқиғаны
оқуға алдымен қызықтырып, ... алып ... ... тізбегіне сүңгітіп
жіберіп, соңына дейін бір қарқында ұстап отыру ... да ... ... ... ... ... ... бөліп алу
тіпті де мүмкін емес. Автор үшін мінез-құлқы маңызды кейіпкердің өзі ... ... ... ... ... ие ... өйткені олардың
ешқайсысы да өз-өзінен фабула қозғалысын анықтап бере ... ... ... бір ... ... ... көркем публицистикасының
сюжеті бола алады деу қиын. Қаламгер ... бір ... ... ... болса керек: оны жеке тұлғадан гөрі – бүкіл
партизандар отрядының ... ... әрі ... Нақ осы отрядтың
өмірі оның туындыларының басты өзегіне айналады.
Қасым Қайсенов көркем публицистикасында өзінің ой-толғамдары ... ... ... беру ... де ... ... Шығармада әр
түрлі характер, әр алуан кейіпкер бар. Қаламгер солардың ... ... ... ... жатпайды, бас кейіпкердің көзқарасымен береді.
Қаламгер публицистикасында кейіпкердің ... ... ... ... оның ... ... ... олармен қарым-қатынасын нанымды
жеткізеді. Шығармадағы партизан отрядының ... ... ... ... ... ... осы пікірді дәлелдей түседі. Бас қаһарманның
адалдығы – албырт қиялшылдығы, ... ... ішкі ... ағымы
арқылы жете танылады.
Осы мәселені қаламгер Сабырхан Асанов: «Қатерлі жылдардағы ... ... қате ... қате ... ... – сол ... басынан
өткерген халық саған не дер екен! Жауынгер жазушы ... ... ... ... ... ... ... Олардың әрқайсысында үлкен өмір
де бар, жеке тағдырлар да бар» [7, 116 б.], – деп нақтылай түседі.
«- Мен ... ... ... қай ... ... саны көп ... ұсақ
халықтарға қиянат жасайды. өзім, әсте ұлтшыл емеспін, сөйтсе де ... ... ... қол ... ... біразы Совет Одағының Батыры
атағын алды. Мен Украинаға барғанда әлгілер ... ... ... ... жоқ» [7, 179 б.], – деп ... ... жайлы ой қозғайды
қаламгер.
Белгілі ғалым Ж. Дәдебаевтың «Адам тағдыры – жазушы үшін шығарма ... ... ... ... ... тәсілі де: өмірде көрген тірі адамдар
туралы тебірене, толғана ойланудан ... ... сол ... ... ... туралы көзқарасы қалыптасады, ... сол ... ... жинақтау мақсатындағы творчестволық әрекеті басталып
кетеді» [45, 86 б.], – деген пікірі орынды.
Қайсенов ... ... ... ... байлығын,
Отансүйгіштігін, патриотизмін ел ... үшін ... ... ... де ... жасап, ерлік көрсеткенін, өзара жауынгерлік мызғымас
достығы мен ынтымағын шебер ... ... ... батыр партизандардың бейнесі сомдалады. Осы
орайда қаламгер ... ... ... қоя ... атап ... ... ... мінездерінен байқалған айқын белгілерді, ... ... ... ... ... қаһарман ретінде
көрінуіне өте тиімді қолданған.
Қаламгер өз кейіпкерінің әлсіз жақтарынан да оқырманды хабардар ... ... ... кез ... адам ... оған да ... ... өзі туралы аз сөйлеп, жіберген кемшіліктері жайлы көбірек айтады.
Жазушы Ахат Жақсыбаевтың «Қайтпас ... деп ... ... жан жоқ, ... тұяқ ... Адамның жақсы жағы мен
кемшілігі көзге көрінеді. Егер де ... ... ... ... сен ... ... Мен кейде ашу үстінде қатты сөйлеп қалатыным бар. Қазақ тілі ащы
дей ме? Қатты ашуланғанда біреуге сол ащы, ... ... ... да ... ... ой-пікірін іште сақтап жүреді. Менде ондай қасиет жоқ. Мен
– ой-пікірімді тұп-тура айтатын адаммын» [39, 223 б], – деп ... ... өз ... ... кемшілігіне санайды. ... ... ... ... ... өз ... қаталдықпен қарағанын айғақтайтын
көріністер де бар. Мұндай эпизодтар автордың ар-ожданына қаяу ... ... ... ... бейнесін танытуға көмектеседі, оны
қиын сәттерде табиғи сол қалпында қарастыруға мүмкіндік береді.
Ұлы Отан соғысында жеңіске бастаған факторлардың бірі ... ... соны ... ... ... ... ... шығармаға арқау
болған. Партизандар құрамасының командирі, екі мәрте Кеңес Одағының ... ... ... кеңестерін бойына әбден сіңіруге тырысатын Қасым
Қайсенов жеке басындағы дара ... кіші ... ... бола ... ... Оның ... қойғыштығын
майдандас достары оның «әділдігі» деп мойындағаны ақиқат.
Қасым Қайсеновтің тұлғасы характер ... да сан ... ... ... Оның характерінде соғыс командиріне тән мінездік
сапалар жинақталып, оқиға қоюлана түсіп, ... ... ... ... ... ... Академик З. Қабдолов «Әрбір жазушының күллі
творчествосының өн бойынан идеялық-көркемдік негіздің тек сол ... ... ... аңғарамыз. Міне, стиль – әр суреткерге тән осындай
ерекшелік» [5, 364 б.], – деп ... ... ... ... өз ... үлгі ... үлгі ... тырысады. Бұл шығармадағы шындықтан бастау алып отыр.
Өйткені олардың барлығы бар ... ... ... ... ... да бір ... нәтижесін жеңіске жету ... ... жете ... жандар. Ендеше олардың идеалы соғыс ауыртпалығын
өздерімен бірдей көтеріп, шындықтың ... тура ... ... ... тарихи шындығы да, көркемдік шындығы да сенімді.
Бұл туралы «Бұл ... Ұлы Отан ... ... арнаулы тапсырмамен жау
тылында жүріп жасаған ерліктерінің ойына түскенін өзінің ... ... ... ... ... адамның автордың бұл жазғандары шын
ба, өтірік пе деп шүбәлануы мүмкін. Ал, мен ... ... жау ... оның бірнеше жолдастарының кітаптарын оқыдым. Қаскең өз кітабында
сыпайылық жасап, өз ерліктерінің негізгі ... ... оның ... ... ... жауынгер жолдастары оның қаһармандық қимылын аспандатып
айтады. ... ... ... құрамасының командирі А.В. Тканконың
«Үшінші ... ... ... өзге отрядтардың командирлері болған Г.
Алексеенко мен М. Бобидоричтің «Тау арасындағы оттар», Г.Д. Алексеенконың
«Партизандар ... ... ... ... Ұлы Отан ... жылдарында»,
т.б. жинақтар... Қасым Қайсеновке арналады», – дейді Қасым батырлығы мен
шығармашылығының тереңіне бойлаған Әзілхан Нұршайықов.
Қасым ... ... ... ... ... тұтас дерлік,
қалтқысыз қалпында көшкен. «Публицистика – дәуір үні» ... ... ... ... ... жорығының шежіресі туралы қаламгер еңбектері
бүгінде тарихи дерек көзі ғана емес, тарихи сабақ болуға тиіс. Сондай-ақ,
«Публицистика – ... ... ... суреті, оның арқауы шындық» [46, 43
б.]. Иә, публицистика қоғамдық санаға ықпал ететін алып күш ... ... – тек ... тек ... болғаны абзал. Осы ретте
публицистердің халық ... да, ... ... да ... жүгі ... мол. ... ... кандидаты, доцент Қ. Сақ:
«Дүниеде екі әділ ... бар: бірі – ... ...... Бұл ... өтпеген нәрсенің ғұмыры ұзақ болмайды» [47, 183 б.], – ... Осы ... ... ... шыншыл, өткір мінез адам Қасым
Қайсеновтің өз шығармасында да шыншыл кейіпкер ... ... ... ... ... Мұны халық та, тарих та дәлелдеп отыр. Яғни
қаламгердің көркем ... ақты ақ, ... қара ... ... ... өртеп, жаныма жарақат салатын тағы бір мәселе парасы да
Ұлы ... ... ... ... ... ... ауыздардан
айтылып қалып жүрген теріс пікірлер. Бұл кері азу пәлсапаға өзге емес, сол
қырғын соғыстың ... ... ... ыстық-суығына тоңған, соған
қатысқан соғыс ардагерлерінің де үн қосып, бүкіл халықтық Жеңіс мерейіне
қаяу түсіретіндігіне өкінемін» [7, 178 б.], – дей келе ... ... тану ... ... бағыт-бағдар көрсететін идеологиямыз үшін
қажет ... ... ... ... тану қиын ... сөзсіз. Кейде бір сәттік
көріністен-ақ кейіпкердің шынайы мінезінің танылуы немесе сюжет желісіндегі
образдардың жан-жақты ... ... ... тоғысып жатуы
шығармалардағы басты ерекшелік болып табылады. «Бір ... ... ... ... ... ... ... бейім болса, енді бір жазушы оның
көңіл-күйін, сезім-сырын, ой-арманын, әр алуан психологиялық ... ... ... шебер....» [5, 105 б.], – ... ... ... ... туралы ой толғауы Қасым табиғатына дәл
келеді.
Қасым Қайсенов ... ... ... ... ... ... ... өміріндегі ерекше маңызы бар ... ... ... ұсынады. Бұл кейіпкер ... ... ашу үшін ... ... ... отрядын құру жолындағы көрген қиыншылығының
эпизодтарын алуға болады. Эпизодтың шешілуі олар берілген ... ... ... ... және ... Қызыл Армияның жеңіске жету
жолындағы партизандар танытқан қайрат пен қажырдың, күш пен ... пен ... ... ... ... ... Бұл жерде отряд құру
туралы жоспардың ... қиын да ауыр ... ... және оны ... өзі ... жауапкершілік пен қаһармандықты талап ететіндігі
шығармада шынайы шешімін тапқан.
Кейіпкердің адамгершілік ... ... ... ... ... ... шебер бейнелеу қаламгердің басты табысы.
Қаламгердің шеберлік ауқымы кең болуы тиіс. Ол бір ғана ... ... ғана ... Қалам қайраткері көркемдік құралдарды табиғи
түрде өзара тұтастандыра алғанда, шығармадағы адам образын, оның ішкі ... ... аша ... Қайсенов публицистикасында кейіпкердің адамгершілік ... үшін ... да ... ... ... ... характерін
ашудағы диалогтың маңызы туралы ғалым Р. ... ... ... ... ... ... ... Ол дүниетаным, мінез айқындаудың ең төте
жолы ... ... ... да нағыз диалог сөздер ... ... ... [48, 92 б.], – деген ... ... ... ... ... қаһарман характерінің қырларын ашуда, ой-өрісі мен сана-
сезімін ... ... ... ... ... атқаратынын, сол арқылы
уақыт, соғыс шындығын тануға болатындығын айтып, оны жоғары қояды.
Осы орайда профессор Т.С. Амандосовтың: ... ... ... ... да ... Қандай публицистикалық
шығарманы алсақ та оның құнды болуы журналистің негізгі ойынан, оның ... ... ... ... ... ... [46, 28 б.], – деген
пікірі ойға оралады.
Қасым Қайсенов шығармаларында ерлік ... ... ... ... қаһармандары өзінің батырлығын айтып, даңғой мінез ... ... ... ... ... Мұның басты себебі соғыс
ақиқаты мақтануды ... Және ... адам ... белгілі бір
жоспармен жасамайды. Ол әрбір адамның ішкі қуатының сыртқа ... ... ... ... ... ала ... ... Бірақ соғыс
жағдайында оған әрқашан дайын болу қажет.
«Жау тылында» Украина жерін жаудан азат ... ... ... ... ... шығарманы баяндауды хронологиялық қағида
бойынша ... ... ... ... ... ... ... тек соғыс операцияларының барысын ғана емес, соғысып жүрген
адамның қаһармандық мінез-құлқының ... ... ... береді.
Бұл еңбектің бірнеше тарауларында жекелеген өткір оқиғалардың (“Сәтсіздік”,
“Алғашқы ... ... ... «Қатерлі сапар», «Орман ішінде») немесе
жеке адамдардың жарқын бейнелерін ... ... «Ана ... ... ... ... Бұл ... сарын тән. Себебі, партизандар ... ... ... ... айы, ... ... ... нақты
берілген. Осыған орай, белгілі көсемсөз ... Т. ... ... ... орын алып ... ... ... пікірді қозғап, сол туралы дұрыс ұғым ... ... Яғни ...... ... оқиғаның жанры” [35, 224 б.], –
деген пікірі орынды.
Мәселен, «Киев облысы, ... ... ... ... ... ... ашық жүргеніме оншақты күн болды» [22, 23 ... ... ... ... ІІІ съезінде «Қазақ совет
әдебиетінің жайы мен ... ... ... ... Ғабиден
Мустафин Ұлы Отан соғысы дәуіріндегі әдебиетті ... ... ең ... ... бірі ... зор күшке айналды.
Әуезов, Мұқанов, Мүсірепов, Тоқмағамбетов сияқты аға жазушылардың халық
ашуымен ... ... ... өз ... ... үні естілмеген
Бұлқышев сияқты жастар ... ... ... ... ғана ... жоқ, ... очерктерімен де атып жатты» [49, 227 б.], – деп атап көрсеткен еді.
Соғыс ... ... ... публицистикасы ерекше жеделдікпен халықтың
патриоттық сезімін ... ... ... Яғни сөз ... ... Бұл ... ... жылдары да жалғасын тапты.
Біз зерттеуімізге арқау етіп отырған қаламгер ... ... ... ... бере ... ... деп батыл айтуға болады.
Зерттеуші Т. Ыдырысов: “Публицистика – ... мен ... ... ... ... өмірге, әр қилы қоғамдық шабытпен терең
ой топтап, жұртшылықты белгілі бір ... ... ... ... ... сөзбен айтқанда, публицистика дегеніміз – саяси-көркем проза
қаламгердің әлеуметтік мәселелерді толғауы” [50, 71 б.], – ... ... ... ... ... ... құнды.
Қ. Қайсеновтің қалам ұстауына негізгі себепкер – өзі ... ... яғни ... ... ... болғандықтан публицистикалық
сарынды ең алдымен қалам қайраткерінің кітаптарынан тауып, ... ... ... ... ... ... ... жайлы кеңес
адамдарының ерлігін ұзақ уақыт бойы үзбей жазған алғашқы авторлардың ... біз ... ... ... ... ... кітабы дәлел.
«Өзім Алматыда жүргенмен, ойым майданда, сонау жау ... ... ... де ... ... соғысып жүрмін. Жылдар бойы не
қыста, не жазда үйді паналап көрмеген, биік төсекте ... ... ... азап ... Үйге ... ... үйді сыртынан фашистер қоршап алған
сияқты, дереу қайта сыртқа шығуға асығамын. Төсекке ... ... ...... ... ... ... тұрғандай сезінемін де қарғып
кетемін, жерге төсектен құлап түсемін», – деуі ... ... өзге ... ... ... жан-дүниесінің аянышты суреті де, қанына жорық шаңы
сіңген, үнемі ерлікке шақырған публицистік үні де анық көрінеді.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... Қ. Қайсенов публицистикасындағы соғыс шындығын ешбір боямасыз ... ... ... ... ... ... публицистикасында
қайталанбас өнер туындылары екені сөзсіз.
2 ҚАСЫМ ҚАЙСЕНОВ ПУБЛИЦИСТИКАСЫНЫҢ ... ... ... ... ... проблемасы, идеясы, түрі
Поэтика – бұл әдебиет теориясында әдеби шығармалардың құрылымы мен онда
пайдаланатылатын эстетикалық ... ... ... ... ... ... оның баяндалуына, мазмұнына, пішініне қарап зерделеп-
зерттеуге болары ... ... мен ... ... ... ұғым.
Белгілі ғалым З. Қабдолов: ... ... ... – өз ... тұрғысынан суреткер таныған ақиқат өмірі де, пішіні – осы ... ... ... ... [5, 17 б.], – деп ... ... осы ... Қасым Қайсенов публицистикасына сәйкес тарқатып
айтсақ, Қасым Қайсенов шығармаларының ... ...... ... ... ... өмір ... алынған тақырып пен
санасында қорытып, көкейінде түйген идеясы. ... ... ... ... ... – қаламгердің өмірден алған тақырыбы
бойынша ... ... ... көрсету, таныту, жеткізу тәсілі. Бұл тәсіл
жеке ... мен сөз ... ... ... ... ... жүзеге асады. Бұл орналастыру мен байланыстыруды ғылыми тілмен Қасым
Қайсенов публицистикасының композициясы деп ... ... ... ... үшін ұтымды, шұрайлы сөздер керек. Мұны біз ... ... тілі деп ... әрбір көркем шығарманың өз ерекшелігі, талдау объектісі, зерттеу
әдісі бар. Сондықтан да жалпы поэтикамен қатар, жеке ... ... жөн. Осы ... ... ... ... поэтикасы,
публицистика поэтикасы, шешендік өнер поэтикасы, фольклор поэтикасы секілді
ұғымдар бар.
Публицистика - өзіндік пішіні, фактіге ... ... ... ету ... ... айрықша бір саласы ретінде оның поэтикасын ... ... ... Белинский: «Публицистиканың негізгі күші – шығармашылығы мен
көркемдігінде ... ... де ... ... [51, 121 б.], – деп ... ... ... шындығын айқындаудың әдісі ретінде жанры, тілі
мен стилі бағытында зерттеуге ... ... ... ... ықпал ететін басты құрал ретінде оның тілі қарастырылмақ.
Әдебиеттану ғылымында поэтика ең маңызды проблемалардың ... ... ... ... дәстүрлі байланысы болғандықтан
бұл мәселені зерттеу ... ... өзі ... Публицистикадағы
поэтиканың мерзімді баспасөздегі әр түрлі жанрлардың көркемдік құрылымын
ашуда да тәжірибелік мағынасы зор.
Әдебиеттегі синтетикалық ... ... ... ... ... осы ... компоненттерді өзара
байланыста қарастыру арқылы жанр ... ... ... ... шығарма поэтикасы жайлы әдебиеттанушы ғалымдарымыз: ... Қ. ... Е. ... М. Қаратаев, З. Қабдолов, ... Р. ... Р. ... ... ... зерттеу еңбектерінде,
Т. Рахымжанов, Ш. Ыбыраев, М. Атымов, Ш. ... ... ... ... сөз болады.
Публицистика поэтикасына қатысты Г.Я. Солганиктің, М.И. ... ... Е.П. ... ... еңбектері атауға тұрарлық.
Сонымен бірге, жекелеген жазушылардың ... ... ... Н. Шаухаманованың, М. Әдібаевтың, Ж. Балмағамбетова-ның
еңбектері ... ... ... – бұл ... ... ... ... түрі жөніндегі ғылым, ол жаңа мазмұнның ықпалымен бұл түрлердің
өзгеруінің тарихи ... ашып ... ... те, біз өнер ... ... ... ғана ... сонымен қоса кез-келген сөздік шығарманы оның
баяндалуына, мазмұны мен ... ... оның ... ... ... ... екенін зерделеп-зерттеуімізге болады.
Публицистикадағы поэтика – журналистің публицистикалық жанрлар мен ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің
логикалық және эмоциялық ерекшеліктерін көрсете отырып, ... ... сөз ... өзіндік «менін» таныта алатындығын, сондай-ақ
публицистикалық тіл ... ... ... пайдалана алу
қасиет-қабілетін анықтайды.
Баспасөз теориясын зерттеуші Е.П. ... ... ... ... ... бір ... нақты шығармасын немесе
шығармашылығының түгелдей кезеңі мен бағыттарына талдау жасайды» [52, ... деп ... ... ... ... бір түрі ... ... әдебиеттен басты айырмашылығы фактіге, нақты
ойға, дерекке құрылуы мен шынайы өмір ... сол ... ... көркем әдебиетте образды нақты характер арқылы
сомдаса, ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз – бұл «публицистиканы сөздік
өнер ретінде қабылдау принциптері туралы, публицистік баяндаудағы сөздердің
қызметі туралы, оның ... ... ... ... композиция
құрылымы туралы, қысқасы, мазмұнымен, міндеттерімен, ... ... ... ... ... туралы ғылым».
Қасым Қайсенов публицистикасының поэтикасын зерттеудің маңыздылығы
қаламгер шығармашылығын жинақтап, сол ... ... мен ... жанрлық, стильдік ерекшеліктеріне, көркемділігіне
талдау жасау арқылы ашылмақ.
Қасым Қайсенов публицистикасының тақырыбына – бір ғана өмір ... ... Атап ... ... ... ... ... Отан соғысы жылдарындағы партизандар ерлігі; майдан ақиқаты; патриоттық
тәрбие арқау ... ... ... ... ... мақалаларына – бүгінгі
таңдағы дәуір үні, қоғамдағы ... ... Айта ... ... ... ... уақыт талабына сәйкес қаламгер шығармашылығының
тақырыбының шеңбері ... ... ... ... Ұлы Отан ... өмір кешкен, қаталдыққа, берік тәртіпке, ... ... ... ... ... ... ... де оңай болған жоқ. Осы
бір қайшылықты жағдайда ол өзін өзі ... ... қана ... ... ... қадірін ұғуға шақырады.
Осы тұрғыдан алғанда Қасым Қайсеновтің шығармашылығын біз ... ... ... ... ... көздедік. Алғашқы кезеңге 1954-1980 жылдар
аралығы кіреді. Бұл тұста қаламгердің орыс тілінде алғашқы ... ... және ... мстители», «Дневники братство» шығармалары мен
қазақ тіліндегі «Илько Витряк», ... ... ... «Жау ... «Жау ... бала», «Жас партизандар»,
«Днепрде», «Ажал аузында», «Сол бір жылдарда» «Бейбіт күнгі кездесулер»,
«Балдай ... ... шақ» ... ... ... ... ... кітаптары, таңдамалы шығармалар жинағы, естелік-әңгімелері жарық
көрді. Бұл кезең Қасым ... өзі ... ... ... ақиқатын
оқырманға жеткізуге талаптану, іздену, шығармашылықпен ... ... ... болды.
Екінші кезең 1981-1991 жылдарда қаламгердің «Днепр жағасындағы шайқас»,
«Ерлік ... ... ... ... ... ... ... Чехославакия жерінде», «Ағалар туралы аңыз», «Баукеңді
іздеп», ... соң» ... ... ... қатар
орыс тілінде «Партизанские тропы» және «Страна моего детства» кітаптары
жарық көрді. ... осы ... ... ... мен ерлігі туралы кітап
бетіне түспей қалған ой-толғамдарын әр түрлі мерзімді басылымдарда жариялай
бастады. Осы тұсты біз қаламгердің ... ... ... ... деп ... ... ... 1991-2006 жылдар аралығы қаламгердің өзіндік жазу стилі
қалыптасып, шығармашылық кемелдену кезеңі болды. Осы ... ... ... туралы аңыз» естелік-әңгімелер жинағы, «Елімнің
ертеңіне сенемін» атты ... ... мен ... ... ... шығарылды.
Қасым Қайсеновтің алғашқы кезеңде жазылған шығармаларының дені әскери
публицистикалық тақырыпты қозғады. Ол өзі ... ... ... Ұлы ... ... Украина жерін азат етудегі ... ... ... ... ... жеткізуге тырысты. Бұл тұстағы қаламгердің көркем-
публицистикалық еңбектері шығармашылығының жаңа тақырыпты ... ... ... ... ... ... ... өз кейіпкерлерімен бірге
біте қайнасып өсу, ... ... ... Оның ... ... ... айырмашылығы – шынайылық, нақтылық
сипаттың басымдылығы. Қалам қайраткерінің алғашқы кезеңде ... ... ... – Ұлы Отан ... ... ... яғни жорық шежіресінен бастау ... ... ... ... оларға астыртын көмектесуге қол созған қарапайым ... ... және өз ... ... ... сатқындар. Соғыс
жылдарындағы халықтың тұрмыс-тіршілігі, қайғы-мұңы мен қуаныш-реніші, қилы
тағдыры, фашистерден көрген ... жан ... ... мұңы ... ... ... ... соғыс тақырыбындағы
кинолардан бізге мәлім. Десек те, Қасым Қайсенов осы сұрапыл соғыста ... ... ... туралы шындықты жазуда өзіндік қолтаңбасы
бар қаламгер. Мәселен, ол әскери публицист ретінде ... азат ... ... ... сан қилы жолын шығармашылығына арқау етеді.
Қалам қайраткері шығармашылығына тән басты сипат – ... ... ... ... тұжырымдау яғни бір сөзбен айтқанда публицист шеберлігі –
оның шыншылдығында.
Қаламгер шығармашылығының шыншылдығын біз оның идея ... ... ... ... ... ... және өмірдің
қат-қабат сырларын шебер жеткізе білуінен аңғарамыз.
Жазушы шеберлігінің көзі – халықта ... ... үшін ... - ... ... ... ... тыныс-тіршілігі туралы көркем
полотно жасауы үшін оны өзі ... те ... ... ... мен
қайғысына ортақтасқан болуы керек. Қаламгердің сөз ... ... ... ... мәнері, стильдік ерекшелігі, әдеби дәстүрді игеруі,
көркемдіктің жаңа құралдарын жасай ... ... ... ... мәселелеріне үн қосу, тақырып алуандығы, ... ... ... ... ... ... портретінен айқын
көрінеді. Осы ... ... біз ... ... поэтикасының
бейнелеуші-көркемдеуші құралдары мен ... ... ... ... ... детальдарына, ішкі монолог пен
диалогтарына, авторлық баяндауларының түрлеріне талдау жасап, көркемдік
қырларын қарастырамыз.
Публицистика өткенді ... ... ... байланыстыра отырып,
тіршіліктің сан-алуан оқиғаларын бейнелеу арқылы дәуір тарихын жасайды.
Яғни публицистика қаламгерден әрқашан ... ... алға ... ... ... орай ... ... үніне сай оқиға мен ... ... мен түр ... ... ... ... ... теориясында өмірді зерттеудің, қоғамдық өзгерістерді ... ... түрі ... саналады. Публицистика – қоғамдық-
саяси тақырыпқа ... ... ... ... Осы тұрғыда
публицистиканы ... қоса ... ... ... да бар. ... Ғ. ... «Көсемсөз – әдебиет пен
журналистиканың қоғамдағы көкейкесті, өткір мәселелерді қозғайтын саласы»
[53, 197 б.], – десе ... ... ... даму ... ... ... «Журналистика – белгілі бір ... ... ... ету сферасы, түрлі бұқаралық ақпарат құралдарын, ұйымдар ... ... ... ... бір ... ... институт. Ал
публицистика – белгілі бір нысаны, орны, функциясы, мазмұны, ... ... бар, ... бір ... жүйесі бар және қоғам мүшелеріне әсер ету
тәсілдері бар тұтас шығармашылық түрі» [2, 30 б.], – деп ... ... ... айқын көрсетеді. Осы ... ...... үнін ... және қоғамдық өмірдің сырлы ... ... ... болады.
Поэтиканы біз кез-келген шығарманың болмыс-бітімінің ... ... ... ... ... ... ... композиция стиь т.б.
ұғымдардан құралады. Осылардың жеке ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... «поэтиканың қамтитын ауқымы кең» [54, 15 б.], – ... ... В.В. ... ... ... ... құрылысының
пішіні, түрі, құралы және әдісі туралы ғылымы бола ... тек ... ғана ... ... ... мен ауыз әдебиеті құрылысының әр түрлі қырын
қарастырады» [55, 184 б.], – деген баға ... ... ... табиғатымен ұштастырып қарастырсақ, оның
журналистикада алар орнын, амал-тәсілдерін, бітім-болмысын ... Ол ... өзек ... ... ... ... шығармашылығы
арқылы ашылмақ. Қалам қайраткері шығармаларының жанрлық, стильдік және
көркемдік ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... шығармалардың поэтикалық құрылымындағы санаттық ... ... ... түсетін болады.
Сондықтан біз қаламгер публицистикасы поэтикасының ... ... мен ... ... табиғатына, сюжеттік
құрылысына, көркем-публицистикалық детальдарына, портреттері ... ... пен ... авторлық баяндаудың типтері мен
формаларына талдау жасау арқылы көркемдік компоненттерін қарастырмақпыз.
Қасым Қайсенов Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... өскелең өміріне, әскери публицистиканың өркендеп, дамуына
өзіндік үлес ... ... ... ... ... еркін көсіліп жаза
алатын шеберлігін, ой-өрнегін айқындап, тағылымдық деңгейге ... ... ... ... іздену, шығармашылық тәжірибе
байлығының толығуымен қалыптасып, дамиды. ... ... ... ... шығармашылық қабілеті мен тәжірибесі арқылы танылады. Қасым
Қайсенов шығармашылығының алғашқы ... ... ... жазбагерлік
мұрасын жинақтап, топтастырып, тақырыптық, жанрлық жағынан жүйелер ... ... жуық ... ... ... және ... ... бетінде жариялады. Қаламгердің алға қойған басты
мақсаты – Ұлы Отан соғысы ... өзі ... ... ... ... ... ... оқырмандарға жеткізу болғандықтан, ол
шығармашылығының алғашқы кезеңінде ... ... жанр ... ... ... біз бұл кезеңдегі публицистік ... ... ... бейімделу кезеңі десек те болады. Қаламгердің осы тұстағы
ерекшелігі әдебиеттегі партизандар тақырыбының шынайы ... ... ... те, ... шығармашылығы көлемі жағынан ауқымды болғанымен,
әдебиет теориясының повесть, роман секілді жанрларына ... ... ... ... ... ... шығармашылығының алғашқы кезеңінде
жазылған еңбектері арқылы қазақ әскери ... жаңа бір ... ... ... ... ... ... Р. Ыдырысов Баубек
Бұлқышевтің творчествосын зерттей келе мынадай тұжырымға тоқталады: «Отан
соғысы жылдарында жарқ етіп ... ... ... кескілескен қан майданда
шайқаса жүріп, екі-ақ мақсатты көздегені мәлім. Ол әуелі – жеңіс, одан соң
творчество. Өзі айтқандай, артында ой ... ... мұра ... өмірге
адам болып келіп, адам күйінде қайту» [20, 82 б.]. Ал, ... ... ... ... ... ... ... арқылы жас ұрпаққа ой-
тұжырымдарынан мұра қалдыруды, өмірге адам ... ... адам ... мақсат еткен жан.
Ең алғашында 1941 жылы жиырма үш ... жаңа ... жас ... ... ... ... ... жау тылына түсіріледі. Онда жаумен
алысып, жолдастарынан айырылып, бірнеше күн орман кезіп аш ... ... ... ... ... ... астыртын ұйымдармен байланыс жасап,
партизан отрядын құрады. Оларды ұйымдастырып, дұшпанға ту сыртынан шабуыл
жасап, Қызыл Армияға көмектеседі.
Бұл ... ... «Жау ... кітабында Панитов, Хоцкий
ормандарында партизан отрядтарын бастап, жолбарыстай жортып ... ... ... баяндауы.
Мироновка ауданындағы Козин селосының фашистке сатылған комендантының
жергілікті халыққа жасаған жауыздығында шек болмайды. Қызыл Армияның ... ... ... ауыр ... күйінде қолға түсіріп, селоға
әкеліп ... адам ... ... ... өлтіргені жан
түршіктіреді. Осы оқиғаны естіген алты ... ... ... ... ... ... ... қатты әсер еткен Қасым комендантты
көрген жерде атып салады. ... ... ... сан қилы айуандық
іс-әрекеттері шебер суреткерлікпен баяндалады.
Қасым Қайсенов публицистік ... ... ... жан
дүниесіне үңілу, оны әр қырынан танытатын ... ... ... білуінде. Мәселен, «Қорқақтықтың ылаңы» ... ... ... ... ... ... ... патриот дәрігер
Петя Устимовтың ішкі жан-күйзелісін асқан шеберлікпен ... ... ... ... ... Е, достым, мені фашист өлтіргенше, сен өлтір! – деп
жерге ... ... ... өз ... кеп, гүрс етіп ... ... Бұл ... ақиқатының тек бір эпизоды.
Қаламгер тарихтың өткен беті саналатын сол сұм ... ... ... ... демек, ол майдандас достарына тән жалпы және
жеке мінез-құлықтарын, қасиеттерін, ерекшеліктерін, батырлығын жеке адамдар
арқылы сипаттағаны айқын.
Публицистиканың көркемдігін ... ... ... ... бірі ... ... Ол ... шығармаға қажетті жағдайда
психологиялық талдауды дұрыс қолдана білуде. Қ. Қайсеновтің ... ... ... ... жиі ... ... Бұған қаламгердің
«Мен басымнан кешкен шындықтың жадымда ... ... ... ... ... ... сатқын болғандардың да аты-жөндерін
өзгерткен жоқпын, ал бүгінде басқалар артық-км айта ... ... ... нем бар? Тек өтірік айтпасын!», – деген сөзі негіз болады.
Қаламгер публицистикасында уақыт пен кеңістік, өткен күндер мен бүгінгі
өмір шығарма идеясына ... ... ... ... ... ... ... оқиғалардың өткен мен ... ... ... ... қоса, терең тарихи-философиялық маңызы зор.
Осы тұрғыдан келсек, қаламгер ... ... ... кейіпкер образын сомдау барысында айқындалғаны аңғарылады. ... ... іс ... ... тынысындағы іргелі әлеуметтік
психологиялық құбылыстармен тығыз байланысты суреттеледі.
Қ. Қайсенов публицистикасында автор психологиясын білдіретін ... ... ... Автордың “Жау тылында” деп аталатын
еңбегінде жергілікті халықтың Отанға деген ... ... ... ... мен ... ұйымдарға риясыз көмектері өте нақтылы
берілген. Еңбектің әр ... жау ... ... ... ... ... ... рөлі бірден-бір дұрыс шешімін тапқан.
Бұл көркем публицистикада, қайсар да өжет ... ... ... ... ... ... ... кезеңін түйіндеп,
тақырыптарға жүйелеп, проблематикасын саралық ... ... ... жасауға болады:
Біріншіден, Қасым шығармашылығының алғашқы кезеңі әскери публицистикаға
негізделіп, әлеуметтік-саяси сипатта көрініс тапқан.
Екіншіден, тарих беттерінен орын ... ... ... ... ... ... ... назарынан тыс қалмаған.
Үшіншіден, қаламгер көбіне-көп жас ұрпақ бойындағы патриоттық тәрбие
тақырыбында қалам ... жөн ... ... оның жас ... мен ... ерлігін өз көзімен көруі себеп болған.
Төртіншіден, әскери публицистикасында бірнеше ұлт ... ... ... ... ... ерлігі шынайы бейнеленген.
Қаламгер шығармашылығында 1981-1991 жылдар ... ... ... зор. Бұл кезеңде қаламгердің мерзімді басылымдарда
мақалалары жиі көріне бастады. Бейбіт өмірге ... ... ... сол ... оған ... ... ... атақты адамдар
туралы естелік-эсселерін, очерк, сұхбаттарын, бейбітшілік ... ... ... мақалаларын жазды, сөйтіп, болашақ шығармаларының
материалдарын да жинай берді. Нәтижесінде, „Ағалар туралы аңыз” естеліктер
жинағы ... ... ... майдангерлердің бейбіт өмірге үйренуі мен ... ... ... дер ... ой ... ... ... назар аударып отырды. „Ерлік – еліңді ... ...... ... галстукты майдандасым”, „Солдат әңгімесі”,
„Отанның хас батыры”, „Туысымдай ... ... ... ... не деп шырылдайды” тәрізді публицистикалық мақалалары жарық көрді.
Қалам қайраткері өзінің шығармашылыққа берілген жан ... ... ... ... ... ... ... Қайсенов 1981-1991 ... ... ... ... ... ... ... елдің тұрмыс-тіршілігін түзеуге ... ... ... ... ... ең ... міндет етіп, сол еңбек ... ... ... ... ... ... ... шепке шығарды.
Мәселен, „Туысымдай көремін өздеріңді” мақаласында автор ... ... ... ... ... қару арқалап өткен қарулас қандыкөйлек достарын
еске алып, „Украина – менің екінші Отаным, Украиндықтар – ... ... ... ұлы ... халқын шексіз сүйіп, бауыр басып кеткен
адаммын” [34, 64 б.], – ... ... ... ... ... ... Украина мен Қазақстан арасындағы әдеби-мәдени
байланысымыздың бір көрінісі ... Киев ... бір ... Абай
есімімен аталуын – мызғымас достықтың белгісі деп бағалайды. Қаламгердің
„Шындық не деп шырылдайды” атты проблемалық мақаласында ... ... ... ашаршылық кезеңін өткір тілмен, шынайы түрде және оқыған ... ... ... ... ... ой ... ... Тарихтың кешегісі мен бүгінгісін ой таразысына салған Қасым
мақаласында халқымыздың өткен жолына көп жағдайда үстірт қарап ... ... деп ... ... ... ақын ... ... кісінің зарығып жүріп көрген нәрестесін аштық ... ... деп ... ... ... болады, әбден өлу халіне келген соң ... ... аман алып қалу үшін ... ... ... бір сиыр
беруін сұрап өлеңмен өтініш жазады. „Одан бері ... ... ... ... ... ... өлең ... мынадай:
Өтініш басқармаға Сасыққарағай,
Столда қалмаса екен тез қаралмай.
Жылаймын мұңым шағып мен сіздерге,
Дейтұғын аға бар ма „қарағым-ай”.
Осы жыл ... ... ... ... ... мен ... мен соңынан ере алмадым,
Жас болып қолдан сусын бере алмадым.
Бір сиыр мүмкін болса беріңіздер,
Сөзіме ... ... ... енді менің халім нешік,
Көз жасын мен жетімнің көріңіздер!» [34, 44 б.].
Өкінішке орай, бұл өлең ақынды да, ұлын да ашаршылық ... ... ... те, автор мақаласында арада қаншама жыл өткенімен есте
сақталып қалған осы өлең жолдарды беру ... ... ... халқына
тигізген қиянатын бір отбасының жан түршігерлік тағдыры арқылы көз ... ... ... ... асыра сілтеушілердің бас
әпербақаны Голощекиннің „Кіші Қазан” саясаты екенін ... ... ... ... да ел ... дана ... кенде болмағанын тарихтан
білеміз. Қазіргі ақталып, есімдерін қайғыра отырып есімізге түсіріп ... ... ... ... ... көзі тірі еді ғой. Солар ... ... бір ... ... ... ... халқымыздың сорына,
бақытсыздығына қарай қате шешімдердің бірі болды” [34, 44 б.], – ... ... ... ... ... ... публицистикасында бәрі де
өмірдің, күрделі заманның шындығын еске алғызады, сол шындықтың күрделі
сырына терең ... ... ... ... ... – 1991 ... 2006 ... аралықты қамтиды. Бұл кезең – Қасым публицистикасының ... ... ... ... Осы кезеңдегі қаламгер
шығармашылығына тән ...... ... ... ... ... болған өзгерістерді қалт жібермей ой-тұжырымын білдіруі болды.
Осы қаламгер шығармашылығының үшінші ... ... ... мәні зор. Бұл ... ... Б. ... ... басты өзгешелігі – бұрын жазуға болмайтын, бұрын айтуға
болмайтын мәселелерге еркін қалам ... Шын ... ... азат
публицистика қалыптасты. Бұл жаңа басталған дәуірде қазақ публицистикасы,
әсіресе, тақырыптық және проблемалық тұрғыдан байыды. Соған сай ... да ... ... ... қамту ауқымының аясы кеңейді. Ақын-
жазушылар, ғылыми, ... ... ... ... ... да жиіледі. Сөйтіп ел тәуелсіздігімен бірге, мәселенің ... ... ... оқиға, құбылысқа жедел түрде үн қататын публицистика
заманы туды. Бұл қазақ публицистикасының даму жолындағы жаңа ... ... 344 б.], – деп атап ... қазақ баспасөзінде көрініс тапқан негізгі тақырыптар
мынадай болып ... 1) ... 2) ... ... 3) тіл ... 4) ... 5) казактар туралы; 6) ... ... 7) ... ... атамекеніне оралу мәселесі” [56,
43 б.].
Қаламгердің осы ... ... ... ... ... дерлік кездестіреміз.
Дәл осы жылдары қаламгердің еліміздің егемендігінің еңселі,
тәуелсіздігінің тұғырлы ... сөз ... ... ... биік ... ... бағыт-бағдар берген „Елімнің ертеңіне сенемін” атты
кітабы жарық көрді. Бұл ... ... әр ... ... ... ... ... және сұхбаттары берілген. Бұл
публицистикалық шығармалардан сол ... ... ... ... ... мен олардың әр түрлі даму бағыттарын
аңғарсақ, қаламгердің осы ... ... да ... ... қиын ... Қайсенов жазушы, публицист ретінде ... ... ... ... жоқ, ол ... ... ел ... арғы бергісіне үңіліп, еліміздің
егеменділігінің нығаюына, жастарды патриоттық тәрбиеге баулуда ... ... ... ... ... ... ұлт тағдырына деген
нағыз жанашырлығын дәлелдей түспек.
Осы тұста қалам ... ... ... ... ... ... ғылымынан, тарихынан, білімінен, экономикасынан, саясатынан,
мәдениетінен, өнерінен мақалалар, ... ... ... ... „Ой ... сақтанайық”, „Тарихтың қатпар беттері”, „Ерлік
ескірмейді”, ... ... ... ... „Желтоқсан жаңғырығы”,
„Өткенімізге қара күйе жақпайық”, „Өліден өш алу ... ... ... болмайды”, „Шекара түбінен ел неге көшеді”, „Біз осы ... ... ... ... ... ... ... – парламентте”,
„Тәуелсіз мемлекетке қорған керек”, „Террор – ... ... ... ... де ... ... ... кімдер”, „Жартылай
жариялылық кімге керек” т.б. публицистикалық туындылары ... ... „Ой ... сақтанайық” проблемалық мақаласында тоқырау
жылдарының халықты күйзелткен мәселелерін өткір тілмен айшықтап, жаны ... ... ... ... ... себептеріне тереңірек үңілген
қаламгер осы күнге дейін сол тоқырау жылдарына көз жұма қарап келгенімізді
айтады. Автор мақаласында ... ... ... ... шақтағы
кейбір кедергіге ұшыраған әдебиет-мәдениет саласындағы мәселелер бүкіл
халық өмірі тоқырады ... ... бола алар ма ... ... ... айдар – әр салада жасампаздықпен ... ... ... ... Халық мұндай жалған жаланы көтермейді! Ал мен шын ... ... ... дер ... Бұл ... ... өз қолымен жасағанына
да жұрт куә!” [57], – ... Осы ... ... ... сауда-саттықпен
айналысуы, ғылым соңында жүрген жас ғалымдардың ғылымда күн көре алмайтынын
сезген соң коммерцияға ... ... ... ... ... күдіктене қарауын, қағаз тапшылығы мен қымбатшылықтан жазған
еңбектерінің жарыққа шығарудың қиындағанына қынжылады. „Қазір республикада
ондаған мың оқытушылар ... ... олар ... күн көруге
кетіпті. Ұрпақты тоқырату деген осындай-ақ болар” [57], – деп ой ... құру ...... ... ... ... ... 15 одақтас
республикадан құралған КСРО мемлекеттері аумағында ... ... ... сол кезде бүкіл ел араласты, М. Горбачев ... ... осы ... ... ... ... ... ескеріліп
жатпады. Қасымның „Ой тоқырауынан сақтанайық” атты проблемалық мақаласы ... ... бір ғана ... ... ... емес, елде ғылым, білімнің
тоқырауы, халық ... ... ... ... болжау ғылымының
құлдырауы секілді келелі мәселелерді ... ... ой ... ... туралы өзекті пікір айта білуімен құнды жазылған.
Қасым Қайсеновтің осы мақаласы оқырмандар тарапынан ой ... ... ... ... қалам қайраткерінің „Тарихымызды ... ... ... Нұрлыбаевтың „Ана тілі” ... ... ... ... [58], ... ... 1941
жылдардағы соғысты „Ұлы Отан соғысы” емес, „Екінші дүниежүзілік соғыс” деу
керек, өйткені бұл соғыс ... ... ... ету үшін ... ... қылмысты соғысы, оны тойлаудың керегі жоқ,- деген пікіріне ... ... ... білдіреді. „Жоқ, ағайын, жаланың да ... да ... шегі болу ... қой! ... шықпайық. 70 жылдай
Совет Одағы құрамында болған жаман болсын, жақсы болсын, өз тарихымызды
өшіруден, шындықты ... ... ... [59, 125 б.], – ... ... ... жылдарын өз көзімен көрген қаламгер халықтар арасындағы
достыққа, ынтымақтастыққа іріткі салмай, тарихқа ... ... ... Ұлы Отан соғысын Кеңестер Одағы тарапынан қылмысты соғыс деу –
өрескел қате және осы мәселеге ... ... ... ... айту ... ... жасайды. Алдыңғы мақалаларға сабақтас „Өткенімізге қара күйе
жақпайық” проблемалық мақаласында автор өткен жақсы болсын, жаман ... ... сол ... тарихы. Сол кезеңдердегі қоғам басшылары жаман
болсын, жақсы болсын – ... ... ... ... ... тарихымызға
салмақты да әділетті баға беріп, тарихи жағдайдың шындығына ... алға ... ... ... тарихтың ақиқаттан ауытқымауы
қажет деген оймен ... ... ... ... ... ақпарат
құралдарының отандық өнімдерден гөрі шетелдік тауарларды жиі жарнамалауы,
ұрпақтың арақ-шарапқа ... ... тіл ... ... ... ... ... тұрған көптеген маңызды мәселелерді
көтереді. „Кейде үйде теледидар ... ... ... ... ... дей алмайсың. Қазақша көретінің де, тыңдайтының да шамалы. Қазақ
тілі – ... тіл ... сөз, ол ... ... Барлық іс қағаздар,
жиындарда сөйлейтін сөздер тек орыс ... ... жұрт ... Теледидар,
радиоларда, тіпті, қазақтар бір-бірімен орысша ... ... ... ... да ... ... ... [59, 129 б.], – дейді. Біз
бұдан Қасым Қайсеновтің еліміздегі ... ... ... ... дер кезінде ой айтып, тұжырым жасай білгенін аңғарамыз.
Қалам қайраткерінің осы ... ... ... ... қатар, естелік әңгімелері, очерк, сұхбаттары үзбей жарияланып
отырды. Нәтижесінде ... мен ... (2002) және ... ... (2004) атты публицистикалық жинақтары дүниеге келді. Бұл
қаламгердің жасы ... ... ... ... ... ... қаламгердің қоғам мен халық алдындағы суреткерлік
парызды жоғары қоя білуінің тікелей жемісі ... ... ... жылы ... ... ... Қайсеновтің „Ағалар туралы аңыз”
деп аталатын естелік-әңгімелері жарық көрді. Осы кітаптың алғы ... ... өмір ... өзім ... ... ... ... көз
алдымда сақталып қалған аяулы ұмытылмас ағалар туралы естелігім еді бұл”
[29, 3 б.], – ... ер ... ат ... ... ... ... кезінде
ерлікке бастап, баулып тәрбиелеген партизан соғысының хас батыр алыптары:
Кеңес Одағы Батыры атағының екі ... ... ... ... ... ... ... Федорович Федоров, генерал-
полковник Владимир ... ... ... бейбір өмірге
бейімделуіне көп еңбек сіңірген Әліби Жанкелдин, ... ... ... ... Нұрмағамбетов, Ғабдолла Шоланов, Иван
Куприянович Лукьянец, Ғарібжан Досымбеков, Әдебиет алыптары: Мұхтар ... ... ... ... пен Тайыр Жароков, Жұмағали Саин, Қасым
Аманжолов, Мұқан ... ... ... ... ... ... және батыр жазушы Бауыржан Момышұлы мен батыр інісі Рахымжан
Қошқарбаев ... ... ... ... ... ... өзекті тақырыптың бірі
– қоғамдағы демократиялық үрдістер. «Демократия» грек ... ... ... мағынасын білдіреді. Бұл тұрғыда қаламгер өзінің «Өліден өш
алу ма?» атты ... «Кей ... ... деп ... ... Рас, сол демократияның да халыққа берер өз үлес-салмағы бар. Бірақ
біздер осы демократия ұғымын дұрыс түсініп жүрміз бе? ... ... жылт ... ... ... ... ... үйреніп бара жатқан
жоқпыз ба? Жұдырық түйіп алып: «өйту керек, бүйту керек, анау анадай еді,
мынау ... ... деп ... ... де жөні бар емес пе. ... ... берілді екен деп өткенге де жаңаға да жатырқай қарап, өліге де,
тіріге де кектене кіжінудің қажеті бар ма? ... ... не ... ... ... ... ... Сол шындықты шындық деңгейінде көрсете
алып жүрміз бе?» [59, 129-130 бб.], – ... ... ... ... ... ... ала ... бүгінгі таңдағы мерзімді басылымдардың
онда айтылған пікір, көзқарастардың дұрыс-бұрыстығына ... ... ... үшін ... ... ... жалтарма сөйлемге
сүйенетінін айтады. Бұған ... ... ... Жамбыл облыстық «Ақ жол»
газетінде жарияланған «Заман. Адам. Тағдыр» деген айдармен берген ... ... ... ... ... Бұл мақаланың авторы соғыс және
еңбек ардагері, тарихшы – ... ... ... ... өзі ... ... облысты басқарған басшыларды сынау арқылы өзін ... ... ... Ә. ... ... ел азаматтарын қорлауға
бағытталған туынды деп атап көрсетеді. «Қайткенде де өлілерден өш алу ... ... тірі ... ... ғана танытатын «атақ» екенін
ескерейік. «Тарих жалған емес, жалған ...... ... ... деп ... жасайды. Бұл өңірлік басылымдардың да ... тыс ... ... ... демократиялық көзқарастары оқырманға өзіндік
ой тастап, өткен тарихқа күйе жақпай, ақиқатты айтуға, шындықтың күрделі
сырына ... ... ... ... қазіргі кездегі өзекті
мәселелерді қозғайды. Еліміздің елдігін, тәуелсіздігін нығайту, қорғанысты
күшейту, демократияның дұрыс ... ... ... ішкі ... дұрыс
жүргізілуі, мемлекеттік тіл, жер мәселесіне қатысты ой толғаныстарын
баспасөз бетінде ... ... ... ... ... оның ... белгілі. Идеология деген – қоғамның барар бағытының – мақсатының
компасы», – дейді ... қара күйе ... атты ... ... ... ... ... баурап алса, ол жойқын алып ... ... ... [59, 126 б.]. ... ... қоғамның жеткен
жетістіктері мен кемшіліктері де болатынын айта келіп, Кеңес Одағы ... ... ... жаппай қара күйе жағудан аулақ болуға
шақырады. Тәуелсіз елдің бүгінгі тарихында ... ... ... ... ... сабақ алу қажеттілігін атап көрсетеді. «Қазіргі ... аз. ... жоқ ... ... ... ... ... жоқ.
Идеологиясыз қоғам – ол бейбастар қауымына айналмақ. Намыс, ұлт дегеннен
гөрі тәртіпсіздікке ... ... ... ... ... ... ... отырған ұрлау, тонау, зорлау, кісі өлтіру күнделікті әдетке
айналғанын, қатігездіктің ел ішін ... және ... ... ...... ... деген пікір білдіреді. Қаламгер көтерген ... ... ... ... ... Сондықтан, қалам қайраткерінің
публицистикасындағы демократиялық көзқарастар қалың оқырман көкейінен
шығып, ... ... ... бір ... ... ... ... – парламентте» мақаласында Қасым Қайсенов ... ... ... ұғым ең ... ... ... ... Парламентті –
демократияның қайнап жатқан қазаны деп түсінеміз. ...Демократиялық құқықтық
мемлекет болған соң, билік халықпен санасып, ... ... ... ... пікіріне, ой-ұсыныстарына құлақ салуға тиіспіз. Олай ... ... ... ... [59, 196 б.], – дей келе ... ... қарауды ұсынады. Журналистердің депутаттарды
«халық қалаулылары» деп атауына қарсылық білдіреді. Бұған ол «Дауыстың ... ... ... ... жинап алғандар» дей келе болашақта адал,
әділ, саясат пен экономиканы ... ... ... сайлау қажеттігін
айтады.
Келесі бір «Халық» деген – қасиетті сөз» ... ... бұл ... атынан сөйлеушілер, халық атынан сынаушылар, халық атынан уәде
берушілердің ... ... ... ... ... ... білгенін айтып, көксегенін көргісі келіп, ... ... ... ... ... ... ... желеу етіп «халық
атынан» сөйлеуді қалқан еткен жәй мансапқұмар болудан сақтауға ... ... ... ... емес және оны меншіктеп сөйлеуге ешкімге ерік
берілмегендігін ... ... ... ... және киелі сөз. Ал киелі
сөзбен ойнамау, оны саясаттың ойыншығына айналдырмау керектігін меңзейді.
Қасым Қайсенов бұл кезеңдегі ... ... ...... ... ... қоғамдағы саяси реформалар,
демократия, ғылым, білім, әлеуметтік-экономикалық мәселелер болды. Қаламгер
мақалаларының ... мен ... ... көркемдік ізденіс, дәстүр
сабақтастығымен ерекшеленеді. Күнделікті ұсақ-түйек мәселелерден ... ... ... ... ... мойын бұрады. Публицистің
поэтикалық ойлау жүйесі алдыңғы кезеңмен салыстырғанда ... ... ... Қоғамдық құбылыстарға философиялық ой ... ... ... ... ... ете ... ... бүгінгімен,
бүгінді келешекпен байланыстыру арқылы болмыстың бүкіл ... ... ... ... салады. Публицистика әрдайым дамуда, ізденісте болады.
Сондықтан да қоғам ағымына сай оқиға, құбылыстарды берудегі ... ... ... ... ... ... ... тіршіліктің болмыс-құбылыстарын дәл сол
қалпында берумен шектелмейді. Одан анағұрлым салмақты, қоғамдық мәні бар ой
талап етіледі. Бұл ... ... ... позиция болғанда ғана жүзеге
асады. Публицистика өнерін ... орыс ... Е. ... ... ... мәселелерге жауап бермеген публицистика өзінің азаматтық
борышын өтей алмайды» [52, 63 б.], – ... ... ... ... ... ... ... екеніне көз жеткізесің. Публицист дәуір
үнін, заман тынысын дер кезінде тап ... ... ... сай ... ұсынады. Осыдан барып, оның жазғандары заман талабына сай келіп,
өзінің шынайылық болмысын сол ... ... ... ... ... өз ... ... бедерін, динамикасы
мен қарама-қайшылықтарын бейнелейді. Ол адамзат алдында ... ... мен ... шешімін күтетін күрделі мәселелер төңірегінде ой
қозғап, елдің ішкі және сыртқы жағдайы ... ... ... ... ... ... ашып көрсетеді. Өткенге ой тастап, болашаққа
болжам жасай отырып, «Біз ... бара ... ... ... ... ... «Қазақстан өз тәуелсіздігін алғаннан ... ... ... ... ... ойлап, түн ұйқысын төрт бөлгенімен,
«зиялы» деп атап, «серіктесім» деп сеніп жүрген қауым ұйқысынан ... ... ... ... ... ұқсағанымен, ішкі дүниесі, іс-әрекеті
ұлтына ... ма? Әй ... [34, 294 ... ... ... ... ... үшін басты бағыттарды
талдай келе, ұлттықтың негізгі белгісі – тіл ... ... ... ұлттық
тіліміз де, дініміз де тұралап тұрғанын айтады. Қалыптасқан бір қоғамдық
құрылымнан екінші бір ... құру – оңай ... ... ... ең ... ... ... бағытта дамытуды, бұқаралық ақпарат құралдарының
осы жолда аянбай еңбек етуі қажеттілігін алға тартады.
Әрбір аталған пікірді нақты ... ... ... ... тән ... бұл жолы да ... ... табады: «..ең алдымен
ұлттық иедологиямыз – компасымыз болуы керек. Сол бағытпен ... ... ... Ол ... БАҚ-тың атқаратын қызметінің
маңызы зор. Бұл салада ішкі радио торабымыз айтарлықтай ... ... ... «Азаттық» радио торабы еліміздің біртұтастығына нұқсан келтіретін
хабар тарату әрекетіне үйір. Мысалы, ... бір ...... ... хабар. Мұндайға ауыздық салар уақыт та жетті емес пе. Ал қазіргі
коммерциялық телеарналарда ... ... ... ... адамдарды дұшпандыққа, қатыгездікке тәрбиелеуге ... Мұны ...... у шашып жатыр деп атауға болады. Кейбір
телеарналарды ... бай ... ... ... оны мол ақша ... айналдыруда. Ақша тұрған жерде мемлекет мүддесі өз-өзінен кейінге
ығысатыны белгілі [34, 296 ... да, ... ... ... – жаңа ... орнауы
кезеңі секілді екеніне тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында халқымыз ... ... ... куә.
Осының барлығын саралай, салмақтай келе, Қасым «мемлекеттілік пен
ұлттық идеология», «демократия мен ... ... ... тұжырымдарды
алға тартады. Ал бұдан Қасым публицистикасына тән аксиома – «тәуелсіздік
тұғыры» деген дәйектеме туады.
Қасым Қайсенов әлемдегі ... ... да, ... ... да салалап, саралап, тұжырымды пайыммен, ... ... ... ... оның ... орысша шығатын
басылымдар мен ... ... мен ... ... ... ... ... аңғарасың. Қаламгердің оқығанының,
көргені мен естігенінің барлығын жадында сақтау қасиеті де таңдандырады.
Жас шамасының қарттыққа аяқ басқанына ... ... ... ... ... ... астасып, жаңа шығармалардың дүниеге
келуіне негіз болады. Сан алуан жауапты қызметтерді атқара жүріп, ол ... мен ... ... үлес болып қосылар отыздан аса кітап
жазды. Халқының хал-жағдайы, ... ... ... ... ... өзі ... ... мәселелер толғандырып отырған. Содан
барып публицистік ... ... ... ... ... Әрбір публицистикалық материалдарды бергенде танымдық ... ой ... ... өткізіп барып береді. Қоғам дамуындағы
объективті заңдылықтар мен ... ... ... баға бере ... ... ... ... пікірлерін маңызды ойларын, тың идеяларын
ұсынады. Мұның ... ... ... тән ... фактілер
арқылы дәйектеліп жатады.
Қасым публицистикасының екінші кезеңінде тәуелсіз елдің ... мен ... ... ... мен ... ғылымы мен
білімі, тілі мен ділі тәрізді маңызды мәселелердің ... ... ... ... Қайсеновтің зиялылық ақыл-ой парасатынан, сана-
сезіміндегі өзгерістерден туған ашық ... да ... ... шешімдер қайталана бергенінен халық күйзелді», ... ... да ... ... «Кінәлі кім?», ... бола ма?», ... не деп ... ... ... ... ... дүние жоқ десек
артық айтқанымыз ... Ел ... ... жолындағы маңызды
мәселелерді саралай келіп, ғылым, ... ... ... ... білімді мамандардың тағдырын талқыға салады. Осындай ... шығу ... ... ... ... ... ғылым мен
білімнің, адамның ақыл-ойының тоқырауға ұшырауына жол ... ... Ел ... ... арта ... жас ұрпақты отансүйгіштікке,
патриоттыққа тәрбиелеудің бастау-арналарын ... ... ... ... ... жаңа ... мен оңды бетбұрыстар әкелген
жайлардың шығу тегін өзінің ой-толғамдары ... ... ... Осы ... ... ... ... Камал Смайыловтың:
«Публицистер шапшаң да қызу қимыл көрсетіп, алдыңғы шепті алға ... ... ... ауыр зеңбіректер секілді ... ... ... қопарыстыра бастайды» [60, 200 б.], – деген пікірі орынды
айтылған.
Қалам ... ... ... ... ... арқылы, оның партизан жорығының шындығын жазудан басталған ... ... бет ... ... ... өзінде-ақ (60-70
жылдар) отансүйгіштік пен ... ... ... ... ретінде сақтап қалуы қаламгердің идеялық-тақырыптық ерекшеліктерді
аңғару қиын емес. Қалам қайраткері мейлі бейбітшілік пен ... ... ... ... достық пен татулықты сөз етсін, мейлі тәуелсіздік ... сөз ... өз ... түп ... ... ... ... Қайсыбір өмірлік мәні бар мәселелерді де нақты фактілерді,
өзінің өмірлік тәжірибесін ұсына отырып бейнелейді.
Бұның өзі қаламгер ... ... ... ... ... күшейтеді. «Ағалар туралы аңыз», ... ... ... мен ... ... көркем-публицистикалық
шығармалары, мақалалары, естелік-әңгімелері – бәрі-бәрі нақты ... ... ... ... ... ... фактілер,
деректер, құжаттар негізінде жазу стилінің қалыптасуы оның шығармашылығының
публицистикадан бастау алғандығында жатыр.
Қасым Қайсенов ел тәуелсіздігін алған ... ... қол ... жалынды
публицист ретінде жарқырап көзге түсті. Шығармашылығының алғашқы ... ... ... жорық шежіресі, ерлердің батырлығы мен
отансүйгіштігі тақырыбын жеткізе ... күш ... ... ... ... ... ел мәртебесін асқақтатуға көп күш жұмсады.
Қоғамдық пікірді қалыптастыру – бұл публицистиканың өзіндік әлеуметтік
мәні болып табылады. Қасым Қайсенов мақалалары ... ... сай ... ... көтеріп отырды. Оған басты себеп – Қасымның соғыстан
келгеннен ... ... ... болып, еліміздің қоғамдық-саяси
өміріне белсенді араласуы еді. Сондықтан да оның ... ... ... ... ... үн қосып отырумен шектелді. Публицистика
теориясын зерттеуші Е.П. Прохоров: ... ... ... даму тенденциялары мен заңдылықтарына сәйкес келуі немесе сәйкес
келмеуі, ... ... ... ... ... ... дәлірек айтқанда, бұл принциптер публицистің әлеуметтік
позициясының бір ... ... ... [61, 97 б.], – ... Яғни
публицист қандай қоғамда өмір сүрмесін, бәрібір өз ... ... ... ... неге ... ... ... айрықша мән
берді десек, ол ең алдымен, оның бай өмірлік тәжірибесі, ... ... жете ... және ... ... кеңдігі.
Заман талабына сай қаруды қаламға ... ... үшін ... – өзі өмір сүрген қоғам туралы жазу болғанын ескерсек, ... және осы ... ... өмір ... ... ... ... деп түсінген жөн.
Зерттеу мақсаты – Қасым Қайсеновтің ... ашып ... ... ... ... отырып, зерделеу болғандықтан, біз
оның қоғамдық қызметіне ерекше тоқталып, талдауды жөн ... Тек ... ... шығармашылық сипатын ашуға қаншылықты ықпал
еткенін айтуды, сол арқылы оның ... ... ... ... еттік.
Қасымның 90-шы жылдан басталған шығармашылығы өзгеше тың серпіліспен,
қоғамда ... ... ... ... ... ... айшықталды.
Қаламгер саяси өзгерістерге тек сырттай бақылаушы ғана ... оны ... ... өз көзқарастарын білдіріп, баспасөз арқылы оқырмандармен
тілдесіп отырды.
Осы тұрғыдан алғанда, Қасым Қайсенов қоғамның саяси ... ... ... қоса, қаламгерлік қарымымен де үн қосып, публицистика
әлеміне тың ... ... ... ... ... басты қаһарманы адам
емес, күнбе-күнгі экономика, саясат, ... ... тіл, дін ... ... айқындала бастады. Адам туралы
жазылғанның өзінде ... ... ... ... ... сияқты
жалпылама ұғымда көрініс тапты.
Қасым Қайсенов публицистикасындағы жеке ... гөрі ... ... ... ... баяндау басты ерекшеліктің біріне саналады.
Атап айтсақ, жұмыссыздық немесе ... ... ... репрессия
жеке бір адамның ғана проблемасы емес жалпыға ортақ мәселе. Нақтылық
қашанда ... ... те, ... ... ... ... ... өзекті мәселелер мен оқиғаларға
негізделген.
Біз талдау жасап отырған кезеңдегі Қасым ... ... ... ... жүйелеуге болады:
− саясат;
− экономика;
− тарих;
− ел байлығы;
− патриотизм;
− жұмыссыздық;
− адам және қоғам;
... мен ... ... тіл мен ... жер, ... ... тарап, еліміз егемендік алып, қоғамда жаңару үрдісі
басталған тұста Қасым Қайсенов ... ... ... дәл
жеткізген шынайылық, айшықты пафос, қоғамдағы ... ... ... етіп ала ... Осы кезеңде қоғамның маңызды
мәселелерін көтеріп, әр түрлі тақырыпта ... ... ... ... ... ... талдағанымызда, әсіресе, нарықтық
экономика, ішкі және халықаралық саясат, мемлекеттік тіл, жер, ... ... ... ... назар аударғаны аңғарылады. Жоғарыда
айтылғандай, ... тек бір ғана жеке ... ... ... ... мәселелерге арналған.
Соңғы жылдары мерзімді баспасөз бетінде нақты адам ... ... ... кетті, кезінде оқырманның әлеуметтік типке байланысты
дүниетанымдық ... ... мен ... ... туғызуда маңызының
зор болғанын айта кеткен жөн деп ойлаймыз.
Қазіргі ... ... ... мен ... ... ... бара
жатқаны жасырын емес. Баспасөзде ... ... ... қалыптастырудан
гөрі проблемалық, сенсациялық, көңіл-көтерушілік материалдар жиі көрініс
табады. Бұл уақыт талабы, десек те, ... ... ... ... ... ... ой ... қоғамдық пікір ағынынан өз орнын табады.
Қаламгер шығармашылығында „Ағалар туралы аңыз” естеліктер кітабы осы
олқылықтың ... ... ... ... ... емес. Бұл қаламгердің
майдандағы және соғыстан оралғаннан кейінгі өмірінде ерекше есте сақталып,
ұмытылмас бейнеге айналған ағалар ... ... ...... ... публицистикасындағы қайсыбір мақаласын алып қарастырсақ
та, оның дәуір ... ... дер ... ... оның ... ... деп санауға болады. Басқаша айтсақ, пубицист ретіндегі болмыс-
бітімінің қалыптасуын оның ... ... ... еңбектері арқылы
танимыз.
Қалам қайраткерінің дәуір үнін жеткізген, бүгінгі ... ... ... сөз ... ... ... назар аударып
көрейік.
Қасым Қайсеновтің соңғы жылдардағы публицистикасының бір ... ... ел ... ... ... нақты мысалдармен ашып
көрсетуге арналған.
1986 жылғы желтоқсан оқиғасы – тәуелсіз, егеменді еліміздің тарихынан
ерекше орын ... ... ... оның ... ... ... ... үшін қасірет болғанымен, ... ... ... ... қол ... қуанышы болды. Ендеше осынау өзекті мәселенің
Қасым Қайсенов шығармашылығымен айшықтала көрінуі заңды болса керек.
Желтоқсан оқиғасы – теңдесі жоқ ... ... ... пен Ләззат
бастаған қаһармандық айқастың жеңісі еліміздің егемендігімен аяқталды. Бұл
туралы Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев: „1986 ... ... ... ... толық дәрежеде бағалап үлгерген жоқпыз” деген еді.
Желтоқсан оқиғасында бүкіл халқымызға танылған „қазақ ... ... ... ... ... ... бағасы екенін кейбір ойы озық
азаматтар болмаса, жұрт әрі-сәрі ... ... ... ... да бұл мәселеге сол кезеңде теріс баға ... ... ... ... ... қасиетімен
танылып отырған Қасым өз мақалаларында ... ... ... ... ... сырт қалмайтынын аңғартқан.
Қасым Қайсеновтің 2002 жылы шыққан „Естеліктері мен жазбаларында”
„Қаһарман атына ... ... ... публицистік толғанысы жарияланған.
Мұнда қаламгердің Желтоқсан ... ... үш ... ... ... ... ... желтоқсан оқиғасының тарихи маңызын
толықтай бағалау; екіншіден, осы оқиғаға қатысқан ... ... ... ... үшіншіден, сол бір дүрбелең кездегі қылмыскерлерге тиісті шара
қолдану. Публицист толғанысы оған тән фактіге сүйену арқылы өрбіп отырады.
„Жұбан ... ... ... ... ... ... заманынан
ойлары озық перзенттеріміз хас батырлық көрсетіп, шовинистік империяның
дүлей ... ... ... шықты. Бірі Республикамызды бір шыбықпен
айдамақ болған жендеттің халық алдында ... ... Енді ... ... 15 ... ... отырған елдерінің өкілдері бас қосқан
жиынында жанкештілік жасап, мінбеге ... ... ... ... паш ... елге ... ... комиссиясын басқарды.
Ол Мұхтар Шаханов еді. Үшіншісі ... бар ...... болашақ шындықты бейне-көрініспен дәлелдеп берді. Ол ... ... ... айқасында империя сойылын оңды-солды соғушылар да ... ... ... ... ... пен ... ... еді.
Олардан басқа тікелей жастарды жазықсыз ... ... ... ... ... дер ... ... Олардың тізімін қайта
еске салмай-ақ қояйын! Бірақ олар тасқыннан қашқан тышқандардай әр ... ... ... ... ... ... ... қаны алысқа жібере
қоймас!” [34, 169 б.], – деп ашына айтады.
Әрі қарай сол ... ... ... ... қара ... ... ... басып жүргенін айта келіп, ендігі үлкен мәселе – соларды
анықтап, ... ... ... ... Бұл – ... ... ... болған жастар кегін қайыру ғана емес, ... ... ... деп ... ... фактіге жүгіну қалам қайраткерінің ... ... ... да ... ... ... ... отырады.
Публицист осы оқиғаға қатысты ... ... ... ... мансап-лауазымдарының өскендігін айыптайды. Осы тақырыпта
жазылған циклдарынан памфлет жанрына тән ерекшеліктерді жиі ... ... ... ... жеткізе әшкерелеу ... ... ... ... көз ... түсу үшін оған ... қарсы қойып суреттеу, контраст жасау, қолдау, ... ... ... ... ... ... ... [62, 464 б.], памфлетке
тән әдіс болса, Қасым Қайсенов өзі өмір ... ... ... ... ... ... от-жалынын бірқатар
мақалаларына арқау етіп, осы тәсілмен жазып отырған.
Біз ...... үнін ... ... Желтоқсан оқиғасына
байланысты Қасымның алаңдаушылығы негізді. „Менің замандастарым кезіндегі
Ұлы Отан соғысында бүкіл ... ... ... апатынан аман алып қалғаны
белгілі. Бірақ біз азаттық аңсаған халықтарды арманына ... ... ... Ол ... ... ... ... болған жоқ, ондай мақсатты орындауға шама
да жоқ болатын. Сөйтіп, азаттық армандаған халықтарды ұлы ... ... күй ... амал қанша! Ал, Желтоқсан айқасы болса, бір
кезде іштей тынып армандағанмен, орындай алмаған арманымызды ... ... 171 ... ... ... көбінесе қоғамдық ой-пікірдің туындауына
қозғау салып отырған. Ол публицистік толғамдарын жай ғана дерек беру ... ... ... ... қайраткерінің жазғандары оның жүрегін
сыздататын мәселелерден туындап отырған. Қасым Қайсенов үшін ең ... ... ... ... ... біріктіруде ұлт мүддесінің алатын
орны зор. Сондықтан халықтың, ұлттың мемлекет ретіндегі біріккен ... ... ... ... Осы ... алғанда, публицистің ақпарат
айдынында халық атынан ұлттық мүддені қорғаушы ... ... ... бар. Жеке ... ... өз ... Отанға деген
сүйіспеншілігі публицист жазбалары арқылы айқын көрінеді.
ХХ ғасырдың 80-ші жылдардың ... ... ... ... жағдай
халықты тәуелсіздік пен тұтастық жолына жұмылдырды. Заман талабына сәйкес
публицистер де халықпен ... ... ой ... ... ... болашаққа сеніммен ... ... ... ... ... үшін халықтың қуанышы мен мұңын, мақсат-мұратын
дәл басып тану ежелден келе жатқан заңдылық.
Жалпы, 90-шы ... ... ... ... және ... қарқынды дамыған кезеңі болды. Осы тұста Қасым ... ... ... ... ... көзқарасты аңғару қиын емес еді. ... ... ... ең ... ... – осы кез. Бұл ... ең ... партизан болып танылған қалам қайраткерінің майдан
тақырыбынан гөрі ... ... ... ... бет ... ... шағы болды. Қайсеновтің азаматтық үні осы жылдары ... ... ... ... ... ... ... қоғамның
кез-келген көкейкесті мәселелеріне қалам тартып, тақырып ауқымдылығын
кеңейтіп оқырманға ... ... ... ... ... ... ... үлкенді-кішілі мақалаларын, топтастыра,
жүйелей келе, қаламгердің еліміз ... ... ... ... ... сипаты жағынан шартты түрде үш үлгіде
жазатыныны аңғардық. Оның алғашқысы – ... өзі өмір ... ... ... ... талдап жазатын мақалалары; екінші кезең – ел
тәуелсіздігін насихаттап, оның ... ... ... ... үшіншісі – мемлекеттік тіл мен жер мәселесін ... ... ... ... ... ... немесе жанрлық
саралау емес. Себебі, Қасым Қайсенов жанр таңдамай жазатын қаламгер.
Қасымның осы кезеңдегі шығармашылығы туралы айтылар басы ашық бір жайт,
жасы ... ... ... – қоғамның көлеңкелі және күнгей тұстарын,
көкейіндегі ой-толғамдарын баспасөз ... ... ... ... ... мен адам жайлы пайымдауларын арқау етіп,
дәуір үні мен қоғамдық ойға үн ... ... ... да ... ... біршама уақыттың өткеніне қарамастан, құнын жоғалтпай,
жаңа жазылғандай болады.
Осы ... ... ... ... дәлелдеп көрейік.
Қасым Қайсеновтің шығармаларының көбін әлеуметтік ақпараттар құрайтыны
сөзсіз. „Әлеуметтік ... ... өзі ... ... ойлап
тапқан барлық ақпарат жиынтығын құраса, екіншіден, әлеуметтік шындықтың
ерекшелігін ... ... ... ... ... қамтитын
публицистика „әлеуметтік ақпарат” ұғымының бірінші мәнімен ... ... ол – ... ... ... ... ... Бұқаралық ақпараттың
тарихи жағынан алып қарастырғанда үш формасы бар: біріншісі енжар (ақпарат
қоймаларында, кітапханаларда ... ... ... ... ... ... ... үшіншісі, бұқаралық
ақпараттар ағыны (публицистер мен журналистердің материалдары). ... ... ... ... ... және ... ... болып табылады. Осы ерекшелікті біз Қасым ... да ... ... ... ... тақырыбын сөз еткенде ең алдымен, қазақ
халқының осы соғыстағы ерен еңбегі ... сөз ... ... ... да ел қамы үшін жаны ауыратынын аңғартады. ... көбі ... ... түрінде жазылады, сондықтан кез-
келген мақала-толғамында ол ... ... ... ... ... көреді.
„Тәуелсіз Қазақстан деген атымызға сай мерекемізді, дәстүр-салтымызды,
елдік кескін-келбетімізді неге осы бастан сақтауға ... Неге ... деп ... ... арғы жағындағы ел-жұрттың салт-дәстүрін
қайталауға тиіспіз. Неге біз, өзіміздің емес, өзге елді сыйлап, ... ... ... ... ... дайын тұрамыз? Неге біз,
өзіміздің Ұлы даланың ұрпағы, ұлы ... мен ... ... бар ... ... ұмытып кете береміз? [59, 179 б.].
Әрі қарай Астананың Ақмолаға көшіп барғалы өтіп жатқан ... ... ... ... өзі ... ... ұлттық өнерге
назар аудару қажеттілігі туралы ашына айтады. „Бұл қалай? Қайда ... ... ... ... мың ... ... деп жан айқайын
білдіреді.
„Еліміздің Тәуелсіздігіне он жыл, ... бес жыл деп ... ... ең ... біз қай ... ... халықпыз, қандай ұлттық
ерекшелігіміз, дәстүр-салтымыз бар деген сұрақтарға жауап бере ... ... ... ... ... ... аса қажет секілді.
Жастарымызға бағыт-бағдар беріп, олардың өзге жұртқа еліктеп-солықтап
кетпеуін ... ... жөн ... [59, 181 ... ел экономикасын көтеруге, ... ... ... байланысты өрелі ойларын ортаға салып, „мың өліп, ерлігімен мың
тірілген батыр халқымыз тәуелсіздікке қол ... енді ... ... қатарында дамитынына сенеміз” деп азаматтық пайымын
білдіреді. Қаламгердің көрегендігі ... ол ... ... қол
жеткізген тұста халықтың бірлігі мен ынтымағы арқасында елдігіміздің
сақталатынына ... ... ... ... ... ... ... тек ақпаратты жеткізіп қоюмен шектелмей, соған сәйкес өз
көзқарастарын ... ... ... ... ел ... жетелеумен де
айқын көрініс тапты. Қасым Қайсенов публицистикасындағы ең ... бірі де ... ... ... ... тағы бір қыры ол – ... Оған қаламгердің әр
жылдары тек Қазақстан ... емес ... ... ... ... ... ... сипаттама беріп, ел мүддесін батыл әрі нық
сеніммен қорғай білуі мысал бола алады. Ел ... ... ... 90-шы жылдар ең жауапты кезең болды. Болашақтағы даму ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда, ел ертеңіне болжау жасайтын
публицистердің саяси сараптамалары, талдаулары қажет болғаны заңды еді.
Көршіміздің ... не? ... ... ... ... даму ... қандай болмақ? Біздің алдымызда сан ... ... ... ... ... ... үшін қай жол ... әсіресе
көршілес елдермен қарым-қатынасты ... ... ... Туындаған
мәселелерді шешу жолы қандай?
„Ресей сыртқы істер ... ... ... қай ... ... ... ... сөз қозғамай кетпейді. Ал басқа республикалар не Ресейде,
не басқа көршілес мемлекеттерде қос азаматтық мәселесін неге көтермейді”, ... келе ... ... патшалық Ресей заманынан өз халқының үстемдік
дағдысы ... ... ... орын алғанын айтады. Республикамызда
орыстан басқа да ұлттар аз емес, бірақ олар қос азаматтықты ... ... және ... ұлт ... қос ... алға ... да ... бұл ұлттар арасындағы арандатушылық дейді. Мәскеуде ... ... ... ... ... ... ... орыс ұлты қорлық-зомбылық көріп жатыр, оларды қорғау керек деген
сыңаржақ үндеу ... ... ... ... қос ... ... сөз ... Супурнюк жанығып жүрсе,
мұның бәрі саясаттың салқыны ма дейміз. Сол облыстағы атаман Тупиков ... ... ... ... ... ... егер шынымен бар болса,
Ата Заңымыз бойынша қарусыздандырып, ұйымдастырушыларына заңның ... ... - ... ... білдіреді. Сөз соңында: ... ... ... ... ... ... жазып отырмын” [59,
112 б.], – деп түйіндейді.
Қаламгердің ... ... ... ... ... мен
сезімталдығы, көпті көрген тәжірибесі, жағдайды алдын ала сараптай ... ... ... кезде ұстанып отырған саясатының бағыт-бағдарын
тап басқанын ешбір дәлелсіз-ақ айғақтайды.
Қасым ... ... ... ... ... терроризм мәселесіне де
ерекше назар аударады. „Бүгінгі елдер мен ... ... ... ... ... ... алу, ... үшін күресу т.б. ... ... ... әлі де ... ... ... кешіп
келеді. Ғасырлар қойнауында қалған қанды шайқастарды айтпағанда, ХХ
ғасырдағы екінші дүниежүзілік ... ... ... мен бір ... ... ... ... мақсатында өршіген еді. Бұл соғыстардың
ақыры да миллиондаған адамдардың қаны судай ... ... ... ... сол ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... Кейбір елдерде пайда болып, халықаралық деңгейге
қанат жайып бара жатқан террористер ұйымын құрту керек деген ... ... елге ... ... ... біртіндеп көрсетіп отырған Америка Құрама
Штаттары мен ... ... ірі ... ... сынға алады.
„Террор – қастандық – кісі өлтіру десек, террор – ... ... ... күштіге көрсеткен қарсылығы деуге ... Ал ... ... басамын деген, өзі де ... ... ... ... мән-мағынасын қазір өзгертіп, күшті елдер мұны
саясаттың күшті құралына айналдырып алды” [59, 154 б.], – ... ... ... ... халықтың қантөгісіне әкеліп соғатыны
белгілі. 2000 жылғы 11 қыркүйекте Америка Құрама Штатында болған ... ... ... ... ... ... ... ұғымы кең етек
алды. Бұған қаламгер өзінің „Террор – наразылықтан туады” атты ... ... ... ... ... ... деуі ... Оны тек
іспен ғана тоқтатуға болады. Іс деп отырғанымыз – олардың ұстанып отырған
саясаты. Сол қан ... ... ... ... бейбітшіл саясатпен
алмастырар болса, оларға қарсы бағытталған ... ... де ... еді” [59, 156 б.], – дейді.
Сонымен қатар, қаламгер террорды ... ... ... ... ... ... ... күш, қарсылық, наразылық мәңгі ... ... ... ... ... іс ... – шиеленісті
ақылмен, екі жаққа тиімді іспен шешсе – қантөгіске тоқтау боларын ... ... ... ... туралы сөз еткенде дүниежүзінің
түкпір-түкпірінде болып жатқан террорлық актілер туралы нақты ... ... ... ... ... ... туралы құнды пікірлерін
білдіреді.
Публицистің шеберлігі бір ғана мақала арқылы философиялық салмақты ой
түйіп, ел ... ... ... пен ... сақталуын жоғары
қоя білуінде. Сондай-ақ бұл жиырма ... ... ... ... ... ой ... өткізген алғашқы шығармасы
болды.
Қасым Қайсеновтің тұрақты қалам сілтеген ... – ел ... ... публицистикасынан ерекше орын алатын, Отансүйгіштік, патриотизм
тақырыбы оның көптеген шығармасынан жиі-жиі көрініп отырды.
Соның бірі ... ... ... атты мақаласы. Қазақ ... ... ... ел ... ... ... ... шолу жасап, ой-пікірін білдірген. Республикамыз Қорғаныс
министрлігін құрып, жерімізде бұрыннан бар әскери бөлімшелерден ... сол ... ... ... ... елдердің
азаматтары екенін мәселе етіп көтереді. Сондай-ақ, ядролық қаруы бар елдер
қатарында ... айта ... оны жою ... дұрыс шешім керек деп
түйіндейді. Еліміздің сыртқы саясаты мен ... ... ... ... ... үн қоса ... ескерсек, Қасымның тәуелсіз
елдің қорғаныс күшін дамытудың мүмкіндіктері мен ... ... ... ... тілімен жеткізе алғанын айта аламыз.
Публицист Қазақстанда мемлекетіміздің қауіпсіздігін қорғайтын ... ... ... ... ... қойғанда ғана, қорғаныс күшіміздің
жақсаратынын көрегендікпен айта білген. ... ... ... – қай ... қасиетті борышы. Отан қымбат! Отаннан айырылған адам тірі жетім,
өмірден өгей күн кешіп өтеді. Ұлы Отан соғысы ... ... ... ... ... ... оққа төсеп, келе жатқан танк астына
қолдарындағы гранаталарымен бірге түсіп ... ... сол ... ... Сол ата ... ... ... болсын. Құдайға
шүкір, енді дербес жеке ел болдық. Осы елдің қорғаны – сендерсіңдер. Отан
қорғау деген – өзің ... ... ... ... өз ... ... ... Құс екеш құс та ұясын, онда ауыз ашып отырған
сарауыз балапандарын жанын салып қорғайды” [59, 143 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... үзінді.
Тәртіпті болу адамгершіліктің, әдептіліктің, парасаттылықтың белгісі деген
тұжырымды ұстана отырып, әскер қатарындағы жауынгерлеріміздің іс-әрекетіне
психологиялық ... ... ... ... қазіргі кезде жауынгерлердің армия қатарынан
қашу мәселесінің де орын алғанын жасырып ... ... ... ... ... бас ... – Отанды сату деген сөз. Ондай сатқындықты
қай елдің заңы болсын ауыр жазалайды” [59, 144 б.], – деп ... ... ... ... ... ... қоймаған осындай мәселелерді қозғай отырып,
автор фактілерді молынан пайдаланады.
Батырлық, ерлік, намыс, адам психологиясы туралы тағы бір ... ... ... ... ... атпен жарық көрді. Егін салып,
бау-бақша өсіріп, ел-жұртын жеміс-жидек шырынымен ... ...... ... ... аз болмағанын айта ... ... ... бір түрі – ... ... экономикамызды
көтеруге қажет екенін қарапайым публицистік тілмен жан-жақты терең баяндап
шыққан.
„Байдың малы бір жұттық ... ... де ... жөн. ... ... ... басып, одан керегіңді ала білсең, сенен бай, сенен мықты адам
болмайды. Маңайыңдағы басқа халыққа көз сал. ... ... ... қай ... кем? Өзің ... білгеннен үйрен. Шындап
кіріссең, олардан асып түсу қиын емес” [59, 158 б.]. ... ... ... осы ... ... ... ... қайрасаң, қамал
бұзасың” деген аталы сөз айтады.
Сонымен қатар, осы мақалада қаламгер қазақ жастарының көшенің ... ... ... базарларда сағыз, шемішке сататынына налиды. Елге
барып, қолына кетпен күрек алып еңбек етіп нәсіп қылуды ұсынады. ... ... ... ... ... барлығына да дер кезінде ой-
толғауымен ... жас ... сол ... талабына сай бейімделуге шақырған
публицистік үнін танимыз.
Қасым Қайсенов публицистикасының бір қыры – әлеуметтік ... ... жуық ... ... ... ... кейіпкерлері майдандағы
қарулас достары, бейбіт өмірде аралас-құралас жүрген ... ... ...... Қасым Қайсенов ... ... ... ... жүйелеуге болады:
− оқиғалық-портреттік очерктері. Бұлар негізінен қаламгердің 70-
80-ші жылдардағы шығармашылығын құрайды;
... ... 80-90 ... ... қысқа очерктер – адамның жан дүниесіне үңілудің ... ... ... ... ... Қайсенов публицистикасында әлеуметтік очерктер ерекше маңызға ие.
Бүгінгі таңда баспасөзде қоғамда өмір сүріп жатқан адамның іс ... ... ... ортамен тығыз байланысын бейнелейтін әлеуметтік
очерктер жарияланып тұратыны ... Жеке ... ... ... ... арқылы бүкіл адамзатқа ортақ әлеуметтік-экономикалық
мәселелерді көтере отырып, очеркист Қасым ... ... ... жай ғана құрғақ хабарлаудан, маңызды мәселелерді көтеруге
талпыныс ... ... ... ең ... ... өзек ете
отырып, заман тынысының ең ... ... Адам ... ... ... де, ... та адамның қолында екеніне
қаламгер очерктері арқылы көз жеткіземіз.
Қасым ... ... ... „Ағалар туралы аңыз” деген атпен
жинақталып, кітап болып басылып шықты. ... ... ... ... ақпарат ғасырында очерк жанры дамуында Кеңестер Одағы
жылдарындағыдай қарқынның ... айта кету ... Бұл ... белгілі орыс
очеркисі А. Васинскийдің: „Менің жазып жүргендерімді жұрт ... деп ... ... ... ...... ... Жан-
жағың асығулы, газетке ұзақ шұқшиып ... ... ... ... ... қойған тиімді...„ [63, 5 б.], – деген пікірі ... ... ... ... очерктеріне талдау жасай келе, оның адам характерін ашу
шеберлігін мынадай ... ... ... ... екі ... бөліп
қарастыруға болады:
– әлеуметтік-психологиялық;
– моральдық-этикалық.
Қаламгер очерктерінің адам мінезін ашудағы ерекшеліктері мынадан
көрінеді: а) ... ... ... ... ашу; ә) ... ... өзара мінездеулері арқылы образ жасау; б) кейіпкердің өзін-өзі
мінездеуі арқылы образ жасау.
Қасым Қайсенов ... ... ... ... ... – бас кейіпкердің азаматтық тұлғасы, халқының тағдырына деген
жауапкершілігі, ... ... ... сүйіспеншілігі алынады. Көркемдік
бейнелеу құралдарын, қосымша детальдар мен штрихтарды ... ... ... ... де биік ... ... публицистикасының проблематикасы сан қырлы және ол дәуір
үнімен үндесіп, уақыт талабына сай ... ... ... әр ... басылымдарда жарық көрген ... ... ... ... өркендеу жолымен үндес екенін
аңғарамыз. Бұлардың ішінде сұхбат, очерк, ... ... әр ... ... жарияланымдарды топтастырып, жіктер болсақ, Қасымның
қоғамдағы қайсібір ... де шет ... ... ... тіл мен жер, өнер мен ... сыртқы және ішкі саясат, тарих,
бұқаралық ақпарат құралдары – барлығы қаламгер көтерген тақырыптың өзегі
болған.
Қасым ... ... 80-ші ... ... 90-шы ... ... ... алғаннан кейінгі жылдары жаңаша
сипатта танылды.
„Өткенге көз ... ... ел ... ұрпақтар болашағын ойласам –
қабырғам ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін ең бастысы береке, бірлік қажет екені ... ... ... ... ... ... болса – төбедегі келеді” емес пе”
[59 151 б.], – деп Қасым жас ... ... ... ... ... ... жер иесі – қазақ халқы. Ал Қазақстанда жүз, екі жүз жыл
тұрған, тіпті кешегі кеңестік дәуірде жер ауып ... ұлт пен ... өз ... жер ... ... жоқ. Оларға „сен бөтенсің” деп
отырған ешкім жоқ. Еңбек ет, өмір сүр, ... ... ... ... ... қыл. Бірақ жер иесі, меншік иесі – қазақ халқы екенін білсін,
ұмытпасын” [59, 159 б.], – ... ... айта ... қаламгер соңғы
жылдары жазған материалдарында қодан ... ... ... ... ... пен жалаңаштықты, мемлекеттік тілге деген ... ... ... ... тарихқа дұрыс баға берілмеуін ... ... Осы ... алғанда публицистің замана тынысын сезінумен қатар,
оның көлеңкесі мен күнгейін дұрыс ажырата білген, ... ... ... білгенін аңғарамыз.
Қаламгер публицистикасына қоғамдағы әр түрлі маңызды мәселелердің арқау
болғанын жоғарыда сөз еттік. ... ... ... бірі ... тіл ... Қазақстанда мемлекеттік тіл – қазақ тілі деп Ата
Заңымызда жазылғандай, мемлекеттік тілдің қолдану ... ... ... жас ұрпақты өз ана тілінде сөйлеуге тәрбиелеу қажеттілігін нақты
дәйектермен дәлелдеуге тырысады. Тіл ... ... ... та, шынын
айтар болсақ, қазақ тілі қарттарымыздың, ... ... ... ... тілі ... ғана қалып қоя ма деген қауіп тудырады.
„Өз ортамызды, ана тілімізді шын ... ... тіл ... әлі ... ... Опат болар Кеңес өкіметі опат болды ғой,
енді кімнен жасқанамыз? Жоқ, әлі біз жасқанатын ... зәрі өтіп ... бар ма?!. ... ана ... байлығы, мәнерлігі жағынан ұялып
бетке басатындай сорлы кедей тіл емес қой!” [59, 182 б.], – ... ... ... ... орыс ... дені ... бауырға
тартып, достық құшақта болсақ та мемлекеттік тілді үйренуге ұлы ... ... ... ал ... ... бауырлардың үйренген жай орысшылдықтан
арыла алмай келе жатқанын ашына жеткізеді. Қазақ елін, қазақтың ақ ... ынта ... ... ... ... ... қиын емес ... айтады. Сонымен қатар, ... ... ... пікірді қалыптастырудағы рөлі туралы да өз пікірін
білдіреді. Телеарналардан көретініміз арзанқол ... ... ... ... ... пен ... көргенсіздікті
дәріптеп насихаттайтынына қынжыла келіп, бізге осындай талғамсыз, кілең тыр
жалаңаш, адам ... ... ... ... қалай? Бұл
көрермендерімізді қорлау емес пе?, – ... ... ... ... ... рөлі ... айта ... қаламгер әр күн
сайын таңертеңгі алтыда Әнұраннан кейін екі тілде берілетін ата-бабалардың
өсиетіне құрылған сөз ... ... ... ... адамгершілікке,
парасаттылыққа, имандылыққа шақыратын тәрбиелік маңызына тоқтала келе, оған
ой жіберіп, терең маңызын көңіл алаңдатпай тыңдайын десең ... ... ... музыкамен араластырып естіртпейтініне ренішін білдіреді.
Қаламгер жер иесі – қазақ халқының ... ... ... ... мен ... ... байлығын жоғалтуына әлеуметтік ұғым ретінде емес,
саяси мәні бар халықтық мәселе сипатында қарастырады.
Бұған қаламгердің ... ... ... ... ... ... ... анамызды сатамыз ба?” [64], – деген жан айқайы дәлел бола
алады. Ұлттық байлығымыз – жерді ...... ... ... дегенмен
осынау қиын мәселе жер-жерде, колхоз-совхоз, ауылдарда қалай шешілуде?
Қабылданған ... ... өз ... ... алуда ма? – деген сауалдар
төңірегінде жауап іздейді. Бұл мақала газет бетінде қоғамдық пікір ... ... осы ... ... ойын ... ... ... мемлекеттік монополизмнің тамырына балта шабуға тиісті
түрлі құрылымдардың өмірге жолдама алуына ешкім де ... әрі ... ... ... „Ұрпаққа жерді болашақ ұрпақ несібесінен қарызға алатыны
жадымыздан ... ... ... ... ... публицистикасындағы тағы бір ерекшелік – өз шығармаларына арқау
еткен кез-келген тақырыпты дәуір үнімен сабақтастырып, салыстыра сипаттап,
өзінің ой-көзқарастарын ... ... ... сөз еткенде оның
өткен күніне, ... ... ... келбетіне тоқталады. Қоғам
дамуында еліміз жеткен жетістіктерді мақала ... ... ... ... шығармашылығына тән „жаңа заман” үрдісі ... ... ... ықпалын аңғарып, алдын-ала болжап отыратын, қазақ
халқының тілі мен діні, рухани сана-сезімінің тоқырауы ... ... ... [65], ... ... ... Олардың қай-қайсысында да
ұлттық құндылықтарымызды орынды бағалап, қастерлей білсек деген ... ... ... ... ... даму ... ұстануы және соған жету
барысындағы реформалар туралы қазақ басылымдарында аз жазылып жүрген жоқ.
Елбасы Н.Ә. Назарбаев журналист қауыммен кездесулерінде ... ... мен ... ... ... ... да, осы істің негізгі
ұйытқысы да болар да сіздер деген пікірінен танған емес. Бұл ... ... да ... ... ие ... жоғарыда айттық. Сонымен
қоса, ол бұқаралық ақпарат құралдарының еліміздің әлеуметтік-экономикалық,
саяси-рухани дамуында, әсіресе жас ұрпақты ... ... ... жиі айтып отырады.
Публицист Қасым Қайсеновтің болмыс-бітімінде, таным-түйсігінде,
шығармашылық қарым-қабілетінде өзіндік ... бар. ... ... алып қарасаңыз да оның өзіне ғана тән ... ... ... қазақ халқының тарихы мен болашағына жанашырлығы, әрбір
мақаласынан ... ... ... ... алғанда, Қасымның азаматтық тұлғасын айқын даралайтын тағы
бір қыры – қазақ тарихына деген жанашырлығы.
Рас, бүгінгі таңда Қазақстан тарихында шешуі ... ... ... қол ... ... ... Кеңестер Одағының құрамындағы
бір ел ретінде өзінің тарихының ақтаңдақ беттерінің ақиқатын тани алмады.
Олар тек ... ... ... ... ... бір ғана ... өмір сүрді.
„... қай қоғам болмасын халыққа жақсы жағы да, ... жағы да ... ... ... ... не жаман деуге бола ма? Өткен жақсы болсын,
жаман болсын – халықтың сол ... ... Сол ... ... жаман болсын, жақсы болсын – тарихи тұлғалар, – дей ... ... ... ... ... да ... баға ... сол кезеңдегі тарих
шындығына жүгінудің орнына, атүсті ... ... ... ... [59, ... ... қылмысты, демек, миллиондарды жалғыз Сталин жойды дегенмен
шындық ашылмайтынын айтады. ... ... ... ... ... ... - дейді қаламгер. Сонымен ... ... ... – асыра сілтеушілік көп болды, бірақ бүкіл қоғамды –
тарихымызды қара түнек ... ... ... қара күйе ... көз ... ... ... бола қояр ма екен?!, - деген сауал
қояды.
„Социалистік ... көз ... ... ... ... еді, ... ... қоғам халық қамын жеп, жақсы қоғам ретінде танылса, не ... ... ... ... ... Ал ... ... қандай болары
белгісіз” [59, 127 б.]. Қаламгер өткен тарихқа біз ... кінә ... ... ... ... баға ... ... қуғын-сүргінсіз мемлекет
болмайды. Қуғын-сүргінді жалғыз адам да жүргізе алмайды. Сталиндік қырғын
деп жүргендері – ... ... ... ... ... [59, 128 б.], – ... Бұдан біз қаламгер публицистикасының халық
тарихын, тарих шындығын ел-жұртқа жаңаша таныту қажеттігін меңзеген ... ... ... тән ... үн таныту, қоғамдық пікір
туғызу, қалыптасқан жүйенің оңы мен ... ... баға беру оның ... еді. ... ... өз ... ... жақтап, соның сөзін
сөйлеген публицистер аз емес. Олар сол ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Қоғам тынысымен үндескен публицистер де осылайша замана шежіресін
толғап, тіршілік тынысын тез аңғарып, ... ... дер ... ... ... Осы бір ... Қасымның „Елімнің ертеңіне сенемін”
кітабында айқын байқалады. Кітаптың ... ... ... пікірлер”
атты тарауында публицист көптің көкейінде жүрген көп сауалдардың ... ... ... ... ... ... ой түйіндейді.
Қалам қайраткерінің публицистикасы аумалы-төкпелі қоғамның қайшылықты
жағдайларын сөз еткенімен, қарама-қарсы ... ... мен ... сол ... нақты ақиқатын тап басуға, бетпердесін ашуға тырысады.
Қаламгер көсемсөзіндегі әр түрлі ... ... ... жан ... ... бағалау – талдау арқылы көрініс
табады.
Қасым Қайсенов публицистикасына тән басты ерекшелік – ол елге ортақ
мәселелер мен ... ... ... ... ... өз ... ... белсенділігі. Басқаша айтсақ, көпті көрген қаламгер өмір
шындығының проблемалық жайларына назар аударып, тақырыптың батыл беталысына
қарай ... ... ... ... нағыз партизандық
болмысын, сөз өнерінде де ... ... жан. Ол ... пікір білдіруде
ешбір жалтақтамай, әлдекімге қарайламай, публицист ретіндегі өз ... ... ... Шындықты айтар болсақ, біздегі орыс ағайындардың
дені қаншама бауырға тартып, достық ... ... та, ұлы ... ал ... ... ... ... жай орысшылдықтан арыла алмай
келеді. Қазақ елін, ... ақ ... ... ынта ... ... біздің тілді үйрену қиын емес. Бізге ... ... ... жоғарыдан қарау „қиын” деген қисынсыз пікірлер айтулары ... ... білу – ... ... ... [59, 183 б.], – ... ... орыс халқының үйренуі қажтеттілігіне байланысты ойын
жасырмай айтады. Енді бір жерінде: ... ... ... өзі біріне-бірі қарама-қайшы пікірде шығатындарына алаңдайсың.
Орыс тілді тілшілер де Мәскеу ... ... ... радио торабынан
Ақмоладағы тілшісі Надежда ... ... ... ... ... ... Ақ ... төбесіндегі Ресей жалауын ұстап тұрғандай сөзін
„Привет, ... деп ... ... ... ... „Известия”
газетінің тілшісі Владимир Ардаев деген ашық арандату ниетімен құлаш-құлаш
мақала жазды. Әр елде Ресей тілшілерінің тұтқындалып, ұрланатыны ... Олар ... ... ... ... жасыруға болмайды” [59, 184
б.], – деп Ресейлік тілшілердің пиғыл-көзқарастарының басқа жақта екенін
аңдатады.
Бұл – ... ... ... ... ... үндескен
сезімтал, сергектігін, дер кезінде үн қата білген батылдығы мен ... ... ... ... ... ... де сонда –
қалыптасқан жүйенің жетегінде кетпей, өзіндік дара үнін таныта алатыны.
Қасым ... ... ... ... қалт ... қармап
қалуға тырысатынын „Егемен Қазақстан” газетіндегі белгілі публицист ... мен ... ... ... ... орай ... пікірінен
байқауға болады. „Ортақ мүддеден ойластырайық. Шерхан мен ... ... ... ... атты мақаласында қаламгер қос публицистің ... зор мән ... ... де ... ... ... мүддесіне аса
жанашыр жүрекпен бір-біріне ашына, ашыла сыр ақтарып, бірінен бірі ... ... да ... ... ... ... ... биліктері болмаған соң, олар амалсыз ақ қағазға мұң шаққандай
сезінеді екенсің” [66], – ... ... ... ... ... ... ... мен Камал хаттарының жеке кітап болып басылып шығуын ... ... ... ... Мемлекеттік тілдің қолданылу аясын
кеңейту, бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқы тарихының дұрыс
бағасын ... ... ... ... ... ой-толғамдарын білдіреді.
Публицистика негізі – терең де нақты, дәл ойлауда десек, ой жоқ ... да ... ... Сонымен қатар публицистикаға „үлкен
бақылағыштық, фактілер мен құбылыстарды айналадағымен салыстыра, ... және ... ... ... көре білу ... [67] де тән. Олай
болса, публицист тек әлеуметтік-саяси ғана ... ... ... ... ... үнін дәл тани ... үлкен азамат болмақ.
Қазіргі кезде публицистке қойылар талап та ... Жай ғана ... ... ... ... сай көп ... үйренуге тура келеді. Қасым
Қайсеновтің әрбір мақаласының сол ... ... ... ... ... ... пікірлерін зерттеу бізге не үшін
қажет болды? Біз жоғарыда қаламгер публицистикасының ортақ мәселелер ... ... ... пікір қалыптастыра алғанын айтқанбыз. Енді
зерттеушілік тұрғыдан ... ... ... жасауға болады.
Біріншіден, қаламгер пікірлері бүгінгі күннің өзекті мәселелерін көтеріп,
оны ... ... ... ... ... ... қоғамдағы
әлеуметтік-экономикалық мәселелерге батыл араласып, пікірді ашық ... ... ... өзінің белсенділігі арқылы баспасөз бетіндегі
күрделі тақырыптарды тереңнен толғайтын публицистикалық полемикаға өзінің
үнін қоса ... ... ... ... ... ... де
айқындалады. Олар негізінен – кез-келген мәселені дұрыс қоя ... а) ... ... бір ... ... ... ... отырып, кейбір талас туғызатын пікірлерге баруы; ә)
публицистикасында өмір шындығының ... ... ашып ... жағынан қаламгердің мәселеге ... ... ... а) ... ... ... болған басты мәселелердегі
қайшылықтардың мәнін ашу; ә) өмірдегі нақты ақиқатты жеткізу.
Кейбір қаламгердің тақырыпқа өзек болар мәселені белгілеп, нақты ... ... ... ой ... ... ... екіншіге кету жайы
кездесіп жатады. Қасым публицистикасында бұл жай айтарлықтай орын ... ... ... қамтуға тырысып, тақырыпты ... ... ... ... ... ... ... ойын алдын
ала белгілеп, түйіндеп алғандай, нақты тұжырым-қисындармен шегелеп ... ... ... оның ... еркін әңгіме стилін өзек етіп алуы
да себеп болған секілді.
Қасым Қайсеновтің публицистік шеберлігін жан-жақты ашып ... ... ... мынадай басты-басты жайттар анықталды:
Бірінші, Қасым Қайсенов публицистикасының алғашқы кезеңін сол ... ... ... сай ... ... зерделедік;
Екінші, қаламгер публицистикасының ең бір ерекше қыры - ... ... баға бере ... ... ... ... мән ... Қасым Қайсеновтің әлеуметтік-саяси, азаматтық ... ... ... ... ... ... публицистің төл
шығармаларымен сабақтастыра қарастырдық;
Төртінші, Қасымның публицистік ... ... ... ... ... келгенде, Қасым Қайсенов шығармашылығы қазақ журналистикасында
ерекше орын алады. Оның ... ... сан ... әрі мол. ... ауқымы кең. Публицист заман тынысындағы әрбір өзгерісті,
игі істі, түрлі құбылысты ... ... ... отырды. Олардың
композициялық құрылымы, қаламгерлік шешімі мен шығарма поэтикасы – ... ... ... ... ... ... ... сипаты, тілдік, стильдік
ерекшеліктері
Публицистика – өзіндік формасы, шындыққа деген ... ... ... құралы бар әдебиеттің ерекше бір саласы. Осы ерекшелігінің өзі-ақ
публицистиканың поэтикасын зерттеуге ... ... ... ... көп ... ... бар. Жанр ... де,
тілі мен стилі бағытында да, шындықты игеру әдісі ретінде де зерттей беруге
болады. Десек те, публицистика ...... ... ... ... оның ... ... мен формаларына ықпал ететін құрал
ретінде ... жөн ... ... ... кең, айқындаушы – бейнелеуші
ресурстары шексіз. Оған ... ... ... ... экспрессия
көп жағдайда әлеуметтік сипатқа ие болады.
Сонымен публицистика поэтикасы дегеніміз – бұл „Публицистиканы сөздік
өнер ретінде ... ... ... ... ... ... туралы, оның бейнелеуші құралдарының жүйесі ... ... ... ... ... ... ... тығыз
сабақтасып жатқан публицистік форма туралы ғылым” [68, 9 ... ... ... ғылымында жекелеген публицистердің
поэтикасын монографиялық жоспарда жүйелі, ... кең ... ... ... ... Осы ... ... Қасым
Қайсенов көркем публицистикасын шығармашылық табиғатымен тығыз байланыста
зерттеу – зерттеуіміздің ... ... мәні мен ... ... ... поэтикасын зерттеудің көкейтестілігі
публицист мақалаларының түрге бай ... ... ... ... ... ғана емес, алғашқы тарауда жекелей қарастырылып келген
шығармаларының ... ... ... сол ... ... ... біртұтас ауқымды жүйелейтін мезгілдің
жеткенімен де өзгешеленіп ... Осы ... ... ... ... ... тез және ... саралап аламыз десек, шындыққа сай
келмес. Себебі, тарихи ... ... ... ... үнінің шежіресін
тыныс-тіршілігімізге арқау еткен публицистиканың бітім-болмысын ... шығу ... ... ... ... ... ... зерде,
әдіснамалық тәсілдер керек. Ал, ондай зерттеудің өзі ... ... ... ... ... ... ... түрленіп отырады.
Поэтика мен публицистиканың ... ... сөз ... тән ... табиғи бітімін белгілі бір ғылыми тәсілге
теліп қоюдан емес, сол ... ... ... жайттарды ашып
көрсетуден көрініс ... ... ... біз осы ... ... ... тоқталдық. Сондықтан, осы тарауда біз қаламгер
шығармаларының ... ... ... ... ... ... шығармашылығын зерделеуде ... ... ... ... ... оның ... стильдік
ерекшеліктеріне талдау жасамақпыз.
Әр публицистің шығармашылығынан өзіне тән жазу стилін, тілдік бейнелеу
құралдарын пайдалану ерекшеліктерін тану қиын ... ... ... ... ... зер ... Публицистік шығармалардағы кейіпкердің ішкі жан дүниесіне ... әр ... ... ... ... ... қаламгердің
шеберлігіне, талантына байланысты. Журналистиканың қазіргі кездегі ... ... ... талабы Н.Г. Чернышевский айтқандай ... ... ашу, ... ... ... ... ... талдау
жасау – публицистен көп ізденімпаздықты қажет етеді. Мысалы, Қасым Қайсенов
партизандардың психологиясын зерттеді десек, демек ол ... ... ... ... ... жеке адам ... сипаттады деп
түсінген жөн.
Шығарманың көркемдігін таныту үшін ең бастысы – психологизмнің болуы.
Бұл жайлы белгілі ғалым Б. ... ... ... өмір ... бір кепілі психологияда, соны жеткізу амал-тәсілдерінің жиынтығы
немесе идеялық-эстетикалық, ... ...... [69, ... – деп атап ... ...... талдау арқылы
ерекше күшке ие ... ... те, ... ... қажет болған
жағдайда ғана орынды қолданылғаны дұрыс. Ал, ... ... ... гөрі өзі өмір ... отырған қоғамның қайшылықтарын
дәл суреттеу басым.
Шығармада кейіпкердің мінез-құлқын сипаттауда психологизмнің екі түрлі
аспектісі бар. Бірі – жеке ... ... оның ойы, ... ... екіншісі – адам мінез-құлқын психологиялық суретсіз-ақ беруге
болады. Мысалы, „Ғабит аға ... ... ... ... Ғабит ағаның ішкі
жан-дүниесін тікелей еш жерде суреттемейді, алайда, оның күрделі характерін
тек қана іс-қимылынан, азаматтық позициясынан ... ... оның ... құбылыстарды психология ғылымына
қайшы келмейтіндей етіп, ақиқат күйінде ... ... ... ... ... ... ... түрде жеткізе білуінде. Осы
тұрғыдан ... ... ... көркем шығармалармен ... да зор ... ... ... Э. ... ... жазушы өзінің не жазып отырғанын өте
жақсы білетін болса, өзінің білетінінің көбісін тастап кетуі мүмкін. Жазушы
шындықты ... ... онда ... ... не ... ... кем ... [70, 188 б.], – дейді. Зерттеуші И.В. Страхов
өзінің „Психологический анализ в литературном ... ... ... психологиялық суреттеуді ұсынады: „біріншісі, кейіпкердің ... оның ішкі ойы, ... ... арқылы суреттеу, яғни іштей психологиялық
талдау жасау арқылы суреттеу. Екіншісі, сырттай психологиялық ... ... ... ... мінез-құлқын оның сөйлеу ерекшелігі мен ым-
ишараты және тағы басқа ... ... ... ... суреттеу” [71, 4
б.]. Қасым Қайсенов өзінің „Майдангер әңгімесі” („Лениншіл жас”, 1991, ... ... ... ... 1989, №8), ... ... жас”, 1985, 20 шілде), „Кемел ... ... ... („Қазақ
әдебиеті”, 1999, 3 желтоқсан), „Қайран апам” („Қазақ ... 1999, ... ... ... адам ... терең мән бергенімен, оны
толық суреттемейді.
Қасым Қайсенов шығармашылығында кейіпкер психологиясын ашуда ... ... ... уақыт пен кеңістік ұтымды пайдаланылады. Болған оқиғаларда
өткен мен бүгінгі күннің сабақтас келуінің тарихи-философиялық мәні зор.
Психологизм жөнінде ... Д.С. ... ... ... ... ... [72, 77 б.], – десе, ғалым Т.С. Карлова: „характердің өзін-
өзі ашуы – ... ... ... ... ... [73, 68
б.], – деп психологиялық талдаудың психологиялық әлемді жан-жақты тану үшін
қажеттігін көрсетеді. Психологиялық талдаудың талдамалы және ... ... Т. ... ... – ішкі монолог ... ... жан ... оның ... ... ... де
мағыналы штрих детальдарымен өрнектеуін – динамикалық ... ... Бұл ... зерттеуші Т. Мотылева: „Ішкі сөздің алогизмі –
кейіпкердің ішкі психикалық ... ... етіп ... құралы” [74,
181 б.], – деп атап көрсетеді.
Олай ... ... ішкі ... – автордың өзіне айтар сөзі.
Бұған Қасым публицистикасындағы көп жағдайда ... ...... ... ... бола алады.
Осы тұрғыдан алғанда, публицистикадағы психологизм мәселесін зерттеудің
қажеттілігі неде деген сауал туары заңдылық. Публицист ... ... ... оның ... түп-тамырына назар аударады. Адамның
қоғамдағы орнына, содан туындайтын психологиялық құбылыстарға баға бере
отырып, оның ... ... ... талпыныс жасайды.
Сондықтан, публицистикада психологизмді қолданудың басты себебі –
туынды ... ... ... мен оны ... ... ... ... Қасым шығармашылығындағы кейіпкерлердің
тұрмыс-тіршілігі елдегі ірі әлеуметтік психологиялық құбылыстармен тығыз
байланыста ... ... ... әрбір қаламгердің адам мінез-құлқын
сипаттағанда оның ерекшеліктерімен ғана шектелмей, өзінің мақсат-міндетіне
жету жолдарын нақты айқындауы үшін маңызды. ... ... ... ... журналистикасының даму перспективалары психологиялық талдаудың ... ... ... ішкі ... ... жаңа ... көрсетеді. Публицистикадағы психологиялық ... ... ... ... ... ... ... деңгейге көтереді.
Қасым Қайсенов публицистикасындағы психологиялық талдауға тән ерекшелік
– автор даусы мен кейіпкер үні (бұл да ... ... ... тауып
жатады. Автор монологы – оның дүниетанымын, көзқарасын, мінез қырларын ... ... ... ... оқырманның ойына ой қосады.
Қаламгер шығармашылығына талдау жасағанда оның негізгі объектісі – адам
мен қоғам екені айқындалады. Қаламгердің көркем-публицистикасында ... ... ... ... басты ерекшеліктері автордың
тұжырымдамаларымен ұқсас ... Осы ... ... ... ... „Портретті бейнелеу – ең ... ... ... ... мінездеме берудің тәсілі болып табылады” [75, 376 б.], ... ... ... ... адам мен ... егіз дүние ретінде танылса,
публицист те адам мен ... ... ... ... ұмтылады. Ғалым
Б. Майтанов: „Туындыдағы пейзаждың функциясы үш түрлі арнаға ... ... ол ... ... ... ... ... Шығарманың идеялық-мазмұндық ... ... ... ... атқарады” [76, 46-47 бб.], – деп ... ... ... ... келтірген тұжырымды нақтылау үшін Қасым публицистикасынан
мысал келтіріп көрейік. ... ... ... ... күнінде көрген жан-
күйзелісін таныту үшін ... ... ... етіп ... ... құс ... Онда майдан шебінен өзіміздің Қызыл
армияға, совет еліне лезде ұшып өтіп кетер едім-ау... ... суда ... ... ... ... төмен қарай қара теңізге түсіп, одан ... ... ... ... ... едім ...” [27, 14 б.], – деп әр ... шомады.
Немесе
„Днепр өзенінің жағасында тұрмын. Су бойын ондаған жау самолеттері
бомбалап жатыр. Жүздеген зеңбірек екі жақтан ... оқ ... ... ... тұр. Жер ... ... тұрған сияқты. Үлкен өзеннің
кейде сабасынан шығып шалқып, ... ... ... тартылып тулап жатқанын
кім көрген!” [27, 419 б.].
Бұл екі мысалда да адам мен ... ... ... ... ... ... ... құстың еркіндігін көксеген кейіпкер кең пафоста
суреттеліп, бірте-бірте ... ... ... көрінсе, екінші
сюжетте табиғат пейзажының мекендік, фондық қызмет атқарғанын, кейіпкер
сезімінің ... ... ... ... ... ... ... туралы: „Психологиялық
параллельдің жалпы схемасы бізге ... екі ... ... ... ... ... ... дегенмен негізгі артықшылық
бәрібір адамда болып қалады” [77, 144 б.], – дейді.
Жалпы алғанда, қаламгер публицистикасындағы психологиялық ... ... ... ... монолог, диалог, пейзаждар шығарма
поэтикасының маңызды компоненттері болып табылады.
Қасым Қайсеновтің ... ... ... ... ... ... нақты ой айтып, қоғамдық пікір туғызған және әлі күнге
құндылығын жоғалтпаған отансүйгіштік, ... ... ... аз емес. Қасым шығармашылығының алғашқы кезеңін танытатын
солардың бірқатарына тоқталып өтсек.
„Осыдан төрт-бес жыл ... ... ... ... ... ... бұрын
бірден Украина ССР Жоғары Советіне кіріп, Сидор Артемьевич Ковпакқа сәлем
беретін едім. Енді ол аяулы адам жоқ. ... бас иіп, қол ... ... адам ... Федорович Федоров. Бұл аттары аңызға айналған, әрқайсысы
Совет Одағының Батыры атағын екі реттен алған қос генерал ... ... ... ... ... халық кегін алушы қаһармандарының
асқақ тұрған ескерткіші сияқты еді” ... ... ... мақалаларының бірі осылай басталады. Оқиға одан
ары қарай былайша өрбіді.
Федоров қазір Украинаның мемлекеттік қауіпсіздендіру министрі, Жоғары
Совет жанындағы ... ... ісі ... председателі.
Қабылдау бөлмесінде кісі көп екен.
− Министр өзінде ме? – деп сұрадым көмекшісінен.
− Өзінде. ... кісі көп, - деп ... ... жұртты
нұсқады.
− Сонда да Қазақстаннан партизан Қайсенов келді деп ... ... мұң ... көмекші орнынан тұрып:
− Олай болса қазір кіресіз. Онда ... ... ... ... - деп әбігер болды да қалды.
Амандықтан соң Алексей Федорович:
– Біраз адамды чех достар шақырып отыр. Соның ішінде сен де ... Екі ... ... ... ... ... жүресіңдер.
Енді автор мақаласын былай түйіндейді.
„Бұл соғыс планетамыздан 50 миллион адам өмірін бар ... ... ... жартысы дерлік совет адамдары еді. ... елде ... ... ... кемде-кем шығар.
Бүкіл адам баласына фашизм өзінің қан құйлы қара жүзін көрсетті ... ...... ... - ... ...... қас жауы. Фашизм –
жарқын болашақ жауы екенін барша халық енді ... чех ... ... қара жүзін көрген, олардың қаталдығының, орта
ғасырдан асып түскен тағылығының ... ... ... сонда бас қосып,
алуан тілде: „Фашизмге қарсы күресеміз!- деп ант еткенбіз дейді” [30].
Бұдан біз Қасым ... тән ... ... ... ... ... арқылы кейіпкер характерін, іс-әрекетін
ашып көрсетеді. Қасым публицистикасына тән ерекшелік – не ... ... не ... ... ... баға ... ... еншісіне
қалдырады. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы оқиғаларға көз ... ... ... ... – соғыс ақиқаты. Қаламгердің
нақтылыққа ... ... беру ... ... ... ... кемшілік жоқ. Бірақ, өмірін Отаны үшін құрбан ... ... мен өмір ... ... суреттеу не үшін қажет болды? Кейіпкер
характері деп осыны айтамыз.
Қаламгердің тұғырнамасы, өмірге деген көзқарасы әдебиет пен ... ... бірі – ... арқылы көрініс табады. Публицистің
ішкі қарама-қайшылыққа толы ... ... ... ... ... толқынынан жауап іздеу талабы аңғарылады. Осы
арқылы қалам ... ... ... ... ... ... типтік характерлер жасайды. Қай дәуірде болмасын талас – тартыс
әлеуметтік, ... ... ... ... отырары сөзсіз. Бұл тұрғыда
зерттеуші Р. Нұрғалиев: „Өмір қайшылығы қисапсыз... Мұны ... ... ... [78, 172 б.], – ... ... ... ағымына сай болатын өзгерістер,
оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... талас-тартысты табиғи қалпында шынайылықпен ешбір ... ... ... ... ... ... ... атынан сынаушылар, халық
атынан уәде берушілер көп. „Демократия” ... ... ... ... айтып, көксегенін көргісі келіп, саясат „майданында” ... ... ... кеше бір партияға, бір орталыққа бағынған жұрт,
мемлекеттер өз дербестігін, өз ... ... соң ... ... ... ... та шығар. Дегенмен, „демократия” дегенді желеу
етіп, әркім өз пайдасын көздеп, өз араздығының ... ... ... ... өз ... ғана ... қоймай, қит етсе, халық ... ... ... күлкіңді келтіреді. Партия құрды ма, сол
партияның атынан сөйлесін. Ал бүкіл республика ... ... ... айға ... ... ... қалаулылары” деп парламенттен орын алған
депутаттарымыз, шын мәнінде, сол атқа ... па? Олар – ... ... бір ... тобынан, немесе партиясына тиесілі орындарын шын
беделімен немесе қаржысына сүйенген насихаттың күштілігінен алған ... ... ... ... ... заң ... жалтақтыққа
салынуларынан-ақ (мәселен, жер туралы), шын мәнінде, халық өкілдері, ... емес ... ... Олар ... бір ... ... билікке ұмтылған партиялардың сойылын соғып, сөзін
сөйлеп, „халық ... ... ... ... жәй ... ... [59, 189 б.].
Қаламгер кешегі зиялы қауым мен бүгінгі халық қалаулылары ... ... ... Сол ... дәуір үнін, уақыт тынысын білдіруге,
кейіпкерлердің әлеуметтік-рухани ... ... ... мақсат
мүдделерін көрсетуге тырысады. Бұл әдебиет ... А. ... ... ... ... ... көңіл құбылыстарындағы сансыз
ерекшеліктерді байқау” [79, 41б.], – деген пікірімен ... ... ... ... ... бейнелеудің теңеу, метафора,
символдар да жиі кездеседі. Олардың ... ... ... ... нәрсе мен теңейтін нәрсенің екеуі де көз ... Сөз ... ... ... ... ... бір ... жақындығы арқылы екінші сөзге ауыстырылады. Ал, ... бір ғана ... ... Сол ... жеке ... [80, 123 б.], – ... белгілі ғалым Қ. Жұмалиев.
Қасымның ертеректегі шығармалары Ұлы Отан ... ... ... жылдардағы пікірлерінде „Ұлы Отан соғысы” символикасы
басқаша сипатта көрінеді. „Бұл соғыс ... ... ... ғана ... жоқ, ... ... халқының басына келген нәубет еді. Сол апаттың
бетін барлық ұлт ... ... ... ... – Қазақстанда Ұлы Жеңіс мерекесі ғана емес, ұлттар бірлігі,
халықтар достығы мерекесі десек те, еш ... жоқ. ... ... ... ... мен жанқиярлығы арқасында жеңген едік. Ал бірлік пен
достық бұл заманда да ... [34, 214 ... ... Отан ... бұл ... ... ретінде келтіріліп
отыр. Бұл – Кеңестер Одағының символы. Зерттеуші А. Веселовскийдің: „Символ
... ... ... ... Атап ... ол ... бір
мүшесінің айтылмай қалуы ... ... ... екінші мүше оның
көрсеткіші болып табылады” [77, 144 б.], – ... ... ... ... ... З. ... ... қатысты мынадай ой айтады: „Символ – бір
нәрсені не ... тура ... ... ұқсас басқа бір нәрсеге не
құбылысқа құпия теліп, жасыра жарастырып, бүкпелей бейнелеу, ойды да ... ... ... түсіндіру” [5, 219 б.]. Осы тұрғыдан алсақ,
жоғарыда келтірілген мысалда параллельдің қос мүшесі де ... ... те, ... ... ... ... ... Отан соғысының”
символдық образ екендігі аңғарылып тұрады.
Тәуелсіздік алған еліміз өсіп, өркендеп, көркейген сайын көпті ... де ... ... ... ... да ... даралана
түседі. Сонымен қатар, өткенді ой елегінен өткізіп, ... ... ... ... ... толмас наразылығы да арта береді. Осындайда
публицист ... ішкі ... ... ... ... алдамай, қайта құрудың шын мақсатын бірден ашық ... ... ... ... ... және ... апатқа
ұшырамауымыз да мүмкін еді. Алдау, асыра сілтеу, ... ... адам ... ... ... ... жасалған осы ауыр қылмысқа кім жауап бермек?..” [34, ...... ... ... ... елде ... көбейгенін суреттей
отырып.
Қалам қайраткері қазіргі ... ... ... ... ақыл ... салып салмақтап, өз ой-толғауларымен оңаша
қалмай, азаматтық позициясы тұрғысынан ашық үн қатады.
Қаламгер ... ... ... оның ішкі жан ... ... екпінмен беріліп отырады. Сөйлемдердің семантикалық-
синтаксистік құрылымы көбінесе риторикалық сауалдарға ... ... соң ... ашық не ... ... ... аңғарылады.
Қасым Қайсенов публицистикасында негізгі объекті ретінде басты екпін
қоғамдық шындық туғызған әлеуметтік-психологиялық ... ... ... жеке ... ... оның ... ... сөйлемдерінің не леп не сұрау белгісімен қорытындылауынан айқын
аңғарамыз. ... бұл ... ... қатар, оқиғаға
түсініктемелер-ескертпелер де ілесе жүреді.
Қасым Қайсенов шығармашылығындағы ... ... ... болсақ, оларды шартты түрде жағымды және жағымсыз кейіпкер деп бөлуге
болады. Оның ... ... ... ... ... ... ... ажырататын айқын белгілері жоқ. Қаламгер туындыларында кейіпкерді
типтендіргенде оның адамдық ... мен ... ... баса ... ... ... біз публицистке тән шеберлікті
танимыз. ... ... ... ... ... сипаттаған
ертеректегі Кеңес Одағының батырларына, партизан қозғалысының ... және ... ауыл ... ... т.б., ... ... ... танымал Д. Қонаев, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, С.
Мұқанов, Б. Момышұлы, М. Ғабдуллин, Ж. ... К. ... ... азаматтар
туралы кейіптеулері – соған дәлел болады. Сондай-ақ, жағымсыз кейіпкер
ретінде ... Н. ... Г. ... М.С. ... А. ... т.б.
кейіптеулер де олардың ұстанған позициясына, ой-өрісіне лайықталып, қоғам
дамуындағы тартыс арқылы бейнеленеді.
Қалам ... ... ... ... ... жағдайын басқа елдермен салыстырмалы түрде сипаттайды. Бұл ... ... ... ... тән ... ... бір мысал
келтірер болсақ:
„Сөз жоқ, республикамызды жүзден астам ұлт өкілдері мекендейді. Астана
– өзін „қазақстандықпын” деп санайтын әр ұлттың ... ... бұл ... негізгі тұрғыны қазақ халқы ғана емес, орыс, ... ... ... өзге ... ... немесе олардың киімін киіп шыққан
жастарды онша көре алмадым. Оның есесіне көшедегі шеру мен ... ... ... жас ... ... па, бразиялық па, әлде мексикандық па
білмеймін, денелерінің ... ... белі мен ... ... мен секілді қарт адамның қызықтауына қиын тиді...
Тәуелсіз Қазақстан деген атымызға сай мерекемізді, дәстүр-салтымызды,
елдік ... неге осы ... ... ... Неге біз
„карнавал” деп сонау ... арғы ... ... салт-дәстүрін
қайталауға тиіспіз.
Неге біз, өзіміздің емес, өзге елді сыйлап, соларға ұқсауға, солардан
үйренуге, соларға табынуға дайын ... біз, ... Ұлы ... ... ұлы ... мен ... ... бар елдің ұрпағы екенімізді ұмытып кете береміз?” [59, 178 ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріміз,
дәстүр-салтымыз бар ел екенімізді ескере отырып, осы бастан ... ... ... ... деген ой тастайды. Жастарымызға бағыт-
бағдар беріп, олардың өзге жұртқа еліктеп-солықтап кетпеуін қатты ескеру
керек ... ... ... бір мысалда автор басқа елмен салыстырмалы түрде қарап, өз даму
жолымызда ең алдымен халықтың қамын ойлау қажеттігін сөз ... ... елде ... ... жатқан шетел компаниялары мен
фирмалары өздерімен ... ала ... ... ... деп салған қаржының мол үлесін қалталарына салып, ал, біздің
елден жұмысқа кірген ... тым аз ... ... ... жол бермеу керек деп есептеймін. Өз елінде біреудің
қолына ... ... ... ... жағдайларды үкіметіміз қатаң бақылауға
алып, өз жастарымыздың еңбегінің ... ... ... ... сенімінің сөнбеуіне қамқорлық жасағаны жөн деп ойлаймын”
[59, 194 б.].
Қасым Қайсенов публицистикасының басты мақсаты – ел мен жер қамы ... Осы ... ... ... ... екі ... ... қарама-
қарсы пайдалану арқылы халықтың мұң-мұқтажын жеткізуге талпыныс жасайды.
Қаламгер публицистикасына тән сипат ең ... ... ... ... ... қайта-қайта екпін түсіре қайталауға баруы,
аяқталмаған ... көп ... ... немесе риторикалық сауалмен аяқталуы
автордың ой-толғауына, айтар ... ... ... ... ... ... ... көбінесе экспрессивті-эмоционалды түрде
аяқталуы жиі кездеседі. Мысалы: ... ... ... ... ... ... „...болғай!” осылайша кете береді.
Әрбір қаламгер шығармашылығында өзіне тән тақырып ерекшелігі сақталған.
Мысалы, К. Табей ...... ... К. ...... ... ғасыр ғаламатының жаңалықтарын жеткізеді.
Сол секілді Қасым Қайсенов шығармалары – Ұлы Отан ... ... ... ... ... дамуының жанды шежіресі. ... ... өмір ... ... басынан кешірген, ой
таразынан өткізген толғауларын көпшілікке ешбір ... ... ... құнды.
Жалпы, Қасым Қайсенов публицистикасын оқып ... ... ... тылында”, „Илько Витряк”, „Переяслав партизандары”,
„Ағалар туралы аңыз” атты ... ... ... „Елімнің ертеңіне
сенемін”, „Өткеніме жоқ менің ... „Ой ... ... ... ... ... ойластырайық”, „Біз осы қандай
елміз”, „Террор – наразылықтан туады”, „Соғыс қашанда апат ... ... ... да автордың өзіне тән тілі, ... ... ... аңғарылып тұрады.
Қасым Қайсенов публицистикасына тән тағы бір ерекшелік – адам қабілеті,
құдіреті, мүмкіндігі туралы жазғанда қоршаған ортамен тығыз қарым-қатынаста
суреттеп, ... ... ... ... ... ... ... сана айрықша көрініс табады. Мысал
келтірер болсақ: „Адам болып туған соң адам болып ... ... ... мына ... несі ... [81], – ... ... Ш. Елеукеновтің: „Психологиялық талдау адамның белгілі бір
әрекет үстіндегі сезім күйінің өзін ғана емес, ... оның бір ... ... ауысып дамыған диалектикалық процесін суреттейді” [82], – деген
нақты тұжырымына ... ... ... ... ... қатысты дәлелдер, тұжырымдар көптеп кездеседі.
Қаламгер шығармашылығының баяндау жүйесіне талдау жасау үшін оның жеке
стилін зерделеп көрейік.
Алдымен стиль ... не ... ... жауап іздесек, оны біз
әдебиеттанушылар М. Бахтин, В. Виноградов, В. ... Л. ... ... В. ... пікірлерінен табамыз. Десек те, бұл ғалымдар
публицистік стильден гөрі ... ... ... баса ... ... ... ... ғалым В. Здоровега: „Егер публицистика стилі
туралы айтар ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі, мәдениеті, мінез-құлқы,
темпераментінің көрінісі болып шығады” [83, 206 б.], – ... – өзі өмір ... ... ... ұлы десек, шығармашылығына
негізгі арқау – сол қоғамның тыныс-тіршілігі болып табылады. Публицистік
творчествоның мәні ... ... орыс ... ... Аграновский:
„Публицистика ойға құрылуға тиіс. Әдебиетші жазуға отырып, тақырыптың
тамаша ... жаңа ... жаңа ... ... ... бұл ... ... ойдың жетегімен алып кету үшін жасалады... Жақсы жазатын
адам жақсы жазбайды, жақсы ... адам ... ... [84, 5 б.], ... ... ойы – ... ... ие ой болу керек деген тұжырым
жасауға болады. Кешегі және ... ... ... ... та,
қоғамдық ойды жеткізудегі өзіндік даралығын, жеке ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік дәуір
шығармаларымен салыстырып, ... ... көз ... ... Егер,
бүгінгі таңда кешегі күннің стилімен жазсақ, жұрт бұны ... ... ... ... ХХ ... басында дүниеге келіп, ХХІ ғасырдың алғашқы
онжылдығын басынан ... ... ... оның ... ... тән стильде жазылғандары кездесіп жатады. Бұл тек Қасымға
тән жағдай емес, сол ... өмір ... ... ортақ нәрсе еді.
Десек те, Қасым публицистикасының негізгі ...... ... оның жеке ... әр ... әрқилы болды десек, қателескен
болар едік. Қаламгер шығармаларындағы кейіпкер характері заман ағымына ... ... жеке ... ... тән ... сол күйі
сақталып отырды.
Қасым Қайсеновке тән жеке стилі шығармаларының тақырып ауқымдылығынан,
проблематикасынан, жанрлық-композициялық ... ... ... ... стилі, баяндау әдісі, авторлық екпіні қосылады.
Қаламгердің қоғамдық-публицистикалық стиліне тән ... ... Ең ... ... ... жиі ұшырасатын жалқы есімдер құрамы публицистің ... ... ... ... тақырыптық және жанрлық-стильдік ерекшеліктерімен
анықталады. Ол жарияланған мақалаларының ... мен ... ... Осы тұрғыдан алғанда, ғалым Р. Сыздықова:
„Мерзімді баспасөз беттерінде ... ... ... ... онда ... әлеуметтік, мәдени, экономикалық мәселелерге
байланысты материалдар танытады” [85, 174 б.], – деген пікірі ... ... ... ... ғылыми-көпшілік
стильді мәтіндерінде географиялық ерекшелігі бар сипаттамаларда қолданылған
жалқы есімдердің көп кездесуінің мәнін, біріншіден, қаламгер мақалаларында
көбірек ақпарат ... ... ... ... ... идеологиялық,
географиялық ақпараттарды нақты деректермен дәлелдеу қажеттілігінен,
екіншіден, ... ... ... мақалаларына, әлеуметтік-
публицистік толғауларына дәйектемелердің көптеп қажет ... ... ... ... ... тілдік қатысы көп жағдайда
публицистік мәтіндердегі семантикалық типі ең ... ... ... ... ... ... ... таңдауы оның
шығармашылығына тікелей ықпал етері ... Бұл ... ... ... тақырыпты таңдау шығармашылық жемісіне тікелей әсер ... ... ... ... ... оны оқырманның оқу, оқымауы да сол
тақырыпты таңдаудан басталады” [2, 255 б.], – деген орынды пікір айтады.
Осы ... ... ... ... ... да ... бар. ... қаламгер публицистикасының тақырыптары мен
тақырыпшаларында топонимдер жиі ұшырасады: „Түркістан – ... ... ... ... ... кездесулер”, „Жетісу жеріндегі
қуаныш”, „Атырауда да ... ... ... табысу”, „Өскеменге
Қаракерей Қабанбай өгей емес”, „Ресейлік басшылардан империя пиғылы жойылар
емес”, „Ақ Орданың айбары” т.б.
Топонимдік атаулар ... ... ... жиі ... ... „дүние жүзіне қауіп төндіріп отыр” деп айыптап, ... ... ... үшін оның ... жүз ... ... мен техникасын жеткізіп жатыр.
Президент Буш елі мен ... ... ... жұлқынып шығып, Қытай,
Ресей, Германия, Франция, тағы да басқа елдердің өзін қолдамайтындығына
қарамастан, тіпті оны ... ... ... ертеңгі күні жақтаспай кетсе
де, жеке өзі соғыс ... ... ... ... ... емес” [59, 192
б.].
„Қасиетті Қожа Ахмет Иассауи мавзолейі орналасқан, ... ... ... баб ... ұлы ... ... тапқан бұл Түркістан
жерін мұсылман жұрты тәу ... бас ... ... екінші Меккесіне
айналдырғанына қаншама уақыт өтті” [59, 169 ...... ... Алматы – ғылым мен мәдениет, өнер ордамыз
болса, Түркістан – ... ... бас иер, ... рухани ордамыз болып
саналады” [59, 169 б.].
„Ирак астанасы Бағдат АҚШ пен Англия тарапынан аяусыз ... ... ... ... ... АҚШ пен ... ... бөлек болса да,
Иракты соққыға алып, жер шарындағы басқа ұсақ ... де ... осы деп ... ... ... [59, 152 ... Қасым Қайсенов стиліне тән тақырыптардағы жазылған жайдың сипатын
жан-жақты ашып көрсету үшін ... ... яғни ... ... ... ... телулік.
Публицистік стильдің тіл байлығы жағынан көркем әдебиеттен айырмашылығы
– әдебиеттегі суреткер бір жазған ... ... ... ... ... тақырыпқа бірнеше рет қалам сілтеуге тура келеді.
Тақырып ... бұл – ... ... тән ... ... те,
көп жағдайда публицист бір сарынды жадағайлықтан шығу жолын өзіндік стилі
мен тіл байлығынан іздейді.
Қасым Қайсенов ... ... ... оның жеке ... ... ... ... бұл пікірімізге Қасымның шығармашылығына
талдау жасаған қаламгер Мұзаффар Әлімбаевтың мына бір пікірі де ... ... ... ... орын ... ... ... шын қалпында қағазға жанды түсіреді. Өзі де ... да ... ... да ... ... ... ... ақиқатына айызың қанады. Қарапайым ... ... ... ... ... емес – ... ... сырлар. Әңгімеден
екінші әңгімеге ауысқан сайын Қасымның қаламы ... сөз ... ойы ... ... сатысына ыспарлана түскенін көреміз”
[7, 61 б.]. Қасым шығармашылығының қарапайымдылығын өзара сабақтаса өрілген
жай сөйлемдерден ... ... ... те нәрлі ой-толғауларын оқырманға
жеткізе алған ... ... жөн. ... ... ... күрделі мәселелерді жазғанда да оның ... ... бір ... дәлелін айта кетейік. Мысалы, Иракқа ... ... ... ... ... бір газеттің тілшісі көп
көріпкелдің бірінен: ... ... кім ... – деп сұрады. Ол
ойланбастан: - Әрине, Ирак ... – деп ... ... ... қалай
аяқталғаны дүние жүзіне мәлім. Көріпкел ... Ирак ... ... АҚШ ... аса ... ... ... оншақты дамыған елдер
әскерлері жеңетінін ... ... жас бала да ... ... [59, 108 ... ... Қайсеновтің шығармашылық стилі мынадай әдістер арқылы
даралана түскен:
1.Қаламгер шығармашылығындағы жаңалық іздеуге талпынысы. Көп ... ... ... ... үнін тап ... және оқырман көкейіндегі
сауалға жауапты таңдап алумен ерекшеленеді.
2. Публицистің белгілі бір тақырыпты „иемденуі”. Осы тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... жазып
отыруы дәлел бола алады.
3. Қаламгер публицистикасының шолулық сипатқа ие ... ... ... ... ... оған ... деректер арқылы талдау
жасайды, өткен мен бүгін, ... пен ... ... ... Қайсенов публицистикасын жеке бір ... ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктерімен де сабақтасып
жатыр.
Қалам ... ... – сан ... құбылыс.
Публицистикасының жанрлық сипаттарына тоқталғанда, ең алдымен публицистік
толғамдары мен ... ... ... болады. Көптеген материалдары
ақпараттық сипатына қарай мақала, корреспонденция жанрына да ... ... ... ... ... сын мақалалары да кездеседі.
Қасым Қайсеновтің қоғамдық мәні бар мәселелерді көтерген публицистік
толғаулары ерекше ... ... ... публицистік толғамдары
көбінесе, сыни, полемикалық және лирикалық болып келеді. ... ... факт ... негізделіп, ал образ құралдары
фактіні ашуға қызмет етеді. ... ... ... оның ... ... ... мазмұнмен байытуға үлес қосқанын
атай кету керек.
Публицист өзі жинақтаған, ... ... ... ... ашу үшін ... ... жанрлық және сюжеттік-
композициялық ерекшеліктерін таңдайды. Қаламгер публицистикасының ...... ... ... ... ... дерлік көркем-публицистикалық сарында жазылса, бертін келе
баспасөз бетінде жарияланып жүрген ... ... ... ... С. Смирновтың: „Публицистика өз ... және ... ... қоғамдық-тарихи тәжірибесін игеруі шарт” [86, 4
б.], – деген пікіріне сүйенсек, заманға сай ... ... ... ... да жаңа бір ... ... ... байып отыруы
заңдылық.
„Публицистика белгілі бір болмыс-құбылысты тек әлеуметтік, саяси
жағынан ғана алып ... оны ... ... ... жағынан да талдайды. Демек, ол өмірді, адам әрекетін бір-бірімен
байланыста, өзара бірлікте алып қарайды.
Публицистика нақтылы өмірден орын алып ... ... ... ... қозғап, сол туралы дұрыс ұғым қалыптастыруға ықпал
жасайды. Яғни, публицистика – фактінің, нақты ... ... [35, ...... белгілі ғалым Т. ... Яғни ... ... ... ... қарай жанрлар түрлі сипатқа ие
болып, ішкі заңдылықтары алмасып, өзгеріп жатады. Қоғамның ... ... ... жаңа ... ... ... ... ғалым
Т.Қожакеев пікіріне жүгінсек: „Белгілі бір дәуірдегі пафосқа, ... ... орай ... ... өзгеріп отыратыны сияқты,
жанрлардың өзі де, қасиет белгілері де жаңғырып, толығып, ... ... 28 б.], ал, кей ... баспасөз теориясында дәлелденген кейбір
жанрлардың жойылып, жаңа шарт ... ғана ... ... ... Бұған Кеңес дәуірінде үгіт-насихатты мақсат еткен бас мақаланы
немесе еңбек адамының ерлігін асыра ... ... ... очерк
жанрларын мысал етуге болады.
„Публицистика жанрларының ғылыми теориясы әлі толық зерттеліп ... [87, 5 б.]. ... те, ... жанрларына талдау жасап, зерттеу нысаны
еткен зерттеулер баршылық.
Публицистиканың айқындаушы рөлін арттыру үшін ... ... мен ... түр-сипатының жақсаруы ерекше ықпал етеді. Осы тұрғыда
профессор Т.Қожакеевтің: „Жанрларды саралау, жанр молдығы ... ... ... даму ... ... ашып ... септігін тигізеді” [35, 28 б.], – деген тұжырымы орынды айтылған.
Көптеген ... ... өсу ... ... ... ... ... деген талпынысын байқаймыз. Мұнда әрбір қаламгердің
өзіндік өлшемі бар екені ескеру керек. Осы ... ... ... ... ... барлық шындық тұтастай, жан-жақты ашылады” [35,
28 б.], – деген пікір толықтырып ... ... ... ... Қайсенов публицистикасының жанрлық ерекшеліктеріне
ортақ сипат – ... ... ... ... ... ... ... ой қозғап, қоғамдық пікір туғызып, оны нақты деректермен,
фактілермен дәлелдеу. Яғни қаламгер ... ... ... ... ... ... ... тиек ету, өткенді еске түсіру т.б.
Мұндай ізденістер, сөз жоқ қаламгердің ... ... ... көркем публицистикасының басым көпшілігін очерктері
құрайды. Зерттеуші Б. ... ... тән ... ... көркем және публицистік бастаудың ажырағысыздығы, очерктің ... ... ғана ... ... де байланысы” [88, 25-26 бб.] ретінде
қарастырады. Көркем ... ... ... ... ... оны ... ... тек образдылық ғана емес,
өмір шындығын ... ... ... ... ... ... Очерктерден біз „адам мен адамның”, „адам мен ... мен ... ... мен оның іс-әрекетінің” арақатынасын көреміз.
Осы тұрғыдан алсақ, Қасым очерктері арқылы қоғам үнін тануға болады.
Очеркші ... ... ... ... оқиға-құбылыстармен фактімен
дәлелдеп отырады. Тәуелсіз мемлекетіміздің ... ... ... ... ... ... өз Отанының патриоты болып
өсетініне, адамзат алдында тұрған ... ... ... ... ... ... ... пейзаж, сұлу суреттеуге құрылмаған.
Мұнда эмоционалдық көркем-публицистикалық формаларды талдау арқылы оқиғалар
мен құбылыстарды ... ... ... ... ... жазылған әрбір жайға баға беріп, оның ... ... ... ... ... деген сауалға дәйек-деректер
арқылы жауап іздейді.
Қасым очерктерінде оқиғаның саяси ... ... ... көңіл
бөліп, солардың әлеуметтік маңыздылығын ашу әдісі орыс ... ... В. ... көзқарастарымен, шеберліктерімен ұқсас келеді.
Қаламгер очерктерінің идеялық мазмұны өз ... ... ... ... ... ... ... суреттеу, көзқарас
т.б.), дүниетанымдық қисын, аргументация, ... мен ... ... цитаттар, тарихи салыстырулар, фактілер, деректер, т.б.) жетеді.
Бұлардың барлығын қаламгердің жеке ... мен ... ... ... ... қиын ... ... өмірді абстарктылы ұғымда емес, жекелеген қасиеттері
тұрғысынан да түсінуге мүмкіндік береді. Очеркте кей ... ... ... ... ... ашуға көмегі тиеді.
Қасым Қайсеновтің „Ұлы ғалым” деп аталатын Кеңестер ... ... көз ... ... ... ... Филатов туралы очеркінде
жоғарыда айтқан тұжырымымызды дәлелдеген сияқты: „– Немене, ... ... ... ба? ... Сау ... ... неше күн бойы ... тастап, оны
шешкенде бірден еш нәрсені көре алмайды. Қазір біраздан соң көріп ... – деді ... ... ... ... Айтқандай біраздан
соң көз алдымдағы қалың тұман айыққандай болды. Бірден ... ... ... кере ... құс ... орта бойлы, қарт адам ... ... ақ ... ... бір топ адам „не дер екен” дегендей ол адамға
телміре қарап тұр екен” [29, 72 ... ... ... ... ... сабақтастығымен тығыз байланысты екенін ... ... ... ... ... ... образ” және
„публицистік образ” ұғымы мағыналас, синоним сөздері түрінде ... ... ... ... образ ұғымына –
публицистикада қолданылатын кез-келген образдар (көркем, тарихи, мәдени,
діни т.б.) ... тән ... ... ... ... публицистік сипат
тән. Осы тұрғыдан келгенде, Қайсенов шығармаларындағы публицистік ... ... ... ... ... ... публицистік салыстыру;
− нақты суреттеулер (әлеуметтік-саяси жағдайлар көріністері);
− жеке публицистік ... ... бен ... ... ... ... ... а)
көркем образдың өмірдің барлық құбылыстарын жан-жақты ашып көрсететін көп
қырлы қасиеті басым ... ... ... ... ... бар, ... ә) публицистік образ болмыс-бітімімен тұтастай публицист идеясына
бағынышты; б) ... ... ... ... ... ... ... ерік бермей, нақты суреттеумен баяндалады.
Қасым шығармашылығына тән образдылық - ... ... ... ... ... суреттеу арқылы психологиялық
талдау жасау, оны нақты фактімен, дерек-дәйекпен негіздеу болып табылады.
Публицист өзі жазып отырған мәселені жан-жақты ашу ... ...... ... ... жиі пайдаланады.
„Публицистік шығарманың базистік элементі – фактімен жұмыс істеу” ... б.], – ... ... ... үшін оның ... ... ... туралы таным элементі ретінде факті алынады. Ол
көп жағдайда әлеуметтік сипатта көрініс табады. ... ... ... ... қаншалықты кең екенін байқауға болады.
Зерттеуші А. Рубиновтың „Журналистика әрдайым ... ... ... [90, 24 б.], – ... ... ... журналистика мен
әлеуметтанудың бір-бірімен тығыз байланыста екенін аңғарамыз. Әсіресе
мақалаларға қажетті ... ... ... ... ... қазіргі қоғамның қыр-сырын терең меңгеруге болары сөзсіз.
Журналистің фактілі материалдарды жинау әдісін ... ... ... ... Бұл ... ... ... ғылыми публицистикалық
таным зерделілігімен сабақтасып жатыр.
Қаламгер шығармашылығын зерттеу барысында оның ... ... ... ... атауға болады. Әрбір шығармасының
құрылымындағы, композициясындағы факт ... ... жаңа ... ... Жеке фактілерінің өзінде негізгі объектінің мезгілдік-кеңістіктік
мағынасы ашылып отырады. Ол көп жағдайда әрбір ... ... ... ... ... (не, ... қашан) белгілерімен сабақтасып
жатады.
Қасым Қайсенов ... ... ... тік, ... ... ... ... не, қайда, қашан, кім, қалай, не себепті ... ... ... ... тік дамыту әдісін хроникалық сипатта пайдаланады.
Фактіні көлбеулі ашу әдісі тік ... ... ... ... береді, соның нәтижесінде жаңа детальдар мен жаңа ... ... ... ... өзі ... ашу ... қарай
тақырыптық, мазмұндық, мезгілдік, құрылымдық, ... ... ... ... ... ... мезгілдік-кеңістіктік әдіс-
тәсіл жиі қолданылады. Қаламгер көсемсөздерінде мезгілдік даму деңгейі
өткен мен болашаққа ... ... ... фактіні жан-жақты, толықтай
талдаумен ерекшеленеді.
Фактімен жұмыс барысында публицистің ... ... ... ... мақала тұжырымдамасы ұғымы да айқындалады. Әлеуметтік зерттеулер жүргізу
арқылы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерде зерттеулер ... ... ... ... ... сол ... нәтижелері.
Қайсеновтің фактіні беруіндегі ерекшеліктері: жеделдігі, аудиторияға
түсініктілігі, ауқымдылығы және нақтылығы.
Қазіргі ... ... ... ақпараттық материалдар зор
маңызға ие. Осы тұрғыдан алғанда ақпараттық жаңалықтардың ешбір талдаусыз,
қысқа берілетін ... ... ... жаңалықтар және жеке–жеке
талдау жасалатын фактілер негізінде жазылған „жұмсақ” жаңалықтар ұғымы бар.
Қасым публицистикасына „жұмсақ” ... ... ... қолданылатын бірнеше „арнаулы лидтер” бар. Соның
бірнеше варианттарын Қасым Қайсенов өзінің публицистік ... ... ... ... ... ... ... публицистік әдіс
„әңгіме лиді”. „Осылайша соғыстан кейінгі жүдеу өмір ... өтіп ... ... ... көбі ... қайтып оралды. Жұмағали
Саинның арқасында ел қорғау шебінде болып қайтқан дарын иелерінің көбімен
танысып, ... ... ... ... ... ... Әбу ... жөні бөлек еді” [34, 174 б.].
Оқиғаның, ... ... ашу ... дәйексөз пайдалануды
„дәйексөз лиді” дейміз.
„Сұрау лиді” – белгілі бір ой сұрақтар ... ... ... ... ... жақсы, не жаман деуге бола ма? ... Социалистік қоғамды көз
жұмып оңды-солды жамандауға болар еді, егер оның ... ... ... жеп, ... ... ... ... не онан кейінгі қазіргі қоғам солай
болса?!” [59, 12 б.] немесе „... ... ... осы ... ... ... жүрміз бе? Бұрынғының бәрін даттап, жылт еткен жаңалық ... ... ... бара ... ... ба? ... ... шындық
деңгейінде көрсете алып жүрміз бе?” [59, 129-130 бб.].
Публицистің „детальдармен жұмыс істеуіндегі” ерекшелік ретінде көмекші
материалдарды - сілтемелерді, ... ... ... ... Осы ... ... ... айтар ойы оқырманға нақты әрі
дәлелді жетеді.
Қасым Қайсенов публицистикасында ... ... ... ... үшін сілтемені пайдаланған. Қаламгердің „Намысыңды қайрасаң, қамал
бұзасың” атты мақаласында Қазақстан Республикасы Ақпарат және ... ... ... әр күні – жылға азық”,- деп аталатын акцияны
ұйымдастырғанын айта келіп автор сол ... ... ... ... ... ... сілтеме жасайды: „Бұл акцияны
бүгінде ғайбат сөзге айналған „насихат” деп атағысы келгендер атай ... мен ... ... ... қоғамымызға бейшаралыққа салынып,
күңкілдеушіліктен гөрі, әлдеқайда пайдалырақ деп ойлаймын”, – деп ... ... ... Мына сөз ... де болсын, намысын қозғап, санасына
сәуле түсірсе керек” [59, 157 б.]. ... ... ... мазмұнын
тереңірек ашу мақсатында айтар ойға орайлас келер сілтемені пайдаланған.
Қасым публицистикасында сілтемелерді ... ... әр ... ... ... оқырманға қосымша ақпарат алуға мүмкіндік
береді.
Зерттеуші В. Здоровега: ... ... ... ғана сендіріп,
талдау, салыстыру, ойлау және оқырманды ... ... ... ... ... [91, 151 б.], – ... Яғни Қасым публицистикасында сілтеме
автордың өз ұстанымын көрсету, негіздеп отыру үшін қолданылған.
Қасым Қайсенов ... тағы бір ...... В. ... „Деректілік (документтілік) – әр түрлі құралдармен
негізделетін күрделі гнесеологиялық ... Ол ... ... ... және ...... мүмкін. Ал олардың деректілігі мынадан
көрінеді: а) қарапайым тілде ... да ... деп ... ... б) ... ... ... ие болған көз
көргендердің ой-пікірлері; в) ... ... ... ... 136-137 бб.], – ... тұжырым айтады. Осы тұрғыдан келгенде, Қасым
шығармаларында деректер дәйек ретінде қолданылып, оның ... ... ... ... сай ... дерек астарынан үлкен мәселе
іздеп, ауқымды проблема етіп ... ... ... ... сөздің
шындығын айтам, қай кезде болмасын саны көп халықтар ұсақ халықтарға қиянат
жасайды. ... әсте ... ... сөйтсе де мәселені, осы соғыста менің
қол астымда болғандардың біразы Совет Одағының ... ... ... ... ... әлгілер Алтын Жұлдыздарын тағып жүргенін көргем жоқ.
Соғысқа әскери барлаушылар мектебін ... ... ... аға лейтенант
атағымен кірдім де, бірден диверсиялық рота ... ... ... ... ... ... отрядының командирлігіне
жоғарылатылдым. 1942 жылы рациямен алынған хабар бойынша ... ... ... ... Армияға қосылған кезде менің қол ... рота ... ... ... ие ... мен әлгі ... ... Елге оралғанда сол шенім де болмай, жалғыз ғана „Ұлы Отан
соғысының партизаны” деген ... ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдары көзге түсіп қалған құжаттар негізінде
қолға тиген ... ғой. ... ... ... да бар.
Мәселен, мына бір чех ордені әр түрлі ұлт өкілдерінің 700 саяси тұтқындарын
бұғаудан босатқандығым үшін ... Мені ... рет ... ... ... де, ... кейін де ұсынған-ды. Ондай құжаттар ... тек ... ... ... ғой. Біреу мұнымды өкпе-наз дер, мейлі,
тек арымның тазалығына ... ... мен ... ... куә” [7, 179 б.].
Бұл мысалда қаламгер Ұлы Отан соғысына белсене қатысқан аз ... ... әлі де ... ... бар ... өз ... кешіргендерді
мысал ете отырып, аңғартады. „Батыр” атағын алуда аз ұлттар мен ... ... ... кез-келген оқырманды ойландырар толғақты
пікірін білдіреді. Бұл - бір күндік мәселе ... ... он бес ... ... алып ... ... тарих, тағдырына қатысты зор қоғамдық
мәні бар мәселе. ... ... ... ... тақырыпты жан-жақты
жазуға тырысқан.
Осы тұрғыда ғалым В. Литвиновтың мына бір ... ... ... ... кең, ол ... ... ... саласына
немқұрайды қарай алмайды. Публицистика әлемі – бұл бүкіл әлем деп толық
сеніммен айтуға болады” [93, 3 ... ... сол ... ең ... ... үн қатуы
керек. Мұндайда көпті көрген қаламгер өз ойын газет ... ... ... ... ... ... қана қоймайды, өз ұсыныстарын ... ... да ... ... бір ... төңірегінде толғануға шақырады. Дәл
осындай ыңғайда жазып – ... ... ... бір ... қара күйе ... деп ... ... тарихтың, бүкіл
қоғамның өткен бетін толықтай жоққа шығару керек пе, жоқ әлде ... ... ... деп дұрыс таразылау керек пе? – ... ... ой ... ... ... халыққа тигізген пайдалы
тұстарының да барлығын ... тиек ... ... ... ... ... болғанын атап өтеді. Бірақ қаламгер бір жақты пікірге ұрынып, тек
Кеңестер Одағы дәуірінің жақсы ... ... ... ... ... ... әділ ... бергенде ғана біз бүгіннің қадірін ұғынып,
болашаққа айқын бағдар жасай аламыз деген ... ... ... ... ... ... ... біз оның сол кезеңдегі
қоғам дамуына сай дүниетанымдық ... ... ... тән ... шеберлігін де қарастыруды жөн көрдік.
Бұның ... ... ... ... дәстүр сабақтастығы нақ сол
кезеңде айырықша дараланып, ерекшеленетіні байқалған еді.
Қаламгер публицистикасының шеберлігі мен жаңашылдығын біз оның ... ... мен ... ... ... қоғам дамуы мен қозғалысы арқылы
дәлелдеп көрсетуге тырысуынан, болған әрбір оқиға мен ... ... ... пікірлерге ұрынбай, сол ... ішкі және ... ... ... ... ... ... Қайсеновтің факті жинаудағы басты әдісі өзі ... ... ... ... өмір ... ... мен соны қаз-
қалпында қағазға түсіре білген еңбекқорлығы болды. Бұл ... ... ... ... ... жазу стилін қалыптастыруға
ықпал етті.
Қасым Қайсенов материалдарында жер-су аттары, деректілік көп. Дәйекті
деректер ... ... ... ...... ... ... айтқанымыздай, Қасым публицистикасының бір қыры – ... сол ... ... бір ойды ... ... Журналистика
теориясында деректер – фактілі материалдар ... ... Яғни ... ... деректерді, құжаттарды соғыс ақиқатын ашып көрсету
үшін пайдаланады. Сөйтсе де, көп ... ... ... тек фактілі
материал ретінде ғана қарау секілді ... ұғым ... ... деректердің рөлі бұқаралық ақпарат құралдарымен де пайдаланылатын
басқа да ... ... ... зор. ... ... ... та, ... бар. Ол оны шебер қолдана алды. Мысалы: „1938 жылдың
26 ақпанында (бұйрық № ... 37 ... ату ... ... қол қойған
сол кездегі ішкі істер халық комиссарының орынбасары Воладько, ал жоғары
соттың көшпелі ... ... А.А. ... үкім шығарып сол күні
Жансүгіров, Майлин, Шаниндерді аттырған” [34, 122 ... ... ... ... нәр ... ... деректерді
тиісті жерінде орынды қолдану арқылы Қасым қазақ журналистикасында тың
сүрлеу салды. ... ... ... зерттеуді қажет ететін
құндылығы мен ерекшілігі де сонда – ол Ұлы Отан соғысы тарихынан ... ... ... ... ... деректі
публицистиканы толықтырды.
Қасымның деректі материалдарының танымдық рөлі, көзқарас бағыты
тұрғысынан мынадай санаттарға ... ... ... ... жекелеген партизандар мен соғыс
оқиғаларының мәнін ашатын деректер;
2) әскери ... өзі мен ... ... және ... ... ... ерліктерін айғақтап, жинақтайтын
деректері;
3) көркем-публицистикасында пайдаланатын деректері.
Әрине, осы негізде біз оның ... ... ... ... ... деп айта ... ... деректермен
қатар, сандар да кезігіп отырады. Қасым ... ... ...... мен ... ... ... анықтау құралы болып табылады.
Қасымның құжаттық деректерді пайдалануы қарапайым, оқуға жеңіл, әрі
оқырманға ... ... ... ... ... ауқымды ой өруге
тырысады. Публицист өз ... мен ... ... ... ... ... алады. Ол детальдар қоғам дамуының жетістіктері мен
өзгерістеріне ... ... жаңа ... көрініс тауып отырады. Атап өтсек:
Голощекин саясаты, ашаршылық, социализм дәуірі, қазіргі қоғам, капитализм,
терроризм болып ... ... ... ... тарсылдаған
пулемет пен автомат, гүрілдеген самолет, зуылдаған зеңбірек детальды сипат
алушы еді. Сол кезеңдегі ... ... ... ... ... „Таудан құлаған эшелон”, „Қауіпті тапсырма”, „Қиян-
кескі”, т.б.), „мінез-құлықтық” („Қорқақтықтың ылаңы”, „Батыр Роберт”,
т.б.), „дыбыстық” ... ... ... ... автомат тарсылы,
т.б.), „топонимикалық” („Днепрде”, „Козин ... ... ... т.б.) ... ... болды.
Публицистің қай кезеңдегі детальдары да оқырманға болған жайды көз
алдына ... ... үшін ... ... қайда? – деп сұрады Роберт немісше. Бір ауыз ... ... ... ... ... комендантты сұрап тұрғанын тек
„комендант” деген сөзінен аңғарып:
„Пан комендант ... ... - деп ... ... ... Екі ... жедел басып комендатураға кірді. Коменданттың
қабылдау бөлмесіндегі жас әйел ... ұшып ... ... бас ... болды. Барлаушылар кідірместен кабинетке кіріп келді. Робертке
ілескен Петр ... қос ... ... мықтап жаба берді. Стол басында
отырған комендант амандасайын деді ме, болмаса кабинетке кірген өзінен шені
үлкен офицерлерге ілтипат білдіргісі ... ме, ... ... ... ... ... жақындап барып қалған Роберт оған немісше:
− Көтер қолыңды! Дыбысыңды шығарма! – деді пистолетін ... [27, 68 ... ... ... баяндалуы мен репликалар соғыстағы неміс
комендатурасының оқиғасын сол күйі көз ... ... ... пен ... ... көз ... әкеле отырып,
„жаңалықтар легін” де ұйымдастыра алады. Сол арқылы көз ... ... ... ... болады. Қасым публицистік шеберлігінің
бір көрінісі де осында. Ол ... ... мен ... ... тәртіппен тізбектеп беруге ... Мұны ... ... ... қаламгердің „Келеңсіз шешімдер
қайталана бергенінен халық күйзелді”, - деген мақаласынан үзінді келтірсек:
„Сонау жоңғар шапқыншылығынан Октябрь ... ... ... ... ... айтпағанның өзінде, „бостандық алдық, бақытқа қол
жетті” деген ... ... ... ... ... ... ... тартқан қайғылы да қанды кезеңдері аз болған жоқ.
1954 жылы республикамызға ... ... ... ... 1986
жылы Қонаевтың орнына Колбин келді. Бірақ бұл ... де ... ... ... ... ... ... еді” [34, 236 б.].
Қаламгер стилі оқырманға таныс, әрі бірнеше мағлұматты қатар беріп ... те, ... ... ... қабылдауын жеңілдету мақсатында
„ритмикалық” стиль де кездеседі. Мұнда әрбір деталь қысқа, нақты, тұжырымды
айтылады. „Ұлы ел, ұсақ ел ... ұғым жоқ. ... бәрі тең, ... ... ... ... Әркім өмірге келген соң өмір сүргісі, ұрпақ
сүйгісі, жарық ... ... ... Ал, ... өміріне қол салу –
қарақшылық, өмірін қию – қанішерлік.
Соғысты бастауды ешқандай сылтаумен ақтауға болмайды” [59, 193 б.]. ... бір ... ... ... ... ... бір ... үстемелей
қайталай отырып, ритмикалық екпін береді.
„...Мені Баукең сияқты алыппен ... бола ма? Ол ... төбе ... биік ... ... ... ғой. ... – заңғар биік тау.
Баукең – табиғат барлық жақсы қасиеттерін аямай ерекше ... ... Ол ... Ол – ... Ол – ... Ол – екі ... ... шешен. Ол – қас
батыр. Ол – ... [34, 36 ... ... ... тақырып таңдаудағы ерекшелігі ... ... бір ... ... ... ... еңбектің
негізгі мағынасы, мазмұны, түйіні” [93, 555 б.], делінгенімен публицистік
мәтіннің мән-маңызын ... бұл ... ... бола алмайды. Себебі, кез-
келген ... ... ... ... ... ... Ал, факт қаламгерлік шеберлікке қарай әр түрлі тақырыптарды
туғызады.
Публицистика ... ... ... ... екі ... тұрады: 1) нақты шынайы жағдай; 2) қоғамдық проблемадан
туындайтын ауқымды ... ... ... шығармашылығына қоғамның
ауқымды проблемалар арқау болып, ол ... ... Яғни ... ... ... айшықталып, үлгілік негіз құрай алады.
Ғалым Т. Амандосов: „.. Публицист болашақ шығармасының тақырыбын ... ... оны ... және ... ... ... ... қандай
жанрында шығарма жазғанда да журналист осы үш заңдылыққа ... ... ... ... ... болуы публицистиканың негізгі
міндеті” [44, 129 б.], – дейді.
Қаламгер қоғамдағы маңызды тақырыпты қозғай ... ... ... жағдайларды есте ұстайды. Публицист нақты жағдайдың сол
проблеманың бастау көзі бола ... жаңа ... ... ... ... қайшы пікірлер туғызып, талдау жасауға негіз болатынын ерекше ... ... үшін ... тақырып табудың өзі шеберлік бастауы болады.
Сол арқылы ол халықты ... ... ... ... жаңа ... не ... одан ... жаңа жолын ұсынатын, не әлі де ... ... ... ... ... ... бастауы – идея. Идея – шығарманың басты ойы. ... З. ... ... пен идея - ... ... ... [95,
174 б.], – деген ой түйеді. Шығармашылығының ... бай болу үшін ... ... ... өзі ... болуы керек. Осы тұрғыдан ... иесі ... ... ... ... оның бай өмір
тәжірибесімен тығыз байланысты. Қасым Қайсенов ... ... ... ... тарихи, саяси, мәдени, әлеуметтік
өзгерістердің жетістігі мен кемшілігіне ... ... ... ... ерекшеліктері бар. Публицист әрдайым қоғамдық
пікір тудырушы. Ғалым Е. Прохоров: „Жұртшылық сынаптай жылжып бара ... ... ... ... ... ... үшін жай ғана шебер сипаттай
салу жеткіліксіз. ... одан көп ...... ... жағдайды
түсініп, соған орай көзқарасын айқындап, оқырманға өз ойын, пікірін,
қорытындысын жеткізу талап ... бұл – тек ... да ... ... болғанда ғана жүзеге асатын жағдай”
[52, 151 б.], – деп ой ... ... ... негізінен қоғамдағы шындықты жеткізуге
арналды. ... ... ... ... ... алғанымен, ақиқаттан
еш ауытқымаған. Қаламгер публицистикасында „тақырып – проблема – ... ... да ... Е. ... ... жүгінсек, ол тақырыптың
проблемамен және идеямен сабақтас ... ... ... ой ... ... жазу ... ... айқындай отырып, өмірдің қайсыбір
тұсын қалай көрсете алатынын анық біледі, проблема ... ... ... ... мәселелерді шешу үшін өмірлік материалдарға зер салатын
көзқарасын айқындайды; таңдаған тақырыбы ... ... ... өз ... мен ... ... жинақтайды” [52, 158-159 бб.].
Осы тұрғыдан келсек, ... ... мен ... және ... ... құрылымдық-композициялық ерекшелікті ... ... ... көрінісін көсемсөзге айналдыру, ... ... ... пішінге көшу, тақырыптың идеялық-
көркемдік шешімін табу үрдісінде ... пен ... ... рөлі ... ... оқырман факт арқылы нақты жағдай жөнінде
хабардар болса, образ арқылы шығарма характері ... ... ... ішкі ... сай ... монтажы
– элементтердің ретіне қарай сәйкес құрастырылып, образы идеялық-тақырыптық
шешім болуы тиіс.
Публицистік шығармалардың композициялық тұрақты ... ... ... ... ... ... қою, т.б. ... болады.
Ал, монтаж варианттары тақырыптық жол ... – лид ... ... ... (мәтіннің қалған бөлігі) болып бөлінеді.
Қасым Қайсеновтің тақырып таңдауы мен қоюы да ерекше. Біз тақырыптың
өзінен-ақ материал ... ... ... ... ... қою ерекшеліктерінде
біріншіден, тақырып дербес ... ... ... ... ... ... ... бөлінбес бөлшегі ретінде көрініс табады.
Қаламгер шығармашылығының алғашқы кезеңінде жазылған ... ... ... ... ... қойылған.
Мәселен, „Жау тылында” еңбегі отыздан астам ... ... ... ... ... ... хроникалық сипатта жалғасып
отырады: „Алғашқы сапар”, „Сәтсіздік”, „Жеңіс жолында”, „Үйдегі оқиға”,
„Орман ішінде”, ... ... ... кегі”, т.б. мұнда тақырып мәтіннің
бір бөлігі ретінде ғана көрініс табады, толықтай мағлұмат алу үшін ... оқып ... ... ... және ... кезеңде қаламгер шығармашылығының тақырыптық
ауқымы да кеңейе ... Бұл ... ... ... ... көрген
публицистикалық шығармашылығынан айқын ... ... ... даму ... ... ғалым Б. Жақып 90-жылдардағы
қазақ публицистикасы жайлы: „Дәл осы кезеңде ... ... да жаңа бір ... ... Ол – азат ... ... сөздің дәуірі
еді” [2, 311 б.], – ... ой ... ... ... публицистикасы тақырыптарының аяқталмаған ой
жиынтығын ... ... ... ... ... ... ... толықтай қарауға тура келеді. Мысал келтірсек: „Өзге емес өзім
айтам..”, „Жадымда жүрер жаңғырып”, „Бейнесі қалған ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердің бірі ретінде –
тақырыпты тауып қоюын атауға болады. Себебі, қаламгер тақырыптарының бояуы
қанық, мұнда қысқалық және ... ... бар, ... ... ... бір-бірін біртұтас толықтырып тұрады. „Шындық не
деп шырылдайды” дейді бір тақырыбы. „Асылды ардақтау ... ... ... бар. ... ... ... ... жоққа тән, мұнда
Қасымның ішкі жан тербелісі, айтылар ... ... ... ... әсермен
берілген. Яғни Қасым публицистикасы ... ... ... оның ... және ... ... зор.
Қаламгердің тақырып қоюында өткірлігімен ерекшеленетін тұстары да бар.
Оны „Өткенге топырақ шашпаңыз” немесе „Өскеменге ... ... ... ... – ақ ... ... болады.
Публицист шығармаларында мәселені қалай нақты көтерсе, тақырыптары да
қысқа, ... ... ... ... „Ой ... сақтанайық”,
„Халық” деген – қасиетті сөз”, „Жер иесі – қазақ халқы”, т.б. ... ... ... ... ... жоғарыда келтірген тақырыптардан мақала не жөнінде
екенін оқымай-ақ түсінуге болады.
Кейбір жағдайда қаламгер шығармашылығынан жан айқайын сездіретін, ашына
айтатын ... ... ... да ... болады. „”Кінәлі кім?”, „Осы
Жовтистер кімдер?”, „Отанымды қорғағаныма ақы ... ... ... ... ... осы ... ... „Шекара түбінен ел неге
көшеді?”, „Көршіміздің ... ... ... ... ... бір өзгешелігін ... ... ... ... ... ... леп белгісі,
көп нүкте, сызықша, сияқты грамматикалық тұлғалар ... ... ... ... ... сатамыз ба?”, „Халық сенімі –
парламентте”, „Өткенімізге қара күйе жақпайық!”, „”Оралман” ... бір ... ... ... ... арқылы оның өзіне ғана тән дара
қолтаңбасы, айшықты мәнері бар екенін аңғардық. Бұл көп ... ... ... ... ... ... ... публицистикасының айтарлықтай бөлігін публицистикалық,
әлеуметтік нысанды көздейтін естелік әңгімелері, ой-толғаулары мен ... сын ... ... Ол 2004 жылы ... баспасынан
„Елімнің ертеңіне сенемін” деген атпен жеке ... ... ... ... ... ... өмір жолында тағдырлас болған жандар туралы
өз пікірін білдіреді. Ал, әдеби сын мақалаларында публицист ... ... ... ... жөнінде ой толғап, ондағы автордың шеберлігін
айқындайды, шығармашылық ... ... ... сөз ... ... ... стилі тәрізді аспектілерді сөз етеді. Бұл ... ... ... ... ... кей ... ... үндес келеді.
Осы тұрғыдан алғанда, қалам қайраткерінің әдеби және ... оның ... ... ... ... Бұл ... ... Камал Смайылов: „Публицистикалық немесе,
қазіргі тілмен айтқанда, социологиялық сын деген болады. Оның зерттеп, зер
салатыны - ... ... ... ... бәрінен бұрын
шығарманың мағынасын, мазмұнын талдайды” [60, 16 б.], – деп орынды ... ... ... ... ... деп ... ... сыны
1997 жылы „Қазақстан” баспасынан шыққан Александр Сергеевтің „Талғаттың
жұлдызды ... ... ... ... ... ... атағын екі
мәрте алған Талғат Бигельдиновтің аспандағы айқастары мен ... ... ... ... шебер суреткерлікпен жеткізгенін атап
өтеді. Сонымен қатар, Талғат Бигельдинов ... ... ... туындысымен салыстыра қарайды. „... бұл кітаптың бір
ерекшелігі – қаһарман ... ... ... ... шалт ... ... сәттерін, қас пен көздің арасындағы өлім мен өмір айқасын шынайы
да дәлме-дәл суреттей ... ... оқып ... автор
Т.Бигельдиновпен соғыстың басынан аяғына ... ... ... ... деген
ойға қалатының да рас” [2, 228-229 бб.], – дейді.
Қаламгер А. Сергеевтің жазуы, болған ... ... ... ... ... ... тапқырлығын, темір құсты көк жүзінде
қыранша құйғыта бағындыруын келісті де дәл ...... ... ... ой ұшқырлығы деген тұжырым жасайды. „Жазушы – адам жанының
инженері” дегенге көзі жеткендей болады. Шығарманың тағы бір ... ... өн ... ... өзі туралы „ләм” деп аузын ашпауы,
керісінше өзін үйретуші ұстаздарын, командирлерін мақтаумен, соларды ... ... Бұл ... хас батырға тән қасиет деп бағалайды. Қаламгер ... бұл ... - ... ... ... деп ... ... айтылып отырған жайдың тереңірек ашу
мақсатында, не ... сол ... ... ... ... ... сөздерді ұтымды қолдана біледі. Сонымен қатар, белгілі қоғам
қайраткерлерінің айтқан сөздерін мысал етіп ... Сол ... ... ... ... ... Мәселен „Ертеңімді ойласам, елге сүйеу
болар ерді іздеймін” [59, 147-148 бб.] ... ... ... ... ... ... әрбір қанатты сөз бен сөз тіркесін
әдептілік, тәртіптілік, тәрбиелік, адамгершілік сияқты адам ... ... ... ... ... публицистикасы түрлі метафоралардан, аллегориялардан,
кездейсоқ анықтамалардан құралған. Қасым публицистикасы әдеби тілге тән ... ... яғни ... ... ... ... ... тілі
жиынтығынан тұрады.
Десек те, қалам қайраткерінің публицистикасына халық ... ... әр ... ... ... ... ... мақалалары осындай
ауызекі әңгіме иллюзиясын құрайтын лексиконнан тұрады. Яғни біз ... ... ... ... ... қысқа да эллиптитті сөйлемдерден және сандаған тыныс
белгілерінен ... ... ... көз ... публицистикасының тілдік ерекшеліктерінде мақала тақырыбы,
мақаланың басы, мақала соңы ... ... ең ... ... ... ... болады. Бұл мәтіннің мазмұндық және эстетикалық
бірлігін ... ... бір ... ... ... мол ... ... жиынтығынан да құралады. Басқаша ... ... ... мен ... ... құрылыста өзара үндестік
тапқан.
Қасым шығармашылығына тән белгілерді даралап көрсете отырып, мәтіндегі
элементтерінің оның біртұтастығы мен өзара ... ... ... ... ... ... ... Осыған сәйкес, қаламгер
мақалаларынан ... ... сай ... ашып ... ... ... мақалаларының мәтіндік ерекшеліктерін ең алдымен ... ... ... Бұл ... ең қажетті қыры ретінде
жоғары маңызға ие. Осы ... ... ... деп оның ... ... ба, әлде мәтіннің бірінші бөлігін ... ба ... ... ... Бұл ... орыс ... Н.В. Петрованың: „Мақаланың
басталу шегі деп автордың мәтінді мағыналық-құрылымдық бөліктерге бөлуі деп
қарастырған жөн. ... ... ... ... ... кіріспе
абзац болып табылады” [97, 60 б.], – деген пікірі орынды деп есептейміз.
Қасым Қайсенов шығармасының ... ... пен ... ... ... ... аз сөзге көп мағына сыйғызуға ұмтылған мақсатының
дәлелі болмақ. Мысалы, ... ... ... ... ... ... қазақ халқы – планетадағы ескі халықтардың бірі, әрі тарихтың талай
қанды дауылына тап болып, тар ... ... ... сынына төтеп беріп,
бүгінгі күнге ... ... Оның ... жері ... ... көңілін арбаған. Міне, осындай ел шетіне жасанып жау келген
тұста ақ білекті сыбанып, егеулі найза қолға ... ... ... ... ... ... ерекше болғандығын, тарих сахнасынан шығып
қалмауымызға олар себепші болғандығын көбіміз енді ... ... ... үш ... өтсе де, ... көп ... арасынан халқымыз
дарабоз деп даралаған баһадүр бабамыз ... ... әлі ... ... оның ... ... сіңірген орасан үлкен еңбегін ... ... ... ... керек” [59, 103-104 бб.]. ... өзек етіп ... ... ... ... ... ... әрі қарай оқырманға айтылар жай жөнінде мәлімет ... ... ... И.Р. ... ... „Текст как объект лингвистического
исследования” еңбегінде: „Шығарма тақырыбы – бірде ашық та айқын ... ... ... ... ... ... ойын, идеясын,
концептін айғақтайды” [98, 21 б.], – деп атап көрсетеді.
Қаламгер шығармашылығында кіріспе абзац көп ... ... ... ... ... суреттеулермен басталса, көп жағдайда ... ... ... ... жетелей жөнеледі.
Қайсенов публицистикасының тақырыбы кейде әлдебір ... ... сөз ... ... ... ... ... ескірмейді”,
„Судан құрғақ шықпақ” тәрізді болса, ... ... ... ... негізделеді. „Өткенге топырақ шашпаңыз” дейді бір мақаласы, тағы
бір ... ... ... ... жаңғырығы” болып өріледі.
Қасым публицистикасында мәтіннің экспрессивтік және мағыналық мазмұнын
арттыру мақсатында қайталауларды жиі қолданады. Қайталамаларды зерттеуші
Н.В. ... ... ... арнасы” [99, 154 б.], – дейді. Яғни
Қасым Қайсенов публицистикалық стилінде ... ... ... та ... ... мәтіннің стилистикалық, композициялық, ырғақтылық
құрылымына ықпал ... ... ... мен ... ... – бұл ... ... бірліктердің бірнеше рет ... ... ... ... ... қайталануы. Белгілі ғалым А.
Ысқақов: „Қазақ тілінде сөзді қайталау және ... ... - ... мол ... ... Бұл жүйе бойынша сөзді қайталаудан ... ... ... ... ... неше ... жаңа формалары
жасалынады, олардың мағыналары түрленеді” [100, 107 б.], – ... ... ... қайталануы жай ғана қайталану емес, ... ... ... ... әсер ... ... үшін қолданылады.
Қасым публицистикасындағы қайталамалар қаламгердің стильдік ... ... ... ... өтейік.
1. Қаламгер шығармашылығында жекелеген сөздердің немесе ... ... ... тақырыптардың қайталауы а) „Ерлік
ескірмейді”, „Ерлігі ... рух ... ... ... елдігін сақтайды”, „Ерлік – еліңді сүюден басталады”, „Ертеңді
ойласам, елге ... ... ерді ... ә) „Халық” деген – қасиетті сөз”,
„Халықты мазақтағанды қойсақ қайтеді”, „Халық сенімі – парламентте”, „Жер
иесі – қазақ ... ... ... ... тұлға”, т.б.
Екіншіден, қаламгер қайталауларды мәтін ішінде де жиі қолданады. Мысал
келтірсек: „Фашизм Совет елін ... ... ... ... де фашизм темір
табанымен таптайтын еді. Ал, фашизм тепкісіне түскен қазақ халқы не ... ... ... ... кейін кейбір тоғышарлар „фашизмді жеңбегенде,
әлдеқашан капитализм орнап, ұшпаққа шығатын едік” дегендер шыққан” [99, 245
б.].
2. Қасым ... ... ... ... өте ... ... „содан”, „шынында”, „ал”, „осы” деген сияқты сөздер
өте жиі кездесіп жатады. „Ал іс жүзінде ең алдымен елді ... ... ... Ал ... ... қарулар туралы сөз көтермейді... ... ... сөз ... ... да жоқ болу ... Ал ... ... көбі бұрынғы совет жеріне тура көзделіп, тетігін
басуға ... ... Ал осы ... ... ... ... неден болды? ... Ал халық болса, ол қоғам жүйесі ... ... ... ... ... ойсырай қираған
шаруашылығын аз уақыттың ішінде жөндеп, елді ... тік ... [34, 258 б.] ... ... ... ... „біз” есімдігі арқылы берілуі: „Ол сол айтқан
елдердің жөндері, берген нұсқауларын орындау ... аса ... ... ... Ол ойын сатқындықпен Совет басшыларына жала
жапты.. Ол ... ... ... ... шығарғаны да тегін емес екен..
Ол да сол Брежневтің сойылын соққан, оң қолы болған...” [34, 259 б.]. ... ол ... ... ... соңғы басшысы М.С. Горбачев образына
оқырман назарын аудартады.
„Біз жеңдік, жау жеңілді!.. Біз соғыстың зардабын көп ... ... ... Біз ... ... [34, 112-113 бб.]. Бұл
сөйлемдерде автор есімдіктерді қайталау арқылы мәтіннің көңіл ... ... ... ... Географиялық атаулар жиі қайталанып беріледі. Мәселен, „Украинаның
қасиетті топырағына қаным тамған жерлер көп. Украина – менің екінші ...... ... ... ... ұлы ... ... шексіз
сүйіп бауыр басып кеткен адаммын” [34, 274-275 бб.]. Не ... ... ... басшылары „Ресей тұтастығын қолдаймыз” десе,
бұрынғы Ресей ... ... ... ... ... пікірлерін
қостап, ығынып отыр. Ол Ресей империясына ... ... не ... ... ... бірдей болды... Егер Ресейге жер керек болса шешен халқы
өзінің атамекен жерін бір жаққа алып ... ғой. Ал ... ... халқы
да Ресей халқы десе, онда өз халқын өзі аяусыз неге қырады?” [59, 289-290
бб.]. Қаламгер ... ... ... ... ... қоғамдағы әділетсіздікті
сөз етеді.
5. Қасым Қайсенов публицистикасында ... ... мен сөз ... ... ... ... Бұл ең ... авторды
сөз шұбалаңқылығынан сақтаса, екіншіден, оқырман назарын бірден аудартады.
Қалам ... ... ... ... ... жүйесінен ауытқымай, мәтіннің бірқалыпты ырғақтылығы мен мағыналық
және эмоциональды қабылдауға ықпал етеді.
Сондай-ақ, Қасым ... ... ... мәтіндік
компоненттерді айқын көрсетіп, оның тұтастығын қалпына келтіреді. Басқаша
айтсақ, ... ... ... мән ... ... ... құрылыммен сабақтастыра шебер пайдаланады.
Сонымен қатар, Қасым публицистикасында қайталаулар мәтіннің тұтастығын
қалыпқа келтіріп, айтар ойын ... ... ... ... ... ... мақалаларындағы, публицистік ой-толғауларындағы ... ... ... ... деп ... отырады. Мысал
келтірсек, „Меніңше, ішкі тыныштық сақтаудың жолдары көп. ... бірі ... ... ... ... мен сондайлардан жасақталған топтарды
қатаң қадағалауда ұстап, ... Заң ... ... салып отыру.
Екіншісі – дін саясатына баса назар аудару. Өйткені, жат ... ... ... етек алып кету ... бар. ... – тәртіп. Тәртіп жоқ жерде
береке-бірлік, ырыс-құт болуы мүмкін емес” [34, 148 ... ... ... ... ... ... ... қайталаулар
Қайсеновке көркем-публицистикалық әдістің бірі ретінде қалыптасып, дамыған.
Қаламгердің публицистикасында жазып ... ... ... ықпалын ашу мақсатында газет лексикасында жиі ... ... де ... ... ... ... кезеңінде мал бағуды
біздің ұлттық дәстүріміз деп түсініп, жастарымызды ... ... ... де ... Мал да ... ... ... „Байдың малы бір жұттық қана”
екенін де ұмытпаған жөн. Ендеше, Жер-Анаға бауыр басып, одан керегіңді ала
білсең, сенен бай, ... ... адам ... [34, 158 б.]. ... ... ... ... хабарланып отырған жайды еркін
баяндап, қарапайым стильмен болған ... ... көз ... ... ... ... ... басты тақырыптың мән-маңызын
ашып, фактіге ерекше назар аудартады.
Қаламгер публицистикасынан ... ... ... арқылы
баяндаулар да кездеседі. Кей жағдайда ол ... ... ... ... „ - .. Әлгі үш адам менімен амандаспай-ақ
... ... ғой, – ... де ... ... ... ... толған ордендер мен медальдар.
− Бір кездері әлгі ... ең ... ... Сендерде, Қазақстанда Бауыржан Момышұлын неге ... ... Ол ... кітаптар жазасыңдар. Кино шығарасыңдар.
Ол соғұрлым Отан үшін елден ерекше не ... – деп ... Ол ... ... ... ме? – деп ... ... білгенде қандай, бір дивизияда, тіпті кейбіреуіміз
полкте бірге ...... ... ... ... Момышұлынан, бірге болғанда лауазымдарың, ... ... ма ... Жоқ. ... шенім жоғары болғанымен, лауазымым бірдей еді де,
мына екеуінің шені де, ... да ... еді, – деді ... Олай ... ... ... ... берейін, бірақ соның
алдында сендерге бір сұрақ қояйын, – ... Қой, ... ...... ... Егер ... ... лауазымдарың жоғары болмаса,
екеуіңнің онан әскери ... ... ... ... жүріп, бір
полкта соғыссаңдар, неге сендердің әрқайсысыңда сегізден онға
дейін орден бар да, ал Момышұлында ... ... бар? – ... Олар ... бере ... мүдіріп қалып. Біріне-бірі
қарады да біреуі:
− Сонда да қазақтар оны орынсыз дәріптеп, кітаптан ... ... – деді ... ... ... ... алдымен қазақтар емес, Александр Бек,
Александр Кривицкийлер - өздеріңнің осы москвалық жазушыларың,
тіпті сол соғыс ... ... ғой. ... кеуделеріңдегі көп
ордендеріңе сай батыр болсаңдар, олар сендерді неге ... ... ... ол үшеуіне. Олардың дымы құрығандай орындарынан
тұрып-тұрып кетіп қалды” [59, 114 б.]. ... ... ... ... ойды ... ... жанрлық сипатын ашу
үшін жиі қолданылады.
Ғалым Ю.М. Малиновичтің „Бір-бірімен қабаттаса ... ... ... ... синтаксистік симметрияны құрайды”
[101, 60 б.], – деген пікіріне сүйенсек, сұраулы және ... ... ... экспрессивті және хабарламалық қасиетін арттыру үшін
қолданады.
Сұраулы, лепті сөйлемдер ... ... ... ... соңында жиі кездесіп отырады. Шығарма соңының сұраулы сөйлеммен
аяқталуы композициялық ... ... ... ойды білдіргенімен,
көпшілік оқырман үшін аяқталмаған мақала ретінде қабылдануы мүмкін. Мысалы,
„.. Бізде түк жоқ дегенге ... ... бәрі бар. Тек соны ... ... сергек ақыл, темірдей сенім, ниет пен ... ... ... ... ... ... керегі жоқ. Елді аяу керек” деп еді. Шынында да онсыз
да түрлі уәделерден, тәжірибелерден ... ... ... қойсақ қайтеді?!” [34, 188 б.]. Автор өзі айтар ойын
толықтай айтпастан, ... ... ой ... ... ... қайраткері шығармашылығының көркемдік тәсілдерінде метафора мен
метаномия жиі ұшырасады.
Публицист шығармашылығында эстетикалық, танымдық, мәтін мен ... ... ... ... жиі ... Әсіресе қаламгердің
қандай да бір затқа, ... ... ... ... суреттемелі
түсіндірмелі метафора өте көп қолданылады. „Террор – қастандық – ... ... ...... террорлық іс-әрекет әлсіздің күштіге
көрсеткен қарсылығы деуге болады. Террорлық қастандық ... ... [59, 153 б.] ...... ... ... ... метафоралардың басты ерекшелігі екі
бөліктен тұратын метафорланған күрделі сын есімдері мен күрделі ... ... ... ... ... ... ... „аман-
сау”, „қиын-қыстау”, „нақпа-нақ”, „үлкенді-кішілі”, „мәдени-рухани”, „ұлан-
байтақ”, т.б. сөз тіркестерін атауға болады. ... ... ... ... „атылу-шабылу”, „араласып-құраласып”
т.б. қаламгер публицистикасында сөйлемдердің семантикалық-синтаксистік
айырмашылықтарын ... ... ... ... айқындап тұратын
күрделі зат есімдер де өте көп ... ... ... ... ... ... ... публицистикасында жекелеген сөздерді метафоралау арқылы мәтіннің
образдылығын ашады. Ол метафораны маңызды ойды айқындау үшін образды ... ... ... өктемдігіне, озбыр-оспадар саясатына қасқайып
қарсы тұрғандарға, ең алдымен соларға құрмет ... ... ... иесі ... ... ... ұл-қыздарымыз. Ал олардың ... ... ... әрекетін қолдаған, қуғын-сүргіннен қорғаған азаматтарымыздың
да мәртебесі биіктей берсін!” [59, 242 б.].
Яғни Қасым Қайсенов публицистикасындағы ... оны ... ... ... ... ... эмоционалдық және әсер
етуін арттырады.
Қайсенов публицистикасында метафорамен қатар ауыспалы мағынадағы
метонимияны да жиі кездестіреміз. ... ... ... ... бар, ал стилистикалық жағынан елеусіздеу болады. ... З. ... ... бір түрі – ... яки метонимия -
өзара шектес заттар мен себептес құбылыстардың, өзара байланысты ұғымдар
мен шартты ... ... ... ... ... [95, 237 б.], – ... ... қаламгер шығармашылығында образ нұсқалығы мен ... үшін ... ... ... қиын ... ... ... саясаты”, „Террор – наразылықтан туады”, „Ақ орданың
айбары”, „Идеология деген – қоғамның барар бағытының – ... ... ... публицистикасында жинақтық-нақтылық маңызының басым екенін
тану қиын емес.
Қайсенов ... ... ... басқа жалпы
поэтикалық метонимияларды да кездестіреміз. „Ой тоқырауынан ... ... құт ... „Жер иесі – қазақ халқы”, т.б. ... ... „әр ... бар ... бір-ақ танытар шағын
деталь – метонимияны” [34, 237 б.] қолданылуы арқылы да ерекше танылып тұр.
Публицист өз ... ... ... ... ... қызметін атқарып, жаңалықтың жаршысы болуды, дәуір үнін танытуды
мақсат ... ... оның осы ... қызметі баспасөзде публицистикалық
стильдің бір тармағы – қоғамдық-саяси лексика арқылы ... Бұл ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси лексика журналистің таным-тағылымын, пайым-
парасатын танытуда жиі байқалады. Себебі, ... ... баға ... басым. Мысалы, Қайсенов публицистикасында жиі ұшырасып ... ... ... ... ... ... ... логикалық ұғымын берумен қатар, оқырманның
эмоциональды сезіміне әсер етеді. Көп жағдайда қаламгер мәтіндік ... ... ... ... ... ... қарай өткір
қарама-қайшылық сипаты да бар. Бұл қаламгердің заман ... әр ... ... ... ... ... ... көсемсөзшінің жиі қолданатын „сөз бостандығы”, „ой ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығының алғашқы кезеңдеріндегі мақалаларынан
кеңес дәуіріне сай партия, комсомол, Сталин, Хрущев, Голощекин, социализм,
коммунизм ... ... жиі ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігін білдіретін „өміршең” сөздермен ерекше.
Қасым Қайсеновтің қоғамдық-саяси лексикасы газет лексикасының негізгі
белгілерінің бірі болып табылатын ... ... ... ... ... ... сөз жасамды пайдаланушы.
Қайсеновтің әлеуметтік сипаттағы лексикасында бағалауыштық басым. Кеңес
заманындағы лексикадан қазіргі кездегі ... ... ... ... осы ... ... ... жағымды бағалауыш сипаттағы және жағымсыз ... ... деп ... ... [102, 27 б.] пайдалануға болады. Мысалы, кеңес
дәуіріндегі жағымды бояуға ие ... ... ... ... ... ... ... мерзімді басылымдардан кездестірмейсіз,
Оның орнына сол дәуірді сипаттаған әкімшілік-әміршілдік, авторитарлық ... ... ... ... ... ... т.б. жаңа
лексикондар пайда болды. Бұл үрдіс ... ... да ... публицистикасында сөздерді бейнелі қолданып қана қоймай,
басқаша сипатта түрлендіріп береді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... „жендет-жаналғыш”
сияқты сөздер жиі қолдану арқылы өзінің төл лексиконына айналып кеткен.
Публицистикалық стильде бағалауыштық дәстүрлі ... ... оны ... ... жиі қолдану арқылы штамп сөздерге айналуы
да мүмкін. Көптеген ғалымдарымыз бұны ... ... жиі ... бірі деп ... ... ... ... қолданылатын газеттік
„кезекші ... де жиі ... Бұл ... мақалаларының тілін
типтендіріп, стандартқа келтіреді және дәстүрлі публицистикалық стильдегі
бағалауыш лексикамен бірдей қызмет ... ... ... әлеуметтік-
тұрмыс жағдайы”, „ел егемендігі”, ... ... ... елдермен
салыстырғанда”, „елдің даму стратегиясы”, „заман талабы”, „экономикалық
реформа” т.б. сонымен қатар ... ... ... ... жасайтын „керек”, „мүмкін”, „тиіс”, „қажет”, „дұрыс” ... ... ... да ... ... публицистикасы лексикасының семантикалық дамуын ... ... ... сөз ... ... ... оның ... қолтаңбасының барлығын айта кету керек. Мысалы, ол „кезекші сөздердің”
жадағайлығынан қашу мақсатында кейде сөз оралымдарын ... ... ... ... ... ... ... соған жетуіміз
керек”, „сол жағдайда, солай ғана”, т.б.
Стильдің шығарма формасы, мазмұны, жанры, ... ... ... ... ... көп ... бар. Ол қаламгердің өмірге
деген көзқарасынан туып, оның ... ... қоса ... ... Р. ... ... дегеніміз – ... ... ... ғана ... суреткердің дүниені поэтикалық
қабылдауы мен бейнелеп ойлануының жүйелі көрінісі” [103, 133 б.], – ... ... ... мен стильдің бірінен-бірі өріліп, дамып отыратын
сабақтас жүйе екенін аңғарамыз.
Қазіргі ақпараттық ғасырда публицистикаға ... ... және ... ... тән. ... ... ... жанрлар
ақпараттық мәнге жақын келеді. Ақпараттық жанрларда ... ... ... материалдары көп ... ... ... ... ... қиын ... Сондықтан публицистің жеке стилі
туралы нақты тұжырым айту да оңай ... ... те ... ... ... ... оның даралық стилінің бар екеніне
көз жеткіздік. Қаламгер шығармашылығында ... ... ... ... ... ... дегеннің өзі ... ... жанр ғой. ... ... ... біресе қашып, біресе
қуалап күн кешкен менің де ... ... ... ... кетіп, бұл
жанрға жақынырақ жүруге тырысамын” [34, 145 б.], – дейді ол өзі туралы.
Бір мысал:
„Қазір экранда ... ... ...... Онда ... ... төбелес, зорлық, ... ... ... жаны ... қан сасыған ойран-асыр.
Оның белортасында қандықол, қанды балақтардың ішінде әйелдер де, балалар да
жүреді. Осы ... ... ... ... ... ... достығы қайда?
Адамның ізгілік, парасаттылығы қайда? Осы ізгі қасиеттер қанды ... ... ... және ... ... қалай әсер етпек?” [59,
117 б.].
Жоғарыда келтірілген мысалда гиперболалар мен синонимдер философиялық
ой-тұжырымдармен ұштасып, ... ... ... ... ... қарапайым, түсінікті тілмен жеткізілген. Бұл Қасым
Қайсенов публицистикасына тән ... ... ... ... соғыс
пен бейбітшілікті, жақсылық пен жамандықты негізгі объект етіп ала отырып,
ел бірлігі мен тыныштығын, ізгілік пен ... ... ... қояды, дәріптейді. Сондықтан қалам қайраткерінің ... ... ... ... ... ой-толғамдар қатар
жүреді.
Қайсенов публицистикасында „адам-қоғам” мүддесі әрдайым көрініс беріп
отырады. Ол мақалаларында адам тағдыры мен қоғам ... ... үшін ... ... ... арқылы ашып көрсетуге тырысады. ... ... ... – өмір мен өлім ... Ұлы Отан соғысы
жылдары, социалистік құрылыс шарықтаған кезең, одан кейінгі „қайта құру”
дәуірі, ... келе ... таңы ... тұс ... адам ... -
өмірдің сол бір өткелең кезеңдерін басынан ... ... жеке ... ... сомдалған характерлер. Басқаша айтсақ
адам тағдыры оның ... ... ... ... ... ... ... адамның жан дүниесінің аса
құпиялығында, оны тану ең ... ... бірі ... ... ... шіркін нысапсыз көңіл-ай! Бір кезде жау тылында жүргенде елді-жұртты,
туған-туысқанды сағынып, зарығып ... жау ... ... „шіркін, туған емес, туысқан емес, тіпті туған жер де емес,
солардың бір ... ... ... бір ғана солдатын көріп, соны құшақтап
өлсем арманым ... ... ... ... ... ... ... арманға
жетіп қана қоймай, сол арманның төріне шығып отырып ... жыл өмір ... ... ... ... ұмыттым. Тағы да өмір сүре бергім, сүре
бергім ... Әй, мен де ... ... бірі ... [59, 92 б.], –
дейді ол бір ой-толғауында өзі жайлы.
Қасым публицистикасының ... ... ... ретінде түрлі
лексикалық қайырымдарды, еркін композиция мен публицистикалық жанрлардың
өзара үйлесім табуын атауға болады.
Қайсенов ... ... ... өз ой-толғамдарын
жеткізетін ішкі „авторлық образының” маңызы зор. Сол арқылы ... және ... ... танылады. Публицистің ішкі ойын оқырманға
жеткізуінде ... рөл ... ... ... және ... ... ... барлық туындыларында адам бойында отаншылдық сезімі ана
сүтімен даритын ... ... ... ... ... дамыған сайын
кездесетін келеңсіздіктердің алдын алу қажеттілігі сипатталады.
Қорыта ... ... ... ... яғни
публицистикалық шеберлігі жас журналистер үшін тәрбие мектебі ... оның ... ... қазақ журналистикасының болмыс-
дәстүрі мен ... ... жеке ... ... көсемсөздік
қасиетімен толықтырды.
Қасым Қайсенов публицистикасын зерттеу барысында оның мазмұндық және
стильдік ерекшеліктерін түйіндей келе, оның ... ... ... ... мен ... ... қаламгер публицистикасында мәтіндегі ой сабақтастығы мен
антитезаның шынайы сипаты арқылы шығарманың мән-маңызы ашылады.
Екіншіден, шығармада құрылымдық және мағыналық қызмет ... ... ... яғни жеке сөздер мен сөз ... ой ... үшін ... ... жиі ... ... ... мәселелерге оқырман назарын
аударуда ... ... ... ... ... бұл ... жиі кездеседі.
Төртіншіден, мәтін мазмұнын жан-жақты ашып көрсету мақсатында әр ... ... ... ... ... қос ... т.б.) көп ... сұраулы және лепті сөйлемдерді жиі қолдану арқылы мәтіннің
ақпараттық және экспрессивтік маңызы ашылады.
Алтыншыдан, Қайсенов публицистикасында мәтін жасағыштық, ... ... ... ... ... тіркестер атқарады.
Жетіншіден, Қайсенов көсемсөздері соңында авторлық ой-толғамы беріліп,
белгілі бір ... ... ... отырады.
Сонымен қатар, Қасым Қайсенов ... тән ... ... ... ... ... шұғылдық, оперативтілік тән.
2. Қаламгер публицистикасында адам мен қоғам өзгерістеріндегі өзекті
проблемалардың көтерілуі.
3. ... ... ... ... ерекшелігі - патриоттық
тәрбие, жастарды отансүйгіштікке баулуы.
4. Публицист шығармашылығының көбінесе мақала жанрында жазылуы.
5. Қалам қайраткері публицистикасының тақырып аясы ... ... ... қысқа жазу стилі тән.
7. Қаламгер публицистикасында полемикалық сарын ... ... ... ... әдебиетпен өзара үйлесім табуы яғни
көсемсөздерінде көркемдік тәсілдерді шебер қолдана ... ... көз ... отырып, бүгінді бағалау арқылы болашаққа бағдар
жасау оның публицистік шығармашылығына тән ерекшеліктердің бірі.
Қ. Қайсеновтің ... тән ... ... оның азаматтық
көзқарасы мен ... ... ... дәуір тынысын тап басып
сезінуінен туындайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ журналистикасында ... ... ... Ұлы Отан ... ... даму ... көтерілгені тарихтан мәлім. Өмір мен өлім
белдескен сонау бір қиын кезеңде зұлым жаумен ... ... бір сәт ... ... тербеген жазушылар мен журналистердің шығармашылығы халыққа
зор рухани күш ... ... ... ... ... ... ... күресте бір жағадан бас, бір жеңнен қол, бірауыздан
сөз шығаратын мызғымас ұлы ... ... ... ... Ал, соғыс
аяқталғаннан кейін майдангер қаламгерлер ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, олар қазақ әскери публицистикасын
тамаша әскери шығармалар мұрасымен ... ... ... жылдардан
бастап өз басынан өткерген соғыс ақиқатын жас ұрпаққа таныту ... ... ... үлес ... ... бірі, әрі бірегейі
Қасым Қайсенов. Ол егеменді еліміз тарихында тұңғыш ... ... ... ... ретінде орын алады. Оның қаламынан туған шығармалары соғыс
тақырыбына арналып оның ... ... ... шындыққа айналдырып,
соғыстың дүние жүзіне тигізген кесапатын, оның ... ... пен жеке ... ... көрсетіп, соғыс кезіндегі партизандар өмірінің терең
иірімдеріне бойлай алуымен құнды.
Қаламгердің публицистік шеберлігінің ... ... ... ... ... мен ... ету жүйесінен көрініс табады. Сондықтан
қаламгер тек соғыс тақырыбымен ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге де ой тұжырымын дер кезінде білдіріп отырды.
Белгілі ғалым, ... Н. ... ... ... бағы ... жанған кезең деп білген жөн. Бұрынғы қырсық тым идеологияшылдық,
партияшылдық, тақырыптық диапазон тарлығы, ... ... ... ... дей ... - ең бастысы журналистика стилі, жазылу ... ... ... ... ... ... ... шексіз
шадымандықтың уақыты келмеске кеткен. Ұшқырлық, тездік, ... ... ... ашық ... ... ... ... журналистикамыздың жаңа
сипаттары деуге болады» [104, 168 б.], – деп сипаттама береді. Қ. Қайсенов
те өз ... ... ... ... ... жеткізу арқылы осы
заманның бейнесін жасады. Өмірінің елу жылға жуығын қаламгерлікке арнаған
Қайсеновтің ... бай ... оның ... ... жалпы
міндеттері жөнінде тұжырымдар жасауға мүмкіндік берді. ... ... Қ. ... ... ... қырын ашуға бағытталады.
Қ. Қайсенов өз заманының өзіндік қолтаңбасы бар қаламгерлерінің ... Оның ... жолы – 1954 ... ... ... ... орыс ... «Юные партизаны» атты көркем публицистикалық
сарында жазылған шығармасынан бастау ... 1991 жылы ... ... ... ... ... 2004 жылы дәуір
шындығын арқау еткен «Елімнің ертеңіне сенемін» ... ... ... ... ... ... жолында отыздан аса көркем
туындылар жазылды. ... ... ... көп жайтты аңғартады,
халқымыздың өткен күнінің шежіресіндей сыр ... Ел ... ... ... Қ. ... публицистикасынан көрініс таппағаны кемде-
кем.
Зерттеу жұмысында Қ. Қайсенов шығармашылығының үш кезеңі айқындалды. Әр
кезең нақты хронологиялық ... ... ... ... ... ... бір ... құрайды.
Бірінші кезең – 1954-1980 жылдар аралығын қамтиды. Бұл кезең – Қ.
Қайсеновтің ... ... ... кезеңі. Осы тұста
қаламгердің орыс ... ... ... ... ... және ... ... братство» шығармалары мен қазақ ... ... ... ... ... соқпақтары», «Жау тылында»,
«Жау тылындағы бала», «Жас партизандар», «Днепрде», ... ... ... жылдарда», «Бейбіт күнгі кездесулер», «Балдай тәтті балалық шақ» т.с.с.
партизандардың жорық шежіресіне арналған алғашқы кітаптары, ... ... ... ... ... ... Қасым Қайсеновтің өз көзімен көрген соғыс ақиқатын оқырманға
жеткізуге талаптану, іздену, шығармашылықпен тұтастай айналысуға ... ... ... 1981-1991 жылдар аралығы. Қаламгердің «Днепр жағасындағы
шайқас», «Ерлік еліңді ... ... ... ... ... ... ... жерінде», «Ағалар туралы аңыз»,
«Баукеңді іздеп», «Соғыстан соң» ... ... ... орыс ... ... ... және «Страна моего
детства» кітаптары жарық көрді. Қаламгер осы кезеңде партизандар ... ... ... ... ... ... қалған ой-толғамдарын әр түрлі мерзімді
басылымдарда жариялай бастады. Осы тұсты біз ... ... ... даму ... деп ... ... ... 1992-2006 жылдар аралығы қаламгердің өзіндік жазу стилі
қалыптасып, шығармашылық ... ... ... Осы ... ... «Ағалар туралы аңыз» естелік-әңгімелер жинағы, «Елімнің
ертеңіне ... атты ... ... мен «Естеліктер мен
жазбалары» құрастырылып шығарылды.
Қасым Қайсенов ел тәуелсіздігін ... ... ... қол ... ... ретінде жарқырап көзге түсті. Шығармашылығының алғашқы кездерінде
соғыс ақиқаты, партизандардың жорық ... ... ... ... тақырыбын жеткізе жазуға күш ... ... ... ... егеменді ел мәртебесін асқақтатуға көп күш жұмсады.
Әр ... ... ... болуы керек деген қағидаға сүйенсек,
Қасым публицистикасына тән мынадай ерекшеліктерді атауға болады:
- ... ... ... ... ... ... ... публицистің назарынан қоғамдағы кез-келген жағдай тыс қалған жоқ;
- ... ... ... қоғамдық пікір туғызумен,
оқырманның дәуір үніне сай рухани ... ... ... ... үн қосып отыруымен айқындалады;
- көсемсөзшінің проблема қоя білу және оны ... ... ... ... мәселенің қоғамдық-саяси, әлеуметтік, мәдени
астары күн тәртібіндегі маңыздылығымен астасып жатыр.
Қасымның шығармашылық даралығы оның азаматтық дүниетанымынан ... күн ... ... ... туындап жатады.
Қаламгердің пайым-парасатынан заман тынысын, қоғамның маңызды
мәселелерін, азамат тұлғасын тани ... ... ... дараланып көрініп
отырады.
Қазіргі қазақ публицистикасындағы ... ... ... сан ... қазақ публицистерінің көп
жылғы ізденістерінің нәтижесі болып табылады. Бұл ізденістерден Қ. ... тыс ... жоқ. ... ... түр мен ... ... ... жете сезіне отырып, көптеген публицистикалық формаларды
қолданды. Қ. Қайсенов ... ... ... ... ... көсілте
жазды. Ал өз шығармашылығында публицистік және ... ... ... қоса ... публицистикалық-проблемалық мақаланың
өзгеше түрін қалыптастырды. Бұл ретте оның ... ... ... ... ерекше атауға болады. Қ. Қайсенов баяндау-түсіндіру,
суреттеу-түсіндіру, суреттеу-баяндау секілді аралас ... ... жоқ, ... ... ... ... ... жүйенің идеологиялық ықпалы болғаны рас. Десек те, Қ. Қайсенов
публицистикасындағы басты ерекшеліктердің бірі – ... ... ... ... ... ... қоймауы, ол әрқашан шындық
пен өтіріктің, мейірімділік пен қатыгездіктің аражігін айырып ұғынуға,
бюрократтық жүйенің ... ... ... жан. ... ... ... ... кезден бастап – ақ пікір-көзқарасы дұрыс, ойы
ашық қаламгердің әр сөзін нықтап, діттеп ... ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуында
бірқатар объективті және субъективті факторлармен айқындалды. ... ... ... ел ... ... ... мен әдебиет пен
өнерге, тіл мен ... ... ... ... ... ... атап ... жөн.
Оның публицистік қызметінің қалыптасуына, сондай-ақ, қоғамдық
қатынастардың демократиялануы мен ... ... ... ... ... ... ... да игі әсер етті.
Қ. Қайсенов публицистикасы соғыстан кейінгі жылдары жазылса да,
соғыстың ызғарлы ... яғни ... ... ... ... ... ... жолдарын, маңызды тарихи оқиғаларды
жазды.
Қасым Қайсенов публицистикасының кейіпкерлері – ... ... ... Оның ... бір ... я ... ... адамдар
екінші бір әңгіме, я повесте, очерктерінде кездесіп отырады. Олар партизан
құрамасының ... И.В. ... пен ... Е.Д. ... ... ... Н.М. Попов пен взвод командирі С.Г. Власенко, ерлі -
зайыпты Абраменколар т.б. Қаламгердің «Соғыстан ... ... ... ... ... ... жайлы сыр шертуі олардың
нақты өмірде ... ... ... ... ... ... ... қала-село, орман аттары нақты аталады.
Қ. Қайсенов халықтар достығын паш ... ... ... жазбалар арқылы бейбітшілік тірегі – халықтар бірлігі екендігін
жеткізеді. Сондай-ақ Украйна халқының ұлттық ... ... ... достық
сезімдері ерекше аталады.
Қасым Қайсенов публицистикасы арқылы біз ... ... ... ... жете ... ... әр түрлі ұлт өкілдерінің
рухани татулығы, азаматтық ерлігі мен шексіз патриотизміне куә боламыз.
Мұның өзі ... ... ... ... ... керегі жоқ.
Қасыммен мақтану керек. Қасым еткен ерлігі, ... Оған ... жоқ» [14, 4 б.], – ... ... ... ... ... шығармашылық жолында ұстанған азаматтық
позициясы адалдық, ... ... ... ... ... ... көрініс тапқандығы нақты мысалдар арқылы көрсетілді. Сонымен
қатар ақпаратты жинау мен жария ету, ... оны ... ... ... ... пен оқиғаны бейнелеу ... ... ... ... ... мен оны шешу жолдарын
көрсетудегі қаламгердің байқампаздығы мен ... Қ. ... ... ... болады.
Зерттеу жұмысымыздың маңыздылығы Қ.Қайсеновтің публицистикасын жан-
жақты талдау, саралаудан көрінеді. Қазақ ... ... ... ... ... мен ... атсалысып, соғыс ақиқатын қаз-
қалпында жеткізіп, кейіннен заман ... сай ... ел ... ... ... ойы мен ... тілі арқылы оқырмандарының
ықыласына бөленген Қ. Қайсенов шығармашылығын зерттеу – заман талабы.
Қаламгер әрі ... ... Әбіш ... ... ... майданда да, әдебиетте де, Отан алдындағы, шындық алдындағы, ... ... ... ... адал ұғынып, ақаусыз атқарып ... ... ... ... ... ... көп біле ... бүгінгі ұрпақ басына тағдыр силаған бақ пен мойнына тарих артып
отырған ... ... ... ... Ел ... ... Ер Азамат ғана
осындай мерейге жете алады» [14, 3-6 бб.],- ... ... де ... ... ... ... жан-жақты сөз ете отырып, төмендегідей
ерекшеліктер анықталды:
Біріншіден, Қасым Қайсенов дәуір үнін ... ... ... ... Өзі ... басынан өткерген соғыс ақиқатын оқырманға қаз-
қалпында жеткізуге тырысты. Қалам қайраткерінің әскери публицистикасы ... ... ... ... ... өз ... жазылатынымен,
болған оқиға мен құбылысқа өзіндік көзқарасын ... де ... ... ... ... ... ... бағдарлап, өзіндік ой-
пікір айтып, қоғамдық пікір қалыптастыруға ықпал еткен. Бұл ... ... ... ... баға берушілік, талдай білушілік
қасиеттерін айтсақ та жеткілікті. Ал, мұндай қасиеттер жас ... ... ... ... ... ... ... талдап жаза
білген. Шығармаларында ел тәуелсіздігін ... ... ... әділ
таразылау, мемлекеттік тілдің беделін арттыру, ұлтараздықты болдырмау,
отаншылдық, патриоттық тәрбиені ... тағы ... да ... ... ... шебер жеткізе білді. Қоғамдағы болған оқиға мен
құбылысқа публицист ретінде өзіндік көзқарасын, ... ... ... Қ. ... ... ... мол.
Төртіншіден, соғыс ақиқатын әскери публицистикасы арқылы көрсетіп, Ұлы
Отан соғысындағы партизандар ерлігін әр ... ... ... ... ... публицистикасын дамытудағы қаламгер ... ... ... сөз етілді.
Бесіншіден, Қ. Қайсенов көркем-публицистикалық шығармаларындағы образ
жасау, метафора, теңеу секілді көркемдік әдіс-тәсілдерді ұтымды ... Бұл ... ... ерекше қолтаңбасын көрсетеді.
Қ. Қайсенов публицистикасының көркем құралдарды жанрлық, ... ... ... ... ... талпыныс жасалды. Көркем-
публицистикалық шығармаларын сюжеттік-композициялық тұрғыдан ... ... ... ... әдебиет құралдарды қолдануы нақтылы
шығармаларды талдау негізінде дәлелденді.
Батырлықтың, қайсарлықтың қайнар көздерін публицист Қасым ... ... ... егемендік пен тәуелсіздікті бәрінен де жоғары
қоятын халық өмірінің терең қатпарлардан іздеп табатыны зерделенді.
Қасым Қайсенов өмір ... ... ... ... ... шын ... ... Публицистің болмыс құбылысты ... ... баға ... мен өзіндік пікір білдіруінде қазіргі қазақ
әдебиеті мен ... ... ... нақты мәліметтер
айқындалады.
Қ. Қайсенов - екі ғасырдың куәгері. Қаламгер өзі өмір ... ... ... мәселелерін, көзі шалған кемшіліктерді дер кезінде жаза
білу шығармашылық ғұмырының барлық кезеңін ... ... ... деген шынайы сүйіспеншілігін көрсете
білді. Өмірінің соңына дейін ... ... қол ... ... ... ... ... жас ұрпаққа үлкен жауапкершілікпен паш етті.
Әрине, біз өз ... ... ... шығармашылық мұрасын толық
түбегейлі зерттедік дей алмаймыз. Ол ... ... ... ... да
қалам қайраткері Қасым Қайсенов шығармалары ... да ... ... ... ... айтқанда, Қ. Қайсенов соғыстан кейінгі жылдары қазақ әскери
публицистикасының дамуына ерекше үлес қосқан ... ... ... Осы ... кейінгі жылдардағы майдангер қаламгерлердің еңбектері
толығымен әлі күнге зерттелмеген. Бұл дегеніміз ... ... ... ... ... ... елге ... кейін өзі куә болған соғыс
ақиқатын сол ... ... ... ... ... бейхабар.
Зерттеу барысында түйгеніміз, қазақ әскери публицистикасының қалыптасуы мен
дамуына атсалысқан қаламгерлер еңбегі мен олардың ... ел ... ... тәрбиелеудегі рөлі мектеп және жоғары оқу
орындарының оқулықтарына енгізілуі қажет.
Екіншіден, жоғары оқу орындарындағы ... ... ... ... пән ... ... абзал. Себебі, әскери
тақырыпта жете жаза білетін маман даярлау бүгінгі күн ... ... ... жас ... ... аларлық
шеберлік мектебі. Қаламгердің публицистикалық мұрасы ... ... ... ... ... ... тұрарлық мол қазына.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қайсенов Қ. Естеліктер мен жазбалар. – ... ... 2002. – 303 ... Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму ... ... 2004. – 367 ... ... ... ... Отечественной войны и первых послевоенных
лет. – М.: Советская Россия, 1985. – С. ... Отан үшін // ... ... ... Қызыл әскер газеті. – 1942. –
24 октябрь.
5. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
6. ... Б. ... және ... өмір // ... ... – 1964. – ... Қайсенов Қ. Партизан. – Алматы: Жазушы, 1997. – 203 ... ... Г.Д. ... ... алау ... – М., 1978. – 320 б.
9. Гречко А.А. Через Карпаты. – М., 1972. –267 ... ... В.В. ... в ... – М.: ... 1983. – 240 ... ... Г.М. Штурм «Восточного вала». Освобождение Левобережной Украины
и форсирование Днепра. – М.: Воениздат, 1967. – 148 ... ... А.В. ... ... – М.: ... 1967. – 245 б.
13. Сланов Ғ. Алтай баласы. – ... ... 1980. – 165 ... ... Ә. ... ерен ... // ... Партизан Қасым
Қайсенов. – Алматы: Жазушы, 1997. – 3-6 бб.
15. Шәріпов Ә. Жалын кешкен жазушы // Кітапта: Партизан ... ... ... ... 1997. – 23-27 ... ... М. Хас ... Қасым Қайсенов // Кітапта: Партизан Қасым
Қайсенов. – ... ... 1997. – 35 ... Тоқаев К. Арнаулы тапсырма. – Алматы: Жазушы, 1988. – 389 б.
18. Жиенбаев С. Аға ... сөз // ... ... ... ... ... Жазушы, 1997. – 84-88 бб.
19. Вишневский В. Готовность нашей литературы к защите Родины // Знамя.
– 1933. – №10. – С. ... ... Р. Отты ... ... – Алматы: Жазушы, 1979. – 210 б.
21. Момышұлы Б. Қанмен жазылған кітап // Екі томдық шығармалар ... ... ... 2000. – 1 т. – 480 ... Қайсенов Қ. Жау тылында. – Алматы: Санат, 2005. – 128 б.
23. Нұрғалиев Р. Арқау // Екі томдық шығармалар ...... ... – 2 т. – 576 ... ... А. ... ... қарауыл / Ауд.: Қ. Әбілдаев. – ... 1972. – 200 ... ... М. Өмір мен шығарма // Шығармалар жинағы. – ... ... – 18 т. – 448 ... ... М. ... – эпопеяға. – Алматы: Жазушы, 1969. – 444 б.
27. Қайсенов Қ. Партизан соқпақтары. – Алматы: ... 1978. – 450 ... ... Н. ... ... – Алматы: Қазақстан, 1988. – 200 б.
29. Қайсенов Қ. ... ... ...... Балауса, 1992. – 139 б.
30. Қайсенов Қ. Ұмытылмас жылдар еді // Коммунизм таңы. – 1977. – ... ... ... Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы //
Ақиқат. – 2007. – №2. – 6-9 ... ... Қ. ... ...... ... 1955. – 5 ... Қыдырханов У. Батыр партизан // Социалистік Қазақстан. – 1985. – 20
апрель.
34. Қайсенов Қ. ... мен ...... Атамұра, 2002. – 303 б.
35. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – ... ... 1961. – 224 ... ... Қ. ... // ... ... – Алматы: Жазушы, 1967. –
450 б.
37. Қайсенов Қ. Ағалар туралы аңыз. // Лениншіл жас. – 1988. – 4 ... ... Қ. Жас ...... ... 1980. – 253 ... Жақсыбаев А. Қайтпас қайсар. – Алматы: Фолиант, 2002. – 303 ... ... Қ. ... ... // ... жас. – 1985. – 20 ... ... А. Героические годы. Жанр военного романа в ... ... – М.: ... ... ... 1987. – 128 с.
42. Момышұлы Б. Әдебиет және әскери өмір // ... ... – 1964. – ... ... Б. ... үшін ... – Алматы: Жазушы, 1976. – 241 б.
44. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен ... ... ... 1978. – 273 ... Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті,
2002. – 311 ... ... Т.С. ...... үні. – ... ... 1968. – 43
б.
47. Сақ Қ. Ұлттық сана ұйытқысы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – ... ... Р. Биік ...... Жазушы, 1980. – 238 б.
49. Әдебиет және искусство журналы. – 1954. – 82 ... ... Т. ... ...... ... 1984. – 71 б.
51. Белинский В.Г. Избранное. // Собр. соч. – М., 1948. – 1 т. – С. ... ... Е.П. ... ... – М.: ... писатель, 1984.
– С. 289.
53. Доскенов Ғ. Көсем сөз: Әдебиеттану терминдер сөздігі. – ... ... 1998. – 197 ... Жирмунский В.М. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. – Л.: ... – С. ... ... В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. – М.:
Изд. АН СССР, 1963. – С. ... ... А. ... ... ... ... ... и перспективы. – Алматы: Ақыл кітабы, 1998. – С. ... ... Қ. Ой ... ... // ... ... – 1993. ... қазан.
58. Нұрлыбаев Б. Ұлы Жеңіс кімдікі? // Ана тілі. – 2002. – 10 ақпан.
59. Қайсенов Қ. Елімнің ертеңіне ...... ... 2004. ... ... ... К. ... ойлар. – Алматы: Жалын, 1991. – 200 ... ... Е.П. ... и ... – М.: Изд. МГУ, 1973. ... ... Қожакеев Т. Сатира негіздері. – Алматы: Санат, 1996. – 464 б.
63. Веселовский В. ... ... // ... – 1997. – №6. – С.5.
64. Қайсенов Қ. Жер ... ... ба? // ... әдебиеті. – 1993. – 12
ақпан.
65. Қайсенов Қ. Ой тоқырауынан ... // ... ... – 1993. – ... Қайсенов Қ. Жариялылық қайшылықтары // Халық кеңесі. – 1991. – ... ... Қ. ... ... кім ... // ... кеңесі. –
1992. – 20 ақпан.
68. ... Г.Я. ... как ... ... // ... – М.: Изд. МГУ, 1990. – С. 9.
69. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. – ... ... 1987. – 4 ... ... Э. // ... ... в 2-х т. – М.: Гослитиздат,
1959. – Т. 1 – С. ... ... И.В. ... ... в ... ...
Саратов: Саратовский Госпединститут, 1973. – С. 4.
72. Лихачев Д.С. Внутренний мир художественного произведения // ... – 1968. – №8. – С. ... ... Т.С. ... ... ... и ... – Казань: Изд. Казанского унив-та, 1959. – С. 68.
74. Мотылева Т. Внутренний монолог и ... ... // ... – 1966. – №1. – С. ... ... Е.Б. Жанр ... ... в творчестве Горького // О
художественном мастерстве М. Горького. – М., 1960. – С. ... ... Б. ... ... ... психологизм арналары. – Алматы:
Жазушы, 1983. – 184 б.
77. Веселовский А. Историческая поэтика. – Л.: Гослитиздат, 1940. – ... ... Р. ...... ... 1986. – 172 б.
79. Бочаров А. Круги художественного конфликта // Вопросы ... ... – № 5. – С. ... ... Қ. ... ... – Алматы: Мектеп, 1969. – 123 б.
81. Қайсенов Қ. Болашағым-боталарым // Дала дидары. – 1991. – 9-15 мамыр.
82. ... Ш. ... ішкі ... ... білген // Жұлдыз. – 1975. – №11.
– 183 б.
83. Здоровега В. Индивидуальный стиль публициста: Искусство ... ... ... 1968. – С. ... ... А. Своего дела мастер. – М., 1980. – С. 145.
85. Сыздықова Р. 18-ХІХ ғғ. ... ... ... тарихы. – Алматы: Мектеп,
1984. – 174 б.
86. Смирнов С. Факт и ... ... и ... // О
публицистике и публицистах. – Л.: Изд. ЛГУ, 1964. – Вып. І. – С. ... ... В.Д. ... ... ... // ... и практика советской
журналистики. – М.: Изд. МГУ, 1987. – С. 5.
88. Удодов Б. ... ... ... ... ... ... ... теории и практики местной печати. – Воронеж: Изд.
Воронежского унив-та, 1969. – С. 25-26.
89. Пельт В.Д. Факт – ... ... ... // ... – М., 1977. – С. ... ... А.З. ... без секретов. – М., 1980. – С. 24.
91. Здоровега В. ... тоже есть ... – М.: ... 1979. – С. ... Ученова В.В. Гносеологические проблемы публицистики. – М.: Изд. МГУ,
1971. – С. 136-137.
93. Литвинов В.М. Мир глазами ... – М., 1967. – С. ... ... ... ... ...... Ғылым, 1985. – 8-т. –
555 б.
95. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – ... ... 1970. ... ... ... К. Өмірдің өзімен өлшесек. – Алматы: Жазушы, 1983. – 16 б.
97. Петрова Н.В. Вводный абзац как ... ... ... //
Проблемы лингвистического анализа текста. – Иркутск, 1982. – С. ... ... И.Р. ... как ... ... исследования. – М.,
1981. – С. 21.
99. Устина Н.В. О функциональной направленности ... ... ... ... ... текста // Лингвистика текста. –
Пятигорск, 1993. – С. 154.
100. ... А. ... ... ...... ... 1991. – 107 б.
101. Малинович Ю.М. Экспрессия и синтаксис ... ... ... анализа текста. – Иркутск, 1982. – С. 60.
102. Язык и стиль средств массовой информации и ... – М.: ... 1980. – С. ... ... Р. ... тарихи романы. – Алматы: Ғылым, 1979. – 133 б.
104. Омашұлы Н. Жол үстінде – ...... ... 1999. – 168 ... ... ... публицистикалық шығармаларының тізімі
1. Мақалалары, корреспонденциялары, рецензиялары, хаттары:
1. Қауіпті тапсырма // Жұлдыз. – 1959. – №2. – 92-98 ... Көк ... // ... Қазақстан. – 1959. – 25 февраль.
3. Партизанский подарок // Казахстанская правда. – 1959. – 22 ноябрь.
4. Кітап ...... іс // ... ... – 1959. – ... Ұлы ... // ... және еңбек. – 1960. – №2. – 29 б.
6. Ер ... ... // ... ... – 1960. – 3 ... Барлаушылар // Қазақ әдебиеті. – 1961. – 19 май.
8. Түн ... ... // ... ... – 1961. – 17 ... Мальчик в тылу врага // Ленинская смена. – 1961. – 13 август.
10. Түн қатып жүріп, түс ... // ... және ... – 1963. – ... – 4-5 ... Один // ... смена. – 1963. – 16, 19-20 февраль.
12. Ажал аузынан // Лениншіл жас. – 1963. – 31 ... На ... ... // ... правда. – 1964. – 6 марта.
14. Письмо из моего архива. (О партизанах ... ... ... ... ... – 1964. – 23 ... Өткел // Жұлдыз. – 1964. – №9. – 122-124 бб.
16. Партизанскою тропой // Простор. – 1965. – №2. – С. ... ... ... // ... ... – 1965. – 16 ... Егер ... тасыса... // Қазақ әдебиеті. – 1965. – 15 ноябрь.
19. Ол майданда қаза болған еді... // Қазақ әдебиеті. – 1966. – ... ... ... // ... жас. – 1966. – 27 январь.
21. Алғашқы айларда // ... – 1966. – №6. – 79-89 ... ... ... // Лениншіл жас. – 1966. – 2 сентябрь.
23. О друзьях – товарищах // Казахстанская правда. – 1966. – ... ... ... // Лениншіл жас. – 1966. – 12 ноябрь.
25. Туыстар ортасында // Социалистік Қазақстан. – 1967. – 7 ... ... ... // ... жас. – 1969. – 31 ... ... ... крыльев // Под знаменем Ленинизма. – 1972. – №6. –
С. ... Бала ... // ... жас. – 1972. – 10 ... ... тұр да, ... жет! // ... әдебиеті. – 1972. – 15
сентябрь.
30. Мой побратимы // Простор. – 1972. – №12. – С. ... ... ... // ... ... – 1972. – 29 ... Ағаның алды - ақ жайлау // Қазақ әдебиеті. – 1974. – 4 октябрь.
33. Ұмытылмас сол ... // ... жас. – 1974. – 17 ... На ... земле // Казахстанская правда. – 1975. – 8 апрель.
35. Спустя тридцать лет// Простор. – 1975. – №4. – С. ... Отыз ... соң // ... – 1975. – №5. – 195-202 ... ... ... ... қажет // Социалистік Қазақстан. – 1976. – ... ... жол // ... ... – 1977. – 25 март.
39. Ұмытылмас күндер // Қазақ әдебиеті. – 1977. – 13 май.
40. ... ... еді // ... ... – 1977. – 13 октябрь.
41. Отыз жылдан соң // Жалын. – 1978. – №3. – 115-124 ... ... - ... ... сүю деген сөз // Пионер. – 1980. – №5. – ... ... ... ... // ... және еңбек. – 1980. – №6. – 11-12 ... Той ... ... // ... ... – 1981. – 4 августа.
45. Страна моего детства // Простор. – 1981. – №8. – С. ... Ашық ... ... ... // ... жас. – 1984. – 1 февраль.
47. Днепр жағасындағы шайқас // Коммунизм туы. – 1984. – 27-28 ... ... ... ... // ... ... – 1984. – №4. –
С. 25-27.
49. Живым останется смелый // Казахстанская правда. – 1984. – 4 ... Сол ... бір елес // ... Қазақстан. – 1984. – 18
ноябрь.
51. Ұлы ... 40 жыл // ... – 1985. – №2. – 5-6 ... Та ... ... // Простор. – 1985. – №5. – С. 42-46.
53. Ерлік еліңді ... ... // ... – 1985. – №5. – ... ... әңгімесі // Лениншіл жас. – 1985. – 20 июль.
55. Баукеңді іздеп // Қазақ әдебиеті. – 1986. – 4 ... ... // ... туы. – 1986. – 8 ... Туысқан Чехославакия жерінде // Коммунизм туы. – 1986. – ... ... ... // ... ... – 1986. – 14 ноябрь.
59. Мұхаң – Киевте // Қазақ әдебиеті. – 1987. – 27 февраль.
60. Легендарный ... // ... ... – 1987. – 25 мая.
61. Ғабаңның аулында // Қазақ ... – 1987. – 11 ... Үш ... ... ... // ... әдебиеті. – 1987. – 8 декабрь.
63. Ғабдол аға // Қазақ әдебиеті. – 1988. – 1 ... Жол ... адам // ... жас. – 1988. – 26 ... ... ... тілек // Өркен. – 1988. – 7 ... Ұлы ... ... // ... ... – 1988. – 9 ... Туысымдай көремін өздеріңді // Социалистік Қазақстан. – 1989. – 3
сентябрь.
68. Ағалар туралы аңыз // Лениншіл жас. – 1988. – 4 ... Ақын ... // ... ту. – 1988. – 19 ... Соғыстан соң // Жұлдыз. – 1989. – №8. – 21-23 ... ... ... еді // ... ... – 1989. – 8 ... Естеліктер // Коммунизм туы. – 1990. – 17 қаңтар.
73. Отанның хас батыры // ... туы. – 1990. – 17 ... ... күтпейді // Қазақстан коммунисі. – 1990. – № 4. – 17-19 ... ... ... болмаса, өлген соң жебеген кімге керек // Өркен. ... – 5 ... ... шешімдер қайталанбасын // Қазақ әдебиеті. – 1990. – ... ... ... бола ма? // ... – 1990. – 13 ... Аруақтарға тіл тигізе бермейік // Дидар. – 1991. – 9 ... ...... // Дала дидары. – 1991. – 9-15 май.
80. Аттас аға // ... ... – 1991. – 24 ... ... әңгімесі.// Лениншіл жас. – 1991. 11 маусым.
82. Асылды ардақтау ... // ... – 1991. – 12 ... Елді қорғау – ердің ісі // Қазақ әдебиеті. – 1992. – 17 қаңтар.
84. Тағдыр батырды да ... // Ақ ... – 1992. – № 2. – 47-51 ... ... ... аға үшін егес // Жас ... – 1992. – 14 ақпан.
86. Ақын ағалар // Көкшетау. – 1992. – 19 ... ... һәм ... // ... – 1992. – 13 ... Халқы сүйген ақын // Жас Алаш. – 1992. – 5 қыркүйек.
89. Үйренем дегенге біздің тіл қиын емес // Ана ... – 1993. – ... Аңыз – адам // ... ... – 1993. – №3. – 4-6 ... Партизандар өмірінен үзінді // Дидар. – 1993. – 6, 11 ... Пишу о том, что ... и ... // Рудный Алтай. – 1993. – 17
июля.
93. Ой тоқырауынан сақтанайық // ... ... – 1993. – 29 ... ... ... ... // Қазақ әдебиеті. – 1994. – 21 қаңтар.
95. Көршіміздің көздегені не? // Ана ... – 1994. – 10 ... ... ... // ... Қазақстан. – 1994. – 20 тамыз.
97. Өткенімізге қара күй жақпайық // ... ... – 1995. – ... ... ... // ... – 1995. – 15 ... Пишу о том, что испытал и пережил // Казахстанская правда. – 1995.
– 14 марта.
100. Ел ... – ер ... // ... – 1995. – №5. 7-9 ... Ерлікті қастерлегендер елдігін сақтайды ... // ... – 1996. – 25 ... ... Республикасындағы соғыс // Егемен Қазақстан. – 1996. – 7
наурыз.
103. Жамбыл ата // ... ... – 1996. – 20 ... ... ... – мәдениет пен әдебиет тірегі // Ақ жол. – 1996. –
6 қараша.
105. «Партизан» жанрдың ... // ... ... – 1996. – ... Өзге емес өзім ... // Егемен Қазақстан. – 1997. – 26-27 ақпан.
107. Тарас еліндегі табысу // Егемен Қазақстан. – 1997. – 29 ... ... ... ортақ // Қазақ әдебиеті. – 1997. – 6 мамыр.
109. ... ... ашық сөз // ... Қазақстан. – 1997. – 2
қыркүйек.
110. ... ... ... // ... ... – 1997. – ... Арманда кеткен ақын // Сарыарқа самалы. – 1998. – 3 ақпан.
112. Өткеніме жоқ менің өкінерім // Егемен ... – 1998. – ... ... пен құт // ... ... – 1998. – 22 ... Намыс найзағайы // Жетісу. – 1998. – 1 мамыр.
115. 9 мамыр – Жеңіс күні // Ақ желкен. – 1998. – №5. 2 ... ... ... әлі ... ... // Заң. – 1998. – 2 желтоқсан.
117. Қайран апам // ... ... – 1999. – 7 ... ... ... еді // Қазақ әдебиеті. – 1999. – 3 желтоқсан.
119. Ертеңді ойласам, елге сүйеу болар ерді іздеймін // Қазақ әдебиеті.
– 2000. – 12 ... ... өз ... ... // Егемен Қазақстан. – 2000. – 12 қаңтар.
121. Солай да солай бұл ... // ... – 2000. – №2. – 31-33 ... ... да ... // Түркістан. – 2000. – 11 ақпан.
123. Дархан дарын иесі // ... – 2000. – 3-9 ... Ер ... – намыс // Жетісу. – 2000. – 14 наурыз.
125. Еске алу ... // Жас ... – 2000. – 6 ... Жұмағали Саин // Түркістан. – 2000. – 5-11 мамыр.
127. Өткенге топырақ шашпаңыз // Түркістан. – 2000. – 5-11 ... ... ... ... // ... ... – 2000. – 12 ... Батырдың бастықтарды қалай үйреткені туралы // Ақ жол. – 2000. – ... ... ... бір сөз ... // ... әдебиеті. – 2000. – ... ... шын ... ... // ... әдебиеті. – 2000. – 29
желтоқсан.
132. Құлағымда қоңыр үн // ... – 2001. – №9. – 20-21 ... Олар да бұл ... бір ... // ... әдебиеті. – 2001. –
12 қазан.
134. Тарихи әділеттілік қажет. (Елбасына және ел зиялыларына ашық ... Ана ... – 2001. – 18 ... ... мен ... қара ... // Ұлан. – 2001. – 18 желтоқсан.
136. Абайлайық ағайын! // Ана тілі. – 2002. – 31 ... ... ... ... // ... ... – 2002. – 9 ақпан.
138. Мен балажан адаммын // Алматы ақшамы. – 2002. – 5 ақпан.
139. Жасымда ... бала ... // ... – 2002. – 9 ... Мен ... ... ... // Спорт. – 2002. – 14 мамыр.
141. Ұзақ жыл сақталған хан ... // ... ... – 2002. – 14
маусым.
142. Халықты ... ... ... // ... ... – 2002. – ... Алыптардың ізін басқан // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 5 шілде.
144. Есте қалған екі кездесу // Ұлан. – 2002. – 20 ... ... ... аға // ... әдебиеті. – 2002. – 23 тамыз.
146. Соңғы содырлығымды кешкен аға // ... ... – 2002. – ... ... бізбен жыр жазысты... // Қазақ әдебиеті. – 2003. – 10 қазан.
148. Азаматтықты қадірлей білетін басылым // Қазақ әдебиеті. – 2004. – ... ... ... ... біл! // ... ... – 2004. – 30
сәуір.
150. Ұлы баба басына тағзым ... // ... ... – 2004. – ... Бұл ... ырым емес // Қазақ әдебиеті. – 2004. – 6 тамыз.
152. ...... ... ... // Жалын. – 2005. – № 1.
– 5-7 бб.
153. ... болу – ... ... ... ... еді // ... ... – № 3. – 20-24 бб.
154. Тағдыр батырды да аямайды // Алтын орда. – 2005. – 6-12 мамыр.
155. Олар ... ... деп ... ... // ... ... – 2005. ... – 12 мамыр.
156. «Батыр – аңғал» деген осы // Ұлан. – 2005. – 10 мамыр.
157. Көкжас Барақ – ... ... ... да ... ... ... // ... – 2005. – 9 қыркүйек.
3. Қ. Қайсеновтің жарық көрген кітаптары:
1. Юные ... – М.: ... 1954. – 154 ... Илько Витряк. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1955. – 92 б.
3. Переяслав партизандары. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1956. –
118 б.
4. Партизаны ...... ... 1958. – 115 ... Ажал ...... Қазмемкөркемәдеббасп., 1959. –126 б.
6. Жау тылында. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1960. – 135 ... Из ... ...... ... 1960. – 120 ... Жау тылындағы бала. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп. 1960. 135 б.
9. Мальчик в тылу врага. – ... ... 1961. – 108 ... Из ... ... – М.: Воениздат, 1962. – 160 с.
11. Днепрде. – Алма-Ата: Қазмемкөркемәдеббасп., 1963. – 84 б.
12. Партизанской тропой. – Алма-Ата: Жазушы, 1965. – 341 ... ...... ... 1965. – 227 ... Жау ... – Алматы: Жазушы, 1967. – 512 б.
15. Партизанской тропой. – Алма-Ата: Жазушы, 1970. – 343 с.
16. Қоянсирақ. – ... ... 1972. – 12 ... Жау тылында. – Алматы: Жазушы, 1973. – 2-бас. – 495 б.
18. Сол бір жылдарда. – Алматы: Жазушы, 1975. – 112 ... Жау ...... ... 1977. – 495 ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1978. – 568 б.
21. Народные мстители. – Алма-Ата: Жалын, 1978. – 363 с.
22. Жас ...... ... 1980. – 208 ... Страна моего детства. – Алма-Ата: Жазушы, 1983. – 160 с.
24. ... ... ... шақ. – ... Жазушы, 1983. – 145 б.
25. Партизанской тропой. – Алма-Ата: Жазушы, 1985. – 3-е изд. –359 ... ... ... мен ...... ... 1987. – 526 ... Дневники братство. – Алматы: Жазушы, 1989. – 260 с.
28. Сарғасқаев С., Қайсенов Қ. Повестер. – Алматы: Жалын, 1990. – ... ... ... ... – Алматы: Балауса, 1992. – 140 б.
30. ... ... ...... ... 1990. – 464 ... ... мен жазбалар. – Алматы: Атамұра, 2002. – 304 б.
32. ... ... ...... 2004. – 282 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 179 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Бұрындық және Қасым хандар билеген кезеңдегі қазақ хандығы.13 бет
Ж. Қасымбаевтың ғылыми–педагогикалық қызметі иен тарихи мұрасы167 бет
Ж.Қ.Қасымбаевтың өскен ортасы мен еңбек жолының басталуы66 бет
Кенесары Қасымов9 бет
Кенесары Қасымұлы7 бет
Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері11 бет
Кенесары қасымұлы бас қолбасшы және оның реформалары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь