Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасының көркемдік қабаты

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..



1.Батыр Баян поэмасының тарихи.сюжеттік негізі ... ... ... ... ... ...
1.1Тарихи сюжеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2."Батыр Баян"поэмасының көркемдік қабаты ... ... ... ... ... ... ... .
2.1 Стильдік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Ақының эпикалық құлашы,адам образын жасау шеберлігі ... ... ... ... ... ... ...


3."Батыр Баян" поэмасының жанрлық түрі ... ... ... ... ... ... ... ... ...


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Ақындық қасиетті туғызатын ақынның өзі. Сол күштің арқасында ақындық туып, өлеңнің өрнегіне бөленіп,қаламынан сондай керемет те, бүкіл жан-дүниеңді баурап алатындай керемет туындылар қаншама. Сондай туындылары арқылы халқының аяулысы, өз өлеңдерінің жыршысы бола білген-Мағжан Жұмабаев.Мағжан ақынның поэзиясы, прозасы, поэмасы болсын бүгінде қазақ әдебиетінің төрінен орын алып, өз оқырманының жүрегіне өшпес мұра ретінде із қалдыра білді. Қазақтың ұлы ақыны Абайдан кейінгі, өлеңдері арқылы қазақ халқының тіл өнегесін байытуда өз үлесін қосқан ақын, әрине Мағжан. Ақынның артында қалдырып кеткен мұрасы бүгінге дейінгі қазақ халқының бүтін бір тарихы.Әрі жан-жақты зерттеуді қажет ететін аса бір құнды байлық. Ақынның өмірі мен шығармашылық жолы бүгінгі ұрпаққа жетіп, сол ұрпақпен бірге ақынның өзі болмаса да, мұрасы мәңгі жасап келе жатыр.Ақын сонау қиын да, сұрапыл заманда өмір сүріп, халқының мұң-зарын сол жырлары арқылы жұбата білді, жанынан табыла білді.
Әр дәуір өз ақынын туғызады десек,Мағжан шығармалары өз заманының тұтастығы бір шежіре секілді, көз алдыңа жан-жақты жүрек тебіренісімен, өз үнімен, қайталанбас өз ерекшелігімен көркем де, шыншыл отты сөзбен жасалған тұлғалармен сомдалған соны дүниені жайып салады. Бүгінде өз алдына тәуелсіздік алған егеменді еліміздің мәдениеті мен әдебиеті ұлттық сипатын айқындау түсуде. Бұл мақсаттың алғашқы қадамы алаштың ардақты ұлдарын ақтаудан басталады.Алаш азаматтары, яғни зиялылар қауымы қазақ ұлтын жеке автономиялы мемлекет етіп құруды мақсат етті. Олардың осы өмірлік мұраттары шығармашылық жолына айналды.Алаш арыстары аңсаған еркіндік елге егемендік болып енді оралды. Осы лекпен ортаға оралғандардың қатарында Мағжан ақын да болды.Мағжан Жұмабаев қаламынан туған классикалық шығармалар ұлт әдебиетін белгілі көркемдік дәрежеге көтерді.Ал ақын көркем туындыларындағы эстетикалық таным өз бастауын ұлт тарихынан , халықтың мәдениетінен, жыраулық поэзиядан алып жатады.Ақынның осы негізде қалыптасқан азаматтық позициясын (ұстанымын) таныту да, патриоттық рухта жазылған поэмаларының да ролі зор.Өйткені поэма идеялары ұлт тағдыры проблемаларынан туындаған.М.Жұмабаев поэмалары халықты әдебиетпен байланыстыра дамыту арқылы поэма жанрынан әлемдік әдебиеттер үдерісімен жаңа бағыттағы мазмұнды қолданыстар жасаған. Ақынның көркем шындықты сомдаудағы шығармашылық әдістері поэма жанрының түрлерін тудырды. Бұл ақынның азаттық пен тәуелсіздікті аңсаған, Алаш қозғалысы идеясымен суарылған туындылары. Мағжан Жұмабаев шығармашылығындағы идеялық-көркемдік ізденістердің бәрінде алашшыл көзқарас сабақтастығы , пікір жалғастығы ұласып жатады.
Бүтін бір қазақ халқының ақыны, өз жырларының патшасы десек те

болады.Ақын поэмалары бүтін бір қазақ халқының тарихы болмаса да, сол халықтың керемет те, ержүрек батырларын танудағы бізге негізгі барар жол болып табылады. Қазақ халқының рухани мұрасы,қазынасы ақынның шығармалары.
1 М.Жұмабаев шығармалары-Алматы:Білім, 1996-302-303 б.
2 Валиханов Ч. Собрание сочинений в 5- и томах.Том 1- Алматы.Гл.ред.каз.сов.энциклопедий, 1984-221 б..
3 М.Әуезов "Әдебиет тарихы". Алматы:Ана тілі, 1991-141.142-143.[27] [28]б.
4 Қирабаев. Екі томдық жинақ.Том-1.Алматы-Жазушы 1991-333 б.30 б.
5 Әбуов. Қазақ тарихының "ақтаңдақ" беттерінен.Алматы: Қазақ. 1944-4-50 б.
6 Асқаров Е."Батыр Баян туралы бір дерек" Жұлдыз.1989 №8,187 б.
7 Валиханов Ч.Соб.соч. в 5-й томах.Том 1.Алматы: Гл.ред.каз. сов.энциклопедий 1984-385. (Коментарии исторические предания о батырах 18 в.) Примечание Валиханова 216,218
8 Жас Қазақ. Алматы, 13 ақпан, 1993 жылы, 13-14 беттер
9 Әдебиетану терминдерінің сөздігі.Алматы: Ана тілі, 1996-334 бет
10 Дихан Қамзабекұлы.Руханият. Алматы: 1997, 38 бет
11 М.Жұмабаев.Шығармалары II том, II тарау 217 бет
12 Ерік Асқаров.Батыр Баян // Дауа, 1991, 5-66 бет
13 Б.Қанарбаева.Кандидаттық диссертация.Алматы, 1994,130 бет
14 Е.Асқаров "М.Жұмабаевтың "батыр Баян"дастаны туралы // Жұлдыз 1995, №2. 124-125 беттер
15 Мұсағитов М. Қойлыбай бақсы// Жұлдыз 1995, №2, 205-207 беттер
16 М.Жұмабаев шығармалары.Алматы, 1985, 242 бет
17 Қанарбаева."Мағжан поэмаларындағы фольклорлық дәстүр"(Ғылыми кандидаттық диссертация) 1995. 41-42 бет
18 Ш.Елеукеов.Мағжан // Жұлдыз 1992,№10, 192 бет
19 Р.Нұрғали. «Әуезов және Алаш».Алматы: Санат, 1997-102 бет
20 Д.Әшімханов. «Бес арыс».Естеліктер,эсселер және зерттеу мақалалар.Алматы, 1992,248 бет
21 Б.Кәрібаева. «Қазақ тілі мен әдебиеті».№7,2000, 39-42 бет.
22 Ш.Елеукеов. «Мағжан». Таң Шолпан, 1995.№4-8
23 М.Әуезоа. «Әдебиет тарихы». Алматы: Ана тілі,1991,141-143 бетттер
24 Р.Нұрғали. «Әуезов және Алаш». Алматы: Санат, 1997-102 бет
25 Тимофеев Л.И. «Основы теории литературы» Москва: Просвещение, 1976, 364-370 стр.
26 Аймауытоа Ж. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1989-142 бет
27 Әдебиетану терминдерінің сөздігі.Алматы: Ана тілі,1996-334 бет
28 «20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті».Алматы: Ғылым, 1997-69-70 бет
29 Ыбыраев Ш. «Қазақ батырлар жыры поэтикасы». (ғыл.док.диссертация) Алматы: 1993-75 бет
30 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Алматы: Ана тілі.1998-304 бет
31 І.Есенберлин. «Көшпенділер триллогиясы»,1964,140 бет
32 Д.Ысқақұлы. «Қазақ елі бір ауыз сөзім саған!» Алматы,2004 ж.
33 А.Алтай. «Қазақ әдебиеті» 1993,№43,22 қазан
        
        СҮЛЕЙМЕН ДЕМИРЕЛ АТЫНДАҒЫ УНИВЕРСИТЕТ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
«Қазақ филологиясы және қоғамдық ғылымдар» кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
«МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ «БАТЫР БАЯН»ПОЭМАСЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... С. ... жетекші:
ф.ғ.д.,профессор .......................................... ... Д. ... ... ... ... ... Ж. ... жіберілді:
«---» мамыр 2010ж.
Кафедра меңгерушісі
СДУ доценті ... ... ... ... ... тақырыбы: «Батыр Баян поэмасының көркемдік қабаты»
Бітіру жұмысының көлемі:
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 33
Жұмыстың құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден, үш тараудан, ... ... ... ... тұрады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: «Батыр Баян» поэмасының көркемдік қабатын ашу. Ақынның поэмада қолданған бейнелеу сөздерін, тілінің ... ашу. ... ... ... ... ... ... өзге оқиғалармен байланысын көрсету. Сонымен қатар жанрлық түрін ажырату. Көркемдігі мен мән-мағынасына терең үңілу.Ақынның қазақ ... сол ... ... ... ... тарихи оқиғалармен байланыстырған, соны талдап көрсету. Көркемдік қабатын анықтау.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Кіріспеде жалпы ақынның поэманы ... ... ... өзі ... тақырыптың зерттелу деңгейі туралы айтылады.Бірінші тарауда «Батыр Баянның» тарихи-сюжеттік негізі қарастырылады. Екінші тарауда «Батыр Баян» поэмасының көркемдік ... ... сөз ... ... ... Баян»поэмасының жанрлық түрі зерттелді. Қорытынды бөлімде жалпы жұмыс батысы жұйеленіп,нақтыланады.
Жұмыста қолданылатын әдістер: Бітіру жұмысында салыстыру, талдау, тарихи тұрғыдан ... ... ... ... ... Ғылыми әдебиеттер мен жұмыстар алынды. Сонымен қатар сөздіктер, көркем әдеби шығармалар қолданылды.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе......................................................................................................
1.Батыр Баян ... ... ... сюжеттер.................................................................................................
2."Батыр Баян"поэмасының көркемдік қабаты.............................
2.1 Стильдік ерекшелігі............................................................................................
2.2 Ақының эпикалық құлашы,адам образын жасау шеберлігі...........................
3."Батыр Баян" поэмасының жанрлық түрі....................................
Қорытынды...............................................................................
Пайдаланылған әдебиеттер.................................................................
Кіріспе
Ақындық қасиетті ... ... өзі. Сол ... ... ... туып, өлеңнің өрнегіне бөленіп,қаламынан сондай керемет те, бүкіл жан-дүниеңді баурап алатындай керемет туындылар қаншама. Сондай туындылары арқылы ... ... өз ... жыршысы бола білген-Мағжан Жұмабаев.Мағжан ақынның поэзиясы, прозасы, поэмасы болсын бүгінде ... ... ... орын ... өз оқырманының жүрегіне өшпес мұра ретінде із қалдыра білді. Қазақтың ұлы ақыны Абайдан кейінгі, өлеңдері ... ... ... тіл ... ... өз ... ... ақын, әрине Мағжан. Ақынның артында қалдырып кеткен мұрасы бүгінге дейінгі ... ... ... бір ... ... ... қажет ететін аса бір құнды байлық. Ақынның өмірі мен шығармашылық жолы бүгінгі ұрпаққа жетіп, сол ... ... ... өзі ... да, мұрасы мәңгі жасап келе жатыр.Ақын сонау қиын да, сұрапыл заманда өмір сүріп, халқының мұң-зарын сол ... ... ... білді, жанынан табыла білді. ... ... өз ... ... десек,Мағжан шығармалары өз заманының тұтастығы бір шежіре секілді, көз алдыңа жан-жақты жүрек тебіренісімен, өз үнімен, ... өз ... ... де, ... отты сөзбен жасалған тұлғалармен сомдалған соны дүниені жайып салады. ... өз ... ... ... егеменді еліміздің мәдениеті мен әдебиеті ұлттық сипатын айқындау түсуде. Бұл мақсаттың алғашқы қадамы алаштың ... ... ... ... ... яғни ... қауымы қазақ ұлтын жеке автономиялы мемлекет етіп құруды ... ... ... осы ... ... шығармашылық жолына айналды.Алаш арыстары аңсаған еркіндік елге егемендік болып енді оралды. Осы лекпен ортаға оралғандардың қатарында Мағжан ақын да ... ... ... туған классикалық шығармалар ұлт әдебиетін белгілі көркемдік дәрежеге көтерді.Ал ақын көркем ... ... ... өз ... ұлт ... , ... мәдениетінен, жыраулық поэзиядан алып жатады.Ақынның осы негізде қалыптасқан азаматтық ... ... ... да, ... рухта жазылған поэмаларының да ролі зор.Өйткені поэма идеялары ұлт тағдыры проблемаларынан туындаған.М.Жұмабаев поэмалары халықты әдебиетпен ... ... ... ... ... ... ... үдерісімен жаңа бағыттағы мазмұнды қолданыстар жасаған. Ақынның көркем шындықты сомдаудағы шығармашылық әдістері поэма жанрының түрлерін тудырды. Бұл ақынның ... пен ... ... Алаш ... идеясымен суарылған туындылары. Мағжан Жұмабаев шығармашылығындағы идеялық-көркемдік ізденістердің бәрінде алашшыл көзқарас ... , ... ... ... жатады.
Бүтін бір қазақ халқының ақыны, өз жырларының патшасы десек те
болады.Ақын поэмалары бүтін бір қазақ халқының тарихы болмаса да, сол ... ... те, ... ... ... бізге негізгі барар жол болып табылады. Қазақ халқының рухани мұрасы,қазынасы ақынның шығармалары.
I тарау
Батыр Баян поэмасының тарихи-сюжеттік негізі
Өткен жиырмасыншы ғасырдағы ... ... ... ... бірі ғана ... нағыз шыңы -Мағжан Жұмабаев шығармашылығы.Бұл -аксиома, яғни дәлелдеуді керек етпейтін ғылыми айқын шындық. М.Жұмабаев есімі тарихымызда шығармашылық шеберлігі, ... ... т.б. ... ... ғана ... ... ... тағдырына арналған патриоттық рухтағы ой бастамаларымен әсіресе құнды. Сонымен бірге ақын өз ... ... ... ... концепциясы арқылы, ұлттық поэзиямызды кеңес тұсындағы таптық идеядан қорғауға талпынды. ... ... ... ... іс- ... ... ... патриоттық сезімнің символы етті. Мағжанның өз тұсындағы және рухани болашақтағы құлдырауды болжай білген ақындық гипотезасы- поэмаларындағы бүкіл патриоттық ... ... Ақын ... ... ... ... біртұтас сүю, түркі бірлігі және осы концепция негізінде келер ұрпаққа бағыт, тәрбие, рух беру.
XX ғасырдың басында қазақ ... ... ... оралу тенденциясы басым болғаны белгілі. Ал тарихты сөз өнерінде ежелгі халықтық поэзия үлгісінен өзге жаңа ... ... алу ... ... жеке ... ... ... екені анық. Әйтсе де, тарихи тұлғаны идеалды өмірдің образына, әдеби қаһарманға ... ... ... ... ... осы ... төңірегінде арнайы әдеби тартыс болмаса да, осы кезеңдегі ... ... ... ... ... осының айғағы.Осы кезеңдегі әдеби даму үрдістері, яғни жазушылар шығармашылығындағы тарих пен фольклор байланысының ... осы ... ... ... ... дейінгі аралық еді.Мағжан шығармашылығының профессионалдық сатыға көтерілуіне образға келер алдындағы үлкен даярлығы мен философиялық терең анализі әсер ... Осы ... өз ... биік ... ... ... Жұмабаев бұл сұраққа өзіндік ерекшелікпен келді. "Батыр Баян" ... ... ... ... ... көркем туындыға айналдыруда ақынның шығармашылық еңбегінің үлгісі бола ... ақын ... Баян ... жазуда Шоқан Уалиханов деректеріне сүйене отырып, тарихи шындықты жазушылық қиялмен дамытып, өзге деректермен қоюластырған. Мағжан өзі тарихшы ретінде жеке ... ... ... ... терең философиялық ой-тұжырымдарға құрады.Бұл-жазушының шығармашылық және суреткерлік жұмысы алдындағы дайындық ... ой ... яки ... қажетіліктен туындайтын құбылыс.
Жиырмасыншы-отызыншы жылдар қазақ қоғамының қалыптасу және ... енді дами ... ... ... еді. ... ... ақын әдебиеттің спецификалық талаптарына сай тарихи тұлғалардың өмірімен терең танысып, ... ... ... ... ... ... ... еткен. Ақын-алдымен сөз шебері. Ал тарих-ақын үшін деректік негіздердің арсеналы немесе әлем туралы жалпы танымдардың ... көзі ғана ... ... ... бір ... ... ... кеткен. Бұл, Мағжанның суреткерлік әлемінде, әсіресе философиялық ... ... ... Ақын ... жеке ... ... астасып жатса, трагедиясы ел тарихынан туындайды. Ежелгі аңыз, тарихи сюжеттер Мағжан поэмаларында мүлдем басқа мағына, басқа мінезге ие. Себебі, ... ... ... ... яғни тарих өзді-өзі "пародия" жасауда.Мысалы,Нысанбай ақынның ... ... ... ... ... поэмсындағы Кенесары бейнесі осыған дәлел.
Мағжанның суреткерлік жүйесіндегі тарихи-көркем тұжырымдарымен байланысты тағы бір ... ... "бай" және ... яғни ... ... ... метафизикалық шек қоюды қабылдамауы.Біріншіден, ақын ұғымында бұл категориялар бір қалыпты емес өзгермелі.Яғни тұрақты ештеңе ... бұл ... ... ... қайшы келетін тұжырым. "Адамның шын мағынасымен адам болуы үшін өзін сүю, жақындарын сүюмен қанағаттанбай, жалпы адамзатты сүюі шарт. Өзінің һәм ... ғана ... ... ... ... халықтың пайдасын іздеуі шарт. Халық пайдасын өз пайдасынан да ілгері қоюы ... Адам шын ізгі адам ... ... ... ісі, ... пайдасы жолында құрбан бола білсін. Қазақтың жазушысы Міржақып Дулатов бір өлеңінде:
"Мен біткен ойпаң жерге ... ... ... көп ... ... жарты жаңқам мен сенікі,
Пайдалан, шаруаңа жараса, алаш",-
дейді. Міне алашты халық десек, халықты шын сүйген адам ... ... ... халық үшін қызмет істеуге тиісті". [1,302-303 б.]
Мағжан үшін "жоғары" категориясы ... ... ... ... ... ... өз идеялық қуатымен жететін биіктік. Яғни "жоғары" жасалынып, және әрдайым қозғалыста дамып отыратын ... пен ... ... ... ... Егер біз Мағжанды өзінен кейін мектеп қалдыра алған ақын деп қарасақ, онда Мағжан ... ... ... ақын санасы өз халқы, тіпті жалпы адамзат үшін әділеті тура жолды көре алардай дамыса, ол ... және "аса ... яки ... тағы бір ... ... ... нысанасында табиғат, махаббат, достық т.б. емес, арғы-бергі тарихтағы рухани өткір коллизиялар және конфликтілер. Яғни, біз Мағжан шығармашылығынан сезім ... мен ... ғана ... ... ... ... пен трагедиялық шешімдерді де көре аламыз.
Сонымен " жан ... мен ... ... ... ... етіп ... ... демесек те, ақын шығармашылығындағы әлем мен жайдақ баяндау емес, өз қалінше көп қырлы, көп мәнді құбылыстар.
Толық қамти алар ... ... ... ... өз тұсындағы тарихи проблемалар негіз болған. Яғни ақын шығармаларының қай планында болмасын өз ... ... ... ... ... ... ... айтып отырады. Мәселенің түйіні-шығармаға арқау болған оқиғаның қай дәуірде болғандығында да емес, оның шындық талабы мен талғамына лайық ... ... ... ... ... қалмай, заманнан заманға жетер ұлылығына себепкер тағы да туындыгердің ой-өре биіктігі, адамдық табиғаты. Мағжанның да ... ... ... ... ... ... ... тек табиғаттан іздеуі;
-әдебиетті саясаттың емес, сұлулықтың, көркемдіктің құралы деп ... ... ... ... ... аңсауы, т.б. оның адамдық таза, биік рухының көрінісі.
Ақынның азаматтық тұлғасы осылай шынығып қалыптасты. М.Жұмабаев поэмасының тақырыбы, сюжеттік құрылысы жағынан сан қилы ... ... ... ... ... тақырып, патриотизм мен махаббат т.б.
Ақын тақырыпқа қай қырынан келмесін, бүкіл сюжетке әр түрлі әдіс-тәсілмен қатарласа өрілген ... ... ... ... бір ... ... сәйкестндіріп отырады. Толғау ақынның жеке арманы, мұң-шерімен бірге ... мен ... жері ... ... ... ... ... Өз тұсындағы келеңсіз өзгерістер ақынға рухани жоғалу сияқты әсер берген. Дәл осы өзіндік жан-дүние дағдарысында Мағжан-Абылай, Баян, Кене,Сыздық рухтарынан, ... ... күш ... ... ... ... қалам мен қару әр уақытта үндестік тапқан.Біздер, Мағжан Жұмабаев поэмасына арқау болған сюжеттер, аңыз сюжеттер деп бөліп қарастырдық.
Мағжан-тарихи сюжеттерді өңдеп, ... ... ... ... ... ... бар ... Ақын туындысында тарихи сюжет пен шығармашылық ой-идея бірлігі тұтас образды сомдаған. Тарихи тұлғалар Мағжан шығармашылығында жаңа ... ... ... ұрпаққа жәдігер болып жатталады.
Ақынның тарихи сюжетті негіз еткен ... ... ... ... ел тарихының шындығы. Бұл поэмада жанрға тән асқақтықты- намысшылдық, алаш еліне деген сүйіспеншілік, сертке беріктік (қалмақ қызының ... , ... ... ... адами ерік-жігер, ақыл азабы, және жалғыздық құрайды.
1.1ТАРИХИ СЮЖЕТТЕР. Мағжанның тарихи тақырыпқа жазылған ... ... ... ... ... қазақ батырларының ерлігін өзек етеді.Ақын шығармаларының мазмұны мен тақырып ішкі бірлік сақтай отырып, Баян образы ... ... ... ... ... "XVIII ... батырлары туралы тарихи аңыздар"[2.221 б.] атты мақаласына негізделгені анық.Мағжан тіпті кейбір батырларға берген мінездемесінде Шоқанды сөзбе-сөз қайталайды. ... ... ... "Батыр Баян" поэмасын салыстырып қарасақ, сәйкестікті анық байқаймыз:Баталинец Уразумбет-баты славился ... ... и ... ... ... ... екпінді оттан Оразымбет,...
Шоқан: ... Хан стоял на сборном месте, не двигаясь:он дожидался храброго батыра Баяна, не ... на ... ... ... ... ... ... қалай жаям?!
Би Қанай! Аттанбайды хан Абылай,
Келмесе қандыбалақ Батыр Баян!-
деген жолдарда Баян батырлығының құдіреті ашылған.
Шоқан: ...Калмики ... ... семь ... послов..." "Алла Джар! Уса и серен послали ... ... и ... были ... ... же и теперь или примите белые юрты- дань и ... ... ... мына ... хан ... қасындағы көп қыранға.
Салса да алдыменен өзі айтады:
"Түспеспіз тірі болсақ, алдағанға!
Күні ертең не ... ... ... ... қолдан арғы таңда"
Шоқан: ... Баян отвечал: "Нет! Не брите белых юрт, не старайтесь обманывать: Уса и Серен ... ... и ... ... ... и ... Ерлігі алашқа аян Батыр Баян
Тұрды да ... ... не ... не ... ... ... Баян-айың!
...Қу қалмақ күні кеше алмап па ед,
Шоңқитып Ой қытай мен Өр қытайды?
Қалмақтың қарты түгіл, қалшасы да,
Алдатпас, алдап кетер Абылайды!
Бұл тартыс ... қара күш иесі қана ... ... ... ханмен пара-пар екендігін дәлелдеген.
Шоқан:... Хан два раз повторял свое, он два раза отвечал свое. Хан ... на ... ... ... ... тағы өз сөзін
Қайта айтты, біраз шытып қарлы жүзін.
Хан да екі, Баян да екі ... ... ... ... ... ... ержүрек мінездері сомдалған.
Шоқан: ....Два дня ждали нет калмыков, нет белых юрт, после ... что ... два дня, как ... и ... Қол ... ... ... күн батар шақ,
Кең ойлы Абылайды, данышпанды, ... ... ... ме ... ... ... ... қырын ашқан тарихи оқиға поэманы күрделі планға шығарған. Бұл-тарихи сюжет, Мағжан Жұмабаев поэмасындағы негізгі ... Ал ... ... ... ... бұл ... қазақ тарихының жаугершілік заманы, оның ішінде Абылайдың тұсы. "Қазақ ішінде Абылайдың даңқы аса зор. Абылай ... ... ... ... заманы болып саналады",-деп жазды Ш.Уалиханов. Мағжан да өз поэмасында басты қаһарман Баян образын Абылайдың қазақ тарихындағы баға жетпес ... ... ... ... ... ... хан ... көбіне лирикалық толғауда жырланады.Мысалы:
...Қабырынан әулиенің Алашқа артық,
Ертеде Абылайға орда болған ағаш.
Ордасын сол ағаштың Абылайдың
Меккедей тәуеп қылған тамам алаш.
Ал поэма құрылысындағы ... хан ... ... ... ... батырлық табиғатын ашуға шебер қызмет еткен:
Наркескен, өрттей ескен, қайтпас болат
Баянсыз қанатымды ... ... ... ... хан ... ... ... Баян!
Қорыта айтсақ, Ш.Уалиханов деректеріндегі Баян батырлығына да баға Абылай аузымен беріледі.Мағжан осы ... ... ... ... ... яғни жеке ... ... араластыру арқылы, Баянның батырлық қана емес, туысқанды, ғашықтық, патриоттық сезімдер арпалысындағы ... ... ... ... Бұл ... ... былай дейді: "...тарихи оқиғалар өз тұсында көпке жайылған жанды әңгіме болып жүрсе, кейде ақындардың қолына жетіп, өлең өлшеуіне ... ... ... ... ... соң өзі ... ... болып жоғалмайтын болады... Нағыз тарихи өлеңдердің басталған кезі Абылай заманынан бері қарай"[3.141]
Ақын Баян ... ... ... махаббат оқиғасымен байланыстыру арқылы батырдың жеке трагедиясын ашады. ... ақын ... ... ... батырлығының аясында оның адами табиғатын танытқан. Поэманың композициялық құрылысын ... ... ... жүйелер болсақ,сюжеттік кестесі былай бейнеленеді:
-Жауға қарсы жиналған батырлар Баянды күткен ... жау ... ... ... ... қыздың өз еліне деген махаббаты;
-Батырдың інісі Ноянның жау ... ... ... мен ... ... ... трагедиясы;
-Көп пікірі: киелі Абылайхан, бағы қайтқан Батыр Баян;
-Батыр Баянның жеке ... ... ... "жау" ... ... ... драмалық ширығуға да, трагедиялық шешімге де басты себеп. Немесе, керісінше, ақын таңдаған махаббат ... да ... ... ... тақырыпқа бағынған. Бұл поэма жанрындағы бөлшектің бүтінге бағыну заңы. Ақын екі ел арасындағы саяси жағдайды махаббат конфликтісіне ... ... Дәл осы ... Баян ... ішкі ... ... көрінісін шебер ашқан.
Поэмадағы оқиғаларды шебер қоюластыру арқылы ақын қоғамдағы саяси-әлеумттік қақтығыс пен жеке бас трагедиясын нанымды ... ... ... ... ... бетін де ақын тарихи деректермен бейнелейді. Мысалы:
Қиын күн туған алаш ... ... ... ... Ақтабанға,
Дұшпанның қалғандай боп тобасына,
...Күндерде сонау қара, тапсырған ел
Тағдырын Абылайдай данасына.
Алыстан орыс, қытай ауыр салмақ,
Жақыннан тыншытпайды ауыр қалмақ.
Артында-ор, алдында-көр, ... ... Көп ... ... шауып, бірін арбап,
...Күндердің бір күнінде хан Абылай
Қалмаққа ойына алды ойран салмақ.
Мағжанның осы жолдары М.Әуезовтың "Тарихи ... ... ... мына ... ... Орысқа бағыну елдің, алдына ұсынған сыбағалы табақтай болып,еріксіз бой ұсындыруға айналды. Ел өмірі мен ... ... осы ... ... белгілер көп. Әдебиетте қалың елдің бұл қайғысы ... ... ... Абылай маңына жиналады. Ал сол аласапыран дәуірде қалың елдің "қайрандап жан қала ма" деген Қазықұрттай үміті жалғыз ғана Абылай ... ... ... Ескі ... ... ескі ... тілегін, ту көтеріп бір араға жиған Абылай болатын. Бұлай болса, кейінгі заманда туатын үлке тарихи оқиғалар мен ... ... ... ... ... суат ... "Батыр Баянына" "тарихи өлең" деп қарамасақ та, жоғарыда атап өткеніміздей, поэманың тарихилығы мен тарихи шындыққа ... ... ... өз ... ... болсақ та, жыр жолдарынан алшақтығы жоқ екендігін ... ... ... ... ... ... турецко- монгольских народов" атты еңбегінде "XYIII ғасырдағы ... ... ең ... орта жүз ханы ... ... деп ... ... Абылай хан тарихтан өз орнын ала алмай келеді. Оның себебі де жоқ емес. Кеңес дәуірінде идеологияландырылған ... ... хан ... ... құба ... ... ... күресті ұйымдастырған Абылайды тіпті батырлар санатынан шығарып тастады. Біздің отандық тарихнамада Абылайдың ... мекн ... ... өз ... ... ... ... қайраткерлігі дұрыс көрсетілмеді, ол орыс-қазақ қарым-қатынасына көлеңке түсіретіндей көрінді.Тәуелсіз Абылай "екі ... ... ... жылы ... ... ... ... Г.М.Маленков, А.С.Шербаков аттарына тарихшылар мәслихатын шығаруға байланысты арнайы хат ... Бұл ... ... ... ... ... ... шыққан Қазақ ССР тарихының тұжырымдамасы "Ленин және Сталин іліміне ревизия" деп танылды. "Бұл кітапта,- ... ... көз бояу ... бола ... ... ... ... деп мойындаған Абылай дәріптеледі. Ол екі күшті ... ... ... ... бағдарлама алмады., екі жүзді және қайшылығы мол саясат ... Бұл ... ... ... ... ... әкелмеді"[27]-деп берілсе, келесі деректе былай деп түсіндіріледі:"Абылай сұлтан Ресей империясына берген антын ... Цин ... ... көршілік саясат жүргізді. Абылай екі жақты дипломатиялық саясатының негізгі мәні халық ... ... екі ... ... ... өмір сүру, бейбіт өмірде шаруашылықты дамытып, халық бірлігін қалыптастыру еді"[28]. Кеңес дәуір тұсындағы"Қазақ ССР тарихында" Абылай жоңғария ... ... ... ... болған күресті ептілікпен пайдаланып, Жоңғарияның бейбіт халқын шауып,тонаған"[4.333].Бұл деректі қазақ тарихының Геродоты атанған А.Левшин өз еңбегінде былай деп түсіндіреді:"Ақылды әрі амал ... ... ... ... билеп-төстеушілерінің алауыздығын құр жібермей, пайдалана білді. Және олардың өзара қырқысуының жалғаса түсуіне әр кез ықпал етті. Мұның өзі ... ... ... ... ... жүзінің сыртқы қауіпсіздігі үшін ежелгі жауын бытыратып, күшін әлсірету үшін ... аса ... ... ... ... жыры мен ... астар болған, тағдыр тәлкегінен тайсалмай, өзінің батырлық-хандық сом тұлғасын соққан Абылайдың шын ... ... тану ... ... ... ... ... танымындағы Абылай- халық патриоты, қасиетті, жаужүрек, айлакер, ақылды, және ... ... ... ... өміріне бағыт етіп алған Мағжанның ақындық болжамы, сенімі бүгінде тарихтың қуатты шындығына ... ... ... ... ... хан болып сайланғаннан кейін Ресей патшасының әкімшілігіне барғысы келмеген, себебі мені хан сайлаған өз халқым",- деген. Ресей патшасы ... ... өз ... ... үшін көп ... жасауға тура келді. Абылай хан орыс әкімшілігінің шақыруымен орыс ... ... ... ... ант ... ... патшасының рақымшылығын қабылдауы керек еді.Бұл саясатты жүзеге асыра алмаған Екатерина II 1778 жылы ... ... 24-і күні ... Орта ... ханы етіп ... Уфа және ... ... басшыларының бірі Якоби Абылай ханға берген мінездемесінде: "Абылай хан өте тәкаппар және өжет, өз ойынан ... ... ... өз заманында ақылды мемлекеттік қайраткер,-дейді.Абылай ханның дипломатиясы ... ... ... ... даласында тыныштық орнап, қазақ халқының шаруашылығының, саудасының және ... ... ... болды.Абылай дипломатиясының негізі қазақ ұлтының егемендік, дербес сыртқы саясаты болды"[5.4-50 б.].Абылай ... қыры мен сыры ... ... ... шынайы жинақталған. Бұхар жырындағы өткір пікірлер, өжет Абылайдың қиып түскен қылыштай әділ жүрегінің дәлелі.
Халқымыздың тарихында зор ... бар ... ... ... ... ... ... Баян-Мағжан поэмасының басты қаһарманы. Ақын батырдың бойына биік рухтағы махаббат қуатын дарытып, Баяның толық образын ... ... ... ... зерттеуші Е.Асқаровтың деректеріне сүйенсек, Баянның шөберелес ағасы Сары батырдың ... мен ... қызы ... хикаядан өзгертіліп алынған. Е.Асқаров дерегінен: "Дастанда Баянның туған інісі ретінде алынған Ноян кім? Баянның махаббат үшін оны атып ... рас па? Енді осы ... ... ... Ноян деп алғаны-Баянның шөберелес ағасы Сары батырдың баласы Қыстаубай. Ел есінде қалған әңгімеге ... ... ... ... ... ... қызын алып қашса керек. Баласының қылығына Сары батыр қатты долданады. Сол Сары:"Қыстаубайды қуып жетіп өлтір, киімі мен қару-жарағын ... ... деп ... ... Баян ... қуып ... бір қабат киімін алып, қозының қанына малып, Сарыға алып келеді. Өзін нағашыларын жібереді. Бұл әңгімелерді, Қыстаубайдың сарының кім ... ... ... ... ... ақын нақты тарихи деректер мен аңыздарды бұлжытпай қайталауды мақсат ... Ақын ... ел ... ... мерт ... ... сөзімен айтсақ,"Абылайдың ең аяулы батыры" Баянның ұлы тұлғасын ... ... ақын ... Баян ... ... Баян ... кім болған? Осы сұрақ төңірегінде түпкі деректерді Ш.Уалиханов еңбектерінен [7.385;216;221-22;216;61-218.] ... ... ... ... басты ерекшелігі-Баянды тек батыр ретінде ғана дәріптейді. Шоқан-жинақтаған Баянның Батыр бейнесі, тарихи тұлғасы былай сомдалмақ:" Баян /XYIII ғ.бірінші жартысы/ ... жүз ... руы уақ, ... ... шапқыншылығына қарсы қазақ күресінің қаһарманы. XYIII ғасырдың тарихи аңыздарында және қазақ халқының ауызша ... оның ... ... ... мен ... ... тарихи өлең "Баян Батыр" кеңінен танымал".Баян Абылайдың сүйіктісі және сол ... ... ... Уақ ... руынан және қалмақ шапқыншылығының бірінде өзінің ағасы Сары батырмен бірге өлген: оларды көбіне Сары-Баян деп атауы да ... ... ... Баянның өлімі туралы екі басқа дерек келтірілген. Екіншісінде, "Баян мың адаммен қалмақтардың іздеріне түсіп, Қытайға кіре берген кезде қуып ... және тек қана ... ... ұстап үлгермейді. Қайтар жолда қалмақ өліктерімен бұзылған судан қара тышқақ ауруымен қайтыс болады. Атақты Баян да дүние ... ... Баян ... Мағжан поэмасындағы кейіпкер Баян өлімінен мүлде басқа. Ал ... ... Баян ... ... ... ... ... деректерінің ізімен жазылған. Мысалы, "Халық аңызында "Тылдағы жорық" атымен белгілі торғауыттар ізін кесу жорығы бар. Жорықта сансыз көп ... ... ... ... ... ... Ақырында Баян бес жүз қырық адамымен келді де, хан алдына тұра ... не ... мен ... Хан ... ... ... мен неге ... ұзақ күттім Баянды",-деді. Ханның күту себебі дәлелденбесе де, ... ... осы ... оқиғасын Мағжан поэмасына шебер пайдаланған тіпті оны махаббат трагедиясымен байланыстырған: ... ... ... ... келмеуінің мәні қалай?-
немесе:
Бұл жолы кешігуі жәй емес қой,
Тұлпарым кез ... ғой орға ... осы ... Мағжан көркем шығармасында өзіндік шешім тапқан. Ал тарихта Баянның өзін әрдайым ... оның ... ... тең ... ... ... көрсетеді, әрі өз бағасын салмақтай білген ақылдылығына да меңзейді. Және Баянның келген бетте: "Жауға аттаналық",- деген тура ... ... ... ықыласы негізссіз емес екендігін дәлелдеп тұр. Ештемеден қаймықпай тура айтар бірбеткей Баянның ақылы мен ержүректігі ... да ... ... барлық үш орда батырларының ішінен кімді ерекше сыйлайсың деп сұрағанда, оның ... ... "Уақ Баян ... және ... ... ... ... Ал, Ш.Уалиханов еңбегіндегі мына жолдар Баянның майдандағы жауынгерлік шебер әдістерін дәріптейді. "Баян уаковцев, да мы это ... ... он ... ... ... ... ... соғыс өнерін жете игерген Баян шеберлігі дәл берілген. Бұл Мағжанның:
... Жебесі кебе бұзып, жүректі үзіп,
Найзасын ылғи дәлдеп сермеп пе ... ... ... ... Сондай-ақ Батыр Баянның өлімін жырлаған тұста да Мағжан ақын тарихи деректен мүлде ... ... ... сүйенсек, поэмадағы Баян өлімі батырдың өмірдегі досы Жанатайдың басынан өткен оқиғаға сүйеніп жазылған. Шоқан еңбегінен:" Сүйікті анасының өлімін ... ... ... ант ... "Иә ... иә ... қандарыңды ішем!" Аттарды әкелтуге бұйрық етті, бес жүз адамнан отряд құрып қалмақтарға тиісті, олар он мың ... ... еніп ... ... жан ... еді, қырғыздар өлімге қарсы жүрді. Сегіз адамымен Жанатайдан басқасы құлады. Жанатай атынан ... ... ... де:" Үйге аттан, бұзып өт, әйтпесе бір ... ... ... мен үшін кек алар адам ... де құлады".
Мағжан поэмасында да қазақтың киелі рәсімі-ант беру өлім оқиғасы үстінде Баян аузымен айтылады:
Ел беті енді маған болсын ... ... ... ... ... кек алу, күнә жуу ... салмағы терең және өмір мен өлімге пара-пар ұғымға ие болған. Халқының батырлығын ... ... ... ... арттыру мақсатында, әлде Жанатай соғысының үлгісіне сүйенді ме, поэмада майдан даласындағы әскер санының ... ... ... ... қыран мың сан қолға араласты,
Орғыған асқар таудан судай тасты,
Аз болса бір қазаққа жүз қалмақ кеп,
Ат ... қиқу ... ... ... ... ... ... сурет-қазақ тарихы жаугершілік заманына жырмен жазылған ескерткіш-құлпытас.Сол жаугершілік заман ... ... ... осы ... әр ... құрап тұр.
Мағжан талантының тамаша табиғатын, бүтін бітімін, лирикалық терең тынысы мен эпикалық кең құлашын бөлмей-жармай қатар ... ... ... ... қиын тпағдырымен де, көркемдік ерекшелігімен де таңғы ... ... ... ... Баян ... ... ... өте көп білетін, аса дарынды қаламгер болды.М.Горкийдің қамқорлық жасап, В.Брюсовтің оны "Қазақтың Пушкині" деп атауы тегін емес. ... ... ... ... ... ... қалам тартқанын былай қойғанда, әдебиет төріне жарқырап шығып келе жатқан ақын, үзеңгілес әріптесі туралы М.Әуезов 1929 жылы ... ... ... ... "Мағжан мәдениеті зор ақын... Сондықтан бүгінгі күннің бір жоқтаушысының ішінен келешекеке бой ұрып, артқы күнге анық ... ... сөз- ... ... Одан ... бәріміздің күмәнді, өте сенімсіз деп білемін"-деп жазды.
Тағдыр деген қызық, ... ... ... ма, әлде ... ... алда әлі талай ондаған жылдар бойы әдебиеттің ... тар ... ... ... ме ... ... ... қалай дәл келген десеңізші! Шындығында жетпіс жыл жасалған рухани көркем ... ... ... ... ... тұрған Мағжан шығармалары әлдеқайда шынайы, таза.
Ұлы Абайды қоспағанда, бұл тарихи ... ... ... ... ... эталоны, мөлдір бастауы дауға келеді. Поэманың оқиғасы қарапайым, тілі аса шұрайлы, қазақ топырағының исі аңқиды. Мағжанның ... ... ... ... көп ... айта ... ... "Баян" сынды поэмалар-Мағжанның нағыз өз тумасы, орыстан, басқадан жұқтырып алды деуге ... ... ... ... ... ... туралы" деген мақаласында. Бұл поэманың еркіндігі сол-ақын өзін еркін жырлатқысы келмеген ... ... ашық ... ... мол, кең ... желдей ескен ескі күндерін аңсайды.
Қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі
Сондықтан жаны ... ... ... ол ... ... ... ... тұратын бұл тарихи тақырыпқа жазылған дастанның архитектоникасы ажырамастай берік. Тегі жағынан ... түрі ... ... елін ... насихаттайтын поэманың басынан аяғына дейін мінсіз, баяндаулы оқиға желісі өң мен түстей тәтті, тартымды. өз намысын, ... ... ... ... ... көз ... көріп отырған әділдік мәрттігін Батыр Баян ешуақытта төмендетпеген. Сол үшін де ... ... ... ... ... оған деген көкірегіндегі лаулаған махаббат сезіміне мәрттігі мен ... ... ... жас ... ... ... Баян ... қып ерік берген,
сол үшін де, сүйегіме таңба түсірді деп туған үнісі Ноянды қуып жетіп, атып өлтіреді. Сол үшін де ... ... ... опат болады.
Поэманың көркемдігін көтеріп тұрған атрибуттардың бірі- оның мотивировкасының күштілігі, яки поэмадағы бір ... неге олай ... ... ... ... ... дәлелдеп тұрады. Баянның Абылай кеңесіне неге келмей қалғанын оның дәл сол кезде өз басынан өтіп жатқан оқиғалары дәлелдесе, ... ... ... ... де ... Ал Баянның жауға жалғыз шауып қаза болуын бұдан бұрынғы ... ... ... тұр. ... бәрі ... ... логикасының күштілігін көрсетеді. Кейбір қазақ поэмаларының әлсіз, сенімсіз болып келуі, осы мотивировкаға да байланысты. "Осылай ... ... ... ... ... ... алашқа аян" деген акромонограммның поэманың өн-бойында қайталанып отыруы (алтыс рет) да оқырманың Баянға ... ... оның ... білдірмей, дамытып отырады. Акромонограммның бірінші тармағы сол сәттегі Баян басынан өтіп жатқан оқиғаға орай өзгеріп отырады да, ... ... сол ... ... ... ... сара ... көзіне жас үйірердей көркем. Өзі де іштей ғашық, жүрегін өртеп жүрген аруды бейнесін ақын былай суреттейді:
Сол сұлу - сұлу екен ... ... ... бар ... ... ет, ... бет, тісі меруерт,
Сөздері су сылдырап құйылғандай
Тұтқын да болса сұлулығына ... ... ... ... алып ... Баянның намысын өртейді.Ішкі ынтықтық пен сырт көзге "Сүйегіме таңба салды" деген сезімдердің ара жігін аша алмай, көзіне қан ... Баян екі ... ... қуып ... ... ... есіп, желдей ұшып,
Түс ауа Жолдыөзекее жетіп қалды.
Көрмиық Жолдыөзектің даласында
Алыстан екі қараны көзі шалды.
...Алыстан екі қара көрді ... қара ... ... ... жоқ боп, ... шоқ боп, құр ... боп,
Сұңқардай сорғалаған келді Баян.
Ақын Баянның ішкі жан дүниесіндегі ала сапыранды сұмдықты дөп басады.Көзіне қан толып, қорамсаққа қол салған ... ... Ноян ... ... ... Ноян ер Баянға қарсы жүрді
Өртеген намыс, айдай ару, ыстық туысқандық сезім, ақкөз батырлық, аздап қорқыныш... Бәрі бір ... ... ... ... психологиялық көрініс жасайды.
Бір күлді балдырғандай Ноян бала,
Ашылған шешек жарып ... ... "Жас ... "Жан көке!"- деп сөз қатқанша", садағын қалды тартып ... ... ... ... ... ... жапанда "Жан көке!" деп шыңғырған кульминациялық тұсы оның көркемдігін көкке шығарып тұр.
Бұдан кейінгі Баянның ішкі аласапыран сезімін ... ... ... ... ... бекем будым неге?
Қозымды қас дұшпандай қудым неге?
Майысып Ноян қалқам, ерке марқам,
Қасқиып ... ... ... ... тас ... ... ата бір анадан тудым неге?-
деп зарлайды. Осындай риторикалық сұраулаарды ... ... ... қарама-қарсы пікір айтып:
Алашта ертеде өткен екі арыстан:
Ер Көкше, Ер Қосайдай ер бола ма?
Солардың нәсілінен ... ... ойын ... сар ... Ер Баянның жасық Ноян
Атадан азып туған дер бол ма?
Құл ... бір қыз үшін ... ... артық жер бола ма?- деген сияқты апофизиялық ... ... бәрі ... ... ... ... ... "Тілінің дәлдігі, ой-толғамдарының жаңалығы, суреттелген жайлардың айқындығы, сөз құрарлық иірімдерінің таңқаларлық жарасымы-осының бәрі жинақтала келе ... ... ... ... ... ... пен ... ерлікке толы поэма авторының өмірі де оның өз кейіпкері Батыр Баянның жан-дүниесімен ажырамас бірлікте. Өйткені "Оның творчествосының бір қырында, яғни ... ... бір ... ... ... ... және ... күйініш жатса, таразының екінші басында- романтикалық өршілдік, махаббат, сүйіспеншілік, арман, мақсат, үміт жатады.Көп қайғы-қасірет шеккен, азап пен уайым ... ... ақын осы ... ... ... ... ... шарпылған! Оның творчествосы да тарих тұңғиығын терең түсіну, болашақты ... ... ... ... көз ... ... терең толғаныстар заманының астан-кестен ала-сапыран жайымен астасып жатады".(М.Базарбаев)
Бұл жағынан алғанда ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі, оның жүріп өткен жолын бажайлауға мүмкіндік беретін өмір эпопеясы деуге болады. ... ... ... ... ... суреттелген қасиеттердің-ішкі тартыс, елін сүюшілік, оның қараңғылығына жан ашушылық, ... ... ... - бәрі де бар. ... нағыз шындықты жазды. 3881 нөмірлі істе көрсетілгендей 1938 жылғы ... ... ... ... ... сол кездегі ауа райын жасаушылар,жасыратын не бар, менің ұмтылысымды түсінгісі келмеді. Менің шындығым олардың ... ... ... мәлім" деп жауап берді.[8,13-15 б.]
Иә... Мағжан тағдыры. Қазақ ... ... ... ... ... ... оның өз кейіпкері Баянның тағдырымен үндес.
II ... Баян ... ... ... ... ... не оқиғасыз лирикалық поэма түрінде де берілген. Ұлттық тарихымыздың ... ақын ... ... ... ... ... бір сарынмен тоғысып отырады.
Ал, ақын идеялары қазақ еліне келген саяси өзгерістермен тығыз байланысты еді. XX ғасырдың басы қай қоғамды да ... ... ... бөлді. Бұл кезеңде әдебиетті де ашық та, өткір пікірталас күшейіп, бүкіл халықты таптық ... ... ... ... ... айналды. XX ғасырдың басындағы әлемдік мәселе-адам бостандығы Мағжан Мағжан шығармашылығының да негізгі проблемасы болып табылады. Өз тұсындағы қоғам құбылысының ... ... ақын ... ... ... ... ... тарихи тұлғаларға, көркем интерпретацияға жасау арқылы сомдалған. Автор өзінің эстетикалық принциптерін жүзеге асыру мақсатында көркем құралдарды ... ... және ... ... ... ... ... образдарда жалғыздық және өлім мотиві көрініс ... ... өз ... ... ... ... ... трагедиялық жаңа образ сомдаған. Ақын бас қаһарман Баянның саяси әлеуметік тұрғыдан батырлық образын, рухани-гуманистік тұрғыдан психологиялық ... ... ... ... болмысын ашқан. Тақырып поэмада мынандай жолмен ашылып, беріліп отырады:
Ол күндер аз ... пен ... ... мен қара ... ... ... алты алаштың Абылайдың
Астында ақ туының алысқан шақ.
Қазақтың батырлары бәрі қыран
Сонда да бір батыр жоқ Баяндай тап.
"Суреткер дүниетанымы алдымен шығармаға арқау етіп ... ... ... ... Яғни шығармашылық процесс жазушы өзге құбылыстар ішінен бір құбылысты таңдап ... ... ... Бұл ... өзге ... ... жазушы бағасының қорытындысы.Ал баға жазушы идеологиясының, көзқарасының саяси поэзиямсының көрінісі болып табылады. Бұл жөнінде Гете ... ... ... ... кіші ... кез-келген өнер шығармасында бәрі, тіпті ең соңғы бөлшегіне дейін түпкі ойға байланысты"
Құбылысты таңдау, бейнелеу олардың бір-бірімен байланысы және бағасы- ... бәрі ... ... ... ... іске асуын танытады"
Баянның батырлық іс-әрекеттерін сомдайтын ақын қолданысындағы көркемдік бейнелегіш құралдарды тізбектей жүйелесек былай ... ... "көп ... ... ел ... ... ... болат", "қандыбалақ батыр", " сорғалап сұңқардайын", " жолбарыста жалғыз ойнап", "аш ... ... көбе ... "тұлпар", "қайтпас алмас", "ер", "сұп-сұр болып", "арыстан", "түнерген қара бұлттай қара түн", "көкжал", "қыран".
Поэмадағы көркемдегіш құралдар ситуацияға қарай құбыла өзгеріп ... ... рең ... ... ... көркемдік құралдарды ойнатудағы суреткерлік шеберлігі образ қуаттылығына әкелсе, құрылымдық элеметтердің өзара байланысы шығарманың тақырыптық-идеялық ... ... ... Мысалы, мына жолдарда Баянның патриоттық тұлғасы сомдалады:
"Жау!" десе жатпайтұғын Батыр Баян,
...Бірін айт, бірін айт та, бас ... ... деп ... пе ... оны айт, мұны ... айт,
Ер Баян Алашының бетін жуған.
Ақынның негізгі тәсілдерінің бірі-қаһарман образына көпшілікке тән психологиялық ерекшеліктерді ... қою ... ашу. Бұл ... ... ақын ... жалғыздықты, бірде тұлғаның ерекше жаратылысын, енді бірде тобырлық сананы ашады. Мысалы:
Алайда Абылайдан сөз бомады,
Сондықтан бұғып, бықсып туды күбір.
...Күндеу ме, ... ... ... ... ... "Баян бала-ай".
Ақын Баян мінезінің батырлық қырын күрделі әрі жан-жақты қолданыстар ... ... ... Ал бас қаһарманның психологиялық сипатын ашу үшін таңдалған махаббат оқиғасы басты планның құрамдас бір бөлшегіне айналған. Ақын поэмада ... ... ... ... ... ... ...
Кәусердей татқан адам қалар көкбай,
Шын ер ғой батыр Баян алып қайтқан
Еліне сол сұлуды естен танбай, ... Баян жас ... алып ... ... ... ... ... екі көзін қанды балақ,
Ілмиген қоңыр қазды көңіл бөлген.
...Баламасын жас сұлудың білгеннен соң
Ер Баян ... қып ерік ... ар ... ... сеңмен.
Баянның адамға ерік бермес психологиялық ішкі иірім, эмоциялық күш "ғашықтық" қуатымен арпалысып, биологиялық сананы, яғни тән ... ... ... бір ... ... бөлініп, өзді-өзі арпалысуы жауға шапқан ерлігінен асып түспесе де, соған пара-пар. Ғашық қызын ... ... ... ... не тең етіп ... ... ... өз олжасы етіп беру арқылы ақын батырдың ұстамдығын, әділеттігін, ең бастысы, зорықшыл жауыз емес, мәрт жаратылыс екендігін аша ... ... сұлу ... ... жан ... ... да сыр шығармай батыр Баян,
Жастық қып жанын естен тандырмаған.
Осылай іштен күйген батыр Баян,
Баянның батырлығы Алашқа аян...
Бұл көрініс батыр психолггиясының ерік-жігер ... ... ... Баян ... әйелге деген табиғи құштарлық сезімді парасаттылыққа бағындырады. Мысалға, Баянның сол қыз деген де жанбаған жаны қалмаған", ... іші ... енді ... "Баян сонда да жастық жасап жанын естен тандырмаған", яғни тәні ғана емес, жаны да ... етіп ... ... бас ... сыр мінез Баян сонда да "сыр шашпаған". Бұл оқиғадағы ең жоғарғы саты Баянның қызға "ер" көңілмен "қарындас" деп ерік ... осы ар мен ... ... ... ... Жалпы ақын теңеулері жалаң түрден гөрі адами мүмкіншіліктен шыққан асау, мазмұнды, астарлы болып келеді. Осы ой ... ... ... ... ... Осыдан келіп поэмадағы драмалық ширығу, трагедиялық шешім негіз алып ... ... ... отты ... ... едім ... Алаш тәмам.
Сындырдым аз ғана Уақ елім белін,
Елімнен кетіп елді қайдан табам?
Жейтұғын өз күшігін ... ... ... ағат ... ... ... Алаш баласына,
Ер дер ме енді мені Абылай ... қу ... ... ... көк ... ... ... бал, балауса тал жас сұлуды
Көр болғыр, екі көзім, көрдің неге?
Садақтан жүрегінен ... ... ... сап ... ... баса ... ... жынын
Есалаң жүрекке ерік бердім неге?
Ақын поэмада Баян жан-дүниесінің жұмбақ сырын, ... ... ... ... ... ашады. Бұл жерде сананың қызметі өте күрделі, түпсана (Ш.Елеукенов термині) адам ... ... ... ... ... ... бірі ретінде дәлелденген.
Ақын махаббат трагедиясы арқылы Баян ғашықтығының күрделі табиғатын ашқан. Және ... ... ... ... ... ... өзіне тікелей өмір фактілері мен құбылыстарын жинақтаумен бағалы. Шығармадағы оқиғалардың іске асуынан біз нақты өмірдің өз заңдылықтарын ... ал ... ... ... ... өмір процестерін бақылаймыз.
"Батыр Баян" поэмасындағы махаббат оқиғасының жалпы фабуласы: өлтіруге көзі ... жау ... Баян ... әкеліп, ерік береді. Бүлдіршін жас Ноян қызға ғашық болып, "сұм" сұлудың арбауымен "жау" еліне ... ... ... мен ел ... ... ... Баян екі жасты құрбан етеді.Мысалы:
Жауының бір жорықта бір сұлуын
Ер Баян алып қайтқан артына ... алып ... сол ... ... ... он төрт жаста-ақ.
Сол сұлу сұлу екен, атқан таңдай,
Бір ... бар ... ... ет, ... бет, тісі ... су сылдырлап құйылғандай.
Бір улап көзқарасы, бір айнытқан,
Жұлдыздай ... ... ... ... ... ... ... ақын ауыз әдебиеті элементтерін қолданумен қатар, өзіндік жаңа қолданыстар жасаған. Мысалы: "бір улап, біір айнытқан" көзқарас "сұм" сөзімен ... яғни ақын сұлу ... ... ... ... ... ... берсе, "сөнбей-жанбай" тіркесі салқын қанды, бірқалыпты, парасаттылықты, "жұлдыздай еркелеуі" теңеуі арқылы қол жеткізбестей ... ... ... ... ... поэмада қалмақ қызының патриоттық сезімі де аса терең:
Қалмақтың қайсар қызы қайрылмаған,
Болаттай жосу білмей, мойырылмаған.
Жап-жас қыз ... мол сыр ... ... ... қайғырмаған.
Алаштың аруы боп кетсе дағы,
Жанымен өз жұртынан айырылмаған.
Көріп отырғанымыздай поэмада патриотизм екі ... ... ... ... да, ... жау елі ... ... қалмақ қыздың еліне деген махаббаты, антқа деген адалдығы. Мысалы:
Адасқан аққу құстай мен бір пақыр,
Арқаның аруы боп жүрсем ... ... өске ... ... ... ... күнім,
Барқыттай белес-белес белім жатыр.
Айбынды арыстандай құмды кезген,
Күңіреніп ... ... елім ... бел, ... ... ... адыра,
Ата-анам-айым менен күнім жатыр.
...Ата-анам жылап-зарлап қалған еді,
Сорлы санам көкірегін көкке сауып,
Қан жылап, менен бір ант алған еді,
Ол анты:"Елдің шетін, анаң ... ... ... ерге ... ... ... жерін қазақ жерінен кем суреттемейді, жау өкілінің жандүниесін де Баян қайғысынан кем ашпайды. Яғни ақын ... өнер ... ... рең ... мазмұнсыз жалаң патриотизм, дөрекі ұлтшылдық секілді солақай бағыт ұстанбаған. Ал қалмақ қызының антқа деген ... ... ... ... ... "сұм" ... астарланған. М.Жұмабаев қалмақ қызы образы арқылы орыс әдебиетінде кеңінен орын алған "тұтқын көңіл" образын қазақ әдебиетіне енгізді. Бұл XX ... ... ... ... эстетикалық сананың жемісі. Ақынның "қол емес, қызыл тілім кісендеулі", "сұм өмір абақты ғой саналыға" "мен ... деп ... ... осы концепцияның ішкі сырын ашады. М.Жұмабаев поэмаларының өн ... ... ... бұл ... ... ... ... теориялық термин болып қалыптаспаса да, қоғамдық санада, жазушылар танымында айқын орын алды. Бұл әсіресе, ... ... ашық ... берілген. Ақынның "Батыр Баян" поэмасындағы "тұтқын көңіл" образының ішкі концепциясы қалмақ қызының өз еліне деген ... "сұм" ... де ... ... ... ... ... қыздың өз жүрегіне ғана ұрық сеуіп, іштей дамиды. Осы ішкі психологиялық өрбудің шебер шешімі арқылы ақын ... ... ... дамытып, поэма оқиғасын шарықтау шегіне бір-ақ көтереді. Ал бауыры мен сүйген қызын құрбан ... ... ... Баян ... ... ... ... образы мен масштабта ашыла түскен. Бұл жерде лажсыздық, ... ... ... тіпті белгілі бір мемлекеттік шекара арқылы да ... / Бұл ... ... ... ... ... поэмасында алдыңғы планда көрінген/. Анасының антын ұстанған сұм сұлуға, В.Г.Белинский көрсеткендей, космополиттік ... ... ... өз елінің патриоты екені сөзсіз. Яғни Мағжан қолданысындағы "сұм" сөзі ... ... ... ... ... де, "арам"сөзімен де астаса алады. Мағжан шеберлігі "сұм" сөзінің екі мағынасын да тура түрде қолданған. Мысалы:
...Жанымен өз ... ... сұлу ... ... да жап-жас Ноян, сұм сұлу қыз,
Көп заман жүрді бірақ көз де ... сыр ... сұм ... ... бола бастар күлкі кермек.
"Тұтқын көңіл" образы С.Сейфуллин "Көкшетау" ... ... ... ... Ж.Аймауытовтың "Ақбілек" шығарасындағы "тұтқын көңіл" образы зорлықпен жау ... ... он төрт ... ... ... тағдыры арқылы бейнеленеді. Екі оқиға да таза көркемдік ойдан құралған. Ж.Аймауытов кейіпкері Ақбілек іс-әрекеті арқылы адам жанын ашуда шынайылық ... ... ... қызы ... ... ... жалпы поэтикалық жүйесіне лайықтап жинақталған образ түрінде ... ... қара мұрт ... ... да әйел мен еркек бойындағы биологиялық тартылысты табиғи ... ... ... күші қуаттырақ, ол барлық уақытта ақылға бағынбайды. Баян қылығы-мұсылмандық, парасаттылық, ұстамдылық және қазақ халқына тән салқынқанды ... ... т.б. ... ... ... мәрт тұлғаның болмысын танытады. Әйтсе де осы сезімнің қызғанышқа айналып садақтан жебе болып тартылуы Мағжанның психолгиялық ... ... ... ... махаббат драмасының басты кейіпкерінің бірі Ноян-еркіндік символы.Мысалы:
...Баянның інісі бар он бе ... ... бала ... бар ... ... асау ... ... қан.
Келгенде-ақ сұлудың бір қарауынан
Ноянның жүрегінде ұшқын туған.
Сол ұшқын өртке айналып жап-жас Ноян,
Алысып жүрегімен, аласұрған.
...Жас Ноян қызды көріп от боп ... ... ... шоқ боп ... мен ... жұлдызды тұман басып,
Бір қыздан басқа нәрсе жоқ боп кетті,
Келді де қызға жалын сөздерімен,
Шығарды жан ұшырып іштегі ... ... бір ... бір елжіреп,
Біресе жас баладай жасын төкті..
Сонымен қатар Ноян бейнесі өзіне жастық, ... ... да ... ... ... ақын ... көркем құралдар жиынтығы Ноян мінезінің жалпы сипатын ашқан: "Он бес жас", "бала бөлтірік", "ақылы білегінде", "билеген асау жүрек, қайнаған қан", ... "от", ... ... шоқ", ... "жан ... ... "күю, ... елжіреу, жасын төгу". Сонымен бірге әйел затына деген махаббат сезімінің он бес жастағы психологиядлық ... ... мен көк, ай ... ... ... қыздан басқа нәрсе жоқ боп кетті...
Бүкіл эмоциялық құбылыстарды тізбектей келіп, ақын Ноянның жай-күйін екі ... ... ... Себебі, Ноянның ғана емес, барлық "он бес жастың ақылы білегінде", санды, яғни жас мөлшерін, ақын психологиялық ... ... ... ... ... Яғни он бес жастың сезімі ерке, тентек, еркін тосқауыл шекараны білмейтін балаң құбылыс. Тәуелсіз таза ... Осы ... Ноян ... мен Баян ... ара қашықтығы, сүю формалары айқын көрінеді. Идеологияландырылған сана иесі Баян сезімінің салмақтылығы, ... және ... ... ... тұлғасына лайық болып келеді де, ал Ноян сезіміндегі ... он бес ... ... ашып тұр. Ноян ... қыз сезіміне жалғасып махаббат образына ұласқан:
...Жастықта жалынданып сүйген қандай!
Баладай ... ... ... ... ... өлгендей боп,
Қайғырып күлден кебін киген қандай!
Кеудеңе жан кірмей ме көзің шалса,
Өмірің жаңа ағарып атқан таңдай.
Кеудеңді қасиетті сәуле кернеп,
Жүрегің сол минутта ... ... ... ... ... өмір ... ... махаббат образын сомдау тәсілі ақынның махаббат лирикссына тән ерекшеліктерді танытады. М.Жұмабаев-әдебиет тарихында стильі бай, әрі ... ... Оның ... ... мен романтикалық поэмаларындағы сөз қолданысы, эстетикалық талғамы, бейнелеу шеберліктері жақын болып келеді. "Батыр Баян"поэмасында сюжеттік-композициялық құрылымына байланысты жаңа ... ақын ... ... ... ... ... өмір шындығын танып білу, сезіну қабілетін, бейнелеу шеберлігін, өзіндік суреткерлік ... ... ... ... ... ... Көркемдік стиль жазушының өмірлік тәжірибесі негізінде, оның суреткерлік талантының табиғатына сәйкес қалыптасып, дамиды.Жазушының стильі дегенде, біз оның өмір ... ... тани ... ... ... ... ... ой толғап, бейнелеп айту-міне, осындай маңызды сипаттар танытатын, басқаға ... ... ... дара ... айтамыз.
...Мас болып дене түгіл жаны елжіреп,
...Сонда да кейбір кезде ақ бетіне, ... ... ... еді ... ... ... алтын күн нұрынан сәуле бермек, ... ... ... ... өзі сүйген отты жүрек
Оятпақ тас болса да зарлап тербеп.
...Аулақта сүйіскен жан ұшыраса,
Еріксіз тамырларға у тарай ма?!
Өртемей оттты ... ... па ... сұлу қыз да ... бетті,
Қыз сонда: "Ноян бауырым-кебем!"-деді,
"Мен сенің сүйгеніңе сенем",-деді,
Сүйемін мен де сені, тәңірі ... ... ... ... ... ... жанды құбылысқа айнала бастаған махаббат образы енді екі ... ... ... ... ... ... құралдары романтикалық жүйеге қызмет еткен.Мысалы:"дене түгілі жан мас" ... ақын ... ... мен ... ... зат түрінде қарау, яғни құбылысқа философиялық қырынан келу бар; ... ... ол да ақын ... ... ... ... метафоралық эпитет:
...Айға алтын күн нұрынан сәуле бермек,
Шалқыған махаббат от аспанға өрлеп...
"отты ... "у" т.б. ... ... ... жүйелі образ қалыптастырған, "у" сөзін құбылта қолдану әдісі ақын поэмаларына да ешкімге ұқсамайтын ерекшелік берген; ... ... "тас" ... жаңа ... ... "Қойлыбай" поэмасында "тас боп қатты" тіркесінің мағынасы заман ескерткішіне меңзесе, "Батыр Баян" поэмасында "оятпақ тас болса да ... ... ... "тас" адам ... ... салқындылығына, мінез қаттылығына меңзеп тұр; Сонымен бірге эмоциялық сипаты басым, қызу қанды сөздер ақын ... ... ... ... сөз ... ... ерекшелігіне айналған: "өртену", "отты жүрек", "жан беру", "у", "өлім" т.б.
Поэмадағы махаббат образының "сұм" ... ... / яғни ... ... өз ... ... ... білген "тұтқын көңілдің" ішкі есебімен астарлас/ екінші бір мәні, яғни астары, мына жолдарда берілген.Мысалы:
... ... ... ... қалауым бар",-
Деді де сұлу ойға тереңдеді.
...Мен сорлы көргеннен-ақ сүйген ... ауыр дерт ... ... ... ... ... ... берік болмай ма?
Қаны бір ел еді ғой ... ... да бір ... ... жұрт ... ... сұлу сыбырлады сиқыр сөзін,
Толтырып меруерттей жасқа көзін,
"Шыдышы, ... ... ... тұрып жалын жүзін.
Жас Ноян жас қанына тұншыққан соң,
Ұмытпай тұрсын қалай өзі-өзін!...
Бұнда махаббатқа сауға сұрау, әлеуметтік ... ... және ... ... концепцияға құру бар да, Ноянша "жас қанына тұншығып, өзі-өзін ұмыту" жоқ. Мағжан бір махаббатқа екі сипат берген, басына күн ... ... ... ... туындаған махаббат және тәуелді, еріксіз мәжбүр "тұтқын ... ... ... ішкі ... ... бет ... эмоциялық құбылыстармен байланыстыруы нанымды шыққан.
...Сұлудың сырға толы торғын беті-ай,
Бетінде ешбір толқын ... ... жас ... сұлу жылап тұрып күлімдеді...
Бір сәтте сырға толып, әрі жылап, әрі ... сұлу ... ... ... портреті. Қыз портреті "ойға тереңдеуі", "сиқыр сөзі", "меруерттей жас", "күю", "жалын жүз" секілді ... ... ... ... Яғни ... ... жеке ... түрінде ашқан. Бұл тұрғыдан келсек,Ноян мен қалмақ ... ... ... ... ... яғни конфликт туғызушы образдар ретінде қарастыруға да болады.
М.Жұмабаев шығармашылығының тағы бір ... ... ... ... ... ... көріністері ақын поэмаларында образдың жан-дүниесін ашушы компонент немесе оқиғаға ... рең ... ... ... ... ... Мағжанда образ жан-дүниесі мен табиғат көрінісі бірігіп, кейде табиғат образы қаһарман жай-күйінің тура мағынасындағы көрінісіне ... ... екі ... ... ... тұстағы табиғат көрінісін бақыласақ:
...Сиқырлы гүлге оранған жібек майда,
Сылдырлап сылқ-сылқ күлген терең сайда.
Ерке өзен жанын өртеп,нармен ... ақ ... ... ... ... ... сиқырлы, жанды табиғат Мағжан талантының жемісі. Сонымен бірге, ақын махаббат трагедиясына Жолдыөзек оқиғасын пайдалану арқылы ... ... ... ... ... ... мен құтсыз жер тарихы шебер байланыстырылған:
...Ажығай қоныс салған Жолдыөзекке,
Құнарсыз,ащы татыр сорлы өзекке.
Жолды өзек-жолсыз өзек, құтсыз,отсыз,
Алдымен жау да салған қолды ... ... , көп ... ... жасы Атығайдың толды өзекке.
Алаштың Асан Қайғы данышпаны
Кетпеген "Қанды өзек" деп тіпті текке.
Ежелден құт ... ... ... бір іс ... сол ... бірінші шешім / екі жас өлімі немесе Баян трагедиясының басталуы/ шарықтау шегіне ширығып жеткен. Бұл поэмадағы суреткердің логикалық ой ... ... ақын ... ... ... ... бірі болып табылады. Дәл осы шешім арқылы ақын Баян образының пендеуй тірліктегі реалды болмысын немесе әлеуметтік-тұрмыстық қырынан ... ... үйде ... екен Баян ... ... ... жас ... үйде жалғыз қалып Баян енді,
Жаралы жолбарыстай күңіренді.
Қорғасын миын, ойын төмен басып,
Ақылға алғыр құстай ашу ... ... түс ... бар ... ... қанды өзіне жинай берді.
Ақырда ашу ерді билеп кетіп,
Жалп етіп сөнген ... ақыл ... ... тұрып батыр Баян,
Боз үйден оқ жыландай шыға келді.
...Кілегей қара бұлттай төнді Баян,
Ой жоқ боп, жүрек шоқ боп,құр ... ... ... қаны ... өз бауырын,
Танымай қалғандай да болды Баян.
Көрсе де дауыл гүлді-басылмады,
Ер Баян арыстандай жаны ... кісі ... ... ... ... ... бір ... кедергіге ұшырасақ, біздің жанымызда ашу сезімі пайда болады. Ашу сезімі адамда бір ... ... ғана ... Ашу ең ... ... ... ... жеткенде, адам ақылының айырылып, не істегенін білмейді.
Автор ... Баян ... ... ашуға қызғаныш сезімін үстемелей отырып, саяси мазмұнмен астарлайды.Ақын Баянның алай-дүлей жан-дүниесінің психолгиялық қырын дәл тауып, нақты ... ... ... ... да психологиялық жүйемен тізбектеле дамыған, мысалы: "керілген күнге еркелеп жас ... ... ... ... ... ... ашу ... "бір көксұр түс енгізіп бар денеге, сұм ... ... ... ... ... "жал етіп ... шамдай ақыл өлді", "оқ жыландай", "кілегей қара бұлтай төнді", "ой жоқ, жүрек жоқ құр екпін", "сұңқардай сорғалаған", ... ... ... жаны ... ... ... ... ерік беруі немесе игере алмауы, адамның осалдығы табиғи тұрғыдан нанымды. Егер ақынның педагогика саласында зерттеу еңбек жазғанын ... бұл ... ... ... ... ... ... ашудан туындаған. Өйткені, ақыл-сана дами келе пайда болатын қондырма күш, ашу, ... адам ... ... ... ... ... ... күш екендігі белгілі. Әдетте қызу қанды сезім қуатылығынан күш алған ашудың адам ... ... ырық ... ... ... оқыс оқиғаға әкеледі. Бұл мінездегі, жалпы адам табиғатындағы тепе-теңдіктің жойылуын көрсетеді. Дәл осы құбылыс суреткер поэмасында көркемдік шешім, ал ... ... ... осы ... жасаушы компоненттер түрінде қолданылған.
Ақын стиліндегі диалог беру әдісі де қызықты әрі ... ... ие ... ... бастап: "Баян-айым, бір масқара іс
Өткен түн болып қапты...",-деп шұбартып,
Жаудырды екі жасқа нәлет-қарғыс,
Алай жас Ноянды ақтай сөйлеп,
Дей берді: "Қылды-ау ... ... қар ... Баян ... ... деді бірақ:
"Жарайды... Бар, ақсақал, ойланармыз"...
Осы сәттен басталғагн ... ашу, ... ... ... ... трагедиялық жағдайға жеткізген.
"Трагедиялық жағдай қаһарманның ұмтылған мақсатына жететін жолын әр түрлі тосқауылдармен бөгеп, оны тұйыққа тірелтіп ... ... ... алып ... ... қоғамдавғы қарама-қарсы топтардың, жеке адамдардың талас-тартысы әлеуметтік өмірдің қайшылықтарымен тамырлас келіп,дәуірдәі, заманның ... ... ... ... ақын ... алаш ... ... азаматтық махаббатын, қызға деген махаббатын, інісіне деген ... ... ... ... ... ... ... лайықтай елге деген патриоттық сезімін алдынғы планға шығарады. Туысқандық, ғашықтық сезімдер азаматтық ар-намыс алдында, соған қызмет етуші болып қана ... ... ... ... махаббатына кедергі болған Баян ашуына себеп етіп келтірген саяси-әлеуметтік дәлеліне өзі де күмәнданады. Адам ел намысы үшін сүйгенін, ... ... ... ете ала ма? Өз ... өзі ... "сорлы" Баянның қылған іс-әрекетінің де негізгі себебі қызғаныш және сол қызғаныштан туған ашу емес пе ... ... ... кел көз ... Ай мен ... ... ... бенен
Түнерген қара бұлттай қара түнді...
М.Жұмабаев поэмалары жаңа мағынадағы контрастық қолданыстарға бай. Ақын мысалды табиғаттың, өмірдің өзінен алған. Мысалы: ... мен гүл" - бірі ... бірі ... бірі ... күш, бірі ... ... Ақын Баян мен Ноянды дүлей күш- дауыл мен нәзіктік символы-гүлге теңеу арқылы керемет контрастылық сурет жасайды. "Ай мен Күн" - екі ... сұлу ... ... бір ауыз ... ... Бұл сурет одан әрі "күміс күлген күндіз" бен "түнерген қара түн" болып дамиды.
....Ашулы ағасын ... ... ... атып ... ... шуы ... боп естімеді
"Жан көке, аға!"-деген сөзді Баян...
Бұл жерде, тұтқын қыз бен Ноян-романтикалық образдар. "Романтикалық образдар негізінде қиял ... ... ... болған не бар деректен гөрі өмірде әзірше жоқ, бірақ ... ... ... ... ... ... кемеліне келген шағындағы образ қанатты қиялшылдықтан гөрі, шынайы шыншылдықпен тығыз байланысты. Сөйтсе де қанатты қиял жоқ ... ... ... ... қиялынан туындаған образ. Ноян махаббтының өмірдегі реалды көрінісі-ол Мағжанның өз махаббаты.Мағжан махаббаты образды түрде ... ... ... Ақын ... ... да ... ... балап, өліп-өшіп сүюмен айрықша... Бір сөзбен Ноянның жас қанына тұншыққан еркін де сұлу махаббаты-Мағжанның махаббаты. Бұл қырынан келсек, Ноян Баяннан ... ... ... ... келді. Еркін,ерке түрде сүйді. Романтикалық өліммен өлді. Ақынның жаны қалаған өлім образы да Ноянға телінген. ... ... ... ... ... ... дәлелденіп берілген. Ал:
Жүректер атып ыршып шыққан қанмен
Жалғыз-ақ "Аһ" десті де, "жаным!" ... қара ... ... ... екі ... ... ішті,-
деген жолдарда ақын суретшілік қабілетпен қиялындағы көріністі сөз өнеріне көшірген. Осы суретті Мағжан майдан ... ... де ... Тіршілікті дәл көшіру сурет өнерінің ең биік эстетикалық талабына жатса, Мағжан да ... ... ... Бір ... қасиетін екінші өнерге мінсіз аудару автордың ғажап суреткерлік талантының дәлелі.
Поэмдағы бас қаһарман Баян ... ... ... ... ... келеді.Мысалы:
"...Қозымды қас дұшпандай қудым неге?
Майысып Ноян қалқам, ерке марқам,
Қасқайып қарсы алдымда тұрдың неге? ... тас ... ...
Бір ата, бір анадан тудық неге?
Салдырап шіріп қалғыр саусақтарым,
Қанымен өз қозымның жудым ... екі ... ... ішіп уын удың ... ... Көл бол, жасым!Өртен, ішім!
Алдымда айнам жатыр бөбек пішін.
...Сорлы ағаң атып жығып өз інісін,
Иіскейді енді ... ... ... жоқ...әлде...өлтірдім бе
Інімді алты Алаштың намысы үшін?!
...Дариға жұбанамын, жел ... сұм ... бұл ... мені ... ... ... ... сұр жыландай жаным жеген,
Өз бауыры, өз сүйгенін өзі өлтірген.
Болар ма:сірә сорлы адам ... ... деп ... ... кетпедім ғой, қозым сенен.
Ел беті енді маған болсын арам,
Алашым, аттанамын, жауыңда өлем!"-
Деп зарлап, күңіренді жаралы ер,
Айырылған екі ... ... ... ... Баян ... да, ... та емес, ашумен ағат іс қылған "бақытсыз сорлы" пенденің образына енеді. Мысалы, қайғыдан есеңгіреген Баянның есі бірде сөніп, ... ... ... ... ... ... кейіпке түседі: "жансыз жату", "тұңғиық көмескі ой", "қара тастай қату" т.б.Поэмада қазақ жоқтауының көркемдік мәні ашылған. Ақын лирикалық ... ... ... ... ... ... т.б. ... әдістер арқылы Баян жанының трагедиясын жан-жақты түрде терең ашқан. "Трагедиялық образ-ескі мен жаңа, адам мен қоғам, адамдық пен ... ... ... күрестен, бітіспес тартыстан, қайшылықтан, адам жеңі болмас ауыр азапты жайларды әдеби шығармада терең және ... ... ... ... ... ... көбіне өліммен аяқталып отырады. Өйткені оның айқасқан жауы өзінен күшті, әлеуметтік қиянат адам еркінен тыс үлкен трагедиялық күрес те әр ... Биік ... ... ... мерт ... ... жерлемек боландай, ашық мәрттікке бағады немесе адамдық ... ... ... ... ... таңдайды"
....Шомылып қанды ыстық көз жасына,
Біраздан мінді атына батыр Баян.
Сиынып бір жаратқан алласына,
Жолбарыс жортып кетті ... ... ... ... ... ... бұлт, бұлт шаңға айналған соң,
Атаған ерлер жолын деп: "Шаңды жол"...
Ақын Баянның жеке бас ... ... рең беру ... ... ... алып шығады:
...Алты Алаш Абылайдай арғымағын
Алаштың аруағына пар қылатын.
Бетіне Абылайдай ардагердің
Келуді алты Алашқа ар қылатын.
Бетіне келген ... ... ... ... ... жар ... ... естіп кәриялар.
Ішінен ерін аяп; "А,шырағым!"-
Десті де күрсінісіп, кесіп қойды:
"Қайтад,-деп,-осы жолы Баян бағың"...
Бұл жолдарда "киелі Абылай" және қариялар ... ... ... ... ... ырым ... ... арқылы бой көрсететін наным-сенім, дәстүр көріністері Баян трагедиясының шешіміне ... Осы хан мен ... ... конфликт арқылы ақын, қоғамдағы дара тұлға мен тобырлық сана арақатынасын ашады:
....Қалың топ тым-тырыс боп тұрған шақта
Дегендей:"Ерік неде, біздер ... ғана ... ылғи ... топ хан ашуын байқаған соң,
Ағытты:"Әрине!"-деп, сөздің бөзін...
Баян образын поэма боы жүйелей келіп, ақын көркем шешімде ... Баян ... ... ... қырынан жиақтау үшін ақын таңдап алған объект-майдан даласы. Мысалы, мына бір жолға:
...Жып-жылы адам қаны бүлкіл қағып...
майдан даласының бүкіл ... сиып ... ... ... ... ... жолда Баян батырлығы ішкі сезім-өжеттікпен астасып, ... ... ... алып тұр. ... бірге Мағжан:
...Екі көзі екі қызыл шоқ боп кеткен,
Аузынан көбік болып бұрқырап қан,-
деген ... ... ... ... ...
... ... ... өтті, құлап түсті,-
деген жолдағы "уақыт" сөзінің эпикалық мәні кең. Кеңістікті жайлаған өмір мен ... яғни екі ... ... және Баян ... өтіп бара ... дәуренді белгілейді. Ақынның Баян трагедиясы поэма шешімінде күрделене түседі. Мысалы:
...Жан беріп жазғаным ғой жан жарасын
Кетсе де жаннан жара, қан ... ... ... да ... басым.
батыр туған Баян Алаш жауымен арпалысып майдан даласында өледі. Ал ... ... ... ... та өткір уәж айту, бұндай өлімнің батыр да ақылды адамға тән ... ... ... ... ... ... ... жан берген соң алты Алашым!... ... ... ... тірліктегі жан-күйі патриоттық тұлғасына қатыссыз. Бас қаһарманның бағы қайтқан батыр, інісін, сүйген ... өз ... ... ... ... ... ортасында мүрдесі көмусіз, жоқтаусыз қалған бейнелері жинақталып келіп, Баянның трагедиялық образ тұтастығын сомдаған. "Батыр Баян" ... ... ... ... ... деталь ретінде алынған махаббат оқиғасы романтикалық сарында құрылды дегенмен де, ... ... ... ... жерге деген сағынышты аңсауымен астарланған трагедисы, патриотизмі Баян ... ... ... деп ... ... ... эпикалық құлашы, адам образын жасау шеберлігі.
Асыл сөз шебері, парасаты биік ақын ... ... ... өшпестей із қалдырып, халқының арасында зор беделге ие ... асыл ... ұлы ... ... өз ... ... үнемі іздеумен өткен, бар білген-түйгенін соған сарп еткен суреткер. Оның туындыларының бір қырында қайғы-қасірет, ... ... ... ... ... ... ... романтикалық өршілдік, үміт, арман, махаббат жатады. Сол туындыларының бірі жоғарыда сөз болған-"Батыр Баян" поэмасы болатын.
"Батыр баян" поэмасының ... ... ... пен қалмақ арасындағы жаугершілік заман жайы, идеясы-отаншылдық, елін сүю және жатқа ұрпақ ... ... ... ... ... махаббат тақырыбы алынғанымен патриоттық рухтан аспай қалады. Мағжан күйіне бастап жырлап, Абайшылап айтқанда ... ... ... ... ... ... ... Баян" поэмасы тамаша толғаныстың үлгісі.Батырлық та,ерлік те, сүйіспеншілік пен бауырмалдық ,намыс бәрі, бәрі де бір жерде тоғысқан.
XVIII ... ... ... ел ... сынға түскен ең бір елеулі кезең.Көз алдыңа 1723-1726 жылдар аралығы ... ... ... ... алқакөл сұлама". Еңсесін көтере алмай жатқан ел, өмір бойы азап пен ... ... ... ... ... ... өмір ... кезеңдері... Бұл ата-мекенді жат жерлік басқыншылардан аза ету жолындағы Абылай хан, Бөгенбай, Қабанбай сынды батырларымыздың бастауымен ұлан ғайыр елді ... ... ерен ... ... ... енді ... өшпестей қашалған кезең.
XX ғасыр басындағы қазақ поэзиясының поэма ... ... ... ... ... кең ... алысқа шапса алқынбас хас жүйрік ақындардың бірі-Мағжан Жұмабаев болатын.
Сондықтан ақын шығармашылығының белгілі бір шоқтығы болып есептелетін ... те ... ... поэмасы-"Батыр Баян" Бұл поэманы көз алмастан бастан аяқ оқып шығып, ондағы шағын ... ... ... адам ... ... ... тіл шеберлігіне, уақиғаны тарихпен байланыстыра білуіне, адам образын берудегі сан қырлы теңеулеріне, тіл жеткісіз шебер берілген психолгиялық жағына да, ... ... да ... ... ... ... ... жайында Ш.Елеукенов:М.Жұмабаевты жаңа бір қырынан көрсеткен поэма "Батыр Баян". Бұл поэма ақын творчествосының екінші кезеңіне ... ... ... ... ... ... табысы аталған "Батыр Баян" әлі күнге дейін оның омырауындағы ... ... ... ... ... зергер барын салған. Мұнда ішкі сыр-сезім барынша ақтарылған, бар сипатымен көрінген. Жан сезіміне тіл ... ... деп ... де; ... ... тарихи тақырыпқа жазылған сияқты. Қаһармандары қазақ еліне белгілі қайраткерлер: Абылай, Батыр Баян, тағы басқа белгілі ... ... бұл ... бергі жағы. Шынында, "Батыр Батыр" тарихи поэма емес, тарих материалына сүйненген лирикалық поэма, сол ... ... ... ... ... әсер беріп, жүрегінде қалатыны-махаббат пен борыш екеуінің шендескен жерінен туындаған трагедия.
"Батыр баян"- шоқтығы биік шығарма. Бұл ... ... ... сөз да, отан ... борыш хақындағы эпикалық жыры да, әділеттілік үшін жанын пида еткен жанның биік ... ... ... [10,38 ... ... оқиғалар Баян төңірегіне топтастырыла келіп,бұдан ақынның қазақ батырының ерлік ісін Баян бейнесі арқылы көрсетпек ... ... Ақын ... ... ел ... ... айналасында немесе ойдан, өз қиялынан ғана өрбітпей, тарихи деректерді де өте ұтымды пайдалана ... ... ... ... өз ойлары мен ішкі сезім дүниесін де поэма ... ... ... ... ... ... оқиғаның ел аузында сақталған деректерін, тарихи мәліметерді жинақтап, өте шеберлікпен сол кездің, сол дәуірдің есте ... ... кең ... ... ... ... дерек дегенде, М.Жұмабаев "Шығармалар" жинағын құрастырушылар: "Батыр Баян" поэмасы Ш.Уалихановтың 1904 жылғы шығармалар жинағына ... ... мен ... бар дей ... ... ... бұлардағы айырмашылықтар жөнінде де айтылады. Мақалада Ноян туралы айтылмайды, (кейбір ... ... Ноян мен ... ... ... ... тарихта болмағанға ұқсайды), поэмада Баян қалмақты жүз жігітпен қуса, мақалада мың жігітпен деелінген, мақалада Баян соғыста өлмейді, уланған су ішіп ... ... ... ... ... қаза ... басқа бір ұрыста апат болады... деп келеді де поэма ақын қиялының өзіндік ... ... деп ... ... Поэма 1989 жылы жинаққа енген" деп аяқтайды. [11.217]
Осы түсінікті оқи отырып тарихта ... Баян да Ноян мен ... қызы ... деп ... та ... тереңінен оқып, зерттеудің арқасында біз ақынның қиялы емес, ол шындық, ... бар ... көз ... ... ... ... Баян да, Ноянда өмірде жасап, тарихта болған адам. Мағжан осы кейіпкерлерінің образын жасауда тарихи ... пен ... ... ... білдірмей, жымдастырып үйлесімді түрде келтірген. Бұл дәрежеде М.Жұмабаевтың тереңнен толғанып, философиялық ойлары, нәзік сезіммен парасатты жырға ... ... ... де ... ... ...
Сонымен батыр Баян да Ноянда тарихта болған, жасаған ... мына бір ... көз ... ... Ерік Асқаров "Дауа" газетінің №11 санында мынандай тарихи дәйекті ұсынған екен. Онда:- "Ақынның әжесі-Баянның немере қызы. Баян ұрпақтары оларға ... Шоға ... ... ... ... ... қоныстас. Есентаңрықтың басты адамы, Мағжанның әкесі-Бәкең (Бекмағамбет) Келтесор болыстығына таласқанда әлді қарсыласы-Баянның шөбересі Басшығұр болған.Бала Мағжан-Баянның ақылды немересі әділдігімен аты ... ... ... ... ... ... ... батасын алған. Байтоқадан да басқа сөз дарыған шешен, ақын-жыраулар Батыр Баян жайлы әңгімені ... ... ... сіңірген. Осының бәрі жас ақынның көкіргеніне батырдың бейнесін ... ... ... жас ... бұл ... дұрыстығын Ғалым Б.Қанарбаева өзінің 1994 жылы жазған кандидаттық диссертациясына былайша анықтайды: "Ұрпақтардың айтуында, Баян батыр ... ... ... ... 1757 жылы ... ... Баян ... Зейнолла Олжабаевтың аузынан батырға қатысты шежірелік дерек жазып алған. (Солтүстік Қазақстан ... сол ... ... Баян уақ руының Шоға тайпасына жатады.Шоға-Баянның жетінші ағасы. Шоғаның ұрпақтары: Байыс-Қырғызәлі-Мүлкіс-Қарабас-Есқара-Қасболат болып келеді. Баян ... ... ... ... ... ... жылы туған).Басшығұрдан-Құланбай, Жаныбай,Олжабай деген балалары болады. Құланбай ме Жаныбай соғыс ... ... ... ... ... Баян інісі делінетін кейіпкер. Оның есесіне Ноян жөніндегі аңыз жеткілікті. Возвышен ауданы, "Писсаревка" совхозының Ленин бөлімшесінде ... ... ... ... мен қалмақ қызы ақшамаңдайдың мәйіті Булаев ауданы, Полудень совхозында жақын жердегі обаның бірінде ... ... бір ... көңіл бөліп көрейік. Е.Асқаров "Батыр Баян" туралы бірер дерек мақаласында:"Мағжанның Ноян деп ... ... ... Сары ... ... мақаласында сары Батыр Баянның ағасы делінген) баласы-Қыстаубай. Ел ішінде қалған әңгімеге қарағанда, Қыстаубай расында да ... ... ... ... қызын алып қашса керек.Баласының қылығына Сары батыр қатты ызаланады. Сары "Қыстаубайды қуып жетіп өлтір, ... ... ... көм!"-деп Баянды жұмсайды. Баян Қыстаубайды қуып жетіп,бір ... ... алып ... ... ... ... алып ... Қыстаубайды Кіші жүздегі нағашыларына жібереді.Кейін бір соғысқа кіші жүз әскерлерімен келген ұлын көріп, Сары, Баянға қатты ренжиді"делінген.(14)
Ал ... ... ... ... ... ... шындыққа нақтылық пен дәлдікке классик ақынның қаламынан туған "Батыр Баян", "Қойлыбайдың Қобызы" дастандары мен т.б.шығармаларындағы бұлтартпас айғақ Ш.Уалиханов ... жете ... ... ... ... ... рухани ізденіспен еңбектенген ақын реалистік принципті ұстана отырып, психологиялық талдаудың, психологиялық ... ... ... ішкі ... ойды ... саралау сияқты неше алуан тәсілдерін қолдана келіп, дүниеге мазмұнды да, мағыналы романтикалық поэма келтірген.
Поэтикалық-эстетикалық талғамы күшті сөз ... өз ... ... ... ... ... оның батырлығын дәріптей жөнелмей, тасада ұстай тұрады.Ең әуелі жауға аттану үшін ... ... ... ... жеке ... ... қасиеттеріне, ақыл-парасатына баға беріп алады:
Ашуы жауған қардай, шөккен нардай
Қарт қыран қанжығалы қарт Бөгенбай,
Бөкеңнің жас жолбарыс ... ... ... ... жас ... ... ойнататын,
Жас барыс бәсентейін Сарымалай.
Балталы, екпінді оттан Оразымбет,
Сырғалы, шапшаң оқтан ел Елшібек,
Өзіне тірі жанды тең ... ... ұлы ер ... ... ... әр ... осындай, ғажайып батырлар жиналған қолмен қандай жауды болса да жеңуге болатындай, бұлардан артық енді ... де ... ... әсер ... Бірақ ордаға батырлар жиналып, ханға Қанай биді салып:"Жауға аттаналық!" деген сәтте де Абылай:
Наркескен, өрттей ескен, қайтпас болат
Баянсыз қанатымды ... ... ... ... хан ... ... ... Баян!
-деп, Баянды өзге Батырдан жоғары қояды. Абылайдай ел басы, кемеңгер көсемнің аузымен Баянға ... баға ... ... ... ... ... оны өзге ... ерекшелеп көрсетеді.
Мағжан бас кейіпкері Баянды осылайша оқырманды ынтықтыра отырып барып қана сахнаға алып шығады.
Енді автор көлденең куә ... ... дер ... ... өкініш білдіре отырып, оның жауме шайқаста "жолбарыстай жалғыз ойнайтын", "сорғалап сұңқардай төнетін" батырлығына, "жау" десе ... ... ... те шалт қимыл иесі екендігін айта келіп, "Бұл жолы кешігуі жай емес қой, Тұлпарым, кез ... ғой орға ... деп, ... ... ... ... көшеді. Өз оқырманын екі арада Баян басынан өткен трагедиялық жағдайға алдын-ала даярлай түседі. Кезекті ... ... ... алып ... Баянның оған ғашық болуы, " ілмекке қоңыр қаздай көңіл бөлгенмен", зорлықпен келген ... оған ... ... ... батырдың оны қарындас қып ұстауы поэмада шынайы шеберлікпен жырланады. Банның ата жауының қызын ... алып келе ... оның ... ... таптамай, өз сезімін тізгіндеп ұстап, қызға ерік беруі батырдың сүйген адамын ... ... ... молдығын көрсетеді. Қалмақ аруын қанша сүйсе де Баян өз ... ... одан ... ... ... биік қояды. Өз інісі Ноян мен қалмақ қызының арасында тұтанған ... ... Баян үшін ... ... Ноянның жастық сезіммен қызға құлай берілуі,оның айтқанын құп алып, қалмақ еліне қашуын кешіре алмай Баянның екі ... қуып ... ... ел ... ... ... ... іс еместей көрінгенмен, поэмадағы психологиялық дәлелдеудің күштілігі сондай, оқырман батырдың бұл әрекетіне кешіріммен қарайды. Баян бейнесін өз биігіне сай ... ақын ... ішкі ... ... ... дүниесін дарыта білгендігін аңғартады.
Мағжан өзіндік таңба, беті бар жеке дара ... ... ... яғни ... ... ... күшті, астарлы, эпикалық құлашқа толы поэманың психологиялық жағын, мына ... ... ... ... жас ... ұшып ... ... құшып түсті.
Жүректен атып ыршып шыққан қанмен
Жалғыз-ақ "Ах"десті де "Жаным!"-десті.
Қомағай қара топырақ бүлік қағып,
Асығып екі ... ... ... қу, ... ... болып
Жия алмай, құр теңселіп, ақыл-есті,
Тұрды да біраздан соң Батыр ... есі ... ... ... ... ... ... бүктеле құлаған жан Ноянның "Жан көке, аға!" деген ышқына шыққан әлсіз дауысынан кейін ақын ықшамды, нық ... ... ... ... ... сөз ... ... ол бір сөзінен-бір сөзін асырып, түйдек-түйдегімен тастап кеткенде, сен де деп сыншы Жүсіпбек ... ... "Па, ... деп аһ ... өмірін ел үшін жанқиярлық соғысқа арнаған батырдың "жан ... ... мен ... ... ... ... ... түсуі, адам төзбес жан күйзелісіне ұшырау тағдыры тәлкекке түсіп, жазықсыз кісенделген ... ... ... жан күйзелісімен ұласып кеткендігін поэмаға пікір білдіруші Ш.Елеукеов ... ... ... ... Баян ... Оңаша. Толықсып жатқан Баян есін жиып, екі жасқа көз тастау мұң, тағы да сорғалаған жасына ерік береді. Психолгиялық ... ... ақ ... ... жел") ішкі ... ... ("Ашудан бұғып қалған қорқақ ақыл-Күбірлей бастады енді: "Мұның не?-деп") ... ... ... мына ... ... есеп бере бастайды. Үшінші жақ қайта бірінші жаққа ауысады. Негізінен ой тербейтін форма-ішкі монолог ... ... ... саралауға көшеді. Баян ойлары жүйесіз,бірді айтып, ... ... ... ... ... ... Кейіпкер бұл жауапкершілікті өзіне алады, істеген ісін ... ... ... ой ... еніп кетеді. Қысқасы, өзіне-өзі сот құрады. Өзін дұшпанан бетер айыптайды. Бір Баян екі кісі болып жарылады. Біріншісі-айыптаушы, екіншісі-ақтаушы. ... ... ... су ... өзі. ... біріне-бірі қайшы., бірін-бірі жоққа шығаратын ойларды қоздатып, ішкі монолог негізгі шаруасына кіріседі. ... өз ... ... ... ... ... ағат немен жабам? [17.41-42]
Жоқ, әлде, жоқ, жоқ... Әлде..
өлтірдім бе,
Інімді алты алаштың ... ... ... ... ... ... диалогтік қатынасқа көшеді. Адам жаны шыңғырып, арылуға бет алады. ... ... өз ... өзі жеп, ... ... айырғандай етіп, өзіне-өзі сот құруы қандай оқырманды болсы тебірентпей, баурамай қоймайды.[18.192] осы ... ... " Ел беті енді ... болсын арам, Алашым, аттанамын, жауында өлем!" деген шешімге келуінің де еріксіз иландыратындығы да осы ... ... ... ... ... да ет пен сүйектен жаралған пенде екендігін, оның адамгершілік, сүйіспешңілік сезімін, ... ... ... ашып ... мақсатын көздеп, қалмақ қызы мен Ноян арасындағы хикаяға арластыру арқылы өз кейіпкрін ауыр сынға салады. Оның бірі өз ... ... алу, ... мұратына жету боса, екіншісі ел мүддесі үшін жеке мұрат-мақсатынан бас тарту. Поэма ... ... жат ... көрсетіп, өз сезімін тізгіндей алмай әрі бірбеткей мінезінің ... ... екі ... өліміне себепкер болады.
Дегемен, Баян бұдан қатал сабақ алады. Қаншалық ... ... ... ... де, ... ... қаумалаған көп қалмақтың ортасында ажалмен айқасқан сәтте тұманданған көз алдына өз қолынан мерт болған бауыры Ноян мен ... ... ... ... іштей толқынып, тебіреніп ойға кетеді, адам ретінде дұрыс қорытындыға келіп:
"Дариға!Жазамнан да күнәм басым!
Күнәмді тәңірі кешпес, кешер бірақ,
Жауында жан берген соң алты ... ... ... тән ұлы ... толы ... серт ... айтады. Бұл оның өмірден түйген ащы шындығы, өмірлік философиясы. Мағжан ақын осы арқылы қалың оқырманға адам ... ... ... ... ... өз отаныңды сүюден, оның мүддесі үшін күрестен ... ... ... емес ... ақындық көзқарасын аңғарту мақсатын көздегендігін байқатады.
Иә, бұл ... өз ... адам ... жасаудағы өзіндік шеберлігі, өмірді, тұрмысты, адам психологиясын, адам ... ... ... арқылы түсіну білгерлігі, ақынның таланттық дәрежесімен көз алдымыздан ... ... хан, ... Баян ... ақынның шеберлігіне, тіл байлығына тікелей байлансты. Көркем шығармада жұртшылықтың көңілінен шығатындай, махаббатына бөленерліктей көркем бейне, адам образын жасай білу-бұл аса ... ... ... қазақ халқының басынан өткерген не бір жайларды, адамдар арасындағы қарым-қатынасты көрсетіп тұрған бірден-бір поэма. Сол ... елде ... ... ... ... ... сурттеп поэма қаһарманының ішкі құпиясын, жасырын, ... ... ... ... мен қуанышты сәттерін реалистік тұрғыдан баса суреттеп батыр Баянның дара тұлғасын тасқын шабытпен жырға қосып, өзіндік ... ... ... ... ... да ... бұл поэмасы негізінен лирико-романтикалық поэмаға жатады. Ақынның кестелі тілі, образды ойлауы, теңеумен ... ... бір ... ... әсер ... Поэмасындағы ақынның тілі айшықты бедерлі, ойы анық, бояуы қанық.
Баянның өліп жатқан інісін көргендігі естен танып, аттан құлап ... ... ... ... шыққан зар мұңын, естен мәңгі кетпес өкініштің ащы уын ... ауыр ... ... ақын ... ... ... тебірінісімен, философиялық ой тереңдігімен психологиялық арпалыста шынайы суреттейді. Осы тұста, Мағжанның поэтикасында стильдік ерекшеліктің қалыптасқандығын да байқауға болады. Себебі, ақын ... ... ... ... ... үшін ... кілті-ғажайып реализм. Бұндағы көрініс, адам тағдыры, болған оқиға өмір шындығына негізделіп, барынша ықшам нақтылығымен бағалы болып келеді. Сондықтанда бұл поэма тек ... ... ... ... ... ... ... туындылардың қатарына елеулі орынды иеленеді.
Ақиқатында М.Жұмабаевтың "Батыр Баян" поэмасы тақырыбы мен ... ... ... ... мен ... терең пішінімен композициялық құрылысы нақты тарихи дәуірдегі халықтың тыныс-тіршілігін өткен жаугершілік замандағы халықтың басындағы ауыр қайғыны ақындық шалқар ... ... ... қазақ халқына, ата-бабасына жаны ашып, елжіреп,егіліп отырып ... ... ... ... қабат шытқан бейнесі, батыр Баянның қасіретті көркем бейнесі, сол дәуірге сәйкес шынайы, ... ... ... Ақын ... ... ... жан-жақты ашып, ақындық шеберлікпен сәтті өрнектейді.Поэманың әр тармағын, әр шумағын тебіренбей, толғанбай оқу кімге де болса мүмкін емес.
Поэманың бас ... ... баян мен ... ... ... мына ... мысалға келтірейік:
Тоқтады Баян,Абылай тағы өз сөзін
Қайта айтты, ... ... ... ... да екі, Баян да екі ... ... тіккен көзін.
Жиналып көздеріне қызыл жалын
Қалса да сыр беріспей қылды төзім
-деген жолдардан біраз сыр байқауға болады. ... ... тән ... психологизм аз сөзбен көп жағдайларды аңғартады. Біріншіден; Баянның алға қойған мақсаты мен іштегі дұшпанға деген кектің, ... қату ... ... енді оған жетпей тынбайтын қайратты екенін көріп қаламыз. Жігерлі, ... ... ... ... әрі ... ... білумен бірге, оның ішкі жан-дүниесінің иірімдерін, жан інісінің сатқындығына кешірімсіз болғанымен ағалық сезімінің тереңдігі, адамгершілігінің ... ... ... оқушыларына танылып жатады. Екіншіден; жоғарыда келтірілген жолдар, бұдан ... бір ... ... ... кең ... ... ... эпикалық поэмасын лирикалық поэмаға да жатқыза аламыз деп айттық.Лирикалық ... ... ... деп ... образды қозғап отырған себебіміз;біз бұл поэманы "эпикалық" деп қана ... оның ... ... бір осы ... ... ... ... көреміз.
Сиқырлы гүлге оранған жібек майда,
Сылқылдап сылқ-сылқ күлген терең сайда,
Ерке өзен жанын өртеп, жармен ойнап,
Сүйгізген ақ бтінен күміс ... ... ... ақын ... ... ... өте ... қолданған. Поэмасында не нәрсе болсын көбінесе жалпыға түсінікті, күнделікті өмірінде неғұрлым көп ұштастыратын, халық ұғымына ... ... ... ... ... да ... поэмасында астарлы сөздер, салыстырмалы бейнелер, әр түрлі көркем баламалар халық өмірінің шындығы мен еліміздің арғы-бергі тарихынан елес береді.
Поэманы ... ... әр ... ... Баянның" шебер композициялық құрылымын аңғармай өте алмайды. Осы шебер құрылған композициялық құрылымға ақынның шығармадағы ... ... ... жүк арта білуі, психлогиялық жолмен дәлелдей білуі қосылғанда Мағжанның таңдап алған тақырыбын биік ... ... ... білгендігіне көз жеткізе аламыз.
Поэма Мағжанның отаншылдық көзқарасы жарқырай көрінген шоқтығы биік шығарма. ... ақын ... ... әсем ... ... ... ... қасиетті борышын адал орындау жолындағы ... ... ... биік ... сұлу ... ... ... зор ақындық шеберлікпен жырға қосылған. Поэмада терең арманға толы ... ... бар. ... бұл ... өмірді жалаң аңсау емес, қайта халық басынан өткен елдік пен ... толы ... ... ... ел ... ... ... дана ақылы мен батырлық қасиеттерін еске алу ... ... ... ... ... ... ... көздейтін арманға толы сағыныш, халықтың өз тарихына қастерлі көзқараспен қарауы қажеттігін ... ... ... Өзі де ... ... ... қастерлі көзқарспен қарайтын ақын жүрегі өз замандастарынан да сыны тілейді. Қазақ халқына Абылай ... ... ... ... Ноян ... ... ... мен сұлулық тән екендігін ұрпақтар алдына тартады. Ақын өз кейіпкері Баянды жай батыр ғана емес, өз ... ел ... ... ... биік ... иесі ... де ... Осы негізде ақын өзінің отаншылдық көзқарасын батыр Баян, хан Абылай тағы басқа кейіпкерлердің ел ... ... ... күйініш-сүйініштері арқылы бере отырып поэманың өнегелілік сипатын арттыра түседі. Сонымен бірге, асау, ерке аңдарынан айрылған туған жер табиғаты да ақын ... тыс ... ... ерке ... ... жас ... жаралы да!" немесе: "Бауырында Бурабайдың қалың ағаш,...Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш!"деген өлең жодары арқылы ақын орыс ... ... ... ... ... жараны, экологиялық проблема етіп көтереді..."
Поэмада кейіпкерлер бейнесін суреттеу мақсатындағы ... сөз ... мол. ... ... ... ... ақын Баян бейнесін жырлауда оның батырлық тұлғасын, ерлік қимылын айқындай түсетін теңеулерді жиі қолданады. ... ... ... ... ... "Майданда жолбарыстай жалғыз ойнап", "Сан қолға аш бөрідей кірмеп пе еді?!", "Керілген күнге еркелеп,жас жолбарыс", "Барыстай ойын ... ... тағы ... ... ... оның қас батырға тән бейнесін аша түседі. Ер Баянның сондай қатал да ... ... ... ер мінезді, екі түйгенге келмейтін, алдауға түспейтін, намысшыл екендігін айқындайды. Ақын Абылай хан бейнесін беруде де оның кемеңгер ел ... ... ... ... ... текстіндегі "Ойы теңіз хан Абылай", "Абылай данам", "алты алаштың Абылайы", "Алдияр, ел ағасы, ханым ... ... ой ... ... ... ... сөз өрнектері Абылайдың кемеңгер көсемдігімен қатар ғажайып қолбасшылығын да дәлелдей түсуге қызмет етіп тұр. Ноян, қалмақ қызы бейнелерінің де ... ... ... ... ... Ақын ... ... "жас Ноян","бала Ноян", "албырт Ноян" деген тіркестерді жиі қоданса, қалмақ қызының сұлулығын:" торғын ет, шапақтай бет, тісі меруерт, сөдері су ... ... ... ... ... ... сипаттағы сұлу метафоралармен суреттейді. Бірін-айға, бірін-күнге, бірін-балдырғанға, бірін-жолбарысқа теңейді. ... қызы мен ... ... ... ... арқылы ақын махаббаттың адамдық қатынастың биік шыңы, бірақ ел мүддесі одан да жоғары тұруға тиіс ... ... ... соңында Батыр Баянның алаш ары үшін ... мерт ... ... ... жұрт өз ... мақтанса, қазақ әдебиеті де суретшілдігі жөнінен Мағжанмен мақтануында сөз жоқ. ... ... ... сөзге еркінділігі,суретшілдігі "Баянда"толық көрінеді. Абай айтқан "сөз патшасы" "Баянда" бар.Адамдардың мінезін дұрыс келтіру, биге-бише, батырға-батырша, ханға-ханша баға беріп, әрқайсысының аузына ... ... сөз ... ... махаббатты, батырды, соғысты, өлімді суреттеуі -өмірді түйе білгендігін көрсетеді.Әсіресе, "Баянның" басқы бөлімінде сурет, шешендік толғау, күй ... ... ... ... ... ... ... жалғастырсақ, оймыз айқындала түседі.
Шынымен де поэмада алашшыл ақын тілегі де, нәзік те сергек сезімі де, ... ... да, ... мен ... та, ... ғана жүзе ... сүю мен күйе ... лебі де, ыза мен кек те, долы дүлейдің ... ... да бәрі ... поэмасында табылып тұр.
Біз "Батыр Баян" поэмасын ақынның эпикалық құлашына жүгіне келе ... ... да ... аламыз. Поэмадағы негізгі тақырыптық шиеленісті тудырып тұрған екі ... ... ... ... ... ... оранған жібек майда,
Сылдырап сылқ-сылқ күлген терең сайда
-деген жолдардан ақынның "гүл оранған" тіркесі арқылы гүлдің соншалық алапты жапқан ... ... ... ... түседі, "жібек" өрнегі "майда" сөзімен тіркесе келіп нәтижесінде майда ұғымын өрбіте түсумен бірге бір түрлі зейнеттілік шарпуын қоса ... ... ... бен ... арасындағы махаббатына ден берген көріктілік, құпиялық мәнін сездіртеді. "Сылдырап"-деген үн ... де, ... ... ... сипаты да өріле келіп Ноян махаббатының өршуін мына жолдар арқылы айқындайды:
Жас Ноян қызды көріп от боп ... ... ... шоқ боп ... мен ... жұлдызды тұман басып,
Бір қыздан басқа нәрсе жоқ боп кетті.
-деп нағыз адамның психологиялық ішкі ... ... ... етіп ... ... оқырмнының көңілін жігіттің қызға деген махаббатының шынайы, таза екендігіне аударады. Мөлдір, таза махаббат иесі Ноянды алдап ... ... ... ... ... тәрізді әрекетіне таңқалған біздердің, яғни оқырмандардың есіне Қ.Жұмалиевтың: "Әр адам ең ... өз елі үшін ... ... сала ... Н.В.Гогольдің: "сатқындық ешқашан кешірілмейді" дегенін айтып ескертеді.
Ақынның шығармасын көріктеу тәсіліне келсек:
Секіріп суда ... ... ... ... ... інісінің жас қызға алданып, махаббат уын ішіп уысына түсіп қалғанын Баян батырдың кеште болса, аңғарғанын байқатса.
Сонда да ... ... ақ ... ... ... еді ... қандай
-деген жолдар арқылы Ноянның ынтық сөзін тыңдағанда, сыр бермеуге тырысқан қалмақ қызының бетіндегі аз ... ... мән бар ... ақын ... сұлу ... асыра көрсетіп тұрған "ақ" детальдің қызылға яғни басқа түске өзгеруінен аңғартады.
"Иіскейді енді зарлап аппақ ... ақын ... белі ... жас ... ... таза еш ... еш ... білмеудің салдарнан қалмақ қызының торына түскен, елінен безген бауырын жазғырса да, ... ... ... ... ... құралын пайдалану арқылы батыр бойындағы зейнеттілікті, салтанаттылықты ... Баян ... ... ... ... сұңқардайын төнген еді.
-деп құстың ұшу екпінін елестететін ... сөзі ... ... ... ... ... ... негіздейді.
Ал, "майданда жолбарыстай жалғыз ойна" дегенде озықтық, батылдық, мықтылықтық белес алады.
Байланған ... сала ... ... ... ... Баян.
-дегендегі "қалшылдап" сөзі-батырдың ішкі сұрапыл сезімін сырт ... ... ... ... ... ... суреткер арқылы адамның ішкі сезіміне де өте шебер әсер ете ... күн ... алаш ... жапанның сар даласында
-деген жолдардағы "шұбырып" сөзіне оқырман назарын аударта, мұнда көп мыңдаған адамдардың мекенінен безіп жүргендігіне аса көңіл ... ... ... ... аянышпен, күйзеліспен қарайтындығын көрсете келіп оқырманның жандүниесін алпарысқа салады.
Көкшеде күні кеше қойдай өрген
Түрлі аң: бөрі, ... ... ... ... өрген" тіркесімен аңның көптігін көрсетеді.
Бұқар мен Тәтіқара жырлағанда
Толқынды тұңғиық боп төгілер жыр
-жолдарындағы ... ұғым ... ... ... айналып төгілуін жандандыру арқылы әрі көптік ұғым, әрі ... ... қоса ... ... ... ... кернеп"
-дегендегі "кернеп" сөзі ішкі сезімнің заттанып,молайып, толғаны соншалық, сыймағандай әсер қалдырып, көптікті аңғартумен қатар соны бағалауды нығыштаған.
"Сұм өмір абақты ғой ... "сұм" сөзі ... ... ... ... ... жоқ екендігі елдің ауыр тағдырына күйзелуін ашуға бағытталған.
Ал, ... тіл, ... ... кісендеулі"
-жолында ақынның "қызыл" көріктеуші сөзінен кейін табан тіреген "кісендеулі" ықпалы арқылы байлауға келеді, дерлік қол емес ... ... ... ... ... ... ... мүшкіл заман тағдырының тәлкегін білдіреді. Сонымен қатар ақын тілі ... ... ... теңеулер де ондағы өзекті идеяға бағындырылғандығын байқатады.Мысалы:
Ашуы жауған қардай, шөккен нардай,
Қарт қыран Қанжығалы қарт Бөгенбай
-жолдарындағы "жауған қардай" ... ... ұғым ... заттандырып, күшейте түскендігін, әрлендіре түскендігін аңғартса. "Шөккен нардай"-тұрпаты ірі жануарға балау, сол арқылы күнкөрісі мол бағуға байланысты қазақ ұғымына жақын ... ... ... асыру екнендігін, яғни осының бәрі батырдың өрен бетімен, соған сай кесек ашуын әспеттеуге жұмсалғандығын көрсетеді.Поэма аңыз болсын, тарихи ... ... ... ақын ... ақын үміті,ақын мүддесі, ақынымыздың еркіндігі, ақынымыздың кісенде болуы бізге әсер етпей ме?!
Жүрегім мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір ... ғой ... тіл, ... емес, кісендеулі,
Сондықтан жаным күйіп жанады да,
Дегендегі ақынның өмірінің қандай зіл екендігі жаны мен тәні қазақпын ... ... әсер ... ... ... өмір ... жоқ ... соң,
Толғанып қарауым сол баяғыға.
Түйіндей тоқсан түрлі шешуі бар,
Әдейі ертегідей баяғыда.
-деп болашаққа телміруі, болашақтан үміт күтуі ... ... ... ішкі ... қсіретін қоршаған ортамен байланыстыра білген ақын:
Бұлт құшқан мәңгі мең-зең Көкшетауға,
Бөлектеу:"Ой, бауырым!"дер анадай да
-деп, осы жолдар арқылы оқиға ... ... ... ... не ... ... "Ой, бауырымдап" кіріп, біреудің қазасын жеткізу керек екендігін білдіруі. Біз дастаннан ақпа-төкпе ақының тек өлең сөзін қиыстырып ... ... жаза білу ... ғаа ... ... ... ... деректер, аңыздар мен сол заманға сай жыр-дастандарды зерделі ой ... ... ... жыр арқауына келісті шешім таба білген дана даралығына тәнті боламыз.
III тарау
"Батыр Баян"поэмасының жанрлық түрі
Әр ... ... туу, ... даму ... бар. ... ... да өз бастауын эпостық поэзияның ата-тегі "Алпамыс","Қобыланды" т.б. жырларымыздан, қисса-дастандардан алады, яғни халық ауыз ... ... ... ... бір ... да, композициялық құрылысы ширақ, сюжеті, оқиғалы поэмалар туды.
XIX ғасыр екінші жартысында жазба ... ... ... ... ... ... стильдік, жанрлық сипаты жағынан қисса-дастандарға лайық келетін поэмалар жазды. Уақыт өте келе кәсіби әдебиеті әлде ... ... ... ... әдеби үлгісіндегі композициясы шебер құрылған шымыр туындылар қазақ әдебитінде де көріне бастады.Заманмен бірге адам да ... ... ... тың тақырып, жаңа идеялар туындады.
Әу баста эпос назарында бүкіл ... оның ... ... ... енді ... ... жеке адам әлеміне, оның күрделі қарама-қайшылықты жаратылысынам үңілді. Бұл-эпос тарихындағы үлкен сілкініс болғанымен, ... ... ... ... жойылып кеткен жоқ. Ал жанрдың ежелгі табиғатын танытар өміршең құбылыстардың бірі-драмалық шиеленіс.Яғни поэма құрылысында құрғақ ... ... ... ... ... көп орын ... ... сол ширыққан драмалық ситуациялар, трагикалық шешімдер, психологиялық портрет, лирикалық толғаулар, мотив т.б.
Поэмада автор тарихи құбылысқа ... ... ... ... Бұл ... XX ... ... әсіресе Мағжан Жұмабаев поэмаларында ерекше дамыды. Жалпы осы кезең-қазақ әдебиетінде поэма жанрының өсу кезеңі болды.
"20 жылдары поэма ... ... ... ... желі ... ... көркем тұлға тудыру да белгілі бір қоғамдық дамудың эстетикалық соны талап-тілектерін танытатын шығармалар-М.Жұмабаев поэмалары.
XX ғасырбасында ... ... ... ... ... ... қалыптасып, жеке жанр түрінде қаралды. Сондай-ақ, поэмада негізгі хаактерді анықтайтын фабула автордың ашық айтылған көңіл-күйімен байланысты ... бұл ... ... ... ... ... танытты. "біз лирикалық және эпикалық шығармалар қатарынан өзіне өмірді лирикалық та, эпикалық та ... ... ... ... да кездеседі. Поэмада автор басты тұлғаның бірі, яғн өмірді ... ... ... ... ... Автор белгілі-бір тақырыпқа барар алдында сол құблыстың эстетикалық кескіні қай жанрда ... ... ... ... түсініп, елеп-екшеп, маңыздысын таба біліп, өзойын бейнелеуге сөз кенінен ең лайықтысын тауып, ... ... ... ... ... ... үшін ең беделді категория. Ол суреткер талантының түгел рухан орбитасын ... ... ... үшін ... қолданудағы биік эстетиклық талғам, оқиға мен жанр ... ... ... ... ой шеберлігі, тіл мәдениеті, білім тереңдігінің маңызы зор. Поэма-еркін құрылымды синтездік жанр. Бұнда ой-қиял әлемі, жан ... ... өмір ... жеке ... ... ... ... келеді.
Қазақ лириксында үлкен көркемдік жаңалық ашып, соны әсемдік арналарды негіздеп, әсіресе Еуропа, орыс әдебиетіндкегі ізденістерді, бағыттарды ұлттық топыраққа ... да, ... ... Мағжан эпикалық жанрда поэманың ықшам формаларын қалыптастырды. Ішкі мазмұн тұрғысынан келгенде, бұл ... ... де ... ... таихи дерек, үлкен көркемдік идея тұрғысынан қайта құйылып, ежелгі әңгіме, миф сарындары өзге құбылып, жаңа сипаттағы эстетикалық игіліктер ... [19.102]
XX ... ... ... ... ... жанрындағы эпикалық кеңістікте киіктей самғап, кең тыныстаған, алысқа шапса алқынбас хас жүйрік ақындардың бірі-Мағжан ... ... ақын ... белгілі бір шоқтығы болып есептелетін керемет те құдірет ... ... ... Бұл ... көз ... ... аяқ оқып ... ондағы шағын сюжеттің терең мазмұнына, адам ... ... ... тіл ... уақиғаны тарихпен байланыстыра білуіне, адам образын берудегі сан ... ... тіл ... ... ... психолгиялық жағына да, характер жағына да тәнті болып танданамыз.
Осы поэма жайында Ш.Елеукенов:М.Жұмабаевты жаңа бір қырынан көрсеткен поэма ... ... Бұл ... ақын ... ... ... ноқат қойғандай. Кезінде қазақ әдебиетінің үлкен табысы аталған "Батыр Баян" әлі күнге дейін оның ... ... ... ... төккенде сұңғыла зергер барын салған. Мұнда ішкі сыр-сезім барынша ақтарылған, бар сипатымен көрінген. Жан сезіміне тіл бітіріп сөйлеткен"- деп ... де; ... ... ... ... жазылған сияқты. Қаһармандары қазақ еліне белгілі қайраткерлер: Абылай, Батыр Баян, тағы басқа белгілі адамдар. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... поэма емес, тарих материалына сүйненген лирикалық поэма, сол жанрдың төресі. Өйткені оқушыға қатты әсер беріп, жүрегінде ... пен ... ... ... ... туындаған трагедия.
"Батыр Баян"- шоқтығы биік шығарма. Бұл махаббат жайлы лирикалық сөз де, отан алдындағы борыш ... ... жыры да, ... үшін ... пида еткен жанның биік трагедиясы да"-деп аяқтайды.
Иә, адамзат қоғамының даму заңдылықтарынан, өз ... ... ... мол ... ... ақын 20- жылдардың бас кезіндегі қазақ халқының басындағы қоғамдық-әлеуметтік хал-күйді, осыған ... ... ... ... даму ... ... ... сипат алуының зардаптарын, қазақ халқының отаршылдық қамытын, шешуі алыстап бата жатқандығын, ... ... ... білді. Ел-халық алдындағы азаматтық, ақындық парыз тыншытпаған ... ... ұлт ... ... ... ... кезеңде туған халқының жанын жұбатып, жігер беретін қуатты күшті ... ... ... ... ... ... өмір ... жоқ қажытқан соң,
Толғанып қарауым сол баяғыға,
-деп шарқ ұрған ақын 18 ғасырдағы Абылай хан тұсында қазақ мемлекеттігін сақтау жолындағы қазақ ... ... ... ... ... үлгі ... ... міндет санайды.
Ер көрмей, көрден басқа сұр өмірді
Шерлі жан шерлі кеңес шертеді ғой,
Жадырап жаным, шерім ... ... ... сала алса ... де осы ... қалың қауымға ой салсам, оятса дегенді ... деп ... ... ... ... ақынның әлеумт алдындағы азаматтық парызы, ақын сөзінің өлмей-өшпей, ... ор" ... ... ауысатындығын, ұрпақтар зердесінде сақталатындығын, өлеңмен баяндай келіп, қазақтың кең жазира даласын, оның әсем табиғатын терең ... ... ... ойды ... ... көз жіберсем алабына:
Сарыарқа-Сары дария қиыры жоқ
Кез болсын, қандай қыран, талады да,
Ішінде сары дария көз ... ... ... қазақтың Сарыарқасын ұшы-қиырсыз сары дарияға ұқсатқан ақын оның ең бір әсем бөлігі Көкшетауды осы шексіз әлемнің ортасындағы әсем ... ... ... ... осы ... даласын сыртқы жаудан қорғап қалу, ұрпақтар еншісіне қалдырудың қашан да оңайға соқпағандығын, осы ұлы мақсат жолында хандарымыздың ... ... ... сарп ... ... махаббатпен сезіне тұрып, бүгінгі ұрпақты да елі мен жерінің нағыз иелері болуы үшін отаншылдыққа тәрбиелеу, ... ... ... ... ... өз ... ... алу, іргелі мемлекет болу үшін сан рет күреске шығып, іргелі елдік әрекеттер ... ... аз ... ... өз халқының тарихындағы осындай жан лып, жан беріскен күрделі кезеңдердің осы бір қым-қуыт кезеңнің бір ғана сәтін ... ... сол ... туы ... ел ... ... өзек етеді.
Біз "Батыр Баян" поэмасын ақынның эпикалық құлашына ... келе ... ... да ... ... ... негізгі тақырыптық шиеленісті тудырып тұрған екі жастың түйіскен жеріндегі әсемдікке жүгінсек:
Сиқылы гүлге оранған жібек майда,
Сылдырап сылқ-сылқ күлген терең ... ... ... "гүл ... ... арқылы гүлдің соншалық алапты жапқан жиелігі, ауқымдылығы, көптігі көзге түседі, "жібек" өрнегі ... ... ... ... ... ... ... өрбіте түсумен бірге бір түрлі зейнеттілік шарпуын қоса арқалап тұрғандарын аңғартады.
Қыз бен жігіт арасындағы ... ден ... ... ... ... ... ... үн келістілігі де, "сылқ-сылқ күлген" дыбыс сипаты да өріле келіп Ноян махаббатының өршуін мына жолдар арқылы айқындайды:
Жас ноян ... ... от боп ... ... жалын шоқ боп кетті.
Жер мен көк,ай, жұлдызды тұман басып,
Бір қыздан ... ... жоқ боп ... нағыз адамның психологиялық ішкі сезімін шеберлікпен көркем етіп ... ... ... ... ... ... деген махаббатының шынайы, таза екендігіне аударады. Мөлдір, таза махаббат иесі Ноянды алдап түсірген қалмақ қызының тапқырлық, қулық тәрізді ... ... ... яғни ... ... ... "Әр адам ең ... өз елі үшін күресуі керек"-дегенді сала келіп, Н.В.Гогольдің: "сатқындық ешқашан кешірілмейді" дегенін айтып ескертеді.
Ақынның шығармасын көріктеу тәсіліне келсек:
Секіріп суда ... ... ... ... ... ... жас қызға алданып, махаббат уын ішіп уысына түсіп қалғанын Баян батырдың кеште болса, аңғарғанын байқатса.
Сонда да кейбір кезде ақ ... ... ... еді ... ... ... ... Ноянның ынтық сөзін тыңдағанда, сыр бермеуге тырысқан қалмақ қызының бетіндегі аз өзгерісте терең мән бар екендігін ақын ... сұлу ... ... ... ... "ақ" ... ... яғни басқа түске өзгеруінен аңғартады.
"Иіскейді енді зарлап апақ төсін"-деген ақын "бесіктен белі шықпаған" жас бүлдіршін, жандүнесі таза еш ... еш ... ... ... ... ... ... түскен, елінен безген бауырын жазғырса да, өлімге қимай зарлағадығын "аппақ" көріктеуіш құралын пайдаану ... ... ... ... салтанаттылықты білдіреді.
Жас Баян жауды талай көрген еді
Сорғалап сұңқардайын төнген еді.
-деп құстың ұшу екпінін елестететін "сорғалап" сөзі ... ... ... ... ... дәйектеуді негіздейді.
Ал, "майданда жолбарыстай жалғыз ойнап" дегенде озықтық, батылдық, мықтылықтық белес алады.
Байланған белді" сала садағына,
Қалшылдап ... ... ... ... "қалшылдап" сөзі-батырдың ішкі сұрапыл сезімін сырт қимыл-әрекеті ... ... ... ... ... ... арқылы адамның ішкі сезіміне де өте шебер әсер ете білгендігін:
Қиын күн туған алаш баласына,
Шұбырып жапанның сар даласында
-деген ... ... ... ... ... ... ... көп мыңдаған адамдардың мекенінен безіп жүргендігіне аса көңіл ... ... ... ... ... күйзеліспен қарайтындығын көрсете келіп оқырманның жандүниесін алпарысқа салады.
Көкшеде күні кеше қойдай ... аң: ... ... ... ... деп"қойдай өрген" тіркесімен аңның көптігін көрсетеді.
Бұқар мен Тәтіқара жырлағанда
Толқынды ... боп ... ... ... ұғым ... ... ... айналып төгілуін жандандыру арқылы әрі көптік ұғым, әрі соған сүйсіну қоса жүзеге асады.
"Кеудеңді қасиетті ... ... ... сөзі ішкі ... ... ... ... сыймағандай әсер қалдырып, көптікті аңғартумен қатар соны бағалауды нығыштаған.
"Сұм өмір абақты ғой саналыға"
-деп "сұм" сөзі ... ... ... ... ... жоқ ... елдің ауыр тағдырына күйзелуін ашуға бағытталған.
Ал, ... тіл, ... ... ... ақынның "қызыл" көріктеуші сөзінен кейін тбан тіреген "кісендеулі" ықпалы арқылы байлауға келеді, дерлік қол емес ... ... ... екендігін шегелей айтып, өзінің мүшкіл заман тағдырының тәлкегін білдіреді. ... ... ақын тілі ... ... ... ... де ... өзекті идеяға бағындырылғандығын байқатады.Мысалы:
Ашуы жауған қардай, шөккен нардай,
Қарт қыран ... қарт ... ... ... ... ... ұғым ашуды заттандырып, күшейте түскендігін, әрлендіре түскендігін аңғартса. "Шөккен нардай"-тұрпаты ірі жануарға балау, сол ... ... мол ... ... ... ... ... ұлттық өрнекті жүзеге асыру екнендігін, яғни осының бәрі батырдың өрен бетімен, ... сай ... ... ... жұмсалғандығын көрсетеді.Поэма аңыз болсын, тарихи дерек босын-ақының тағдыры, ақын зары, ақын үміті,ақын мүддесі, ақынымыздың еркіндігі, ақынымыздың кісенде болуы бізге әсер ... ... мен ... жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға. ... тіл, ... ... кісендеулі,
Сондықтан жаным күйіп жанады да,
-дегендегі ... ... ... зіл ... жаны мен тәні қазақпын дегеннің жүрегіне әсер етпеуі мүмкін бе? ... өмір ... жоқ ... соң,
Толғанып қарауым сол баяғыға.
Түйіндей тоқсан түрлі шешуі бар,
Әдейі ертегідей баяғыда.
-деп болашаққа телміруі, болашақтан үміт күтуі оқырманды қобалжытады.
Өзінің ішкі ... ... ... ... ... ... ақын:
Бұлт құшқан мәңгі мең-зең Көкшетауға,
Бөлектеу:"Ой, бауырым!"дер анадай да
-деп, осы жолдар арқылы оқиға желісінің қайда апарып соғарын, не ... ... "Ой, ... ... ... ... ... керек екендігін білдіруі. Біз дастаннан ақпа-төкпе ақының тек өлең сөзін ... ... ... жаза білу ... ғана ... ... ... тарихи деректер, аңыздар мен сол заманға сай жыр-дастандарды зерделі ой елегінен өткізе отырып жыр арқауына келісті шешім таба ... дана ... ... ... ... әдебиеті әлемі 20 ғасырда жан-жақты дамыды. Халық тарихының даму кезеңдері руханият әлемінің өзекті мәселелеріне ... ... ... жаңалық, өзеріс,тақырып ұстанымдар әкелді. Ұлттық проблема негізінде туындаған жаңа идеялар, жаңа үлгі, жаңа ... жаңа түр ... Ойды жаңа ... ... ... беру ... ... сарын, поэтикалық дербес мотив М.Жұмабаев поэмаларының өзіндік жаңалығы болды.Сондай поэманың бірі осы бітіру жұмысында сөз болған -"Батыр ... ... ... ... ... де ... үйлестіре біледі. Халықтық поэзия мен ақын-жыраулар поэиясындағы романтикалық стильді ақындық өзіндік жаңа үлгідегі ізденістермен дамытты. Сонымен ... ауыз ... ... поэма жанрында шебер қолданды.
"Батыр Баян" поэмасы-ақынның романтикалық стиль қалыптасып, шыңдалған тұста жазылған туындысы. XX ғасыр басындағы М.Жұмабаев поэмасының ішкі ... ... ... де ... болған. Ақын бұл сюжеттерге романтикалық сипат дарытып, өз қоғамы мен уақыты тұрғысынан өңдеп, жаңа көркемдік шындыққа ... өз ... ... жанры арқылы ғана дамытып қана қойма, осы арқылы ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеті байланысын нығайтты. Батыр Баян ... ... ... ... ... тығыз байланыста берілді. Ақын халықтың шығармашылық табиғатына нұқсан келтірмеген, қайта оны әлемдік әдебиеттегі кей тәжірибелер ... жаңа ... жаңа ... ... арқылы байытты. Үш тараудан тұратын бұл бітіру жұмысында осы ... ... ... бәрі қамтылады. Тарихи оқиға, ел тағдыры, адам тағдыры бәрі поэмада өзінше бір ... ... ... ... дүние. Көркемдік қабат пен ақынның шеберлік әлемі. Әлемдік әдебиет ... ... ... ... т.б. ... ... ... жүрген құблыс, Мағжан Жұмабаев шығармашылығында "кісен", "абақты" образдары арқылы көрінеді. Бұл поэма қазақ халқының тарихы, ... ... ... ... ... әлемі мен көркемдік қуаты.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
М.Жұмабаев ... ... ... Ч. ... сочинений в 5- и томах.Том 1- Алматы.Гл.ред.каз.сов.энциклопедий, 1984-221 б..
М.Әуезов ... ... ... ... ... [28]б.
Қирабаев. Екі томдық жинақ.Том-1.Алматы-Жазушы 1991-333 б.30 б.
Әбуов. Қазақ тарихының "ақтаңдақ" ... ... ... б.
Асқаров Е."Батыр Баян туралы бір дерек" Жұлдыз.1989 №8,187 б.
Валиханов Ч.Соб.соч. в 5-й ... ... ... ... ... (Коментарии исторические предания о батырах 18 в.) Примечание Валиханова 216,218
Жас Қазақ. Алматы, 13 ақпан, 1993 ... 13-14 ... ... ... Ана ... 1996-334 ... ... Алматы: 1997, 38 бет
М.Жұмабаев.Шығармалары II том, II тарау 217 бет
Ерік Асқаров.Батыр Баян // Дауа, 1991, 5-66 ... ... 1994,130 ... ... ... ... ... // Жұлдыз 1995, №2. 124-125 беттер
Мұсағитов М. Қойлыбай бақсы// Жұлдыз 1995, №2, 205-207 беттер
М.Жұмабаев шығармалары.Алматы, 1985, 242 ... ... ... дәстүр"(Ғылыми кандидаттық диссертация) 1995. 41-42 бет
Ш.Елеукеов.Мағжан // Жұлдыз 1992,№10, 192 бет
Р.Нұрғали. «Әуезов және Алаш».Алматы: ... 1997-102 ... «Бес ... және ... мақалалар.Алматы, 1992,248 бет
Б.Кәрібаева. «Қазақ тілі мен әдебиеті».№7,2000, 39-42 бет.
Ш.Елеукеов. «Мағжан». Таң ... ... ... ... ... Ана тілі,1991,141-143 бетттер
Р.Нұрғали. «Әуезов және Алаш». Алматы: Санат, 1997-102 ... Л.И. ... ... ... ... ... 1976, 364-370 стр.
Аймауытоа Ж. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1989-142 бет
Әдебиетану терминдерінің сөздігі.Алматы: Ана ... ... ... ... ... ... 1997-69-70 бет
Ыбыраев Ш. «Қазақ батырлар жыры поэтикасы». ... ... 1993-75 ... ... сөздігі. Алматы: Ана тілі.1998-304 бет
І.Есенберлин. «Көшпенділер триллогиясы»,1964,140 бет
Д.Ысқақұлы. «Қазақ елі бір ауыз сөзім ... ... ... ... ... ... қазан
65

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көкшетау поэмасы13 бет
Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы тарихи шындық және көркемдік шешім58 бет
Мағжан Жұмабаев жайлы ақпарат5 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь