ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы музыка мәдениеті

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

І тарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Бүкіл қазақ даласына танылған ерекше дарын иелерінің туындылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1. Біржан сал Қожағұлұлы қазақтың әнші.сазгері ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Ақан сері Қорамсаұлы талантты ақын, әнші, композитор ... ... ... ... ...
1.3. Жаяу Мұса Байжанұлы өз талантын паш еткен дарынды әнші ... ... .

ІІ тарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Қазақ музыкасының дамуына сүббелі үлес қосқан халық композиторларының мәдениетке қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1.Құрманғазы Сағырбайұлы қазақтың күй өнерінің негізін салушы ...
2.2 Дәулеткерей Шығайұлы күй өнерінің классигі ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Тәттімбет Қазанғапұлы шертпе күй мектебінің негізін салушылардың бірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.4 Ықылас Дүкенұлы халқын қоңыр үніне ұйытқан қобызшы ... ... ... .
2.5 Сүйінбай Аронұлы қазақ тарихында өшпес із қалдырған ақын ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі
ХІХ ғасырдың ІІ жартысында көптеген аса көрнекті кәсіби композитор-әншілермен күйшілердің шығармашылығы халықтың музыкалық классикасының негізін құрады. Көптеген композиторлар өз заманындағы білімді адамдар болды.
Олардың бәрі дерлік хат танитын, кейбіреулері орыс тілі мен араб тілін білетін, бірақ өз шығармалаларын нотаға түсіріп жаза алмайтын еді. Композиторлардың дүние танымы тарихи тұрғыда шектеулі бола тұрса да, олардың шығармаларында әлеуметтік қайшылықтар айқын бейнеленді, әділетсіз заңдарға, билеуші сұлтандарға, олардың зорлық – зомбылығына қарсы күреске шақырған әуен анық естілген. Әндер мен күйлерде халықтың бас бостандығы, әйел теңдігі жөніндегі армандары, бай – шонжарларға, билеп-төстеуші сұлтандарға деген наразылық үндері айқын бейнеленген. Көптеген композитор әншілер мен күйшілер өздерінің шығарған әндері мен күйлері арқылы халықтың рухын көтеріп отырған. Сол үшін де олар қуғын – сүргінге көп ұшырап отырған.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы Қазақстанның музыка өнерінің дамуына Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Ықылас Дүкенұлы, Мұхит Мералыұлы, Сарымалай, Біржан сал Қожағұлұлы, Ақан сері Қорамсаұлы, Жаяу Мұса Байжанұлы сияқты әнші-композитор музыканттар үлес қосты.
Бұлардың әрқайсысы әр түрлі өз туындыларын шығарғанымен, олардың бәрінің мақсаттары бір болды, яғни халықты билеп – төстеушілерге деген наразылық. Кейбір әнші – күйшілер өздерінің туып - өскен жерлерінің әсем табиғатын, тауларын, өзен –көлдерін сол жердегі халықтың тұрмыс-жағдайын өз туындыларында әсем де көрікті етіп көрсете білген.

Дипломдық жұмыстың тарихнамасы
Қазақ халқының ХІХ ғасырдағы музыкалық тұрмысын зерттеу үшін, сондай-ақ қазақ музыкасының мазмұны мен ерекшеліктерін айқындауда қазақ және орыс ғалымдары мен саяхатшыларының сіңірген еңбектерінің баға жетпес маңызы бар.
Осы құнды еңбектердің ішінде елеулі орын алатын «Құрманғазы» атты күйлер жинағында Ахмет Жұбанов Құрманғазы күйлерінің нота үлгілерін келтіріп, шығу тарихы туралы мәлімет берген.
Қазақ әндерін жазып алуда С.Г. Рыбаковтың сіңірген еңбегі бағалы еңбек болды. ол 100-ден астам ән жинады, халық музыкасының өткен дәуірге тән негізгі сипаттары сақталған бұл әндер қазақ халқы тарихының әр түрлі кезеңдеріндегі музыка тілінің дамуын түсіну үшін айқын негіз болып табылады. Рыбаков қазақтарда сұлулық пен ғашықтықты жырлайтын лирикалық әндердің, кең көлемді жырлар мен аңыз өлеңдердің неғұрлым көп тарағандығын атап көрсетті.
1942 жылы жарық көрген «Қазақ композиторларының өмірі мен творчествосы» деген кітабының бір бөлімін Ахмет Жұбанов Жаяу Мұсаға арнаған. Онда Жаяу Мұсаның өмір жолы, музыкалық творчествосы әңгіме болады, бірнеше әндерінің ноталары енеді. Бұл қазақтың халық композиторлары туралы бірінші музыкалық зерттеу еді.
1961 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем баспасынан Н. Оразбековтың «Жаяу Мұса» атты кітапшасы шықты. Автор бұл очеркінде Жаяу Мұсаның ақындық, күрескерлік , композиторлық жақтары баяндалғанда, өмір шындығын ақындық, жорамалдық әрекеттері көлеңкелей берілген.
Ханғали Сүйіншалиевтің еңбегінде «Біржанның шығармашылық өмірінде үлкен бір оқиға оның Абай ауылына баруы, Абайдың Біржанға әсері күшті болғанын, Біржанның әндерін, өмірбаянын, асқан дарындылығын ашып көрсеткен.
А. Затаевич Тәттімбеттің «Былқылдақ» күйіне берген түсінік сөзінде «қызықты, ойнақы күй, ерекшелігі – жалғыз дауыстылығында. Пьесаның орта жерінде жоғары көтеріліп, ақырында төмен түсетін қажырлы, толқын тәрізді мелодия, ұшы-қиыры жоқ лентадай бұрала дамиды» - дейді.
Асанбай Асқаровтың «Ұлы тұранның ұлдары» деген еңбекте былай көрсетілген. Қазақ халық поэзиясында өлеңдері халық жадында сақталып қалған ақын Сүйімбай көрнекті орын алады. Дарынды ақын Сүйімбай Аронұлы өз өлеңдерінде халық қаһармандарын дәріптеп, ел билеуші сұлтандардың озбырлығын әшкереледі. Жүйрік тілді, тапқыр ақын Жетісудағы қазақ пен қырғыз халқы ішінде өте әйгілі болды. Оның өлеңдерінде өмір шындығы мен, халықтың ойы мен арманы айқын сезіліп тұратындығын .

Дипломдық жұмыстың мақсаты
Бұрын айтылған және өзім жинақтаған деректерге сүйене отырып, әйгілі күйшінің өмірін және күйлерінің сыр-сипатын көпшілікке таныстыруды, ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы музыка мәдениетіне үлес қосқан Біржан сал Қожағұлұлының сазды үні, Ақан серінің ақындық талантын, Жаяу Мұса Байжанұлының әншілік өнері, Құрманғазы Сағырбайұлының қазақ музыка мәдениетіндегі ерекше орнын, Дәулеткерей Шығайұлының, Тәттімбет Қазанғапұлының, Ықыластардың өмірі мен творчествосының, қазақ мәдениетіндегі алатын орнының тарихын зерттеуді жұмыстың негізгі мақсаты етіп алдым.

Дипломдық жұмыстың мақсатына қарай төмендегі міндеттер алға қойылады:
- Құрманғазы күйлерінің ескіліктен келе жатқан түп нұсқасын тиісті бір жүйеге келтіріп, күй сүйер қауымға ұсыну.
- Айтылған және өзім жинақтаған деректерге сүйене отырып, әйгілі күйші Тәттімбет күйлерінің сыр-сипатын көпшілікке таныстыру.
- Қазақ музыка мәдениетіне өшпес із қалдырған асыл азамат, халық жүрегінің терең түкпірінен орын алған аяулы, айтулы азамат, композитор Біржан сал Қожағұлұлының алатын орнын ашып көрсету.
- Қазақтың классикалық ән творчествосының алтын қорына енген Жаяу Мұса Байжанұлының бүкіл халқымыздың өшпес мұрасына айналған туындыларына тоқталу.
- Дәулеткерейдің күйлері талай ұрпақтың жүрегін тербеп, сезімін шалқытты. Дәулеткерейдің артына қалдырған мол мұрасын бүгінгі ұрпаққа жеткізу.
- Сүйінбай халқымыздың поэтикасына жетік шебер тілді, жүйрік ақын. Ол өз шығармаларының мәнділігімен ерекше көзге түскен. Сол қымбат мұраларды халыққа толық таныту.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. «Қазақ мәдениетінің энциклопедиясы». Аруна баспасы. Алматы: 2005 ж.
2. «Қазақстан тарихы» ІІІ- том. Атамұра баспасы. Алматы: 2002 ж.
3. «Қазақ ұлттық энциклопедиясы» І-том. Алматы: 1998 ж.
4. Асанбай Асқаров. «Ұлы тұранның ұлдары» Нұрлы әлем баспасы. Алматы: 1998 ж.
5. «Елтұтқа ел тарихының әйгілі тұлғалары» Күл тегін баспасы. Астана: 2001 ж.
6. «Қазақ ССР тарихы» Ғылым баспасы. Алматы: 1982 ж.
7.Ақан сері Қорамсаұлының шығармашылығы. Алматы:1963 ж
8.Бес ғасыр жырлайды. ІІ том. Алматы «Жазушы» 1989 ж.
9.Жұбанов А. «Замана бұлбұлдары» ІІ – б. Алматы : 1963 ж.
10.Жұбанов А. «Ғасырлар пернесі» Алматы : 1958 ж.
11. Жұбанов А. «Ғасырлар пернесі» Алматы : 1975 ж
12.Жұбанов А. «Құрманғазы күйлері қалай шыққан ?» Алматы : 1993 ж.
13. Қирабаев С. «Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері» Алматы :1995 ж.
14.Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін . Алматы :2002 ж.
15.Қазақ ССР тарихы Алматы : 1981 ж.
16.Мұқанов С. Қазақтың ХҮІІІ-ХІХ ғ.ғ. әдеби тарихының очерктері .А :1942 ж.
17.Мұқанов С. «Халық мұрасы» Алматы : 1974 ж .
18.Мағауин М. «Қобыз сарыны» Алматы : 1968 ж.
19. Тарақты Ақселеу . «Қазақтың әйгілі күйшілері» Алматы : 1992 ж.
20. Шақанов Б.Хасенов И.Жақанов И. «Қобыз атасы-Ықылас» Алматы : 1993 ж.
21.Қоспақов З. «Әнші тағдыры» Алматы : 1971 ж.
22.ХҮІІІ-ХІХ ғ.ғ. қазақ ақындар шығармашылығы. Алматы : 1962 ж.
23. Жаяу Мұса Байжанов 9-кітап. Павлодар: 2003 ж.
24. Ханғали Сүйіншалиев. Алматы: «Санат» 1997 ж.
25. А. Жұбанов «Құрманғазы Сағырбаев өмірі мен творчествосы» Алматы: 1960 ж.
26. Құрманғазы күйлері. Алматы: 2005 ж.
27. У. Губайдуллин, Ф. Абдихаева «Құрманғазы күйлері». Шымкент: 1999 ж.
28. А. Жұбанов «Күйлер Қ. Сағырбайұлы». Алматы: 1961 ж.
29. П. Момынұлы «Қазақ музыкасының қысқаша тарихы».
30. Қазақ әдебиетінің энциклопедиясы анықтамалық, Аруна баспасы, Алматы 2005 ж.
31. А. Жұбанов «Ән күй сапары» Алматы 1976 ж.
32. Зама-ай (Бес ғасыр жырлайды) ІІ-т, Алматы 1991 ж.
33. Үш ғасыр жырлайды ХҮІІ-ХХ ғғ. Алматы 1965 ж.
34. Жаяу Мұса Байжанұлы «Ән күйлері» Ерзакович Б, Майчекин М. Алматы: 1959 ж.
35. Ермұрат Үсенов «Тәттімбет саржайлау күйлері» Алматы: 1988 ж.
36. А. Райымбергенов, С. Аманова «Күй қайнары» Алматы: 1990 ж.
        
        ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы музыка мәдениеті
Жоспар
Кіріспе
............................................................................
................................. 3
І тарау
............................................................................
..................................
Бүкіл қазақ ... ... ... ... ... Біржан сал Қожағұлұлы қазақтың әнші-сазгері
...................................
1.2. Ақан сері ... ... ... ... композитор
...................
1.3. Жаяу Мұса Байжанұлы өз талантын паш еткен ... әнші ... ... ... дамуына сүббелі үлес қосқан халық
композиторларының мәдениетке ... ... ... ... күй өнерінің негізін салушы ...
2.2 Дәулеткерей Шығайұлы күй өнерінің классигі
...................................
2.3 Тәттімбет ... ... күй ... ... ... Ықылас Дүкенұлы халқын қоңыр үніне ... ... ... ... Аронұлы қазақ тарихында өшпес із қалдырған ақын .........
Қорытынды
............................................................................
........................
Пайдаланған ... ... ... ... ІІ ... көптеген аса көрнекті кәсіби композитор-
әншілермен күйшілердің шығармашылығы халықтың ... ... ... Көптеген композиторлар өз заманындағы білімді адамдар
болды.
Олардың бәрі дерлік хат ... ... орыс тілі мен ... ... бірақ өз шығармалаларын нотаға түсіріп жаза алмайтын
еді. Композиторлардың ... ... ... ... шектеулі бола
тұрса да, олардың ... ... ... ... ... заңдарға, билеуші сұлтандарға, олардың зорлық –
зомбылығына қарсы күреске ... әуен анық ... ... ... ... бас бостандығы, әйел теңдігі жөніндегі ...... ... ... ... ... ... бейнеленген. Көптеген композитор әншілер мен күйшілер өздерінің
шығарған ... мен ... ... ... ... ... отырған.
Сол үшін де олар қуғын – сүргінге көп ұшырап отырған.
ХІХ ... ІІ ... ... ... ... дамуына
Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Тәттімбет ... ... ... ... ... ... сал ... Ақан
сері Қорамсаұлы, Жаяу Мұса Байжанұлы сияқты әнші-композитор музыканттар
үлес қосты.
Бұлардың әрқайсысы әр ... өз ... ... ... ... бір ... яғни ... билеп – төстеушілерге деген
наразылық. Кейбір әнші – күйшілер өздерінің туып - өскен ... ... ... өзен ... сол жердегі халықтың тұрмыс-жағдайын өз
туындыларында әсем де көрікті етіп ... ... ... ... ... ХІХ ... ... тұрмысын зерттеу үшін,
сондай-ақ қазақ ... ... мен ... ... және орыс ... мен ... сіңірген еңбектерінің
баға жетпес маңызы бар.
Осы құнды ... ... ... орын ... «Құрманғазы» атты
күйлер жинағында Ахмет Жұбанов Құрманғазы күйлерінің нота ... шығу ... ... ... ... ... ... алуда С.Г. Рыбаковтың сіңірген еңбегі ... ... ол ... ... ән ... халық музыкасының өткен
дәуірге тән негізгі сипаттары ... бұл ... ... ... әр ... кезеңдеріндегі музыка тілінің дамуын түсіну үшін
айқын ... ... ... ... ... сұлулық пен
ғашықтықты жырлайтын лирикалық ... кең ... ... мен
аңыз өлеңдердің неғұрлым көп тарағандығын атап ... жылы ... ... ... ... ... ... деген кітабының бір бөлімін Ахмет Жұбанов Жаяу Мұсаға
арнаған. Онда Жаяу ... өмір ... ... ... ... бірнеше әндерінің ... ... Бұл ... ... ... бірінші музыкалық зерттеу еді.
1961 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем баспасынан Н. ... ... атты ... ... ... бұл очеркінде Жаяу ... ... , ... жақтары баяндалғанда, өмір шындығын
ақындық, жорамалдық әрекеттері көлеңкелей берілген.
Ханғали Сүйіншалиевтің ... ... ... ... бір оқиға оның Абай ауылына баруы, Абайдың Біржанға әсері күшті
болғанын, ... ... ... ... ... ... ... Тәттімбеттің «Былқылдақ» күйіне берген түсінік сөзінде
«қызықты, ойнақы күй, ерекшелігі – жалғыз ... ... ... жоғары көтеріліп, ақырында төмен түсетін қажырлы, ... ... ... жоқ ... ... ... - дейді.
Асанбай Асқаровтың «Ұлы тұранның ұлдары» ... ... ... ... ... ... өлеңдері халық жадында ... ақын ... ... орын алады. Дарынды ақын ... өз ... ... ... ... ел билеуші
сұлтандардың озбырлығын ... ... ... ... ... ... пен қырғыз халқы ... өте ... ... ... өмір ... мен, ... ойы мен арманы айқын
сезіліп ... ... ... ... ... және өзім жинақтаған деректерге сүйене отырып,
әйгілі ... ... және ... ... ... ХІХ ... ... жартысындағы музыка мәдениетіне
үлес қосқан Біржан сал ... ... үні, Ақан ... ... Жаяу Мұса ... әншілік өнері, Құрманғазы
Сағырбайұлының қазақ музыка мәдениетіндегі ерекше орнын, ... ... ... ... ... мен
творчествосының, ... ... ... ... ... жұмыстың негізгі мақсаты етіп алдым.
Дипломдық жұмыстың мақсатына қарай ... ... алға ... ... күйлерінің ескіліктен келе жатқан түп ... ... ... ... күй ... қауымға ұсыну.
- Айтылған және өзім жинақтаған деректерге сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... ... музыка мәдениетіне өшпес із қалдырған асыл ... ... ... ... орын ... ... айтулы азамат,
композитор Біржан сал Қожағұлұлының алатын орнын ашып көрсету.
- Қазақтың ... ән ... ... ... ... ... Байжанұлының бүкіл халқымыздың ... ... ... ... ... күйлері талай ұрпақтың жүрегін тербеп, ... ... ... ... мол мұрасын бүгінгі
ұрпаққа жеткізу.
- Сүйінбай ... ... ... ... тілді, жүйрік
ақын. Ол өз ... ... ... ... ... қымбат мұраларды халыққа толық таныту.
І тарау
Бүкіл қазақ ... ... ... ... ... ... сал Қожағұлұлы.
Біржан сал Қожағұлұлы – қазақтың атақты ... ... ... ақын . Ол ХІХ ... ІІ ... өмір ... ірі бір тұлғасы . Біржан 1834 жылы ... ... ... ... ... «Қожағұл бүркеуі» деп аталатын
жерде дүниеге ... ... өмір ... жері ... ... ... Оның
әкесі Тұрлыбай өте қарапайым адам болған. Біржан жеті ... ... екі ... орыс ... ... Ол ... ... ән салып, өнер қуған, ал жиырма жасынан бастап ән ... ... ... ... әнші ... ... өз өнерімен
байытып қана қоймай, оны жаңа ... ... ... ... ... - ... өнерін дамытып, халық музыкасын биік
белеске көтерген аса дарынды ... ... ... ... ... ... неше ... оқиғаларын, адамгершілік, ізгілік
мәселелерін толғап, адам ... ... ... ... әсем ... Оның әндері дәстүрлі ән ... ең ... озық ... табылады . Біржанның өнерін жетілдіруге сол ... ... ... ... ... ... еткен. Әншінің музыкалық –
ақындық шығармашылығының демократиялық сипаты айқын ... ... ... ... бірі – «Біржан сал».
Баласы Қожағұлдың Біржан салмын,
Адамға зияны жоқ жүрген жанмын.
Қасыңа мені сендер неге алмайсың,
Өзім сұңқар, өзім сал, кімге ... бар ... ... ... ... ... ... сөзі асып кетсе,
Сен түгіл патшағада бас ұрмаймын.
Мұнда ол жастық шақтық от ... да, ... ... ... ... да, ашып әсемдеп көрсетеді. Ол өмір бойы салдық құрып, ел
аралап, ән салып жүргендіктен, оған ... сал ... ат ... ... ... ... әндері Біржан шығармашылығының шоқтығы биік,
сыршыл шығармалар. Біржан өзі өмір ... ... ... тартқан,
ескілігіне зорлықшыл істеріне, әлеуметтік теңсіздігіне асқақ әндерімен,
уытты ... ... ... ... ... әділетсіздігіне, зорлық -
зомбылығына деген наразылығы, өкініш үні оның ... ... ... ... ... ... деп ... трагедиялық әндерінен
айқын көруге болады. Ол өз шығармаларында сараң байларды, ... ... ... ... беттеріне басып отырған. Оның
ән шығармашылығынан сұлу қыз, жел жетпес жүйрік, тайпалаған жорға ... ... ... ... ... ... әндерінен жақсы
жарасымын, шынайы көркем шешімін, тапқан жүйріктер. Біржан негізінде ... ... ... ... ... ... ... жырлаған лирик
композитор. Мысалы: «Ләйлім - Шырақ» немесе «Көлбай-Жанбай» әнінде ... ... тиек ете ... өзі ... ... ... сұлу қызы Ләйлімге
деген ішкі жан толқынысы, көңіл – күйін паш еткен /3/. Оның ... ... ... ғана зорлықшыл әрекетін әшкерлеп қана қоймайды, сол сияқты
озбыр ... ... ... ашу- ызысын білдіреді.Ол өз төңірегіне
талантты ақындарды, ... ... ... білген. Солардың ішінде
Жаяу Мұса, Ақан сері, Үкілі Ыбырай және басқалар Біржан бастаған ... ... одан әрі ... ... Олар ... әндерін қалың қазақ
арасына таратушылар болған. Осының нәтижиесінде бізге Біржанның қырыққа
жуық әндері жеткен.Оның ізін қуған ... ... Қ ... ... Біржанның өнерін бүгінгі ұрпаққа жеткізген. Біржан сонымен ... ақын да ... Бұл ... оның ... салма ақындығынан
байқалады.Осы өнерінің сол заманның ... ... ... оның өмірінде Сарамен айтысы ерекше маңызды.
Заманын таныған көзі ашық ... бірі ... ... ... ... пен ... ... Ол өзінің «Күлен Маймаққа» деген
арнауында күні кеше ел кезіп, қала қаңғырып ... ... ... ... алып ... ала аяқтық жолмен тез байып алғанын бірден
байқаған еді:
Сен өзің туғаныңнан маймақ едің,
Есіл бойын Көкшолақпен ... ... ... көшесінде,
Қылжаңдап арақ ішкен парнақ едің.
- Атаңның дәулет бітіп, Күлен Маймақ,
Жігіт болар, мінекей, осындай-ақ.
Жігітке бақыт бітсе гүлденеді,
Кешегі қалыбыңа тартпа бірақ.
Осы бір жаңа ... ... ... жас ... ... ... да қоғам қайшылықтары тұсындағы кереғар топтар тауқыметін
тартып өсті. Кезіндегі қаталдықтар мен ... ... ... адал жаны ... де ... ... құрық салғандай
ақырта әнге басты /4/.
Ілия ... ... ... досы ... Феодоровичпен таныс
екенін және пікірлес болғанын көрсеткен поэзия алыбы Абайдың ... ... ... ... ... көптеген осындай ірі тұлғалардың болуы
,оның қалыптасуына, жол болды деп ... ... ... ... асыл ... ... ... бай ауыз
әдебиетінде, музыкалық фольклоры қазынасында жатыр. ... ел ... ... ... сөз ... ... ... игерген, төкпе ақындар өнерінде де жетік болып, ... ... ... ... асты өлең ... әдістерін, сергек
қабілеттерін меңгереді. Әсіресе, ақындармен дидарласулары ... ... ... тврчествосының дұрыс бағыт ұстауына оның ... ... ... ... ... Біржанның басына біткен композиторлық, ... ... ... қонған бақыт екенін айтады. Осы ... ... үшін ... ... ... екенін түсіндіреді. Абайдың ауылында
болу, өлең мен әннің салтанатының қайнаған базарын аралау ... ... ... ... ... ... дарынға тән нәрсе – іздену, үйрену,
жетілу, сыннан ... өту ... ... ... бұл ... ... «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» деген Абайдың өлеңіне ... ... ... ... ... «Ләйлім шырақ»,
«Алтын болдақ», «Қаламқас», «Ғашығым», «Орынтай», «Қалқама», «Ғашық ... ... ... бар. ... бірі ... әнінен үзінді:
Бозбала, саған айтар өсиетім,
Жақын жүр ... ... ... жас өмір-ал қызыл гүл,
Сипаттауға қызығын ... ... ... ... шақта
Өмірдің мағынасына түсіне біл.
Басқа халықтар өмір тіршілігін, әлем сырын ... жан ... ... ... ... ... еңбектеніп, дүниетанымын
кеңейте түсуде деп, ... ... бұл ... ... үйде ... ... ... тәнің бірдей жанып күйген артық.
Ер жігіт дүниені кезген артық,
Дүниенің не бар жоғын ... ... ... жерге іс болғанда,
Бел байлап, тәуекел деп төзген артық.
Біржанның неше ... ... ... өлеңдері де болған. Ол ... ... ... ... ... әрекеттерін әшкерлеген.
Біржанның өмірінің соңғы кезеңі трагедиялық жағдайда ... Ел ... ... ... салдары Біржанның өміріне әсер еткен.
Біржанды «Жынданды» деп ел арасында лақап таратып, қол –аяғын байлап ... ... ... ... қудалаудың талай зәбірін тартты. Жаны
күйініп қана қоймай, қара күш ... ... ... ... ... ... қысымы қосылып, өнерпаздың нәзік жанын жаралады. Терең
ойға беріліп, қиялын ... ... ... ... мазасыз,
жағдайсыз халге ұшырады. Көлгірсеген көпке қарсы топырақ ... ... ... көзге қиянат жасап, жөнсіз-жосықсыз ... ... ... отқа ... ... не амал?! Осы айтылғандай,
аяусыз қуғын, жан азабы, өсек-өтірік, ... ... төзе ... ... ... ... ... шалдықты.
Біржан деп атым шықты алты алашқа
Құдайым ... ... ... ... ... келгенімде,
Құдайым берді науқас ғаріп басқа.
Теміртас, Асыл, Ақық балдан ... ... ... адамзатты,
Үкідей желпіндірген құлындарым,
Шешсеңші білегіме арқан батты,-
деп, өзінің Теміртас, Асыл, Ақық атты ... ... 1897 ... ... осы бір ... ... ... аяулы есімі, оның қалдырған сан-салалы шығармалары ... ... ... ... ... ... Егеменді дәуір өркендеткен
қазақтың мәдениеті өзінің алтын қорына Біржан мұраларын ... ... ... ... асыл ... әр ... ... тұтады.
Бір сөзбен айтқанда Біржан –қазақтың халықтық ән ... ... ... мен ... этнографтары Біржанның жырлары, сыршыл
әндерін жинап, бірнеше рет ... етіп ... Оның ... және ... ... бір ... зерттеулер де жарық көрген. ... ... ... ... ... М.Төлебаев қазақ опера өміріне
классикалық туынды қойған. Ал А.Қ. Жұбанов «Қазақ композиторларының ... ... атты ... ... бір тарауын Біржанға арнаған /6/.
1.2. Ақан сері Қорамсаұлы
Ақан сері – 1843 жылы қазіргі Көкшетау облысында, Қоскөл ... ... ... ... ... ... әншісі, композитор. Ақан кішкентай
кезінен-ақ зеректігімен, түрлі өнерге ... ... ... 13 ... әкесі діни мектепке берген, бірақ сергек ойлы бала ... ... ... ... ... ... ... Ол енді Қызылжарға аттанып,
Уәли ахун қазіреттің медресесіне түседі. Аталмыш ... ... оқу орны ... Онда дін сабақтары барынша мол ... ... де ... ... қала ...... даласынан өзге
өмір. ... ... ... ... бөлек. Діндар қауымға
қоса қалада зиялылар тобы да ... Осы ... ... ... жуық ... ... ... кәусар бұлағы – Фердауси,
Низами, ... ... ... ... ... тағы ... еңбектері,
бұларға қосымша араб, парсы, шағатай ... көне ... ... ... де танысып, тіл білуіне ... ... ең ... халық ақындары өнерін жетік меңгеруге тиіс болды.
ол үшін ... ... өмір ... ... тұста табан асты өлең
шығарып айта білуі, өнер жарысына түсіп, айтысқа ... ... ... озып ... ... /7/.
Ақан сері жас шағынан халықтың ән-күй шалқарына сусындап, өзіне
дейінгі әншілік ... ... ... жан. Ол он ... жеті ... домбыра тартып ,өлең айта ... ... ... ... ... ... Әр кез маңына өзі сияқты өнерпаз жастарды жинап,
ел аралап, ойын-сауық ... ... ... ... ... ат, қыран бүркіт,
құмай тазы ұстап серілік құрған. Осындай сегіз қырлы өнерпаздығы үшін ел
арасында ... ... ... Ол әншілік, композиторлық өнерінде атақты
Біржан салды аға тұтып, ұстаз ... ал ... ... ... Құлтума
сияқты әнші- композиторлар оның өнер жолындағы ең ... да ... ... ... ... әнінің бірі «Желдірме», «Маң-манкер». Бұлар
белгілі бір оқиғаға байланысты шыққан. Орта жүзде үлкен бір ас ... ... ... жүзден үш жүздей ат қосылады, олардың ішінде көптеген
жүйрік ... ... Осы ... ... ... ... ... келеді.
Атына риза болған Ақан оның демін басу үшін жетелеп, ілбітіп жүреді ... ... ... оны ... деп ... ақындық жолы да басқа халық ақындары сияқты дәстүрлі жолмен
қалыптасты. Әбден жаттыққан Ақан өз ... ... та ... ... ... ... ауызекіде таратты.
Сөзімді көңілімдегі жаза алмадым,
Аттың жалы, атанның қомы болып,-
дейді ақын.
Ақан тұсындағы жұртшылық шығарманы көзімен оқып ... ... ... ... әдет еткен. Оның үстіне баспасөздің кешеу ... ... ... ... еді. Сөйсе де ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде қазақтың
өз тілінде ресми баспасөздің дүниеге келуі, ... ... ... жеке ... ... ... шығу фактілері ықпал еткені
анық. Ақанмен қатар шыққан кейбір оқыған жастар қоғам ... ... оның ... ... ... ашу, ... ... елін
алып шығып, өнер білімге үндеу сияқты әлеуметтік мәселелерді көтерді.
Оның адамдарға ақыл-кеңес беретін өлеңдері де болған. Мысалы: «Адамның
біліміне ақыл серік » ... ... ... деген:
«Тірлікте тырбанып қал сайра етіп
Ажал келмей тұрғанда шауып жетіп...
Тұрмысқа тірі күнде боп себептер,
Отырма құр ... ... ... қыл, ... ... ... істің ақылын ойла, көңіл бөліп».
Бұл өлеңінде ол әрбір адам өзі үшін, өзінің отбасы үшін ... ... ... ... ... сену ... ... айтқан. Ақан
серінің өмірінде қайғылы тұстары да аз болмаған. Соның бірі бәйгеге қосқан
Құлагердің дұшпандар қолынан мерт болуына ... ... әні ... /8/. ... ең ... ... арқар
Сен өлсең орнын басар көкбесті бар,
Болады құдай қосса олда тұлпар
Құлагер топтан озған жүйрігім-ай
Жарасар келте жібек құйрығың-ай
Түбіне ... ... ... ... ... ... бұйрығын-ай...
Құлагер, нұрың қандай, данқын қандай,
Тұрушы ең тоғыз шелек суға ... жүз ... ... ем ауыздықпен тоқтата алмай...»-
деген өліңінде өз тұлпарының қандай болғандығы туралы сипаттап көрсеткен.
Ақанның әсерлі,сазды әндері (40-тан астам) ... жылы ... ... сыршылдығымен ерекшеленеді. Ақан ... ... ... ... ... ... ... көрініс
тауып, адамның ар – намысын аяққа басатын ... ... ... ... ... ... ... сері көптеген елдерді, қалаларды аралаған. Ол өз елінің білім -
өнерден кенже қалғанына қынжылатын. Ел ... деп ... ... ... пара жейтінін, шен-шекпен үшін қандай сұмдық
қылмысқа да бара ... ... Өнер ... ... ... ... қолы ... мәз болып жүрген жастарға ренжіген. Мұны ол ... » ... ... ... ... ... сұңқар,әкең тұлпар,
«Болғанда мұндай күйде заманымыз,
Жай жатып сахарада қамалымыз .
Болыс, би ет пен ... мәз ... ... тура жолды таба аламыз...» /9/
Ақанның көңіл-күйі, құмартқан машығы, ... ... өлең ... оқушының өзегін өртейді, бірақ ... ... жара ... ... да ... ... ... мадақтаған сұлулары
бірінен-бірі артып, Қыз Жібекті ... көп ... ... ... еске ... Ақан сол ... ... көз алдында тұрып
алады. Аяулы азаматтың асыл ... ... оның ... жоқтап, өз
жүрегіңмен алысасың. Жасы егде ... ... ... ... ... алып, елегізіп, бір көңілденсе, бозбала қауымы дер кезінде дертіне ... ... Олар ... ... ... ... қайталап
айтады. Аспандата әнге салып шырқайды:
Қызбала болса сұлу, болар қандай,
Ләзатты болса егер шекер балдай.
Күлім көз, оймақ ауыз түссе қолға,
Сүмбіл шаш, ... ... ... ... екі көзі ... етіп,
Жанынан арғы-бергі кетсең өтіп,
Басына кәмшат бөрік қыран салып.
Қасына іркілместен келсе жетіп...
Бұралып, он ... ... да қай ... ... сынбай!..-
деген ақын сөздерін өз жүректерінің тебіренісіндей қайталап хаттайды.
Бір рет емес, сан адам, сан рет асқақтата әнге қосады /10/.
Ақанның ... ... енді ... ... ... қыздарына
арналады. Олар: «Балқадиша», «Мақпал қыз», «Нүрила», «Ғалиянұр», ... ... ... қоса ... ... ... қызға», «Ғашық
жарға», « Қыз сипаты», «Қызға жазған хаты», « Ақ ... «Ой, ... ... ... ... өлең жаздым» жалпы саны 40 ... ... ... ... бәрі де қызға арналған, бірақ өлең шумақтары
бірінікін екінші өлеңде қайталамаған.
Сұлулық тек адамға тән ... ... ... сұлулығы, айуанат
сұлулықтары өзінше бөлек. Оған да адам қызығады, құмартады. Адам ... ... ... немесе сонымен бірге ұштастыра ... ... ... ... ... ... ... сұлулықтарды
сүйсіне бейнелейді. Сұлудың образын жсау үшін ақын сөз қуатын, поэтикалық
тіл ... ... ... Ол тағы да өзін адал жар ... үлгілі
бейне болып жырланады.
Жайықтың ақ түлкісі Аралдағы,
Алдымнан сен бір ... ... ... ... тұра ... тұмандағы.
Сен болсаң ал қызыл гүл, асыл еркем,
Мен бұлбұл сайрап тұрған Иран бағы...
Сен болсаң адамзаттың асылысың,
Біз ... ... ... ... ... ... жері ... айналған Ақан сері Балуан Шолақ,
Жаяу Мұса, Естай, Иман Жүсіп, Құлтума сынды ... сал ... ... ... Ақан сері өмір ... ... жырлаған заманының
асқақ ақыны ғана емес, ... ... ... ...... ... ... қазақ даласына танылған ерекше ... ... ...... ... ән ... ... қорына еніп,
халқымыздың өлмес-өшпес мұрасына айналған ... Ол ... ... ... көп мәселесін шығармашылығына арқау етіп, өлеңімен де,
әнімен де таратқан, ол ... ... ... де туған халқының сүйікті
ұлдарының бірі ... ... Ақан ... ... ... композиторларының
шығармашылығынан да жан-жақты орын алып отыр /11/.
Арқаның ардагері ... Ақан – ... ән ... ... даусымен асқақатата жыр нөсерін атқарып өткен ерекше дарын иесі.
Халқымыздың бойындағы ... ... ... ... ... ... қырлы,
бір қырлы ардагер азамат. Өзі өмір сүрген дәуір шындығын, ән-музыка, өлең-
жыр туындылары ... ... ... ұлы ... ... Ойлы,
сырлы, ғажайып шығармаларын өз даусымен орындап, қалың елге кең таратып,
тыңдаушының құлақ құрышын ... ... ... ... Өмір ... озат ... асыл ... де жеке бас әдет мінездерімен ... ... ... ... ең ... ... ... жасымай әркез арын таза ұстай білген, жақсылық пен ... ... ... ... ақыл-парасаты биік саналы гуманист.
Ақан - кең байтақ жерін, қасиетті ел-жұртын шын ... ... ... ... күйіп, тынымсыз өмір кешкен, өршіл де ілгерішіл
поэзияның ... ... адам ... ... ... бар, таным-
талғамы биік, көңілді, пафосты лирикалар қалдырған айтулы ақын.
1.3. Жаяу Мұса Байжанұлы ... ... ІІ ... қазақ музыкасындағы аса үлкен
құбылыс Жаяу Мұса Байжанұлының шығармашылығы ... Ол 1835 жылы ... ... Баянауыл ауданында дүниеге келген. Ол қазақ әншісі, ақын
әрі халық композиторы. Жаяу Мұса жасынан өнерпаз, талапкер және білімге ... ... ... Жаяу Мұса ... ... ... ән ... ұнатады,
кейіннен ауыл арасында домбырамен өлең айтып көзге түседі. Ол ... ... ... сырнай, скрипка ойнауды да меңгерген талантты
жандардың бірі болған. 1854 жылы Омбы ... орыс ... ... Жаяу ... тырнақалды туындысы «Қыздар-ай» дүниеге келген /12/.
Ол Омбыдан ауылына оралғанда әкімдердің, би-болыстардың ... ... ... аға ... Мұса ... пен оның
інісі Мұстапаның зорлық-зомбылығын айтып, Омбы генерал-губернаторлығына
шағым жазады. Сол үшін ... ... оның ... атын тартып
алып «Жаяу» аттандырады /13/.
Ақ сиса, қызыл сиса, сиса, сиса,
Жарасар камзол сұлу, белін қиса.
Шорманның ... ... ... сол себептен Жаяу Мұса.
Жүрмейді кімдер жаяу зорлық қылса?
Жиылып орыс, қазақ қашқын дейді,
Көрермін ақыр бір күні күнім туса.
Мен айтсам параңды ... ... ... ... бәрі ... екі ... ел ... не қылсаң да, айтар сөзім.
Он екі жыл айдадың Тобыл жаққа.
Ем болмас бастан бағың таяр ... мен өзім ... ... ... ... боп әр тарапқа...
Жаныма батқандықтан ашынамын,
Мен неге жаяумын деп ... жоқ ... ... ... ... паш ... ... ол әлеуметтік теңсіздікті зорлықшыл үстем тап өкілдерінің
іс-әрекетіне деген ... ... ... ... ... тұрған
Шормановтар әр түрлі жала ... 1860 жылы оны ... 12 ... ... .Осы ... оның ... «Тұтқындық зары» деген әндері
дүниеге келген. Бірақ Жаяу ... ... ... жер аудару жазасы әскер
қызметіне ауыстырылып, ол ... ... ... ... Генерал Черняев
әскерінің қатарында Жаяу Мұса Петербург қаласында, Польша, Литва, ... ... ... ... әскерінің Орта Азия экспедициясына да
қатысқан, сол сапарда ол Шоқан Уәлихановпен ... Оның ... ... ... ... «Ақ ... «Жазда» және
т.б. әндері бар. Ол өзінің әндерінде ... ... ... ... халықты қанап , қинап отыруын жазған . Сол үшін оны айыптап та
отырған .Ол ... ... ... ... былай деген:
Туған жерім Баянауыл,
Кейде тынық,кейде дауыл.
Ұлытаудың қойнауында
Мекен еткен біздің ауыл.
Артта қалды Баян тауым,
Жер аудартты ата ... ... ... ... бойы ... дауым.
Ол өзінің осы өлеңінде туған елінің әсем де көрікті ... Яғни ... ... қай ... ... және ол жерде ... ... ... ... екендігін бейнелеген /14/.
Жаяу Мұса бір жағынан ... ... сал мен Ақан сері ... ... ... ... келе жатқан дәстүрін дамыта түссе, екіншіден, қазақ
Музыкасының мазмұны мен ... ... ... ... ... Ол әрдайым халықтық –бұқарашылдық бағытты берік ұстаған және
өмір бойы ... тап ... ... ... сол ... ... өмір шындығын, ... ... ... ... отырған /15/.
Әділдікті жүргізіп,
Жауыздықты жерлесем.
Деген арман менде бар,
Жетермін ақыр ... ... ... ... ... әні ... ... көркемдігі
мен мазмұны жағынан әр алуан: феодалдар мен байлардың дүниеқорлығы мен
Сараңдығын келекелеуге келгенде уытты да ... ... ... ... ... ... ... жырлағанда әсем сазды, туған жерінің
көркіне сүйсінгенде асқақ ... ... ... ... ... туралы
толғанғанда сырлы да мұңды болып келген.Жаяу Мұса шығарған әндерінде өзінің
қазақ халқының ән ... ғана ... ... ... ... ... нақыштарын да шығармашылықпен пайдаланып отырған. Осындай қайнар
бұлақтарды үйлесімді қолданып, шеберлікпен ұштастыра білген Жаяу Мұсаның
музыкалық тілі ... бір ... ... ... ... ... ... мен ХХ ғасырдың бас кезінде өмір сүрген
өнер иесі Жаяу Мұса – ақын, ... ... ... прогресшіл ой
иесі, қажырлы күрескер, осындай жан-жақты адам, осы салалардың бәрін де
де айта ... із ... ... Ал оның ... мен ... ... қарауға келмейді /16/.
Мұса Байжановтың әндерін бірінші рет қағаз ... ... ... ... ... таныстырған – қазақ совет
музыка этнографиясының іргетасін қалаушы А. В. ... Ол ... 1000 әні» мен ... 500 ... ... ... Мұсаның
бірнеше әндерін жариялап, оларға біраз сипаттама берді. Ал, А. Затаевичтің
көзі тірісінде бастырып шығаруға ... ... « ... том» ... ... Жаяу ... тағы ... әндері бар /17/.
Аталған еңбектерде Жаяу Мұсаның «Ескендір», «Тұрымтай», «Құлбай»,
«Гауһар қыз» ... екі ... ... екі ... ... ... әндерінің жазбалары бар. Сонымен бірге «1000 ән» ... ... ... ... ... да ... ... жеке басына байланысты жайларға, ойнайтын музыка аспаптары,
композиторлық және ... ... ... ... ... Егер
Затаевич Жаяу Мұсамен кездесіп, оның ... өз ... ... алса,
Мұса жөніндегі деректер әлдеқайда кеңірек, анырақ болып, ... де ... ... еді. ... сол ... тән-түрлі
жағдайларға байланысты, А. Затаевич өз ... ... ... ... ... /18/.
Сондай-ақ А. Затаевич қазақтың ... ... ... Жаяу ... ... ... шығармаларына орыс, украйн
музыкасының кейбір интонациялық жаңа ... ене ... ... ... орыстан, татардан, ауысқан туындалар деп, тар
шеңберде түсінді. Сөйтіп, орыс музыкасының ... ... ... еткен әсері, прогрессивтік маңызын бағаламады.
Сондықтан да ол «1000 әнге» жазған 41 ... ... ... Мұса – көңілді қарт, қазақ ақындарының ... ... ... ... тәрізді көбіне скрипкада ойнаған.
Шынында да кейбір ... ... ... ... деген,
профессионалды жағыну нәтижесінен туған болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... жеңілтектік
кезеңдер де бар. Оның ... де ... ... ... ... ... біркелкі екі ширектік өлшемге сыйып отырады, солай
аяғына ... ... ... ... ... биге ... ... –дейді /19/.
1938 жылы Жаяу Мұсаның жиырма шығармасын, сол ... ... ... мемлекеттік филармониясының көркемдік жағын басқарған
композитор М. Лалинов жазып алған. М. ... ... ... Қазақ ССР
Ғылым Академиясының М.О. Әуезов атындағы ... және ... ... ... Онда ... ... ... «Сапар», «Бәшерден ұрыға», «Сүйіндік», «Арап батыр» тағы
басқалары бар. М. ... Жаяу ... ... ... ... ... ... жылы филология ғылымының ... Ш. ... ... ... В. И. ... ... ... кітапханасынан Жаяу
Мұсаның 51 беттік қолжазбасын тауып, ол жөнінде – мақала ... ... ... ... қысқаша хабарлай келіп,
ондағы өлең-жырлардың бірнеше тақырыпқа бөлінетінін айтады. Мұның ... ... ... ... ... ... ул ... Олжабай»,
«Қоңтажы әңгімесі», «Қолбасылар хикаясы», «Қазақ ... ... ... ... сияқты шығармаларын сөз етеді. Осы мақалада Мұсаның Олжабай
батыр туралы өлеңінен үзінді келтірілген.
1959 жылы Жаяу ... ... ... белгілі археолог Әлкей
Марғұлан География қоғамының жанындағы Омбы ... ... ... ... Мұса қолжазбасын 1901 ... ... ... басқармасының хатшысы Николай Яковлевич Коншиннің өтініші бойынша
жіберген екен. Ол өлеңдерін бір дәптерге ... ... ... ... деп ат ... Оған ... «Секретарьға өлең», ... ... ... ... ... ... «Мола» /20/.
Ол болашақтағы қуанышты күндер туралы, өз Отанының жарқын келешегі
туралы жаңа әндер ... Жаяу Мұса ... ... аса ... ... және әнші ретінде, әділдік пен халық бақыты жолындағы
күрескер адам ретінде ... ... . Ол ... есінде талантты бір
бейне ретінде сақталған.
ІІ тарау
Қазақ музыкасының дамуына ... үлес ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан музыкалық ... ... ... ... ... өнерді дамытуда Біржан-сал, Ақан
сері, Балуан Шолақ, Жаяу ... ... ... ... әнші ... үлес қосса, күйшілік өнердің өркендеп дамуына ... ... ... ... ... Сүгір сынды күші-
сазгерлер өзара орындаушылық дәстүрімен ... ... ... қалады.
Қазақтың халық композиторларына – Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей
Шығайұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Ықылас Дүкенұлы, ... ... ... Олардың күйлері, туындылары өз заманының, өз ортасының
нақтылы тарихи көріністерін, ... ... ... бейнелеп
отырған. Олар өз заманының талантты, ... ... ... ... музыкалық өнерінде халық композиторларының алатын орны ерекше.
Қазақ халқының ХІХ ... ... ... ... ... мазмұны мен ерекшеліктерін айқындауда орыстың ... ... ... ... ... зор. ... ... А.А.Ивановский., П.И.Паншино. С.Г.Рыбаков 100 ден астам қазақ
әндерін жинады және өз ... ... ... пен ... ... әндердің не ғұрлым көп тарағанын атап ... ... 1931 жылы ... ... ... 500 ... ... Құрманғазының «Серпер», «Ақсақ киік», «Кісен ашқан» күйлерінің
ноталарын келтіріп , олар жайында азды-көпті бірқатар пікірлер айтқан.
2.1. Құрманғазы ... ... ... ... ... ... ... ғ.ғ.) алғашқы
қарлығаштары ақын Данте мен суретші ... ... ... ... ... ... болған рухани жаңғыртудың алдынғы легіне күйші ... ... ... /21/. ... жері Бөкей хандығы, қазіргі
Орал облысының Жаңақала ауданына қарасты Жиделі деген жер. Топырақ ...... ... ... ... ... батага», қазіргі
«Құрманғазы төбе» деп аталатын жер.Шыққан тегі – Кіші жүз, он екі ... ... ... ... ... ... жетінші
атасы Ерші деген кісі от тілді, орақ ауызды, сөз дарыған адам болыпты. Ал,
нағашы жұрты – Беріш руы. ... ... ... ... ... ... Ағатай батырдың есімі исі Берішке ұран болған. Одан ... ... ... ... ... ... бір ғана Беріш руының емес, исі қазақтың
ардақты ұлдары /22/.
Ол 1806 жылы Бөкей ордасының ... ... ... ... дүниеге
келді. Құрманғазының анасы Алқа елге ... еті тірі ... ... бұла ... ерке қызы еді. ... ... ... төкпе ақын,
асқақ әнші, бармағынан бал тамған күйші, жауырыны жер иіскемеген ... ... ... өскен Алқа еркек шоралау қайратты болып бой
жетті. Өзі қатарлы боз ... ... ... ... ... Алқа ... ... сызылта салған әнімен де сыйлы еді
/23/.
Жасынан өнердің қадірін біліп өскен Алқа тұңғыш ұлының бойындағы ... ... ... Ұлының асқан ажарлы, сымбатты, әрі ... ... ... алып ... ... боп өсіп ... іштей қуанатын. Ол ұлының бетінен қақпады, қолына домбыра тисе
аруақтанып, нұрланып шыға келетін ... ... ... адам ... ... ... ... да Алқа еді.
Құрманғазы - қазақтың күйші, сазгері, домбырашы халықтың аспаптық күй
өнерінің классигі. Ол қаршадайынан әділетсіздікпен ... ... ... Оның ... ұстазы – атақты домбырашы Ұзақ болған. Ұзақпен бірге
ел аралап, домбрашылық өнерін жетілдірген және өнер ... көп ... ... ... ... ...... домбырашылық өнерінің
шыңы. Екі шекті домбыра ... ол өз ... ... ауыр
тұрмысын, арман-тілегін, мұң-шерін, ... ... мен ... ... суреттей білген. Құрманғазының «Сары-арқа», «Алатау»,
«Бұлбұлдың құрғыры», «Маната», «Көбік шашқан» ... ... жер ... ... ... ... ... «Кішкентай»,
«Саранжап», «Адай», «Ақпай» күйлері жеке адамның, ... жеке ... тән ... ... суреттейді. Ал, «Қайран шешем», «Қызыл
қайың», «Кісен ... ... ... ... ... жеке
басынан өткен оқиғаларға байланысты шығарылған шығармалар.
Батыс ... ... ... ... мектебін
қалаған Құрманғазының мұрасы ұрпақтан-ұрпаққа , ... ... ... ... ... айналды. Құрманғазы күйлерін
толық жинастырып, олардың ... ... мен шығу ... ... ... домбырашы күйшілер: Дина Нүрпейісова,
Махамбет және ... ... Оқап ... Лұқпан Мұқитов,
Қали Жантілеуов, Ғабдұлман Матов, Меңдіғали ... ... ... ... ... ... Ғинолла Исмағұлов, Рысбай
Ғабдиевтар болды.
Құрманғазының ... мен ... ... алғаш деректер
жинап, күйлерінің ноталарын ... ... ... әрі ... беті
арқылы жарыққа шығарған А. Затаевич ... оның ... ... ... ... ... Құрманғазының «Серпер», «Ақсақ киік»,
«Кісен ... ... ... ... күйлерінің нота
үлгілері түсірілген /24/.
Бұл ... ХХ ... ... он ... А. Затаевичке
орындап берген, әрі ... ... аса ... ... ... және Науша Бөкейхановтар еді.
1934 жылы өткізілген І Бүкіл Қазақстандық ... ... ... ... ... ... орындайтын домбырашылар
жиналды. Олар күйшінің ... мен ... ... ... ... ... , әлі ... таныла қоймаған күйлерін алып келді
/25/.
Құрманғазының алғашқы ... ... бірі - ... Бұл ... ... ... көтерілісінің басшысы Исатай Тайманұлына
арналған. Күй іште жатқан ... ... ойлы ... ер бастаған елдің
қозғалысын баяндайды.Ол күй өнері арқылы әділетсіздікпен ... пен ...... ... күресіп отырған. Құрманғазы
күйлерінде өмір тартысы суреттелген: бір жағынан, нұрлы болашақ, азат ... ... ... асыл ... ... ... зорлықшыл үстем тапқа
деген ыза-кек, өшпенділік бейнеленген /26/.
Сазгердің аса құнды ... бірі ... ... ... ... арманы, ой өрісі суреттелген. Сонымен қатар ... ... ... ... назарылықтары және де туған жер, кең
байтақ дала, халықтың асқақ үні, қажымас күшін көз ... ... би ... де ... Олардың қатарына «Балбырауын»,
«Қызыл қайын» күйлері жатады. Мәселен, «Балбырауын» жарқын жүзді, шат
көңілді көзіне елестетеді. Құрманғазының кейбір ... ... ... ... жақын. Бұған «Аман бол шешем,аман бол», «Ертең кетем»,
«Бұқтым-бұқтым», «Қайран шешем» күйлері ... ... ... кешкен
кезі патшалық Ресей жүргізген отаршыл саясаттың ең бір қарқын алған, ... ... шыға ... кезі ... ... ... ... қарсыласу Құрманғазының өмірбаянына айналып, оның күйлерінде
көрініс тауып ... Ол өзі ... ... ... - ... ... - философ ретінде ден қойған .Ұрпақ тағдырына ықпал еткен
заманалып ... ... ... ой ... ... ... тән.
«Бас Ақжелең». Бұл күйді 1955 жылы Жамбыл атындағы мемлекеттік
филармониясының домбырашысы ... ... ... ... ... ... ... Өскембайдан үйреніпті. Күй жалпы Ақжелеңдерге тән көтеріңкі,
жүрдек, жинақы ғана. ... жағы ... ... күйлері сияқты өзі
«Бір төбе» десе болады /27/.
«Көбік шашқан» күйді 1933 жылы домбырашы ... ... ... ... ... ауыр халі мен ... ... ызасы да бар. Және
халықтың музыкалық ... мен ... ... ... ... да ... бар. Күйдің жеке ... ... ... ол ән сияқты шырқалған шығарма.
«Түрмеден қашқан» - ... ... ... басынан аяғына дейін
жүріп отырады. Аса ... ... күй, ... ... ... ... ... болмаса күй үнемі екі ширектік өлшеуде ... ... ... ... шыға ... – 1934 ... Жантілеуовтың орындауында оркестрге түскен, сол
әлі өзгертілмей келеді. Күй «Амангелді» филмінде орындалды.
«Ақсақ киік» - бұл ... ... рет ... ... домбырашысы
Махамбет Бөкейхановтан А. Затаевич Жиырмасыншы жылдары ... ... ... ... ... ... арналып шығарылған. Күйдің
ырғағында шынымен де үш ... келе ... ... ... бар. ... қоса жаны ... ... қиындық жағдайы, одан
туатын ерлік, ... ... ... ... ... ... – сүргінді көп көрген .Осыған байланысты 1880
жылдардың бас кезінде Астрахань ... ... бір жола ... аударған
/28/. Оның төңірегенінде бір топ жас күйшілер, шәкірттер жиналған. Олардың
ішінде Дина ... ... ... Меңдіғали Сүлейменов және тағы
басқалар болған. Халық арасында аттары ... ... ... ... ... және де осылар сияқты күйшілерде ... ... деп ... кейбір күйлерінің екі-үш нұсқалары
болған. Мысалы: ... ... (екі ... бар), ... ... бар).
Құрманғазы өзінің шығармаларында алдымен адам образын жасаған.Ол
қандай тақырыпта күй ... ... ... да ... ... де
негізгі арқау адам тағдырының айналасында ... ... ... ... ауданындағы Алтынжар ауылында қайтыс болған .Қазір бұл
жерде ... ... ... бар және сол ... ұлы ... ... өмірі мен творчествосы туралы Шәкен Айманов атындағы
қазақ киностудиясы «Құрманғазы» (1970) атты ... ... ... ... атты радио операсын бастап, Ғ. ... ... ... ... ... Е. ... «Ер ... «Сарыарқа» атты симфония сютасына; А. Зильберг «Қайта туған
Қазақстан» атты симфониясының «Скерцо» ... ... А. ... ескерткіші» атты халық аркестіріне жазған маршында негізгі
арқау етіп, «Перовский марш» күйін алды. Л. ... мен ... ... ... ... ... ... бөлімдерін; Компазитор М.
Қойшыбаев өзінің ... ... ... ... Ғ. Жұбанова бір
бөлімді квартетінде Құрманғазының «Терісқақпай» ... ... ... ... ... ... ... сынды жас композиторлар Құрманғазы күйлерінен нәр алып, өз
шығармаларына арқау етуде.
Қазақтың ұлы ... ... ... мен творчествосы жөнінде
бірнеше деректер Ахмет Жұбановтың зерттеулерінде кездеседі. А.Затаевич
өзінің 1931 жылы ... ... ... 500 ... ... ... ... «Ақсақ киік» күйлерінің ноталарын, келтіріп,
күшті ... ... ... ... ... күйлері – асыл мұра. Пәлен деп бір ауыз сөз айтпаса да.
әркімнің өз көңіліне тіл ... күй – деп І. ... ... ... ... ... ... жүздеген жылдардан бері өркендеп
келе жатқан күй жанрының ішіндегі шоқтығы биік ... ... ... ... ... Шығайұлы (1820-1887)
Дәулеткерей Шығайұлы – қазақтың күйшілік өнерінде өзінің ... ... ... ... ... өнер ... ... Ол бұрынғы
Бөкей ордасында, қазіргі Орал облысының Орда ... ... ... ... ... ... Оның ата-бабасы Орыс ханнан бері қарай хандық
биліктен қол үзбеген. Алайда, Дәулеткерей ... гөрі өз ... ... ... өнердің алтын діңгегі сияқты болған. Ол ... ... ... сияқты күйші-домбырашылардың өнерін өзіне шабыт
тұғыр еткен /30/.
Дәулеткерей жас ... ... ... ... ... ... ... бойынша ерте ұстады. Әкесі ... ... деп ... ... ... ... мән ... келсе
де, өнерпаздың ... ... үдеп бара ... ... ... Сол ... ... басқа халық композиторларынан
Дәулеткерейдің ерекшелігі – ол жас ... хат ... ... ... ... ... орысша да оқып, жетілдіріп жаза ... ... ... қолы ... Ол ... ... ... әсері
болды.
Айтушылар Дәулеткерейдің бірінші ... 40 ... ... ... ... ... ... жататын күйлері: «Қыз
Ақжелең», «Қосалқа», «Керілме», «Желдірме» тағы ... ... ... Бұл ... көпшілігі қоғамдық ... ... ... ... өтетін оқиғаларға арналған. «Қыз Ақжелең» - ... күйі – ... күйі ... ... - аттың желіс жүрісіне,
«Керілме» - кербез ... «Қос ... - ... тартудың кейбір
техникалық жақтарына бағышталған. Бұл бір топ ... ... ... ... ... іздену кезеңі сияқты. Жеке ... ... ... орыс ұлы ... да жоқ ... ... күйлері тақырыптық, мазмұндық жақтарынан өзгере
түскенін көреміз. «Жұмабике, «Мұңды қыз» ... сол ... ... ... Өте ... нәзік үнді, музыка ... қыз ... оның ... ... ауыр ... баяндайды.
Айта кететін нәрсе – ... ... ... ... ... билеуші уақытша советке берген қыздардың арыздары өте ... ... аз ғана жыл әкім ... кезінде Дәулеткерейдің
өзі де ... ... ... ... ... ... сүліктей сорған Қарауыл Қожаға ... ... атты күйі ... уәзір атасының ... ... ... ... ... қасиеттерін
пайдаланып, алдына қойған мақсатын орындап шығады. Бұл ... ... да ... ... ... ... дүние шіркіннің дидарында осынау фәни жалғанға ... ... ... адам ... ... ... жүрегін жылытатын,
санасын сергітетін бір құбылыс болса, ол – ... ... ... ... тыңдаған жан өмірге келгеніне өкінбеуі
тиіс. Ұлы күйші қиын ... ... ... тап ... ... ... ... сияқты. Күйшінің өмірге көз қарасын қалыптастыруда
Исатай Тайманұлы бастаған ... ... ... ... ... болды. Күйшінің орыс ... жиі ... ... ... (Москва, Орынбор, Санкт-Петербург) болуы, ол жақтағы ...... ... ... ... ой-дүниесін
кеңейтіп, талантын жандандыра түсті. 1869 жылы ... ұлы ... ... ... ... ... өміріндегі
ұмытылмас бір кезең болған /31/.Олар күй тілімен табысып,бір-бірімен
күйшілік ... ... әсер ... ... ... ... ... тараған.Оның күйлері Құрманғазы күйлерінен өзгеше және күйлері
адамның жабырқаған көңілін жұбатып, ... ... ... ... де, ... болып келеді. Оның ... ... ... ... атты ... бар. Дәулеткерейдің лирикалық,
нәзік сырлы, әсем нақышты күйлері сұлу ... ... ... ... күйінде шалқыған шабыт айқын аңғарылса,
«Бұлбұл» және т.б. күйлері ... ... ... ... ... күйін нағыз халықтық рух айқын көрініс беретін халықтың дәстүрлі
ат ... ... ... де әсем ... ... деуге болады.
Дәулеткерей досы С.Бабажановтың ... ... 1871 жылы ... ... ... күйін шығарған. Дәулеткерейдің күйлері сол заманда өмір
сүрген күйші-композиторлардың шығармашылығымен ... ... ... ... патша үкіметінің,бай-шонжарлардың жергілікті халыққа көрсеткен
зорлық-зомбылығы нәтижесінде туған. Ол табиғаттың ... әсем ... ... өзі ... ... ... Ол ... өз күйлерінде
судың сарылдаған үнін, құстардың әсем ... өз ... ... ... бір жәйт – ... түрікпен күйлеріне
еліктеп, күй – ... ... ... ... «Көне
қашқан» тағы басқа осы сияқты ... ... ... ... ... Біз осы жылы ... 36 ... жинап баспаға берді.
Әрине, ол әлі бәрі ... ... ел ... ... ... әлі
де болу керек.
«Төре күйлерінің атасы» атанған Дәулеткерей өзінің әрбір күйін айрықша
талғаммен, ... ... ... Оның ... күйі ... ... қалпымен, әсем сазымен, ойлы да сыршыл сезімімен, кірпияз
сырбаздығымен қайран қалдырады. Осының бәріне қоса ... ... ... ... ... ... болады. Дәулеткерейдің күйлерін
насихаттап, біздің заманымызға жеткізген күйші-композитор Сейтек Оразалыұлы
мен домбырашы Н.М. Бөкейханов болды.
2.3.Тәттімбет ... ... ... ... жылы ... ... ... нақты жылы жоқ. Бірінде 1815 жылы десе, ал бірінде 1818 жыл
деп ... ... 1818 ... шамасында Қарқаралы мен Семей
арасындағы «Мөшеке бұлағы» атанған бекетте туылған. Тәтімбеттің ... ... 1911 жылы 74 ... қайтыс болған. Тәтімбеттің Құнанбаймен тұстас
болғаны Өскенбайдың асына ... ... дос ... ... ... ... осы жорамал шындыққа келді.
Тәтімбеттің Мұсатай, Исатай, Қисатай деген үш баласы ... ... ... ... ... өте ... ... болады, Мұсатайдың ортаншы
баласы Насретдин де әнші-домбырашы болып, атасының ... ... ... да ерте ... ... Қисатайдың немересі Зекен жас кезінде ән-күйге
елітегенімен, бері келе қойып кетсе керек. Тәтімбеттің күйлерінің ... ... ұзақ ... ... ... еріп ... 1911 жылы ... інісі Жақсымбет. Жақсамбет пен ... ... бір ... Бірақ Жақсымбетке Қаратаудан келген қожа кісі «домбыра ұстау күнә
болады» ... соң ... ... ... ... – 1815 жылы ... облысының Егіндібұлақ
ауданында дүниеге келген. Қазақ халқының күйші-сазгері, домбырашы, шертпе
күй орындаушылар мектебінің негізін ... бірі /33/. Орта ... ... ... Домбырашылық өнер ата-тегінен дарыған.
Тәттімбеттің жас кезінен-ақ қызық ... ... ... күйшілік
өнерге ықыласы ауғанына әкесі Қазанғап, шешесі Ақбөпе риза ... ... ... өте ... бала болған. Тәттімбеттің домбырашылық және
күйшілік өнеріне әсер еткен халықтың ... ... мен ... әдеп -
ғұрып, жырлары мен дастандары және халық ауыз ... Ел ... ... ... ... ... нұсқаларынан тәлім-тәрбие алады.Зерделі
бала тапқыр ... ... ... ... ... Әсіресе күй
тартқында басқалардан озық ... ... нұор ... ... келе ... ... әуенін бойына сіңіреді. Өзі ұстаз
санаған, күй ... ... ... аты ел ... Ел ішіндегі дау-шарларға құлақ ... ... де ... пайымын ортаға салады, ойын ... ... ... Әр ... ... айтады, халық мүддесін қорғайды, ... ... ... ... ... ... ... алып тебіренеді, сүйінішін де, ... қос ... ... ... ... ... күй сарынымен толғайды. Сөйтіп
бір күйден соң біркүй ... Бұл ... ... ... ... елді елең ... ... ... ... өмір
құбылыстарымен байланысты, әрқайсысының нақты ... бар. ... ... ... бірге өз дәуірінің көкірек көзі ашық ... ... ... өз көз ... ... ... ... үн қатып отырған
композитор.
Күйші шығармаларының ... сан ... ... ... өмір ... ... ... сұлулыққа құмарлық, ... ... ... ... «Сары өзен», «Сары қамыс», «Шайыр қалды»,
«Былқылдақ» күйлері туған жердің ... ... ... ... атан», «Керкиік», «Қаражорға», «Салқоңыр», «Бозторғай»
күйлері жануарлар дүниесінің сипатын ... ... ... ел ... ... өмірді толғайтын күйлері де ... ... ... ... ... қалмақ», « Азамат қожа» күйлері ... ... ... оқиғалара арналған. Күйші бұл шығармаларында
халықтың ... ... күй ... ...... күйлердің негізін қалаған композитор. ... ... ... ... ең көп ... дәстүрлі күй
мектебіне жатады. Олар ...... ... ... ... ... ... Қаратау, Сыр бойына дейінгі елге ... ... ... ... сөз ... ... Арқа
күйшілерінің шығармаларын ауызға аламыз. Терең ... ... толы ... ... үздік үлгісі Тәттімбет туындылары
болып саналады.
Тәттімбет ... ... жеке ... ... ... Оның шығармалары домбырада оң бұрауда да / ...... ... ... да / ... - ... кезігіп отырады.
Мысалы, «Саржайлау», «Сылқылдақ», «Көкейкесті», «Қосбасар», ... ... ... Ал, ... ... «Бес ... ... теріс
бұрауда орындалады. Бұл екі ... да ... ... ... ... ... ... нотаға түсіп, жарыққа шыға бастағанына ... ... ... ... атты ... А.В. ... 500 ән-күйі» кітабында жарияланды.
«Былқылдақ», «Қаражорға» күйлеріне ... ... ... ... ... ... ... қиял теңізінде жүзген, алдынан үміт күнін күткен
жанның ... ... Ал ... ... ... ... күй ... шығарған болуы мүмкін. Күйді әрбір эпизодының
аяғындағы қалжың кейіпті рефрен-мелодия назар аударады. ... ... ... ... ... ... ... түсірсе,
«сылқылдап» күліп те кетер еді.
Халық ... ... ... ... ... ... ... башпайымен тартыпты деседі. Тәтімбет күйлерінде
ерекше ... бар, оған ... ... ... мен ... деген қысқа
күйінде домбыраның шегін жылан бауырымен жанай қағып, жыланның ... ... ажал ... ... ... ... ... астам күй шығарған /34/. Оның аса бағалы күйлерінің
бірі «Көкейкесті». Бұл күйді өмірінің ... ... ... ... келген ел азаматтарына арнап тартқан. ... ... ... ақыл ойдың парасаты ... ... ... ... ... ... ... бұл күйдің өте күрделі екенін көрсетеді
.Демек күйші ... ... жан ... ... ... сырын
ашқан.Тәттімбеттің күйшілік сазгерлік талантын танытатын ... ... Бұл ... ... ... үні,шат күлкі әуені ттыңдаушыға
ерекше әсер етеді. ... ... ... «Салқоңыр», «Бозайғыр»
деген туындылары бар ... ... ... жұрісі ,желісі ,сосын
құындатып шапқаны көз алдыма келеді. Күйшінің туып өскен жері – ... аса бай да сұлу өлке ... ... да оның бір ... ... ... арналған. Мәселен «Сары жайлау» күйі
осындай күйлердің қатарына жатады Күйдың теңселе билеген әуен ... ... шат ... ... адам мен ... ... айқын
сезілген. Тәттімбет тек күйші ғана емес ,сонымен қатар шыншыл ,шешен,
әділетті көксеген,сол үшін ... ... ... реті ... байлардың
теріс істерін, әділетсіздігін өткір тілмен сынап отырған .Халықты қанап ,
зорлық - ... ... ... «Бес ... күйін шығарған.Ол осы
күйінде бай - ... ... ... ... зорлықтарын,
қарапайым халықты қинағаны туралы жырлаған.
Күйдің аты «Бес ... де мес ... ... кеудеңде,
Жұмбағымды шеш, төре.
Өз еліне қасқырдай,
Неге мұнша өш ... ... ... саз, сұлу ... ... Бұл күйлердің орындалу ... де ... ... аңғарылады.
«Қосбасар» атты күйлер шығару Тәттімбеттен кейін де өз желісін
үзбей, ... ... ... ... ... Бұл ... шебер кейшілеріміз Мағауия ... мен ... ... ... аттас күйлерін атауға болады. Олар өздерінің ... ... ... ... ... шабыт алып шығарғандарын
айтып жүр. ... бұл да ... ... ... ... күнге жалғасқан дәстүрі. Бұл дәстүрдің бұдан әрі ... ... кең жая ... ... «Қосбасар» күйінің бір түрін алғаш ... ... ... ... еді. Ол бұл ... ... ден ... ... деп ... ... ... таң
қаларлық жайы, ол С.В. ... дін ... ... ... ... ... ... күйлері оның өз ... ... ... ... бірі - ... ... өмірінің соңғы ... ... ... ... ... ... ... Сонда күйші
бастан кешкен өмірін еске ... ... ... ... ой таразысына салады да, өзінен-өзі мұңға ... ... ... ... ... кететін болдым-ау деп ... ... жас ... Мұңдас-сырлас дос-жарандарының хал-
жайын ... ... ... ... елдің бір азаматы келіп
көңілін сұрайды. Күйшінің ... ... мұң ... ... ... ... ... келеді. Тәттімбет күйлерінің
ел арасына кең таралғанын, ... ... ... ... ... ... ... Бірақ Тәттімбет өз арманының әлі
орындалмағанын ... ... ... ... ... домбыраны кеудесіне сүйеп, шалқалап ... сыры ... бір күй ... ... күй әуені отырғандардың сай-
сүйегін ... ... ... мәнері жағынан өте
күрделі күй. Оны нақышына ... ... ... ... келе бермейді.
Бүгінгі өресі биік профессионалдық ... ... ... ... ... ... тірек болуы осыны ... ... ... ... ... ... ... елеулі
еңбек іңірген Е. Брусиловскийдің операларында, М. ... ... А. ... пен Л. ... ... және ... ... кеңінен пайдаланылды. Халқының
өнерпаз ұлына деген ілтипат құрметі мол. ... ... ... ... ... ... ... қаласы мен
Алматыда, ... ... жері ... Егіндібұлақ селосында
Тәттімбет атында көшелер бар. ... ... ... ... ... тала ұрпақтың жүрегін тербеп, сезімін
шалқытты. Оның ... өз ... ... нәр алған ... ... ... жайлы тебірене жазды. Тәттімбеттің
артына қалдырған мол ... ... ... ... оның
мұрагерлерінің, шәкірттерінің еңбегі ... ... ХІХ ... ... ... ... ... қазақтың халықтық музыка тарихында ... ... Оның ... ... ... ... көптеген
шығармаларына енді.
2.4. Ықылас Дүкенұлы (1843-916)
Дүкенұлы Ықылас ...... ... ... ... ... жері Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданы, Мұңлы Қулы тауларының
етегі. Топырақ бұйырған жері Жамбыл облысының ... ... ... ... бойындағы Қуарал деген жер. Шыққан тегі Кіші жүз Жетіру ішіндегі
Тама руынан, оның ... Жөгі ... ... өскен ортасында күйшілік
өнер айрықша әспеттелетін дәстүрге айналып, дәулескер күйшілердің қалың
шоғыры ... ... ... ... ... ... ... күйшілердің Ықылас бірінің даңқын естіп, күйін құлағына ... ... ... ... ... ... ... Бұл ортада бағзыдан жеткен
теріс бұрау күйлері ұшталып, өрісін ... ... ... сол ұлы ... ... ... дәулескер күйші. Қорқыт атадан кейін тәңірлік
аспапқа адамның тілін дарытып, ... ... ... ... ... ... әкесі Дүкен де,оның әкесі Алтын да қобызшы ... ... ... ... ... ... шығаратын қисынның
зоры деп Қорқыттан кейін аттай мың жыл бойы тілін тістеген қасиетті қара
қобызға тіл ... ... ... ... ... ... ... аспапқа адамның тілін дарытып,адамның жоғын жоқтатып,адамның
мұңына ортақтасқаны үшін тәнті боламыз. ... ... ... ... шағында түс көріп, түсінде бір ақсақалды абыз: «Бұл қобыз сенің
жеті ұрпағыңа дарып, ... ... ... деп аян ... ... шежіре
сөз бар. Ықыластың Дүйсебай, Түсіпбек, Ақынбай атты үш ... да ... ... Олардың балалары мен немере шөберелері қазір Жамбыл
облысының Сарысу ауданында тұрады. Ықыластың қара ... бұл ... ... Дәулеттің қолында сақтаулы.
Ықылас жасынан тарихи әңгімелерді, өлең жырларды тыңдауға, ... ... ... Әкесінің қобызын ерте-ақ қолына алып,бірте-
бірте үйреніп зарлата тартатын болған. ... ... көне ... ... ... ... Кейінен өзі күй шығарған және оларды ойнағанда
осы ... ... іс өз ... іс жүзінде ... 15-16 ... ... –ақ ... ... қобызшы болды. Ел
аралап, той-думанда қобз ... ... ... ... құмар Ықылас
әкесінің аузынан Қорқыттың әңгімесін есітті. Міне, бұл ... ... Ол ... қарсы тұрып, мәңгілік өмір ... ... ... ... ... сол ... пайдалану
арманында болады. Қобыздың көркем дыбыстан жарыққа шығаруды көксейді.
Қобызшының тырнақ алды туындылары- «Ықылас ... мен ... ... 30-ға ... ... ... ... қобызшы атанып, қолындағы
аспабын толық меңгереді. Бұрынғы әкесінен үйренген «Кер ... ... өзі ... ... бөліп дамытады. Бұл күйлерге мазмұны
жағынан көңілі толмайды. Дыбыс көлемі, ... ... ... ... ... өзі күй ... ... Орындаушылық тәжірибесін, өскен
техникалық мүмкіндіктерін осыған пайдаланады. Айта ... ... ... –ақ, бұл ... ... күй етіп ... Дыбыстың
неше алуан өзгерістерінен жаңа бояу ... табу ... ... ... тек ... емес, әсерлі дыбысқа, ... ... бұл күй ... ... ... ... ... әсерлі, екпінді,
көңілді күй болып шығады, Кейін бұл күй «Ықылас» ... ... ... ... ... ... ... қарапайым
байсалдылығымен күйшінің өзіндік қол таңбасын танытқан. Ықылас мұнан
кейінгі ... ... бір ... ... ... ... алуан қырын күй тілімен бейнелеуге көбірек көңіл бөлген.Ол
«Кертолғау», «Жалғыз аяқ», «Жарым патша», «Жез ... ... өзі ... ортаның қоғамның көріністерін бейнелеген. Ал ... ащы ... ... ... күйі » , ... ... ... кеңінен тараған аңыз-әңгімелер,қиял-ғажайып оқиғалар арқау болған
/37/.
Ықылас бұл айтылған күй арқылы техниканы ... ... ... ... ... ... тақырыптарына арнап күй шығаруға,
программалы ... ... ... Бұл ... Ықылас «Қазан
күй», «Шора», ... күй» ... ... ... Бұл ... ... ен ... жеке жорытып бара жатқан тұлпарының
дүбірі, ... ... ... бара ... әні, жүрегіндегі «Елім»
деген арманы ... ... ... ... ... кейде
дірілдеткен саусақтың кезектесуімен, кейде ... ән ... ... ... ... баққан Тайбурул, қыз Назымның
назы, ... үйлі ... «Мен ... ... қар ... нұр
жаусын, Мен Қазанға барған соң қар ... ... қан ... ... ерлердің бейнесі баяндалады.
Ықыластың атағы ел ... ... кең ... кезде «Бес құлан»деген
жерде үлкен жиын болады.Осы ... ол ... ... әнші ... ертіп
барып, өзі қобыз тартып,баласы ... ... Әр ... өнерпаздары
жиналып, қобызшы-домбырашылар жарысы болады. Осы жарыста Ықылас өзінің
«Айрауық» ... ... ... ал оған баласы қосылып ... ... олар ... ... ... ... бұрынғыдан да
ел арасына тарай бастаған.
«Жез ... - ... ... алынған. Жез киік – мергеннің
оғы дарымайтын, ... ... көзі ... ... сұлу
еркесі, құралайын қорғаған ... ... ... ... күйде
осы қасиеттерді асқан шеберлікпен ... ... ... тасқан-тасқа секірген киіктің жүрысы толық қамтылады.
Қобызшы ... ... оның ... азамат, адамгершілік
қасиеттерінің мол екендігін көрсетеді. Ықыласты халық көзі ... ... ... Ықылас өзінің «Жарым патша» деген күйінде
тәкаппар патша ... мен ... ... ... ... ... ... көзін
көріп,тікелей тәлім-тәрбие алған Ашай,Әбікей, Сүгір ... ... ... ... Көшпелі елдің көшінен түсіп қала ... ... қол ... ... ... ... жеткен қобыз
өнері қазір болашаққа сеніммен шеру тартып бара жатқандай.Осы күйлердің ... да ... ... ... ... деген, табиғатқа деген азаматтық
тұлғасын, адамгершілік үнін айқын аңғартады.
Жасы қырықтар шамасына келгенде Ықыластың өмірінде оны ... бір ... ... сол араның ауылдық старшины Ықластың
жалғыз атын ... ... ... алды. Қарсыласқаны үшін ... ... Тама руы ... ... Ақмолаға қарайтын, ол сол
жердегі дуанбасы Ерденге барады. Ерденнің баласы ... ... ... ... ... деп күй ... ... Ықыласты салықтан
босатқызып, ауылнай етіп ... Ол ... ... 2-3 ай
істейді. Ықыластың Ерденің баласына арнаған күйі ... күй» ... 73-ке ... 1916 жылы ... ... Оның ... ... қобызшы болып, әкесінің ... елге ... ... ... Ықылас сияқты таланттар еліміздің қалаулы ұлы болып отыр,
Бүгінгі ... бай ... өнер ... ... ... ... олардың асыл қазынасын дамыта береді.
Ықыластың күйшілік дәстүрінің жығасын ... ... ... ... ... ... Әбікей, Әлиев Сүгір және өзінің
бел баласы Түсіпбек болған. Бұлардан тікелей тәлім алған белгілі ... ... ... пен ... ... Ал, Дәулет пен
Жаппастың төл шәкірттері Үмбетбаев Сматай, ... ... ... түсіп қала жаздап, қадау -қадау ... қол ... ... ... жеткен қобыз өнері қазір арнасын кеңейтіп, өрісін
ұзартып, ... ... ... ... ... ұйытуда.
2.5. Сүйінбай Аронұлы қазақ тарихында өшпес із қалдырған ақын.
Белгілі қазақ ақындарының бірі – Сүйінбай ... ... ... Майтөбе жайлауында, 1822 жылы шілде айында туған. Өз әкесі ... ... арғы ...... деге ... Сүйінбайдың
аталарының көбірек тұрған ежелгі мекені – Қапал ... ... ... ... деген жерлер. Ол кедей отбасынан шыққан.
Әкесі ... ... тым ... болып, кейде ішер ас, мінер ... ... ... ... өмірі туралы айтқан өлеңдерінің бірінде
ақын бұл ... және екей ... ... ... ... ... Елінде билік құрған бір төреге айтқан толғауында: «Екей
еліінде тұратынын, ... ... бір ... нан мен қой ... ... бір ... аңызында жоқшылық ... ... ... мал ... оған ... ... барса, ол малын ұрыға
алдырып алып, ... ... Сен ... сөз ... ... ... түс, - деп, одан ... араласуды талап етеді.
Өзін шауып кеткен ... ... ... ... ... ... ... жүктейді. Сөзге жүйрік, албырт ақын бұл ... ... ... ... ... жалғыз барып, жалынды сөзін
айтады. Оның бұл ... ... ... ... ... төре
Сүйінбайдың дауын қабылдап, ел-жұрттың алдында масқара болмау ... ... ... ... осы ... ... елге әбден
танылып, алдына мал салады. Ал, ... ... шағы ... ... ... ... ... немере ағасының
қолында тәрбиеленеді. Жетімдік азабын шегіп, ... ... ... ... үшін ... ... ... қылмыстарын
бетіне басады. Әртүрлі дауға ... әділ ... ... ... Қалың бұқараға сүйенген ақын тайсалмай сөйлеп, Тезек төрені
де ел ... ... бас ... ... ... ... ... Тіпті көрші қырғыз халқының ... ... орақ ... хан ... ... істерін де батыл сынайды.
Ақынның бұлайша ел ... ... оның ... бетін
айқындайды, бетіне адам қаратпаған әрі ... әрі әкім ... ... оның ... ... ... табағынан ас, малынан бас
беруге ... ...... тас ... ... де ... ... талантты ақынға ел ... ... ол ... ... ... даңқ ... бойындағы сарқылмас талант бұлағының
көзін ... Ақын енді үй ... ... шағын
шаруашылығымен айналыспай, ағайын арасы ұсақ дау-шарға бөгелмей, ... өмір ... ... ... ... /39/ ... арманын алға қояды.
Болашақ талант иесінің ізденуі басталады.Оңтүстік Шығыс, ... ... ол ... ... Өз ... ... ақындарының
біразымен кездесіп ... Ал, ... ... ... Майкөт,
Қаңтарбай, Тезекбай, Бақтыбай, ... ... ... айтысқан.
Сүйінбайдың соңғы кезде табылған өлеңдерінің ... оның ... ... ... ... кездеседі. Онда ақынның ата-
бабасы мен ағайындарының ... ... ... ... ... бір ... мұрасының бір қағаз бетіне
түсіп, жазылып қалмағанына өкінеді. Өзі ... ... ... ... ... ... өзімен бірге жойылып кетеме ... ... ақын ... ... ... ... те ... болуының себебін халық ақыны Ә. Сариев былай ... ... ... енді ... көзі ... ... ... қасына шақыртып алып, өзінің ... ... ... ... Ол үшін, - елден хат білетін төрт адам тауып ... ... ... ... ... - ... ... тағдырға бас
иген, өнерге бейтарап Жұмық ұл сөзге ... ... ... оның
сөздерін ауру сандырағы деп түсініп, ... ... ... ... жөніңмен жатып, тағдыр бұйрығын қарсы ал», - ... ... ... ... тоң мінезін сынай айтқан Сүйінбайдың
«Жұмыққа» ... ... ... ... емес, Жұмық –ай, ойың Жұмық,
Бір ... ... ... қылық.
Сүйінбайдың аты бар, өлеңі жоқ,
Жүргендей боп ... – ау, ... ... ақын ... өнер ... ... ... бетіне
басады /40/.
Сүйінбайдың аталмыш ... - ... ... де, көркемдігімен де
елеулі шығармалар. Ақынға тән шыншылдық пен ... бұл ... ... ...... ... ... тілді, жүйрік
ақын. Бұған оның билер мен ... ... ... ... өзі ... айтыстары ХІХ ғасыр ақындары айтыстары ішінде біртөбе
жоғары ... Бұл оның ... ... мен ... ... Ол ... ... кейбір ақындарша өз
елінің байларын бедел тұтып, ... ... сол бай мен ... қарастырмайды. Ақынның сүйеніші қалың ел және ... ... ... ... ... ел ... болады. осындай
әйгілі адамдарды тірек тұтқан ақынды қарсы жыраулар ... ... ... да жеңе ... Ол өз ... ... ... сөз бастаса да, төре ақындарын ... ... ... ... ... ... мәнділігімен ерекше көзге
түсетіні – оның Тезек ... ... ... ... ... мәні ... екі ... айтысы деуден гөрі, ... екі топ ... ... ... ... тұрарлық шығарма.
Себебі,айтыста екі ақын ... ... ... ... ... асыру мақсаты қойылмайды. Ашықтан-ашық қоғамдық екі ... ... Қара ... ... ел ... бұқара тілегін
көтере ... ... ... ... ... ... текті төре
Тезек өз табының туын ұстап, тіл ... ... екі ... ... саяси сайысқа түседі.
Албан, дулат, шапырашты ел емес ... ... ел ... көл емес ... ... ... ... басып,
Бетіндегі көбігі төре емес пе?...
Қалың қазақ жиылып атқа мінсе,
Отыз үйлі ... несі ... өлер ... айтқан тағы екі толғауы ... ... ... өлім ... төнгенін біліп, өміріне тұжырым жасайды. Осы
өлеңнің ... ... ақын ... 73 ... ... хабарлайды.
Ал осы күнге дейін Сүйінбайды бір деректерде 68 ... ... ... ... ақын сонда 1927 жылы ... 1922 ... ... ... ... аңғарының жоғарғы саласындағы
шағын обаның үстіне, көне бейітке қойылған.
Ақынның ... бар ... ... ... оларды
негізгі үш салаға жатқызуға болады. ... ... ... ... ... ... шақты толғау-жырлары жатады.
Оның мазмұны шет жұрттың ... ... қол ... ... ... ... өмір ... ақтарып, дүние-әлем,
бақ-дәулет, ... ... ... Өмір – қоғам
құбылыстарын байқаған, дүние, ... ... оның орны ... ... бір ... ... ... иелерінің өз орны,
барар жер, шығар ... ... ... ... болатынын
ескертеді. Үлкен өмірден адам өз орнын ... әлі ... үшін ... ... тиіс деп ... ... бұқарашылдық беті, әлеуметтік сыры айқын.
Оның жүрегі елім, ... деп ... ... тыным таппайды.
Ақынның бір ... ... ... өмір ... ... ... ие ету. ... бейбіт елді, елі үшін еңіреп
туған ерді ... ... ... әділ ... ... абзал
басшыны, адал ... ... Ел ... ... ... әсіресе, сыртқы жауға қарсы тұру үшін ауыз ... ... ... баса ... ... ... ... өзі тұстас ... ... ... ... ... Жәңгірге, Шернияздың
Баймағамбетке, Жанақтың Рүстем төреге, Шөженің ... ... ... ... ... айтқан тебіреністері -
үндес те ... ... ... де бір ... ... ... қиықсың,
Қалың елді айдап ... зор ... ... ... жыйыпсың, -
деп, басталатын Сүйінбай тебіреністері «Хан емессің ... ... ... ... жалынды жолдарына пара-пар өжеттік пен
өткірлікке толы шығарма. ... ... ... беті ... Ол ... тапты езілген қалың елге қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... ... керек етеді. Қара халықтың ... ... ... ... ... ... оларға қарсы тұрар еш
күштің жоқ екенін ... ... ... ... ... ақын
жырларының пафосы – сол қалың бұқараның ... ... ... осынша батыл пікірлерін ақын қалайша ашық айта ... ... ... ... бере ... ... өжет ақындар
тірексіз болмаған. Олардың арқа ... ... ... кем
түспеген. Өзінің көкейкесті сөзін сөйлеп, жырын ... ... пана ... елі болған. Сондықтан оларға көзбе-көз ... бата ... ... тұстас елбасы батырлар да ... біле ...... мін ... өткір тілді өжет ақын. Оның
шығармалары сатираның ... ... ... ... Ащы ... сарказм мен ... ... ... ... ... жетіктігі, ой қиялының ұшқырлығы, ойнақы ... ... ... кекесін сынға да ... тіл ... Ол ... ... адал ... етіп ... азамат ақын
болды. Ел-жұрты үшін бар күш қуатын ... Өзі ... ... ... әр ... да үндесіп, табысып жатты ... сөз ... б ... бар ... ... ... өз ... бағыштайды. Жас ақындарға берген ақылында ол
әділет, ... үшін ... ... ... ... ... сөз айта білуге шақырады.
Сүйінбай- ақындық өнердің қадір-қасиетін таныған, оның мәні ... ... ... саналы өнерпаз. Ақындық ... ... Ол: ... құны ... ... ... ... - деп босқа айтпаса керек. ... ... ... ... да ... пікірлер қорытқан, талғамы табиғи және таза.
Сүйінбай - өзі туып ... ... ... ... сол ... алып, жетілген өнер саңлағы, дәуір қайшылықтарын аша да ... ... ... ... Оның ... - ... ... құнды.
Қорытынды
Жалпы алғанда, қазақ халқының музыка ежелден жақсы дамыған. Ал ХІХ
ғасырдың ІІ ... ... ... ... ... ... деп ... болады. Осы кезде өмір сүрген ақындар, сал-серілер, күйші-
композиторлар ... ... ... ... үлес қоса ... ... ... тарихи сарындағы өз шығармаларын, көркем туындыларын
қосты. Осы кезеңде өмір сүрген Жаяу Мұса Біржан сал, Ақан ... ... ... ... ... ... және т.б. ақын, сазгер,
домбырашы және де ... ... ... ... Бұл ақын,
күйші, композиторлар әр түрлі тақырыпта өз шығармаларын жазып қалдырған.
Олардың көбісі ... ... ... ... ... ... көрсеткен зорлық-зомбылығын айыптап, ... ... ... ... әділетсіздігіне қарсы туындыларын шығарып
отырған. Осындай әрекеттері үшін олар үнемі қудаланып отырған, бірақ ... олар ... ... ... ... әр кез ... айтатын сөздерін өздерінің күйлері арқылы жеткізіп
отырған.
ХІХ ғасырдың ІІ жартысы Қазақстанның музыка ... ... ... ... ... қайнарлардың ішінде музыканы, дәлірек айтсақ, күйдің
алатын орны айрықша.Себебі, қазақ халқының тарих аясындағы мәдени- рухани
болмысын ... ... ең мол ... көзі күй ... және күй ... ... Біріншіден, халық жадында сақталған ең байырғы
тұлғаларымыз – күйші – композиторларымыз. ... ... ... ... ... ... ... шақты күй жетіп отыр. Екіншіден, атақты
күйші Қорқыт пен ХХ ғасырда өмір сүрген Дина ... мың екі жүз ... ... ... ... күйші-композитордан құралақан емес деуге
болады. Үшіншіден, осынау мың екіжүз жыл аясында ғұмыр кешкен екі ... ... және ... бес ... күйі ... таңда
тіркеуге алынып отыр.Төртіншіден, қазақ күйлеріне арқау болған оқиғалардың
тарихи хронологиясы Евразия континентіндегі соңғы екі жарым жылдық ... ... «Қос ... ... атты ... күйі белгілі және
М.Хамзиннің «Космонавт» деген күйі бар. Бұл ... ... ... ... ... ... яғни, Александр Македонский мен Юрий
Гагариннің ... ... екі ... мың жылдық оқиғаны қамтиды.
Бесіншіден, көшпелілер өркениетінде 8-20 ғасырдың өзінде-ақ күй және ... ... ... ... ... ... өреліліктің
жарқын айғағы. Міне,бұл дәлелдер музыка мәдениетіміздің, оның ішінде күй
өнерінің тарихи-рухани болмысымызда ерекше ... ... бар ... ... өмір сүрген ақын, күйшілер өмір шындығын терең жырлаған.
Олар өздері өмір сүрген заманның асқақ ақындары ғана ... ... ... лирикалық сезіммен, әншілік –орындаушылық, композиторлық өнерімен
бүкіл қазақ даласына танылған ерекше дарын иелері. Олардың ... ... ... классикалық ән творчествосының алтын қорына еніп, бүкіл
халқымыздың ... ... ... ... Кейбір ақындар, халық
композиторлары ... ... ... ... ... туындыларын қайғылы-мұңды шығармаларды орындау арқылы жеткізген.
Олар бай-шожарларды, жоғарғы үстем тап өкілдерін жаман ... ... ... ... көп ... Ал ... оларға лақап ат қойып,
жала жауып қудалаған.
Өздерінің ән-күйлері арқылы өз халқының рухын көтеріп, оларды өз ойын
еркін айтуға ... ... ... ... ақын,
әншілердің арқасында қазақ халқының өмірге деген жаңа ... ... ... ... ... отбасынан шықса
да, менмендікке көп салынбай ... ... ... ... ... ... ... жоқтап, өз әндеріне ... Олар ... ... ... ... арқылы жеткізумен қатар
сыбызғының үнімен де жеткізіп отырған. Яғни, бір ... ... ... халқының рухани мәдениетін, соның ішінде музыка мәдениетінің ... ... өнер ... ... ... ... ... осы өнер
адамдарының өмірімен, шығармашылығымен жете ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің энциклопедиясы». Аруна баспасы. Алматы: 2005 ... ... ... ІІІ- том. Атамұра баспасы. Алматы: 2002 ж.
3. «Қазақ ұлттық энциклопедиясы» І-том. Алматы: 1998 ж.
4. Асанбай Асқаров. «Ұлы ... ... ... әлем ... ... ... ... ел тарихының әйгілі тұлғалары» Күл ... ... ... ... ... ССР ... ... баспасы. Алматы: 1982 ж.
7.Ақан сері Қорамсаұлының шығармашылығы. Алматы:1963 ж
8.Бес ғасыр жырлайды. ІІ том. Алматы «Жазушы» 1989 ... А. ... ... ІІ – б. Алматы : 1963 ... А. ... ... ... : 1958 ... ... А. ... пернесі» Алматы : 1975 ж
12.Жұбанов А. «Құрманғазы күйлері қалай шыққан ?» Алматы : 1993 ж.
13. Қирабаев С. «Әдебиетіміздің ақтаңдақ ... ... :1995 ... ... көне ... ... ... дейін . Алматы :2002 ж.
15.Қазақ ССР тарихы Алматы : 1981 ж.
16.Мұқанов С. Қазақтың ХҮІІІ-ХІХ ғ.ғ. әдеби тарихының очерктері .А :1942 ... С. ... ... Алматы : 1974 ж .
18.Мағауин М. «Қобыз сарыны» Алматы : 1968 ж.
19. Тарақты ... . ... ... ... ... : 1992 ... ... Б.Хасенов И.Жақанов И. «Қобыз атасы-Ықылас» Алматы : 1993 ж.
21.Қоспақов З. «Әнші тағдыры» Алматы : 1971 ж.
22.ХҮІІІ-ХІХ ғ.ғ. қазақ ... ... ... : 1962 ж.
23. Жаяу Мұса Байжанов 9-кітап. Павлодар: 2003 ж.
24. Ханғали Сүйіншалиев. Алматы: «Санат» 1997 ж.
25. А. ... ... ... өмірі мен творчествосы» Алматы: 1960
ж.
26. Құрманғазы күйлері. Алматы: 2005 ж.
27. У. ... Ф. ... ... ... ... 1999 ... А. Жұбанов «Күйлер Қ. Сағырбайұлы». Алматы: 1961 ж.
29. П. ... ... ... ... тарихы».
30. Қазақ әдебиетінің энциклопедиясы анықтамалық, ... ... ... ... А. ... «Ән күй сапары» Алматы 1976 ж.
32. Зама-ай (Бес ғасыр жырлайды) ІІ-т, Алматы 1991 ... Үш ... ... ... ғғ. ... 1965 ж.
34. Жаяу Мұса Байжанұлы «Ән күйлері» ... Б, ... М. ... ... ... ... ... саржайлау күйлері» Алматы: 1988 ж.
36. А. Райымбергенов, С. ... «Күй ... ... 1990 ж.
1. Қазақстан тарихы, ІІ том, 556 – ... А. ... ... ... ... 1958 ж., 144 - ... А.Жұбанов, Замана бұлбұлдары, Алматы 1936 ж., 108-бет.
4. Ханғали Сүйіншалиев, Алматы 1997 ж., 722- бет.
5. Бұл да сонда, 723 ... ... ... пернесі, Алматы 1958, 145-бет.
7. Ханғали Сүйіншалиев, Алматы 1997 ж., 724 – ... Ақан ... ... ... 1963 ж. , ... «Қазақ Мәдениетінің энциклопедиясы» Аруна баспасы. Алматы: 2005 ж. 28-
29-бет.
10. Ханғали Сүйіншалиев, Алматы 1997 ж., 767 – ... Бес ... ... ... 1989 ж., ... Бес ... жырлайды, Алматы 1989 ж., 70-бет.
13. Қирабаев С., Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері, Алматы 1995, 98-бет.
14. Бұл да ... ... ... жырлайды, Алматы 1989, 98-бет.
16. Жаяу Мұса Әндері, 9-кітап, Павлодар 2003 ж., 4-бет.
17. Б. Ерзакович. Б, М. ... ... Мұса ... ... ... ж. ... «Қазақ Ұлттық энциклопедиясы» ІІІ-том. Алматы: 2001 ж. ... Бұл ... ... ... С., ... ... беттері, Алматы 1995, 99бет.
21. Құрманғазы күйлері, Алматы., 2005 ж., 6-бет.
22. ... ... ... ... ... Алматы: 2002 ж. 412-бет.
23. А. Жұбанов, «Құрманғазы Сағырбаев өмірі мен ... ... 1960ж., ... У. Губайдуллин, Ф. Абдихаева «Құрманғазы күйлері» Шымкент 1999 ж., 6-
бет.
25. Тарақты ақселеу, Қазақтың әйгілі күйшілері, ... ... .А. ... «Құрманғазы Сағырбаев өмірі мен творчествосы» Алматы 1960
ж., 183-бет.
27. А.Жұбанов,Құрманғазының күйлері қалай ... ... 1993 ж., ... ... ... ... ... күйшілері, 12-бет.
29. «Елтұтқа ел тарихының әйгілі тұлғалары» Күл тегін баспасы. Астана:
2001 ж. 211-213 ... ... ... ... ... күйшілері, 13-бет
31. С. Мұқанов, Жарқын жұлдыздар, Алматы 1964 ж., 24-бет.
32. С. Мұқанов «Жарқын жұлдыздары» ... ... ... ел ... әйгілі тұлғалары» Күл тегін баспасы. ... ж. ... А. ... С. ... «Күй ... ... 1990 ж. ... «Тәттімбет саржайлау күйлері» Е. Үсенов. Алмаьты: 1988 ж. 3-10 ... ... ... Ықылас. 1995 ж. 18-бет.
37. Қобыз атасы- ... 1995 ж. ... ... Асқаров. «Ұлы тұранның ұлдары» Нұрлы әлем ... ... ж. ... ... ел ... әйгілі тұлғалары» Күл тегін баспасы. Астана
2001 ж. 208-210 бет.
40. Бұл да ... 209- ... ... ССР тарихы» Ғылым баспасы. Алматы: 1982 ж. 217- бет.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
Шопеннің фортепианолық шығармашылығы5 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь