Б.Cоқпақбаев шығармалары

КІРІСПЕ
I Б.Соқпақбаев шығармаларындағы окказионал сөздердің семантикалық.құрылымдық түрлері
1.1 Жалпы және қазақ тіл біліміндегі окказионалды сөздердің зерттелуі
1.2 Окказионалды метафоралық қолданыстар
1.3 Окказионалды метонимиялық және окказионалды синекдохалық қолданыстар
1.4 Окказионалды фразеологизмдердің қолдану сипаты
1.5 Окказионалды теңеудің жасалу жолдары
II Б.СОҚПАҚБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ОККАЗИОНАЛДЫ СӨЗДЕРДІҢ АССОЦИАТИВТІ СИПАТЫ
2.1 Окказионалды сөз мағыналарының оқырманның тілдік санасындағы интерпретациясына ассоциативті эксперимент жүргізу
2.2 Тілдік тұлға және оның мәдени құзыреттілігі
Қорытынды
Б.Соқпақбаевтың жеке қолданыстар сөздігі. «Өлгендер қайтып келмейді» шығармасындағы окказионалды қолданыстар
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Зерттеудің өзектілігі. Поэтикалық мәтіндегі көркем ойды бейнелейтін тілдік құралдардың эстетикалық қасиетін, болмыс-бітімін, көркемдік жасалу тәсілдерін зерттеуде еңбектер баршылық. Ал авторлық қолданыстағы окказионал сөздердің мағынасын ашып, ақын тіліндегі ерекше назар аудартқан сөздердің астарына көбінесе назар аударылмайды. Автордың окказионал қолданыстарының семантикасын түсінуде оқырман ретінде біраз қиналатының анық, толыққанды түсінуің де мүмкін емес, өйткені, бұл сөздер түсіндірме немесе диалектологиялық т.б. сөздіктерде өзгеріссіз қалпында кездеспейді. Қазақ тіл мамандары «тосын сөздер», «бір ғана қолданымдық сөздер» сияқты әртүрлі сипаттама берулерінің себебі осы. Осындай ерекше қолданыстары арқылы ақын оқырманды қайда жетелейді, түпкі астарында қандай ой, қандай көңіл – күй, жасырылған сыр мен сын, дүниеге деген тың көзқарас жатқандығы кімді де болса мазалайтыны анық. Автор өз оқырманын таңғалдыру үшін де біраз еңбектеніп, тыңнан жол іздеп, жаңалыққа құмартатыны белгілі. Ал енді осы тыңнан туған сөздің мағынасын ашу үшін ақынның дүниетанымына, болмысына, ішкі сезіміне үңілу қажет. Ол үшін ақын қолданған окказионал сөздерді танымдық тұрғыдан талдап, жан-жақты болжам мен пайымдаулар жасаған дұрыс болар. Сол мақсаттар негізінде сөз шеберлері қолданған окказионал сөздерді мәнмәтінмен тікелей байланыста қарастыра отырып, мағына бірлігін айқындау және сол мағына бірлігінің оқырманның санасында қалай көрінетіндігі (ассоциациясы) басты назарда болды. Ол үшін, ең алдымен, ақын шығармасындағы окказионал қолданыстарды айқындап, оларғаталдау жасай отырып, автор мен оқырманның ассоцациясының қаншалықты үйлесімді екенін эксперимент жүргізу арқылы анықтап, мәнмәтіндегі мағынасына тереңнен үңілу қажеттігі туындайды.
Көркем шығарманы тудырушы қаламгердің ұлттық мәдениетке толы еңбегі оқырманның тілдік санасында мәдени семантиканың қалыптасуына ықпал етеді. Мәдени семантиканың санада қалыптасуына тарих, қоғам, мәдениет қайраткерлерінің есімдері мен сөздері, аса маңызды саяси-әлеуметтік оқиғалар, мәдени, тарихи, діни жәдігер-ескерткіштер, ән, жарнама, БАҚ материалдары әсер еткенімен, мәдени құзыреттілікті қалыптастырудың негізгі көзі ретінде көркем шығарманы атауға болады.
Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы. Әрбір теориялық тұжырымдар нақты мысалдармен дәлелденіп отырды. Зерттеулер жүргізуде автордың таным-түсінігі, ой-санасынан пайда болатын окказионалды қолданыстардың ерекшеліктерін анықтауда, психолингвистикадағы ассоциативті эксперимент арқылы окказионализмдердің автор-оқырман дүниетанымы мен болмысын тануда жаңа дереккөздері мен әдістің табылуы. Автор мен оқырманның тілдік санасын зерттей отырып сол халықтың өзін, мәдениетін де тануға мүмкіндіктің тууы. Тілдік тұлғаның көркем шығармамен танысу барысында өзіндік ассоциацияланған мәдени семантикасынан автор мен оқырман арасында қандай құзыреттіліктер қалыптасатыны анықталды.
1 Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. –Алматы:Сөздік-Словарь, 2006. -262 б.
2 Будагов Р.А. Очерки по языкознанию. –Москва, 1953. -С. 293.
3 Сыздық Р. Қазақ тіліндегі ескіліктер мен жаңалықтар. ‒Алматы, 2009. -269 б.
4 Мұратова Г. Көркем әдебиет тіліндегі қажеттілік пен кездейсоқтық. –Алматы, 2002. -238 б.
5 Еспекова Л. Қадыр Мырзалиев поэзиясындағы окказионализмдер. Фил. ғыл. канд. ...авторефераты. – Алматы, 1998. -30 б.
6 Бәйтікова Ш. Қазақ тіліндегі неологизмдер. – Алматы, 1971. -122 б.
7 Қадырқұлов Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі жаңа қолданыстар. Фил. ғыл. канд. ...дис. –Алматы, 1995. – 113 б.
8 Ордабекова Х. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы: практикалық және зертханалық жұмыстар. Оқу-әдістемелік құралдар. –Алматы, 2012. -125 б.
9 Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. –Алматы, 1970. -308 б.
10 Кеңесбаев І, Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі (лексика, фонетика). –Алматы, 1962. -310 б.
11 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. –Алматы:Атамұра, 2010. -208 б.
12 Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манаспаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. –Алматы:Дәуір, 2004. -256 б.
13 Нұржекеева Л. Метонимияның лингвистикалық табиғаты. –Алматы: Казақ университеті, 1992. -80 б.
14 Реформатский А.А. Введение в языкознание. –Москва. 1967. –С. 464.
15 Сәрсенбаев Р. Қазақ тілі фразеологиясы. –Алматы:Қазақ университеті, 1973. 352 б.
16 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. –Алматы: ҚазАқпарат, 2007. -356 б.
17 Аманжолов С. Қазақ тілі. –Алматы:Мектеп, 2004. -208 б.
18 Смағұлова Г.Н. Қазақ тліндегі фразеологизм мәселелері//ҚазМҰУ хабаршысы. Филология сериясы, 2000. №38.-31 б.
19 Салқынбай А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. - 340 б.
20 Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі: Оқулық. –Алматы, 1999. -312 б.
21 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы:Жазушы, 1784. -360 б.
22 Виноградов В.В. Теория языка. – Москва, Исскуство, 2000. -С. 100.
23 Караулов Ю.Н. и др. Русский семантический словарь. – Москва, 1982. -С. 317.
24 Керімұлы Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар (ХІV ғасыр). – Түркістан: Тұран, 2005. -244 б.
25 Ұйықбаев И. Қазіргі қазақ тіліндегі варианттылық проблемасы. – Алматы: Ғылым, 1976. -141 б.
26 Сыздықова Р. Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысы. – Алматы: Ғылым, 1970. -173 б.
27 Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері: филол. ғыл. док. … дис.: 10.02.02. – Алматы, 2007. -330 б.
28 Зинченко В.П, Мещерякова Б.Г. Психолингвистический словарь. Педагогика. –Пресс, 1999. -С.440.
29 Айтова Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивті семантикасы: филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. –Алматы, -126 б.
30 Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. –Алматы, 1773. -212бет.
31 Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. –Алматы:Арыс, 2004. -210 б.
32 Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы, Санат баспасы, 1996. -48 б.
33 Бейсенбай А. Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы окказионалдық қолданыстар: филолог. ғылымд. канд... дис. авторефераты:Астана, 2008. -30 б.
34 Аханов К. «Тіл білімінің негіздері» –Алматы, 2003. -316 б.
35 Смағұлова Г.Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. –Алматы 2001. -312 б.
36 Сыздық Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы:Ана тілі, 1773. -320 б.
37 Қабдолов З. Жанр сыры. –Алматы: ҚМКӘБ. 1764. -171 б.
38 Құдайбергенова К. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «Білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі//ғылыми -практикалық конференцияның материалдары. 2008. -32 б.
39 Тұрғанбекова Б.А. Мұғалімнің шығармашылық әлеуетін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту: теория және тәжірибе. –Алматы, 2005. -80 б.
40 Нәжім М.Б. Құзыреттілік – шығармашыл тұлға қалыптастыруға бағытталған білім беру негіздерінің бірі.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Поэтикалық мәтіндегі көркем ойды ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде еңбектер баршылық. Ал авторлық қолданыстағы окказионал
сөздердің мағынасын ашып, ақын тіліндегі ... ... ... ... көбінесе назар аударылмайды. Автордың окказионал қолданыстарының
семантикасын ... ... ... ... қиналатының анық, толыққанды
түсінуің де мүмкін ... ... бұл ... ... ... т.б. ... ... қалпында кездеспейді. Қазақ
тіл мамандары «тосын сөздер», «бір ғана қолданымдық сөздер» сияқты әртүрлі
сипаттама берулерінің себебі осы. ... ... ... ... ... ... жетелейді, түпкі астарында қандай ой, қандай көңіл – күй,
жасырылған сыр мен сын, дүниеге деген тың ... ... ... ... ... ... ... өз оқырманын таңғалдыру үшін де біраз
еңбектеніп, тыңнан жол ... ... ... ... Ал енді ... ... ... мағынасын ашу үшін ақынның дүниетанымына, болмысына,
ішкі сезіміне үңілу қажет. Ол үшін ақын ... ... ... тұрғыдан талдап, жан-жақты болжам мен ... ... ... Сол ... негізінде сөз шеберлері қолданған окказионал сөздерді
мәнмәтінмен тікелей байланыста қарастыра отырып, мағына бірлігін ... сол ... ... ... ... ... ... басты назарда болды. Ол ... ең ... ... окказионал қолданыстарды айқындап, оларғаталдау жасай
отырып, автор мен оқырманның ... ... ... ... жүргізу арқылы анықтап, мәнмәтіндегі мағынасына тереңнен үңілу
қажеттігі туындайды.
Көркем шығарманы ... ... ... ... толы еңбегі
оқырманның тілдік санасында мәдени семантиканың қалыптасуына ықпал етеді.
Мәдени ... ... ... тарих, қоғам, ... ... мен ... аса ... ... ... тарихи, діни жәдігер-ескерткіштер, ән, жарнама, БАҚ
материалдары әсер еткенімен, мәдени құзыреттілікті қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... ... жаңашылдығы. Әрбір теориялық тұжырымдар нақты
мысалдармен дәлелденіп отырды. Зерттеулер ... ... ... ой-санасынан пайда болатын окказионалды қолданыстардың
ерекшеліктерін анықтауда, ... ... ... ... ... ... мен болмысын тануда
жаңа дереккөздері мен ... ... ... мен ... тілдік санасын
зерттей отырып сол халықтың өзін, мәдениетін де тануға мүмкіндіктің тууы.
Тілдік тұлғаның көркем шығармамен ... ... ... ... ... ... мен ... арасында қандай құзыреттіліктер
қалыптасатыны анықталды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы. Жұмыстың нәтижелерін ... ... ... ... окказионалды қолданыстардың түрлері
мен ерекшеліктерін айқындауда, окказионалды ... ... ... ... ... ... мен
теңеулердің теориялық негізін қалыптастыруда, автор мен реципиенттің
дүниетаным ... ... ... ... мен оның мәдени
құзыреттілігі анықтауда, методологиясын дамытуға негіз бола ... ... ... ... қайтып келмейді»
шығармасы негізінде қолданылған окказионал сөздердің семантикалық құрылымы
мен ассоциативтік табиғатын психолингвистикалық ... ... ... мен оқырман таным-түсінігі мен санасының, ойының қаншалықты сәйкес
келетіндігін және автор мен ... ... ... ... анықтау. Б.Соқпақбаевтың «Өлгендер қайтып келмейді»
шығармасында қолданған окказионал сөздерге семантикалық ... ... ... айқындау – зерттеу жұмысының негізгі мақсаты болып
табылады.
Зерттеудің міндеттері. Осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... ... сөздердің анықтамасын
беру;
-окказионал сөздердің семантикасын айқындау барысында авторлық
қолданыстағы сөздердің табиғатын ... ... ... ... мен ... құрылымдық
ерекшеліктерін, яғни ... ... ... ... ... ... фразеологизм сияқты түрлерін айқындау;
-фразеологизмдердің авторлық ... ... ... ... ... және окказионал фразеологизмдердің ерекшеліктерін
дәйектеу;
-автордың окказионал ... ... ... ... ... ... ... сөздердің семантикасын
қаншалықты терең түсінгендігін, индивидтің лингвомәдени құзіреттілігін
айқындау.
Зерттеу ... ... ... қолданыстардың құрылымдық-
семантикалық сипаты мен ассоциативті табиғатын зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... Бұл орайда,
жеке авторлық сөз қолданыстарға байланысты құрылымдық-семантикалық
аспектіден ... ... А. ... ... ... Ғ.Қалиев, Ә. Болғанбаев, Р.Сыздық, Н.Уәли, М.Серғалиев,
Г.Мұратова, Г.Смағұлова,Л.Еспекова, Қ.Айдарбек сынды ғалымдардың ... ... ... ... ... нысан
болған мәселенің шешімін іздеуде тіл ғылымының іргелі зерттеулері, ерекше
бағыттары мен ... ... ... ... ... ... ... М.Оразов, Г.Мұратова еңбектері басшылыққа алынды.
Зерттеу әдістері. Зерттеу барысында алға қойған мақсат-міндеттерді
орындау үшін ... ... ... ... ... талдау, жүйелеу, топтау, лингвистикалық эксперимент ... ... ... ... окказионал сөздердің семантикалық-
құрылымдық түрлері
1. Жалпы және қазақ тіл біліміндегі окказионалды сөздердің зерттелуі
Окказионализмдер тіл білімінің әр ... ...... ... ... мәтін тілін лингвистикалық талдауда да қарастырылып
келеді.
Қазақ тіл білімінде окказионализмдер жазушының шеберлігі арқылы ... ... ... ... Осы ... ... окказионал
қолданыстарды тілдің динамикалық жүйесінің белсенді процесінің бірі ретінде
қарастыру аса маңызды.
Әлемдік лингвистикада алғаш «окказионал» терминін қолданған ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл
бөліп, «дәл тауып айтылған және ерекше ... ... ... ... ...... ... сай келмейтін, белгілі
бір авторға меншікті, тосыннан пайда болатын, тілдегі сөзжасам ... ... ... ... тілге ену қабілеті шектеулі, үнемі
жаңашылдығымен, экспрессивтілігімен ерекшеленіп, контекст ... ... ... поэтикалық мәнде қолданылатын сөздер [1,90 б.].
Тіл білімінде жеке автордың қолданысында пайда ... ... ... ... ... ... «слова информирующего характера», «слова
метеоры» «эгологизмы», ... ... ... ... ... ... ... слова»,
«речевые новообразования», «слова одноневки», «неологизмы контекста»,
«индивидуально-авторские ... ... ... ... ... ... «писательский неологизм»,
«индивидуальные неологизмы» т.б атауларын М.Степанова, ... ... ... ... ... И.Улуханов,
Э.Ханпира т.б. ғалымдардың еңбектерінен кездестіруге болады.
Ғалымдар тарапынан ... ... бұл ... ... ... ... тіл ... айқындау, сараптау, сонымен қатар ... ... ... ... тұрғысынан қарастырылып, кейін жалпы
теориялық және тәжірибелік ізденістерге ... ... күні ... қолданысында пайда болған сөздерді, тіркестерді атауда бірізділік
жоқ деуге болады. Окказионалды сөздер ... тіл ... ... ... байланысты әр ғалым тарапынан әртүрлі айтылымыға ие. Мәселен,
Р.Сыздық «тосын сөздер», Х.Нұрмұханов «бір ғана ... ... ... ... ... ... «окказионал сөздер» ретінде зерттеу еңбектерінде қолданған.
Окказионалды ... жеке ... ... ... ... ... ... жазу мәнерін танытатын қолданыстар болып табылады.
Қазіргі тіл білімінде ... ... ... ... қатарында қарастырса, кей ғалымдар авторлық қолданыстарды
неологизмдер жүйесінен бөліп қарастырады. Неологизмдер мен ... екі ... ... ... деп ... ... ... - жеке автордың таным-түсінігінен туындайтын, өз ... пен ... ... ... ... өзгерістерге ұшырамайтын, жалпыхалықтық қолданысқа ие болуға,
әдеби тілдің бекітілген тілдік нормасына айналуға негізделмеген сөздер. ... ... тіл ... оны ... ... ... ... бастапқы жаңашылдығы жалпыхалықтық сипатқа ие болғанда, уақыт
өте келе құрылымдық және ... ... ... жаңа сөз ... ... жеке авторлық қолданыстағы жаңа сөздердің уақыт өте келе
сөздік құрамның қатарына өтіп, жалпыхалықтық ... алып ... ... ... айтуынша, бұл сөздерді неологизмдерден ажырататындай
негізгі критерийлер айқындалмаған. Мұндай окказионал сөздер неологизмдер
құрамынан стилистикалық ... ... ... ... ... әдебиеттегі жаңа сөз қолданыстарын тілдік және ... деп ... [2]. Ал ... ... ... ... береді: «Тілдік немесе лексикалық неологизмдер – қоғамдық
қатынастардың, техника мен шаруашылықтың, ғылым мен мәдениеттің ... ... ... ... ... тіл ... ... жаңа сөздер» болса,
«стилистикалық неологизмдер ̶ жеке ... ... ... ... ... ... жазушы сөздігіне тән, әдеби ... ... ... ... қолданыстағы сөздер» [3, 8 б.].
Жеке авторлық сөз қолданыстарға байланысты ғылыми ... ... ... ... Х.Нұрмұханов, Ғ.Қалиев, Ә. Болғанбаев,
Р.Сыздық, Н.Уәли, М.Серғалиев, ... ... ... ... ... ... сынды ғалымдардың
құрылымдық-семантикалық аспектіден қарастырған еңбектерінен көруге ... ... ... ... ... ... окказионалды
сөздерге тән екі басты белгіні атап көрсетеді. Ол ... ... ... ... ... ... бір-ақ рет
қолданылатындығы [4,13 б.].
Ал Л.Еспекова жеке ... ... ... ... жаңа ... ... жаңа ... ажыратудың мынадай белгілерін атап кетеді:
• уақыт өту барысында сөз жаңашылдығының сақталу-сақталмауы;
• авторының ... ... ... әдеби тілге ену-енбеуі;
• сөздің қандай мақсатпен туындап отырғанын ескеру [5,10 б.].
Ш.Бәйтікова «Қазақ тіліндегі неологизмдер» ... ... ... ... және ... дәлдігін анықтауда окказионал
сөздердің атқаратын рөлі зор екенін дәлелдей ... ... ... ... да болатынын, олардың бәрін тілімізге енгізсек, ... ... ... ... ... сөздерді жаңа
қолданыстардың құрамын қоспай, «кездейсоқ» ... ... ... ... ... [6,88 б.].
Сонымен қатар, жаңа қолданыстарды зерттеуші ғалымдардың бірі –
Қ.Қадырқұлов ... жаңа сөз және жаңа сөз ... деп ... ... ... «жаңа сөздер дегеніміз – жаңа мазмұн мен жаңа формада
тілімізге басқа тілден өзгеріссіз не ... ... ... ... Жаңа сөз қолданыстар дегеніміз – жаңа мазмұны мен ескі формада
немесе ескі ... мен жаңа ... ... ... ... сөздердің жаңаша
қолданысқа түсуі» - десе, ал жеке автордың қолданысында пайда болатын
сөздерге ... ... беру ... ... ол сөз ... ... ... мүмкін», - дейді [7,23 б.].
Окказионал қолданыстар, яғни жеке сөз шығармашылығы қызметі нәтижесінде
пайда болатын бірліктер ... ... ... ... ... келе жатыр. Оны жоғарыдағы пікірлерімізде айтып
өттік. Көрсетілген ... ... ... ... ... ... – жеке ... қолданысында пайда болған сөздер. Әр ... ... ... ... ... басты белгісін оның ... ... ... «бір ... сөздер» деп оның жазушы
шығармашылығында ғана қолданылып, әдеби тілімізге енбей ... ... ... ... ... ... деген атаулары бұл қолданыстың аяқ
астынан, тосынан пайда болатындығын негізге ... ... ... ... ... пайда болу ерекшелігіне қарай ... ... ... ... әдебиет тіліне тән еркіндікке негізделіп пайда болғандықтан,
жасалуында тіл ... ... ... ... ... болатын жаңа сөзде стилистикалық мақсат көзделетінін
айтса, «авторлық неологизмдер», «авторлық жасалымдар» ... ... ... ... бір ... болатындығына негізделсе керек.
Окказионал қолданыстар индивидтің белгілі бір жағдайға байланысты сөз
тудыру қажеттілігі арқылы ... ... жеке ... ... мен тіркестер.
Көркем әдебиет тілінде окказионализмдердің қолданылуы, біздің ойымызша,
әдеби тілдің нормасын өрескел бұзу ... ... бір ... ... шығармаға оқырманның назарын аударуда, ... ... жеке ... жаңа ... мен ... ... жойып, сөз мағынасына жаңа бояу қосып, тілдің ... ... ... ... кеңейтіп, жазушының шеберлігін, тілге деген
жауапкершілігін көрсетуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... факторлардың да қалыс
қалмайтынын естен шығармауымыз қажет. Себебі, ... ... ... ... ең ... ... – экстралингвистикалық фактор. Алайда,
біздің ойымызша бұл автордың саналы түрде сол тілде сөйлеуші үшін кездейсоқ
(кенет) ... ... ... ... ... шығармашылық әрекеттің
қажеттілігінен шығады.
Қазақ және орыс тіл білімінде окказионал сөздерді мынандай ... ... ... окказионал сөздер;
2. семантикалық окказионал сөздер;
3. сөзжасаушы окказионал сөздер.
Фонетикалық окказионал ... ... ... шығармаларынан
кездестіре алмаймыз. Окказионал сөздердің бұл түріне ... ... ... жатқызып жүр. Қолданыстың бұл түрі жаңа ұғым
тудырмайды, тек қана ... бір ... ... ... ... ... да, қазақ ғалымдары бұл ... ... ... ... ... ... ... мысал ретінде орыс
ақыны В.Хлебниковтың мына өлеңін келтіруге болады:
Бобэоби пелись ... ... ... ... ... ...... облик,
Гзи – гзи- гзго пелась цепь. Так на холстекаких-то соответсвий,
Вне протяжения жило Лицо.
Бұндай дыбыстық құрылымдар окказионалды ... ... ... ... ... анық.
Семантикалық окказионал сөздер жеке ... ... ... мүлдем үйлесуі мүмкін емес, деген сөздер контексте
белгілі бір мағыналық үйлесім тауып, тығыз ... ... ... Сонымен қатар сөз зергерлерінің өзіндік қолтаңбасын ... ... ... ... ... сөздердің мынадай өзіндік ерекшеліктерін атап
көрсетуге болады:
1) семантикалық окказионал сөздердің құрамындағы бастапқы лексикалық
мағынасы мүлдем ... ... ... жаңа ... жасалуына себепші болады;
2) Семантикалық окказионал сөздер дайын тілдік бірлік ... бұл ... тың ... туындайды;
3) Семантикалық окказионал сөздер контексте ғана байланысқа ... ... ... ... және контекстен тыс өмір сүруін
тоқтатады;
4) Семантикалық окказионал ... жеке ... ... болады.
Б.Соқпақбаев шығармаларында кездесетін, өзіндік қолтаңбасын танытатын
семантикалық окказионал сөздерді былай топтастыруға болады:
1. Окказионалды метафора;
2. Окказионалды метанимия;
3. Окказионалды синекдоха;
4. Окказионалды ... ... ... ... ...... бар немесе морфемалардың ерекше
жолмен жалғану негізінде жасалған сөздерді атайды. Окказионал сөздердің ... жаңа сөз ... ... ... бірі ... күрделі атаулардың да
жасалуына қызмет етеді.
М.У.Калниязов сөзжасаушы окказионал сөздердің үш түрін көрсетеді:
1. Өнімсіз сөзжасаушы тип ... ... ... ... бұзу негізінде (өнімді, өнімсіздерге
де қатысты);
3. Сөзжасам типіне қатыссыз, ... тыс» ... ... ... ... ... мұндай жасалу жолдарын Г.Мұратова,
Л.Еспекова, Б.Ардақ сынды зерттеушілер де атап ... ... ... ... ... және біз зерттеу
нысаны ретінде алып отырған Б.Соқпақбаевтың шығармасынан да семантикалық
окказионализмдерді ... ... ... ... ... еңбектерде ғана кездестірсек, фонетикалық окказионал сөздер жоқтың
қасы деп айтуға болады.
2. ... ... ...... және ішкі ... ... ... не
атқаратын қызметіндегі т.б. ұқсастыққа қарап, бір зат ... ... ... атау ... ... сөз мағынасының ауысуы болып табылады. Мағына
ауысуының бұл ... ... ... заңы жатыр.
Метафораға келесі сипаттамалар тән: метафора әлемді тану мен ойлаудың
құралы, ... ... ... ... ... ... ... негізделеді.
Метафораны сөз өнері мен ... ... ... ... тіл ... ... мен ... лексикология,
психолингвистика, когнитивті ... да ... ... туралы
алғашежелгі грек ойшылы Аристотель, ... ... ... ... ... – оның ... мен ұғым ... бар екендігін айта отырып, қызметін түсіндірген болатын. Сонымен
қатар, зерттеуші ғалымдар тілдік метафоралардың семантикалық-функционалдық
топтарын айқындауда ... ... ... ... ... және ... ... танымдық, эмоционалдық және ... де атап ... ... ауыспалы мағынада жұмсалады. Соның өзінде кемінде екі
мағына ... ... ... метафора екі түрлі қызмет атқарады: белгілі
бір затқа, ... ... ... ... беру және сол ... немесе адамның атын атау (номинация). Бірінші жағдайда, метафора
сөйлем ішінде ... ... ... ... ... ... ... тұлғасында көрінеді. Метафора қызметі сөйлеу практикасында
қалыптасып қалған аю, түлкі, қоян, ... қой, ит т.б. аң ... ... ... ғана ... адам ... ... бірліктер арқылы да анықталады.
Метафора жекелеген бөлек объектілерге емес, ойлау кеңістігіне жатады.
Таным үдерісінде бұл ... ... ... ... ... арқылы ең қарапайым немесе нақты байқалатын ойлау кеңістіктермен
ара қатыста болады.
Тіл білімінде метафора ... көне ... ... Цицерон,
батыс ғалымдары А.Ричардс, Ф.Уилрайт, Макс Блэк, Дж.Лакофф және М.Джонсон,
орыс тілі зерттеушілері ... ... ... Н.Д ... т.б; ... тіл ... ... Б.Хасанов,
Ә.Болғанбайұлы, Ғ.Қалиұлы, Б.Қалиев, Б.Қасым т.б. зерттеу еңбектерінен
көрініс тапқан.
Аристотель алғаш рет метафораны ... ... сөз ... деп ... ... оның тілге қажет ұғымдарды атау қабілетін
басты назарға алса, А.А.Потебня метафоралық ... ... ... бір ... ретінде таныды. В.Г.Гак, В.Н.Телия ... ... ... баса назар аударды. Н.Д.Арутюнова бұл
құбылыстың тілдік ... ... ... ... ... б.]. ... мағына дамытудағы маңызы туралы А.Байтұрсынұлы,
Ә.Болғанбайұлы, Ғ.Қалиұлы, М.Балақаев құнды пікірлер ... ... ... ... ... зерттеу еңбегін арнаған.
Шетелдік және отандық ғалымдарымыздың метафораға және оның түрлеріне
байланысты ... ... ... мен ... бар.
Сондықтан 1-кестеге сәйкес Н.Д.Артюнова мен ... ... 1. ... мен ... тұжырымдамасы
|Н.Д.Арутюнова ... ... ... – заттар мен |Индивидуалдық метафора – өмірдің|
|құбылыстардың ұқсас белгілерінің ... ... ... ... ... ... |субьективті баға, өзіндік |
|мағынаға ие ... жаңа ... ... бұл ... ... ... көмескіленіп тек |авторы болады. ... ... ... | ... | ... ... – зат пен |2. ... ...... ... ... сақталған |меншіктік авторы жоқ халықтық |
|метафоралар тобы; ... оны кез ... ... |
| ... ... ... олар |
| ... ... ... |
| ... омонимге айналуы |
| ... ... ... ... |
| ... айналуы мүмкін. |
|Когнитивтік-танымдық метафоралар – |Б.Хасанов: ... ... ашық ... ... негізінде пайда |ара-жігі жоқ, өйткені, жеке |
|болған жаңа мағыналар; ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... кең |
| ... мүмкін». ... ...... | ... ... бір ... ие | ... | ... ... ... ... ... ... уақыт озған сайын
небір жаңа түрлерін, жаңа ... ... ... дамытып отырады.
Сонда неғұрлым жетілген зат пен бастапқы қарапайым заттың арасында қызмет
бірлігі, белгілі бір жұмысты ... ... ... ... мүмкін. Мұндай
жағдайда бұл екеуінің бір атаумен атала беруі заңды нәрсе. Олай ... жаңа ... бар ... ... ... қолдану
әсерінің әртүрлі болуынан, жаңа құбылыстардың жетістіктерінен туған
өзгерістер деп ... мен ... ... ... ... болатын дәстүрлі
метафоралар жалпы халыққа түсінікті, белгілі болады.
Олардың күнделікті қолданылуына байланысты қасиеті ... ... ... ... ... ... ... метафоралар сол тілде сөйлейтін
халықтың тіршілігі мен тұрмыс күйіне, өмір сүрген ортасына, дүниетанымына
тікелей байланысты болады.
Б. ... ... ... фразеологизмдерге, мақал-мәтелдерге,
қанатты сөздерге желі болатындығын атап көрсетеді.
Индивидуалдық метафоралар өзінің айырмашылықтарымен қатар дәстүрлі
метафоралардың ... ... ... Бұл оның ... ... ... диапазонының кеңдігін көрсетеді.
Қазақ тіл білімі зерттеушілері ... ... ... ... ... ... салыстыру құбылыстарының түрлі
белгілері қолданылады: егеуқұйрық, ... ... ...... ... ... беташар;
3. экспресивті-бағалауыштық метафорада экспрессивтік-бағалауыштық
мағына негізге алынады: тажал, қызылкөз, т.б.
Осы айтылған ... ... ... ... ... кетейік:
• Метафора – тілді, мәдениетті, ғылым мен өмірді, бүкіл әлемді бір
жерге тоғыстырады;
• Метафора – ... ... ... табылады, әлемді метафора
арқылы бейнелеуді қазіргі психологтар адамның мәдениетіне сәйкес адамның
шығу тарихымен байланыстырады;
• Метафора – ... ... тән, ... әмбебап құбылыстарының бірі.
Метафораның ... ... пен ... тілдің құрылымы мен
қызметінен көрінеді;
• Метафора сонау ... ... ... алады. Метафора –
мағынаның ауысуы, сөздер мен сөз ... ... ... ... Метафора мәселесі көбінесе стилистикалық құрал ретінде немесе көркем
шығарма тәсілі ретінде қарастырылады;
• Метафоралардың пайда болуы тілді игерушінің ... ... ... стандарттарына, бағалауына тікелей байланысты, яғни осы
көріністердің барлығы тілде вербалданады;
• Ғалымдар метафораны кей ... де ... ... ... ... ... олар ... шындықты (реальность)
бейнелейтін құралға балайды.
Метафоралар қолдану сипатына қарай үшке бөлінеді: тілдік (дәстүрлі)
метафора, ... ... ... ... ...... жаңа ... қосып, оның семантикалық аясын
кеңейтіп, ... даму ... ... ... мынандай ұқсастықтар
негізінде жасалады:
1. Түр-тұлғасы құсастықтарына ... ... беті – ... ... ... беті; адамның құлағы – қазанның құлағы, домбыраның құлағы;
2. Қимыл ұқсастығы: күн ... ... ... Сапа ... ... ...... махаббат, ащы пияз – ащы өмір;
4. Мінез-құлық ұқсастығы: түлкі ... қу», аю ... т.б. ... ... ... ... етеді, синонимдерді, көпмағыналықты,
терминдік жүйені және ... ... ... ... тіл ... метафораны танымдық сипатта қарау ... ... ... ... ... негіз болады.
Метафораның бағалауыштық мәнге ие болып, жаңа мағына ... ... ... да ... ... қаламгер
туындыларында көбінесе кейіпкерлер сөзінде орын алуына байланысты, әрі
жазушының негізгі ... ... ... ... ... ... олардың бағалауыштық қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... біз қуаныштымыз. ҚТТС–де:
«қызылкөз» – барып тұрған бәлеқор, жала қуғыш; «жабысқақ»– (Қост., ... ... ... түймесі деген түсініктеме берілген. ... ... ... өмірімізде желімі бар сияқты бірнәрсенің
екінші нәрсеге жабысуындай жағымсыз мағынада ... Ал пәле ... ... берілген: 1) қырсық, кесел, жала; 2) пысық, қу, шебер.
Осы үш лексикалық бірлікті ... ... ... ортақ сема – олардың
жағымсыз мағына ұқсастықтары мен қолданылу сипаты деп білеміз. Пәленің бала
ұғымында қызыл көзді болатындығы, әрі ... ... ... ... ... ... ... жабысқақ, пәле лексикалық бірліктерін
тіркестіріп метофора жасау арқылы басты кейіпкер Еркіннің көзқарасы ретінде
Ғаля екеуінің ... ... ... ... бейнесін ашып, мінез-құлқын
сипаттап, одан құтылғандағы қуанышын суреттеген.
Мінез-құлық ұқсастығына негізделген метафора жасауда адам ... ... ... Мысалы: Қап мына ит ...... сөз ... ... ... иттей үрді, иттей талады,
иттей ұлыды, ит пен ... ... ... ... ұрыс-керіс сияқты іс-әркеттерді білдірсе, ... ... ... бала ... ... ... бейнесі екендігін
негізге ала ... ... ... мен налу ... жеткізуде
пайдаланған.
Келесі мысал: Колхоздың құлағынан ұстап отырған екі адамның біреуі.
ҚТТС – де: ...... ... ... ... құрылған, ауыл
шаруашылығының өндірістік коорперациясы деген мағынаны білдіреді. ... ... ... су ... ... ... су жіберетін жері;
2) мақта қауашағының мақта тұратын жеке бөлегі, ... ... ... бұрып отыратын рульдің сабын бекітетін қада ағашы;
4) шыны, ... қол ... ... ағаш, тұтқа;
6) самаурынның шүмегі;
7) арбаның таянышы;
8) аудың әр ... ... ... ... аpықтағы суды бөлiп беpу үшiн әp жеpден қойылған тоспа, бұpма;
10) егінге су жіберетін ... ... су ... жер ... ... бір зат атауының екінші бір затқа атау болуына
байланысты қалыптасқан қазанның құлағы, домбыраның құлағы ... ... ... жасалған метафоралардан да құлақтың тең болатындығы
және негізгі тірек, теңдік қызметін ... ... ... ... ... ... сема – ... қоғам өмірінде, әлеуметтік тұрмыста
тірек қызметін атқаратындығы және тең дәрежеде болатындығы деп ойлаймыз. Б.
Соқпақбаев сол кезеңдегі ... ... мен ... ... ... ... ағасының колхоз билігін ұстап ... ... ... ... деректі зат атауларын тіркестіру арқылы колхоздың
құлағы ... ... ... жасаған.
Жақыбаев, Ільясовтар көшеде кездессе, байқамаған адам болып, шекемнен
қарап өтем. Былық пенен шылыққа ... ... ... ... жандар
екенін көріп, біліп отырып, қалай ғана ... ... ғана бас ... ?
Арзан сөзіне ҚТТС–де:
1) Қымбат емес, бағасы төмен;
2) ауыс. оңай, жеңiл;
3) ауыс. ... ... ... ... лексикалық бірліктен орынсыз айтылған бос сөз, орташа істелген,
төмен дәрежеде мағынасында қолданылатан арзан сөз, ... қол ... ... сөзі – адам мен ... психикасына тарихи тұрғыда
өзгеріп отырған ... ... ... ... ... философия мен
психологияда жан материалдық емес, денеден тәуелсіз, тіршілік пен ... деп ... ... ... қолданысымызда адамның ішкі
сезімін жеткізуде, болмысын сипаттауда жан сарайы, жан дүниесі, ... ... жан ... т.б. тіркестерді қолданамыз.Қаламгер деректі
және дерексіз атауларды тіркестіріп, жансыз ... ... ... ... арқылыадам болмысын толықтай сипаттайтын сапа ұқсатығына
негізделген метафора ... ... өн ... ... ... ... құнсыз, қадірсіз, оңай,
жеңіл мағыналардың адам мінез-құлқынан, іс-әрекетінен көрініс табатын оңай
олжа іздеу, жеңілдің астымен ... ... ... ... ... ... ... келуін ортақ уәж ретінде негізге ала ... сапа ... ... ... ... арзан жандар
метафорасын жасаған.
Ақын-жазушылардың, танымал ... ... ... сөз ... ... ... деп ... Егер тілдік метафора
жалпыхалықтық сипат алса, поэтикалық ... ... ... ... ... ... қалыптастырады. Мысалы: қара
алтын – көмір, сары ...... ақ ...... түйе – шөл ... – жер ... т.б.
Поэтикалық метафораның бір түрі окказионалды метафора болып табылады.
Көркем сөз шеберлері метафоралық сөз ... ... ... ... ... ... жансыз затқа, немесе керісінше жансыз заттың
қасиетін жандыға балайды;
2. жанды заттардың біреуінің қасиетін екіншісіне ауыстырып айтады;
3. жансыз ... ... ... ... ... айтады
[9,204 б.].
Окказионалды метафораның ... ... нәр ... ... бірі екендігін Б.Соқпақбаев шығармалары арқылы дәйектеуге
болады.
Қоршаған ортадағы заттарды ... ... ... ... арқылы
затқа жаңа атау беруді шебер үйлестіре білген. ... осы ... ... ... ... ... көрініс береді: Колхоздың
қоң ет, ... ... ... ... қойып, сорып жатқан сүліктер.
ҚТТС-де «сүлік» сөзінің сөздік мағынасы былай берілген:
1. зоол. Суда ... ... ... ... қара түсті қан сорғыш құрт;
2. ауыс. біреудің еңбегін қанаушы, арамтамақ.
Жоғарыда берілген мағынаның семантикалық ... ... ... ... ... суда ... ... жәндік;
- денесінің жіңішке, жұмыр, жылтыр келетіндігі;
- қан сорғыштығы.
Соңғы үшінші семалық белгісі қазақ халқының дүниетанымында сүліктің қан
сорғыш ... ... ... сорды, сүліктей қадалды ... ... ... ... ... ... ... осы
жәндік арқылы ауырған жерге сүлік жіберіп, арам ... ... ... бірі ... қолданылуы сүлік салу тіркесі ... ... ... ... бұл семалық белгі қамтылмаған.
Мұндағы жазушының айтып отырған сүлігі сол ... өмір ... ... Сол ... іс-әрекеті сүлік сынды жәндіктің тіршілік ету
қызметімен ауыспалы ... ... ... арқылы шебер бейнеленген
Жаман әдет жұқпалы деген сөз рас. Алғашында сұмдық ... ... ... лас ... ... соң ... үйір бола бастады. Ол
түгіл, ана балаларға еліктеп, бізде тұздықтап сөйлейтінді ... ... ... ашық ауыздығымыз білініп, көрініп тұратын тәрізді.
Тұздық сөзіне ҚТТС–де: туpалған, пiскен еттiң ... құю үшiн тұз, ... ... майлы соpпа деген анықтама берілген.
Сөйлеу –тіл арқылы болатын қарым-қатынас нысаны.
Тұздық сөзін мынандай семаларға бөлуге болады:
- туралған, піскен еттің ... ... ... тұзы бар ... ... ... дәмін арттыру үшін қолданады.
Б.Соқпақбаев тұздық сөзін сөйлеу лексикалық бірлігімен тіркестіруінде
үшінші семасы негізге алынып, еттің дәмін ... ... тұз ... ... ... ... ... сөйлеу тіркесі сөзге ... мән ... ... ... ... ... ... әсерлі сөйлеу дегенді білдіреді. Ал бұл тіркес негізінде
пайда болған окказионалды метафора ... ... ... ... ... лас ... ... сөйлеу мағынасында.
Б.Соқпақбаев шығармаларында метафора адамның ... ... да ... ... жиі ... ... Лүп етіп қауіп
көлеңкесі жүгірді ... ... ... ... ... ... қатер, қоpқыныш;
2) сан.эп.– өлім мен мүгедектіктің жоғары деңгейімен, тұрғындар
арасында жылдам таралуымен ... ... ... аурулары (індет).
Көлеңке сөзіне:
1) төбесі жабық, жан-жағы ашық баспана;
2) қаpа көлеңке – күңгipт, қаpауытқан, көмескi.
Жоғарыда берілген ... ... ... ... ... ... ... болады:
- Төбесі жабық, жан-жағы ашық баспана;
- белгілі бір уақыттарда болады;
- күннің шыққан ... ... ... ... ... болады.
Бұл окказионалды метафораны жасауда қауіп сөзінің қорқыныш семасы мен
көлеңке сөзінің тұрақсыздық семасы ... ... қу бұны әлгі ... ... сау ма ... ... өңі
күлгін тартып бұзылып кетіпті. Кейіпкерлердің психологиялық ... ... бұл ... ... ... жасап тұр. Оқыстан
болған күйдің адам денесін қалшылдатып, дірілдетіп ... аяз ... ... ... Сол ... қауіп көлеңкесі жүгірді, өңі
күлгін тарттып тіркестері де ... ... тән ... ... да адамның күйін, секем алуын, сезіктенуін, ашулануын сипаттау
мақсатында қолданысқа түскен.
Келін түсіру шешемнің айықпас ... ... ... ... күту,
қатты қалау ұғымдарын мағыналық жағынан мүлдем жанаспайтын айықпау ... тіл ... ... ... айықпау сөзініңтоқталмау, үзілмеу, ал арман сөзінің көкейтестi
мақсат, тiлек мағыналары ... ... ... ... ... ... бар. ... ауру немесе дерт – мүлдем жазылмайтын деген жағымсыз
мағынаны білдіреді. Ал, ... ... ... ... ... ... ... сияқты жағымды мағынада қолданылады. Бір-біріне
мағына жағынан қарама-қарсы тіл бірліктерінің адам өмірінде ... ... ... ала отырып, көркем мәтіндегі окказионалды метафора
жасаудың озық ... ... ... ... бала ... анасының үздіксіз, тоқтамай, қатты қалап, көптен күтіп
жүрген арман-тілегінің маңыздылығын ... ... ... түс атауларының адам іс-әркетімен сәйкетігі, ұқсатығы мен
теңестірілуі Б.Соқпақбаевтың шығармасында ... ... Жас ... мол ... бұл адам ... қоңыр жүретін еді.
Қоңырсөзіне ҚТТС–де:
1) Қаpа мен қызылдың аpалығындағы қою ... ... ... ... жадау;
3) ауыс. ықылассыз, көңiлсiз, салқын.
Семантикалық құрылымы тұрғысынан төмендегідеі семаларға жіктеуге
болады:
- қою күрең түс;
- ... ... ... ... ... ықылассыз.
Бұл тіркестің ауыспалы мағынада жасалуына негіз болып отырған уәж –
қоңыр сөзінің сөзінің өн ... ... пен ... қоңыр сөзі тұрақтылықты, біртоғалықты білдіретін сөз. Қоңыр
сөзінің осы қызметі арқылы автор адам ... тән жаңа ... ... ... жұмысы жоқ, бейсауыт жүретін адам бейнесін сипаттайды.
Шығармадан алынып, ... ... ... ... ... ... метафора жасауда, кейіпкерлердің болмысын
ашып, бейнесін суреттеуде ауыл баласының дүинетанымын негізге ... ... ... және ... ... – өзара іргелес, шектес бір зат атауының басқа бір затқа атау
болуына байланысты ... ... ... ... зерттеуші ғалымдары метонимияға берген анықтамалары
әртүрлі.
І.Кеңесбаев пен Ғ. ... ... – бір ... ... екінші бір
сөздің ауыс қолданылуынан шығатын іргелес ұғым» ... Ә. ... ... ... ... ... – белгілі бір заттар мен
құбылыстардың ... және ішкі ... ... ... ... ... [10,58 б.].
Лингвист, аудармашы, түрколог А. Байтұрсынов метонимияға өз ... ... ... ... бар екі ... атын ... ... бірін айту түрі болса, ондай ауысу ... ... деп ... [11,159 ... троптың басқа да түрлеріне ұқсас болып келеді. Оның
метафорадан ...... ... ұқсас екі затты немесе
құбылысты бір атаумен (сөзбен) атаса, метонимия ойда ... ... ... айтпай-ақ, сол сөздің екінші бір сөз мағынасына сыйыстырып жібереді,
оның себебі, метонимия қазақ тілінде ертеден қалыптасқан ... ... ... ... ... аясы тар болады.
Метафора стиль түрлерінің кез-келгенінде қолданылады, ал, ... ... ... ... ... ... ... метонимиялық
мағынасы жазба әдебиеттен гөрі сөйлеу ... ... ... ... ... құбылыс ретінде қазақ ... ... ... ғылымда метонимияны синекдохадан бөліп, екеуін троптың ... түрі деп ... да бар ... айта ... өзінің соңғы пікірге
қосылатынын айтып, бұл ойын жан-жақты дәлелдей отырып, жаңа ... ... Ол ... ... мен ... ... табиғаты мен
ерекшеліктерін түгел қамтиды. Сондықтан синекдоханы метонимияның бір түрі
деп қарастырады [13,27 ... ... ... ... ... ... қимыл, әрекет пен оның нәтижесіің шектестігі: ... ... ... ою, жабу ... зат пен оның ішкі ... ... ... қайнады, қазан асты;
3) материал мен одан жасалған ... ... ...... ... өткір қару ретінде қылыш ... ... Сол ... фарфор – материал атауы және сол материалдан өндірілетін
бұйымдар атауы. Құндыз – ... ... ... аң және ... ... ... сапалық сын есімдер мен ... ... ... қара – түс, ... ... нәрсе; арамдық, зұлымдық;
қара жамылды; ірі қара мал т.б. Сол ... ақ, ... көк ... шөп) ... ... ... автор мен оның шығармасының, шығарма аты мен оның ішкі ... ... ... ... ... ... тіркестерден
олардың шығармаларының тартылғаны және оқылғаны белгілі ... ... ... ... шектестігі: алтыбақан – ұлттық атау, ойын;
үкі – құс, мамық, үлпілдек қауырсын;
7) жалқы есімдердің бір-бірімен ... ... хан мен Төле ... ... ... ... орналасқан. Абай (аудан) қайдасың
деп тартып кеттік;
8) жалқы есімдердің ... ... ... ... мағыналы сөз ретінде
қолданысқа түсуі: Алдар көсе – «айлакер, қу», Мырқымбай – ... жай ... ... Асан ...... шық ... ... деген ұғымдарды аңғартады;
9) кейбір заттар мен бұйымдар алғаш рет қай жерде өндірілсе, сол жердің
атымен аталады: қаракөл ... ... ... ... ... ...... қаласының маңындағы провинцияның атауы;
10) кейде жалқы есімдер, оның ішінде, кісі аттары ... ... ... калашников (әскери қару); френч, галифе (әскери киім)
осы аттас генералдардың есімімен аталып, ... ... ... [14, ... ... ... ауыстырып қолдануда, мағынаның құбылуы мен алмасуына,
сөздің контекстік қолданысына нәр беруде метонимия тәсілінің рөлі ... ... ... ... ... жазушы
Б.Соқпақбаев өз шығармаларында аса шебер де ұтымды пайдалана ... өз ... ... ... ... ... ... мекендік, мезгілдік, мөлшерлік, түр-түстік жағынан бір-
біріне жекелей немесе жалпылай жақындығы бар ... ... ... ... ... ... ... арқылы шебер
үйлестіріп көркем шығарманың бейнелілігін, мәнерлілігін, ... ... ... ... түскен.
Шығармадан мысал келтірсек: Бүгін мен баймын, мырзамын. Он сомдық
көкала қағазды ... ... ... Сөз ... ... өте ... те, ... та тұрады. Мәтіндегі қағазсөзіқазіргі кезде жазатын
қағаздан басқа«документ, хат, ... ... және ... ... йе ... ... ... сөз мағынасын алмастыруда зат пен
оның ішкі мазмұнының шектестігі негізінде ... ақша ... ... түсі (көкала) мен заттың материалдық сапасын (қағаз) ... ... ... мәтіндегі метанимиялық сөз қолданысын
қалыптастырған.
Ақшада күш ... ... ... ҚТТС – ... Сауда-саттықта тауар құнының өлшеуіші болатын құнды қағаз;
2) қаражат, қаржы;
3) ақ түсті, ақшыл;
4) ауыс. сұлулық пен әдеміліктің белгісі;
Күш сөзіне:
1) Әл, шама, ... ... біp ... өзгеге етеp физикалық әсеpi, жұмыс iстеу энеpгиясы;
3) физикалық денелеpдiң бip-бipiне әсеp ету энеpгиясының ... ... ... ауыp ... қиындық.
Тілдік қолданыстарда күшке міну, күш көрсету, күш салу сияқты тіркестер
көп жағдайда жанды, деректі нәрселерге ғана байланысты ... ... ... ... ... ... ... арқылы сапа ұқсатығына негізделген
ортақ құндылық семасынан ауыспалы мағынадағы метанимия жасаған.
- Мынау кімдікі?
Алтында үн жоқ. Өңі ... ... ұшып ... Бұл ... ... жатыр ?
- Білмеймін...
- Неге білмейсің, бұзылған қаншық!? Сен білмегенде, мен білем бе? Айт,
мына үйде кімболды?
Осы мәтінде ... ... ... тұрған қаншық сөзіне
семантикалық талдау жасайтын болсақ, ең алдымен ҚТТС-гі мағынасын ... ... ... ... ... екі ... ... көрсетіледі:
1) Ит тұқымдас хайуандардың ұрғашысы;
2) Әйел адамға айтылатын балағат сөз.
Сөйлемдегі ... ... ... ... метанимиялық тәсіл
арқылы жасалғандығын, іргелес немесе шектес келуінің ... бір ... ... ұғым ... ... байқаймыз. Автордың осы тілдік
қолданысындағы қаншық сөзінің ... ... ... ... алуы ... ... ерекше әсер ететін, мақсатты ... жүк ... және ойды ... экспрессиялы-
эмоционалды беруді ... ... ... ... ... ... артта қалып барады. Өзіміз пəлен жыл оқу оқып, білім
алған, туған ... ... ... ... қала ... қош ... қалып барады.
ҚТТС-де бауырмал сөзіне өзгенi жатсынбайтын, көпшiл, туысқаншыл деген
түсініктеме берілген. Тілдік ... ... ... ... жігіт
т.б. тіркестерді қолданамыз. Қаламгер деректі зат атауларына қолданылатын
бауырмал лексикалық ... қала ... ... ... және ... негізінде ауыспалы мағынадағы метафора жасау арқылы ... ... ... деген қимастық сезімін жеткізген.
Шығармадан өзара іргелес ... ... мен оның ішкі ... ... жасалған метонимияларды да кездестіреміз. Мысалы:
Оқу жылы басталған. Мен жетінші, бесіншіге ана тілінен, ... ... ... ... ... құрап, мыннан құрап,
жетісіне жиырма төрт ... ... ... жүк ... ... мағыналары көрсетілген:
1) Әpтүpлi салмағы баp зат;
2) ауыс. Бейнет. азап, мехнат;
3) ауыс. Талап, мiндет.
Сөйлемдегі жүк ауыспалы ... ... зат ... ... ... ... ... бір ұғым атауының екінші ұғым атауына
ауысқандығын байқаймыз. Яғни, автордың ... төрт ... жүк ... арқылы ғана ұғынылатын жиырма төрт ... ... ... ... Бұл ... ауыстырып қолданудағы ортақ уәж – қиындығы мен
бейнетінің, талап-міндеттерінің болуы деп ойлаймыз.
Жалпы лексикадағы ... ... ... жаңа сөз ... ... бар ... жаңа ауыспалы мағына беруде немесе оның мағыналық аясын
кеңейтуде тиімді қызмет атқарады.
Военкамат ... алды ... хан ... ... ... ... ... Феодалдық дәуipдегi кейбip түpiк және моңғол халықтаpында
болған ел билеушi шонжаpмағыгасы берілген.
Семантикалық құрылымын семалық топтарға ... ... ... бар ... ... мекені болады;
- көпшілік бағынады;
- көпшілік кеңес сұрайды.
Базар сөзіне:
1) Өндipiс өнiмдеpiн ... ... алу ... ... ... еpкiн
сауда-саттық оpны;
2) ауыс. у-шу, азан-қазан;
3) иран тілінен мейрам, базар күні, ... ... ... ... Сауда-саттық орны;
- шулы жер;
- көпшілік баратын жер.
Хан және базар лексикалық бірліктерін тіркестіріп ауыспалы ... ... ... ... ... шулы жер ... ортақ уәж
болған деп ойлаймыз. Автор өзара іргелес заттар мен оның ішкі ... ... ... ... ... ... ... көпшілік
қауымның болмысын кейіпкердің дүниетанымы арқылы суреттеген.
Жанды заттың ... ... ... ... ... ... деректі
заттардың сындық белгісін мен сыртқы пішіндерін суреттеуде де ... ... ... Мысалы: Ысқақтың бұзаубас ауыр етігінен ғана
бас ... ... ... мағыналары:
1) зоол. Басы үлкен, алдыңғы аяқтаpымен жеp қазатын түсi саpы қоңыз;
2) бот. Құмды жеpде өсетiн ... 5-25 ... ... ... ... бұзаубас балық (зоол.) – ащы сулаpда тipшiлiк ... басы ... ... шөп ... сындық мәнді білдіретін метонимияны жасаудағынегізгі уәж – бұзаубас
пен етіктің сыртқы пішіндерінің (жалпақ, ... ... ... ... ... ... мен сапа-салмағына негізделген ауыспалы мағынадағы
бұзаубас ауыр етік ... ... ... ... ... ... ... тереңірек жеткізуге тырысқандығын байқаймыз.
Мен ойлағандай емес, әлгі ит ... ... өзі ... Жансыз
лексемасының ҚТТС-де жеті түрлі мағынасы көрсетілген:
1. ... ... ... тірі ... құлазыған, меңіреу, мылқау;
3. мәнсіз, мағынасыз;
4. өлген-тірілгенді білмейтін, мықты, төзімді;
5. жау ... ... тың ... ... ... ... ... жансыз лексемасы сөздерді ауыстырып қолдану
тәсіліндегі метонимиялық жолмен берілген. Автор көркем мәтін құнарлығы мен
образдылығын ... ... ... ... контекс ішінде жалқы
есім атауын ауыспалы мағынадағы тыңшы, жауыз мәнін беретін жансыз атауымен
алмастырып, ұғымдардың іргелес, шектестігі ... ... ... ... ... ... мағынасында әр тілдің өзіндік ерекшелігі мен өзіндік бояуы, ұлттық
сипаты болады. Сананың дамуына байланысты сөз ... не ... ... ... Бұл өз ... сөз ... ауысып келуіне әсер
етеді. Мағынаның нақтылықтан дерексіздікке, іргелестіктен шектестікке,
бүтіннен бөлшекке, ... ... ... ... сөз ... деп ... ... Осындай сөз мағынасын ауыстырудың бір
тәсілі – синекдоха.
Синекдоха – ... ... ... ... ... табу,
фразеологизм құбылыстары сияқты ... ... бар, ... ... ... ... бөлшектік, ал әсерлігі жағынан
стильдік, экспрессивтік, эмоционалдық құбылысқа ие ... ... ... ... ... – бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына
жалқыны немесе керісінше ... ... ... ақ ... ... т.б. ... мысал келтірсек:
Ысқақ керемет кәрі құлақ адам, естіген-түйгені көп. Кәрі ... ... көп ... ... ... қарт ... ... Кәрі құлақ – әңгімені көп білетін адам, өткен-кеткеннен хабары
мол дегенді ... ... жас ... ... жеткізуде автор
бүтіннің орнына бөлшекті алмастырып, синекдоха тәсілін тиімді ... ... ... ... ... ... ұтымды
жеке авторлық қолданыстар жасай алған. Метафора тәсілін қолдану арқылы
окказионалды қолданыстар жасап, сол ... ... ... ... ... ... ... заттар негізінде метонимия әдісін қолданып
оқиға барысын жеткізуде, қорытындылауда пайдаланып, синекдоха тәсілі арқылы
кейіпкерлердің жас ерекшеліктеріне ... бере ... ... фразеологизмдердің қолдану сипаты
Кемінде екі сөздің тіркесімен жасалған, мағынасы біртұтас, құрамы ... ... даяр ... ... ... ... ... аталады.
Фразеологияны лексикологияның жеке бір тарауы ретінде бөліп ... ... Ол ... ... бір ... күйін
(синхроническая фразеология) қарастырудың негізін жасады. Ш.Балли: «Языки
постоянно изменяются, функционировать они ... ... не ...... ... дәл ... осы күнгі жағдайына ерекше мән ... ... ... де ... ... ... ... талдап айтып
бере алмады.
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді арнайы теориялық тұрғыдан зерттеу
ХХ ғасырдың ортасынан ... ... ... ... зерттеушілер объектісіне
айналған фразеологизмдерді шартты түрде төрт кезеңге бөлуге болды:
- ХХ ғасырдың ортасы мен 60 жылдар ... ... ... ... ... кезеңі;
- ХХ ғасырдың 60-70- ... ... ... жеке авторлар еңбектеріндегі фразеологизмдердің
қарастырылуы;
- ХХ ғасырдың 80-жылдары қазақ ... ... ... ... ... өзге ... тұрақты
тіркестермен салыстыра зерттеу, аударма мәселесі жайында
кандидаттық ... ... ХХ ... ... он жылы ... ... ... зерттеу және салыстырмалы фразеологияның
қалыптасуы.
40- жылдардан бері ... ... ... әр қырынан зерттеліп,
мақалалар көлемінен шығып, диссертциялық ... ... ... ... ... тұрғыдан зеттеуге алғашқы кезеңде ұлттық тіл
білімін қалыптастырудағы аса ... ... ... ... назар аударды.
Фразеологизмдердің теориялық – практикалық ... І. ... ... Н. ... С. ... К. ... Р. Сәрсенбаев және
кейінгі буын зерттеушілер А. Байтелиев, Қ. Қалыбаева, Н. ... ... т.б. ... ... – мағыналық топтарын,
синтаксистік қызметін арнайы зерттеп, тұжырымдар жасады.
С. Аманжолов фразеологизмдерді зерттеуді қолға алу ... ... ... және ... ... ... мүшесіне
қатысы жайлы айтып өтеді [16]. Ал Н. Сауранбаев фразеологияға не ... ... ... [17]. ... ... ... ... фразеология
бөлімін енгізген Ғ.Мұсабаев та фразеологиялық ерекшеліктерге көп ... [10]. ... ... мен ... ... фразеологиялық
тіркестер құрамында қарастырып, өзінің «Тіл біліміне кіріспе» атты жоғары
оқу орындарына арналған оқу құралының лексикология ... ... ... ... ... ... ... берсе
[18], Р.Сәрсенбаев: «Мақал-мәтелдер мен нақыл сөздердің фразеологияға
қатысы, бұлардың тұрақтылығы мен ... ... ... ... осы ... ... бұларды фразеологиялық единицалар тобына
қосып қараймыз», – ... ... ... [19,29 б.]. ... ... бір ... жататын мақал-мәтелдердің тілік ерекшеліктеріне
тоқталады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... мен тұрақты тіркестер бір ме, оларға не ... ... ... ... ... мақал – мәтелдерінің лексика
-стилистикалық ерекшеліктері» атты ... ... ... ... ... сөз ... бір типі жөнінде» мақаласында осы
ерекшеліктерге назар аударған. Осы жылдарда жеке авторлар шығармаларындағы
фразеологизмдердің қолдануына да ... ... сөз ... ... ... ... ... топтады. Ә. Болғанбаевтың «Қазақ
тіліндегі алғыс және қарғыс мәнді тұрақты сөз тіркестері», М. ... ... ... ... ... мен ... қорғалған Х.Қожахметовтың ... ... ... ... ... «Абай жолы» роман –
эпопеясындағы тұрақты сөз тіркестері» ... ... ... ... нәтижелері еді.
70-жылдарда фразеологизмдерді өзге ... ... ... ... диссертация қорғап, Ә.Қайдаров пен Р.Жайсақова,
А.Елешова қазақ ... ... ... ... Осы ... ... ... өзге тілдерде берілуі және
өзге тілдердегі шығармаларды ... ... ... фразеологизмнің
берілуі жайлы тілші ғалымдар назарын аударды. Ө.Айтбаев пен К.Дұйсетаеваның
еңбектерін ... ... ... көп ... ... нәтижесі он мыңнан аса
тұрақты тіркестерді ... ... ... ... ... шықты.
Үшінші кезеңде қазақ фразеологиясын жан-жақты зерттелді. 80-жылдары
алдыңғы кезеңдегі жұмыстардың заңды ... ... ... фразеологизмдерін
өзге тілдердегі тұрақты тіркестермен ... ... ... мәселесі
жайында кандидаттық диссертациялар қорғалды.
Ж.Қонақбаева антоним фразеологизмдерді қазақ, орыс, ... ... ... ... ... аудармадағы біргу
жолдарына (калькалау жолымен, дәл баламасының берілуіне) назар аударды.
Осы жылдарда қазақ фразеологиясын ... ... ... жаңа ... ... ... ... тәжрибелері жүзеге
асты. Р.М.Таев пен ... ... ... ... ... ... ... сол әдіс –
компоненттердің денотаттық және конататтық мағынасын айқындау ... ... ... және орыс фразеологизмдерін салыстыра зерттеу
нәтижесінде «Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік» жасалды.
Бұл кезеңдегі тағы бір ...... ... тарихи қалпын
зерттеуге көңіл бөлінді. ... ... ... ... атты ... ... ... еңбегі – диахронды
фразеологиялық зерттеу ... ... ... ... ... 90-жылдардан бастап
бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Бұл кезеңде тіл ... ... ... жан-жақты ізденістер болып ... ... ... ... ... шығу ... талдау жасалды.
Фразеологизмдердің этимологиясы мен ... ... ... ... ... және ... ... кейінгі он
жылдықта академик Ә.Қайдаров пен оның ... ... ... ... ... мал шаруашылығана байланысты қалыптасқан
тұрақты тіркестердің табиғатын зерттесе, Ш.Сейітова өсімдікке байланысты
тұрақты тіркестерге этнолингвистикалық ... ... ал ... ... ... тіркестерге талдау жасайды. Б.Қызбаева
соматикалық етістік фразеологизмдерді зерттейді.
Фразеологизмдердің тұлғалық сипаты мен ... ... ... зерттеу –
қазақ фразеологизмдеррін ұлттық тіл табиғатын ашуға ... ... ... ... қатарына С.Сәтенованың «Қос тағанды фразеологизмдердің
тілдік поэтикалық табиғаты», Г.Смағұлованың «Мағыналас фразеологизмдердің
ұлттық-мәдени ... ... ... атауға болады.
Уақытында орыс ғалымдары А.А.Шахматов, Ф.Ф.Фортунатов, А.А.Потебня
тұрақты сөз ... ... ... ... ... үлкен
үлес қосты. Академик Ф.Ф.Фортунатов және оның мектебі тұрақты тіркестерді,
олардың сыңарларын сематикалық және грамматикалық белгілері жағынан зерттеу
проблемаларын алға ... ... ... ... «Синтакис русского
языка»атты еңбегінде: «Тілде кездесетін сөздер, бір-бірінен ажырамай тұтас
күйінде қолданылатын тіркестердің зор маңызы тек ... үшін ... үшін де аса ... – деген пікір айтады.
Фразеологияны дербес пән ретінде қарастыру ... ой ... ... ... тіл ... осы мәселеге байланысты зерттеудің тууына игі
әсер еткен, қазақ ... ... ... арнайы зерттеу
жүргізіп еңбек жазған І.Кеңесбаев болды. ... ... ... ... ... тұтастығы, тіркес тиянақтылығы,
қолдану тиянақтылығы сияқты үш ... ... ... ... ... ... құбылыстарды фразеологиялық түйдектер және фразеологиялық
тіркестер деп жіктеп, ... ... өз ... ... ... ... тіркес деп екіге бөлді [20,591 б.]. С.Аманжолов фразеологиялық
тіркестердің сөйлем мүшесіне ... ... ... ... ... не жатады дегенге көңіл аударады. «Қазіргі қазақ тілі»
оқулығына (1954 жыл) ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлген. К.Аханов мәтелдер мен
шектеулі тіркестерді фразеологиялық тіркестер құрамында қарастырып, ... ... ... атты ... оқу орындарына арналған оқу құралының
лексикология ... ... тілі ... ... ... ... ... [21], Р.Сәрсенбаев «Мақал – мәтелдер
мен нақыл сөздердің фразеологияға қатысы, ... ... ... құбылыста қолдану сипатына ... осы ... ... ... ... тобына қосып қараймыз» – деп атап өтеді.
Сонымен, тіркестердің бір ... ... ... ... ... ... фразеологиялық единицаларды ... бір ... ... мен оны құрастырушы сыңарлардың
мағыналарының ара қатынасы ... ... ... ... және фразеологиялық тізбек (фразеологическое
сочетание) ... ... ... ... деп үш ... [22]. Енді ... оралымдардың аталған түрлерінің
әрқайсысына тоқталайық.
1. Фразеологиялық тұтастық. Семантикалық жақтан бөлініп ажыратылмайтын,
бір тұтас мағынасы сыңарларының ... ... ... оралым фразеологиялық тұтастық деп аталады. Фразеологиялық
тұтастықтың құрамындағы сыңарлар (сөздер) бір-бірімен біте қайнасып, ... ... ... де, ... ... ... ... біртұтас единица ретінде танылды. Мысалы: жүрек жалғау (аздап
тамақтану), ... ... ... ... түгі бар (өте ... ... ит өлген жерде (өте алыста, шалғайда), т.б. фразеологиялық
тұтастықтардың білдіретін мағыналары осы ... ... ... ... ... ... олармен (сыңарларының
мағыналарымен) мүлдем жанаспайды, байланыспайды.
2. ... ... ... ... бұл түрі де ... ... ... семантикалық жақтан бөлінбейтін, бір тұтас
(бүтін) единица. Фразеологиялық ... ... ... ... ... бір бүтін мағынасы құрастырушы
сыңарлардың мағыналарымен ... ... ... ... ... ... құрастырушы сыңарлардың мағыналарының
бүтіннің бір тұтас келтірінді мағынасына ұласуы ... ... ... ... бір тұтас туынды мағынасына оны кұрастырушы
сыңарлардың бәрінің де, әрине, қатысы бар ... бұл ... ... ... ... болады.
3. Фразеологиялық тізбек. Фразеологиялық оралымның бұл түрі ерікті
мағынасындағы сөзбен ... ... ... сөздің
тіркесінен жасалып, өзінің даяр қалпында, тіркескен күйінде ... ... ... ... дала, асқар тау, шалқар көл, тас
қараңгы, ата жау, аталы сөз, бел сала, су жаңа, ... бел т.б. ... сөз ... енеді. Фразеологиялық сөз тіркестерінің кұрамындағы
ерікті мағынасындағы сөз алуан түрлі сөздермен ... ... ... фразеологиялық байлаулы мағынасындағы сөз бір не бірен – саран
сөзбен ғана тіркеседі. Мысалы: ... ... ... көл ... ... ... дала және көл деген сөздер әр түрлі
сөздермен тіркесіп жұмсала берсе (мысалы; ... ... кең ... үлкен дала,
терең көл, үлкен көл, кішкене көл және т.б.), фразеологиялық ... ... сөзі дала ... ... сөзі көл ... шабыт (шалқар
шабыт) сөзімен ғана тіркеседі.
Фразеологизм – тілдің ... ... ... да, ... де, бай
саласының бірі. Бұлар өзінің ... ... ... ... ... көзге түседі. Осындай көркем, бояуы қанық
алуан түрлі тұрақты тіркестерді халық орынды ... ... ... ... ... ... ... анықтамаларда бейнелілік
– фразеологизмдердің басты қасиеттерінің бірі ретінде жиі көрсетіледі.
Фразеологизмдердің экспрессиясын тудырудың бірден-бір жолы образдылық ... ... сөз ... ... ие болуы – фразеологизмге өтудің
бірінші сатысы.
Фразеологизмдердің бейнелілігіне диахрониялық тұрғыдан келгенде мынадай
факторлар әсер етеді:
1) ... ... ... образының уақытқа,
қоғамға, әлеуметтік жағдайға, ұлттың ... ... ... ... ... бейнелілікті жасау тәсілдері, троп
түрлері, теңеу, эпитет, метафора, гипербола, литота.
Фразеологизмдердің бейнелілігі экстралингвистикалық және лингвистикалық
факторлар ... ... ... ... [23,21 б.].
Қазақ тілінде фразеологизмдерді қолданудың екі тәсілі бар:
1. Фразеологизмдердің жалпыхалықтық формада ... ... ... ... өңдеумен қолданылуы.
Кейде жалпы халықтық форма авторлық өңдеумен өзгеріп те ... ... бұл ... әр түрлі стильдік мақсатты
көздейді. Сонымен қатар әр ... ... сөз ... жаңа ... ... қорды байытуда үлестерін қосады. Тұрақты сөз
тіркесінің құрылысы жағынан өзгеріске ... ... ... ... ... Әр халықтың өзінің дәстүрлі тіл өнері болады. Жалпы халықтық тіл
қолдану мен жазушылардың тілді қолдану тәсілі бір-бірімен тығыз ... ... тілі ... ... тіл ... жалғасы ретінде дамып
жетіледі.
Жалпы халықтық ... ... сөз ... ... ... ... төмендегідей жолдары бар:
1. Фразеологизмдердің мағынасы кеңейіп, экспрессивті бояуы айқындала
түседі;
2. Жалпы халықтық формадағы тұрақты сөз ... ... ... жаңа ... ... ... сөз тіркесінің кұрылысы өзгертіліп қолданылады;
4.Жалпы халықтық тұрақты сөз орамы шешендік сөз үлгісінде құрылып, оның
бұрынғы мағынасы толықтырылып дамытылады;
5. Тұрақты сөз тіркесінің бір ... ... жаңа ... Фразеологизмдер көбінесе ауыс мағынада ... ... ... қызмет атқаратыны белгілі. Бірақ стилистикалық тәсіл
ретінде тұрақты сөз тіркестері тура мағынада да ... ... ... тән тағы бір ... ол – ... ... сөз ... үлгісімен жаңа сөз орамдарын қалыптастыру.
Бірқатары халық арасына кең тарап, ... ... ... ... ... жеке автор дүниетанымынан пайда болған тұрақты
тіркестерді окказионалды немесе жеке авторлық ... деп ... ... ... ... бір ... экспрессивтілігімен, бір стиль негізінде кенеттен пайда
болатын, өміршең емес, әдеби тілге ену қабілеті шектеулі, ... ... ... елең ... авторлық қолданыстар.
Мұндай жеке авторлық фразеологизмдерді Б.Соқпақбаевтың ... ... ... ... ... ... қараған кезде Ілияс екеуміздің көздеріміз
атыздай болысты. Түсіміз адам шошырлық екенін жаңа байқадық.
Атыз сөзіне ҚТТС-де:
1) кәсiб. Суаpатын егiс ... ... ... ... көpiнiсi;
2) қолдан суарылатын егістік жер мағыналары көрсетілген.
Тілдік қолданымыздағы көзі ... ... ... шығып кете
жаздады деген фразеологизмдерді автор бала дүниетанымына сәйкестендіріп,
атыз сөзінің өн бойындағы үлкендік семасын ... ... ... ... ... Еркіннің қатты таңданысы мен сол кездегі жағдайын
суреттеп,эмоциясын арттыру мақсатында, оқырманның шығармаға ... ... ... реңк ... пайдаланған.
Жалпы халықтық тұрақты сөз орамы авторлық сөз үлгісінде құрылып, оның
бұрынғы мағынасы толықтырылуына ... ... жаңа ... ... ... ... Мысалы: Жұрт ұйып тыңдады.Директор мен ... су ... ... ... ... тек ... отыр.Тіліміздегі
мұрнынан су кету фразеологизмі ... ... ... ... ... осы ... ... түсінікті тұрақты тіркесті құрылымдық
жағынан өзгерту арқылы жаңа мағыналы фразеологизм жасап, ... мен ... ... ... ... ... қалпын
суреттеген.
Мына бүгінгі жаңбыр мен қар өзі жаман көшенің одан бетер миын шығарып
жіберген.Мәтінде берілген миын шығарып ... ... адам ... денебөліктерінің, яғнижанды заттардың ... мен ... ... ... ... ... пайда болған автор қолданысындағы
жаңа мағыналы ... ... ... ... ... ... ... қатыру, миымды шіріту сияқты т.б. жалпы халықтық сипатқа ие
фразеологизмдерді қолданамыз. Бұл фразеологизмдер біздің қолданысымызда тек
қана ... ... ... ... ... ... экспрессивтік қасиетін арттыруда, шығармадағы көшенің бала
дүниетанымына негізделген бейнесін ... ... ... адамға сәйкес ерекшеліктері бар жақсы
үйретілген үй жануарларының сыртқы ... ... ... ... ... ... түрде салыстыру негізінде жасалған. Бір жағынан,
жануарлар әлеміне, екінші ... ... ... өзара қарым-
қатынасына және олардың әр түрлі тіршілік жағдайларындағы мінез-құлықтарына
бақылау жасау негізінде ... бұл ... ... қалыптастырудың бейнелі-аялық негізі және олардың мағынасын
өзгерту және ауыстыру уәждері ретінде қызмет атқаратын ... ... ... таба ... ... ... ... шығармасында да
кездеседі:
Біз бұлардыңуəдеге берік жандар екеніне шек ... ... ... адал ... ... ... басы шықты. Ойламаған жерден
Маржаннанмынадай сұмдық хат ... ... ... ... ... басы шығу ... ... фразеологизмді
жасаудағы адамға тән қасиеттердің заттық ұғымдармен теңестіріле отырып,
қазақ дүниетанымындағы шошқа жануарының жағымсыз ... ... ... аяқ ... ... жағымсыз хабардың бейнелілігін арттырып,
әсерлі, құнарлы жеткізудешошқа ұғымын пайдаланған.
Адам дене мүшелері мен ... ... ... ... бар ... ... өзгерту арқылы мағаналарының
толықтырылу құбылысын да кездестіреміз:
Ахметов ұйып тұрып тыңдайды. Нүрəлі болса, əне, анадай ... ... орға ... өзі ... ... ... аудандық оқу бөліміне телефон
соғып:
-Асылбекова жолдасқа өзіне лайық қызмет тауып ...... ... ... аяқ ... ... астында т.б. тұрақты
тіркестерді қолданамыз. Автор фразеологизмдердің ... ... ... арттырып, болып жатұан оқиғаны қорытындылау үшін
астында сөзінің орны аузында лексикалық бірлігін ... ... ... ... тән ... ... ... басланыстыра
отырып, халықтық қолданыста бар фразеологизмдерді мағынан ... да өз ... ... ... ақша салған əмиянымды, енді бірде дорба толы кепкен
нанымды, тағы бірде (түрмеде) аштықтан өліп-талып, əзер ... ... ... ... ... құм боп, ... қалған сормаңдай өзге емес ... ... ... ... ... да болар. Жазушы бұл тұрақты ... ... ... ішкі ... ... мен ... жай-
күйін жеткізуді нысан еткен.
Автордың жалпы халықтық ... ... сөз ... ... ... жаңа мағына беру тәсілін қолданғандығын мына ... ... Біз ... ... екі ... аса ... өтіпті. Бүл екі
жылдың ішінде талай-талайсу ақты. Талай-талай жел ... «Ой, ... ... да басылатын емес. Ойласам,жүрегім қайнап кетеді».
Күнделікті өмірімізде жиі қолданатын қаным қайнап тұр, ... ... тұр т.б. ... ... ... ... ... өзгеріске
ұшыраған. Қаным қайнап тұр, қаным басыма шығып тұр ... ... ... ... ... ... ... кетеді
фразеологизміненкейіпкердің өз ғашығын аңсауы мен ... ... ... ... болады.
Қаламгерлер жалпы халықтық қолданыстағы фразеологизмдердің құрылымын
өзгертіп немесе сол ... ... жаңа ... тұрақты
тіркестер жасағанымен, кей жағдайларда жеке өз ... да ... ... ... ... Дəрігердің кеңесін қазан
ғасалып қайнатқанмен сорпа болып шықпайды. Қазанға тамақтан өтетіндей ... ... ... жөн. ... табылатын кез емес. ... ет, ... ... нан ... өзін Тұйықтың халқы баяғыда
ұмытыпты.
Жалпыхалықтыққа түсінікті ... ... ... ... келе
бермейтін адамдарға қатысты ... ... бір ... ... ... ... фразеологизмі мен мәтіндегі қазанға салып
қайнатқанмен сорпа болып шықпайдыфразеологизмдерінің арасында ... бар. ... ... өзгеріске ұшыраған фразеологизмді жасаудағы
ортақ уәж – нәтиженің ... ... осы ... ... кейіпкердің
әлеуметтік тұрмысын жан-жақты суреттеген.
Талданған фразеологизмдер арқылы Б.Соқпақбаевтың өз ... ... ... ... ғана ... сонымен
қатар, фразеологизмдерді де түрлендіріп, құрылымдарын өзгерту арқылы
мағыналарын толықтырып, жаңа ... ... ... ... ... ... ... арттыруда пайдалана білген.
5. Окказионалды теңеудің жасалу жолдары
Теңеу категориясы – бүкіл бейнелеу, көркемдеу тәсілдерінің ... ... ... ... ... ... ... мен метафора туралы айта
келіп:
«Ұмтылды Ахилл – арыстан,
Ұмтылды Ахилл арыстандай» – ... ... ... де, ... соңғысы – теңеу дейді.
Теңеу – көркем ойлаудың ұлттық ... ... ... өзгешеліктері бас қосқан категориялардың бірі болғандықтан
теңеуді таным құралы ретінде философияда, стильдік әдіс ретінде ... ... ... ... ретінде тіл білімі зерттейді.
Сонымен, теңеу дегеніміз – ұқсас, ортақ белгілері негізінде бір ... ... ... ... ... ... ... көркемдік,
эмоциональды-экспрессивтік сапасын күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан,
поэтикалық тұрғыдан танытатын сөздің ауыспалы ... әрі ... әрі ... ... ... ... зерттеулер баршылық болғанмен, грамматикалық табиғаты
туралы зерттеулер жоқтың қасы. Дегенмен, кейбір оқулықтар мен ... ... бір ... ... теңеулер және
олардың жасалу тәсілі жөнінде айтқан бірлі-жарым пікірлер бар. Мәселен,
қазақ теңеулерінің жасалу ... ... ... ... былай
дейді: «Орыс тіліндегі теңеулер как, так, то что, будто, ... ... ... ... ... да ... ... секілді деген сөздер
арқылы жасалады. Орыс тіліндегі теңеулер көбісі шығыс ... ... ... ... ... теңеулер көбісі өзіне тән -дай, -дей, ... ... ... ... ... ғалымдары бірауыздан қазіргі қазақ ... ... зат ... ... ... ... -тай, -тей, -дай, -дей,
-ша, -ше және -дайын, -дейін жұрнақтары арқылы ... ... ... ... ... ... ... теңеулер үш түрлі тәсіл арқылы
жасалады деп көрсетеді:
1. -тай, -тей, -дай, -дей жұрнақтары ... -ша, -ше ... ... секілді, тәрізді, сияқты сөздері арқылы [25].
Қазақ тіліндегі әр алуан сөз тудырушы ... ... ... беру үшін ... ... ... бірі -дай,
-дей, -тай, -тей аффиксі. Бұл – зат есімнен сын есім және ... ... ... Бұл ... ... ... семантикасы
екендігін қазақ тілі мамандары бірауыздан қолдайды. Алайда түркі тілдерінде
сыры әлі де ... ... әлі де ... зерттеулерді қажет ететін
қосымшалардың бірі -дай, -дей қосымшасы. -Дай, -дей ... ... ... өте кең. ... ... ... мағыналары да әртүрлі
болғандықтан, түркологтардың бұл қосымша жөнінде көзқарастары бірізді емес.
Қазіргі тіліміздегі қосымшалардың о ... ... сөз ... ... жүрген жоқ. Олардың көпшілігі екінші бір ... ... ... ... ... лексикалық мағынасынан айырылып қалып, өз
шылауында ... ... ... ... ... ... үстеп,
көмекші және шылау сөздерге ... ... ... ... ... ... түсіп деформацияға ұшырап, вариантталып, ... ... көне ... ... ескерткіштерінің тілінде қазіргі -дай,
-дей, -тай, -тей ... -дағ, -дег, -тақ, -тег ... ... ... ... ... ... Е.Өмірбаев
сынды ғалымдардың еңбектерінде айтылған.
Бұл -тег (тек) аффиксінің қолданысы Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари,
Ахмет Йүгінеки, Қадырғали Жалайыр, ... ... т.б. ... ... ... ... ескерткіштерді зерттеушілердің еңбектерінде
көрсетіледі. Қазіргі тіліміздегі -дай, -дей жұрнағының көне бастауларын ... сол ... ... ... ... ... өте алмаймыз.
Ә.Керімұлы «Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар (ХІV
ғасыр)» атты еңбегінде «Хұсрау Шырын», «Махаббатнаме», ... ... -дақ, -дағ, -дек, -дег, -тек, -тег ... ... зат есім және
жіктеу, сілтеу есімдіктеріне жалғанып, «ұқсату», «салыстыру» мәніндегі сын
есімдер жасайтынына ... ... ... ...... айдай (МН,
5). Булутлар йел тек ... ...... ... ... ... ... тек тіл білә туттым жаһанны – Қылыштай тілмен тұттым жаһанды (МН).
Нагаһ бір ... ... ерсә – ... бір ... ... ... ... фәләк тотысыдын түн – Қашып қарғадай аспан ... түн ... ... ... – алмадай нәзік сағағы (ХШ, 59). Ажунда тогмады антег
жеһангер – әлемде тумады ондай жеһангер (ХШ, 60) [26, 55 ... ... -дай, -дей, -тай, -тей, -лай, -лей ... бір-
біріне вариант болып жұмсалады. Бұлардың әрқайсысына -дайын, ... ... ... ... бола ... ... бұл – өте ... Бұл қолданыс көбінесе ауызекі тілге тән. Бұл ... ... ... және -ын, -ін ... көне ... бері ... келе ... зат есімнен үстеу тудыратын өнімсіз жұрнақ. ... ... ... -ын, -ін қосымшасы қосылып айтылып, алғашқы ... ... ... ... И.Ұйықбаев еңбегінде айтылды [27,
54 б.].
Академик Р.Сыздық:«-дай жұрнағының – дайын ... ... ... да, ... де ... ... ... «кезекші» элементтер
екенін айта келе, қазіргі проза тілінде бұлардың бір ғана ... ... ... ... актив) болса, өлең тілінде бұлардың екеуі де әдеби
норма. Өлең өлшеміне, ұйқасына қарай, буын саны артық болса, ... ... ... ... ... ... ... береді. Ал кейбір
ықшамдауларды тек ... тілі ... ... ... айтады [28, 18 б.].
Ғалым Н.Уәли варианттардың тілдің даму тенденциясына ... ... ... артықшылық беріп отыру, олардағы нәзік айырма, реңдерді
дер кезінде тап басып тани білу т.б. мәселелер тіл ... оңай ... ... және ... ... ... ... барлау
жасап көруге болатынын айта ... ... ... ... ... ескілей-ескідей, жылылай – жылыдай,
жаңалай – жаңадай, өлілей – өлідей, пісілей – пісідей, тірілей – ...... ...... т.б. ... жиі ... ... Л/д дыбыс алмасуына байланысты екі түрлі жүйенің әдеби
тіл нормасына лайықтысын былайша көрсетеді: ақшалай (ақшадай ... ... ... ... ... ... т.б. ... осылайша тілдің өзгеру,
даму бағытына сай тенденцияны арқау ете отырып норманың кейбір босаң түрін
қатаң нормаға көшуді ... де ...... [29, 127 ... ... ... ... өздерінің айналасын, ортасын, әртүрлі
заттарды танып-білу үшін «сандық», «кеңістік», «салмақ», ... ... өзге де ... ... анықтау үшін түрлі әдіс-тәсілдер
пайдалана білген. Әр халықтың күнделікті өмір сүру, ... ... ... ... ... Тіл ... ... қашықтық,
көлем, өлшем бірліктерін зерттеудің тіл ғылымы үшін де, метрология ғылымы
үшін де маңызы бар. Халық өлшемдерін ата-бабаларымыз ... ... ... және сол ... ... ... ... Өлшем бірліктері қазақ
халқының күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі мал ... ... ... ... ... ... нәтижесінде өмір
қажеттілігінен туындаған деуге болады.
Тұңғыш рет қазақ теңеулер сөздігін ... ... ... принциппен қатар алфавиттік принцип те қолданылған. Ғалым
тақырыптық ... ...... ... ... ... қандай
құстардың, қандай өсімдіктердің – қанша рет теңеу ... ... және ... ... ... ... ... теңеуге негіз
болғанын ешбір қиындықсыз бірден ... ... ... ... ... тіліндегі теңеулерді ... ... ең ... олардың тілдік қолданыс аясы анықталады. ... ... ... ... тілі теңеулеріне образ болған күллі
заттар мен ... 12 ... ... ... ... топтары Өтемісова Э.А. зерттеулері негізінде
төмендегі кестеге сәйкес көрсетілді [30].
Кесте ... ... ... тән ... мен ... топтарға |
|семантикалық |жасалу жолы ... ... ... | | ... | |Бие ... жер, ... |Тіліміздегі арақашықтық меже, ... ... жер, |
| ... анықтап білуде халқымыз |қой өрісіндей жер, |
| ... ... ... ... өрісіндей жер, |
| ... ... де ... қой аулындай жер,|
| ... ... шама ... ... | |
| ... ... тіліміздегі ұйтқы |қозы көген жер т.б. |
| ... ... ... ... |
| ... -дай, -дей ... |
| ... ... жасалған. | ... | |Бие ... жер – өте ... ... өмір-тіршілігі |жақын, қозы өрісіндей ... ... ... ... |жер – 2-3 ... ... ... |болғандықтан, біраз |қой ... жер – 5-6 ... ... ... ... |шақырым (шақырым – 1000 |
| ... ... ... ... ... құрайды); |
| ... |ат ... жер – |
| | |25-30 ... жер; |
| | ... ... |
| | |жер – 8-10 ... жер; |
| | |тай ... жер – |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | | ... | ... ... жер – ... | ... ... ... |
|білдіретін | ... ... | ... ... |
| | ... көз |
| | ... |
| | ... ұшу – |
| | ... көз ... |
| | ... |
| | ... пен ... – өте |
| | ... |
| | |бір ... ғана жер; |
| | ... ... екпіндеу – |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... ағу, |
| | ... ағу – көз |
| | ... ... т.б. |
|Салмақ- |Дене ... ... ... ... ашу – ... |жасалады. ... кең ашу; ... | ... ... |
| | ... – жуан |
| | ... |
| | |қол ... – |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... – көлемі тар, |
| | ... ... |
| | ... жер – азғантай, |
| | |тар жер; |
| | ... ... |
| | ...... |
| | |т.б. ... |Мал ... ... |Бие сауымдай жер – ... ... бұл ... ... екі ... |
| ... тұрақты тіркестер жер |арасы, бір |
| ... ... ... ... ... мезгіл|
| ... ... ... келсе, |(1,5-2 сағат); |
| ... ... ... ... тал түсте – |
| ... ... тас ... келген|
| | ... тапа тал түс |
| | ... |
| | |сүт ... уақыт – |
| | |15-50 мин ... |
| | ... ет |
| | ... ... – 2-3 |
| | ... ... |
| | | ... өлшемі|Ұзындық өлшемдері бір заттың |Биік найзадай үш молаға |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... анықтайды. |есіне түсті |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ғой ... ... |
| ... ... ... |қыз ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... |екі-үш ... ... |
| ... ... ... садақ |жер қалғанда, қиқуды |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... тиіп кеп ... |
| | ... ... | ... ... қаптады – |
|Ауқым | |өте көп ... ... | ... жер – |
| | ... ... жер |
| | ... ... ... | | |
| | ... ... |
| | ...... |
| | ... ... затты |
| | |әлі ... ... |
| | ... орай ... |
| | |жер ... аспан |
| | ... – |
| | ... |
| | ... қана ... |
| | ... ... – мал |
| | ... көлемі т.б. |
|Жас өлшемі | | |
| ... жас ... ... |Кәрі қойдың жасындай – |
| ... ... ... |жасы жетіп, қартаю; |
| ... жас ... ... ... жас шыбықтай|
| ... ... ... айтпай, |– жап-жас т.б. |
| ... ... ... | |
| ... айтуды мақсат етеді. | ... ... ... ... өмір ... және ... кәсібіне байланысты туындаған. Көшпенді, малшылық тұрмыста
адамдарға қажетті белгі, ... ... үшін ... ... ... ... ... дейін көркем шығарма тілінен
көптеп кездестіреміз. Халықтық өлшемге негіз болатын ұлттық және мәдени
құрамы ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Әдеби тілде қолданылмайтын сөздердің ... ... ... жергілікті ерекшеліктер қатарына жатқызуға болмайтыны белгілі. ... сөз бен сөз ... ... ... ... ... сөздігінде» -дай,
-дей, -тай, -тей арқылы ... ... ... өз ... ... -дай, -дей, -тай, -тей ... ... 133 теңеулі
тіркестер берілген. Әрине, оның бәрін біз ... ... ... Бұл ... ... ... табиғат, әлеумет және өмірдің
барлық жағдайына байланысты кездестіруге ... Сол 133 ... ... ... ... кең ... ... қалыптасып, сіңісіп
кеткен тәрізді 70-тен астам халықтық теңеулер жүр [30,14б.].
Ғалым Қ.Жұмағалиев айтқандай теңеулер тек ... -тай, ... ... ғана ... ... ... ... арқылы да
жасалынған түрлерін көркем шығармалардан кездестіреміз. Біз зерттеу нысаны
ретінде алып ... ... ... ... ауыл баласы
танымынан туған тілдік бірліктер. Қоршаған ортаны тани отырып, ... ... мен ... ... ... ... бір
заттармен салыстыра суреттейді. Жазушы ... ... ... ... ... көзге түседі. Бала танымындағы ауыспалы мәнге ие
болған ... ... ... ... ... жинаған білім қоры арқылы
көрініс табады. Теңеулерді уәжділігіне ... ... ... ... ... топтары (уәжділігіне қарай)
Жалғасы
Төрт түлік атауларына байланысты теңеулерге мысал:
• Жан-жағын адыр-адыр тау ... ұзын ... ... көз ... ... кер жазықтар жаз-қысы қаңырап бос жатады. Бір кезде ... ... көп ... ... ... ... өріп жүрген.
• Жоқ, бітпеген. Алдамшы тоқырау. Бауыздалған қойдай кеңсірік ... ... жуан ... міне ... ... ... ... бара жатқан балалардың арасында əр қилысы кездеседі. Біреулер
бар – ... қозы ... ... ... ұзап ... ... ... Жарау аттай сергек жүріп, сергек тұрады.
• Қасымда Бəтима. Ол маған бір семьяның адамдарында болатын үйірсек ... ... Егіз қозы ... ... бірге жүргісі келеді.
• Кемелханнан осыны аттай қалап, ... ... ... тіпті, өзім едім-
ау. Сөйтсем басыма пəле болу үшін алған екенмін ғой.
• Жүрегім аттай тулап, қолдарым дір-дір етіп, мен əлгі ... ... ... ... Жоқ, ... ... ... өтірік.
• Тап бір кісі көрмегендей өзің не? Бар, барып анау ... ... ... ... ... кел. ... ... «Өмір екі
келмейді, өгіз аттай желмейді» дегенмақал бар ... ... ... ... ... ... келейік.
• Біздің тіреу қоюшылар тобының мастері Ахметов ... жасы ... ... ... ... ... ... мығым денелі. Жарау аттай
сергек жүріп, сергек тұрады.
Жер бетін мекен еткен сан алуан хайуанаттар ... ... ... ... сапа қасиеттерін жақсы білгендіктен оларды басқа нысандармен
салыстыру, теңеу, балау көп халықтарға ортақ болған.
Б.Соқпақбаев мал ... бес ... ... қазақ халқының
дүниетанымында да төрт түлік мал ... мен ... ... ... ... ... ... қасиеттерін бала дүниетанымындағы түрлі
нысандармен ... ... ... ... зат ... байланысты уәжділік негізінде ... ... ... ... ... ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ОККАЗИОНАЛДЫ СӨЗДЕРДІҢ АССОЦИАТИВТІ
СИПАТЫ
1. Окказионалды сөз мағыналарының оқырманның тілдік
санасындағы интерпретациясына ассоциативті эксперимент жүргізу
Кез-келген ғылым саласының алдына қоятын мақсаты – өз ... ... ... оның ... ... ... ашып айқындау. Ғылыми
зерттеулердің қайсысында болмасын ... ... ... өзара
байланысты үш түрлі әрекет іске асырылады: 1) ... ... ... ... 2) ... ... ... сұрыптау, талдау;
3) фактілер негізінде теориялық тұжырымдар, ғылыми болжамдар ... ... ... ... атаулының қай-қайсысында болса да, қайталанып отырылатын
зерттеу ... ... тіл ... ... зерттеу аясынының
кеңейгендігін оның нысанын жаһандандыру, яғни ... оның тілі ... ... арқылы оның тілін зерттеу технологиясының күрделендірілуі
арқылы байқауға болады.
Мәскеу ... ... ... ... ... алғашқы методологиялық ... ... ... ... ... ... ... сана, тілдік сана ұғымының этномәдени сипаты, мәдениаралық
қарым-қатынастағы коммуниканттардың ... ... ... ... б.]. ... тілдік санасында сақталып қызмет атқаратын тілдік
жүйе, ... ... ... ... байланысын,
тілдік сана ұғымының этномәдени ... ... ... ... әдісі қолданылады. ... ... ... сана тіл ... ... (сөз, сөз
тіркесі, сөйлем және ассоциативті өріс қалыптасатын сана ... ... ... ... таңда ассоциация ұғымы тек психология
саласында ғана емес, өзге де ... ... ... ... ... ... когнитивтік
лингвистика салаларында адамның ақиқат дүниені өзінің ана тілі ... тани ... оны тіл ... жеткізудегі психикалық әрекеттері
туралы мәселелерді қозғағанда ассоциацияның қызметі ерекше байқалатындығы
анықталған [21,224 ... ... ... ... ... ... тілдік жүйе,
семантикалық өріс ішіндегі сөздердің лексика-семантикалық ... үшін ... ... ... ... ... эксперименттің психолингвистикалық нұсқасы алғаш
рет 1952 жылы Дж.Дизе және ... ... ... ... ... мен ... психолингвистикада бұл әдіс жетілдіріліп
А.Р.Лурия мен О.С.Виноградовтың эксперименталды зерттеулерінде ... ... ... мен ... ... ... ... жүйесімен тікелей байланысты. Ассоциация – жеке ... ... ... ... пен ... ... ... Кең
мағынада, ассоциация – айнала қоршаған дүние үзігін таныту ... ... ... ... ... ... ... алудың көзі
[28,137 б.]. Олай болса, сөз мағынасындағы әртүрлі өзгерістер, сөздің
келтірінді, ауыс ... ... ... қолданылуы сияқты
құбылыстар психологияның ассоциативті ... ... ... ... ... ... жүргізген зерттеуші Н.Айтова: ... бір ұлт ... сол ... тән ... да, ... ... ... мазмұнын да, әлеуметтік құбылыс әсерін де ... ... ... ... өріс ... ... ... танытады», - деген пікір айтады [32,57 б.]. Тіл тек ... ... ... индивид санасында өмір сүреді. Индивид санасында өмір сүретін
тілдік жүйенің байланыстылығы, қатыстылығы мен реттілігі осы ... ... ... ... ... ... ... (S) –
реакция (R) жүйесі ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Ассоциациялық өріс – мазмұн
ортақтығына, ұғымдық, заттық және функционалдық ұқсастығына қарай біріккен
тілдік ... ... Ол ... ... ... сөздердің
төңірегінде бірігуі ретінде түсініледі. ... өріс ... ... ... ... ... ... жүйесін береді.
Қолданбалы психолингвистикада ассоциативті эксперименттің бірнеше
нұсқалары жасалынған:
-Еркін (свободный) ассоциативті эксперимент. ... ... ... ешқандай шектеу қойылмайды;
-Бағыттық (направленный) ассоциативті эксперимент. Информанттарға
тек белгілі бір ... ... ... ... тән ... ... (мәселен, зат есімдерге сын есімдерді таңдап, іріктеу);
-Тізбекті (цепочный)» ассоциативті эксперимент. Информанттар берілген
сөз-стимулға бірдестен ... ... ... ... айту ... 20 ... ... 10 түрлі сөз не сөз тіркесін айту сұралады [33,2
б.].
Ассоциативті ... ... ... психолингвистикада
арнайы «Ассоциативті нормалар сөздігі» жарық көрген. Олардың қатарына Дж.
Дизенің, кеңестік тіл білімінде ... ... ... ... ... норм ... языка» және толықтырылған нұсқасы
«Русский ассоциативный ... ... ... ... және т.б.) атты сөздіктерді жатқызуға болады
Әртүрлі тілде сөйлейтін адамдар үшін әлемнің концептуалды бейнесі, оны
классификациялау мәселелері, ... ... ... ... ... тәсілдері де түрлі болып келеді. Ғаламның тілдік бейнесі тек адамзат
баласы меңгерген ... ... ... ... ... ... ... ұлттық тілдің көмегімен өмірлік тәжірибе мен білімді
игерудің тәсілдері де беріледі [34]. Бұл ... өте ... ... және өзге ... ... ... жүйелеу, белгілі бір
құрылымға салу үшін таным, қарым-қатынас пен ... ... ... тіл ... ... ... табылады. Әлемнің концептуалды
бейнесі әр халықта әртүрлі болуы бірнеше ... ... ... және ... адамзатқа тән қабылдау
стереотиптеріне, эталондарына ... ... ... ... орыс ... санасында үйлену тойымен ассоциацияланса, қазақ
халқының ... ... бұл сөз тура ... ... [33,1 ... ... ... ассоциация түрі сөздің өн бойындағы эмоционалды-
бағалауыштық мағынаның болуымен де туындайды.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... эксперимент ең қолайлы әдістердің бірінен ... ... ... ... ...... ақиқат
дүниенітануға, танытуға деген белсенділігін, әсері мен субъектінің «менін»
байқау. Эксперимент ... ... ... мен ... ... ... Ассоциативті эксперимент процедурасы төмендегі
сипатта жүреді: сынаққа ... ... бір ... ... ... сөз ... ... және олардан ойына алғаш түскен
сөздермен жауап берілуі сұралады. Информанттарға 100 сөз ... де, ... ... ... ... күтіледі. Сөз не сөз ... ана ... де, ... ... ... сөз-стимулдарға берілетін
жауаптар сөз-реакциялар деп аталады.
Зерттеу еңбегімізде ассоциативтік эксперименттің жоғарыда айтылған
сипаттарын ескере ... әр ... ... ... ... бейнесінің
әртүрлі болуын негізге алып, ... ... ... ... мен ... ... тілдік санасы мен дүниетанымының қаншалықты сәйкес
келетінін анықтаудаеркін ассоциатив эксперимент жүргіздік. Біз жүргізген
экспериментке 90 ... ... ... 10 окказионалды қолданыс пен 30
минут уақыт берілді. Эксперимент екі ... ... ... ... ... ... байланысты ассоциацияларын (алғашқы
ойға келген ойларын) жазу, екінші кезеңде, сол окказионалды қолданыстарға
байланысты өлең, ... ... эссе жазу ... берілді. Ғалам
бейнесін ұлттық санада автор мен оқырманның қалай қабылдайтындығы, таным,
ойлау, өзара ... ... ... ... ... 2-
кестеде талданды.
Кесте 2.
Окказионалды сөздерге талдау
|Окказинал қолданыс ... ... ... ... ... ... ... |Қатысушылардың талапқа сай жазған өлең, ... ... ... ... ... ... окказионалды |
|ҚТТС–гімағынасы ... үш ... ... ... ... ... |
| ... ... | |
| | | ... ... ... қырсық тағдыр |1. Қырсық тағдырды адам ... көне ... ... ... ... өмірдегі |бермейтін, қатал өмір мағынасында ... ... ... ... ... ... үзінді келтірген: |
|кесip-кесапат, пәле. |жасаған істері бекершілік; жолы |Өлі ... ... ... ... ... ... көп қиындық көрген адамның|Өлмегенге не жетсін өлмегенге! ... ... ... ... қатал өмір т.с.с. |Өмір дейтін осылай, жаным менің, ... ... | ... едің ... келмегенде?! ... ... ... өз өміріне | ... ... ... ... ... зарлау; |Өз ішкі жан күйзелісімен (реніш) байланыстыру: ... ... ... ... ... ... ... ұзақ тұрмай баста бағымның, ... ... ... ... сияқты |Жүргені рас, болмай Апа, ... |
| ... ... |Шыныдайын шытынаған шаhарда, ... ... ... қолданысын адам |Үрейлене ... ... ... ... |
|1)Адам еpкiнен тыс |жанының ... ... | ... ... баpысы,|қабылдайтындығын көрсетті. Бұл |Окказионалды қолданыстың кедергі, сәтсіздік ... ... ... ... ... мына өлең жолдарынан көрінеді: |
|тоғысу салдаpы ... ... ... ... |Қырсық тағдыр шалмасын аяғыңнан, |
| ... ... ... ... ... ... ... | ... іші ... ... ... ... ... |3. Сәті ... тұрған жағдайларды |Ұзақ уақ дәм таттырса талайыңнан... |
| ... ... ... деп | ... ... ... ... ... ... бір қатысушы окказионалды қолданысты |
|өмipжолы, тұpмыс, |окказионалды ... ... ... ... қырсық тағдыр – |
|болашақ. ... ... ... ... ... өмір ... ... көрініс|
| ... ... ... ... ... ... ... өрге |
| ... ... ... ... кері ... сияқты адам өмірінің де |
| ... ... ... ... |тек қана жақсылықтардан емес, қиындық пен |
| ... ... ... ... ... ... ... тағы |
| ...... ... ... |бір оқырманның ойы да бұл түсінікке сәйкес |
| ... ... ... ... ... |
| |Ал ... ... ... ... ... ... ... жағдайларға толы, |
| ... ... ... ... ... ойламаған жерден суық хабарды |
| ... ... пен ... ... қоя ... да ... Адам ... |
| ... пен ... ... ... ұрындырмаса тағдырдың іші кебеді. |
| ... ... | |
| ... ... ... ... бір ... әр индивидтің таным-түсінігі, |
| ... ... ... ... |сезімі, қабылдауы әртүрлі екендігін айта келіп, |
| | ... ... ... ... ... Автор мен|
| | ... ... ... ... ... |
| | ... мына ... байқаймыз: |
| | ... ... әр адам ... ... ... |
| | ... кінәлі деп қарау – өзіңе деген |
| | ... ... ... ... көрсең|
| | |де, ... ... ... ... деп ... |
| | ... |
| | | |
| | ... қатысушының ойы алдыңғы қатысушының ойына |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... өз |
| | ... ... сәйкес келетінін өз |
| | ... ... ... «ЖОО – на ... кезде|
| | ... ... түсе ... ... ... |
| | ... кесірінен». |
| | | |
| | | |
| ... – | | ... ... да |1) адам ... |Жеке авторлық қолданысты сын |Тағдырдың іші кебеді окказионал ... |тыс ... ... ... |қолданысын қаламгер шығармасындағы қырсық|
|ұрындырып ... ... ... ... тәлкегі, |тағдыр тіркесімен бірге байланыстыруы: |
|жүрмесе, ... ... ... уәдесімен тығырыққа |Қырсық тағдыр шалмасын аяғыңнан, ... ... ... қою т.б; ... ... ... қылған, |
|жүрмесе ... ... іші ... ... сірә, |
|тағдыр–дың іші |жазуы, жазмыш; ... ... ... ... уақ дәм ... ... |
|кебеді. |3) болып өткен ... ... пен ... ... ... ... |
| ... тұрмыс,|сәтсіздік ілесіп жүреді, онсыз|көрер қызығы бар екен деген мағынада). |
| ... ... ... ... | |
| | ... ... тек ... |Келесі бір қатысушы өз ... ... |
| |Іш – ... ... ... |динамикалық қалып тұрғысынан қарастырып, |
| ... ... және ... ... ... айта ... автор|
| |оpналасқан жеp, ... ... ... ... ... өз ... ... |
| ... |т.б; ... ... ...... |
| |бip ... iшкi| ... құбылыстардан ғана тұрмайды. Әрбір |
| ... ... | ... ... жамандық, сәттілік пен |
| ... ... іші ... ... ... т.б. өмір заңдары |
| ... ... ... ... ... ... құбылыстар. Ағаш ыдысқа суды |
| ... ... ... мені тыныш, жайбарақат |көп сақтағанда, оның үстіне су ... |
| ... ... ... бос ... ... отырмасақ, ішінің кеуіп |
| ... ... ... ... ... ... ... адамдардың да |
| ... ... ... ... ... |тек қана жақсылықтар көріп, ... |
| |iш еттi ... ... ... ... үшін ... |
| ... ... | ... беру ... ... ... | | ... тағдырдың іші кеуіп, надандар |
| ...... | ... ... ... |
| ... | | |
| ... ... ... ... ... медицинада іш лексикалық бірлігінің ішек-қарын |
|араласқан адам ағзасының бір бөлігі ... іші) ... ... кебу ... ... да бір |
|сұйықтық пен ылғалдың бастапқы қалпынан ажырап құрғау процесі негізінде жүзеге асатындығын ескере отырып, |
|осы лексикалық ... ... ... ... пен олардың қандай да бір құбылыс немесе зат |
|атауымен байланысты болуы қаламгердің ерекше ... ... ... уәж ... деп ... |
| | | | |
| ...... ... ... |1. ... жеке ... дамылсыз |
| |1) ... ұpып, ... ... ой ... ... ... ... – үнемі айта беру |
| ... тас ... ... арманы; көптен бері|мағынасында қолданылса, айықпас арман |
|«Әңгімені қой |құpал; ... ... ... ... ... айықпас |
|да, ... ... ... ... |арманы; ұзақ уақыттан |сөзінің өн ... ... ... ... ... ... ... арманы; ... мен ... ... өн ... ... |көк еті ісіп | ... ... ... негізге ала |
|кіргізіп бер» –|ауыратын ауру. |Қатты қалау ... ... ... ... ... ... | ... ... бойы ... ... жеке ... ... ... |Айықпау– ... ... ... еш ... сөздің қатты қалау мағынасында ... ... ... ... ... ... қалауы, |көрінуін мына оқырманның эссесінен ... өзі| ... ... ... ... «Гаухар қымбат дүкеннен |
|еді. Келін | | ... ... ... әдемі |
|түсіру ... ... ... ... ... ... Ол ... тіпті оның түсіне |
|айықпас арманы |тілек, мақсат. |айықпас арман – айықпайтын|де ... ... ... ... ... | ... ... созылмалы |арманына айналды. Осы көйлекті алуым керек|
| | ... ... ... |деп ... ата-анасының құлағын дамылсыз|
| | ... ... ... ... ... ... бес күндік |
| | ... ... оны ... |бұл ... жылтыр матадан гөрі, |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | |да қол ... ... жөн ... еді. ... бар, |
| | | ... ... |
| | | | |
| | | |2. Мына ... екі ... ... |
| | | ... көреміз, яғни қайталап айта|
| | | ... және ... қиын ... ... |
| | | ... ерте ... ... ... |
| | | ... ылғи да ... ас жоқ деп дамылсыз |
| | | ... ... Сол ... біздердің |
| | | ... ... түсе ... ... ... |
| | | ... басып, жыртық төсектен бас |
| | | ... ... Сол ... ... | | ... арманымыз, мұғалмас мұратымыз |
| | | ... да тірі ... нан табу ... |
| ... қарама-қарсы лексикалық бірліктерден окказиол қолданыс жасап, кейіпкер ойын, яғни Еркіннің ... ... ... қатты қалайтын анасының көптен күтіп жүрген, қол жетпестей болып көрінетін |
|арманын жеткізуде пайдаланған. ... ... ... болымсыз мағынасын адамды өмір сүруге жетелейтін |
|арманмен тіркестіру арқылы болымды мағынаға алмастырып қолданған. Осы ... өн ... ... ... ... қол ... ... күту қажеттілігі сияқты ортақ уәж негіздерінде автор ... жеке ... ... |
| | | | ... ... ... |«Гүлдену–әдемілік» |1. ... тұр ... ... ... |ҚТТС–де: ... ... ... ... ... әр ісі, ... |Гүл ... гүл |әдемі мағынасында ... ... нұр ... ... байланысы|шаш–ты; ... ... ... ... әр жемісін»– ... тұр. ... ... ... ... гүл болып | |
| ... ... ... гүл болып тұрсың|деген өлең жолдарынан жеке қаламгер |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... тұр; ... мен ... |
| | ... пен ... ... ... ... ... ... | ... ... т.б; ... келетіндігін аңғаруға болады. |
| | | | |
| | ... өсу, |2. ... бір ... ... |
| | ... мағынасының |авторлық жеке қолданысты яғни байланыстың|
| | ... ... ... ... ... қабылдағанын, екіжақты |
| | |тұр; ... тұр; ... ... ... мына ... |
| | ... ... дамыған |байқауымызға болады: |
| | ... ... ... | |
| | ... тұрған почта, өсіп, |«Ғалия мен досының арасындағы почта |
| | ... ... ... ... бұл ... |
| | |т.б; ... ... ... |
| | | ... бар ... ... |
| | ... |бір-біріне адал достық, адал махаббатпен |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | |екі ... достық ... ... ... жетуі...». |
| | ... адал | |
| | ... ... ... ... ... бір топ |
| | ... үзілмеген |студенттер автордың ауыспалы мағынада |
| | ... т.б; ... ... жасаған тосын сөздерін |
| | | ... ... ... ... негізгі |
| | ... ... ... ... және ... |
| | |екі ... ... |таным-түсінігі, ой-санасының көп жағдайда |
| | ... ... ... келе ... ... кейде |
| | ... ... ... |мүлдем үндеспейтіндігін көрсетті. Оған |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... |«Қаhарлы қыс өз соңына жетіп, ... |
| | ... ... ... ... ... асыға күтуде. Айнала |
| | |т.б. |ақ ... ... ... бір ... |
| | | ... тұр.бұл сұлулықты сөзбен айтып |
| | | ... ... ... |
| | | | |
| | | ... ата-анамызбен саяжайға бардық. Ол |
| | | ... өте ... ... таза ауа, |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... тұр. ... өте ... |
| ... ... ... жанды, деректі заттардың қасиетін ұқсату, теңестіру арқылы, ... гүл аша ... ... ... құлпырып ерекше күйге бөленетіндігі сияқты адамдар ... ... ... ... ... ... ... «байланыс–гүлдену» |
|үлгісін өз туындысында ... ... ... |
| | | | |
| ... ... болу ... ... ... сый: ... ... бақыты, ... ... ... ... ... ... ... еді наданға, ... ... ... аяқ ... ... ... өнер ... ... ... ... ... ... ... ... |Қонар асыл адамға. ... ... ... ... жолы ... т.б. ... өлең ... оқырманның автор |
|ырыс. Нұрәлі| | ... ... ... ... ... | ... ... бақ–байлық»: аяқ астынан | ... | ... ... дүние, байлық; ... ... ... ... |
|беймезгіл | ... ... бақ, ... ... ... сәттілікті көрсететін |
|келіп қонған|Ал бақ сөзіне |болып кеткен байлық т.б. ... ... бақ» ... ... ... соқыр |ҚТТС–де: ... бір топ ... ... ... ... аяқ асты ... ... ... Әp түpлi ағаш ... ... арам ... ... ... ел |өсipiлген жеp. |ойлының басына аяқ асты ... ... ... жұрт |2) бақыт; |бақ»–деген анықтама береді. ... ... ... ме ең? ... кез |3) малды бағу, | ... ... ... ... ... оның ... | ... маған жіберген, ... бұл ... ... ... жүр ... соқыр бақ па екен? ... ... ... ... мынадай | ... ме |5) ... ... ... ... әлем әділетсіз болып барады, ... ... бip ... | ... соқыр бақтарымыз жанып барады, |
|пе еді? |аңғаpу, байқау, | ... оқу, ... ... ... |
|Тұйықтың |сезу. | ... ... ... ... ... ... | | ... жазушы мен тыңдаушының |
|менен ... ... | ... ... сәскестігін |
|кім бар | | ... ... ... көзі ... | | |бақ ... ... таяз ... |
| | | ... ... ... қол жеткізіп, |
| | | ... ... ... өз ... |
| | | ... ... ... ... да, |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... | ... |Қай ... ... көрініс тапқан, |
|қораз–сынып |Басында салпын–шақ| ... ... ... іс-әркеттердің |
|жүрер ме |айдаpы баp. ... ... ... ... |ақшамен өлшенуі мына ... өлең ... ... | ... ... тәкаппарлық таныту,|жолдарынан да көрініс тапқан: ... еді?! ... ... |көкіректену, өзін ғана ойлау, өзімшіл | ... ... ... баp. ... ... т.б; ... ... ... ... бағы, |
|нешік Нұрәлі| | ... жері ғой бұл ақша ... ... сол | ... ұғымымен байланыстыруы: билікті |Ей адамзат соқыр баққа жеткің келсе, ... ... ... ... ... ... ... қалыңдатқын оңды-солды. |
|ша. | ... ... ... көте алмау; | |
| | ... т.б. ... ... ... |
| | | | |
| | | ... іргелес, шектес бір зат атауының |
| | | ... бір ... атау ... ... |
| | | ... ... ... ... тәсілі|
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... жеке ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | | |
| | | ... ми жоқ ... ... |
| | | |Әр ... ... мың күледі, |
| | | ... ... мен ақыл ... |
| | | ... ... ең өз ... |
| | | | |
| ... түсінігінде жағымсыз мағынадағы көзі соқыр тіркесі мен бақ сөзінің өн ... ... ... |
|семасын логикалық тұрғыдан тіркестіріп, ерекшеқолданысжасау арқылы көзі көрмейтін тіршілік йесінің кез-келген ... ... ... ... көзі соқыр бақ жеке қолданысы арқылы кездейсоқ келген олжаны суреттеп, ... ... ... Бұл сөздерге ортақ уәж ретінде олардың жанды ... ғана ... ... ... |
| ... ... кең ... жүргізілетіндіктен, әрбір сөз-
стимулдарға берілетін сөз-реакцияларды ... ... ... ... ... ... ... ассоциацияларға талдау жүргізу
арқылы ... ... ... мен ... ... санасында қалай
қабылданатынын, оның уәжі мен құндылықтар жүйесін, мәдени-әлеуметтік
қырларын анықтадық деп ... ... ... ... ... ... ... туралы лингвистикалық, әрі психологиялық
білім алуға және ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Ассоциативті эксперимент ... ... ... ... ... ... компоненттің бар екендігін көрсетеді. Бұл эксперимент түрі
кез ... ... ... ... ... және ... береді. Оның нәтижелері психолингвистикада «ассоциациялық өріс»
ұғымын айқындайтын тіл иеленушілерінің тілдік санасында сақталатын тілдік
жүйедегі сөздердің ... ... ... құнды материал болып
табылады.
2. Тілдік тұлға және оның мәдени құзыреттілігі
Қазіргі тіл білімінде адамзат қауымының ғасырлар ... тіл ... ... ... ұмтылған талабынан келіп, шындық болмысты танудың
белсенді ... ... ... ... тұтынушы, дүниетаным өзегі – тілдік
тұлғаны зерттеу проблемасы бой көтерді. Жеке тұлғаның эволюциялық ... ... оның ... да бір ... ... ... ... зерттеу
нысаны ретінде маңыздылығы өзгере бастады. Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... тіл білімі,
әдебиет және басқа да бірқатар ғылымдардан кездестіруге болады. Тіл білімі
саласында С.Г. Воркачевтің пікірінше, ... ... ... ... ... ... оның ... адамның сапалық айқындылығын құрайтын
физикалық және рухани ... ... ... ... жиынтығына
философиялық, әлеуметтік және психологиялық көзқарастары сыйып кетеді.
Тұлға болмысын тану әрекеті В.Гумбольдттің ... ... ... ... ... де ... ... түсінік», «халықтың
тілді сезінуі» туралы ... ... ... ... ... ... пен А.М.Шахнаровичтің «тілдік
қабілеттілік», Г.И.Богин мен ... ... ... туралы
зерттеулері арқылы жалғасса, қазақ тіл білімінде арнайы ... ... ... ... ... тілі» (Алматы, 1968 ж.),
Е.Жанпейісовтің «М.Әуезовтің «Абай жолы эпопеясының тілі» (Алматы, 1976 ... ... ... ... ... үрдістің жалғасы қазіргі таңда
Б.Нұрдәулетова, Г.Мұратова, Ш.Елемесова, ... ... және т.б. ... ... ... сала ... ... келеді.
Психология мен педагогиканың терминологиялық сөздігі тұлғаға мынандай
анықтама берілген: «Тұлға – 1) ... ... ... ... ... нақты
жеке адам болмысының қайталанбас, ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің
дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету ... ... дара ... ... ... ... өмір ... белгілейді және ол мазмұны жағынан
әлеуметтік жағдайлармен анықталады. Ал тегі, құрылымы және ... ... ... ... ... мәні нақты ... ... оның ... жүйе ... ... болу
қабілетінде ашылады; 2) адамдар арасындағы өзінің ұстаным-орнын ... ... ... ... ... ... ... Қоршаған
ортамен, қоғамдық және адами қарым-қатынастар жүйесімен, мәдениетпен ... ... Адам ... ... туа ... ... ... болып шығады. Тұлға ұғымы – отандық психологиядағы негізгі
ұғымдардың бірі, ал ... ... ... ... да жиі ... санатқа айналады…»[35].
Тіл туралы ғылымда тілдік тұлғаға алғашқылардың бірі ... ... ... ана тіліне тәуелді екендігін, сондай-ақ ана тілі мен ... ... ... ... ... пікір білдірген
Й.Вайсгербер назар аударды. Дегенмен, тілді адаммен тығыз ... ... ХІХ ... ... еңбектерде де қозғалған.
Алайда ұзақ уақыт бойы бұл ... ... ... ... біздіңше,
бұл тілдің әр тарапы өзінше бөлек ... ... ... ... жағдаятқа байланысты болды. Тек соңғы онжылдықтардағы ғылыми
зерттеулерде ғана мұндай ... дами ... ... ... ретінде
«тілдік тұлға» терминінде көрініс тапқан адам бейнесі шықты. Жеке тұлғадан
біз тілдің барлық іргелі қасиеттерін сипаттайтын ... ... ... Тілдік тұлға – тілде (мәтінде) және тіл арқылы көрінетін
тұлға, яғни ... ... ... ... ... қасиеттерімен
көрінетін тұлға. Тіл адамның конститутивтік қасиеті ... ... ... тұлға ұғымының қосымша мазмұнымен байытылған ұғым ... Осы ... біз В.В. ... пікірімен келісеміз: «Тұлға –
мәдениет пен тілдің, олардың даму ... ... ... ... ... ... жайлы тек тілде біте қайнасқан тілдік тұлға
ретінде ғана айтуға ... ... ... ... толық және жүйелік негізделуі
Ю.Н.Карауловтың және оның ізбасарларының ... ... ... ... ... «сөйлеу шығармаларының (мәтіндердің) жасалуы мен
адамның оларды қабылдауын айқындайтын адамның ... мен ... ... ... ... ... «а) ... дәрежесі бойынша; ә) ақиқаттың терең және дәл ... б) ... бір ... бағыттылығы бойынша» (2-суретке сәйкес)
[36].
Сурет 2.
Ю.Н.Карауловтың тілдік тұлғаның теориялық-генеологиялық ... ... ... өлшемдері типтік бірліктер – сөздер,
жинақталған ұғымдар – ... мен ... бұл ... ... қатынастар және олардың белгілі бір
кешендерге бірігу стереотиптері болып табылады. Аталмыш үш деңгейлі ... ... үш ... ...... ... таза
тілдік, когнитивтік (танымдық) және прагматикалық шеңбердегі алуан түрлі
сапалық белгілерін қарастыруға ... ... ... индивидумның лексиконынан, табиғи вербалдық қарым-қатынаста
қолданатын барлық сөздік қорынан құрылады. ... тек қана ... саны ғана ... сонымен қатар вербалдық құралдарды әлеуметтік
жіктелім мен ... ... ... ... ... қолдана білуі де ескеріледі. Бұл сипаттаманың
индивидуалдылығы дағдыны меңгеру дәрежесімен ғана емес, сондай-ақ ... және ... ... ... ... де ... сипаттама тұлғаның зияткерлік саласымен, ойлау үдерістерін
болжайтын адамның танымдық әрекетімен байланысты.
Әрбір индивидуумда оның даму ... әлем ... ... ... ... ... ... лингвистикада әлемнің
тілдік бейнесі былай түсіндіріледі: «Әлемнің тілдік бейнесі – нақты бір
қауымдастықтың ... ... ... және әлем ... ... бейнеленген жиынтығы, ақиқатты концептуалдаудың тәсілі [29,17 б].
Әлемнің тілдік бейнесінің мазмұны мен ... ... Ю.Д. ... ... ... тіл әлемнің концептуалдануының (қабылдау және
бойға сіңіру) нақты тәсілдерін бейнелейді, тілдік мағына ... ... ... ол ... пайдаланушылардың барлығы үшін
міндетті құбылыс ретінде танылады»[36]. Индивидумның санасында ... ... бір ... ... мен ... жағдайында қалыптасқан
әлеуметтік және мәдениеттанушылық құндылықтардың қайсыбір иерархиясы
ретінде көрінеді.
Тілдік тұлғаны қалыптастырушы ... ... мен ... ... білімі;
-қоғамдық-әлеуметтік жағдайлар;
-жаңа білім алуға құштарлығы мен қызығушылық ауқымының дамып отыруы;
-қоғамға танымал адам ... ... ... ... адам болу;
-сөйлеуде тілдік қазынаны пайдаланумен қатар жаңа үлгілерді ... ... ... ... тән ... ана ... жете меңгерген, өз тілінде дұрыс сөйлей алатын (ана тілі
дегеніміз шартты, ол ана тілінде емес, басқа тілде сөйлеуі де ... ... ... ... бейімделген, өзіндік қызығушылығы мен машығы бар;
3) әдеби тілді шығармашылық деңгейде тұтынатын және ... ... ... ... таныта алатын адам. «Өзге ... ... ... ерекше сапалық қасиеті бар бірегей адам ғана
тұлға бола ... ... ... елден ерек адам емес, тұлға талаптарына
жауап беретін адам – ... Адам ... ... ... ... ... Тілдік тұлға да солай. Тұлға өзге адамдармен, әлеуметтік
институттармен қатынаста, әлеуметтік байланыстар ... ... ... ... тарихи тұлға ретінде белгілі болады. Демек, тұлға өмірінің
мәні «қарым-қатынас құндылығы» ... ... ... ... ... келген нәресте «адам» деп танылғанымен, «тұлға» деген атқа бірден ие
бола алмайды. Өсіп, ер ... өз ... ... ете ... ... ғана
тұлға ретінде танимыз. Тұлға деп белгілі бір ... ... ... ... ... мен ... ... ұстанымы, дүниетанымы,
мақсат-міндеті, бағыт-бағдары, сенімі бар адамды ғана ... ... ... озық, ерен, топжарды түрлерімен қатар жауыз,
керітартпа, бұзық, қаскөй т.б. түрлері ... ... аса ... ... ... сіңірген адам жатады. Қазақ халқы кез келгенді
кісі деп атай бермей, оны имандылық пен ... ... ... ... ... ... ... кескін-келбеті,
адамшылықтың өлшемі деп түсінген. Тұлғаның өмірлік бағытын ... көп. ... ... ретінде мотивтер мен қажеттер, дүиетанымы
мен сенімі, бейімділігі мен қызығушылығын айтуға болады. Бұндағы мотив ... ... ... бір әрекетке бағыттайтын, қажетін өтеуге
талаптандыратын ... ... ... да ... ... ... қозғаушы түрткі (мотив) оның түрлі қажеттері. Қажеттер ... ... ... т.б.) және рухани (білім, ғылым, өнер ... ... ... ... мен ... ... бейімділік тұлғаны
әр кезде алға итермелеп отыратын ең негізгі қозғаушы түрткілер (мотивтер)
болып ... Біз ... ... тән екінші белгі ретінде әлеуметтік
өмірге ... және ... ... мен машығының болуын атап
көрсеткен болатынбыз. Қызығу өзінің мазмұны мен бағытына ... ... ... ... ... оқырмандық, танымдық т.б. ... ... ... ... ... кино, өнер, музыкаға,
суретке қызығуын эстетикалық қызығуларға жатқызамыз. Бұдан жоғарыда аталған
қызығулардың өзі өз алдына ... ... ... ... ... Адамның
белгілі бір мақсат көздеп қызығулары тұлға ретінде қалыптасуына әсер етеді.
Тілдік тұлғаға тән келесі бір белгі ол ... ... ... ... мен ... ... ... алуы. Адам тілдік қазына мен
шешендік өнерді терең ... елге ... ... ... дәрежесіне
көтеріледі. Шешендік – қазақ халқының ұлттық ерекшеліктерінің бірі. ... ... ... ... ... шешендік сөзге аса үйір халық.
Халық сөз құдіретінің психологиялық астарын жақсы ... ... тас ... тас ... бас жарады», «Жылы-жылы сөйлесең жылан іннен
шығады», «Жақсы ... ... ... жер ... ... ел
көгереді» деген мақалдар соның айғағы. Халқымыздың «Сөз сүйектен ... ... ... ... ... ... ... сөздің құдіретті
күшін асыра бағалайтын ментальдық ерекшелік танылады. ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпын жетік білетін ұшқыр
ойлы, «орақ ауыз, от тілді» болып келеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... жеріне жеткізе, түйіндей айтып
береді. Осы ... ... ... ... тұлға дәрежесіне
көтерілуіне және құзыреттілігінің қалыптасуына әсер етеді.
«Құзыреттілік» ... ХХ ... ... американдық ғалым
Н.Хомский енгізген болатын, бастапқыда ол ана ... ... ... ... үшін ... қабілеттіктер деген түсінік берді. Ғалым
С.М.Вешниякованың ... ... ... ... ... қатысты деген мағынада белгілі бір сала тұлғаларының білім-
білігі мен ... ... ...... ... берілген
болса, А.В.Баранниковтің айтуынша: «құзыреттілік дегеніміз – өз ... ... ... ол ... ... білімдеріне, өмірдегі
тәжірибелеріне, құндылықтарына ... ал ... Дж. ... ... жеке тұлғаның көп қасиеттерін топтайтын ұғым деген
анықтама береді. «Құзыреттілік» сөзі «құзырлық» сөзінен алынған туынды ... баса ... ... Бұл ... қазақ тілі терминдерінің
салалық ғылыми түсіндірме сөздігінде: «құзыр (компетенция) – ... ... ... ... ... немесе бір нәрсені жасау» – деп
берілген. Латын тілінен аударғанда «құзырлық – өз ісін жетік білу, ... ... ... мағынаны білдіреді.
Мамандардың зерттеуі бойынша ақпараттық, тіл табысу, ... ... ... жеке ... жетілдіру, қоғамдық-еңбек т.с.с
құзыреттілік жүйесінде 112 қасиет түрі бар. ... ... ... ... ... түрлері қалыптасқан [38, 3 б.]. Олар:
Лингвистикалық құзыреттілік – тұлғаның тіл туралы теориялық ... ... ... ... – тіл ... қалыптастырған
түсініктерін практикалық тұрғыдан қолдануы.
Коммуникативті құзыреттілік – тілді белгілі бір жағдайға сай ... ... ... ... дағдылануы, қажетті тілдерді, қоршаған
адамдармен және оқиғалармен әрекеттестікте болу тәсілдерін білуді, топта
жұмыс ... ... ... әр ... әлеуметтік рөлдерді меңгеруді
қамтиды. Қазақ сөз мәдениетінің негіздерін қарастырған Уәли ... ... ... ... ... салт-дәстүрі, жол-жоралғылары әдет-
ғұрпы, моралі, әдебі, тұрмыс-тіршілігімен байланысты ақпараттар жинақтаған
тұрақты сөз ... ... ... ... дүниенің тілдік
бейнесін көрсететін ұлттық менталитетті танытатын компоненттер болатынын,
оларды ... ... ... ... сөйлеуші/жазушы коммуникативтік
сәтсіздікке ұшырайтынын айта келіп, ... ... ... ... ... жиі ... аймақ ретінде фразеологизмдерді
атайды. Бұл фразеологизмдердің мәдени-ұлттық ... ... ...... ... ... ... мен айтылған
(жазылған) сөзді қабылдау кезінде тиісті ... ... ... меңгеруі» [38,17б.]. Мәдени құзыреттілікке мынадай жағдайларды
жатқызуымызға болады: а) жеке ... ... ... ... ә) ... ... ... тұлғаның мәдени түсініктері.
Қ. Құдайбергенова құзыреттіліктерді былайша ... ... ... құзыреттілікті топтастыруы
М.Абсатова, А.Опабекова, С.Қасенова сынды ғалымдарымыз құзыреттіліктің
алты түрін атап көрсетеді (4-суретке сәйкес) [39, 2 ... ... ... С.Касенованың құзыреттілікті топтастыруы
Шетелдік ғалымдардың да еңбектерінде отандық ғалымдарымыз ... ... ... ... жоқ. Себебі, әрбір ұлт
дүниетанымана, қабілет-қасиеттеріне ... ... ... шет ... ... түрлері көрсетілді
(3-кестеге сәйкес).
Кесте 3. Құзыреттілік түрлері (шетелдік ғалымдар бойынша)
|Шет елдер ... ... ... ... ... және әлеуметтік құзыреттілік |
| ... ... ... ... байланысты құзыреттілік |
| ... және ... ... ... байланысты |
| ... |
| ... бойы оқу ... ... ... ... ... ғылыми құзыреттілік |
| ... ... |
| ... ... |
| ... құзыреттілік |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... кәсіби құзыреттілік |
| ... ... |
| ... құзыреттілік ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... бір аумағындағы құзыреттіліктер |
|Латвия ... ... пен ... көрсету |
| ... және сыни ... |
| ... ... |
| ... ... |
| ... дағдылар |
| ... ... |
| ... ... ... дағдылары құзыреттілігі |
Ұлттық тілді тұтынушы тілдік тұлғаның құзыреті мен жадының ... А. ... ... ... ... ана ... жасынан естуінше
үлкендерден үйренеді. Содан соң тіл танытқыш ... ... Одан ... ... ... оқып, өзі іс жүзінде иә ауызша ... иә ... ... Алайда бір ғана ұлттық когнитивтік кеңістікке жатса ... ... өмір ... ... ... ұстанымдардың
насихатталуы, ақпарат көздерінің жетімсіздігі, жабықтығы, ұлттық әдебиет,
мәдениет деректерінің ... ... ... ... ... әсерінен тілдік тұлғалардың – автор мен
оқырманның ... ... өзі ... ... ... ... адамның әлеуметтену үдерісіне байланысты болады» – дейді [39,15 ... ... ... ... интертекстуалды ядросына ұлттық ... ... ... ... ... әдеби шығармалар,
тарих, қоғам, мәдениет қайраткерлерінің есімдері мен сөздері, аса маңызды
саяси-әлеуметтік оқиғалар, ... ... діни ... ... ... динамикалық интертекстуалды қабатына уақыт және
әлеуметтік жағдайларға қарай өзгеріп, ... ... ... бір ... ... ауысып отыратын күшті ... ... ... ... ... ... оның когнитивті
деңгейінің ең қозғалғыш, ең өзгергіш бөлігі болып ... ... ... жарнама, БАҚ материалдары сияқты ... ... ... [40,5 ... тұлға ұлттық тілді ғана тұтынушы емес, ұлттық мәдениетті де
тұтынушы. Тілдік ... ... ... ... тілі ... көрініс
табатын дүниетанымы мен болмысын толықтай тануға мүмкіндік беретін ... ... ... ол – ақын ... ... оның шығармаларының
көркем контекстіндегі белгілі бір тілдік бірліктердің таңдалыну тетігін,
мәдени ... ... ... ... ақпаратты анықтау, сол
арқылы автордың тілдік ... ... ... көру,
интеллектуалдық жеке қабілетін тану.
Тіл мен мәдениеттің өзара ықпалдастығы, әсері негізінде тілдік таңбаның
мазмұн ... ... ... ... ... семантиканың санада
қалыптасуында негізгі рөл ... ... ... өн ... ... ... деп ... Осы көркем шығарманы тудырушы автор
мен оны қабылдаған оқырман ... ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Б. Соқпақбаев – өз ... ... ... ... арқылы
өзінің дүние туралы түсінігін және сол түсінікке сәйкес туындаған бағасын,
мақсат-мүдделерін ... ... ... Ақын ... ... ... ... сабақтастық тұрғысынан зерделеуде, оның құндылықтар
жүйесін, өмірлік ұстанымын айқындауда, ... ... ... негізге ала отырып қарастырудың маңызы зор. Тілдік тұлғаның сөз
саптау әрекеті жалпыадамзаттық ... ... ... ... принциптеріне адамгершілік, жауапкершілік,
мейрімділік, әділдік, ар-ұят және т.б. ... Жеке ... ... ... мен есі, аялық білімі (дүние туралы ... мен ... және ... ... өзін ... ... ... ішкі қырына түрлі
жағдаяттар негізінде болған сезім мен эмоция жатады. Осы ... ... ... сөзінде түрлі көрініске ие болып, тілдік тұлғаның дамуына
әсерін тигізеді. Кейіпкерлер тілімен тұлғаның сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... Автор мен реципиент
арасында мәдени ... ... ... ... ... байқадық.
Қорытынды
Қазіргі тіл білімі дамуындағы антропоөзектік бағыт – адамның ... ... ... және ... адам ... ойлауына, мәдениетіне
әсері мен қызметін анықтау мәселелерін қарастырады. Біз де өз ... ... ... ... Б.Соқпақбаевтың «Өлгендер қайтып келмейді»
шығармасы негізінде автор мен реципиенттің тілдік санасы мен дүниетанымының
қаншалықты ... ... ... ... ... сай келмейтін, тосыннан пайда болатын, тілдегі
сөзжасам жүйесінің мүмкіндіктеріне сәйкес жасалатын, ... ... ... ... ... жаңашылдығымен, экспрессивтілігімен ерекшеленіп,
контекс қалауына қарай қызмет атқаратын,жеке автор дүниетанымынан ... ... ... қолданылатын сөздерді окказионализмдер деп
атаймыз. ... тіл ... ... саласында – лексикология
мен семосиологияда қарастырылып келеді. Қазақ тіл білімінде окказионалды
сөздер жазушының ... ... ... ... ... ... Осындай зерттеулер жүргізген А.Байтұрсынов, ... Л. ... ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, авторлық жеке
қолданыстардың ... ... ... ... ... ... кездесетін, өзіндік қолтаңбасын
танытатын семантикалық окказионалды сөздерді топтастыру ... ... ... қоғам иелерінің болмысын суреттеуде метафора, оқиға барысы
мен оны қорытындылауда іргелес және шектес зат ұғымдарын ... ... ... ... ... ... жас ерекшеліктерін
көрсетуде бүтіннің орнына бөлшекті қолдану арқылы окказионалды синекдоха
қалыптастырғанын анықтадық.
Окказионалды фразеологизмдердің ... ... ... ... ... жаңа бір ... боялып, жаңаша түрленімге
түседі. Сонымен ... ішкі ... ... ... ... ... саналады. Авторлық фразеологизмдерде сыртқы тұрпаты өзгеріске
ұшыраса да, ішкі ... ... өз ... сақтайды. Осындай
заңдылықтар ... ... ... ... ... ... мен теңеулер ауыл баласы дүниетанымына негізделген.
Б.Соқпақбаев ... ... ... ... ... ... ассоциативті эксперимент әдісін
қолдандық. Жалпы ассоциация дегеніміз – жеке субъективті ... ... ... пен ... ... ... ... дүниені тануға, танытуға деген белсенділігі мен әсерін, «менін»
бақылау ассоциативті эксперимент жүргізудегі ... ... ... табылады.
Экспериментке қатысқан информанттардың жалпы саны – 90 ... бес ер ... 75 әйел ... Жас ... 17-20 жас ... құрайды. Автор
шығармасынан 10 окказионалды қолданыс ... ... ... ... ... ... ... жазу, екінші кезеңде
берілген окказионалды қолданыстарға байланысты өлең, әңгіме, ... ... ... ... ... ... ... тарапынан берілген сөз-
реакцияларын өзара семантикалық топтарға жіктедік, ... ... ... ... ... қабылдағандығын бақылап,
қаламгер мен оқырманның ұлттық санасындағы ... ... ... ... ... ... ... оның уәжі мен
құндылықтар жүйесін айқындау басты назарымызда болды.
Тіл туралы ғылымда тілдік тұлғаға ... бірі ... ... ... ана ... ... екендігін, сондай-ақ ана тілі мен адамның
рухани қалыптасуының ... ... ... ... ... Й.
Вайсгербер назар аударды. Дегенмен, тілді адаммен тығыз байланысты зерттеу
мәселесі ХІХ ғасырдағы лингвистикалық еңбектерде де қозғалған. ... ... бойы бұл ... ... ... ... ... бұл тілдің әр
тарапы өзінше бөлек оқшау қарастырылған отандық лингвистикада қалыптасқан
жағдаятқа байланысты болды. Тек ... ... ... ... ... ... дами ... Біріктіретін бастама ретінде «тілдік
тұлға» терминінде көрініс тапқан адам бейнесі ... Жеке ... ... барлық іргелі қасиеттерін сипаттайтын ұстанымдардың жиынтығын көре
аламыз. Тілдік тұлға – ... ... және тіл ... ... ... ... құралдар негізінде өзінің негізгі қасиеттерімен көрінетін
тұлға. Тұлға – мәдениет пен ... ... даму ... ... ... нүктесі.
Ұлттық тілді тұтынушы тілдік тұлғаның құзыреті мен жадының ... ... ... құндылықтарына, қоғамдағы әлеуметтік институттар
мен ғылыми салаларға байланысты болады. Ана тілі ... ... ... ... ... ... арқылы
лингвистикалық,ақпараттық ... ... сөз ... ... құзыреттілік қалыптасса, ғалым А.Байтұрсынов айтпақшы үлгілі
жазушылардың сөзін оқып, көркем шығармаларымен таныс болған ... мен ... ... ... ... ... мәдени құзыреттілік қалыптасады деп
ойлаймыз.
«Құзыреттілік» терминін ХХ ғасырдың ортасында американдық ... ... ... ... ол ана ... ... тілдік қызметті
орындау үшін қажет қабілеттіктер деген түсінік берді. Мамандардың ... ... тіл ... оқу-танымдылық, түсініп бағалау, ... ... ... ... т.с.с ... ... ... түрі бар. Көпшілік ғалымдар осындай қасиеттер топтастасқан
мынадай ... ... атап ... ... тіл ... ... ... құзыреттілік (тілді белгілі бір жағдайға сай
қолдана білу, сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... мен айтылған (жазылған) сөзді қабылдау
кезінде тиісті мәдени семантиканы, мәнділікті қоса меңгеруі).
Адамның ойлау әркеттері тіл ... ... ... ... ... ... бейнеленеді. Тілдегі жеке автор тарапынан ... ... ... адам ... ... ... ... жүйесін көрсетеді. Бұндай сөздер арқылы жазушының шығармалық
ізденісін, өзіндің қолтаңбасы мен ... ... ... ... ... байқауға болады. Яғни сөз зергерінің әлем жөнінде ұғымы мол
болса, соншалықты ... ... ... ... сөздерімен»
тамсандыратыны анық. Бұндай құбылыстар тұлға бойында лингвистикалық,
коммуникативтік және ең бастысы ... ... ... ... деп ... жеке қолданыстар сөздігі.
«Өлгендер қайтып келмейді» шығармасындағы окказионалды қолданыстар
1. Қырсық тағдыр – өз айтқанының ғана болуы
2. Дамылсыз қашай беру – ... айта ... ... ...... ... көптен күткен арман
4. Көзі соқыр бақ – күтпеген жерден болған ... ... ... жүру – ... ... ... ... – байланыстың дамуы
7. Уайым соға бастау – қатты уайымдау
8. Тағдырдың іші кебу – өзінің қалағаны болыу
9. Қызылкөз жабысқақ пәле – ... ... еріп ... ... ... ...... билігі
11. Тұздықтап сөйлес – боқауыз сөздер қосып сөйлеу
12. Көкала қағаз – ... ... ...... көп ... ... көлеңкесі жүгіру – аяқ астынан қорқып кету
15. Өңі ... ...... түсуі
16. Қоңыр жүру – ешкіммен шаруасы болмау, бейсауыт жүру
17. ...... ... ... – елді ... ... қала – білім алған мекені
20. Жүк беру – сабақ беру
21. Хан базар – адам өте көп, ... ... ауыр етік – ... ... ... Жансыз – жауыз
Окказионалды фразеологизм
1. Көзі атыздай болу – таңдану
2. Мойындарынан су кеткен – ... ... ... сөз таппау
3. Миын шығарып жіберу – бүлдіру
4. Адал деген қазаннан шошқаның басы шығу – асқ астынан ... ... ... ... – аяқ ... ... құм болу – мысы басылу
7. Жүрегі қайнап кету – ... ... ... ... ... ... қайнатқанмен сорпа болып шықпау – ... ... ... ... ... Ғ., ... Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы. –Алматы:Сөздік-Словарь, 2006. -262 б.
2 Будагов Р.А. Очерки по ... ... 1953. -С. ... ... Р. ... ... ескіліктер мен жаңалықтар. ‒Алматы, 2009. -269
б.
4 Мұратова Г. Көркем әдебиет ... ... пен ... 2002. -238 ... ... Л. ... ... поэзиясындағы окказионализмдер. Фил. ғыл.
канд. ...... 1998. -30 ... ... Ш. ... ... ... – Алматы, 1971. -122 б.
7 Қадырқұлов Қ. Қазіргі қазақ тіліндегі жаңа қолданыстар. Фил. ғыл. канд.
...дис. –Алматы, 1995. – 113 ... ... Х. ... ... тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы:
практикалық және зертханалық жұмыстар. Оқу-әдістемелік құралдар. –Алматы,
2012. -125 ... ... Ә. ... ... ... ... 1970. -308 б.
10 Кеңесбаев І, Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі ... ... 1962. -310 ... ... А. ... танытқыш. –Алматы:Атамұра, 2010. -208 б.
12 Балақаев М., Томанов М., ... Е., ... Б. ... ... ... 2004. -256 ... Нұржекеева Л. Метонимияның лингвистикалық табиғаты. ... ... 1992. -80 ... ... А.А. ... в языкознание. –Москва. 1967. –С. 464.
15 Сәрсенбаев Р. Қазақ тілі фразеологиясы. –Алматы:Қазақ университеті,
1973. 352 ... ... І. ... ... ... ... –Алматы: ҚазАқпарат,
2007. -356 б.
17 Аманжолов С. Қазақ тілі. –Алматы:Мектеп, 2004. -208 ... ... Г.Н. ... ... ... ... хабаршысы.
Филология сериясы, 2000. №38.-31 б.
19 Салқынбай А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. ... ... ... Т. ... тіл ... ... ... 1999. -312 б.
21 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы:Жазушы, 1784. -360 б.
22 Виноградов В.В. ... ...... ... 2000. -С. 100.
23 Караулов Ю.Н. и др. Русский семантический словарь. – Москва, 1982. -С.
317.
24 Керімұлы Ә. Ескі ... ... ... сөз ... жұрнақтар
(ХІV ғасыр). – Түркістан: Тұран, 2005. -244 б.
25 Ұйықбаев И. Қазіргі қазақ тіліндегі варианттылық ...... 1976. -141 ... ... Р. Абай ... синтаксистік құрылысы. – Алматы: Ғылым,
1970. -173 б.
27 Уәли Н. Қазақ сөз ... ... ... ... ғыл. док. ... ...... 2007. -330 б.
28 Зинченко В.П, Мещерякова Б.Г. Психолингвистический словарь. Педагогика.
–Пресс, 1999. -С.440.
29 Айтова Н. ... ... ... атауларының когнитивті семантикасы:
филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. –Алматы, -126 ... ... 3. Өлең ... ... ... 1773. -212бет.
31 Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. –Алматы:Арыс, 2004. -210 б.
32 Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы, Санат ... -48 ... ... А. Әбіш ... шығармаларындағы окказионалдық қолданыстар:
филолог. ғылымд. канд... дис. авторефераты:Астана, 2008. -30 б.
34 Аханов К. «Тіл ... ... ... 2003. -316 ... ... ... фразеологизмдер сөздігі. ... 2001. ... ... Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы:Ана тілі, 1773. -320 б.
37 Қабдолов З. Жанр ... ... ... 1764. -171 б.
38 Құдайбергенова К. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий ... ... ... ... әдіснамалық негізі және практикалық
нәтижесі//ғылыми ... ... ... 2008. -32 ... ... Б.А. ... шығармашылық әлеуетін біліктілікті арттыру
жағдайында дамыту: теория және тәжірибе. –Алматы, 2005. -80 б.
40 Нәжім М.Б. Құзыреттілік – ... ... ... ... беру ... ... ұғымдармен байланысты уәжділік
Сырттан бөлмеге жұдырықтай тас алып ... ... қара ... ... ... қатты семіріпті. Кішкентай жыртық
көздерін май басып, қарын дегенің сабадай болып кеткен.
- Қаладағы өмір қайнаған қазан тəріздес.
2. Тұрмыстық зат ... ... ... ... ... ... Яки ... ашылмайтын есіктің сыртындағы
басқыштың үстінде. Қонақтаған торғайша жабысып алып, кете ... Сөз ... ... ... ... ақшаларды қарбаласып, тез-тез
жинап алып жатыр. Əйтпесе ақшалар торғай тәрізденіп, пыр-пыр ұшып
жөнелетіндей.
3. ... ... ... уәжділік:
4.Төрт түлік мал атауларына байланысты уәжділік:

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь