Оңтүстік – Шығыс Қазақстан өзендерінің ең мол ағындысының параметрлерін климаттың өзгерісін және антропогендік факторларды есепке ала отырып бағалау

КІРІСПЕ 4
1 ОҢТҮСТІК.ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН АЙМАҒЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ 6
1.1 Жер бедері және геологиялық құрылымы 6
1.2 Топырақ және өсімдік жамылғысы 9
1.3 Климаты 10
1.3.1 Ауа температурасы 10
1.3.2 Жел режимі 11
1.3.3 Атмосфералық жауын.шашын 12
1.3.4 Қар жамылғысы 12
1.3.5 Күн радиациясы 13
1.4 Алаптың гидрографиясы 13
2 ЖЫЛДЫҚ АҒЫНДЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛГЕНДІЛІГІ 17
2.1 Алаптың гидрологиялық зерттелгенділігі 17
2.2 Зерттеу аймағының гидрологиялық режимдерінің ерекшеліктері 19
3 ҚАЛЫПТЫ ЖЫЛДЫҚ АҒЫНДЫНЫ БАҒАЛАУ 21
3.1 Қалыпты жылдық ағындыны гидрологиялық бақылау қатары жеткіліксіз болған жағдайда анықтау 22
3.2 Есептік кезеңді таңдау 28
3.3 Ықтималдық үлестірім қисығының параметрлері 40
3.4 Жылдық ағындының статистикалық параметрлерін бақылау қатары жеткілікті болғанда анықтау 45
4 ЕҢ ЖОҒАРЫ АҒЫНДЫНЫҢ КӨПЖЫЛДЫҚ ТЕРБЕЛІСІ 52
4.1 Климат пен ағынды тенденциясы 58
4.1.1 Ағындының көпжылдық тербелісі 58
4.1.2 Өзендер ағындысының көпжылдық тербелісінің сипаты 58
4.2 Автотербелісті процестер. Макроциркуляциялық түзілімдер 59
4.3 Қатардағы циклділіктің себептері 76
4.3.1 Күннің белсенділігі 77
4.3.2 Талдаудың сандық әдістері 78
ҚОРЫТЫНДЫ 85
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 87
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Елді мекендерді, гидротехникалық имараттарды су тасқынынан қорғау шараларын дұрыс жүргізу үшін ең жоғары су өтімін дұрыс анықтаудың маңызы зор. Шын мәнінде автомобиль, темір жолдарының төсемдері, биіктік белгілері, түрлі имараттардың су өткізуші тесіктері, елді мекендерді қорғауға арналған дамбаның биіктік белгілері ең жоғары су өтімі негізінде айқындалады. Елді мекендерді, шаруашылық нысандарын, рекреациялық зоналарды су тасқынынан қорғау үшін де өзендердің ең жоғары ағындысын бағалау қажет. Гидротехникалық имараттарды салуға кететін шығын, олардың үздіксіз ұзақ уақыт бұзылмай жұмыс істеуі өте сирек қайталанатын су өтімдерін дұрыс анықтауға тәуелді. Ең жоғары су өтімдерін төмендетіп жіберу имараттардың бұзылуына, елді мекендердің су астында қалуына алып келеді. Жұмыста Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның негізгі өзендерінің көпжылдық ағындысының тербелісі және соңғы онжылдықтардағы өзгеру тенденциясы зерттелді. Ең мол ағындының қамтамасыздық қисығының статистикалық параметрлері анықталды.
Жұмыста қолданылған бақылау деректері Қазгидрометтің, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің Метеорология және гидрология кафедрасының мұрағаттарынан және басқада дерек көздерінен алынды. Есептеу үшін 1932-2010 жылдар аралығындағы деректер пайдаланылды.н
Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Оңтүстік – Шығыс Қазақстан аумағын апаттық гидрологиялық құбылыстардан қорғау шараларын жобалау, гидротехникалық имараттарды жобалау барысында ең жоғары су өтімінің параметрлерін бағалаудың маңызы зор.
Жұмыстың мақсаты: Оңтүстік – Шығыс Қазақстан аумағы өзендерінің ең мол ағындысының параметрлерін соңғы онжылдықтардағы климаттық өзгерістерді және адамның шаруашылық іс – әрекеттерінің әсерін есепке ала отырып бағалау. Жұмыстың мақсатына сәйкес келесі міндеттерді шешу алға койылды:
- Іле, Шарын, Шелек, Талғар, Түрген, Кіші және Үлкен Алматы, Қаскелен және т.б. өзен алаптарының түрлі бекеттеріндегі өзен ағындысы бойынша қысқа бақылау қатарын қоса алғанда, барлық ақпараттарды жинау;
- өзен ағындысына әсер ететін су қоймалары мен алапта жүргізілетін шаруашылық әрекеттер бойынша барлық ақпараттарды талдау және жинау;
- берілген аумақтағы өзен сулылығының ұзақ уақытта өзгеру жағдайында ең мол ағынды сипаттамалары бойынша ақпараттар жинау және ең мол ағынды сипаттамаларын бағалау мүмкіндігін талдау;
- ағынды және климат тенденциясын зерттеу;
- ағынды қатарларының статистикалық құрылымын зерттеу;
- негізгі ағынды қатарларының біртектілігін зерттеу;
- Іле, Шарын, Шелек, Талғар, Түрген, Кіші және Үлкен Алматы, Қаскелен және т.б. өзендердің ең мол ағындысына шаруашылық іс-әрекеттің әсерін сандық тұрғыдан бағалау;
1 Ресурсы повехностных вод СССР. Центральный и Южный Казахстан. Бассейны рек оз. Балхаш и бессточных районов Центрального Казахстана Т. 13, вып.2 – Л.: Гидрометеоиздат, 1967. – С. 420.
2 Ресурсы повехностных вод СССР. Центральный и Южный Казахстан. Бассейны рек оз. Балхаш и бессточных районов Центрального Казахстана Т. 13, вып.2 – Л.: Гидрометеоиздат, 1972. – С. 385.
3 Ресурсы повехностных вод СССР. Центральный и Южный Казахстан. Бассейны рек оз. Балхаш и бессточных районов Центрального Казахстана Т. 13, вып.2 – Л.: Гидрометеоиздат, 1977. – С. 376.
4 Государственный водный кадастр РК. Многолетние данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. Книга 1. Ч.1 Реки и каналы Вып.4. Бассейны рек оз. Балхаш и бессточных районов Центрального Казахстана- Алматы: Казгидромет.-2001.
5 Государственный водный кадастр РК. Многолетние данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 1991-2000 гг. Ч.1.- Реки и каналы. Ч.2.- Озера и водохранилища. Вып.4. Бассейны рек оз. Балхаш и бессточных районов Центрального Казахстана - Алматы: Казгидромет.-2002.
6 Государственный водный кадастр РК. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 2001 г. Ч.1.- Реки и каналы. Ч.2.- Озера и водохранилища. Вып.4. Бассейны рек оз. Балкаш и оз. Алаколь - Алматы: Казгидромет.-2002.
7 Государственный водный кадастр РК. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 2002 г. Ч.1.- Реки и каналы. Ч.2.- Озера и водохранилища. Вып.4. Бассейны рек оз. Балкаш и оз. Алаколь - Алматы: Казгидромет.-2003
8 Государственный водный кадастр РК. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 2003 г. Ч.1.- Реки и каналы. Ч.2.- Озера и водохранилища. Вып.4. Бассейны рек оз. Балкаш и оз. Алаколь - Алматы: Казгидромет.-2004
9 Государственный водный кадастр РК. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 2004 г. Ч.1.- Реки и каналы. Ч.2.- Озера и водохранилища. Вып.4. Бассейны рек оз. Балкаш и оз. Алаколь - Алматы: Казгидромет.-2005
10 Государственный водный кадастр РК. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 2005 г. Ч.1.- Реки и каналы. Ч.2.- Озера и водохранилища. Вып.4. Бассейны рек оз. Балкаш и оз. Алаколь - Алматы: Казгидромет.-2006
11 Государственный водный кадастр РК. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 2006 г. Ч.1.- Реки и каналы. Ч.2.- Озера и водохранилища. Вып.7. Бассейны рек оз. Балкаш и оз. Алаколь - Алматы: Казгидромет.-2007.
12 Государственный водный кадастр РК. Ежегодные данные о режиме и ресурсах поверхностных вод суши. 2010 г. Ч.1.- Реки и каналы. Ч.2.- Озера и водохранилища. Вып.7. Бассейны рек оз. Балкаш и оз. Алаколь - Алматы: Казгидромет.-2012.
13 Жандаев М.Ж. Геоморфология Заилийского Алатау и проблемы формирования речных долин.- Алма-Ата: Наука, 1972. - 162 с.
14 Вилесов Е.Н., Уваров В.Е. Эволюция современного оледенения Заилийского Алатау в XХ веке. - Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 252 с.
15 Джанпеисов Р. Эрозия и дефляция почв Казахстана. - Алма-Ата: Наука Казахской ССР, 1977. – 282 с.
16 Литовченко А.Ф. Расчет составляющих водного баланса для горных водосборов северного склона Заилийского Алатау // Тр.КазНИГМИ. - 1971. – Вып.51. – С.85-97.
17 Мазур Л.П. К методике расчета снегозапасов на горных водосборах // Развитие и преобразование географической среды Казахстана. - Алма-Ата: Изд. КазГУ, 1982. – С.106-115.
18 Изучение и оценка руслового баланса стока рек предгорной равнины в зоне командования канала Чилик – Чемолган: Отчет о НИР / КазГУ. - Алма-Ата, 1982. – 93 с. - № ГР 0181008496.
19 Ресурсы поверхностных вод СССР. Бассейн оз. Балхаш.- Л.: Гидрометеоиздат, 1970. - Т.13, вып.2. - 643 с.
20 Гидрологическая изученность. Том 13.Центральный Казахстан Гидрометиздат Л. 1970г
21 Современные – глобальные изменения природной среды. Т.1. – М.: Научный мир, 2006. – 696 с.
22 Молдахметов М.М. Гидрологиялық есептеулер. – А.: Қазақ Университеті, 2006. – 212 б.
23 Горошков И.Ф. Гидрологические расчеты. Л.: Гидрометеоиздат, 1975.– 190 с.
24 Болдырев В.М. Практикум по дисциплине “Гидрологические расчеты”. – А.: Қазақ Университеті, 2000. – 40 с.
25 Котляков В.М. Антарктида дарит открытие // Наука в России, 1997
26 Ropilewski and oth. Surface temperature and precipitation patterns daring 1980 s: climate variability or global change?// 3-rd symp Clob. Change Stad. Atlanta: Ga. Jan, 5-10, 1992. Amer. Meteorol. Soc. Boston (Mase). 199. p 110-117.
27 Георгиевский В.Ю. и др. Оценка влияния возможных изменений климата на гидрологический режим и водные ресурсы рек территории бывшего СССР // Метеорология и гидрология, 1996, № 11. – с. 89-99.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ЖӘНЕ ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
Метеорология және гидрология кафедрасы
«6М061000-Гидрология»
МАГИСТЕРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
Оңтүстік – Шығыс Қазақстан өзендерінің ең мол ... ... ... және ... ... ... ала ... __________________ Бостаева А.К. "_____" ______2013 ж.
/қолы/ ... ... ... ... қ.о ... М.М.
/регалии/
/қолы/ / ... ... ... ... меңгерушісі:
г.ғк., проф. қ.о ... ... ... ... ... 2013
ТҮЙІНДЕМЕ
Диссертациялық жұмыс 88 беттен, кіріспеден, 4 тараудан, 17 кестеден,
12 суреттен, 35 ... ... 20 ... ... ... объектісі – Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның негізгі өзендері.
Жұмыста Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның ... ... ... ... және ... ... өзгеру тенденциясы
зерттелді. Ең мол ... ... ... ... ... 2010 ... ... мәліметтерді қоса алғандағы
бақылау деректерін қолдана отырып, ең жоғары жылдық су ... ... ... айтарлықтай нақтыланған.
Негізгі қолданылатын сөздер: су өтімі, су деңгейі, ағынды, ағынды
көлемі, экстраполяциялау, су жинау алабы, ... ... ... ... орташа квадраттық ауытқу.
РЕЗЮМЕ
Работа изложена на 88 страницах, состоит из введения, 4 разделов,
заключения, ... ... ... ... 20 ... 12 ... и 17 ... исследования – реки Юго-Восточного Казахстана.
В работе рассматривается колебание ... сток ... ... ... ... ... методы расчета
среднегодовых расходов воды и внутригодового распределения стока. Выявлены
существенные ... ... ... ... максимальных
расходов с использованием данных наблюдений по 2010 год включительно.
SUMMARY
The work is set out on pages 88 computer text consists of ... four ... ... list of sources, including 20
items, illustrated with 12 figures and 17 tables.
The object of study - the rivers of ... ... consider the ... ... of major rivers drain ... ... Analyzed ... methods of calculating the average
annual cost of water and intra-flow ... ... as a ... of the main ... ... of the maximum ... ... data to 2010 inclusive.
МАЗМҰНЫ
| |Кіріспе |4 |
|1 ... ... ... ... |6 |
| ... | ... |Жер ... және геологиялық құрылымы |6 ... ... және ... ... |9 ... ... |10 ... |Ауа ... |10 ... |Жел ... |11 ... |Атмосфералық жауын-шашын |12 ... |Қар ... |12 ... |Күн ... |13 ... |Алаптың гидрографиясы |13 |
|2 ... ... ... ... және ... |17 |
| ... | ... |Алаптың гидрологиялық зерттелгенділігі |17 ... ... ... ... ... ерекшеліктері |19 |
|3 |ҚАЛЫПТЫ ... ... ... |21 ... ... ... ... гидрологиялық бақылау қатары |22 |
| ... ... ... анықтау | ... ... ... таңдау |28 ... ... ... ... ... |40 ... ... ... ... ... ... қатары|45 |
| |жеткілікті болғанда анықтау | |
|4 |ЕҢ ... ... ... ... |52 ... |Климат пен ағынды тенденциясы |58 ... ... ... ... |58 ... ... ... көпжылдық тербелісінің сипаты |58 ... ... ... Макроциркуляциялық түзілімдер |59 |
|4.3 ... ... ... |76 ... ... ... |77 ... ... ... ... |78 |
| ... |85 |
| ... ... |87 |
| | | ... жалпы сипаттамасы. Елді мекендерді, гидротехникалық
имараттарды су тасқынынан ... ... ... ... үшін ең ... су
өтімін дұрыс анықтаудың маңызы зор. Шын ... ... ... ... ... белгілері, түрлі имараттардың су өткізуші
тесіктері, елді мекендерді қорғауға арналған дамбаның ... ... ... су ... негізінде айқындалады. Елді мекендерді, шаруашылық
нысандарын, рекреациялық зоналарды су тасқынынан ... үшін де ... ... ... бағалау қажет. Гидротехникалық имараттарды салуға
кететін ... ... ... ұзақ ... бұзылмай жұмыс істеуі өте сирек
қайталанатын су өтімдерін дұрыс анықтауға тәуелді. Ең жоғары су өтімдерін
төмендетіп ... ... ... елді ... су ... алып ... ... Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның негізгі
өзендерінің көпжылдық ағындысының ... және ... ... ... ... Ең мол ... ... қисығының
статистикалық параметрлері анықталды.
Жұмыста қолданылған бақылау деректері Қазгидрометтің, әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ-нің ... және ... ... мұрағаттарынан
және басқада дерек көздерінен алынды. Есептеу үшін 1932-2010 жылдар
аралығындағы деректер ... ... ... ...... Қазақстан аумағын
апаттық ... ... ... ... ... ... ... барысында ең жоғары су ... ... ... ... ... ...... Қазақстан аумағы өзендерінің ең мол
ағындысының параметрлерін соңғы онжылдықтардағы климаттық өзгерістерді және
адамның шаруашылық іс – ... ... ... ала отырып бағалау.
Жұмыстың мақсатына сәйкес келесі міндеттерді шешу алға койылды:
- Іле, ... ... ... Түрген, Кіші және Үлкен ... және т.б. өзен ... ... ... ... ... қысқа бақылау қатарын қоса алғанда, барлық
ақпараттарды жинау;
- өзен ағындысына әсер ететін су ... мен ... ... ... ... ... ақпараттарды талдау және
жинау;
- берілген аумақтағы өзен ... ұзақ ... ... ең мол ... ... ... ... жинау
және ең мол ағынды сипаттамаларын бағалау мүмкіндігін талдау;
- ағынды және климат тенденциясын зерттеу;
- ағынды қатарларының ... ... ... ... ... ... ... зерттеу;
- Іле, Шарын, Шелек, Талғар, Түрген, Кіші және ... ... және т.б. ... ең мол ... ... іс-
әрекеттің әсерін сандық тұрғыдан бағалау;
- Іле, ... ... ... ... Кіші және Үлкен Алматы,
Қаскелен және т.б. өзендерінің ең мол ... ... ... ... Оңтүстік – Шығыс Қазақстан аумағы
өзендері, атап ... Іле, ... ... Талғар, Есік, Ұзынқарғалы,
Кіші Алматы, Үлкен Алматы және ... ... ... ... Оңтүстік – Шығыс Қазақстан өзендерінің ең мол
ағындысының статистикалық параметрлері
Зерттеу жұмысының әдістері мен бастапқы деректер: қойылған міндеттерді
шешу үшін кешенді ... ... ... ... ... бастапқы ақпаратты статистикалық өңдеу және талдау әдістері
қолданылады. Жұмыста ... ... ... Қазгидрометтің, әл-
Фараби атындағы ... ... және ... ... және ... ... ... алынды. Есептеу үшін 1932-2010
жылдар аралығындағы деректер пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының теориялық және тәжірибелік ... ... ...... ... ... ... апаттық құбылыстардан
қорғаудың Бас сұлбасын жасақтау, су шаруашылығы имараттарын жобалау ... салу ... ... ... ... ... ... аймақтың су ресурстарын немесе жекелеген су ... ... ... стратегиялық және ағымдағы күнделікті мәселелерді шешу
кезінде пайдаланылуы мүмкін.
Зерттеу жұмысының құрылымы.Ұсынылып отырған жұмыс ... ... және ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, жұмыстың мақсаты мен міндеттері, ғылыми
жаңалығы, зерттеу ... ... және ... ... ... мен бастапқы деректер жөнінде негізгі мәліметтер берілген. Бірінші
тарауда зерттеліп отырған аумақтың физикалық-географиялық сипаттамасы, ... ... ... пен ... ... ... және ... Екінші тарауда ең жоғары ағындының қалыптасу жағдайы ... ... ... ... әсері бағаланған. Негізгі
өзендер алабының гидрологиялық тұрғыдан зерттелгенділігі талданған. Үшінші
тарауда қалыпты ... ... ... ... ... жеткіліксіз
және жеткілікті болған жағдайда ең жоғары ағынды бағаланып, ... ... ... ... ... ... тербелісін
зерттеу үшін тірек бекеттер таңдалынып, ... ... ... ағынды
қатарлары есептік кезеңге келтірілген. Ол үшін кейбір бақылау жүргізілмеген
бос жылдардың ағынды шамалары жұп ... ... ... қалпына
келтірілген. Айырымдық интеграл қисықтары тұрғызылып, жылдық ... ... ... ... ... бойындағы жасырын
периодтылықты айқындалып, ... ... ... ... ... ... ... бағалау үшін 10 жылдықтар, 20 жылдықтар
бойынша жылжымалы ... ... ... ауытқу графиктері
тұрғызылып, талдау ... ... ... ... ... ... ... аудандағы өзен ағындарының қалыптасуына физикалық-
географиялық кешен, сонымен қатар антропогендік факторлар әсер ... ... ... ... ... жер ... ауданның
геологиялық құрылымы, климат, топырақ және өсімдік жамылғылары, өзендердің
су режимі және гидрографиясы жатады. Ағынның ... ... ... ... баға ... ... ескеру керек:
ормандардың азаюы, суармалаудың дамуы, көлік жолдарының төселуі, ... ... ... жаңа құрылыстар, сонымен қатар спортты-туристік
орталықтардың салынуы. Бұлардың барлығы ... ... жер беті ... ... ықпал етеді. Іле Алатауына алғашқы
зерттеулер XIX ... ... ... ... кейінірек оның
геологиясына, жер бедеріне, климатына және топырақ, өсімдік жамылғысына,
гидрографиясына, ... және т.б. ... ... ... жасалған.
Төменде берілген жұмысты толық ашу мақсатында Іле ... үшін ... ... ... ... Жер бедері және геологиялық құрылымы
Таулы аудандарда гидрологиялық элементтердің, негізінен ... ... ... ... ... ... фактор жер бедері
болып табылады.
Іле Алатауы Тянь-Шань тау жүйесінің шеткі солтүстік доғасының бірі
болып табылып, ... ... (430 с.е.) 750 және 780 б.б. ... ... Іле Алатауының барлық жағында жоталар байқалмайды. Шелек
өзенінің орта ... суы оң жақ ... ол ... ... таралған
Даланшық, Сарытау, Төре – Жайлау жоталарына ... ... ары ... ...... тау ... және ... және Сейректас жоталары
болып жалғасады.
Жотаның шекаралары: шығыста Шарын өзені, ... ... ... ... және Чон-кемин өзендері болып табылады. Жотаның солтүстік
бөліктегі аумағы тауалды жазықтығының жолақтарымен ... [13]. ... биік ... ... ... оның ... 4973 ... бұл шың өз алдына
жотаны екі ... - ... және ... ... және ... мұз ... болып табылады, ал шығыстан батысқа қарай ... ... ... ... 250 – 300 км алып ... ал оның ... ... бөлігі 150 км шамасында.
Қарастырылып отырған аудан батысында Ұзынқарғалы өзенінен шығысында
Шелек өзенінің су айрығына дейін ... ... ие және ... ... ... ... мүшеленген.
Бұл ауданда жер бедерінің үш биіктік белдеуі бөлінеді: мұздықты-биік
таулы, орташа таулы және аласа таулы-тауалды, бұлар баяу тауалды ... ал тау алды ... ... екі белдемге бөлінеді:
ысырынды конус белдемі және тауалды жазықтығының аккумлятивті ... ... ... (2800 – 3000 м-ден жоғары). Оның таулы
ауданының ... 40 %-н, ... ... ... ... алып ... ... белдеу жер бедерінің сыртқы көрінісі анағұрлым жоғары
тектоникалық амплитудаға ие, ол ... ... ... ... ... мұз құрсану аймақтарынан құралған.
Мұз құрсану ауданы негізінен 3700-4100 м дейінгі ... ... 3000 м ... төмен, тіпті қалың мұздардың өзі ... ... ... үшін ... ... орта ... 3800 ... изогипс болып табылады.
Іле Алатауының таулы өзендерінің алаптарының мұз құрсануы ... мұз ... ... үлкен аудандары Шелек, Талғар, Есік,
Түрген және Үлкен Алматы ... ... ... ... ... ... ... көрсеткендей климаттың ғаламдық ... мұз ... ... ... ... ... ... санының қысқаруы, олардың ауданының және көлемінің
қысқаруы байқалады. Іле Алатауының мұз құрсануының деградациясы ...... ... ... ... мағлұмат Е.Н. Вилесовтың бағалауы
бойынша Іле Алатауының мұздықтарының орташа ... ... ... жылы бұл ... мұздықтардың орташа ауданы 0,94 км2, 1979 жылы –
0,86 км2, 1990 жылы – 0,62 км2 ... ... ... үшін ... ... бөлігінде және
өзендердің арналарында бос сынықты материалдың көптеп жиналуы тән. Арнаға
дейін жететін сусымалар, сонымен ... ... және ... ... ... ... сел тасқындарының қалыптасуында үлкен рөл
атқарады.
Өзен аңғарлары және ... ... ... ендері 3-5 м құрайтын
арналар арқылы көрініс ... ... ... және ... түзілімді
ірі сынықты материалдармен толтырылған. Жайылма анық байқалмайды.
Орташа таулы белдеу (1400-1500 м-ден 2800-3000 м-ге дейін). Бұл белдеу
үшін 2000 м-ден жоғары жер ... ... ... ... және терең аңғарлардың V – түрлі формасы, 25-300-дан 400-қа дейінгі
тік ... ... тән. ... ... ... ... 500 м-ге ... еніп, ал аңғар ені үлкейеді. Бұл белдеудің жер ... бос ... ... және ... ... көп ... және ... бөлшектерге ие беткейлерде және шатқалдардың түбінде
қарқынды дамуымен сипатталады. Беткейлер ең жоғарғы шыңына дейін ... ... ... ... Бірақ, біраз мөлшерде жалаңаштанған
жерлер кездеседі, бұл: ... ... және ... ... ... ... қалыптасуына еріген қар сулары, нөсер
және грунт сулары әсер ... ... ... ... ... ... анағұрлым аз, тілімдену 600-800 м (42,5 %) алып ... ... ... ... ... ... тілімденген [15].
Өзендердің жайылмасы 200-300 м, анық ... ... ... ... ... тұрғандай көрінеді.
Аласа таулы – тау алды белдеу (800-900 м-ден 1400-1500 м-ге дейін).
Бұл белдеуге жота ... ... ... ... ... ... Өзен аңғарларының тереңдігі 300-400 м-ге жетеді және оның ... бар. 1000 ... ... ... беткейлердің құламалығы 20-дан
300-қа дейін. Кейбір аудандардың ... ... 2-100 ... ... ... жер ... ... біршама амплитудасымен, бірақ біршама
горизантальді тілімденуімен ерекшеленеді. Ең ... ... ... м) 5,8 % ... ... біртіндеп Іле ойпаңына ауысатын, ... тау ... ... Бұл ... ... ... бөлігінде Іле өзенінің
аңғары және ... су ... ... тұрғыда бұл тауалды жазығы екі аймаққа бөлінеді:
ысырынды конус аймағы және ... ... ... Ысырынды конустары
1000 м-ден 800 м-ге дейінгі ... ... ... ылдилығының
орташа мәні шамамен 30, ал ені 10-12 км жетеді.
Аккумулятивті жазық ысырынды ... ... ... ... ... ... биік емес ... және терең емес жыра сайлардан тұрады.
Аласа таулы- тау алды белдеуде ылдилықтың төмендеуі, жер бедерінің
вертикальді ... ... ... ... ... ... мұздықты-биік таулы және орташа таулы белдеуге
қарағанда көп қатыспайды. Сонымен қатар, ысырынды конус ... ... ... ... фильтрациялық қабілеттіне және
олардың қалыңдығына байланысты арналық ағыстың жоғалуы орын алады.
Іле Алатауының таулы өзендері алаптарының геологиялық құрылымы ... су ... ... әсер ... ... ... зерттеуге көптеген жұмыстар арналған.
Солардың ішінде Н.Г.Кассин, Д.Н. Казанли, Г.Ц. Медоев, Н.Н. ... ... ... анағұрлым белгілі.
Геологиялық-тектоникалық тұрғыдан Іле Алатауы Солтүстік Тянь-Шаньдық
беттік жүйеге жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... жүрген. Іле Алатауы аумағының геологиялық құрылымы алуан түрлі,
бұл жерде әр түрлі жастағы ... ... осы ... ... және
генезистегі жыныстар таралған.
Таулы бөлікте полеозойлық кристалды магмалардан түзілген жыныстар
таралған. Негізінен бұл ... ... ... граниттер,
сиениттер, гранитоидтар, аляскидтар және т.б. құралған Олар жотаның осьтік
аймағында ... ... және ... ... ... 70 %-н ... Тауалды және тау етегіндегі жазықтар кайназойлық жыныстардан
құралған.
Жотаның ... ... ... ... ысырынды конустары 40 м-
ден Шелек өзені аңғарында және Ұзын ағаш ... ... 70 м ... ... ... ... ... жағдайларын Н.Г. Кассин
(1930 ж.), В.Ф. ... Ө.М. ... және ... ... ... Топырақ және өсімдік жамылғысы
Топырақ-өсімдік жамылғысы су сапасының және ағындының қалыптасуының
негізгі факторы болып ... Оның ... ... ... ... ... ... әсер етеді, өйткені топырақ
құрамында ... ... ... су эрозиясы өнімдерімен бірге ... ... және адам ... кері әсер етуі ... ... ... жер бедерінің вертикальды
белдемділігі, ... ... ... топырақ құраушы жыныстардың
құрамы мен қасиеті, антропогендік әсерлері және т.б. ескеріледі. ... ... ... ... ... бөлігінде, оның солтүстік
беткей шектерінде айқын ... Бұл ... ... ... қарай
кезекпен келесі вертикальды ландшафты белдеулер бөлінеді.
Гляциалды-нивалды белдеу (3400 ... ... Бұл ... ... тек ... ... ғана кездеседі, және тасты болып келеді,
сондай-ақ аз ... ... ... ... ... ... ... де үлкен рөл атқарады.
Альпілік белдеу (3400-3300 м-ден 3100-3000 м-ге дейін). Таулы-шалғынды
альпілік ... ... аз 20 – 50 см ... Олар солтүстік,
солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс экспозициядағы ... алып ... ... ... жер ... ... кеңінен таралған –
карлар, цирктар, трогты аңғарлар. Топырақ ... ... ... бар.
Бұл белдеудің өсімдік жамылғысы кобрезиевтік альпілік шалғынмен және
басқаларымен ... ... ... ... ... м-ге ... Субальпілік
белдеуге өтерде жартастар мен сусымалардың алып жатқан аудандары қысқарады.
Солтүстік экспозиция беткейлерінде таулы-шалғынды ... ... осы ... гумусты горизонттардың қалыңдығы 50-70
см аралығында. Оңтүстік беткейлерде – альпілік және ... ... және ... таулық – шалғыннан айырмашылығы бар, таулы-далалық топырақтар
таралған.
Өсімдік ... ... ... ... ... өсімдіктер,
субальпілік шалғындар, манжетка, герань, көгалдар және т.б. таралған.
1.3 ... ... ... әр ... ... ... ... гидрологтар, географтар, топырақтанушылар және т.б.
Бұл аудан климатына ... ... ... ... ... ... тән. Іле ... аумағы үшін жылы, ал төмен
таулы және тау алды жазықты аймақ үшін ... жаз, ... ... және ... ... ауысып туруы тән, ауа температурасының ... және ... ... ... ... ... ... және атмосфераның
мөлдірлілігінің және тауға жоғарылаған сайын күн сәулесінің радиациялығы
осы аумақ климатына тән.
Іле Алатауы ... ... ... ол ... және ... полюстік және арктикалық ауа массаларының
кеулеуіне ұшырайды. Сонымен ... ... ... ... тұруы, кейін
тропикалық, ең соңғы кезекте арктикалық ауаның қайталануы орын алады. Қысқы
мерзімде бұл жерде ашық ауа ... және ... ... ... ... антициклоны тұрады. Көктемгі айларда Атлантика, Жерорта теңіздік,
Қара теңіз аудандарынан дымқыл ауа ... ... ... ... ... ... Жота аумағына күзде және қыста ауа
температурасын ... ... ... ... ... ... таулы аудандарында жалпы циркуляциялық үрдістерден,
таулық – аңғарларда болатын желдермен, максималдық ... ... ... ... ... ... ... Ауа температурасы
Іле Алатауының ауа температурасының өзгерісінің негізгі заңдылығы
жергілікті биіктіктерге ... ... ... ... ... қысқы
уақытта 1400-1700 м-ге дейінгі биіктіктерге температуралық инверсияның орын
алуы болып табылады. Бұдан ... ауа ... әр ... ... бар: оңтүстік беткей экспозицияларына температураның
жоғарғы мәні тән, батыс беткейдің экспозицияларына ... ... тән, және ... ... ... да төмен
температура тән.
Іле Алатауындағы ауаның орташа жылдық температурасы ... және ... – тау алды ... 7-9,3 0C ... ... 3017 м (Мыңжылқы
метеостанциясы) биіктікте, биік таулы аймақтарда «минус» 20 С-ге дейін.
Іле Алатауындағы ... ... ... 43 0C ... ... 0С-ге ... ... өзгереді, ал температураның абсолютті минимумы
барлық биіктіктерде ... 300 ... 40 0С-қа ... ... Жел режимі
Қарастырылып отырған аумақ үстінен оңтүстік румб желдері тұрады,
бұлардың қайталануы 55-60%-ды ... ... ... ... ... ... және жел жылдамдығының ... ... ... ... ... жатады. 3000 м биіктікке дейін желдің орта
жылдық және орта айлық жылдамдығы негізінен 1-2 м/с ... 3000 ... ... ... жылдамдығы, әсіресе қыста 3 м/с және одан да
жоғары. Бұл батыстан келетін ауа ... ... кең ... ... ... және батыс бөліктерінде, жел жылдамдығы орталыққа
қарағанда жоғары (кесте - 1).
Кесте 1 – ... ... және ... жел жылдамдығы, (м/с)
|М/станциялар |I |
| ... ... ... |
| | | ... |
| ... ... |Барлығы |Барлығы | |
| ... ... | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |7 |4 |11 |2 |13 ... - 50 |5 |12 |17 |39 |56 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... - 20 |- |7 |7 |70 |77 |
|6 - 10 |- |8 |8 |30 |38 |
|5 ... |- |7 |7 |70 |77 ... |12 |38 |50 |211 |261 ... Алматы өзені алабында ағынды анағұрлым жақсы зерттелген. ... Кіші ... ... ... ... 118 км2 су ... алабы
ауданына 5 істеп тұрған, және 16 жабық бекеттен келеді. Ал солтүстікте 800
м абс. изогипстен шектелетін ауданға 5 ... ... және 53 ... ... ... зерттелу дәрежесі бойынша келесі алаптар мынадай ... ... ... (39 ... ... (37 бекет), Үлкен Алматы және
Есік (22 бекет). Қалған өзендердің алаптары көп зерттелмеген. Таулы ... ... ... ... бар. ... ... ... негізінен бұрынғы КазССР-дің Мелиорация және су шаруашылығы
министрлігінің гидрометриялық бекеттері ... 3 – Іле ... ... өзен ... ... ... ... |Бекеттер саны |
| ... ... ... |
| | | ... |
| ... ... ... |барлығы | |
| ... ... | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |1 |4 |5 |32 |37 ... |1 |1 |2 |12 |14 ... |- |1 |1 |21 |22 ... |- |2 |2 |37 |39 ... |1 |2 |3 |11 |14 ... |- |- |- |4 |4 ... |- |- |- |10 |10 ... |- |- |- |1 |1 ... ... |5 |5 |10 |12 |22 ... ... |4 |21 |25 |33 |58 ... ... ... Ең ... рет Іле ... ... 1859 жылы ... бекінісі (Алматы қаласындағы)
метеостанциясында жүргізілген. Жүйенің анағұрлым өсуі өткен жүз ... ... ... Әр ... ... Іле Алатауының таулы-тау алды
аумағында 20 метеорологиялық бақылау бекеті жұмыс істеді.
Қазіргі ... (2004 ... ... мәліметтері бойынша) Іле
Алатауының таулы-тауалды аумағында 11 метеорологиялық станция істеуде. Олар
м/ст. Қапшағай 495 м абс ... м/ст ... 3017 м абс ... орналасқан.
Алматыдағы метеорологиялық станцияның бақылау кезеңі ең ұзақ болып
табылады, ОГМС (1859-1884 жылдар аралығы метеорологиялық бекет, ... ... ... ... ... ... ... метеобекеті, 1921-
1932 жылдары Алма-Ата тіректі метеорологиялық бекет, 1933-1955 жылдары Алма-
Ата, Обсерватория, 1956 жылдан бастап Алматы қаласы, ГМО, ал ... ... ... бойынша бақылау кезеңі 11-ден (Алма-Ата сел ағындық
бекет) 79 жылға (Үлкен Алматы көлі) дейінгі аралықты қамтыған.
Жауын-шашынды ... ... О-1 ... ... ... бекеттерде жауын-шашын мөлшерін бақылау жұмыстары жүргізіледі. Әр
түрлі мезгілде ауданда 33 ... ... ... жұмыс істеді
(метеобекеттерді қоспағанда). Третьяков жауын өлшеуіші (метеобекеттерді
қосқанда) 495 м - ден ... м/ст) 3017 м ... м/мс) ... ... ... аяғы» жете бермейтін халық аз қоныстанған
жерлердегі жауын-шашын мөлшерін зерттеу үшін, ... ... ... ... ... ... ауданда жалпы саны 25-ке жететін
суммарлық жауын өлшеуіштер орнатылған. Олардың орналасу биіктігі 1300-4190
м аралықтарын қамтиды.
Қар ... ... ... ... гидрометеорологиялық
бекеттерінде қар өлшеуіш құралдар көмегімен (үшбұрыштар), сонымен қатар қар
өлшеуіш орындарында жүргізіледі.
2.2 Зерттеу аймағының ... ... ... тарауда атап көрсетілгендей ағынды қалыптасуының негізгі
факторларына жер ... ... ... ... ... басқа да өзендік алаптардың ерекшеліктері жатады. Жергілікті жердің
абсолютті биіктігінің өзгеруіне байланысты оның ... ... жер ... ... да ... ... ... өзендердің
қоректену көздері де өзгереді. Егер биік ... ... ... мұзбасу әсер етсе, орташа таулы және ... ... ... қар ... жауын-шашынмен және грунт (жер асты) суларымен
қоректенеді.
Іле Алатауының барлық басты өзендері таудан ... ... ... қалыптасу аймағында әртүрлі қорек көздеріне ие, себебі олар өз
бастауларын биік таулы гляциологиялық аймақтан алады және ... ... ... барлық жоғарғы геоморфологиялық және ландшафтық
белдемдерді кесіп өтеді.
Қарастырылып отырған ... ... су ... ... ... ... ... [7]:
1) жылдың жылы мезгіліндегі көктемдік су тасу тән тасқынды өзендер;
2) жылдың жылы ... ... су тасу тән ... ... жылы мезгіліндегі жаздық су тасу тән тасқынды өзендер;
4) жоғарғы грунттық қоректену әсерінен ағын бірқалыпты ... ... ... ... таулы және тау алды ... ... ... ... ... белдемді кесіп өтетін және су
жинау алабының орташа ... 2400 ... кем емес ... жатады. Бұл
топтағы өзендерде су тасу ... аяғы – ... ... ал ... ... аяғы – ... ... басталып, әдетте маусым-шілде
айларында бітеді. Ең жоғары жылдық ... ... ... ... ... ... ... Бұл топқа: Белшабдар, Қаратұрық,
Бесағаш, Терісбұтақ, Ремизовка және т.б. ... ... ... ... таулы белдемдегі өзендер, сонымен қатар бірнеше
биік белдемді кесіп өтетін және су жинау ... ... ... ... ... болатын өзендер жатады. Бұл топтағы өзендер үшін ұзақ ... ... тән ... ... ... типі орын алмаған бұл
топтың негізгі өзендерінде, су тасу шілде-тамыз айларында ... Су ... ... ... ... 80%-ы келеді. Ең жоғары айлық ағынды шілде
айында, ал кей кездері маусым немесе тамыз айларында байқалады. ... ... ... ... ... ... ... топқа ағынды биік таулы белдемде қалыптасатын, сонымен қатар
шамалы мұздық қоректенуі бар және әр ... биік ... ағып ... ... Су жинау алабының орташа өлшенген биіктігі 3000 м ... да ... Су тасу ... мен ... айында жалғасады. Ең ... ... ... ... ... ал ең төменгі ағынды наурыз-сәуір
айларында байқалады. Бұл топтың ... ... ... түсу ... құрғап
қалады. Су тасу кезеңінде бұл топтың өзендерінде жылдық ағындының 99% ... ... ... ... қалыптасу шекарасында, Шелек, ... ... ... сияқты үшінші топқа жататын өзендерге жаздық су тасу
тән, ал Іле ... ... ... ... ... топқа жатады.
Бұлар: Түрген, Кіші Алматы, Ақсай, ... ... ... және
т.б. өзендер.
Зерттеліп отырған аудандағы тауалды жазықты аймағы (биіктігі 1000 ... ... ... ... ... ... әлдеқайда басқаша.
Атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің азаюы, ... ... ... ... ... жер беті ... ... әсерін тигізеді. Бұл аймақта 4 топтың да өзендері таралған, ... ... ... «Қарасу» сияқты өзендерде ағын біртекті. Олар
700-800 м биіктіктерде тау алды ... ... ... ... әсерінен пайда болады. Олардың су жинау алабыны
кішкентай болғандықтан, атмосфералық жауын-шашынмен қоректену мөлшері ... Бұл ... ... Қарасу, Тереңқара, Ащыбұлақ, Мойка және т.б.
жатады. Ағындының реттелген жүрісі (жылдық ... 70-80% -ң жер ... ... қоса алғанда) таулы аудандарда әр түрлі биіктік
белдемдерде әртүрлі қоректену көздеріне ие. ... Кіші ... ... Шыбынсай өзені, Түрген өзені алабындағы Тасты кілт және ... ... ... ... ең ... су ... ... суларының, мұздықтардың, сонымен қатар нөсерлі ағындардың ... ... ... ... ... ... басты гидрологиялық сипаттамалардың бірі. Жылдық ағынды
өзен ағындысының интегралды сипаттамасы болып табылады және тек ... мен ... ... су ... ... ... ... қоймайды, сондай-ақ олардың ылғалдылығының дәрежесі, түрлі аймақтардың
су теңдестігі жөнінде де түсінік ... ... ... ... ... бойынша өзгерісін зерттеу, беткі суларды халық шаруашылығында
пайдалану: су электр ... үшін ... ... ... ... ... аймақ ішінде қайта үлестіру мүмкіндігін және орындылығын
бағалауға мүмкіндік береді. Жылдық ағынды ... ... ... теориясы, жүйелік талдау және басқа да математикалық ... ... ... ... жаңа ... ... ... алынатын негізгі сипаттама. Ағындының басқа сипаттамалары,
мысалы қамтамасыздығы әртүрлі ... ... ... маусымдық және
айлық шамалары жылдық ағындының негізінде анықталады. Өзен ағындысының
климаттық факторлармен байланысын зерттеу ... де ... ... басты
сипаттама ретінде қарастырылады [21].
Қолда өзен ағындысының режимі жөнінде ақпараттың бар-жоқтығына және
көлеміне қарай қалыпты ... ... ... үш ... ... ... жылдық ағындыны есептеу талаптарын қанағаттандыратындай
бақылау кезеңі ұзақ ... ... ... ... бақылау деректері
бойынша жүргізіледі, оның үстіне қолдағы гидрологиялық қатардың ұзақтығы ... жыл ... одан да ... ... онда осы қатар толығымен немесе осы
қатардың ішіне кіретін ререзентативті кезең пайдаланылады;
б) егер ... ... ... және ... емес болса, онда
гидрологиялық ұқсастық әдісін пайлалану арқылы осы ... ұзақ ... ... ... егер қатар тым қысқа болып, гидрологиялық ұқсастық әдісін қодануға
болмайтын болса (ұқсас өзендер жоқ) немесе гидрологиялық ... ... жоқ ... онда ... ... ... зерттелген өзендердің
негізінде жасалған жинақтап қорытулар бойынша жасалады немесе су теңдестік
теңдеуі ... ... ... ... ... ... ... арнасында
жүргізілген шаруашылық іс-әрекеттің ықпалында болса, онда осы өзеннің
табиғи режиміне ... ... ... ... келтірілүі қажет. Егер табиғи
күйдегі өзенді шаруашылық ... ... ... ... ... есептелген мәндеріне тиісті түзетулер енгізіледі.
Есептік гидрологиялық сипаттамаларды анықтау бойынша нұсқауларға
сәйкес қалыпты жылдық ағындының және ... ... ... ... ... ... ... қажет бақылау кезеңінің ұзақтығы
қарастырылып отырған ... ... және ... ... орташа квадраттық қателігінің шамасы σ 5-10 %, ... ... ... ... ... σC- 10-
15 % аспайтын болса, жеткілікті болып табылады.
Егер σ және σC ... ... ... және ... емес ... онда көпжылдық орташа ағынды мен ... ... ұзақ ... келтіріледі. Келтіру мүмкін болмаған
жағдайда (мысалы, тірек ұқсас-тұстамалар жоқ ... ... ... ... және ... коэффициентінің орнына, олардың қолда бар
кезең деректері бойынша ... ... ... және ... ... ... ... қателіктері көрсетіледі.
Көпжылдық орташа ағындыны есептеуге арналған n жыл бақылау кезеңінің
репрезентативтілігін бағалау ... N>n және N>50 жыл ... ... ... ағындының интегралдық айырым қисығын тұрғызып талдау арқылы жүзеге
асырылады. Қысқа n жылдан ... ... ... есептелген статистикалық
параметрлердің (, Сv және Cs) репрезентативтілігі ұқсас-тұстаманың
деректері бойынша n және N ... үшін ... ... ... ... ... ... анықталады [22].
3.1 Қалыпты жылдық ағындыны гидрологиялық бақылау қатары жеткіліксіз
болған жағдайда ... ... ... ... ... қолда бар деректер үнемі
жеткілікті бола бермеді. Көбінесе қысқа қатармен жұмыс істеуге тура ... ... ... ... қатары толық айналымдарды
қамтымайтын болса және қолдағы қатардың орташа ... ... ... 5-10 % ... ... ... репрезентативті емес болып саналады. Бұл
жағдайда ... ... ... ... ... ... ... жылдық ағындының
тербелісі есептік тұстамаға сәйкес келетін, қажетті дәлдікті қамтамасыз
ететін бақылау қатары ... ... ... ... өзен ... ... көпжылдық кезеңге келтіріледі. Егер ұқсас-
өзеннің бақылау қатарының ұзақтығы ... ... ... ... дәлдігін қамтамасыз ететін болса, онда есептік қалыпты ... ... ... ... ағындысы бойынша ... ... ... өзен үшін ... ... тұрғызылып, сол қисық бойынша
есептік кезең ... Бұл ... ... қалыпты ағындысын
анықтаудың қателігін барынша төмендетуге мүмкіндік береді.
Зерттелетін өзен немесе есептік ... үшін ... ... мыналар есепке алынады: есептік өзен мен ... су ... ... таяу ... ... ағынды қалыптастырушы климаттық
жағдайлары сәйкес, географиялық және биіктік орындары бойынша ... ... ... ... ормандылығы, батпақтылығы, рельефі,
топырақ-грунтының сипаты бойынша ... өте аз ... ... ... өзен ... ... ағындыға тигізетін әсерлерінің
айырмашылығы жоқ болуы керек. Жазықтық өзендер үшін су ... ... 10 ... ... ... тиіс, ал таулы аудандарда су жинау
алабтарының орташа ... ... 300 м ... керек.
Өзендердің табиғи ағындысын бұзатын факторлар (бөгендер, су алу, су ... тағы ... ... ... ... өзендердің жылдық
ағындыларының тербелісі синхронды болуы керек. Ағынды ... ... ... ... ... ... тексеріледі.
Есептік өзенде және ұқсас ... ... ... ... ... ... ... 10 жылдан кем болмауы керек, өйткені, ... ... ... ... ... ... ағынды қалыптастырушы
сипаттары білініп үлгереді.
Ұқсас өзеннің дұрыс таңдалғандылығы бірмезгілде қатар жүргізілген
байқаулардың ... ... ... ... шамаларының арасында тығыз
коррелятивтік байланыстың бар болуымен анықталады. Байланыстың тығыздығы
корреляция коэффициентімен және ... ... оның ... ... қатынасымен тексеріледі. Екі қатардың өзара байланыс
тығыздығы r ≥ 0,7 сипатталса және k/σR ≥2 ... ... ... ... ... ... ретінде жоғарыда аталған талаптарды қанағаттандыратын ... ... ... ... ... алынуы мүмкін. Табиғи объектілермен
жұмыс істейтін болғандықтан ұқсас алаптарға қойылатын ... ... ... ... алапты табу қиынға соғады. Ал бірнеше алап табу одан ... ... ... ... ... ... ... келтіру үшін бір
немесе үш-төрт ұқсас-бекет пайдаланылуы мүмкін. Ұқсас ... көп ... ... ... ... артуына әкеле бермейді, ал
орындалатын ... ... ... ... сол ... ... ... алапты таңдау кезінде өзендердің жылдық ағындысы
корреляция коэффициенттерінің су ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктік корреляциялық
функцияны пайдаланған орынды. Ауырлық ... ... ... жұп ... ... мәні ... ... кеңістіктік
корреляция функциясының көмегімен әлеуетті ұқсас-өзендер ауданын ... ... ... ... ... ұзын және ... ... ағынды
қатарларының айқындалған графиктік немесе ... ... ... ... Графиктік тәсіл бір ұқсас-өзен болғанда
пайдаланылады. Есептік тұстама мен ... ... ... ... графигін тұрғызу кезінде бірмезгілде қатар
жүргізілген бақылау деректері қолданылады. ... ... ... ... болады және координаттар басынан өтеді. Бұл графиктер байланыстың
тығыздығын және ұқсас-өзеннің дұрыс таңдалғандығы жөнінде түсінік береді.
Байланыс ... ... ... жағдайда есептік тұстаманың
қалыпты жылдық ағындысы тікелей график бойынша немесе байланыс сызығының
теңдеуі ... = k ... Бұл ... ... ... жағдайда
қалыпты ағындының орнына нақты жылдың ағындысын қою ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Қысқа бақылау қатары бойынша есептелген орташа жылдық ағындыны есептік
көпжылдық қалыпты шамаға келтіру үшін пайдаланылатын ... ... ... ... кездесуі мүмкін:
1. Байланыс түзу сызықты, координаттар басынан өтеді және ... ... ... ... және – ... ... және ... ... жылдық
ағындысының көпжылдық қалыпты шамасы; а – ұқсас өзен өсіне қатысты түзудің
еңістігі бұрышының ... ... екі ... де ... ... ... жуықтап
бірдей және олардың Cv вариация коэффициенттері бірдей болған ... ... ... қатары қысқа өзеннің қалыпты жылдық ағындысы ... ... ... ... көпжылдық кезеңі немесе белгіленген
есептік кезең үшін алынған ұқсас өзеннің ... ... ... ... ... ... барлық жылдық мәндерді қалпына келтіріп
есептеудің қажеті жоқ, өйткені бұл қателіктің ұлғаюына әкеліп соқтырады.
Бұл жағдайда алға ... ... ... ... ... пайдаланып аналитикалық түрде де шешуге болады,
, ...... өзен ... ... ... бақылау қатары
бойынша орташаланған орташа жылдық ағынды; – ... ... ... ... кезеңі бойынша орташаланған орташа жылдық ағынды.
Соңғы формуланы төмендегідей өрнектеуге болады:
, ...... ... ... немесе тең, ұқсас-
өзеннің көпжылдық қалыпты ағындысына қатысты қысқа бақылау ... ... ... ... түзу сызықты, бірақ байланыс сызығы координаттар
басынан өтпейді, координаттар өстерінің бірі ... бір b ... ... Мұндай байланыс келесі теңдеу бойынша өрнектеледі:
, ... (4) ... ... ... ... бірінің жылдық
ағындысы ең аз мәнге ие болғанда, басқа өзенде осы жыл ... ... ... ... ... Қазақстанның, Еділ бойының
құғақ аудандарында кездеседі. Олар су өте аз жылдары жекелеген өзендердің
ағындысы аралы ... ... ... ... ... ... және
өзен жүйесінде жасалған көптеген тоғандар мен ... ... ... ... ... ағындының мүлде болмауымен түсіндіріледі. Мұндай
байланыс бекеттердегі жылдық ағынды ... ... ... ... ... ... ... екендігін көрсетеді. Бұл жағдайда
да бақылау ... ... ... ... ... ... есептік шамасы
тікелей ұқсас-өзеннің жылдық ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып анықталады.
Байланыс сызығы координаттар басына ... ... ... ... ... ±b ... ... алынбайтындықтан есептік
қалыпты шаманы есептеу кезінде қателікке ұрындыруы мүмкін. Бұл ... мен ... ... бақылау кезеңінің сулылығына және ... ... ... ... ... ... ... өзен мен ұқсас-өзеннің жылдық ағындарының ... ... ... ... ... ... орташа ағындысымен
көпжылдық қалыпты ағындының арасында ... ... ... ... ... ... ... қалыпты шамаға келтіру кезінде
жіберілетін үлкен қателіктердің себебі ретінде қызмет жасауы мүмкін.
Қарастырылып отырған тұстамалаларда ... ... ... ... болған, бірақ қысқа кезеңнің сулылығы көпжылдық
кезең сулылығына жуық болған ... ... ... әдісі бойынша
көпжылдық кезеңге келтіру нәтижелері ... ... ие ... ... ... ... көрнекті және
салыстырмалы түрде жылдам әдісі екендігіне қарамастан, қолдану ... ... ғана ... пайдаланумен шектеледі және корреляция коэффициентін
және пайдаланылатын сипаттамалардың қателіктерін нақты ... ... ... ... ... аналитикалық тәсілін ЭВМ-ды пайдалана отырып
қолдану аталған кемшіліктерді болдырмауға мүмкіндік береді. Есептеу ... ... ... ... ... ... ... деректер арқылы анықтауға болады.
Аналитикалық тәсілде корреляция коэффициенті және сәйкес регрессия
теңдеулері есептелінеді. Есептік байланыс ... болу ... |τ | > ... ... қатарлар арасындағы байланыс тығыздығы (сапасы)
өлшемі корреляция коэффициенті болып табылады; және мынаған тең:
, ... және - ... ... ... және ... ... бақылау кезеңіндегі ағындының орташа мәндері; және
- қатарлардың сәйкес ... ... ... ... = ±0.674 ... n - байланыста қолданылған жылдар саны.
Екі айнымалының корреляциялық тәуелділігі ... ... = r (x- ... – x0 = r (y- ... x және y – x ... y-ке мән беру ... табылатын мән.
Бақылау деректері жеткіліксіз жылдардағы ... ... ... ... келтіріледі:
Qi' = ,
(8)
Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аймағы өзендері бойынша негізгі гидрологиялық
бекеттерінің ағынды қатарларын қалпына келтіру төмендегі кестеде ...... 4 – ... ... ... ағынды қатарларын қалпына
келтіру
| |Өзен - бекет ... ... ... ... ... ... ... |
|№ | ... ... ... ... ... | ... | ... |немесе ... | | | |
| | | ... | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |
|1 |Іле - ... |79 |2008, 2009 |76 |R² = 0,71 |y = 4,98x + ... ... - |
| | | | | | | ... ауылы |
|2 |Талгар - Талгар |79 |1932, ... |64 |R² = 0,88 |y = 1,85x + ... ... -|
| | | | | | |0,37 ... бекеті |
|3 |Қаскелен - Қаскелен |79 |1999 |78 |R² = 0,70 |y = 1,32x + ... - ... | | | | | |9,65 | |
|4 ... - Есік |79 |1963, 1977, ... |55 |R² = 0,73 |y = 0,97x - ... өзені - |
| | | | | | |17,4 ... ... |
|5 ... - Сарытоғай |79 |1999 |78 |R² = 0,70 |y = 10,4x + ... - ... | | | | | |55,3 | |
|6 ... - ... |79 |1999, 1998, 2001, 2004 |75 |R² = 0,71 |y = 12,3x + ... - ... | | | | | |53,6 | |
|7 ... Алматы - Алматы |79 |1999, 2002-2003, 2005 |75 |R² = 0,76 |y = 0,72x - ... ... -|
| | | | | | |3,83 ... ... |
|8 ... Алматы - 1,1 км |79 ... 1994, 1996, |55 |R² = 0,63 |y = 0,36x + ... ... -|
| |жоғары Үлкен Алматы | ... | | |1,59 ... ... |
| |көлінен | | | | | | |
|9 ... - ... |79 ... ... |41 |R² = 0,71 |y = 1,84x + ... ... -|
| | | |1950, 1953, 1956, 1964, | | |4,26 ... ... |
| | | ... | | | | ... ... ... отырған өзен мен ұқсас-өзеннің орташа
жылдық су өтімдерінің арасындағы ... ... ... Егер ... ... онда ... өзеннің нормасы бойынша бақылау қатары аз
(жеткіліксіз) өзен үшін қалыпты ағынды алынады. Бұл ... ... ... ... байланыс болуы керек және мәні 0,70-тен артық болуы тиіс. Егер
байланыс қисық сызықты болса, онда ... әр жыл үшін су ... ... ... да ... ... ... ,
(9)
мұндағы: n - ұқсас ... ... ... ... үшін қабылдаған
репрезентативті кезеңнің жылдар саны.
Зерттеліп отырған алап үшін ең ... ... ... ... аңықталады.
δ % = 100 , ...... өзен ... , n – жыл ... = ... 2- ... кезең бақылауындағы (n2) ағынды байласының қателігі:
δ2 = , ... ... ... ... ... ағынды мәніне аналитикалық
тәсілімен салыстыруға болады.
Ұқсас-өзендер арқылы қалпына келтірілген ұзын ... ... ... ... үшін ... репрезентативтілік кезеңді анықтау керек.
3.2 Есептік кезеңді таңдау
Бақылау қатарындағы жылдар саны 50-60 жылдан аспайтын ... ... ... белгіленеді. Ол суы мол және суы аз жылдар ... ... ... ең көп ... ... Тек ... аймаққа
таралатын және осы ауданның барлық өзендерін қамтитын негізгі ... ғана ... ... ... айналымдарға қабаттасқан ұзақтығы
кішкентай айналымдар (2-4 жыл) есепке алынбайды. Тек қана суы аз және ... ... ... ... емес ... ... тасталынады.
Біріккен хронологиялық графиктерді тұрғызу ағынды тербелісінің
айналымын зерттеудің ең қарапайым тәсілі. ... ... ... ... бұл күнтізбелік графиктері өзендер ... ... ... кіші ... бар ... ... ... тербелістері жөнінде толық түсінік бере ... ... ... үшін қандай да бір уақыт кезеңі үшін жылдық
ағындының жылжымалы ... ... ... (жылжымалы n-жыл графиктері)
пайдаланылады. Мұндай графиктер ... ... ... ... ... кездейсоқтығынан туындайтын күрт тербелістерінің,
яғни “шудың” қабаттасу ықпалын (гелиофизикалық процестермен айқындалмайтын
тербеліс) ... Бұл үшін ... ... ... ... яғни ... ... топтар бойынша орташаланған деректермен
(жылжымалы арифметикалық орташа) алмастырылады. ... ... тақ ... ... 3-5 ... түрлі сулылық тербелістері айналымдарының шекараларының
айқындылығын бәсеңдетеді. Оның үстіне ағындының уақыт бойынша ... ... ... аз болса, соғұрлым айналымдардың ауқымы аз
болады және оларды бөлуге ... ... ... ... немесе барлық бақылау кезеңіндегі
ағындының жылдық ... ... ... ... ауытқуының жиынтық
қисығы айналымдарды барынша сенімді айқындауға мүмкіндік береді.
Айырымдық ... ... ... ... қысқа уақыт
кезеңдері ағындысының тербелісін еске ... Ол ... ... ... ... қосу ... ... яғни оның ординатасы
ретінде тұрызылады. Мұндағы ... ... ... қисықтың
әрбір ординатасы i-жылдың соңында К модульдік коэффициенттерінің қалыпты
шамадан немесе көпжылдық орташа мәннен () ... ... ... ... ... ... ... көпжылдық тербелісін
салыстыру үшін ... ... ... ... ... ықпалын жойып жіберу іске асырылады, ал қисық ... ... ... ... ... интеграл қисықтары жекелеген кезеңдердің (орташаға қатысты)
сулылығын айқындауға мүмкіндік береді, сондықтан ұқсас-өзендерді таңдау
кезінде ... ... ... ... өзендерге қатысты
ағынды тербелістері синхронды немесе ... ... ғана ... ... бір масштабта тұрғызылады. Қатарларды ұзарту кезінде
толық айналымды қамтуға ұмтылу қажет, өйткені жекелеген суы мол ... ... ... ... қосу қалыпты шаманың немесе ... ... ... ... алып келуі мүмкін.
Айырымдық интеграл қисығы келесі қасиеттерге ие. Кез келген m уақыт
аралығы үшін шаманың ... ... ... ... ... ... мәнінен бірге тең ауытқуы аралықтың бастапқы және соңғы ... ... ... ... ... ... ... және келесі формула бойынша анықталады:
,
(14)
мұндағы: және қарастырылып отырған үақыт бөлігі үшін интеграл
қисығының бастапқы және соңғы ...... ... ... ... ... жоғары бағытталған Кор-1 шамасы теріс мәнге
ие болатын уақыт кезеңі сулылығы аз фазаға жатады. Қалыпты жылдық ағындыны
есептеу ... ... 2 ... ... 4 айналымнан тұратын қатар
репрезентативті болып есептелінеді, ал осы қатардағы ... ... ... ... ... айырмашылығы 3-5 % аспауы тиіс [22].
Есептік репрезентативтік кезең ... ... ... ... ... ... сулылықтың суы аз және суы мол ... жұп ... ... ... ... мүмкіндігінше бақыланған соңғы
жылдарды қосу керек, себебі бұл жылдар ағындылары сапалы ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның аймағының негізгі ... ... ... ... үшін ... ... ... басты
өзендерінің деректері бойынша айырымдық ... ... ... ... үшін ... көмекші кестелер төменде берілген (кесте
5-7). Ал айырымдық интеграл қисықтары ... ... ... ... 5 – ... Шелек, Қаскелен алабы өзендерінің айырымдық интеграл
қисығының ординатасын есептеу
|№ ... ... ... ... өзені - ... ... - |
| | ... ... ... бекеті |Қаскелен бекеті |
| | |∑(ki -1)/Cv |∑(ki -1)/Cv |∑(ki -1)/Cv |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|1 |1932 |-0,29 |-0,50 |-0,16 |
|2 |1933 |-0,45 |-0,08 |-0,58 |
|3 |1934 |-0,70 |-0,05 |0,62 |
|4 |1935 |-0,61 |0,27 |0,16 ... 5 ... |2 |3 |4 |5 |
|5 |1936 |-1,03 |4,40 |1,29 |
|6 |1937 |-1,87 |3,72 |1,39 |
|7 |1938 |-1,67 |3,36 |0,64 |
|8 |1939 |-2,31 |3,89 |0,31 |
|9 |1940 |-3,06 |5,37 |0,97 ... |1941 |-3,02 |5,09 |1,64 ... |1942 |-2,41 |5,15 |6,29 ... |1943 |-2,20 |4,75 |5,57 ... |1944 |-1,38 |4,81 |5,51 ... |1945 |-1,75 |4,77 |4,85 ... |1946 |-0,81 |4,55 |6,06 ... |1947 |4,41 |3,76 |5,59 ... |1948 |4,91 |4,31 |4,77 ... |1949 |4,59 |4,06 |3,68 ... |1950 |4,30 |4,61 |4,52 ... |1951 |3,27 |4,65 |3,94 ... |1952 |4,58 |4,94 |3,46 ... |1953 |4,26 |5,21 |2,71 ... |1954 |3,03 |5,45 |2,45 ... |1955 |2,57 |5,33 |2,10 ... |1956 |6,57 |6,70 |2,40 ... |1957 |6,35 |5,97 |3,17 ... |1958 |8,09 |7,34 |4,75 ... |1959 |7,50 |7,71 |4,66 ... |1960 |7,43 |8,03 |7,08 ... |1961 |7,32 |7,27 |6,75 ... |1962 |7,69 |7,53 |6,38 ... |1963 |7,60 |6,20 |6,89 ... |1964 |7,80 |5,49 |6,69 ... |1965 |7,42 |5,83 |5,71 ... |1966 |7,53 |11,3 |7,57 ... |1967 |6,87 |10,4 |6,88 ... |1968 |7,52 |10,7 |6,22 ... |1969 |7,26 |10,5 |7,92 ... |1970 |6,51 |11,8 |7,23 ... |1971 |6,00 |11,6 |6,17 ... |1972 |4,69 |11,5 |5,41 ... |1973 |5,65 |11,8 |7,80 ... |1974 |5,65 |11,9 |8,17 ... |1975 |5,42 |11,5 |8,87 ... |1976 |5,69 |11,5 |8,11 ... |1977 |5,18 |11,0 |7,63 ... |1978 |5,92 |11,5 |8,05 ... 5 ... |2 |3 |4 |5 ... |1979 |6,12 |11,7 |8,60 ... |1980 |6,17 |11,3 |8,38 ... |1981 |5,89 |11,4 |7,77 ... |1982 |5,84 |10,6 |6,82 ... |1983 |6,28 |9,22 |6,95 ... |1984 |6,43 |9,39 |6,39 ... |1985 |5,94 |8,78 |5,76 ... |1986 |5,74 |8,74 |5,88 ... |1987 |5,24 |10,0 |5,34 ... |1988 |6,15 |11,6 |6,13 ... |1989 |5,37 |11,3 |5,54 ... |1990 |5,50 |11,2 |5,02 ... |1991 |4,67 |11,0 |3,48 ... |1992 |4,06 |10,5 |3,01 ... |1993 |4,70 |9,71 |3,75 ... |1994 |5,38 |9,53 |4,55 ... |1995 |4,46 |8,28 |3,77 ... |1996 |5,50 |7,52 |4,93 ... |1997 |4,92 |6,93 |4,47 ... |1998 |5,10 |6,35 |4,78 ... |1999 |4,21 |5,74 |4,03 ... |2000 |3,54 |4,71 |3,49 ... |2001 |2,32 |4,18 |2,42 ... |2002 |1,78 |4,27 |2,01 ... |2003 |2,52 |4,41 |2,86 ... |2004 |1,32 |3,98 |1,80 ... |2005 |1,71 |3,09 |2,32 ... |2006 |2,46 |2,55 |3,18 ... |2007 |1,55 |1,66 |2,73 ... |2008 |1,01 |1,10 |1,03 ... |2009 |-0,22 |0,02 |-0,33 ... |2010 |-0,28 |0,00 |0,02 ... 6 – ... ... Кіші Алматы және Үлкен Алматы алабы өзендерінің
айырымдық интеграл қисығының ординатасын ... ... ... ... -|Шарын өзені -|Кіші Алматы |Үлкен Алматы өзені|
| | ... ... ... ... - |- ... ... |
| | | ... |Алматы ... 1,1 км |
| | | | ... ... ... |
| | |∑(ki -1)/Cv |∑(ki -1)/Cv |∑(ki -1)/Cv |∑(ki -1)/Cv |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|1 |1932 |-0,42 |-0,56 |1,07 |-0,10 |
|2 |1933 |-0,91 |-1,61 |0,38 |-0,43 |
|3 |1934 |-0,87 |1,15 |3,09 |0,73 |
|4 |1935 |-1,41 |1,16 |2,72 |0,35 ... 6 жалғасы
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|5 |1936 |-0,30 |10,9 |4,11 |1,44 |
|6 |1937 |-1,22 |11,8 |3,65 |1,59 |
|7 |1938 |-2,45 |10,6 |3,55 |0,95 |
|8 |1939 |-2,84 |9,93 |3,37 |0,69 |
|9 |1940 |-3,63 |8,90 |2,89 |1,36 ... |1941 |-4,15 |8,50 |3,74 |2,03 ... |1942 |-3,77 |9,20 |4,14 |6,40 ... |1943 |-3,78 |7,50 |4,56 |5,79 ... |1944 |-4,11 |6,45 |3,77 |5,79 ... |1945 |-5,30 |5,71 |2,94 |5,23 ... |1946 |-6,05 |5,39 |2,62 |6,40 ... |1947 |-5,58 |4,29 |5,38 |6,02 ... |1948 |-5,85 |3,77 |5,67 |5,31 ... |1949 |-6,88 |2,63 |5,22 |4,36 ... |1950 |-6,91 |3,39 |5,12 |5,18 ... |1951 |-8,36 |3,44 |4,70 |4,70 ... |1952 |-8,87 |4,27 |4,48 |4,08 ... |1953 |-9,28 |5,75 |4,30 |3,16 ... |1954 |-10,2 |6,25 |4,42 |2,70 ... |1955 |-10,7 |6,79 |4,06 |2,49 ... |1956 |-10,5 |7,22 |9,18 |3,01 ... |1957 |-11,2 |6,99 |8,72 |3,91 ... |1958 |-10,7 |6,18 |10,1 |4,25 ... |1959 |-10,9 |6,89 |10,1 |4,89 ... |1960 |-10,8 |6,82 |10,5 |7,31 ... |1961 |-11,1 |6,09 |9,93 |6,84 ... |1962 |-11,0 |4,67 |9,32 |6,44 ... |1963 |-10,7 |4,97 |8,93 |3,60 ... |1964 |-9,00 |4,92 |8,42 |3,23 ... |1965 |-9,43 |3,92 |7,62 |2,36 ... |1966 |-8,65 |4,97 |7,97 |5,36 ... |1967 |-9,04 |5,67 |7,70 |4,37 ... |1968 |-6,69 |7,09 |7,41 |3,95 ... |1969 |-5,50 |7,91 |10,6 |4,10 ... |1970 |-5,95 |8,58 |10,2 |3,66 ... |1971 |-6,07 |8,91 |9,26 |3,10 ... |1972 |-6,61 |8,19 |8,68 |1,59 ... |1973 |-4,60 |7,97 |8,59 |1,64 ... |1974 |-3,66 |7,96 |8,42 |1,15 ... |1975 |-4,54 |7,93 |7,91 |1,21 ... |1976 |-5,16 |8,11 |7,66 |0,52 ... |1977 |-5,52 |7,30 |7,61 |0,03 ... |1978 |-5,50 |8,47 |8,48 |-0,57 ... |1979 |-4,92 |8,40 |9,39 |-0,87 ... 6 ... |2 |3 |4 |5 |6 ... |1980 |-4,79 |9,70 |9,83 |-1,76 ... |1981 |-4,64 |9,67 |9,69 |-1,71 ... |1982 |-1,27 |8,96 |9,07 |-2,76 ... |1983 |-1,58 |7,75 |9,19 |-2,83 ... |1984 |-1,91 |7,74 |8,29 |-3,29 ... |1985 |-1,90 |7,14 |8,17 |-2,73 ... |1986 |-0,79 |6,97 |7,43 |-1,75 ... |1987 |-1,13 |7,81 |7,29 |-1,24 ... |1988 |0,79 |8,88 |7,76 |-0,26 ... |1989 |-0,02 |8,52 |8,29 |0,05 ... |1990 |0,65 |8,31 |7,73 |-0,67 ... |1991 |-0,25 |7,26 |6,85 |-2,03 ... |1992 |-0,77 |6,01 |6,08 |-2,17 ... |1993 |0,70 |6,67 |5,71 |-0,32 ... |1994 |2,25 |9,47 |5,29 |0,47 ... |1995 |1,21 |8,15 |4,37 |-0,25 ... |1996 |3,35 |8,73 |3,89 |0,88 ... |1997 |2,85 |7,69 |3,00 |0,52 ... |1998 |3,60 |8,03 |3,34 |0,86 ... |1999 |2,62 |7,27 |2,92 |0,22 ... |2000 |1,98 |6,58 |2,17 |-0,95 ... |2001 |0,48 |6,43 |1,28 |-1,40 ... |2002 |0,06 |6,52 |1,09 |-1,06 ... |2003 |1,70 |6,78 |1,73 |-1,72 ... |2004 |0,22 |6,97 |1,35 |-1,42 ... |2005 |1,31 |6,51 |1,77 |-1,19 ... |2006 |2,96 |5,69 |1,93 |-0,94 ... |2007 |1,94 |4,75 |1,49 |-0,38 ... |2008 |1,52 |4,35 |0,61 |-0,96 ... |2009 |0,01 |4,16 |-0,17 |-1,14 ... |2010 |-0,06 |5,80 |-0,46 |-0,13 ... 7 – ... және Іле алабы өзендерінің айырымдық және жиынтық
интеграл қисықтарының ординатасын есептеу
|№ |жылдар ... ...... |Іле ... – |
| | ... ... ... |
| | |Ʃ(ki -1)/CV |ƩQ |Ʃ(ki -1)/CV |ƩQ |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|1 |1932 |-0,11 |12,6 |0,36 |1200 |
|2 |1933 |-0,35 |24,5 |0,90 |2460 |
|3 |1934 |0,22 |40,8 |2,65 |4110 |
|4 |1935 |-0,11 |52,2 |3,63 |5510 |
|5 |1936 |0,41 |68,2 |5,77 |7290 |
|6 |1937 |0,42 |81,5 |6,75 |8690 |
|7 |1938 |0,04 |92,6 |7,05 |9870 |
|8 |1939 |2,61 |120 |7,99 |11260 ... 7 жалғасы
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|9 |1940 |2,24 |131 |8,35 |12460 ... |1941 |4,60 |157 |9,57 |13940 ... |1942 |7,65 |187 |11,0 |15490 ... |1943 |6,59 |194 |10,4 |16385 ... |1944 |5,74 |203 |10,9 |17625 ... |1945 |5,83 |216 |11,6 |18925 ... |1946 |5,94 |230 |12,5 |20315 ... |1947 |5,17 |239 |13,2 |21615 ... |1948 |5,19 |252 |13,6 |22825 ... |1949 |4,54 |262 |14,6 |24225 ... |1950 |6,57 |286 |15,5 |25615 ... |1951 |5,96 |296 |18,0 |27515 ... |1952 |5,26 |306 |18,4 |28725 ... |1953 |5,11 |318 |18,5 |29825 ... |1954 |6,33 |338 |20,1 |31455 ... |1955 |5,92 |349 |20,1 |32515 ... |1956 |5,63 |360 |21,2 |33975 ... |1957 |5,11 |371 |21,3 |35075 ... |1958 |5,63 |387 |22,9 |36695 ... |1959 |5,63 |400 |24,5 |38295 ... |1960 |5,96 |415 |26,6 |40065 ... |1961 |5,55 |426 |27,1 |41305 ... |1962 |6,68 |445 |26,5 |42173 ... |1963 |8,49 |468 |26,8 |43353 ... |1964 |8,40 |481 |27,1 |44533 ... |1965 |8,16 |493 |27,2 |45653 ... |1966 |8,75 |509 |28,6 |47193 ... |1967 |9,51 |527 |28,2 |48141 ... |1968 |10,6 |546 |27,7 |49058 ... |1969 |15,6 |586 |29,2 |50628 ... |1970 |16,0 |601 |29,8 |51908 ... |1971 |15,2 |610 |28,5 |52580 ... |1972 |14,4 |619 |27,2 |53240 ... |1973 |14,0 |630 |26,7 |54164 ... |1974 |14,1 |644 |26,2 |55087 ... |1975 |13,1 |652 |26,1 |56117 ... |1976 |12,1 |660 |25,8 |57104 ... |1977 |12,0 |672 |24,8 |57887 ... |1978 |11,2 |681 |23,9 |58670 ... |1979 |11,3 |695 |23,4 |59590 ... |1980 |10,1 |701 |22,9 |60514 ... |1981 |9,96 |714 |22,2 |61374 ... |1982 |9,13 |723 |21,7 |62294 ... |1983 |8,63 |733 |20,8 |63088 ... |1984 |7,54 |740 |20,6 |64078 ... |1985 |6,74 |749 |20,4 |65098 ... 7 ... |2 |3 |4 |5 |6 ... |1986 |6,54 |761 |19,5 |65916 ... |1987 |6,35 |774 |19,2 |66889 ... |1988 |6,54 |788 |18,8 |67830 ... |1989 |6,07 |798 |18,0 |68678 ... |1990 |5,65 |809 |16,9 |69373 ... |1991 |4,71 |817 |15,3 |69966 ... |1992 |4,32 |829 |13,9 |70579 ... |1993 |4,54 |843 |12,5 |71204 ... |1994 |4,78 |857 |11,6 |72001 ... |1995 |4,23 |868 |10,3 |72646 ... |1996 |4,65 |883 |9,51 |73485 ... |1997 |4,26 |894 |8,07 |74100 ... |1998 |4,26 |907 |8,21 |75230 ... |1999 |3,73 |918 |7,99 |76240 ... |2000 |3,30 |929 |6,89 |76967 ... |2001 |2,60 |938 |5,70 |77662 ... |2002 |2,23 |949 |5,94 |78822 ... |2003 |2,51 |964 |5,90 |79892 ... |2004 |1,81 |973 |5,01 |80688 ... |2005 |1,92 |987 |3,86 |81395 ... |2006 |2,19 |1002 |2,79 |82130 ... |2007 |1,81 |1013 |1,66 |82847 ... |2008 |0,79 |1021 |0,58 |83580 ... |2009 |-0,06 |1029 |-0,63 |84268 ... |2010 |-0,04 |1043 |-0,12 |85518 ... 1 – ... Шелек және Қаскелен алабы өзендерінің
(1932-2010 жж.) айырымдық интеграл ... 2 – Есік және ... ... ... ... жж.)
айырымдық интеграл қисықтары
Сурет 3 – Кіші Алматы және Үлкен Алматы алабы өзендерінің
(1932-2010 жж.) ... ... ... 4 – ... өзені – Фабричный бекетінің
(1932-2010 жж.) айырымдық және жиынтық интеграл қисықтары
Сурет 5 – Іле ...... ... ... жж.) ... ... ... қисықтары
Айырымдық интгерал қисықтарын талдау: Талғар, Шелек және Қаскелен
өзендерінің көпжылдық ағынды ... ... ... ... 30 жылдардан бастап суы мол кезеңдер байқалады, бірақ бұл кезеңнің
ішінде жекеленген суы аз ... ... атап ... ... ... 1950-1965, 1970-1985 жылдар. Ал 1988 жылдан бастап судың төмендеуі
кездеседі. ... ... 30 ... суы аз кезеңдер байқалса, суы мол
кезеңдер 1940 ... ... 1958 ... дейін созылады,жекелеген
жылдары судың төмендеуі байқалады, яғни 1948-1954 жылдары. 1958 жылдан
бастап судың төмендеуі ... 2009 ... ... үш ... судың
көтерілу фазасы байқалады, бірақ нақты болжам жасай алмаймыз, себебі бұл
өсу фазасы алде ... ... ... ... ... өзенінде 1930
жылдардан бастап 1942 жылға дейін судың көтерілуі кездеседі, 1942 ... ... ... ұшырасады, бұл судың төмендеуі 1955 жылға дейін
созылады. 1955 жылдан бастап 1975 ... ... ... ... ... ... бастап біртіндеп судың төмендеуі байқалады, бірақ ... ... ... суы мол ... ... яғни ... ... жылдар. Шарын және Есік өзендерінің көпжылдық ағынды тербелісінде
асинхрондылық байқалады. Шарын ... 1937 ... ... ... ... Есік ... судың төмендеуі 1961 жылға дейін. ... ... 1937 ... ... суы аз ... ұшырасады, бірақ жекелеген
жылдары суы мол фазалар да ... атап ... ... ... жылдар. 2009 жылдан бастап судың өсу фазасы ... ... 1961 ... 1998 ... ... ... ... фазасы байқалады,
бірақ жекелеген су аз жылдар кездеседі. 1998 жылдан 2004 жылға дейін судың
төмендеуі ... 2004 ... 2006 ... дейін су көтеріліп, 2006 жылдан
бастап кайта төмендей бастаған. Кіші Алматы және ... ... ... ... ... бұл өзендерде 1960 жылдарға дейін судың жоғарылауы
байқалады, 1961 ... ... ... ... ... ... ... судың жоғарылау фазалары ұшырасады. Атап айтқанда, 1967-
1969, 1977-1979, 1984-1989, 1992-1996 жылдар. Іле ... ... ... ... ... 1970 ... ... судың өсу фазасы байқалады,
1970 жылдан бастап біртіндеп судың төмендеу фазасы байқалады. Яғни, судың
төмендеуінің себебі Іле өзені бойынан 1970 жылы ... ... ... ... ... суқоймасының салынған бастап Іле өзені –
Қапшағай бекетінде ең ... ... ... 1970-2010 жылдар аралығында жыл
сайын шамамен 800 м3/с төмендегенін, яғни ең жоғары ағындының әсері ... ... ... ең ... ... ... ... іс
– әрекетінің тигізетін әсерін бағалау үшін қарастырылып отырған аумақтың
басты өзендерінің деректері бойынша ... ... ... ... ... ... ... үшін көмекші кестелер құрастырылады
(Кесте – 8). Осы кестенің деректері бойынша ... ... ... ... ... ... ... – 6).
Кесте 8 – Оңтүстік-Шығыс Қазақстан өзендерінің жиынтық интеграл қисығының
ординатасын есептеу
|№ ... |
| | |
| | |
| ... 6 – ... ... ... ... интеграл
қисығы
Іле Алатауы өзендерінің ағынды режиміне адамның ... ... ... ... ... осы жұмысты орындау барысында
қарастырылып отырған аудан ... ... ... ... Іле Алатауы өзендерінің жылдық ағындысының жиынтық интеграл
қисықтарының бағыты түзу сызықты. Демек, адамның шаруашылық ... ... ең ... ... ... әсері мардымсыз. Сондай-ақ
ағындының айтарлықтай бөлігі тауалды-жазықтық ауданында пайдаланылатындығы
белгілі. Ал, бұл ... ... ... бекеттерінің деректері ағынды
қалыптасу зонасын, яғни ... ... ... қамтиды. Сол себепті жиынтық
интеграл қисықтарының бағыты тузу сызықты, яғни ... ... ... ... іс ... ... ... Ықтималдық үлестірім қисығының параметрлері
Қамтамасыздық қисықтары репрезентативті бақылау қатары бар ... ... ... ... ... ретінде алынады. Эмпирикалық
қамтамасыздық қисығы қарастырылып ... ... ... ... жиілігінің өсуін, яғни қайталанғыштықты, мысалы су өтімінің
берілген мәнінен жоғары мәндердің қайталанғыштығын көрсетеді. ... ... ... қамтамасыздық қисығымен (интеграл
үлестірім қисығымен) алмастыра алады. Ықтималдық теориясы мен математикалық
статистика бойынша ... үш ... ... алатындығы белгілі:
қатардың орташа арифметикалық мәні (Q0), вариация коэффициенті (өзгергіштік
коэффициенті) (Cv) және ... ... (Cs). ... қисығының бұл параметрлері гидрологиялық есептерді шешу
кезінде әдетте жеткілікті болады. Олардың ... ... ... ... түсу ... асып ... ... анықтала алады. Үлестірім және
қамтамасыздық қисықтарының ... ... ... ... жеке ... ... оқу құралында гидрологиялық есептеу
практикасында қолданылатын негізгі түсініктер мен параметрлердің қатынасы
ғана келтіріледі.
Қамтамасыздық қисығын тұрғызудың негізі ретінде ... ... ... ... ... деректерінің қатары) қызмет жасайды.
Осы деректер бойынша ... ... ... ... ... эмпирикалық нүктелердің орналасуына мейлінше үйлесетін аналитикалық
қисық таңдалады. Аналитикалық қисық (қисықтың типіне байланысты) ... ... ... бұл ... ... бақылау деректерімен
қамтылған аймағында ағынды есептеуді жүзеге асыруға мүмкіндік ... ең ... кіші және ... қамтамасыздық аймақтарындағы ағынды
ксептеулерінің сенімділігі артады. Ағынды есептік ... ... ... ... Қамтамасыздық қисықтары ағындының
есептік мәнінің түсу уақытын ... ... ... эмпирикалық деректерді жоғарыдан төмен біртіндеп кему немесе
төменнен жоғары біртіндеп өсу ретіне қарай ... ... ... ... ... коэффициентін);
2. эмпирикалық қамтамасыздық формуласы бойынша жоғарыдан төмен кему
ретіне қарай орналасқан әрбір мәннің қамтамасыздығын ... ... ... Q=f(P%) ... K=f(P%) ... ... жолымен
тұрғызылады.
Әрі қарай, алынған нүктелер тобына аналитикалық ... ... ... ... үшін Алексеевтің графо-аналитикалық әдісі
болмаса аналитикалық ... ... ... ... ... ... ... ортасынан өтетін біркелкі тегістеуші сызық
жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... жолмен немесе эмпирикалық қисықтың ... ... ... ... ... ... кейбір типтік
теңдеулерін пайдалану арқылы аналитикалық жолмен жүзеге асырылады [23].
Арнайы торшадан алдын ала ... ... ... ... ... жеткілікті және нүктелері үйлесе орналасқан қатар болса ... ... ... ... ... ... жағдайда ғана
мүмкін болады.
Аналитикалық жолмен тегістеу және экстрополяциялау бақылау қатары
ұзақ, ... ... ... ... ұқсастық әдісі бойынша
зерттелмеген өзендерге көшіру кезінде қолданылады. ... ... ... ауданының моменті эмпирикалық қисықтың ... тең ... ... ... ... Тегістелген эмпирикалық
қамтамасыздық қисығының немесе ағынды сипаттамалары үлестірімінің қисығының
теңдеуін таңдау үшін ... ... ... ... ... ... ... бір модалы үлестірім ... ... бір ... ... ... ... ... әрқайсы
осы шаманың алдыңғы мәндерінің пайда болуына тәуелсіз болатын қандай да бір
мәндері кездейсоқ мәндер деп ... ... ... ... мен ... ... ... ағынды сипаттамалары өзара
байланысты емес деп қабылданады. Мұндай долбарлау белгілі бір дәрежеде
бақылау ... және ... ... ... ... ... орналасқан жылдық ағынды мәндері,
сонымен қатар оның басқа да біртекті ... ... ... ... Қамтамасыздық қисығын тұрғызу және бақылау шегінен тысқары аймаққа
экстрополяциялау үшін қатардың мүшелері жоғарыдан төмен ... кему ... ... ... ... өсу ретімен орналастырылады. Шектеулі уақыт
кезеңі үшін осылай өсу немесе кему ... ... ... ... ... ... қарастырылады.Жылдық ең жоғарғы және ең ең
төмен су өтімідері, су тасқынды ағынды қабаттары және ... ... ... ... ... қисықтарын кездейсоқ шамалар
үлестірімі үшін ... ... ... ... ... ... ... деңгейде үйлес екенін көрсетеді.Сондықтан
мұндай теориыялық қисықтар практикалық ... шешу ... ... ... және ... ... шегіне ... ... ... пайдаланылады.Теориялық қисықтар
теңдеуінің параметрлері бақыланған шамалардың зерттелетін ... ... ... ... тұрғызудың қағидалары ықтималдық
теориясының орталық шекті теоремасының ... ... ... ... екі топқа бөлуге болады: симметриялы және ... ... ... ... кезінде ассиметриялы қисықтар
анағұрлым жиі кездеседі [21].
Симметриялы үлестірім ... ... ... ... (Q0) және ... ... ауытқу. Ағындының жекелеген ... ... үшін ... ... ... ... ... үлесімен сипатталады. Бұл ... ... ... ... коэффтициенті немесе өзгергіштік коэффициенті
(Cv) деп аталады.
Вариация коэффициентінің мәнін ... ... ... шындыққа жақын
әдіс бойынша анықтауға болады. Бұл жағдайда қатар мүшелерінің арасында
айтарлықтай автокорреляция ... бар ... ... ... ... бағалаудың мүмкін болатын жүйелі қателігін де есепке алу
қажет.
Моменттер әдісі кезінде үлестірім ... ... ... ... ... отырып эмпирикалық үлестірім мәні арқылы өрнектеледі.
Бұл ... ... ... мүшелері үлестірімге үлкен ықпал жасайды.
Шындыққа ең жақын әдістің мәні мынаған саяды, белгісіз бір ... бір мәні ... ... ... ... ең ... функция мүмкін
болатын ең үлкен мәнін қабылдайтын белгісіз параметрдің осы мәні ... деп ... Бұл ... ... ең ... мәні ... қатардың мүшелері үлестірімге үлкен ықпалын тигізеді. Үлестірімнің
бұл қасиеті ассиметриялық үлестірімдерде ... ... ... ... ... ... орталық моменті
сипаттайды.Салыстырмалы ... ... және ... (Cs) деп ... ... ... ... ағынды мәнін анықтау үшін
келесі параметрлерді есептеу қажет: ... ... ... ... P % (яғни, берілген су өтімінің асып түсу ... ... ... Q0, Cv және Cs ... P % және Q0 ... қамтамасыздық қисығын тұрғызуға, ал Q0, Cv және Cs мәндері ... ... ... таңдауға мүмкіндік береді [2].
Ықтималдық теориясынан ... бір су ... Q ... осы су ... ... болу ... санының (m) бақылау қатары
мүшелерінің жалпы санына (n) қатынасына тең екендігі белгілі:
P(Q)=(m/n)100.
(15)
P-нің мәні 0-ден 100-ге ... ... ... ... ... n→∞,
m→n, онда P(m=n) 100 % асимптоталы жақындайды. Бірақ ... ... ол ... 100% тең емес. Оның үстінде, n

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сарысу өзені алабының зерттелмеген өзендерінің ағындысын есептеу50 бет
ТМД аумағының климаты4 бет
Ms-Dos операциялық жүйесі туралы4 бет
Дифференциалдық теңдеулерді шешудің Ранге-Кутта әдісі7 бет
Математикалық статистика элементтерімен танысу2 бет
Орындаушы механизмдердің құрылымының принциптері5 бет
"Бейсик тілінде берілген есепке программа құру."20 бет
21 ХҚЕС «валюталық бағам өзгерісінің әсері»23 бет
«АХҚЗ» АҚ өндірістік қалдықтарының және шығарындыларының аймақтың қоршаған орта компоненттеріне тигізетін антропогендік әсері53 бет
«Кабельдің бірінші реттік параметрлерін өлшеу» атты зертханалық жұмыс3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь