Кикілжің проблемасының зерттелінуінің эксперименталды негізі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І БӨЛІМ. Кикілжің проблемасы зерттелінуінің ғылыми теориялық аспектілері.
1.1. Кикілжің проблемасы зерттелінуінің теориялық қағидалары ... ... ... ...7
1.2. Кикілжің жағдайына байланысты мінез.құлық стильдерінің психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
1.3. Мектеп оқушылары ортасындағы кикілжің мәселесін теориялық
талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
І Бөлімге қысқаша тұжырымдама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41

ІІ БӨЛІМ. Кикілжің проблемасының зерттелінуінің эксперименталды негізі.
2.1. Кикілжің проблемасына қатысты эксперименталдық әдістемелер ... ..42
2.2. Кикілжің жағдайларын болдырмау, алдын.ала ескерту, жоюдың ғылыми.әдістемелік негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
2.3. Кикілжің жағдайларын шешуге арналған дамытушы.түзету эксперимент кешені ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
2.4. Кикілжің проблемасына қатысты практикалық.әдістемелік
нұсқаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... .80

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..83
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі. Кикілжіңдер – қазіргі қоғамның әлеуметтік және саясаттық өмірінің маңызды құбылыстарының бірі болып саналады. Адамның қоғамдағы өмірі күрделі және жеке индивидтердің, сонымен қатар үлкен және кіші әлеуметтік топтардың қызығушылықтарының қақтығысынан жиі алып келетін қарама-қайшылықтарға толы екендігі баршамызға анық.
Кикілжің (лат.«conflictus») күштердің, пікірлердің, жақтардың қақтығысын білдіреді.[1]
Адамзаттық өркениеттің тарихы түрлі кикілжіңдерге толы. Кикілжіңдердің біреулері оншақты мемлекеттермен халықтарды қамтыса, ал екіншілері үлкен және кіші әлеуметтік топтардың ортасында, үшіншілері жеке адамдар арасында өршіді. Ежелден-ақ адамдар туындаған қарама-қайшылықтарды шешуге тырысып, кикілжіңсіз бейбіт қоғам туралы армандады. Сол заманда туындаған заңдылықтарды кикілжіңдердің алдын-алу және шешудің әмбебап механизмін құруға ұмтылысы ретінде қарастыруға болады. Қатыгез Хаммурапи (б.э.д. 1792-1750ж.ж.) патшаның көне заңдарында кикілжіңдік жағдайларды шешудің оншақты тәсілдері жазылған. Аңыз бойынша патша Соломон (б.э.д. 965-928ж.ж.) кикілжіңдерді шешу және кетіп қалу дағдысымен ақылдылығының арқасында әйгілі болған.[2]
Ғасырлар бойы адамзаттың ұлы ойшылдары кикілжіңсіз қоғамның теориялық үлгілерін құрып, кейде оны жүзеге асыруға тырысқан. Өкінішке орай, барлығы сәтсіздікпен аяқталып, бұл одан да қатыгез кикілжіңдер тудыра бастады.
Қазіргі заманда кикілжіңдер – күнделікті өмірлік жағдайларға айналды. Мүмкін, ХХІ ғасыр адамзат алдына балама ұсынады: бұл ғасыр кикілжіңдік ғасыр болады, немесе өркениет тарихында ең соңғы ғасыр болады. ХХ ғасырдағы кикілжіңдер адамдардың көптеп қырылуына негізгі себеп болды. А.Я.Анцупов, А.И.Шипилевтердің пікірінше: «екі дүниежүзілік соғыс, екі жүзден аса ірі көлемдегі соғыс, терроризм, билік үшін қаруланған соғыс, өлтіру, өзін-өзі өлтіру, жеке адамдардың арасында қарсыластық пен келіспеушілік – бұл аталған кикілжіңдер ең кем дегенде 300 миллионға жуық адам өмірін жойды».[3] Ішкі саясаттық күрес – көптеген мемлекеттердің дамуындағы шешуші фактор болып табылады. Ұйымдастырудағы кикілжіңдер олардың іс-әрекетінің сапасына зиян әсерін тигізеді. Отбасындағы және өзінмен келісімге келу әрбір адамның бақытты өмірінің ең маңызды жағдайы болып табылады. Мұның бәрі әрбір адамның, ұйымның, мемлекеттің, қоғамның және бүкілдей адамзаттың өміріндегі кикілжіңдердің шешуші рөлін білдіреді. ХХ ғасырдың нәтижелері бойынша көптеген мемлекеттен құралған Кеңес Одағы кикілжіңдерде адамдардан айырылудан басқа, материалды және моральды нәтижелер бойынша әлемдік көшбасшы (лидер) болып табылады.
Экономикадағы өзгерістерге және жаңа заң немесе реформалардың бекітілуіне, өндірістің төмендеуінен жоғарылауы, еліміздегі өмірлік деңгейінің төмендеуінен күрт жоғарлауы, құндылықтар мен стереотиптердің ескі жүйесінің құлдырауы – мұның барлығы Қазақстан елінің халқы басынан ауыр түрде кешуде.
Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік дағдарыстық процестер, адамдардың психологиясына кері әсер етіп, олардың бойында кернеулік, ашушаңдық, қатыгездік және т.б. жағымсыз қасиеттер тудырады.
Мұндай қасиеттер қоғамымызды көптеген қиыншылықтарға және көптеген кикілжіңдерге әкеп соқтырады. Статистика бойынша мұндай процесс әр түрлі әлеуметтік және демографиялық топтар арасында байқалады. Көбінесе жастар немесе жасөспірімдердің кикілжіңге түскіштігінің көрсеткіші өте жоғары. Әсіресе мектеп қабырғасындағы оқушылар арасындағы кикілжің мәселесі өзекті болып саналады. Оқушылардың, әсіресе жасөспірімдердің жеке адам болып қалыптасуы барысында, бұл өтпелі кезеңді басынан өткізуінде көптеген қиыншылықтарға кездеседі: әлпештеген балалық шақтан өз беттік өмір сүру, ағзаның үйлесімді күрт өзгеруі, т.б. факторлар баланың индивидтік қалыптасуында көптеген қарама-қайшылықтар, түсінбеушіліктер туындап, қоршаған ортадағы тітіркендіргіштерге әр түрлі жауап қайтаруда өзгереді. Соған байланысты жасөспірімдердің қылығы кикілжіңге жақын болады. Жасөспірімдер мен жеткіншектердің кикілжіңдік қылықтарының жаңа түрлері пайда болуда: олар саяси ұйымдасқан экстремистер құрамында, рэкеттер, мафияның құрамында болып, көптеген қылмыстық әрекет жасауда (соның ішінде, ішімдікке салыну, нашақорлық, бұзықшылық сонымен қатар жезөкшелік, қоғамдық ережелерді бұзу, т.с.с.), міне осындай факторлар көптеген кикілжіңдерге әкеп соқтырады.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев ұсынған мемлекетіміздің 2030 жылға дейінгі стратегиясында «Қазақстан дамуында ұзақ мерзімді мақсаттарға қол жеткізу үшін адамгершілігі мол, мәдениетті, ғылыми және шығармашылық дамуы жоғары деңгейлі интеллектуалдық қоғамдық потенциалдың болуында»,-деп көрсетілген. Яғни, бүгіндері демократиясы дамыған өркениетті елдер қатарына бағыт ұстап отырған еліміздің болашағы жастар, бүгінгі мектеп оқушылары болып табылады. Жастар динамизммен, мобильділігімен, жаңашылдыққа икемділігімен, өзгермелілігімен, тез шешім қабылдағыштығымен, барынша макимализмімен ерекшелінетіні белгілі. Сондықтан да бүгіннен бастап олардың бойына ұлттық рухты сіңіре отырып, Отанымыздың шынайы патриоттарын, мәдениетті білімді, парасатты, бауырмал, ізгі ниетті, адал азаматтарын тәрбиелеп шығару екенін ескертеді.
Сондықтан да зерттеу өзектілігі жастар ортасындағы кикілжіңдердің алдын алу мен шешудің қажеттілігінен туындап отырғанымен, сонымен қатар әртүрлі жас, әлеуметтік және демографиялық топтар арасындағы кикілжіңдерді болдырмау, шешу, жоюдың және алдын ала ескертудің қажеттілігінен кикілжіңдік жағдайларды ескертудің ғылыми-психологиялық негізін зерттеу қажеттілігінен туындап отыр. Яғни, туындаған мәселелерді әрбір адам нәтижелі шешу үшін кикілжіңдердің пайда болу себептерімен оны шешу тәсілдерін, сонымен қатар кикілжіңдік жағдайдағы мінез-құлықтың стильдерін теориялық білімдері мен практикалық дағдыларының қажетті деңгейін меңгеріп алуы, болашақта жақсы қарым-қатынас арқылы , иеленген кикілжіңдерді басқара білу құнды дағдысы әрбір адамның бүкіл өмірінің жолында қажет болады.
Зерттеу мақсаты. Кикілжің жағдайларды ескертудің ғылыми психологиялық негізін айқындау мәселелері.
Мұндағы қойылған міндеттер:
1. Кикілжің проблемасына байланысты ғылыми теориялық әдебиеттерді талдау.
2. Жалпы кикілжің ұғымының мәнін және табиғатын ашу.
3. Кикілжің проблемасы зерттелінуінің ғылыми-теориялық аспектілері мәнін кеңінен ашу.
4. Мектеп оқушылары арасындағы туындайтын кикілжіңнің түрлерін, туындау себептерін көрсету, соның негізінде мектеп оқушыларының кикілжің жағдайында, оны шешу барысында делдалдық әрекеттесудің маңыздылығын көрсету.
5. Кикілжің жағдайларына байланысты мінез-құлық стильдерінің психологиялық ерекшеліктерін көрсету.
6. Кикілжің жағдайларын болдырмау, алдын-ала ескерту, жоюдың ғылыми-әдістемелік негізін жүйелеу.
7. Кикілжің проблемасына қатысты практикалық-әдістемелік нұсқаулар ұсыну.
Зерттеу объектісі. Әлеуметтік-психологиялық құбылыс ретіндегі кикілжің мәселесі болып табылады.
Зерттеу пәні. Кикілжің, кикілжіңге байланысты мінез-құлық стильдері, кикілжің жағдайларындағы жеке адамның психологиялық ерекшеліктері.
Зерттеу болжамы. Кикілжің жағдайлары барысында мінез-құлық стильдерін дұрыс басшылыққа алған жағдайда, адам қарым-қатынасын жақсартуға болады.
Зерттеу мақсаты мен ұсынылған болжамға сәйкес төмендегідей міндеттер қойылды:
● кикілжің ұғымын аша тұрып, теориялық және эмпирикалық тұрғыдан зерттеу;
● зерттеулінушілердің кикілжіңдік жағдайға байланысты мінез-құлық стильдерін анықтау;
● зерттелінушілердің кикілжің барысында мінез-құлық стильдерін дұрыс басшылыққа алу арқылы қарым-қатынасты жақсартуға болатындығын эксперименталды зерттеу;
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негізі әлемдік және Ресейлік конфликтология тәжірибесіне сүйенеді. Берілген жұмыстың негізіне салынған және зерттеу пәніне қатысты танымал жұмыстар төмендегі еңбектерді құрайды: Х.Корнелиус, Ш.Фейр «Выбирать можеть каждый: как разрешать конфликты», Дж.Г.Скотт «Конфликты, и пути их преодоления» және «Способы разрешения конфликтов»; А.Я.Анцупов, А.И.Шипилев «Конфликтология», О.Н.Громова «Конфликтология», А.В.Дмитриев «Конфликтология»; Л.С.Выготскийдің мәдени-тарихи тұжырымдамасы; А.И. Леонтьевтің іс-әрекет теориясы; Қазақстандық ғалым, профессор Х.Т.Шерьезденованың қарым-қатынас проблемасына қатысты еңбегі, этнопсихология ғылымының негізін қалаушы ғалым, прфессор Қ.Б.Жарықбаевтың ұлттық салт-сана, ұлттық патриотизм жайлы құнды пікірлері толық басшылыққа алынды.
Зерттеу әдістері мен әдістемелері. Зерттеуге қойылған мақсаттарды шешу мен болжамды тексеруде бірін-бірі толықтырушы әдістер қолданылды: кикілжің мәселесіне қатысты еліміздегі және шетелдердегі әдебиеттерге теориялық талдау әдісі, кикілжіңмен жұмыс істеуге арналған ситуациялық ойындар мен жаттығулар, психологиялық эксперимент, сауалнама негізі Томас-Килменнің кикілжің жағдайына байланысты мінез-құлық стильдерін диагностикалау әдістемесі.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы.
- психологиялық құбылыс ретіндегі кикілжің проблемасының ғылыми теориялық аспектілері анықталды;
- кикілжің жағдайына байланысты адамның мінез-құлық стильдерінің түрлері анықталып жіктелді;
- мектеп оқушылары арасындағы кикілжің түрлері, туындау себептері, алдын-алу, оны ескерту, болдырмау шараларының теориялық қағидалары дәйектелініп тұжырымдалды;
- кикілжіңдерді анықтауға арналған әдістемелердің, дамытушы-түзетуші психологиялық іс-шаралардың мазмұны айқындалып іріктелінді;
- кикілжің жағдайын шншуге арналған әдістемелік практикалық нұсқаудың мазмұны айқындалды;
Зерттеудің практикалық құндылығы. Бұл аталған еңбек адамдардың қарым-қатынасын жақсартуда, ересектерге бала тәрбиесінде басшылыққа алуға, педагог-психолог еңбегінде, практикалық психологияның саласы ретіндегі кикілжің мәселесіне бағдарлануға үлкен көмекші құрал бола алады.
Зерттеу жұмысының базасы. Зерттеудің тәжірибе-эксперименттік базасы ретінде Оңтүстік Қазақстан облысы, Шымкент қаласындағы Қ.Сыпатаев атындағы №7 техникалық-кәсіптік лицейдің оныншы сынып оқушылары алынды.
Зерттеу нәтижесінің сенімділігі мен дәлелділігі. Кикілжің жағдайларды ескертудің ғылыми психологиялық мәселесі бойынша теориялық талдаудың тереңдігі және көлемімен, эксперименттік-психологиялық әдістемелер жиынтығын таңдауды негіздеумен, қарастырылған құнды әдебиеттердің тізімімен қолдану қамтамасыз етілді.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен көлемі. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған 84 әдебиеттер тізімімен, қосымшадан тұрады. Жұмыстың жалпы көлемі 87 бет.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Уткин Э.А. Конфликтология. Теория и практика. Изд. Экмос, Москва 2000.
2. Здравомыслов А.Г. Социология конфликта.- Москва: Аспект Пресс,1996
3. Анцупов А.Я, Шипилов А.И. Конфликтология. Изд. Юнити. Москва 2001.
4. Корнелиус Х., Фейр Ш. Выиграть может каждый. –Москва; 1992
5. Дмитриев А.В. Конфликтология. Изд. Гаролрики, Москва 2001.
6. Громова О.Н. Конфликтология. курс лекции, Москва 2000.
7. Бабосов Е.М. Конфликтология. учебное пособие. Минск 2001.
8. Запрудский Ю.Г. Социальный конфликт. Ростов: Феникс, 1996
9. Тернер Д. Структура социологической теории. Перевод с англ.общ. и вступ. стат. докт. фил. наук Г.В.Осипова. –Москва: «Прогресс», 1985
10. Darendorf R.Toward a Theory of Social Conflict. Journal of Conflict Resolution Vol.2, June6 1958, 2, p.170-183
11. Turner J.H. From Utopia to Where?; A Stratefv for Rtformulating the Darendorf Conflict Model.-“Social Forces”.Winter, 1974.
12. Скотт Дж.Г. Способы разрешения конфликтов. –Киев, 1991.
13. Скотт Дж. Г. Конфликты, пути их преодоления. Киев 1991.
14. Пузиков В.Г. Технология ведения тренинга. – СПб. 2005.
15. Кон И.С. Открытие «Я» М., 1978.
16. Первышева Е.Г. Межличностный конфликт как фактор социализации подростков. Дис.канд.психол.наук. М.; 1989.
17. Бандура А.М, Друзь В.А. Конфликтология. Харьков: Университет В.Д. Украины, 1997.
18. Гришина Д.В. Психология конфликта. Сборник «Мастера психологии», Питер 2000.
19. Афонькова В.М. Конфликты в коллективе старшекласников и пути их преодоления. Дис.канд.пед.наук, Москва 1979.
20. Райгородский Д.Д. (Редактор-сост.). Практическая психодиагностика: - Самара, 2002.
21. Сулимов Т.С. Социальная работа и конструктивное разрешение конфликтов. Москва, 1996.
22. Дэна Д. Преодоление разногласий. –СПб; 1994.
23. Жақыпов С.М., Ф.С.Бизақова. Білім беру жүйесінде қолданылатын психокоррекциялық жаттығулар. Тараз: Қорғау, 2005.
24. К.Руддестам. Групповая психотерапия.2-е международное изд. –СПб; Питер, 2001.
25. Выготский Л.С. Педагогическая психология / под. ред. В.В. Давыдова. М., 1999.
26. Леонтьев А.А. Общение как объект психологического исследования. Москва; 2000.
27. Баскина Ю.В. Методика диагностики родительского отношения. Дис.канд.псих.наук, Москва 1989.
28. Тышкова М. Исследование устойчивости личностей детей и подростков в трудных ситуациях. Вопросы психологии, - 1987 - №1 – С. 27-34.
29. Психология. Словарь /Под общ.ред. Петровского А.В, Ярошевского М.Г. – М.: Политиздат, 1990.
30. Анцупов А.Я, Шипилов А.И. Альбом схем по учебной дисциплинлине. Конфликтология. Новогорск: АГЗ, 1997.
31. М.А. Құл-Мұхамед. Педогогика және психология. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы 2002.
32. Агеев В.С. Психология межгрупповых отношений. М., Изд. МГУ 1983.
33. Бодалев А.А. Восприятие и понимание человека человеком М., 1982.
34. Бойко В.В. и др. Социально - психологический климат коллектива и личность. М., 1983.
35. Братусь Б.С. Аномалии личности. М., 1988.
36. Василюк Ф.Е. Психология переживания: Анализ преодоления критических ситуаций. М., 1984.
37. Выготский Л.С. Педагогическая психология / под. ред. В.В. Давыдова. М., 1999.
38. Коллектив личность общение. Словарь социально психологических понятий. / под. ред. Е.С. Кузмина, В.Е. Семенова Лениград 1987.
39. Красовицкий М.Ю. Общественное мнения ученического коллектива. Книга для учителя. М., 1984.
40. Мелибрида Е. Я – Ты – Мы: Психолог. возможности улучшения общения. М., 1988.
41. Проблема общения в психологии. / Ответс. ред. Б.Ф. Ломов. М., Наука, 1981.
42. Психология и педагогика. Учебная пособия. (Радунин А.А, Кротков Е.А) М., Центр 2000.
43. Рогов Е.И. Психология и общения. М., 2001.
44. Супружеская жизнь: Гармония и конфликты. / Сос. Богданович А.Л. М., Профиздат 1997.
45. Бодалев А.А. Личность и общение. М., Педагогика 1983.
46. Крутецский В.А. Психология обучения и воспитания школьников. М., 1976.
47. Славина. Дети с эффективным поведением. М., 1966.
48. Фресс П. және Пиаже Ж. Экспериментальная психология. М., Прогресс 1975.
49. Петроский А.В., Шпалинский В.В. Социальная психология коллектива. М., 1978.
50. Петрунск В.П. и Торан Л.Н. Нервные дети и их воспитание. М., 1971.
51. Якобсон П.Н. Эмоциональная жизнь школьника. М., 1966.
52. Андреев В.И. Конфликтология. М., 1995.
53. Андреев Г.М. Социальная психология. М., 1996.
54. Аш А. Введение в теорию конфликта. М., 1992.
55. Белкин А.С. Конфликтология: наука гармонии. Екатеринбург, 1995.
56. Берон Р., Ричердсон Д. Агрессия. СПб, 1997.
57. Бодалев А.А. Восприятие и понимание человека человеком М., 1985.
58. Бодалев А.А. Личность и общение. М., Педагогика 1983.
59. Бородкин Ф.М. Коряк Н,М. Внимание: конфликт! Новосибирск 1989.
60. Войтова С.А., Зубань Е.Н. Конфликтология. СПб, 1993.
61. Вольфсон Э.Н. Конфликтология. Кемерова, 1997.
62. Гилярев Е.М. Конфликтология. М., 1995.
63. Донченко Е.А., Титаренко Т.А. Личность: Конфликт, гармония. Киев 1989.
64. Дмитриев А.В., Кудрявцев С.В. Введение в общую теорию конфликтов. М., 1993.
65. Дмитриев А.В., Кудрявцев С.В. Введение в общую теорию конфликтов. Второе издание. М., 1998.
66. Зеркин Д.П. Основы конфликтологии. Курс лекций. Ростов на Дону, 1998.
67. Иванов В.Н. Смолянский В.Г. Конфликт и конфликтология. М., 1995.
68. Иванова В.Ф. Социалогия конфликтов. М., 1997.
69. Карташев С.Конфликтология: теория и практика конфликтов. Кишинев 1996.
70. Ковачек П., Малиева М. Предупреждение и разрешение конфликтов. М., 1994.
71. Лаксон Ч. Конфликт. Семь шагов к миру. СПб., 1997.
72. Алейник А.Н. Основы конфликтологии. М.,1992.
73. Сафьянов В.Н. Этика общения: Проблема разрешение конфликтов. М., 1997.
74. Чумиков А.Н. Управление конфликтами. М., 1995.
75. Андреева Т.М. Социальная психология. М., 1980.
76. Донцов А.И. Психология коллектива. М.,1984.
77. Креечвский Р.А., Дубовская Е.М. Психология малой группы. М., 1991.
78. Робер М.А., Гильман Ф. Психология индивида и группы. М., 1988.
79. Битьянова М.Р. Социальная психология. М., 1994.
80. Каломинский Я.Л. Психология коллектива. Минск., 1984.
81. Мудрик А.В. Общение как фактор обучения и воспитание школьников. М., 1984.
82. Новикова Л.И. Педагогика детского коллектива. М., 1978.
83. Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и психогигиене общения. М., 1987.
84. Рыбакова М.М. Конфликт и взаимодействия в педагогическом процессе. М., 1995.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
........................3
І БӨЛІМ. Кикілжің проблемасы зерттелінуінің ғылыми теориялық аспектілері.
1.1. Кикілжің проблемасы зерттелінуінің теориялық
қағидалары...............7
1.2. Кикілжің жағдайына байланысты мінез-құлық стильдерінің психологиялық
ерекшеліктері...............................................................
.........22
1.3. Мектеп оқушылары ортасындағы ... ... ... ... қысқаша
тұжырымдама.............................................41
ІІ БӨЛІМ. Кикілжің проблемасының зерттелінуінің эксперименталды негізі.
2.1. Кикілжің проблемасына қатысты эксперименталдық әдістемелер......42
2.2. Кикілжің жағдайларын болдырмау, алдын-ала ескерту, жоюдың ғылыми-
әдістемелік
негізі......................................................................
..........50
2.3. Кикілжің ... ... ... ... эксперимент
кешені......................................................................
.....................58
2.4. Кикілжің проблемасына қатысты практикалық-әдістемелік
нұсқаулар...................................................................
..................................65
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.............................80
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
............83
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі. ...... ... ... ... ... маңызды құбылыстарының бірі болып саналады. Адамның
қоғамдағы өмірі күрделі және жеке ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарының қақтығысынан жиі алып келетін
қарама-қайшылықтарға толы екендігі баршамызға анық.
Кикілжің (лат.«conflictus») күштердің, ... ... ... ... ... ... ... толы.
Кикілжіңдердің біреулері оншақты мемлекеттермен халықтарды қамтыса, ... ... және кіші ... ... ортасында, үшіншілері жеке
адамдар арасында өршіді. Ежелден-ақ адамдар туындаған ... ... ... бейбіт қоғам туралы армандады. Сол заманда
туындаған заңдылықтарды ... ... және ... ... ... ... ... қарастыруға болады. Қатыгез Хаммурапи
(б.э.д. 1792-1750ж.ж.) патшаның көне заңдарында кикілжіңдік жағдайларды
шешудің оншақты ... ... Аңыз ... ... Соломон (б.э.д. 965-
928ж.ж.) кикілжіңдерді шешу және ... қалу ... ... ... ... бойы ... ұлы ... кикілжіңсіз қоғамның
теориялық үлгілерін құрып, кейде оны жүзеге асыруға ... ... ... ... аяқталып, бұл одан да қатыгез кикілжіңдер тудыра
бастады.
Қазіргі заманда кикілжіңдер – ... ... ... ... ХХІ ... ... ... балама ұсынады: бұл ғасыр
кикілжіңдік ғасыр болады, немесе өркениет тарихында ең ... ... ... ... ... ... ... қырылуына негізгі себеп болды.
А.Я.Анцупов, ... ... «екі ... ... ... аса ірі көлемдегі соғыс, терроризм, билік үшін ... ... ... ... жеке ... арасында қарсыластық пен
келіспеушілік – бұл аталған кикілжіңдер ең кем ... 300 ... ... өмірін жойды».[3] Ішкі саясаттық ...... ... ... ... ... табылады. Ұйымдастырудағы кикілжіңдер
олардың іс-әрекетінің ... зиян ... ... Отбасындағы және
өзінмен келісімге келу әрбір адамның бақытты өмірінің ең маңызды жағдайы
болып табылады. ... бәрі ... ... ... ... ... ... адамзаттың өміріндегі кикілжіңдердің шешуші рөлін білдіреді.
ХХ ғасырдың нәтижелері бойынша көптеген мемлекеттен ... ... ... адамдардан айырылудан басқа, материалды және ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге және жаңа заң немесе реформалардың
бекітілуіне, өндірістің төмендеуінен ... ... ... ... күрт ... құндылықтар мен стереотиптердің
ескі жүйесінің құлдырауы – мұның барлығы Қазақстан елінің халқы ... ... ... ... әлеуметтік дағдарыстық процестер, адамдардың
психологиясына кері әсер ... ... ... ... ашушаңдық,
қатыгездік және т.б. жағымсыз қасиеттер тудырады.
Мұндай қасиеттер қоғамымызды көптеген қиыншылықтарға және көптеген
кикілжіңдерге әкеп соқтырады. Статистика бойынша ... ... әр ... және ... ... ... ... Көбінесе жастар
немесе жасөспірімдердің кикілжіңге түскіштігінің ... өте ... ... ... ... ... ... мәселесі өзекті
болып саналады. Оқушылардың, әсіресе жасөспірімдердің жеке адам ... ... бұл ... ... ... өткізуінде көптеген
қиыншылықтарға кездеседі: әлпештеген ... ... өз ... өмір сүру,
ағзаның үйлесімді күрт ... т.б. ... ... ... ... ... ... туындап,
қоршаған ортадағы тітіркендіргіштерге әр түрлі жауап қайтаруда өзгереді.
Соған байланысты ... ... ... ... болады.
Жасөспірімдер мен жеткіншектердің кикілжіңдік қылықтарының жаңа түрлері
пайда болуда: олар ... ... ... ... ... құрамында болып, көптеген қылмыстық әрекет жасауда (соның ішінде,
ішімдікке салыну, нашақорлық, бұзықшылық сонымен қатар жезөкшелік, қоғамдық
ережелерді ... ... міне ... факторлар көптеген кикілжіңдерге
әкеп соқтырады.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев ... 2030 ... ... ... «Қазақстан дамуында ұзақ
мерзімді мақсаттарға қол жеткізу үшін адамгершілігі мол, мәдениетті, ғылыми
және ... ... ... ... ... ... болуында»,-деп көрсетілген. Яғни, бүгіндері демократиясы
дамыған өркениетті елдер ... ... ... ... еліміздің болашағы
жастар, бүгінгі мектеп оқушылары болып табылады. ... ... ... ... ... тез ... ... макимализмімен ерекшелінетіні белгілі. Сондықтан
да бүгіннен бастап олардың бойына ұлттық рухты сіңіре отырып, ... ... ... ... ... ... ізгі ниетті,
адал азаматтарын тәрбиелеп шығару екенін ескертеді.
Сондықтан да зерттеу өзектілігі жастар ортасындағы ... алу мен ... ... ... ... ... ... жас, әлеуметтік және демографиялық топтар арасындағы кикілжіңдерді
болдырмау, шешу, жоюдың және алдын ала ... ... ... ескертудің ғылыми-психологиялық негізін зерттеу
қажеттілігінен туындап отыр. ... ... ... ... адам
нәтижелі шешу үшін кикілжіңдердің пайда болу ... оны ... ... қатар кикілжіңдік жағдайдағы мінез-құлықтың стильдерін
теориялық білімдері мен практикалық дағдыларының қажетті деңгейін меңгеріп
алуы, ... ... ... ... , ... кикілжіңдерді басқара
білу құнды дағдысы әрбір адамның ... ... ... ... болады.
Зерттеу мақсаты. Кикілжің ... ... ... ... ... ... қойылған міндеттер:
1. Кикілжің проблемасына байланысты ... ... ... ... ... ... мәнін және табиғатын ашу.
3. Кикілжің ... ... ... ... кеңінен ашу.
4. Мектеп оқушылары арасындағы туындайтын ... ... ... ... соның негізінде
мектеп оқушыларының кикілжің жағдайында, оны шешу
барысында делдалдық әрекеттесудің ... ... ... ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін көрсету.
6. Кикілжің жағдайларын болдырмау, алдын-ала ескерту, жоюдың
ғылыми-әдістемелік негізін жүйелеу.
7. Кикілжің проблемасына ... ... ... ... Әлеуметтік-психологиялық құбылыс ретіндегі
кикілжің мәселесі болып табылады.
Зерттеу пәні. Кикілжің, кикілжіңге байланысты ... ... ... жеке адамның психологиялық ерекшеліктері.
Зерттеу болжамы. Кикілжің жағдайлары барысында мінез-құлық
стильдерін дұрыс ... ... ... адам ... ... ... мен ұсынылған болжамға сәйкес төмендегідей міндеттер
қойылды:
● кикілжің ұғымын аша тұрып, ... және ... ... ... ... ... байланысты мінез-құлық
стильдерін анықтау;
● зерттелінушілердің кикілжің барысында мінез-құлық ... ... алу ... қарым-қатынасты жақсартуға болатындығын
эксперименталды ... ... және ... ... әлемдік және Ресейлік
конфликтология тәжірибесіне сүйенеді. Берілген жұмыстың негізіне салынған
және зерттеу пәніне қатысты танымал жұмыстар ... ... ... Ш.Фейр «Выбирать можеть каждый: как ... ... ... и пути их ... және ... разрешения
конфликтов»; А.Я.Анцупов, А.И.Шипилев ... ... ... ... Л.С.Выготскийдің мәдени-
тарихи тұжырымдамасы; А.И. Леонтьевтің іс-әрекет ... ... ... ... қарым-қатынас проблемасына қатысты
еңбегі, этнопсихология ғылымының негізін қалаушы ... ... ... ... ... ... жайлы құнды пікірлері
толық басшылыққа алынды.
Зерттеу әдістері мен әдістемелері. Зерттеуге қойылған ... мен ... ... ... ... әдістер қолданылды:
кикілжің мәселесіне қатысты еліміздегі және ... ... ... әдісі, кикілжіңмен жұмыс істеуге арналған ситуациялық
ойындар мен жаттығулар, психологиялық эксперимент, сауалнама негізі ... ... ... ... ... стильдерін
диагностикалау әдістемесі.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы.
- психологиялық құбылыс ... ... ... теориялық аспектілері анықталды;
- кикілжің жағдайына байланысты адамның мінез-құлық
стильдерінің ... ... ... ... ... арасындағы кикілжің түрлері, туындау
себептері, алдын-алу, оны ескерту, болдырмау шараларының
теориялық қағидалары дәйектелініп ... ... ... арналған әдістемелердің, дамытушы-
түзетуші психологиялық іс-шаралардың мазмұны айқындалып
іріктелінді;
- кикілжің жағдайын ... ... ... практикалық
нұсқаудың мазмұны айқындалды;
Зерттеудің практикалық құндылығы. Бұл аталған еңбек ... ... ... ... бала ... ... ... еңбегінде, практикалық психологияның саласы ... ... ... үлкен көмекші құрал бола алады.
Зерттеу жұмысының базасы. Зерттеудің тәжірибе-эксперименттік ... ... ... ... ... ... Қ.Сыпатаев атындағы
№7 техникалық-кәсіптік лицейдің оныншы сынып оқушылары алынды.
Зерттеу нәтижесінің сенімділігі мен ... ... ... ... ... мәселесі бойынша теориялық
талдаудың тереңдігі және көлемімен, ... ... ... ... ... құнды
әдебиеттердің тізімімен қолдану қамтамасыз етілді.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен ... ... ... кіріспеден,
екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған 84 ... ... ... ... ... ... 87 бет.
І БӨЛІМ. Кикілжің проблемасы зерттелінуінің ғылыми теориялық
аспектілері.
1.1. Кикілжің проблемасының зерттелінуінің теориялық қағидалары.
Бөлмеден шығып бара жатып есікті ... ... ... ... кешіргенсіз бе? Немесе біреудің дөрекі сөзінен ренжігенсіз бе?
Анаңызбен келіспей ... ... ... болған ба? Егер де сіз ... ... де ... да ... ... берсеңіз, онда сіз
«кикілжің» деп аталынатын құбылыспен таныссыз.[4]
Кикілжіңдер – қазіргі қоғамның әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... дамуы, әрбір топтың немесе
бөлек индивидтің де дамуы өзімен күрделі ... ... ... Бұл ... да ... ... ... аспайды, кейде қарама-қайшылықтардың
туындауынан және шешілуімен байланысты. Әрбір адамның, әрбір ... ... ... елдің бүкіл ғұмыры қарама-қайшылықтардан құралған. Мұндай
қарама-қарсылықтардың табиғатын әртүрлі адамдардың әрқилы ... ... ... ... ... болуына, әртүрлі мақсатта
талпынуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... екі немесе одан да көп индивидтердің
қарама-қарсы ... жиі ... ... ... ... ... ... қақтығыс тек бір ғана адамға ғана емес, сонымен қатар
әлеуметтік топқа, ... ... де ... ... ... ... Олар
өзінің қарсыласының мақсатына жетуіне кедергі жасау мүмкіндігін ... ... ... тілейді немесе оның
көзқарастарын, өмірдегі бағалаушылығын, алатын орнын өзгертуге ... ... және ... ... ... ... күш пен қару ... жүретін қарама-қайшылықтық қақтығысты кикілжің деп атайды.
Бірақ жоғарыда айтылғандардың ... ... ... ... өзара кикілжіңге әкеп соқтыратынын мүлдем
білдірмейді. Қарама-қайшылық пен кикілжің – бір нәрсе емес және ... ... ... ... ... ... туындауы үшін
қарсыластар, яғни индивидтер немесе олардың әлеуметтік топтары, біріншіден,
өздерінің ... мен ... ... ... ал ... ... қарсыласына белсенді қарсы әрекеттер жасауы
қажет. Екі немесе одан да көп жеке ... ... ... ... ... ... ... әрекеттер жасайтын
болса, тек сонда ғана қарама-қайшылықтар әлеуметтік кикілжіңдердің ... ... ... ... ... ... ... түсіну үшін
сөздің этимологиялық мағынасын ... жөн. ... ... қолданатын
«conflictus» сөзін құраған лингвистикалық элементтерінің мағынасын
анықтасақ, бұл ... мәні ... ... Бұл ... түбір алдына жалғанған
«con» буынынан тұрады, ол ... ... ... ... бір уақытта, бірге
деген мағынаны білдіреді және «flictus» («fligo») ... ... ... ұру, ... ... деген мағынаны білдіреді.[5]
Сонымен берілген сөздің элементтері оны қақтығыс, дау, күрес, ... деп ... ... ... ... мұндай мағына беру бөлек индивидтердің арасындағы,
олардың топтарының, мемлекеттердің, тағы ... ... ... ... туралы шешімге алып келді. Қарама-қайшылықтардың екі
негізгі түрін бөліп көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... (оларға отбасы, ... ... ... қозғалыс, т.б.). Ал екіншісі, ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтар болып табылады. Қарама-
қайшылықтардың бұл екі түрі ... ... ... ... ... ... сфералары – экономикалық, саясаттық,
әлеуметтік рухани жағы – барлығы өзара көптеген ... ... ... ... мен қызығулықтарының қақтығыстарына толы.
Сондықтан да қоғамда әртүрлі ... орын бар. ... ... ... ... немесе әлеуметтік топтар, ұлттар, мемлекеттер, кейде
мемлекеттердің коалициялары да ... ... ... кикілжің түрлерін
тудырушы объектілер және оны шешу тәсілдері бар, ... ... ... ... субъекттердің түрлері аз емес, олар тек ... ... ... ... ... ... ... немесе студенттер,
оқымыстылар немесе жазушылар типтес ғана емес, сонымен қатар олардың бүкіл
топтары – профессионалдық ... ... ... ... және ... ... да болуы мүмкін. Сондықтан өзінің объектісі және субъектісі
бойынша, қарама-қайшылықтарының әрекетінің ... ... ... негізіндегі себебіне, дамуы мен ... ... мен ... ... ... әртүрлі де әрқилы түрлерін ажыратуға
болады. ... ... ... ... ... ... әртүрлілігіне қарамастан, дұрыс та терең
зейін аударсақ, олардың барлығына ... ... ... ... ... ... ... ортадағы және қоршаған
ортадағы құбылыс немесе процесс, ... зат ... ... ... жер,
су ресурстары, жекеменшілік, мәдениеттік құндылықтар немесе авторитет,
престиж, бедел, ... ... Ал ... ... ... ...... индивидтер, сонымен қатар олардың ортақ жиылысы – ... ... ... ... немесе ұлт және тағы ... ... ... ... өте көп, ... оларды үш
категорияға бөліп көрсетуге болады:
Ресурстар. Ресурстар айналасында туындаған кикілжіңдер өте қарапайым болып
саналады. ... ... ... кикілжіңдер өте күрделі болады.
Психологиялық қажеттіліктер: Достық, басқару, топтың құрамына кіру, табыс.
Құндылықтар – біздің сенімдеріміздің жүйесіні негізі.
Бұл себептер кейде аралас, кейде бір өзі ... ... ... ... ... шешу өте қиын ... себебі бұл
құндылық жеке тұлғаны және оның өмір сүру маңыздылығын құрайды.
Басқаша ... ... ...... ету үшін - су, ... ауа ... ... – мысалы, әртүрлі дінге сенетін адамдардың
құндылықтары мен ... ... ... қабылдау – адамдар болып жатқан ситуацияны әр түрлі қабылдайды.
Мысалы, екі адам досының көйлегінің ... ... ... ... әр ... түсті әртүрлі қабылдайды.
Әртүрлі қызығушылықтар – мысалы, екі оқушы кешке киноға немесе туған күнге
баратыны туралы дауласуы мүмкін.
Шектелген ресурстар - ... ... бір ... ... тұрады. Мысалы,
өмірде барлығы бай емес, себебі ақша – шектелген ... ... – бұл ... ... ... ... үшін ... қажет екендігімізді және маңыздылығымызды түсіну үшін
қажет. Мысалы, бізді ... көру ... өте ... ... даму тарихы әртүрлі кикілжіңдерге толы.
Ежелгі заманнан адамдар кикілжің түсінігін, пайда болу себебін ... ... ... ұмтылған. Кикілжіңдік пікірлердің
жинақталу дәстүрінің көпғасырлық тарихы бар.
Кикілжіңнің ең алғашқы концепциялары 19-20ғ.ғ. ... ... ... оған ... ... ұлы ... бұл ... өзіндік
көрініс табиғатын, алдын-алу жолдарын және шешу жолдарын ұсынған.
Ежелгі философтар кикілжіңді адамзаттың пікіріне ... ... ... не ... емес құбылыс ретінде қарастырды. Бүкіл ғаламшар ... және ... ... ... ... Бірақ,
олар кикілжің терминін қолданбаса да, кикілжің адамзат тіршілігінің құрамды
бөлігі деп есептеген.[8]
Адамзаттың ең ... ... ... ... ... ... ... қаралып, ұзақ уақыт бойы ғылыми зерттеудің
объектісі ... ... ... да, ... ... ... жеткен жеке
гениальді ойлар ең ежелгі ... ... ... ... өмір ... ... кикілжіңдер де өзгерді. Олардың физикалық, экономикалық және
әлеуметтік нәтижелері басқа бола ... ... ... ... ... өзгерді. Антикалық заман бізге соғыстардың бейнесін және ... ... ... ... көрсеткіштерін қалдырған. ... және Жаңа ... бұл ... ... ... ... кикілжің туралы көзқарастары, оның адамзат дамуындағы
рөлі, қоғамның өмірінен соғысты шектеуі мен ... ... ... ... ... 7-6ғ.ғ. Қытайлық ойшылдар тіршіліктің даму көзі әрқашанда
күресте болатын жағымды (янь) және жағымсыз (инь) ... ... деп ... ... пен ... ... ... мәдениет
пен өнер туындыларында көрсетілген.[2]
Ежелгі Грекияда қарама-қарсылықтар және олардың ... ... рөлі ... ... ... ... ... 640-547ж.ж. шамасында) өзімен қарама-қарсылықтар туындататын бүтін
материалды бастапқы «апейронның» тоқтамсыз ... ... ... ... 6ғ. ... ... ... себебін, заттардың
және құбылыстардың қозғалысын ... ... ... ... ... ... ... анықтауға тырысты. «Күрес бәріне
қатысты және барлығы ... ... ... жүреді» деп жазды. Бұл кезеңде
соғыс сияқты әлеуметтік кикілжіңдерге қатысты ең алғашқы түсініктемелер
берілген.
Гераклит ... ... ... ... және ... деп
қарастырса, ал Платон (б.э.д. 428-348ж.ж. шамасында) оны ұлы зұлымдық деп
есептеді. Оның пікірінше, ... ... ... ... ... ... ғасыр» өмір сүрген.
Гераклит пікіріне Геродот (б.э.д. 490-425ж.ж. шамасында) та қарсы
пікір айтқан. Ол «бейбітшілікке ... ... ... жоқ. ... соғыста
әкелер балаларын жерлесе, бейбітшілік уақытында – балалар ... ... ... ... ... да қақтығыстардың
негативті нәтижелері қашан да болса да адамдарды бейбіт өмір сүруіне алып
келеді деп ... ... ... ... ... ... түсіне, сол кезден бастап-ақ ... ... ... ... өлшемдерін анықтауға тырысқан.
Сонымен қатар, Цицерон (б.э.д. 106-43ж.ж.) мемлекетке басып кірген
жауды қуу үшін, әкелген зұлымдығы үшін кек қайтаратын ... ... ... ... Аврелий Августин Гиппонский Блаженный (345-430ж.ж.) Цицеронның
шарттарына соғыс жүргізушінің «адал ... ... ... Фома ... ... қоғамның өмірінде
соғыстың болу мүмкіндігі туралы ойларын дамыта, «адал соғыстың тағы ... ... оған ... ... ... яғни ... санкция қажет деді. Бірақ сонда да, оның пікірінше, «соғыс және
зорлық-зомбылық әрқашанда күнә» деп ... ... ... ... ең ... бірі
болып тырысқан Флорентиялық теоретик пен ... ... ... ... болды. Оның концепциясының құндылығы қоғамдық
дамудың қайнар көзіне сол кезде басшы болған ... ... ... ... ... ... деп ... Ол кикілжіңде
тек жоюшы қасиет емес, сонымен қатар құрушы қасиетті ... ... ... ... оны көрмеген,
білмейтіндерге тәтті» деп санады және басталған ... ... ... ... ... әсер ету орбитасына басқа да жаңа
тіршілік қабаттарын және мемлекетті қамтып өсетінін айтты.
Гуго ... ... екі жақ ... ... ... ... ... арасындағы соғыс мүмкіндігін айтты. Оның пікірлері
кейінгі нейтралитет мағынасына негіз салды.
Кикілжіңдердің табиғатына қатысты қызықты ... ... ... ... ... ... ... Ол ең алғашқы болып
мемлекет ішіндегі ... ... ... ... теориялық
анализге негіздеді.
Томас Гоббс (1599-1679ж.ж.) ... ... ... ... ... жағдай ретінде негіздеді. Ол кикілжіңнің ең ... деп ... алу үшін және ... сақтап қалу үшін қажетті бір
объектілерге иелену мен адамдарда бірдей үміттің ... ... ... ұмтылыс деп көрсетті. Ал ол өзінде адамдарды дұшпанға дейін
айналдырып, араларында бәсекелестік, ... ... ... ... ... ... дүниелік тарихи
процесстің сатылығы туралы идеялары бәріне мәлім болған. Оның пікірінше,
алғашында ... ... және тең ... ... өмір ... содан соң
өркениеттің дамуы адамдардың теңдік, бостандық және ... ... әкеп ... ... ... ... ... адамдар қоғамдық
қатынастарда жоғалтқан үйлесімін, «мәңгілік бейбіт ... және ... ... ... ... ... ... келісім халықтың
қатыгез қадағалауымен ғана мүмкін, себебі министрлер мейірімді ... ... да, ... ... ... ... ... қажет
етуде.
Алғашқы рет кикілжің көпдеңгейлі әлеуметтік құбылыс ретінде Адам
Смиттің (1723-1790ж.ж.) «Табиғат және ... ... ... ... қарастырылған. Кикілжің негізінде қоғамды кластарға бөлу
(капиталистер, жер ... ... ... және ... жатыр деп есептеді.
Неміс ғалымы Георг Гегельдің (1770-1831ж.ж.) ... ... ... ... ... ... жинақталуының» арасындағы,
екінші жағынан «еңбекке жақын ... ... ... ... көрсеткен. Мемлекеттік басшылықтың жағында болған Гегель ... ... ... ... ... ... шықты. Оның
пікірінше, мемлекет бүкіл қоғамның қызығушылығын қарастырып, кикілжіңдерді
реттеуге міндетті деп санады.
Тіршілік үшін күрес мәселесі ... ... ... ... ... ілімінде маңызды орын алды. Оның биологиялық эволюция теориясының
мазмұны 1859 жылы басылып шыққан «Тұқым түрлерінің табиғи жолмен ... ... ... немесе тіршілік үшін күресте түрлерін сақтап ... ... ... Бұл еңбектің басты идеясы өзінің атауында анық
айтылған, яғни бейімделген тұқым түрлерінің сұрыпталуының ... ... ... үшін күресте жүзеге асырылатын тірі табиғаттың дамуы.
Ары ... ... ... ... ... және
психологиялық теорияда дамыды.[8]
Сонымен, ежелгі заманнан қазіргі уақытқа дейін кикілжің ... екі ... ... ... ежелгі гректік философиядан (Аристотель мен Платон)
бастауын алады: кикілжің – ... ... яғни ... ... ... ... ... Адалдық пен құқық барлық адамдарға
табиғаттан тән.
Екінші көзқарасты ... – бұл ... ... ... ... ... ... Гоббс айтқан. Оның пікірінше, «табиғат адамдарды физикалық
және ақылдылық қабілеттігі жағынан теңдей қылып жаратты», ... ... ... ... теңдігі өздігімен жақсы емес деп санаған.
Адамдарды және ... ... ... ... екі ... ... келе, аристотельдік позиция адамның бойында табиғаттан
берілген қоғамдық бастауды, оның басқа адамдармен ... ... ... ... Табиғи адамдық қасиетке ие бола отырып, ары
қарайғы түсініктеме беруді ... ... ... қоғамдық өмірдің
белгілі формалары адамдардың бірлесіп әрекет етуімен бірлесіп өмір сүруге
деген осы ұмтылысымен түсіндіріледі.
Гоббстың қарастырған қарама-қарсы ... ... ... ретінде,
оны қоршаған басқа адамдар оның өмір сүру ортасы, серігі немесе ... ... ... және мәселелерін өзі құрап, өзінің басқа адамдармен
байланысы мен қарым-қатынасын мақсатына жету үшін ... ... ... ... позицияға байланысты кикілжіңді түсіну әртүрлі жолдармен
жүрді. ... ... ... ... ... ... пікірден, олар
зұлымдыққа, жек көрушілікке, зорлық-зомбылыққа ... емес деп ... ... ... кері ... ... Аристотель мен
Платонның еңбектерінде кикілжіңнің маңызды қайнар көздері – ... ... және ... ... ... деп ... Мұндай теңсіздіктер өзара көре алмаушылыққа
алып келеді, сонымен қатар ... ... ... ... ... бірге қорқыныш, өзімшілдік, жақтырмаушылық, тіптен өзін
жоғары ұстау; екінші ... ... ... ... ... мінездерінің әртүрлілігі»-деп көрсеткен.
Ал қоғамды «бәріне қарсы күрес» ретінде түсінігінде, кикілжіңдер
адамдардың табиғаты арқылы және ең ... ... ... ... Егер де ... ... тең болса, онда олардың
қажеттіліктері де бірдей. Ал олардың қажеттілік ... бір ... тән ... ... қарым-қатынасына кикілжің де тән болады.
Бұл адамдар бірлесіп әрекет етуге қабілетті ... ... ... ... ... олар ... қызығушылықтарын қанағаттандыру үшін
емес, керісінше ... ... ... ... алатын жазадан
қорқуынан жүзеге асырады.[2]
Кикілжің мәселесін дамыта зерттеп, маңызды үлесін қосқан неміс
әлеуметтанушылар Карл Маркс пен ... ... орны ... ... ... ... ... қарама-қарсылықтар коммунизмнің
бірінші фазасы социолизмде тоқтатылады деп есептеген.[8]
Әлеуметтік өзгерістер мен төңкерісшілдік сатыдағы ... ... ... ... қазіргі заманғы әлеуметтік теорияға әсер ететін
әлеуметтік ұйымның бейнесін ... ... ... мүмкіндік пікірден
бастайды: экономикалық ұйым, әсіресе жекеменшік, айналадағы қоғамның ұйымын
анықтайды деп ... ... ... ... әлеуметтік
құндылықтар, сенімдер, діндік догмалар мен басқа да ... ... ... ... ... ... дей ... ол қосымша
мүмкіндік пікір енгізді: коммунистік қоғамды санамағандағы кезкелген
қоғамның ... ... ... ... ... ... ие деп
түсіндірді. Мұндай төнкерісшілдік сатыдағы кикілжің ... бір ... ... диалектикалық ерекшеліктерге ие. Бұдан үшінші мүмкіндік пікір
анықталады: ... ... екі ... бар, ... ... құрылған эксплуативті саты, өзіндік сатысын басқарушы басшылыққа
қарсы шығатын төнкерісшілдік-саяси ... ... ... ... ... жұмысының негізінде мүмкіндіктерге тікелей шақырулар
тастайтын ... ... ... ... Ол ... ... ... үшін интеллектуалды трамплин
қызметін атқарады:
1. ... ... жүйе ... анықталса да, кикілжіңдік
қызығушылықтарға ие.
2. Бұл жағдай әлеуметтік ... ... ... ... тудыратынын
аңғартады.
3. Сондықтан да кикілжің әлеуметтік ... кең ... ... ... ... ... ... полярлы қарама-қарсы қызығушылықтарда көрінетін
тенденцияға ... ... ... ресурстардың, әсіресе басшылықтың жетіспеуінен
пайда болады.
6. Кикілжің әлеуметтік жүйелерді өзгертетін ең негізгі ... ... ... қазіргі заманғы кикілжің теориясының дамуына
мүмкіндік пікірден ... ... ... ... ... ... әсер етті. Бұл көзқарастар келесі мүмкіндік пікірдің жалпы формасын
қалыптастырады: кикілжің – кейбір ... ... ... ... ... ... күш. Осындай арнайы жағдайлардың
бірінде латентті сатылық қызығушылықтарға айнала келе, ол өзінің кезегінде
арнайы ... ... ... ... ... ... екі ... әкеп соғады. Сонымен, Маркс ... ... ... ... әкеп ... ... ... жағдайларды көрсеткен.
1-кестеде Маркстің әлеуметтік шындықтың табиғаты ... ... оның ... байланыстылығы пропозиционалды түрде көрсеткен.
Міне, осы ... ... ... Маркстің қазіргі ... ... ... ... ... ... ... кесте
Маркстің кілттік тезистері
I. Жүйеде жетіспейтін ресурстар әртүрлі бөлінген сайын, жүйедегі
басқарушы және бағынушы ... ... ... ... болады.
II. Бағынушы сегменттер өздерінің шынайы ұжымдық қызығушылықтарын
тереңірек сезінген ... сол ... ... яғни ... бар ... күмәнданады.
А. Басқарушы сегменттермен ... ... ... көп ... ... ... дәл сол уақыттағы қарым-
қатынастарын үзіп, олар, яғни бағынушылар өздерінің шынайы қызығушылықтарын
сезіне бастайды.
Б. Басқарушы сегменттер ... ... ... тудырған сайын,
бағынушылар өздерінің шынайы ұжымдық қызығушылықтарын сезіне бастайды.
В. Бағынушы сегменттер мүшелері бір-біріне шағымдану мүмкіндігі болса, ... ... ... ... ... ... ... мүшелердің ... көп ... ... олар ... шағымдану мүмкіндігі
жоғары болады.
2.Бағынушы топтардың мүшелерінің білім алу мүкіндіктері жоғары
болған сайын, ақпарат ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері де жоғары болады.
Г. Бағынушы сегменттер ... ... ... дамытса, олар өздерінің шынайы ... ... ... Идеолагтар құра білу қабілеттері жоғары болған сайын,
идеологиялық ... ... ... ... ... ... коммуникация және әлеуметтену
үрдістерін басқару қабілеттері төмен болған сайын, идеологиялық унификация
болуы мүмкін.
III. ... ... ... ... ... ... сайын, жүйенің
басқарушы сегменттерімен ашық кикілжіңге ... ... ... ... ... ... ... қабілеттері
төмен болған сайын, бағынушы топтар кикілжіңге ашық түрде түседі.
IV. ... ... ... ... идеологиялық унификациясы
жоғары болған сайын, саясаттық басқару құрылымы дамыған, жүйедегі ... ... ... ... ... ... Басқарушы және бағынушы поляризациясы күштірек болған сайын,
кикілжің де зорлық-зомбылықты болады.
VI. ... ... ... ... жетіспейтін ресурстардың
қайта бөлінуі де және жүйенің құрылымдық өзгеруі де жиі болады.
Георг Зиммель ... ... деп ... ... ... ... ... құрайтын теоретикалық пікірлерге ұмтылды.
Алдымен ол өзінің ойларының ... ... ... ... және ... ... ... қасиеттерін абстракциялады.
Сонымен қатар Зиммель әлеуметтік ұйымдастырудың бүкіл көріністерінің
негізінде ... ... ... ... бөліп көрсетуге
мүмкіндік беретін абстрактілік жағдайларды ... ... ... ... яғни осы ... ... арнап жазылған қысқа очеркінде,
оның ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
теорияның негізгі көзі болды.
Маркс сияқты Зиммель де қоғамда кикілжің болмауы және болдырмауы
мүмкін емес деп ... ол ... ... тек басқарушы және
бағынушылардан ғана емес, ... ... ... де ... ... және ... үрдісінен тұрады деп есептеді.
Сонымен, кикілжің ... ... ... ... ... ... жету ... Бұл үрдіс кикілжіңге қатысушы жақтардың
біреуін жойып жіберуі мүмкін. ... ... ... ... ... қарама-қайшылықта болатын органикалық
бүтіннің бөлек бірліктерін ішкі ... ... ... «жек ... ... қажеттілік» деп түсіндірді, ал бұл инстинкт махаббат және құмарлық
инстинктігімен аралас және ... ... ... Демек, Зиммель, кикілжің тек қызығушылықтардың қақтығыстығынан
ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... болатын
қақтығыстардан туындайды деп есептеді. Мұндай кикілжіңдер қызығушылықтардың
соқтығысуының нәтижесінде асқынуы немесе қарым-қатынастардың үйлесімдік ... ... ... әлсіреуі мүмкін. Сонда да ... ... ... ... көзінің бірі деп «әртістердің» -
адамдардың ішкі биологиялық табиғаты деп ... ... ... ... туралы өзінің мүмкіндік
пікірлерін махаббат және жек ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
бүтіннің және оны құраушы бірліктерді сақтап қалу үшін кикілжіңнің жағымды
нәтижесін анализдеу үшін көп күш ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар әлеуметтік ағзаны сақтап
қалуға мүмкіндік беретін ... ... бірі ... де ... ... бүкілімен кооперативті, үйлесімдік және ... ... жоқ» ... да, кикілжің анализі негізінен біріккен және
унификацияға кикілжіңнің қалай әрекеттесетініне ... ... ... ... ... ... ретінде
концептуализациялау барысында Зиммельдің органицизмі шешуші рөл атқарады.
Кикілжің нәтижесінде міндетті түрде күшейіп, ... ... ... құрылымдық өзгерістерге әкеледі деп ... ... ... Зиммель, осыған қарама-қарсы құбылысты жиі анализдеді: жүйенің
интеграциясын бекітіп отыратын интенсивті және ... ... ... өзгерістерін стимулдап отырады. Сонда да жұмсақ органицизм
шегінде Зиммель кикілжіңнің ... ... яғни ... ... және ... ... ... бірнеше пікірлер
білдірді. Зиммельдің зерттеулердің қазіргі ... ... ... ... ... ... көрсетсек түсінікті болады. Бұл
жағдайлар төмендегі 2-кестеде көрсетілген.
2-кестенің I сөйлемінде ... ... ... эмоционалды қатысы туралы көрсеткен. ... ... ... ... ... кикілжің зорлық-зомбылықпен ұштасуы
мүмкін. I-А және I-В сөйлемдерінде жеке ... ... ... ... ... жақындық нәтижесінде шақырылған сезімдер, жек
көрушілік пен ... ... ... ... ... кикілжіңнің
өткірлігін айқындайды. II-VII сөйлемдерде Зиммель индивидуалды ... ... ... ... ... ... ... немесе ерекшеленген сайын (II), олардың бірігуі нығая ... Ары ... дау ... ... ... ... дауласушы
топтардың алғашында қарым-қатынасы үйлесімді болған сайын (IV), және ... ... ... (V), сонымен қатар әр топ дауды өзіндік мақсат деп
ойлаған болса (VI), дауласушы топтардың мүшелері ... ... ... ... деп ... (VII), онда ... ... түседі.
2-кесте
Кикілжіңнің өткірлігіне қатысты Зиммельдің кілттік тезистері
I. Кикілжіңдесуші топтар эмоционалды дауласқан ... ... ... ... қатысының деңгейі алғашынды ... ... ... ... да ... ... Дауласушы топтар арасындағы алғашындағы қақтығыс күшті болса, ... ... да ... ... ... тартылған топтар жақсы топтасқан болса, онда кикілжің өткір
болады.
III. Кикілжіңге қатысушы ... ... ... ... дау өткір
болады.
IV. Дауласушы топтар арасындағы алғашындағы қабылдаған келісім мықты болса,
онда ... ... ... Кең әлеуметтік құрылымның арқасында дауласушы топтар аз ... ... ... ... Дау мақсатқа жету тәсілі болып қызмет атқармай, өзіндік мақсат
ретінде көрінсе де дау өткір ... ... ... ... ... ... мен қызығушылықтар
шегінен шықты деп есептесе, дау өткір болады.
Маркс те, Зиммель де кікілжіңді ... ... кең ... қажетті қасиет деп есептесе де, олармен ... ... ... мүмкіндік пікірлері түбінде бір-бірімен ерекшеленеді:
Маркс кікілжіңге антогонистік сипат берсе, ал Зиммель – оның ... ... ... ... ... ... ... көрінеді, яғни ... ... ... ... ... ... ал Зиммель кикілжіңнің ... ... ... туралы пікір айтқан. ... ... ... ... ... ... ал ... күресіне» анықталмаған шолулармен ... өз ... ... кикілжіңнің пішініне және нәтижесіне аудартты.
Маркс пен Зиммельдің пікірлерін салыстыра келе, олардың пікірлері
бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... бір ... Зиммель
дауласушылардың мақсаты анықталған сайын, кикілжің мақсатқа ... ... ... деп, ... ... ... ... де зорлық-зомбылықты
даудан қашу үшін, компромисс және басқа альтернативті тәсілдер іздестіреді
деп дәлелдеді. Екінші ... ... ... ... тіпті қарама-қарсы
пікір дәлелдейді. Ол әлеуметтік саты өзінің шынайы қызығушылықтарын
сезінгенде ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне жетеді. Екі ойшылдардың пікірлерінің
әртүрлілігі, ... ... ... ... ... ... Маркс өткір кикілжің - әлеуметтік жүйенің және олардың
өзгерістерінің алдын-ала ... ... деп ... ал ... ... өткірлігін ауыстыратын, әлеуметтік бүтінде әртүрлі нәтиже
беретін ауыспалы бір үрдіс деді.
Қазіргі заманғы кикілжің теориясы ... ... ... ... ... ... бұл ... жүзеге асқан соң да қазіргі
заманғы теоретиктер ойшылдардың біреуінің мүмкіндік пікірлерін энтузиазммен
қабылдауға ұмтылды. Мұндай таңдаушылық қазіргі заман әлеуметтік ... ... ... ... екі негізгі бағыт қалыптасуына алып келеді;
1) ... ... ... және 2) ... функционализм.[9]
Кикілжіңнің диалектикалық теориясын дамытқан Ральф Дарендорф
бүтіндей функционализм сияқты қоғам ... ... ... ... көзқарас туындатады деп әрқашан дәлелдейтін. Функционализм
туындатқан қоғамның утопиялық ... бас ... ... ... ... береді:
Болашақта белгілі бір мәселелерге ғана емес, сонымен қатар кернеу,
кикілжің және ... ... ... ... ... ... қажет. Мүмкін, эстетикалық жағынан әлеуметтік жүйе сияқты қоғамның
екінші бейнесі жағымды болмаса да, ... да ... ... ... жеңіл жол іздеу қажет.
Яғни, утопияны болдырмау үшін, бір жақты функционалды модельді бір
жақты ... ... ... ... ... да ... ... перспективасын қоғамның жалғыз бейнесі деп есептемесе де, функционалды
теорияның ... ... ... ... ... ... ... осы теоретикалық шақырудан кикілжіңнің диалектикалық
перспективасының моделі пайда болады, функционализмге ... ... ... ... ... ... Дарендорф өзінің анализінде
әлеуметтік ... ... ... сонымен қатар басқа да үрдістер
болады деп ұмытпай айтып кетеді. Оның ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бірақ, осы
пікірлерден соң, Дарендорд осы ... ... ... ... ... Гоббстың тәртіп мәселесіне қойған ... ... ... ... ... ... ... модель туралы сөз
етеді.
Р.Дарендорфтың қоғамдық тәртіп туралы ... ... ... ... ... ИКА) ... ... байланысты және ИКА өздерін анықтау үшін
қатаң критерийлерден, сонымен қатар жақсы ... ... ... ... ... басшылыққа қатынасымен сипатталады. Олардың кейбір
рөлдік кешендері өзіне ... ... ... ... ... ие. ... бұл ... туралы пікірлері анық болмаса да, сонда
да, кезкелген кіші ... және ... ... ... дейін кезкелген
әлеуметтік бірлікті - ... ... ... ... ... онда ... ... ИКА ретінде қарастыруға болады. Яғни,
басшылық біреудің ... ... ... ... білдіруіне
қарамастан, ИКА-да басшылықтың бұл қарым-қатынасы заңдастырылуға ұмтылады;
яғни, оларды басқалардың үстінен басшылық етуге құқық береді, ... ... ... ... бар беделді қатынасы деп қарастыруға
болады. ... ... ... ... ... тәртіп» әрбір
әлеуметтік жүйе ... ... ... ... ... ... ... үрдістердің көмегімен сүйеп тұрады.
Басшылық және бедел – ... ... ... ... ... мен ... негізгі көзі
болып қызмет ететіні туралы жоғарыда айтылған ИКА топтар арасында ... үшін ... мен ... ... ... ... 2 негізгі рөл
түрлерін бөліп көрсетуге болады - басқарушы және бағынушы, мұнда басқарушы
кешендер өздерінің беделін сақтап ... ... ал ... ... ... қайта бөлінуі қызықтырады. Белгілі бір жағдайларда
мұндай қызығушылықтардың қарама-қарсылығы жоғарылап, нәтижесінде ИКА екі
кикілжіңдік топқа ... ... ... ... ... ... ... бәсекелеске түседі. Мұнда кикілжіңнің
немесе конкуренцияның «шешімі» ИКА-да беделдің қайта бөлінуіне алып ... бұл ... ... ... жүйедегі әлеуметтік өзгерістердің
негізі ретінде айналдырады. Беделдің қайта бөлінуі өз ... ... және ... ... ... ... алып келеді,
белгілі бір жағдайда, жаңадан бір-бірімен ... ... ... ... ... ... полярланады. Сонымен, әлеуметтік ақиқат
әлеуметтік жүйені құраушы ИКА-да бедел үшін ... ... ... ... табылады. Кейде тіршілік ететін әртүрлі ИКА
қоғамында кикілжіңдер бір-біріне беттестіріліп, қоғамның кең ... ... ірі ... ... ... ... циклдік және диалектикалық
үрдіс ретінде көзқарасы, оны тек қана ... ... ... ... ... әкеп соқты.
1) Кикілжің - әлеуметтік ұйымдасқан құрылымдарда әрекеттесетін қарама-
қарсы күштердің себебінен ... ... ... ... деп
есептелінеді;
2) Мұндай кикілжің құрылымдық жағдайлар нәтижесінде баяулайды ... ... ... бір ... ... ... бір ... қарама-
қарсы күштердің ары қарай кикілжіңденуіне алып келетін құрылым
жағдайын құрады.
Маркс ... ... ... көзі ... ... мен
институттардан да терең орналасқан өзімен беттестірілген қабатты білдіреді.
Шынымен-ақ, қоғамның динамикасы белгілі бір жағдайда төңкерісшілдік сатылық
кикілжіңге әкеп ... ... соң бір ... ... ... ... ... бөлінуінің «ішкі құрылымында» табылады.
Дарендорф Маркстің әлеуметтік жүйедегі ... пен ... ... ... да, ... ... ... деп ИКА-дағы
беделдік қатынастардың институциализациясы деп есептеді. Мұндай ... ... ... ... да ... ... басқарушы
топтар беделдің қатынасына әсерін ... ... да, ... ... ... ... ... негізгі көзі болып
табылатын «фактуальді субстрат» сияқты құбылыстарға жиі ... ... да ... пен Маркс кикілжіңнің пайда болу себептерін әртүрлі
түсіндірсе де, олардың модельдерінде әлеуметтік құрылым мен ... ... ... көрсетеді: басшылық пен бағынушылардың
қарым-қатынастары қызығушылықтарының «объективті» қарама-қарсылығына алып
келеді; шеттетілгендердің бұл ... ішкі ... ... бір ... анықталады; басқа бір жағдайда бұл жаңа
анықталған сезім саясаттық ұйым ... әкеп ... ол ... ... кикілжіңге әкелетін шеттетілген топтардың поляризациясына ... ... ... ... ... ұйымның жаңа формасы
анықтайды; ол бойына ... пен ... жаңа ... ... кикілжіңдерге әкеп, әлеуметтік ұйымның жаңа формасын
тудырады.[11]
Біздің заманымызда кикілжіңге деген ... аз ... ... ... ... ... орталығы жұмысын атқарады. Олар
кикілжіңге түрлі ғылыми түрлі ғылыми ... ... ... халықаралық деңгейде өткізіп тұрады. Кикілжің деген бұл мәселе
қазір дербес бір ғылым ретінде (шиеленістану (конфликтология)) бөлінсе де,
қоғам ... ... ... зерттелінеді. Бұған деген объективті
себептер бар: ересек те дербес жеке ... бола ... адам ... ... адамдардың қызығушылықтарынан ерекшеленетінін
сезінеді. Не болса да ол қоғамға әрқашанда тәуелді болып ... ... ... ... ол басқа адамдарға қарсы келеді. Сонымен қатар,
көбінесе оның қызығушылықтары басқа адамдардың ... ... ... қызығушылықтары көбінесе өзгермелі болып келеді. Мысалы,
бір топ жасты балаларды белгілі бір ... ... ... ... ... күш пен ортақ қызығушылық ретінде
қасиетін жоғалтуы мүмкін. Олардың араларында ... ... ... ... т.б. қарым-қатынастар орнайды. Басқа
сөзбен айтқанда кикілжің пайда болады. Мұны олар нормалы ... ... деп ... ... ... ... ... кикілжіңдер қоғамдық өмірдің
нормалы құбылысы ретінде анықталады; ... ... және ... ... мәселесі болып табылады. ... жеке ... және ... ... ... ... олардан қорғану және
кикілжіңдерді реттеуге бағытталған белгілі бір ... ... ... ... жете ... ... жағдайына байланысты мінез-құлық стильдерінің
ерекшеліктері.
Кикілжіңдік жағдайға түскенде оны эффективті анықтау және шешу ... ... ... ... стилін, кикілжіңге түскен басқа
адамдардың стильдерін, сонымен бірге кикілжіңнің табиғатын ... ... ... бес негізгі стильдері бар. Олар ... деп ... ... ... салынған бағдарламаларда бейнеленген
және кеңінен қолданылған ( 1972 жылы ... ... және ... ... Жүйе әрбір адамға кикілжің жағдайы барысында өзінің жеке мінез-
құлық стилін анықтауға көмектеседі. ... ... ... ... негізгі стильдері, екі немесе одан да ... ... ... ... келмеуінен пайда болатын
кезкелген кикілжіңнің жалпы себебімен тығыз байланысты.[12]
Сіздің белгілі бір ... ... ... мінез-құлық
стиліңіз өзіңіздің жеке бастық қызығушылықтарыңызды (белсенді немесе
енжарлы әрекет ете) және ... ... ... ... ... әрекет ете) қанағаттандыру шегімен анықталады. Егер де графикалық
түрде бейнелейтін болсақ, онда кикілжіңді шешетін бес ... ... ... және ... ... анықтайтын Томас-Килменн торын
аламыз.
3-кесте
Кикілжің жағдайына байланысты ... ... ... ... ... |---------- |Бірлестік | ... жеке ... | ... ... |
|қызығушылықтарыңызды | | | ... ... | | | | ... ... | | | | |
| ... ... ... | |
| | ... | | |
| ... | ... ... |
| ... қалу |----------- |стилі |әрекеттер |
| ... | | | |
| ... | ... | |
| ... | ... | ... тор ... және кезкелген басқа адамның ... ... ... белсенді және енжарлы әрекеттер деп белгілеп қойған
жақтан бастаңыз. Егер ... ... ... ... онда сіз ... ... ал егер де белсенді болса, онда сіз оны ... ... ... ... және ... екінші жаққа да
қолдансаңыз болады. Тордың жоғарғы жағы бірігіп әрекеттесуге жатады. ... сіз ... ... ... онда сіз ... ... ... кикілжіңге қатысушы адамдар ... ... ... Ал жеке әрекеттесуді қаласаңыз, онда мәселені шешудің өз ... екі ... ... ... ... ... бес стильден тұратын матрицаны аласыз. Ол бірдей деңгейде ... ... ... ... ... және белсенді мінез-құлықты
қамтиды. Егер де әртүрлі стильдерге мұқият қарасаңыз, әдетте ... ... ... ... ... мүмкін; сонымен қатар
сізбен байланысты ... ... ... ... де ... ... ... бір жағдайда сіз басқа стильді қалауыңыз мүмкін.
Әрбір адам қандай да бір ... осы ... ... ... ... ... ... адам приоритеттісін қолданады. Төменде аталған
стильдердің бәріне қысқаша ... ... және ... ... ... ... көрсетілген.
Қарсыластық стилі
Тор көрсеткендей, қарсыластық стилін қолданатын адам белсенді
болады және ... ... жеке ... ... ... Оны ... ... әрекеттесу онша қызықтырмайды, бірақ ерікті шешім
қабылдауға қабілетті. Мұндай адамдардың ... ... ... не ойлайтыны
қызықтырмайды. Мен оларға мәселені шешудің өзімнің жолын дәлелдеймін».
Немесе, ... пен ... ... динамикасы бойынша, сіз бірінші
кезекте өзіңіздің мәселе шешімін басқаларға қабылдатқызып, ... кері ... ... ... ... ... ... жету үшін еріктік сапаларыңызды
қолданасыз: егер ... ... ... болса, онда мақсатыңызға
жетесіз.[13]
Мұндай тәсілді қолдану бір адамның жүз пайыз ұтуына, ал екіншісінің
нөл пайыз ұтуына алып ... ... ... ... өзін ... ... ... ренжіп қалуы мүмкін. Мысалы, екі адам бір ... ... ... бағдарламаны көргісі келеді. Өмірдегі ... ... ... ... ... «Мен өз ... ... және мені сенің
проблемаң қызықтырмайды» дейді. Ол өмір бойы емес, бірақ ... ... Ал егер ... оның бүгінгі әрекетінен сасқалақтап қалса, ... ол ... одан да ... қарсыласуға дайын болады. Егер біріншісі
екіншісінен күштірек анық ... да, ... да ... ... ... ... де ... теледидардың пультін тығып қоюы мүмкін ... ... ... мүмкін, т.б. Сонымен мінез-құлықтың мұндай тәсілі ұзақ
уақытты перспективада тек теріс нәтижелерден тұрады.[14]
Мұндай ... ... сіз үшін ... бір беделге, басшылыққа ие
болғанда ғана эффективті болады; сіз шешіміңізді немесе берілген жағдайға
дұрыс келуіңізді ... ғана бас ... ... ... бар. ... ... да бұл стиль ... ... ... ... ... жақсы қарым-қатынасыңызды сақтап қалғыңыз
келсе, қарсыластық стилі оларда жағымсыз сезім тудыруы мүмкін.
Бұл стильді қолдануға болатын ... ... ... сіз үшін өте ... ... ... қабылдау үшін сіз жеткілікті беделдісіз және сіздің ұсынған
шешіміңіз сол ... ... ең ... ... ... тез ... қажет және ол үшін сіздің беделіңіз
жеткілікті болғанда;
- сіз үшін жылдам ... ... ... ... ... жағдайда;
- шешімнің басқа жолы жоқ екенін сезінгенде;
Сіз бұл стильді қолданғанда ... ... ... ... нәтижелі болса, жақтастар жаулап алуыңыз мүмкін. Бірақ сіздің
негізгі мақсатыңыз ... ... ... қарым-қатынас құру болса, онда
бұл стильді қолданудың қажеті жоқ; бұл стильді ... сіз ... ... сіз үшін өте маңызды болғанда, оны жүзеге асыру үшін жылдам әрекет
ету қажет екендігін ... және ... ... мен ... ... ... ... дұрыс.
Кикілжіңнен кетіп қалу стилі (уклонения, избегание)
Кикілжің жағдайына байланысты бес негізгі мінез-құлық стильдерінің
екіншісі, кикілжің барысында өзіңіздің ... ... ... ... ... ... немесе кикілжіңді шешуден аяқ тартқан кезде жүзеге
асады. Бұл стильді сізге қатысты мәселе сіз үшін онша ... ... ... шешуге уақытыңызды, күшіңізді жоғалтқыңыз келмегенде немесе
өзіңізді сенімсіз жағдайда екеңізді сезінгенде қолдануға болады. ... ... ... және ... ... сезінгенде немесе
кикілжіңдесушінің беделі жоғары екенін білгенде бұл ... ... ... ... - ... жеке ... жақтаудың себептері. Сіз
тақырыпты өзгертіп жіберуіңізге, бөлмеден шығып ... ... ... немесе кейінге қалдырып қоятын т.б. әрекеттер істеуіңізге
болады. Сіздің пікіріңізше: «Мен мұнымен қазір ... ... сіз ... жеке қызығушылықтарыңызды және басқа адамның
қызығушылықтарын қанағаттандыруға ... Оның ... ... ... ... ... ... оны шешудің жауапкершілігін
басқаның мойнына артып, оны ... ... ... ... ... ... кеткендей, мұндай адам кикілжіңнен қашып, кезкелген
жағдайларда ештеңе болмағандай қасиет ... ... адам өзін ... ... кикілжіңді адам емеспін деп жиі айтады.
Бірақ шындығына келгенде, мұндай ... ... ... мысалда
қарастырсақ, онда біз тіпті басқа суретті ... ... ... қала
беру нәтижесінде, оған қатысушылардың бойына жағымсыз сезім жинала ... Мұны ... ... ... ... футбол көргісі
келгенін, екіншісі өзінің сүйікті фильмін көргісі келгенін айтады. Осыдан
екеуі де үндемей қалады. Егер де ... де ... ... қалу ... ... ... жағдайда қалай әрекет ететіні түсінікті –
теледидарды өшіріп, сөнген экранға ... ... ... ... ... ... Мысалы, екеуі де барып өздерінің жұмыстарымен ... ... бір ... бағдарламаны қояды және т.б. Бірақ ситуацияның мазмұны
бұрынғыдай қалады: екеуі де ... жете ... ... олар ... ... ... ол ... мен тыныш қана өзімнің бағдарламамды
көретін едім...» деп ойлайды. Егер де ... ... тағы да ... ... онда бұл жағдай әйтеуір бір уақытта біріншісі теледидар көремін
дегенде, екіншісіне қажет болмаса да жауабына өзінің ... ... ... қарсы шығуына алып келеді. Бұл сұрақ принципиалды сұраққа
айналып кетті.[14]
Сондықтан да қиын адаммен араласуыңызға міндетті кезде және ... ... ... жоқ кезде кикілжіңнен кетіп қалу стилін
қолдану қолайлы. Мұндай тәсілді сонымен қатар шешім ... ... ... ... білмеген кезде және бұл шешімді қабылдау қажет еместігін
білгенде нәтижелі болады.
Төменде кикілжіңнен кетіп қалу стилін қолдануға ... ... ... нәтижесі сіз үшін маңызды болмағандықтан, шешіміне күш салғыңыз
келмейді;
- күніңіз қиын ... бұл ... ... ... жағымсыз
сезімдер әкелетіндіктен күш салғыңыз келмейді;
- кикілжіңнің ... сіз өз ... ... ... ... шеше ... ... сіз біреудің көмегін сұрау үшін немесе қосымша ақпарат алу үшін
уақытты созғыңыз ... ... ... өте ... ... ... шешімі
сізден көп нәрсені сұрайды;
- бұл мәселені шешуде басқалардың мүмкіндіктері мол ... ... шешу үшін ... ... аз ... дәл сол ... ... шешу өте қауіпті, себебі кикілжіңді
анықтап, ашық талқылау ... тек ... ... адамдар кикілжіңнен кетіп қалу ... ... ... ... ... деп ... ... негізінде
кикілжіңнен кетіп қалу немесе шешімін біраз уақытқа қалдырып қою тәсілі
кикілжіңдік ... ... және сай ... ... мүмкін. Егер де
сіз тақырыпты ауыстырып, шешуден қашып немесе зейінді ... ... онда ... ... өзі ... Егер ... болса, онда
сіз кешірек кикілжіңді шегуге дайын болғаныңызда әрекет етсеңіз болады.
Бейімделушілік стилі (приспособления)
Үшінші стиль ... ... ... ... Бұл ... ... ... басқа ... ... ... Бұл ... ... ... сіз үшін ... адам үшін өте маңызды болғанда ... ... ... ... ... беделі жоғары болғандықтан, кикілжіңді өзіңіздің ... ... ... сіз аяқ ... ... ... ... болады. Томас пен Килменн пікірінше, сіз мұндай стильде
басқа ... ... ... қызығушылықтарыңызды құрбан етесіз.
Сондықтан да, бұл стильді қолданғанда өзіңіздің қызығушылықтарыңызды ... ... ... ... ... ... мәселенің шешімі сіз үшін онша
маңызды емес кезде жүзеге асырған жөн. Бұл ... ... ... ... ... комфортты сезінуіңізге мүмкіндік береді. Бірақ ренжіп
тұрсаңыз, басқа адамға ... ... Егер де ... үшін бір маңызды
нәрсені құрбан етсеңіз, сонымен ... ... ... ... ... бұл ... қолданудың қажеті жоқ. Сонымен қатар басқа адам
өз кезегінде ... де ... және ... ... әрекетіңізді
бағаламаса қолданудың қажеті жоқ. Мұндай стильді ... жол бере ... ... ... ... жөн. ... ... стратегияға
жағдайды уақытша жұмсартып алу қажет болғанда қолданып, кейінірек ... ... ... өз ... ... ... стилі кикілжіңнен кетіп қалу стиліне аздап ұқсайды, себебі
мәселені ... ... ... ... ... ... негізгі
айырмашылығы болып, сіз басқа адаммен ... ... ... ... ... ... ... Ал кикілжіңнен кетіп
қалу стилін қолданғанда, сіз басқа адамның қызығушылықтарын ... ... ... ... Сіз ... ... өзіңізден шетке
қарай ысырып тастайсыз.
Міне, төменде бейімдеушік стилін қолдануға қолайлы ... ... ... ... болып жатқан кикілжіңдік жағдай онша толқындырмайды;
- сіз басқа адамдармен ... және ... ... ... келеді;
- өзіңіздің қызығушылықтарыңызды дұрыс екендігін дәлелдегенше, сіз
үшін біреумен жақсы қарым-қатынасты сақтап қалу маңызды;
- басқа адам үшін нәтижесі ... ... ... ... ... ... жағыңызда еместігін түсінгенде;
- сіздің беделіңіз аз немесе жеңіске жету мүмкіндігіңіз шамалы;
Басқа адамның пайдасына өзіңіздің қызығушылықтарыңызды құрбан ете
немесе ... сіз ... ... ... ... ... ... үшін қолайлы деп ойлап, нәтижесімен ... ... ... ... ... қолайлы шешімге жету үшін
осы тынышталған кезеңді уақыт созу үшін қолдануыңызға болады.[12]
Бірлесіп әрекеттесу стилі
Негізгі ... ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша, сіз кикілжіңді шешуге белсенді қатысасыз.
Өзіңіздің қызығушылықтарыңызды ... ... ... ... ... тырысасыз. Кикілжіңдерді шешудің басқа стильдеріне қарағанда
бұл стиль жалғастыруға міндетті жұмысты қажет етеді. Себебі, сіз ... ... да ... ... анық ... ... кейін ғана
оларды талқылайсыз. Бірақ сіздің уақытыңыз жеткілікті және ... ... үшін ... ... онда бұл ... барлық жақтың қызығушылықтарын
қанағаттандырудың және екі жаққа да ... ... ... ... тәсілі
болып табылады.[13]
Бұл нұсқамен әрекеттескен екі жақ та жүз ... ... жүз ... ұту ... ... ... біреуінің екіншісіне қарым-
қатынасы жақсы болғандықтан, оған ешнәрсе ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарын сақтап қалды
және одан да жақсырақ әрекет жасады. Және де ... ... ... ... ... ... ... екеуі де теледидар алдында отырып, бір уақытта
екі түрлі арна көрудің мүмкін еместігін сезінді. ... ... одан ... театрға немесе кафеге барайық»,-деп ұсынды. Мұндай ... ... ұтыс ... ... ... ал идея конструктивті кикілжің
барысында пайда болды. Адамдар ... ... гөрі көп ... ... ... ... білді. Әрине, сіз үшін бұдан да ... шығу оңай ... бұл ... ... ... ... ... болып табылады.[14]
Сонымен қатар бұл стиль екі жақтың әртүрлі жасырын қажеттіліктері
болған жағдайда өте ... ... ... ... ... қайнар көзін анықтау қиынға түседі. Алғашында
кикілжіңнің себебі ... ... екі жақ та бір ... ... ... ... қарама-қарсы мақсатты болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... даудағы сыртқы декларациялар
мен позициялардың, қызығушылықтардың және қажеттіліктердің ... ... ... ... ... ... әрекеті кикілжің себебі
болып көрінуі мүмкін. ... оның ... ... ... ... деген жеткіліксіз құрметшілдік, жауапкершілік)
себебі болып табылатын одан да терең ... ... ... ... ... ... ғана ... етсе, мәселенің түбі қалғандықтан төмен
нәтижелі сыртқы косметикалық ремонт секілді болып ... Адам ... ... оның пікірі бойынша жұмысы аз төленетіндіктен және ... ... ... ... жеке ... ... ... жасап, санасыз саботажға барады. Және бұл ол үшін қандай
да бір ... ... бір ... ... Ал ... ... ... адамды оны қалауларымен қажеттіліктерін ашық талқылауға мүмкіндік
береді. Жоғарыда көрсетілген ... ... өзін ... ... ... туралы ашық та тура айтуы мүмкін. Егер де оның басшысы
мұндай қажеттіліктерін ... ... ... ... ... баяулық мәселесі шешіліп, өзін жұмысқа үлкен ... ... ... ... бұл ... ... нәтижелі эффектпен
шешілді.
Басқа сөзбен айтқанда, бірлесіп әрекеттесу стилін ... ... екі ... ... қызығушылықтары мен қалауларын анықтауға уақыт
жұмсау арқылы екі ... да ... ... ... тәсілін
анықтап алу қажет. Егер екеуіңіз де кикілжің себебін ... ... жаңа ... іздеуге немесе қолдануға ... ... ... ... стильді төменде көрсетілген жағдайларда қолдануға болады:
- екі жаққа да мәселенің ... ... ... ... ... екінші жақпен өте тығыз, бір-біріне ... ұзақ ... ... ... ... жұмыс істеуге уақытыңыз бар;
- екі жақтың қалаулары мен мәселесі екеуіңізге де мәлім;
- сіз және ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарыңызды және бір-біріңізді тыңдауға
мүмкіндіктеріңіз бар;
- ... ... екі ... да ... ... ... ... шешімін достық, сабырлылық жолмен анықтау
және екі ... ... ... үшін ... ... ... ... бұл белгілі бір талпыныс пен тырысуларды қажет етеді. Бұл
үшін екі жақ белгілі бір ... ... ... ... ... ... білу керек. Сонымен қатар бір-бірін
тыңдап, содан соң ... ... ... ... ... Осы ... біреуі екеуінің бірінде болмаса, онда бұл ... ... ... ... стилі барлық стильдердің ішінде ең
қиын, күрделісі ... ... ... бұл ... күрделі де маңызды
кикілжіңдік ... екі ... ... ең ... ... стилі
Тордың ортасында компромисс стилі ... ... ... ... ... екінші жаққа кей жағдайда келісім жасайсыз. Ал екінші
жақ та тура ... ... ... ... ... ... екеуіңізде
өзіңіздің аз мөлшерде қалауларыңызды қанағаттандыру және аз мөлшерде басқа
адамның қалауларын ... ... ... келесіздер. Сіздер
компромистік шешім табу үшін ... ... да ... ... ... салыстырғанда шешімге жоғары деңгейде жетуге болады; сіз
бір нәрсемен екінші жаққа жол берсеңіз, ... адам ... де бір ... ... нәтижесінде ортақ шешімге келе аласыздар. Бірлесіп әрекет ету
стиліндегідей жасырын қалаулар мен қызығушылықтарды ... Тек ... ... ... ғана ... ... сіз және ... екінші жақ бір уақытта
жүзеге аса алмайтын бір нәрсені қалап тұрған жағдайда қолданған ... ... ... де бірлескен демалыс уақытын ... ... ... ... бір қарапайым бірлестікке негізделген
компромисті өңдейсіздер. Мысалы, бірлескен демалыс жағдайында ... ... ... «Жарайды, онда демалыс айының жартысын тауда,
ал жартысын өзен жағалауында өткізейік».[13]
Бірлесіп әрекет ету ... ... ... ... қызығушылықтар
мен қалауларды қанағаттандыруға бүкіл зейініңізді бөлсеңіз, ал ... ... ... ... ... берілген объект ретінде
қарастырып, оған әсер ететін немесе оны өзгертетін ... ... ... ... мақсаты болып, ұзақ мерзімді
нәтижелі екі ... ... ... ... ал ... ... сол
мезетте пайда болған сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... адам ... келісімін келесі түрде
көрсетуі мүмкін: «Мен ... ... ... ... ... ... нәтижелі болатын жағдайлар
көрсетілген:
- кикілжіңдесуші екі жақтың да беделдері бірдей;
- бұл ... және ... жол ... немесе сіздің
уақытыңыз тығыз болғандықтан шешімді тез ... ... ... ... ... ... сіз қысқа мерзімді нәтижемен қолдана аласыз;
- мәселені шешудің басқа жолдары нәтижелі болмағанда;
- сіздің қалауыңыздың қанағаттанылуы сіз үшін онша ... ... ... ... сәл ... ... ... қарым-қатынасыңызды сақтап қалуға көмектеседі
және бәрінен айрылғаннан гөрі бір ... ... да ... ... жиі ... ... себебі қандай да бір шешімге
келудің соңғы мүмкіндігі болуы мүмкін. Егер де қалауыңызға жету үшін ... ... ... ... әрекеттесу мүмкін болмағанда бұл
стильді басынан қолдансаңыз болады. Сонымен, сіз өз қызығушылықтарыңызды,
ал ... адам ... ... аздап қанағаттандырады.
Егер де біреумен компромисс табуға тырыссаңыз, онда алдымен екі
жақтың да қызығушылықтары мен ... ... ... ... ... ... келген қызығушылықтарыңыздың ортақ облысын сызып анықтап алу қажет.
Ұсыныстар ұсынып, ... ... ... ... қызметтеріңізбен
алысып, т.б. әрекеттерге дайын болуыңыз керек. ... ... ... жалғастыра бергеніңіз қолайлы. Себебі, ... ... ... де ... ... болып табылады.[12]
Сонымен, Кеннет У.Томас және Ральф Х.Килменнің ұсынған кикілжің
жағдайына ... ... ... ... және жоғарыда
көрсетілген әрбір кикілжің жағдайына байланысты ... ... ... білу ... адамның қоршаған ортамен жақсы қарым-қатынаста
болуының алғышарты ... ... ... стильдері арқылы шешу
құнды дағдысы бүкіл өмірінде қажет болады.
1.3. Мектеп оқушылары ортасындағы кикілжің мәселесін
теориялық талдау.
Халықтық білім беру ... ... төрт ... ... ... ... ата-ана және әкімшілік. Субъекттердің өзаралық
әртүрлі қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... түрлерін бөліп көрсетуге болады: оқушы – оқушы; оқушы
– мұғалім; оқушы – ата-ана; ... ... ...... мұғалім
– мұғалім; мұғалім – ата-ана; ата-ана – ата-ана; ата-ана – әкімшілік;
әкімшілік – ... ... көп ... ... ... ... түрлері
мен туындау себептерін қарастырайық.
Жасөспірімдік, жеткіншектік ортадағы кикілжіңдер барлық заманға ... тән, ол ... ... ХІХ ... аристократтық мектебі
болсын немесе ағылшын жазушысы У.Голдингтің «Повелитель мух» ... ... адам аяғы ... аралда қалып қойған бір топ
балалардың оқиғасы болсын (И.Кон).[15]
Оқушылар арасындағы болатын кикілжіңдердің бірі ... ... ... ... ... екі-үш лидерлердің және олардың топтарының
сыныптағы біріншілік беделіне таласуы. Орта сыныптарда қыздардың ... ... ... ... жиі ... ... Үш-төрт
жасөспірімдердің бүкіл сынып немесе бір оқушының бүкіл сынып оқушыларымен
кикілжіңге ... ... ... ... психологтарыдың
бақылауынша лидерлікке жол, әсіресе жасөспірімдер ... ... ... ... көрсету немесе демонстрациялаумен
байланысты. Балалық ...... ... ... ... бір ... нәтижесі бойынша бала ересектен де көбірек
өзінің қатарластарынан ... ... ... ... генезисі олардың жеке тұлғалық
әлеуметтенуінің дефектерімен байланысты. Сонымен ... ... ... жеке ... өзімен-өзі қалыптаспайды, қоршаған ... ... ... ... ... кіші ... ... Мұнда
жеткіншек басқа адамдармен әрекеттеседі немесе қарым-қатынасқа түседі. Ең
алдымен жанұяға қатысты. Әр түрлі авторлар сәтсіз ... ... ... ... ... ... сәтсіз құрылған жанұялардың келесі түрлерін көрсетеді:
кикілжіңді;
аморальді;
педогогикалық компетентті емес;
асоциалды;
Г.П. Бочкарёва келесі жанұяларды бөліп көрсетеді:
Эмоционалды атмосферасы сәтсіз құрылған ... ... ... ... мейірімсіз, сонымен қатар дөрекі, құрметтемей қарайды.
Мүшелерінің арасында эмоционалды байланыс жоқ, ... ... ... ... жағымсыз қажеттіліктер мен қызушылықтар ілініп, оларды
аморальді өмір сүруіне итеру.[16]
Сонымен, Р.Сирстің ... ... ... балалардың ата-
аналарының жазалауының жиілігі мен ... ... ... ... оңды ... табылған.
Ата-аналары физикалық күш көрсету арқылы тәрбиеленген балалар көбінесе
кикілжіңге түскіш болып келеді деп ... өз ... ... ... ... ... пікірі бойынша жазалау
жеке тұлға қылықтарының ... ... деп ... ... ... ... ... абайсыздан көрінуі
мүмкін. Бірақ агрессиялық әрекет арқылы көздеген мақсатына жеткен соң,
әртүрлі қиын ситуациялардан шығу үшін ... ... ... ... ... Ол үшін ... – қол ... тәсілі емес, агрессия -
өзіндік мақсаты болып саналады. Бұл ... ... ... ... ... басқаруының төменгі деңгейінде ... ... ... тудырады.
В.Лозоцева пірінше, бұдан басқа жасөспірімдердің ... ... ... ... жас ... байланысты.
Яғни өзімен жастылардың оны моральды этикалық критериймен бағалауы ... ... жеке ... арасындағы кикілжіңдер түрлері өте көп.
Оқушылар тобы ішіндегі өзаралық кикілжіңдер топтағы жеке ... ... және ... ... тепе-
теңдігінің бұзылуынан (статустық, рөлдік, коммуникативтік, басқармалық)
көрініс табады.
Топ әртүрлі күрделі де көп деңгейлі және көп ... ... онда әр ... ... де ... топ ішіндегі болатын кикілжіңдердің мінездемелеріне тоқтап өтсек:
Берілген топтағы микро-топтардың өзара әрекеттесуі барысында кикілжіңдер
туындауы мүмкін. ... ... әр ... кіші ... ... ... ... саны 6-8 адамнан аспайды, сонымен қатар 3 адамнан тұратын микро-
топтар да бар. ... ... ... ... ... Топ мүшелерінің жас
деңгейінің өсуіне және олардың әлеуметтік статусына байланысты ... ... ... ... ... ... рөл ойнайды. Олардың өзара
әрекеттесуі толығымен топтың ... ... ... әсер ... Кіші ... ... ... өмірдің ережелері мен
нормаларынан қозу байқалады, дәлірек айтқанда мини-топтағы ережелердің
өзгеруіне ... ... ... ... ... ... адам» ең
бірінші, топтағы мини-топты таңдау мәселе алдында тұрады. Ол топ оны ... оның ... ... ... және оқушылардың өзара бейімделу деңгейінен өткен
мектеп ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Олардың бұлай түзілуінің ... ... ... ... «жұлдызы» бар немесе лидері бар жоғары статустық топтар, орта
және төменгі ... ... ... топ қабылдамаған жеке тұлғалардың
(изгои) өзара қарым-қатынас құрған ... ... ... балалардың жынысы мен жасына байланысты кіші топтарға бөлінуі
де әр түрлі өтеді. ... ... ... ... принципіне байланысты
кіші топтар түзіледі және бір топтың ... сол және ... ... ... ... Ал жеткіншектердегі балалар мен қыздар топтары көбінесе
автономды болады. Мұнда балалар саны көп ... онда ... ... бір ... ... Ал егер қыз саны көп болса, ұлдар көбінесе
қыздардың лидерлеріне бағытталып, ... ... кіші ... ... ... ... түзіледі.
Ереже бойынша топтар арасында оң байланыс немесе барлық төменгі және ... ... ... ... ... бағытталуы мүмкін. Кейде топ ішінде
топаралық кикілжіңдерді тудыратын бір адам ... ... жүк ... ... кіші ... лидерімен кикілжіңдік қарым-қатынас құруы мүмкін.
Кикілжіңдер жоғары статустық топтардың, сыртқы референтті топтың ... және ... ... ... ... ... ... туындайды.
Басқару стилімен келіспеген формальді емес ... ... ... ... ... ... жағдайлар. Мұндағы кикілжің
топтық болып басталмайды. Бұл жердегі кикілжіңге қатысушылар басқарушы және
топтың жеке тұлғасы болуы ... кіші ... ... туындауы мүмкін. Егер де кикілжіңге топтың
басқа ... ... онда ... ... ... өз ... басқа
қоғам - достықтан табады.
Лидерлер арасындағы кикілжіңдер. Бір жағдайда кикілжің күштері тең екі
микро-топтың ... ... ... екінші жағдайда кикілжің
тұрақталған лидермен оның қолдаған, күшейіп келе ... ... ... ... ... ... үшін әр ... бағыттағы лидерлер кикілжіңдері
дәстүрлі болып табылады. Мұндай қарсы күрестердің қажеті де жоқ, ... ... ... басқара алмауынан туындайды. Олар ... ... ету ... ... ... ... ... тән
спецификалық зоналарын әр лидерлерге табуға көмек бермейді.
Сонымен қатар, формальді емес лидермен топтың ... ... көп ... ... басқарушысының қызығушылықтары мен
мәселелері бағыттас болса да, олар үнемі қақтығысуы мүмкін.[3;7]
Оқушылардың кикілжіңді ... ... – алу ... ... ... ... ... болдырмау мүмкін емес. Мектепте баланың жеке тұлғалық әлеуметтену
барысында оның ... ... ... ... ... оқушылар
арасындағы кикілжіңдердің интенсивтілігін өзгертуге болады.
Кикілжіңдерді алдын алу жолында маңызды роль алатын – ... ... ...... бір тәртіптілікке бағыну әрекеті арқылы балаға
өзіне қажетті бостандығының толық ... ... ... әрекет.
Оқушылардың кикілжіңді қылықтарына мұғалімнің жеке тұлғасы үлкен әсерін
тигізеді. Оның әрекеттесуі әртүрлі аспектілерден көрінуі мүмкін.
Біріншіден, мұғалімнің басқа оқушыларымен ... ... ... ... ... ... ... түсуінің алғы шарты болып
табылады. Зерттеулердің көрсетуі бойынша оқушының алғашқы ... ... ... ... түсу ... оның ... ... қарым-қатынасқа түсуін және жеке ... ... ... ... тигізеді екен (О.Осадько).
Мұғалімдердің жеке тұлғалық ... түсу ... және ... ... әсері балалардың бір-бірімен кикілжіңді қарым-
қатынасқа түспеуінің алғышарты. Бірақ ... ... тек ... ... ... ғана ... (15%). Бастауыш сынып
оқушыларының мұғалімдерінің қарым-қатынасқа түсуінің айқын ... (85%) ... олар бір ... ... ... Бұл ... жеке ... қарым-қатынастардың арасындағы кернеуді күшейтеді.
Кикілжіңдердің көбісі «авторитарлы» мұғалімдердің қол астында және ... ... ... ... мұғалім оқушылар арасындағы болып ... ... ... Бұл, ... ... басып тастау емес. Ситуацияға
байланысты әкімшіліктік араласу немесе қарапайым кеңес ... да ... ... ... әрекет және оқушыларға арнайы оқылатын
бағдарламалар.
Мектеп жасы оқу формаларының мүмкіндіктерін кеңейтеді. Балаларға
арналған ... даму ... ... ... ... ... бағдарламаларының авторы М.Липман когнитивті жұмысқа негізделген
интелектуалды ... ... Бұл ... ... деңгейлерден тұрады:
«өмір» және «зорлық» сөздерінің мәнін, маңызын нақты мысалдармен баяндау;
балалармен дискуссия жүргізу ... өмір және ... ... ... қарастыру; оң құндылықтарға жету ... және ... алыс ... баяндау (Липман,1995).[18]
Кикілжіңді түсіну дағдысының дамуымен қатар, оны шешу мүмкіндіктері
мен басқаруы да ... ... ... Дж. ... ... ... кикілжіңді шешуге байланысты сұрақтар қарастырылуы қажет
деді. Сұрақтар, бір шетінен, кикілжіңді пайда болуымен, ал екінші ... ... ... және оны басқарумен байланысты болу
қажет. Оқытылу ... ... ... ... ... ... адамдардың мінез-құлқы, қылықтары және қызығушылықтарының сәйкес
келмейтіндігі туралы баяндама оқу арқылы басталады. Әрі ... ... ... ... және олардың типтері (жеке тұлғалық және т.б.) туралы
негізгі түсініктеме береді. Бұл негізгі материалға, ... ... ... ... ... ... ... әрекеттесу, ұжымдық
әңгімелесу және ... ... ... ... ... ... социология, экономика, білім беру және т.б. кикілжіңдік
теорияларының анализдерін қолдануға болады. ... ... ... жағынан бөлінбейді, оның теориялары ... ... шешу ... ... айтылады. Ал тәжірибелік оқыту өзіне рөлдік
ойындарды ... ... ... тағы ... ... ... қатар
тәжірибеде маңызды болып, проблеманы тыңдай білу, шешу және т.б. жағдайлар
жатады. Топтық оқуға ережелер енгізіледі (кооперативті атмосфера, ... ... ... ... ... барлық жайттың
конфиденциалдылығын сақтай білу, оқушылардың ... ... ... ... ... төмендегідей оқыту бағдарламасының жаттығуларының
бірнеше нұсқаларын көрсеткен:
Орта білім алушыларға (12-ден 18-ге ... жас ... ... ... ... де, ... да бір апта ... ... ... Олар ... ... ... ... отырады және олар мынадай сұрақтарға ... ... кім ... ... не үшін ... Ол ... ... Ең соңғы кеште келесі
сұрақтарға: кикілжіңнің қанша пайызында сіз өзіңіздің ... ... ... ... сіз ... Сіз ... ... күресесіз? Басқа адамдардың арасында болып жатқан
кикілжіңге қарап сіз оны ... ... ... бе, олар ... ... неге ... ... Кикілжің шешу жолдары. Оқушылар қысқа ситуациялық жағдайларды оқиды және
өздерінің реакцияларын ... ... ... ... ... олардың
қылықтарының стратегиялары (проблеманы шешуі, конфронтация, медиация) және
олардың қолданылатын рөлдері қарастырылады.
В. Коммуникация дағдылары. Тыңдауда, вербальды емес ... ... ... ... ... жаттығуларды мектеп жасында оқытатын бағдарламаларда
кеңінен қолдануға болады.[19]
Мектептегі оқушылардың делдалдық әрекеті (школьное посредничество)
Соңғы ... ... ... ... ... ... дағдыларына оқытуына арналған жұмыс саны ... ... ... деп ... бұл ... ... өміріне өте маңызды
бола бастады.
Мамандар оқушылардың делдалдық іс-әрекеттерге дағдылану ... ... оңды ... және делдалдылықты мектеп өміріне
тәжірибе ретінде енгізуіне өзара жарысады. Д. және Р.Джонсондар пікірінше
оқушыларға кикілжіңді ... ... ... қажеттілігінің маңызды
аргументтері болып үш түрлі жағдайды көрсетеді. Бұл алдымен мектептердің
жағымды да тыныштықта білім ... ... ... ... ... отырып, зейінді қолдау, оқуға деген ... ... ... тудыру, жұмыстың сапасын
жоғарылату және мәселені шешу ... ... ... ... ... ... ... - болашақ ұрпақты өз өмірінде,
отбасында, жұмысында, қоғамда, ұлттық және ... ... ... конструктивті басқара білуіне дайындау. Кикілжіңді
оқушылар конструктивті басқара білуге ерте үйренген ... ... ... ... ... ұзақ жүргізіледі. Авторлардың
пікірлері бойынша кикілжіңдерді шешу ... ... ... орта және ... ... оқуы ... (Johnson D. And R., ... ... ... ... ...... немесе олардың |
|топтарының арасында туындаған кикілжіңнің шешу жолдарын іздестіретін, ... ... ... ... ... ... ... Олардың |
|мақсаты – дауласып жатқан екі жақтарға дұрыс араласу немесе бірін-бірі |
|дұрыс түсінісуіне көмек беру, ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді:
Кикілжіңдерді шешудің альтернативті жолдары туындайды. Оқушылар арасындағы
кикілжіңді болдырмау ... ... ... ... ... ... олар әдеттегідей үш мүмкіндіктерді қолданады. Мектептің әкімшілігінен
көмек сұрау, төбелесу немесе даулы ситуациядан аяқ тарту.
Кикілжің оң процеске ... ... ... ... ... ... бойынша емес, кикілжіңнің бір-бірінің қызығушылықтарына сай
шешілу мүмкіндіктерін ашады.
Бір-бірімен қарым-қатынасқа ... ... ... сай ... ... ... басылады, мектептегі ортақ атмосфера және оқушылар
арасындағы қарым-қатынастар жақсарады.
Тәртәп жақсарады. Мектеп өміріне делдалдылықты енгізу ... ... ... ... азаяды.
Оқушылар кикілжіңді тек шешу жолдарын ғана үйренбейді. Делдалдылыққа иелену
процесінде ... ... ... ... ... және басқада
пайдалы коммуникативті әрекеттерді үйренеді. (Шапиро, 1997)
Сонымен қатар мектеп мұғалімдерінің мұндай ... ... ... пайданы көрсеткені жөн.
Айтылғандардың барлығын эмпирикалық көрсеткіштермен аргументтеуге болады.
Медиаторлыққа оқытатын бағдарламаның эффектілігін анықтау үшін ... ... ... ... ... ... ... жасты
оқушылар медиаторлар болуы арқылы алынған ... ... оң ... ... ... оқыту арқылы мектептерде
оқушылардың кикілжің сұрақтары ... ... ... ... ... саны ... және ... мектептен тыс жерлерде
кикілжіңді шешу үшін медиациялық және ... ... ... білді. Джонсондар мысал ретінде мұғалімнің ... ... ... ... ... кикілжіңді жеңіске жету және
ұтылатын күрес ретінде ... ... ... ... кету үшін ... ... ... ілетін» (Johnson D. And R., ... ... ... ... ... ... байланысты
мектептік делдалдық әрекет, мектептегі оқушылардың сабақ жіберу санын,
бұзықшылық жағдайларының және оқушының ... ... ... ... 1997).
Джонсондардың пікірінше делдалдылыққа үйрету үшін үш жағдай ... ... ... және оқу ... ... оқыту, кикілжіңдер конструктивті түрде шешіле ... ... Егер ... ... арқасында өзінің ұтуы үшін
қарсыластық ... ... онда ... ... шешуге үйрету немесе оқытудың маңызы аз. Кооперативті оқыту
өзіне көздеген мақсатына ... ... ... (нәтижелілігі, оқу
материалының тұрақтылығы, ішкі мотивацияны, мақсатқа жету ... ең ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік алатын орнын ... ... ... осы ... ... ... әсер ... контексттің құрылуы кикілжіңдерді конструктивті басқаруына
арналған оқыту ... ... ... ... Оқу ... ... жақтарын: кооперативтілік пен кикілжіңді
де қамтиды. Авторлар оқу ... ... ... ... ... ... дебаттардың әртүрлілігін бөліп көрсетеді
және келісім жолдарын іздейді. Оқу ... ... ... ... ... ... бөлініп, қарама-қарсы
позицияларын қорғауға дайындалады. Джонсондар полемика процесін бес негізгі
сатыдан тұрады деп қарастырады:
- ақпарат ... және оны ... ... өзінің позициясын көрсете де қорғай алу;
- қарама-қарсылық, қорғаныс және ... ... ... кикілжіңнің туындауы;
- екі жақты позициялардың бір уақытта сұрақтарын қарастыру және ... ... екі ... да ... ... кикілжіңдерді интеллектуалды-конструктивті шешу тәжірибесінің
арқасында оқушылар позитивті тәжірибе жинайды, ал ол ... өз ... ... ... ... ... ... көмек
береді.
3. Медиациялар бағдарламасы авторлардың пікірінше, келісімге келуді
оқушыларға үйретудің және ... ... ... ... ... ... тәсіл болып саналады. Әрбір әңгімелесу процедурасы- кикілжіңді
анықтаумен, ... ... ... екі ... пікірлерді
қарастырумен, дұрыс шешімге келумен айқындалады. Джонсондар мұны ... ... ... ... ... ... осы ... қазір алуым керек»)
Өзіңіздің сезімдеріңіз туралы атыңыз («Мен қобалжып тұрмын»)
Өзіңіздің ... ... ... ... ... бұл
кітапты екі сағат бойы қолдандың. Маған осы кітапты қазір бермесең, ... ... ... Көп ... қам жеймін»)
Өзіңіздің басқаның сезімін және себебін түсінгеніңізді көрсетіңіз («Мен
түсінемін, сен.... »)
Кикілжіңді шешудің үш ... ... ... қол ... әрекетті оқып білу үшін келесі қадамдарды қолдану қажет.
Қастасудың тоқтатылуы: қастасулық қақтығыстардың ... ... ... ... енгізу: қарсыластарды медиация процесіне
енгізіп және олармен ерікті әңгіме құру үшін, медиатор медиация процесін
түсіндіріп, ... ... ... Ең ... ... ... Содан соң медиатор қарсыластардан проблеманы шешуге ... ... Олар ... медиатор ары қарай түсіндіреді;
а) «Медиаторлық процесс – бұл ерікті процесс: менің міндетім сіздердің
кикілжіңіңіздің ... ... «Мен ... Мен ... жақтас емеспін, сіздердің қайсыңыз дұрыс
немесе дұрыс еместігіңізді шешпеймін»;
в) «Әр қайсыңыз ... ... ... ... ... ... ... сіздің сөзіңізді ешкім бөлмейді»;
г) Сіздер қабылдайтын ережелері мынадай:
Проблеманы шешуге келісу;
Есімдерді атамау;
Сөзін бөлмеу;
Шындықты айту;
Егер сіз шешіммен келіссеңіз сіз оны ұстануыңыз қажет;
Медиатор ... ... ... барлығы конфиденциалды болып
саналады (сізде, медиаторда не туралы әңгімелескендеріңізді ... ... ... ... ... ... етіңіз. Бұл әңгімелесу ... ... ... ... ... және ... түсіндіре отырып, екі жақта бірігіп
кикілжіңді анықтау;
б) аргументтермен ... әр ... ... ... ... ... ... қалыптастыру;
г) екі жаққа да тиімді болатын үш алтернативалар табу;
д) келісімге жету және қол ... ... ... ... ... келісім контрактпен нақтылануы
қажет. Дауласушылар қабылдаған ... ... ... ... ... ... сақтаушы» болады.
Медиаторлық дағдыға үйрету бағдарламасы мектептің күнделікті өміріне
енгізілуде. Күнде екі оқушы сыныпты ... ... ... ... Егер де оқушылар өз бетінше кикілжіңді шеше алмаса, онда олар
асханамен ойын алаңын ... ... ... кикілжіңді шешуге көмек
беретін, ... ... ... ... ... ... ... барлығы кезекпен осы қызметті атқарады. Аптасына екі ... ... ... ... ... ... ... статьясында, екі оқушының арасында, олардың
біреуі екіншісінің құрылысын ... ... үшін ... ... ... сол үшін ... ... болды ғой, - дейді Сьюзан.–
Менің бұзғым келмеді. Не үшін ... ... ... ... Бір ... деген эмблемасы бар арнайы көйлек киген Сэм және Боб ... біз ... ... ... ... ... ... қажет пе?» - «Ия» - деп Меган мен Сьюзан де ... ... ... ... ... ... ... және бір-бірінің атын атамау)
келісті және сыныптың тыныш бұрышына баруға дайындалды. «Сен бірінші ... - деді Сэм. – ... ... ... де ... ... Меган не болды?». Бес минуттың ішінде проблема шешілді. ... ... ... ... және ... ... жаңа ... жасауға
келісті (Johnson D and R., 1994, p.126-127).
Д. Шапироның ... ... ... ... ... ... бағдарламасы, өзінде келесі міндеттерді құрайды:
оқушылардың өзін-өзі, басқа адамдарды түсінуі үшін, қақтығыстардың ... ... ... ... түсу және кикілжіңдік жағдайларды
жеңу үшін арнайы ... ... ... ... және т.б. ... ... ойындардың, ситуациялар
қою әртүрлілігі, ертегі батырларының өзара ... ... және ... оқушылардың он сабақ барысында делдалдық іс-әрекет дағдысын
біртіндеп игеруіне және кикілжіңді шешуде нағыз ... ... ... ... ... ... әрекетінің сатыларының жалпы көрінісі,
толығымен қарапайым медиатордың жұмыс бағдарламасына сәйкес ... ... ... ... туындайтын кикілжіңнің түрлерін, туындау
себептерін, алдын алу мәселелерін ... ... ... ... ... жағдайында, оны шешу барысында делдалдық әрекеттесуді
қолданудың маңыздылығы анықталды. Оқушылардың бұл иеленген делдалдық ... ... ... ... ... ... ... Бөлімге қысқаша тұжырымдама
Кикілжің жағдайын ескертудің ғылыми-психологиялық негізін анықтау
барысында кикілжің проблемасы зерттелінуінің ғылыми ... ... ... әлеуметтік психологиялық құбылыс ретінде этимологиялық
тұрғыдан ... ... ... және ерекшеліктері кеңінен
талқаланды. Кикілжің проблемасының зерттелінуінің теориялық ... ... ... ... ... тарихын қысқаша
жүйелеп, сонау ежелгі Антикалық заманнан ... ... ... ... қағидаларын қамтыды.
Кикілжің жағдайына байланысты мінез-құлық ... ... ... ... оны ... ... ... кеңінен талқыланды.
Халықтық білім беру сферасындағы оқу іс-әрекетінің субъектілерінің
бірі мектеп ... ... ... ... ... ... ... туындау себептерін, алдын алу мәселелері мен ... ... ... маңыздылығы көрсетілді.
ІІ БӨЛІМ. Кикілжің проблемасының зерттелінуінің эксперименталды негізі.
2.1. Кикілжің ... ... ... ... мақсаты.
Зерттеу болжамы. Кикілжің жағдайлары барысында мінез-құлық
стильдерін дұрыс басшылыққа ... ... адам ... жақсартуға
болады.
Зерттеу объектісі. Қ.Сыпатаев ... №7 ... 10«а» және 10«д» ... оқушылары. Жалпы саны 40 оқушы.
Зерттеу пәні. Зерттелінушінің белгілі бір ... ... ... ... ... ... 2007 жыл, 7-25 ... аралығында.
Зерттеу әдістемесі. Томас У.Кеннеттің кикілжің жағдайына байланысты
мінез-құлық ... ... ... жағдайында қалай әрекет
етесіз?» деген ... ... ... ... арналған дамытушы-
түзету эксперимент кешені.
Экспериментік зерттеудің міндеттері.
- Әдістемелер арқылы ... және ... ... ... ... салыстыру;
- Эксперименттік және бақыланушы тобына ... ... ... ... ... кикілжіңмен жұмыс істеуге арналған дамытушы-
түзету эксперимент кешенін жүргізу;
- Эксперименттік және ... ... ... ... ... ... ... салыстырып, зерттеу болжамын дәлелдеу;
Анықтаушы эксперимент зертелінушілердің кикілжің ... ... ... ... ... ... эксперимент жүргізу
алдында зерттелінушілерді эксперименттік және бақыланушы топқа бөліп алдық.
Эксперименттік тобын 10«а» ... 20 ... ал ... Б ... ... 20 оқушысы құрады.
Анықтаушы экспериментке зерттеу болжамын дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... ... стильдерін
анықтайтын әдістемесі (қосымшаны қараңыз) қолданылды.[20]
Әдістеме: Мен кикілжің жағдайында қалай әрекет етемін?
Мақсаты: Зерттелінушінің кикілжің жағдайына байланысты мінез- ... ... ... ... ... А тобы – 20 ... Б тобы – 20 оқушы
Әдістеменің сипаттамасы. Кикілжің жағдайына ... ... бес ...... ... ... кикілжіңнен кетіп
қалу және бейімделу стильдерін анықтауға арналған 30 ... ... ... ... ... А ... содан соң бақылаушы Б
тобына нұсқалар тізімі ұсынылады. Көп ... ойға ... ... ... ... Жалпы жүргізілу ұзақтығы 15-20 минут.
Мәліметтерді өңдеу. Эксперименттік А тобы, ... Б ... ... ... ... нәтижелерін аламыз. Кикілжіңге
байланысты мінез-құлықтың әр ... ... ... ... ... санына бөліп, мінез-құлықтың әр стилінің
көрсеткішінің орташа мәнін және ... ... ... ... ... ... ... диаграмма түрінде
берілген.
4-кесте
Эксперименттік А тобына жүргізілген кикілжіңге байланысты ... ... ... ... ... мәліметтер нәтижесі.(І)
|№ |Аты-жөні |Қарсыластық|Бірлесті|Компромисс |Кетіп ... | | |к | | |к ... |А.Д. |4 |5 |9 |4 |1 ... |А.Н. |4 |5 |5 |4 |7 ... |Ә.А. |2 |4 |5 |2 |8 ... |Б.А. |7 |6 |6 |7 |5 ... |Б.С. |4 |5 |6 |2 |11 ... |Г.Ж. |10 |6 |4 |7 |4 ... |Д.Ә. |2 |9 |4 |1 |2 ... |Д.А. |2 |6 |3 |9 |7 ... |Ж.А. |8 |6 |3 |6 |6 ... |Ж.А. |0 |3 |6 |3 |11 ... |И.Д. |7 |4 |3 |3 |4 ... |К.Ж. |4 |9 |4 |2 |8 ... |К.Ж. |4 |4 |3 |6 |4 ... |Қ.Ж |10 |3 |5 |2 |5 ... |Н.Ф. |4 |5 |8 |5 |8 ... |О.А. |9 |2 |2 |1 |5 ... |С.М. |6 |3 |4 |4 |7 ... |С.С. |2 |8 |10 |4 |4 ... |Т.Г. |4 |4 |2 |9 |1 ... |Т.А. |8 |4 |4 |3 |4 |
| ... ... |5,05/20%|4,8/19% |4,2/17% |5,6/24% |
| ... | | | | |
| ... | | | | | ... А ... ... ... орташа мәнінің диаграммалық
көрінісі
5-кесте
Бақыланушы Б тобына жүргізілген кикілжіңге байланысты ... ... ... ... ... ... |Аты-жөні |Қарсыластық|Бірлестік |Компромисс|Кетіп ... | | | | ... |ік ... |А.К. |0 |7 |0 |2 |11 ... |А.Ж. |1 |1 |0 |2 |0 ... |А.Г. |11 |6 |3 |4 |6 ... |А.Б. |7 |5 |8 |4 |7 ... |Б.Ж. |7 |7 |4 |8 |3 ... |Б.Н. |0 |6 |7 |7 |10 ... |Б.А. |4 |4 |7 |2 |7 ... |Б.Ж. |9 |2 |5 |2 |0 ... |Е.М. |6 |5 |5 |6 |8 ... |Е.С. |8 |4 |2 |3 |6 ... |Ж.А. |9 |7 |3 |2 |7 ... |Ж.А. |9 |4 |8 |1 |7 ... |Қ.Д. |0 |9 |8 |1 |1 ... |Қ.Э. |6 |5 |6 |3 |8 ... |Л.Ж. |8 |4 |4 |2 |2 ... |О.М. |9 |4 |4 |2 |5 ... |О.Б. |0 |3 |6 |4 |5 ... |Т.А. |5 |2 |2 |5 |4 ... |Т.А. |11 |5 |3 |2 |5 ... |У.А. |7 |5 |2 |4 |5 |
| ... ... |4,75/20% |4,3519% |3,3/14% ... |
| ... | | | | |
| |қ ... | | | | | ... Б тобының әдістеме нәтижелерінің орташа мәнінің диаграммалық
көрінісі
Жоғарыдағы әдістеменің нәтижелерінен эксперименттік А ... ... ... ... ең ... стилі қарсыластық
стилінің жоғарғы көрсеткіші 20%-ын, кикілжіңнен ... қалу ... ... ... ... ... ... 20%-ын, ал бейімдеушілік
стилінің 24%-ын көрсетті. Мұны диаграммадан байқауымызға болады. ... Б ... ... ... ... А ... ұқсас
кикілжіңге байланысты мінез-құлық стильдерінің ең тиімсіз стилі ... ... ... ... кикілжіңнен кетіп қалу стилі 14%-ын,
компромисс стилінің 19%-ын, бірлестік стилінің ... ал ... 23%-ын ... Мұны да ... байқауымызға болады.
Кикілжің жағдайлары барысында мінез-құлық стильдерін дұрыс
басшылыққа алған жағдайда, адам ... ... ... ... ... ... үшін эксперименттік А тобына кикілжің жағдайларын
шешуге, алдын ала ескерту, болдырмау және ... ... ... ... ... ... А топ оқушыларына кикілжіңді
шешуге, жоюға, басқаруға байланысты көптеген ситуациялық ойындар, дамытушы-
түзетуші тренингтер жүргізілді. Кикілжің жағдайға түскенде мұны ... және шешу үшін ... ... ... мінез-құлық стилін,
кикілжіңге түскен басқа адамдардың стилін, сонымен бірге ... ... алу ... ... ... А ... ... мінез-құлық стилдері арқылы шешу, болдырмау, жоюға
байланысты дамытушы-түзетуші эксперимент кешенінің ... ... ... ... кикілжің жағдайына байланысты бес мінез-құлық
стильдерін анықтайтын әдістемені ... А ... және ... ... қайта жүргіздік. Қайта жүргізілген анықтаушы әдістеменің нәтижелері
төмендегі кестелерде және өзгерісін байқау үшін диаграмма түрінде берілген.
6-кесте
Эксперименттік А тобына қайта ... ... ... ... ... ... алынған мәліметтер
нәтижесі.(ІІ)
|№ |Аты-жөні |Қарсыластық|Бірлестік|Компромисс|Кетіп қалу|Бейімдеушілі|
| | | | | | |к ... |А.Д. |2 |5 |8 |5 |2 ... |А.Н. |3 |4 |7 |4 |6 ... |Ә.А. |0 |4 |8 |3 |8 ... |Б.А. |1 |4 |9 |1 |9 ... |Б.С. |2 |5 |5 |2 |9 ... |Г.Ж. |3 |4 |7 |2 |10 ... |Д.Ә. |0 |9 |6 |1 |2 ... |Д.А. |3 |3 |6 |5 |7 ... |Ж.А. |5 |6 |7 |1 |6 ... |Ж.А. |0 |1 |10 |4 |10 ... |И.Д. |2 |5 |8 |2 |4 ... |К.Ж. |0 |3 |6 |3 |4 ... |К.Ж. |8 |3 |9 |4 |6 ... |Қ.Ж |5 |6 |9 |2 |5 ... |Н.Ф. |4 |4 |7 |5 |4 ... |О.А. |1 |5 |4 |2 |7 ... |С.М. |1 |6 |11 |4 |4 ... |С.С. |2 |3 |10 |5 |10 ... |Т.Г. |5 |4 |7 |4 |7 ... |Т.А. |1 |5 |7 |3 |5 |
| ... |2,4/10% ... ... |3,1/13% ... |
| ... | | | | |
| |қ ... | | | | | ... А ... ... ... орташа мәнінің диаграммалық
көрінісі
7-кесте
Бақыланушы Б тобына қайта жүргізілген кикілжіңге байланысты
мінез-құлық стильдерін ... ... ... ... ... ... ... |Бейімделушіл|
| | | | | ... |ік ... |А.К. |1 |6 |1 |1 |10 ... |А.Ж. |2 |2 |1 |3 |0 ... |А.Г. |1 |7 |2 |4 |5 ... |А.Б. |6 |6 |8 |4 |7 ... |Б.Ж. |6 |5 |4 |7 |9 ... |Б.Н. |1 |5 |8 |9 |1 ... |Б.А. |4 |3 |8 |3 |11 ... |Б.Ж. |9 |4 |4 |4 |8 ... |Е.М. |6 |6 |5 |3 |8 ... |Е.С. |7 |5 |2 |3 |6 ... |Ж.А. |8 |5 |3 |2 |5 ... |Ж.А. |11 |4 |8 |1 |7 ... |Қ.Д. |0 |9 |8 |1 |2 ... |Қ.Э. |6 |5 |7 |3 |6 ... |Л.Ж. |9 |4 |3 |3 |2 ... |О.М. |8 |4 |3 |1 |6 ... |О.Б. |0 |4 |6 |4 |4 ... |Т.А. |7 |2 |2 |5 |3 ... |Т.А. |10 |5 |3 |2 |5 ... |У.А. |7 |5 |2 |4 |4 |
| ... ... |4,8/20% |4,418% ... ... |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... Б ... ... ... ... мәнінің диаграммалық
көрінісі
Көріп тұрғанымыздай, эксперименттік А тобына кикілжіңге қатысты
дамытушы-түзету эксперимент кешені жүргізу нәтижесінде А және Б ... ... ... ... ... ... алуда елеулі
айырмашылықтарға жетті. Салыстырмалы түрдегі ... ... 5-ші және 6-ші ... көрсетілген.
Эксперименттік А тобының І және ІІ ... ... ... ... көрсеткіші.
6-сурет
Бақыланушы Б тобының І және ІІ зерттеу нәтижелерін салыстырмалы
түрдегі диаграммалық көрсеткіші.
Бақыланушы Б тобының алғашқы әдістеме (І) ... аз ... ... А ... ... І ... қарағанда елеулі
өзгеріп, кикілжің жағдайына байланысты мінез-құлықтың әр стилінің, ... ... ... ... 10%-ға ... ал ... ... стилі 17%-дан 13%-ға дейін төмендеп, бейімдеушілік стилінің көрсеткіші
24%-дан 26%-ға дейін, ал кикілжіңді шешуде табысты да ... ең ... ... ... ... ... ... көрсеткіші 19%-дан
күрт 32%-ға дейін өсті. Яғни, ... шешу ... ... ... ... ... ... келісімге шақыру нәтижелілігін ... ... ... ... кешені пайдалы да нәтижелі
әсер етті.
Яғни, қорыта келе, дипломдық зерттеу жұмыстың ұсынылған ... ... ... ... ... ... басшылыққа алған
жағдайда, адам қарым-қатынасын жақсартуға болады толығымен дәлелденді.
2.2. Кикілжің жағдайларын болдырмау, алдын-ала ескерту, жоюдың
ғылыми-әдістемелік негізі.
Кикілжің жағдайларды ескерту – бұл оның ... ... жол ... ... жүйедегі кикілжіңнің салдарынан деструктивті әсерінің
азаюындағы шаралар кешені.[21]
Кикілжіңдерді ескерту тар мағынада ... ... ... ... ... жағдайындағы басты міндет - одан қашу емес, оны
тани білу, яғни нәтижелі шеше білу қажет. Осыған орай ... ... ... ... ... Джон Роберт Паркинсон, Джанет
Рейноутер, Дэниель ... ... ... ... ... ... нұсқаларын қысқаша жүйелеп, алдарыңызға кикілжің
жағдайларын болдырмау, ... ... ... ... ... түсіну және басқару үшін өзінің ақылдығыңызды қолдану.
Кикілжіңді жақсы қарым-қатынас арқылы алдын алу немесе шешу.
Қарым-қатынас – көптеген кикілжіңдерді ... ... ... ... жиі ... ... себебі болып табылады.
Қарым-қатынастың кезкелген бұзылысы кикілжіңге алып келеді; ... ... ... ... осының дәлелі болып табылады. Кейде адам
ойын анық емес ... ... ... мұқият тыңдамайды. Нені айтатынымызға
қатысты түсінбеушілік туындайды. Жасырын болжамдар қарым-қатынаста бөгет
болуы ... Ал ... ... қарсыластықтың немесе
ренжігіштіктің нәтижесінде қарым-қатынас тіпті үзілуі ... ... ... ... ... алу ... жеңе білу үшін адам ... үлкен күш салуын қажет етеді. Ең басты есіңізде қарым-қатынастың
негізгі принциптерін сақтаңыз. ... ... ... сізге анық та таныс болуы мүмкін. Бірақ оны әрқашан да ұстану арқылы
мүмкін болатын потенциалды ... ... ала ... және ... ие ... тұрып, критикалық жағдайлардан шыға аласыз. Сонымен
қатар, ішкі ... ... ... (санасыз деңгейде)
көмектеседі. Бұл негізгі принциптер төменде қысқаша көрсетілген.
Сөздік және сөздік емес қарым-қатынас айырмашылығы
Адам қарым-қатынасымен ... ... ... ... ... 55%-ы ... контактпен жүретін сөзсіз қарым-қатынас
арқылы беріледі екен (мимика, ым-ишара). Ақпараттың шамамен 38%-ін ... ... және ... ... ... Бұл сізге қарап сөйлегенде
сіздің оңай сенбей және түсінбей қалу ... ... Біз ... ести ... ... ... ... нәрсені сезіп және білдіріп
тұрғанын білсеңіз, онда сенімділік бұзылып, ол адамның күткеніне қарамастан
оған ... ... ... Егер ... ... кешірім сұрап тұрып, қиналып
айталмай тұрғандықтан, бұл сізге ... ... ... де ... ... де сіз ... барысында өзіңіздің және әңгімелесуші екінші
адам ... ... ... ... бара ... бір ... тоқтаңыз. Мұндай әрекет айтылып жатқанның мазмұны
дұрыс айтылудың мәнерлігі мен тәсіліне сәйкес ... ... пе екен деп ... ... ... тіл қаншалықты қиын болса
да, бақылауға қолға алына алады. Қатенің себебін ... мұны ... бар. ... ... ... ... ... бағынышты да
шынайы ұстаңыз. Егер де сіздің ... ... ... ... ... екінші адамның тура көзіне қараңыз (тіке көзқарас ... ... және қате ... мәселесі
Кезкелген көзқарастың бастамасы алғашқыда қалыптасқан болжамдардан
тұрады. Сіздің пікіріңізше, сөздің немесе мінез-құлық мәнерінің белгілі ... ... ... ... ... ... ... жақсы әрекет ететінін болжамдайсыз. Мысалы, оның әзіл-сықақ ... ... ... көтере алады деп ойлайсыз. Әңгіме барысында
бірнәрсе айтқаныңызда, ол қажетті формада естіп, түсінеді деп ... ... ... ... ... тұлға аралық қарым-
қатынастың ағымын жеңілдетуге көмектеседі.
Бірақ кейде сіздің болжамдарыңыз сізді ыңғайсыз жағдайға ... ... ... сіз ... ... басқа біреу дұрыс түсінбеуі
мүмкін; бұл ... ... ... ... жатқан астарды
түсінбегендіктен, басқа адамға ... ... ... ... ... да
күрделі жағдайларда сізді түсінді және сізбен келіседі деп ... ... ... адам өз ... ... ... реакцияңызға, жоспарларыңызға
және сіздің үміттеріңізге қатысты қате болжамдауы мүмкін. Мұндай жағдайлар
неден басталғанын анықтауға қиынға түсетін нағыз кикілжіңдерге алып ... да бұл ... ... сізге мұндай ситуацияларды анықтап
және өзіңіздің болжамдарыңызды қадағалап үйрену қажет. Егер де ... ... ... келмейтін болса, басқаның сізге деген болжамын
қадағалауға дайын болу керек.
Қате болжамдау кикілжіңдердің барлық типтерін ... Бір ... ... ұйым үшін бір ... істеп жатыр десе, ал ... ... дәл ... қате ... шарт ... қалады. Ал
бір әйел, оның жоқтығын пайдаланып, жолдас қызы оның сүйіктісін ... жүр деп қате ... ... ... ... ... махаббат
та қауіпке төндіріледі. Қате болжамдау кикілжіңдерге ғана емес, осындай
сезімдердің жоғалуына әкеп соқтырады.
Мұндай ... ... ... ең жақсы тәсілі – ... және ... ... туындатқан қате пікірлер бойынша ... ... ... ... ... ... ... адамның пікірінің
дұрыс еместігін дәлелдемеу, керісінше өзінің қате пікірлерінен бас ... Егер де ... адам оның ... түзеп жатқанын сезінсе, бетін сақтап
қалу тәсілі ретінде, өзінің қате болжамына жармасып ... ... да ... алдын алу және шешудің ең ... ... ... басқа адамдардың негізгі болжамдары туралы ашық талқылау.
Олардың не ... не ... ... қате ... ... барлық
әрекеттер мен пікірлерді жұмсартыңыз. Қате болжамдардан туындаған
әрекеттерден соң ... да ... өту ... болады, бірақ сонда да
оларды ашық талқылау кикілжіңді шешуінің алғашқы қадамы болып табылады.[12]
Қалай ... ... білу ... ... олай болмаса да, өздерінің ойларын тура жеткізе
алатындығына сенімді болса, басқалары әңгіме жүргізуші екіншіні ... ... соң ... түсудің көптеген тырысулары сәтсіз
аяқталса, таң қалудың қажеті жоқ. ... ... ... ... «белсенді тыңдай білуге» үйреніп алсаңыз болады. Бұл дауда
жоғарыда көрсетілген проблемалардан (сөзсіз қарым-қатынас, қате ... ... ... ... ... кикілжіңнің негізгі себептерінің бірі болып
табылады. Адам оны ... ... ... оның ... ... ... мүмкін. Қабағын шытып қараған көзқарас, асығыстық, тынымсыз
ым-ишаралар, мұның барлығы сөйлеушіге қатысты ... ... ... Бұны ... бұл әр ... ... ренжітіп,
қарым-қатынаста кейбір кернеуді орнатуы мүмкін.
Керісінше, егер сіз екінші адамға оны ... ... ... көрсете алсаңыз, онда ... ... ... ... ... ... Бұдан басқа әңгіме барысында
алынған ақпаратпен қолдану мүмкіндігіңіз болады. Бұл сізді барлық ... ... ... ... ... ... өзін ... және
түсінілген болып сезіну қажет. Ең идеалды нұсқалы айтушыны белгілі бір
сезіммен ... ... Оның ... сіз ... ... ... көрсеткеніңіз жөн.
Кейде кикілжің өршіп кетіп, қызып жатқанда, мұндай тәсіл ... ету ... ... ... да ... ... ... бассаңыз,
кикілжіңді шешуде бұл жол таңқаларлық нәтиже беретінінің көре аламыз. Егер
басқа адам тітіркеніп немесе ... ... бұл ... оны ... ... сабырлықпен талқылауға және жақын қарым-қатынасқа жол
ашады.[22]
Естеріңізде ... яғни ... ...... білу және
сөйлеушінің шынайы сезімдерін қабылдау. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қарау;
- Әңгіменің затына зейініңізді бөліңіз;
- Шынайы сезіммен тыңдаңыз;
- Бағаламай, мұқият тыңдаңыз;
- Сөйлеушінің шынымен тыңдап тұрғаныңызды көрсету ... ... ... айтып тұрыңыз;
- Сіз нені түсінбегеніңізді немесе неге сенімсіз ... ... ... ары ... ... ... Әңгімені ұстап тұру үшін сөзсіз қарым-қатынасты қолданыңыз;
Есіңізде сақтаңыз, ең негізгі мәселе болып, адамның айтқандарына
өзіңіздің қызығушылығыңызды ... ... ... ... бөлу ... білу қажеттігі сізде ыңғайсыздық тудыруы ... ... ... ... ... ... Егер ... сіз шынайылықпен қарасаңыз,
онда кейінірек ... ... ... ... ... ... элементтері көмегімен кикілжіңдерді алдын алу
немесе шеше білу тәсілдеріне қысқаша түйіндеме
Қарым-қатынас – бұл кикілжіңнен кетіп қалу немесе олар пайда болса,
шешудің ең ... ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің оның ойы немесе сезімдерінен сәйкестігін куәлендіретін
сөздік емес қарым-қатынас элементтеріне көңіл бөліңіз.
- ... ... ... ... ... ... ... немесе
болжамдардың болмауын қадағалаңыз.
- қарым-қатынасты ашық қылуға тырысыңыз.
- өзіңіздің не ойлап, не сезініп тұрғаныңызды дипломатикалық ... ... және ... ... ... әрекетке тартыңыз.
- анықталмағандықтан кетіп қалуға тырысыңыз. Егер де бір нәрсе
түсініксіз болса, онда екінші ... ... ... Ал егер ... ... болса, онда өз кезегіңізде түсіндіруге тырысыңыз.
- дұрыс тыңдауды үйреніңіз. ... ... ... құрмет пен
қызығушылық білдіріңіз. Сөзін бөлмей, критикаламай, мұқият тыңдаңыз. Әңгіме
барысын қадағалап отырғаныңызды ... үшін ... өте ... ... жеткізіңіз.
Эмоционалды сфераны қадағалау.
Кикілжіңнің ең негізгі көзі болып табылатын тітіркенушілік ... ... ... жағайдағы тітіркенушілік пен қорқынышты
қадағалау.
Уақыт өте кезкелген қарым-қатынастан ... ... ... ... сақталынып қалған ескі ренжулердің жаңа ренжулерге ... ... ... ... шығару тырысулары одан да үлкен
ренжулерге алып барады.Сіздің ... ... ... ... соңында ұрысқа дейін жетіп немесе қарым-қатынасты
тіпті тоқтатуға ... алып ... ... ... ... айта ... дейін апарады). Мұндағы кикілжіңге қатысушылардың
әрқайсысына әрбір әрекеттері жаман шетпен жүзеге ... ... ... ... барлығын келесі шабуыл ретінде қабылдайды.
Әркім өзінің претензияларын айтқан сайын, сіз одан да ... ... ... ... ... ... оппоненттегі
теріс эмоцияларды тек өршіп ... ... ... Сіз ... ... ... Ашуымды басу қажет. Бұл проблеманы шешу үшін болашақта
не істеуіме болатындығын ойлануым керек. Қазір өткенді еске ... ... айта ... ... өзіңізді қайта басыңыз және оппоненттің
эмоциялары ... орын ... тым ұзақ ... ... ... ... ... деңгейге
кеткенде, оппонентке жұмысты шешу, немесе эмоциялардың өршуін тоқтату
ниетіңізді білдіру осындай жағдайдың ... ... ... Оппонентке оның
эмоцияларының мәнін терістеу емес, тек ... ... ... Сіз ... өзін қарастырғыңыз келеді. Сіз мынаған ... ... ... «Ия, мен ... де ... ... ... бірақ бұл тітіркенушілік бізді ешжаққа алып бармайды. Біз ол туралы
ұмытқанымызды ... ... ... де ... жағдай болды және
оған екеумізде тітіркеніп тұрғанымызға келісейік. Ал қазір болашақта ... ... ... ... ... ... ... қарым –қатынасты жалғастыруға тура келетін
адамдармен кикілжіңге түскенде қолданған пайдалы; мысалы, ... ... ... т.б. ... бір ... жинақталған
күшті ашуға булығып тұруыңыз мүмкін. Мүмкін өзіңіздің ... ... ... оны ... шығарып тұру қажет шығар, ал ашуыңыз оппонетте
теріс ... ... ... ... онда ашуыңызды ... Оны ... ... ... джин ... ... тығып қойыңыз,
сонда ғана проблеманың шешімін іздеуге қабілетті ... ... ... ... ... ... ... шақта қалдырамыз.
Өздеріңіздің қарсылықтарыңызды және ... ... ... ... жағдай тек өршіп кетеді.
Сонымен, тітіркенгіштік кикілжіңді ... ... ... ... ... тоқтататын уақыт келеді. Тітіркенушіліктен
арылатын уақыт келді. Сонда да ол әлі де ... ... ... ... ... ... ... бірақ оны қадағалауға міндеттісіз. Тек сонда ғана
бұрын өткенмен байланысты эмоцияларды билеп, кикілжіңді ... ... ... ... ... ... асасыздар.
Көңіл аудармау немесе кетіп қалу.
Кейбір жағдайларда жинақталған тітіркенушіліктен ... ... ең ... ... болуы мүмкін. Басқа ... ... ... шығаруға ерік беру арқылы кикілжіңнен шығуға болады. Кейде
қарсыластық пен ... ... ... ... ... ... қол ... кикілжіңнен кетіп қалған жөн. Кетіп қалу - екі ... кінә ... мен ... ... тек ... ... тек ... жатқандағы кикілжіңнен арылудың ең жақсы тәсілі.
Бұл әдіс сізді жағдайыңызға сәйкес келеді ме? Егер де ... ... ... сезіміңіз сізді одан да күштірек қысып бара жатқанда, және
кикілжіңді шешудің ... ... отқа май ... әсер ... ... ... ойланып көргеніңіз дұрыс. Өзіңізге қол алатын пайдалы сұрақтар
бар. Бұл ... ... ... ма? ... ... ... ... ма? Жоқ болса, онда тек қол
сілтеген жөн. Оны ... ұтыс ... ... ... ... бар ... ... ішкі қарама-қайшылық пен қорқынышты жеңе білу.
Кейде қорқыныш пен ішкі қарама-қайшылық кикілжіңдік жағдайда ... ... ... ... келіп тұрғаныңызға кедергі жасайды. Бұл
сізді ренжуге әкеп соғады. Бұл теріс ... ... шешу одан ... ... ... тұйықтыққа әкеп соғады. Сондықтан да сіз ... ғана ... ... қана ... ... ішкі қарама-қайшылықтарыңызды жеңе білуді үйренуіңіз қажет.
Мұндай қорқыныштардың ... ... ... мүмкін. Мысалы,
ыңғайсыз күлкілі жағдайға түсіп қалудан ... ... ... алудан қорқу,
жоқ дегенді естуден қорқу, және т.б. ... ... ... маңызды
емес. Қорқынышты жеңу үшін, алдымен оны ... алу ... ... ... ... ... бар ... шешіп алу қажет. Ең жақсысы
қорқыныштан арылумен жұмыс ... ... ... жол ... ең негізгі көзі болып табылатын тітіркенушілік пен
сенімсіздіктен арылу тәсілдеріне және кикілжің жағдайындағы тітіркенушілік
пен қорқынышты ... ... ... тітіркенгіштіңізді қашан басу қажет.
-Тітіркенушілік басқа адамның тітіркенушілігін өршітеді.
- Нәтиже бермей, эмоционалдық қысым өршиді.
- Сіздің ашуыңыз біртіндеп шығу жолын табады.
- Өйткенді ... ... ... ... ойлану қажет болғанда.
Өз тітіркенушілігіңізді қалай басу қажет.
- ... ... ... ... ... ... ... жолын іздестіру.
- Кикілжіңді шешу үшін екеуін де тітіркенушілігін басуды сұрау.
Ашу мен ... ... ... ... ... ... ... бір нәрсемен байланысты болған эмоциялары ол ... ... ... оны ... ... беру.
- Сізді тыңдағысы келмегенде.
- Адамның қарсыластығы қарым-қатынасқа ... ... пен ... ... ... ... ... адаммен өзін қалай ұстау қажет.
- Ол адам айтқысы келгенін барлығын ... ... ... ... ... ... ... Оппоненттің теріс эмоциялары өршіп бара жатсада, сабырлық сақтап,
нейтралды дауыспен жауап беру.
- Өзін-өзі ұстай білу, ... және ... ... ... қол ... кетіп қалу қажет.
- Тітіркенушілік пен қарсыластық кернеуі жоғары болғанда.
- Қарым-қатынаста эмоционалдық ... ... ... ... ... қалу ... көп ... Өзіңіздің тітіркенушілігіңізбен сенімсізділігіңізден арылу немесе
проблеманы шешудің реалды тәсілі болмағанда.
- Сіз ... әрі ... ... ... қол сілтеп, кетіп қалу керек.
- Қарым-қатынастың пайдасы мен шектеулігін салыстыру.
- ... ... ... кету ... ... иландыру.
- Қарым-қатынаста жоғалтқан құндылықтарыңыз аз болатындығына
сенімді болу.
- Өзіңізге қол ... ... беру және ... ... Бәрі ... және ары ... ... уақыт келді деп өзіңізге
қайталау.[12]
2.3. Кикілжің жағдайларын шешуге арналған дамытушы-түзету эксперимент
кешені.
Кикілжің ... ... ... ... ... ... мақсаты кикілжің жағдайларын шешу, алдын-алу, болдырмау,
ескерту, кикілжің жағдайының басқара білу мен ... білу ... ... ... ... ... қатар, кикілжің ұғымының табиғаты мен
кикілжің жағдайына байланысты мінез-құлықтың стильдерінің ерекшеліктерімен
таныстыруға негізделген.
Қарым-қатынас жағдайын модельдеу.
1-жаттығу. Нақты бір ... ... ... ... ... ... ... Өзіңіздің қағазыңызды оң ... ... ... ... соң ерікті түрде қайта құрастырыңыз. Тапсырмаға
шығармашылықпен қатынасыңыз.
2-жаттығу. ... ... ... ... ішінен қақтығысты жағдай таңдалып алынады, рөлдерге
бөлініп ойнатылады.
Рефлексия. Қатысушылармен ситуация талқыланып шешімі табылады.
3-жаттығу. Мінез-құлқы өзгерген қатысушылар ... ... ... ... өз ... ... ... Адамдар бір-біріне өз мінез-құлқының ... ... осы ... олар ... әр ... таниды.
5-жаттығу. Сізге бір мәселе болып қалды делік. Бұл мәселенің ... ... ... ... ... ... ... табыңыз. Өзіңізді осы
адамның орнына қойып көріңіз. Жағдай жұптар арасында ойнатылады.
Рефлексия. Сіздің сөзіңіздің қаншалықты көз жеткізетіндей ... ... ... өз ... ... ... екінші
адамның қаншалықты маңызды екенін ... оған ... ... ... деп ... ... ... істеуге арналған ойындар.
Мақсаты. Белгілі бір кикілжіңдік жағдайдан кикілжіңге қатысты мінез-
құлық стильдерін қолдана отырып, шешуге үйрету.
Қажетті уақыт. 1 сағат.
Көрнекіліктер. ... ... ... байланысты ситуацияларды тренингке
қатысушыларға ойнату барысында бір-біріне ренжіп қалмас ... ... ... ... ... ... ситуациялар қарапайым және қатысушылар
үшін маңызды болуы керек. Себебі, тренинг барысында ... ... ... ... қалуы мүмкін.
«Конспект»
Ойынға екі адам қатысады.
Бірінші қатысушыға нұсқау: «Сендер екеуін мектепте бірге оқисыңдар.
Кітабы жоқ пәннен сен ... ... ... ... ... ... ... өз пәнінің конспекттісін талап етті. ... ... өз ... конспектісін уақытша сұрадың. Себебі, ол осы
пәннен емтиханды ертеңіне тапсырады. Емтиханды беске тапсырғанына қуанып,
конспектіні ... ... ... ... ... ... ... ешкім болмады және конспектіні де таппадың».
Екінші ойыншыға нұсқау: «Екеуін коридорда ... ... ... өмірідегідей ұстаңдар».
Ойыннан соң классикалық анализ жүргізіледі: алдымен бақылаушылар,
содан соң қатысушылар өз пікірлерін білдіреді. ... ... ... ... ... қатысушылардың ойыннан алған әсерлерін анықтау үшін келесідей
сұрақтар қояды: «Сен келесіде одан конспект сұрайсың ба?»; «Ал сен ... ... ... бе?». Анализ барысында қатысушыларға және
бақылаушы топқа ... ... ... да белгілі бір стиль түрлерінің
айқын байқағандықтарын, ... ... оны ... ... да бір ережелерін
қолданғанын көрсету маңызды. Және соңғысы: егер ситуация нәтижелі аяқталса,
онда жәбірленуші ... ... ... кінә ... арылтуға көмек беруі
қажет. Міне, барысы осылай жүргізілетін төменде келесідей кикілжің ... ... ... ... ... ... қатар оқылады.
«Екі адам бірігіп статья жазады. Біреуі оны ... ... ... 30 минутқа ерте қайтіп кетеді. Басшы ... бұл ... ... беріп, жұмыста үлкейтуге жол ашатын маңыздылығы туралы
айтады. Мұны ... ... ... адам ... ... аты-жөнін сызып
тастайды. Бірнеше күннен соң журналда баяғы статья бір ғана ... ... ... коридорда кездесіп қалдыңыздар.
Әрекеттеріңіз қандай?».
«Есеп»
Ойынға екі адам қатысады. Нұсқауы екеуіне қатар оқылады.
«Екі адам ... ... ... ... ... жұмысдан ерте
қайтіп кеткенде, басшы кіріп, ... алып ... де, кеш ... ... адам
жалғыз өзі жазды деп шешеді. Ертеңіне басшы екіншісі есепті тапсырып қойды
деп біріншісінен есепті талап етеді. Мұны естіген ол ... ... ... алмай қалады».
Қатысушыларға нұсқау: «Екеуіңіз коридорда кездесіп қалдыңыздар.
Әрекеттеріңіз қандай?».
«Журнал»
Қатысушыға нұсқау: «Досың Америкадан әкелген журналын саған ... Сен оны кеше ... ... ... ... ... ... ала
тұрып, кешке қарай автобуста жоғалтып алды. ... ... ... ... ... сұранды. Сен оның жоғалғаны туралы білмедің. Екеулерің
коридорда кездесіп қалдыңыздар...».
«Шарф»
Екі ойыншы ... (қыз бала ... ... «Саған кеше сенің сүйіктің Индиядан алып келген шарфик
сыйлады. Шарф сондай бір ... өте ... ... қызың сенен бұл шарфты
кешкі отырысқа сұрап ... және ... ... ... тиіп ... шеті
жанып кетті. Бұл туралы сен әлі білмегендіктен, өзіңнің сүйіктіңе ертең
театрға киіп ... ... уәде ... Сіз ... ... Ары ... ... Бұл жаттығулар жиынтығын топтағы коммуникациялық дағдыларды
дамыту және кикілжіңдік жағдайда өзін ұстай білу ... ... ... 1 ... ... ... ... Жаттығуды бастау үшін алдымен топ ішінен үш ... ... ... ... Олардың әрқайсысы отбасылық психотерапевт
Вирджиния Сатир (Satir,1972) сипаттаған коммуникативті стильдерінің ... Ол ... ... және ... адамның төрт мінез-құлқын
бөліп көрсетті:
Келісімге келгіш (соглашатель). Мұндай адам әрқашанда ... ... ... Бұл ... ... ... ... Мұндай типті адам
әрқашанда жыламсып жүретін, әлсіз адамның бейнесін құрайды.
Жала жабқыш (обвинитель). Келісімге келгіш типінің ... ... ... ... ... ... іздеп жүреді. Дөрекі және
басшылық акцентпен сөйлеп, саусағымен түртіп тұрады. Бет және ... ... ... ... ... ... адамдарға ультра-сабырлылық, жинақылық
тән. Эмоция және эмоционалдылық олар үшін обадан да жаман. ... ... ... ... ... ... адамдарға кикілжің барысына қатыссыз
шатастыратын әңгімелер тән. Олардың айтқан сөздері интонациясына сәйкес
келмейді.
Әрбір қатысушыны ... жаңа ... ... төрт ... ... ... Таңдалған рөлдерде олар өздерін ыңғайсыз сезінуі ... бұл ... ... репертуарын кеңейтеді. Содан соң олар қалаған
тақырыпты таңдап, өзінің рөлін ұстанып, талқылай ... ... ... ... ... отырады. Бес минуттан соң бақыланушыларға, олардың
көз алдында болып жатқан әңгімені қалай ... ... ... ... ... ... соң қатысушылар таңдаған рөлдерін жүзеге
асыру барысында алған сезімдері туралы бөліседі.
Содан соң осы әрекетті басқа үш ... ... ... ... ... ... скечте бір рет болса да қатысуға мүмкіндік алу қажет.
Міне, біреуі жүзіп, екіншісі бақылап тұратын осындай «аквариумдық»
тәсілмен, коммуникативтік ... ... ... ... ... жүргізуші мен қатысушыларының қиялдарына байланысты.
Скетчке қатысушылардың мінез-құлық ... ... ... ... ... ... жағдайда өзін ұстай білу немесе нәтижелі шешудің
дағдылары қалыптасады. ... ... сот» ... Қатысушыларға даудың жағдайын бастан кешіру, оған сырттай
қарау, және оны жаңаша түрде қайта ойлауға мүмкіндік беру.
Қажетті ... 20-30 ... ... ... рөлдерін бөліп алады.
Сот мүшелері таңдалынып алынады: прокурор, ... сот. Дау ... ... ... ... ... Даудың себебін ... сот ... ... ... ... ... ... бастайды,
ол қылмыстың жасырын мотивін, даудың егжей-тегжейін анықтайды. Адвокат
жағдайды ... ... ... ... ... сот ... ... стратегиясын сараптап және ісінің ... ... ... дау ... ... ... анықтап
сотталынушы кінәлайды. Адвокат сотталынушыны қорғайды. Сот үкім ... ... сот» ... ... еске түсіру, даудың жағдайын бастан
кешіру, оған сырттай қарау, және оны жаңаша түрде қайта ойлауға ... « Мен ...... ... ... оның тез ... болуы адамның
қысымда жүруін байқатады. Бала кезден ашуды бойдан шығара ... ... ... ... ... ережелерін меңгеруде ескеретін жайт:
- Сөзді адамның жеке басы ... ... ашу ... ... ... дұрыс;
- «Мен» хабарлама арқылы сөйлеуді меңгеру, «мен», «маған» деп, ал
«сен», «сенен» деп ... айту ... ... ... кезде, ашуды сол уақытта айтуға ұмтылыңыз, ашуыңызды
өзінде ұзақ сақтамаңыз;
- Адам нақты берілген, қатысы бар ... ... ... ... ... қай ... сөйлемді аяқтай білуге көп тәсілдер пайдалана білу
керек.
- Мен ашуланамын, ... Мен ... өзім ... ... қай кезде.....
- Маған ешнәрсе ұнамайды.....
- Мен қатты ызаланамын, қай ... Мен ... ... Мен ... ... ашуланамын.....
Айтылған пікірлер қағаздарға жазылады және әрбір қатысушы өзінің
пікірлерін жазып отырады.Әр қатысқан ... ... ... Ең ... тақтаға жазамыз. Мені тыңдамаған кезде, мен
қатты ашуланамын деген пікір балаларға арналады.
Тақырып ... сөз ... ... «Мені түсін...»
Бұл жаттығуда 3-5 адаммен жүргізуге болады. Жаттығудың ... ... ... ... ... және ... ... түсіну. Бұл
жаттығу балаға пайдалы және қабылдаған отбасында да пайдалы. Әрбір қатысушы
бір парақ және ... ... ... ... ... ... былай
құрылады: әрқайсысы не салатыны ... ... ... ... керек.
Жетекші бастауы бойынша әрқайсысы еркін тақырыпта ... 10-20 ... ... ... беріледі. Ал көршісі сөзсіз, ескертусіз сол ... ... ... ... ... ... адамға жетуі
керек. Бірінші салған адам бір нәрсені қосып ... ... ... ... ... ... болмайды. Осыдан кейін әрқайсысы өзінің
не салғысы келгенін және одан не шыққаны туралы айтады. Осы ... ... ... ... ... ... адам соны азайту керек, және
уақытты кеміту керек. ... ... ... ... ... керек:
- жай сурет несімен қызықтырады?
- сені түсінбеген кезде не сезінесің?
- Біреу сені түсіну үшін ... ... ... Оны дұрыс түсіну үшін біреудің суретін қалай бағалайсың?
- Түсінбегенге жауапкершілікті кім береді?
Бұл жаттығудың ... ... екі ... ... ... көбінесе, мәлім болғысы келгендер өзгеше оларды түсінуге ... ... егер олар ... ... және ... келсе, алайда оларға
екі жақты түсіністік керек.
Жаттығу «Өкпелеу» суретін салу
Сіздің өкпеңіз неге жатады?
Жаттықтырушы: Жайғасып ... Ішкі ... ... ... ... ұзақ ... алу, ... шығару. Өзіңізді тыңдауға
мүмкіндік алдыңыз. Өзіңізге сұрақ ... ... адам деп ... ... ... ... бағалаңыз 50%-60%-100%. Егер 100%-бағаласаңыз,
құттықтаймын, ол әрине тек шынайы шындықпен жанассын. Тұла ... ... ... айқын көрінді ме?
Егер, 50%-60% т.с.с.-болса қазір түсінуге мүмкіндік ... ... ... не ... ... Ол болашақ туралы ойланып қобалжу ма?
Өткен өмірден қажетсіз өкпелеу бар ма? Сол туралы ойланыңыз. Егер түсінбей
жауап ... ... ... ... Ол ... ... түрде шешімін табады.
Қазір ішкі әлеміңіз, өзіңізге мүмкіндік алды, дәл осы сәтте тағдырға ... ... ашық ... ... ... ... өзіңіздің
қажеттілігіңізді өзіңіз өтей алыңыз. Жақындарыңыз аман, тыныш ... ... ... , ... дүниеге рахмет! Жарайсыздар! Кім осы сезімді
сезіне ... ... ... ... өкпе туралы суретін алып – эмоция қосып түзету
енгізуді ұсынды. Ол оң ... ... ... әр адам өз ... қосымша көзқарасын білдіріп, суретке қосады.
Жаттықтырушы: Суретіңізге қараңыз. Егер өкпеңіз жазылса, онда бұл
суретті өзіңізге ... Егер өкпе ... ... ... сол
қағазбен бәрі кетеді деп тастаңыз, жарайсыңдар!
Жанды анкета:
- Кім ... ... не ... не ... Не ... Қазір өзіңізді қалай сезінудесіз, фломастермен белгілеңіз.
- Басында көңіл күйлерін қалай белгіледіңіз (қай ... ... ... ... ... ... жасау.
Бүгінгі күнге, осы кездесуге, ризашылығын өз қабілеттерін,
мүмкіншіліктерін дер ... аша ... ... білуге шақыру.
Жаттығу «Түсіну»
Жаттықтырушы: Ыңғайлы жайғасып отырыңыздар.
Ішкі әлемді тануға мүмкіндік ... ... емес ... ... алдыңыз. Өзімізді босаңсытамыз, менің сөзімді ести отырып терең
босаңсу үстіндесіздер. Сіздерге ... енді ... ... ... бар ... таңдаудан тұрады. Бізді таңдайды, біз таңдаймыз. Бірдей
шығу әр кезде мүмкін емес. Біз қоршаған ортамен ... өмір ... ... біз ... бола ... ... жетіспейді, назар
аудармаймыз. Екінші адамды дұрыс түсіну мүмкіндігі жетіспейді, оның көңіл-
күйін сезімін ... ... ... ... өзімізді көруге мүмкіндік алдыңыз.
Өзіңізді түсініңіз, өзіңізге қараңыз, жан дүниесінде не бар?
Ол жалғыз ба?
Сүйіспеншілігі бар ма? Оған ауыр ... ... бар ... көз алдында тамаша адамды көріп тұр. Осы адамнан ... ... ... адам жоқ. Оның да ... ... мүмкіндігі бар. Оған кейде
қорқынышты. Ол да кейде қателік жібереді, өзі үшін қиналады да. Осы ... толы болу үшін не ... Сіз ... ... ... достарыңыз,
сізге жақсы қатынаста. Қасыңыздағы адамға жақсылық, сүйіспеншілік тілеңіз.
Өзіңізге де соны тілеңіз. Осы сезімді ... ... ... ... сезінсеңіз, осы сезімде бірнеше минут отыруға мүмкіндігіңіз
бар. [23]
Жаттығу «Жұпталып сурет салу»
Мақсаты. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... уақыт. 0,5-1 сағат.
Қажетті материалдар. Қағаз және түрлі түсті қаламдар.
Жұмыс барысы. Әрбір қатысушы қарым-қатынасын жақсартуды қажет ететін
адамды ... алуы ... ... ... ... ... ... қойып, түрлі
түсті қағаздар ұсынылады. Қағаз бірігіп шығармашылық жасаудың жазықтығы
болып табылады. Қатысушылар бір-бірінің көздеріне ... ... ... ... ... ... ... сезімдерін көрсетуге бағытталған
кезкелген суреттер сала бастайды. Олар тек сызықтар, фигуралар және ... ... ... ... ... соң әдістемеден алған сезімдерімен бөлісуі мүмкін.
Өзінің басқаның ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, суреттің ... ... ... мен ... ... ... Бұл әрекет барысында жұптардың әрқайсысы бір-бірі туралы білуге
тырысады. [24]
2.4. Кикілжіңнің проблемасына қатысты практикалық-әдістемелік нұсқаулар.
Кикілжіңнің ... ... ... ... жағдайын шешу, алдын алу, ескертудің, жоюдың әдістемелік негізі
ретінде американ ... ... ... жақсартудың төрт
қадамдық әдісін толық жүйелеп алдарыңызға лайықтап ұсынамыз.
Қарым-қатынасты жақсартудың төрт ... ... ... төрт ... ... ... шолу.
Келесі бөлімшелерде 4-қадамдық Әдістің ... ... ... ... ... ... орманды бүтіндей қарап шыққан
пайдалы.
1 Қадам: ӘҢГІМЕЛЕУГЕ УАҚЫТ ТАБЫҢЫЗ
2 Қадам: ЖАҒДАЙ ЖАСАҢЫЗ
3 Қадам: МӘСЕЛЕНІ ТАЛҚЫЛАҢЫЗДАР
Кіріспе бөлімі
Шынайы ... ... ... көрсетіңіз
Ескертіңіз (кардиналды ережелер)
Проблеманы анықтап алыңыз
Әңгімелеуге шақыру
Диалог
№1 Шарт. Негізгі үрдісті ұстаңыз
№2 Шарт. Келісімге келудің белгілерін ұстаңыз
Келісімге келудің алғышарты
4 Қадам: КЕЛІСІМ ШАРТ ... ... ... түрде
Кардиналды ережелер
4-қадамдық Әдіс негізінде заңды емес қате рефлекстерді анықтайтын
кардиналды ережелер ... ... ... ... және оларды жемісті
бірлестікке алып келудің жолының нәтижелілігі міне осы ... ... .
1. ... ... ... тактикалық қадамына қарсы,
фрустрация немесе сенімсіздік ... үшін ... ... үшін ... ұту үшін ... күш, ... КҮШТІК ОЙЫНДАР ҚОЛДАНБАҢЫЗ. Егер де осы Кардиналды
ережелер 4-қадамдық Әдісті қолдану барысында, сонымен
қатар үйде және ... ... ... ... ережелері болып қалыптасса, онда
олар сізге қарама-қайшылықтарды жеңуге және ... ... ... қарым-қатынасты ұстауға
көмектеседі.
1 ҚАДАМ. ӘҢГІМЕЛЕСУГЕ УАҚЫТ ТАБЫҢЫЗ
Біздің қате рефлекстеріңіздің бірі кикілжің барысында әңгімелесуден
Кетіп қалу ... ... ... ... кету ... ... қалады. Әрине, ортақ әңгімесіз ешқандай келісімге келе алмайды.
Сондықтан да бірінші және ең маңызды ... ... ... үшін ... ... табылады.
Сату
Екінші адам өзінің қарама-қайшылықтарын сізбен талқылағысы келмеуі
мүмкін. Оның жағымсыз контактіден кетіп қалу Қате рефлексі ... ... ... оны ... ... ... ... мәселені талқылайтын
Диалогқа қатысуына сұрану (оған идеяны сату) қажеттілігі туындауы ... ... ... ... ... кикілжіңде сіздің қызығушылықтарыңыз кемсітілді ме?»
«Біздің дауымыз қандай да бір ... ... ... ... де сіз ... ... сіз үшін бір нәрсе болса да шешіледі
ме?» «Өзгереді ме?»
Мұндай сұрақтар Басқаға кикілжіңді ... ... ... ... Соңында кездесу жөнінде тура сұрағын жөн ... ... ... ұсыну).
«Мен бұл сұрақты сізбен толық талқылау үшін сізге ыңғайлы жерде және
ыңғайлы болатын ... ... ... ... бе? ... ... ұқсас сұрақтармен сіз Басқаға кикілжіңде оның қандай
қызығушылықтары кемсітілген туралы және оларды қанағаттандыру ... ... ... ... оған ... және өзіңіздің мақсатыңызға
жету үшін әрекет етіп жатқан сияқты сезім тудырмас үшін дұрыстап қою ... ... ... ... ... ешқандай міндеттер қажет
еместігін түсіндіріңіз:
- ситуацияға көзқарасын білдіртуін
- оны Диалог барысында нәтижесі ұтыс-жеңілу болмас үшін қорқытудан,
қысымнан аяқ ... ... ... ... ... ... зецінін еш жаққа аудартпай физикалық
түрде қатысу.
2 ҚАДАМ. ... ... деп ... ... ... (3 қадам) жүретін уақыт пен орынды
белгілейміз. Төменде ... ... ... ... бөлу ... орны
Бөгделердің кедергісінен және телефондық ... ... ... ... ... қажет. Әуен де болмауы керек.
Қатысушылардың зейінін ... және ... ... ... кіріп кетпейтін бөлек бөлмеде ... жөн. Ал ... ... территория немесе Басқа қалайтын орын болуы қажет.
Ыңғайлығы
Ыңғайсыздықтар көңіл бөледі. Жұмсақ ... мен ... ... Ауа ... жарық түсуі, шөл де әңгімелесуге кедергі
жасауы мүмкін.
Құпиялығы
Әңгіменің мазмұны құпияда сақталуы ... ... ... ... ... ... келісімге келгенде қызметкерлер арасында айтылуы мүмкін. Сіз
екеуіңіздің кикілжіңді талқылау үшін кездесуіңіз өздігімен қызметкерлер
арасында тыға ... ... ... да ... ... ... негізгілерін ортаға салушының қажеті жоқ.
Әдістің инициаторы ретінде өзіңіздің жағыңыздан ғана құпиялылықты
сақталуды қадағалаймыз. Екіншінің әрекетіне әсер етуіңіз үшін сіз көп ... ... Оны ... сақтауды ғана сұрауыңызға болады. ... ... ... күмәндансаңыз, онда Диалог уақытысындағы ашық
әңгімелесудің деңгейін анықтап ... ... ... жасамау керек! Жұмыста қызметкерлердің немесе үйде
балалардың және ... ... ... ... ... немесе апта күнінің уақытысы ... ... ... ... ... ... ... екеуіңізде қолдарыңыз бос және қатты шаршаған кездегі уақытты
таңдаңыз.
Тағы кім қатысады?
Ешкім.
3 ҚАДАМ. МӘСЕЛЕНІ ТАЛҚЫЛАҢЫЗ
Әңгіме жүргізетін ... төрт ... ... ... ... болып саналады. Әңгіменің шарттары мен құрылымы ... екі ... ... ... ... ... босатыңыздар. Бұл «мен
саған-қарсымын» деген қатынасты «біз-проблемаға-қарсымыз» деген қатынасқа
ауыстырады.
Құрылымы
Кездесу төрт бөлімнен тұрады: Кіріспе бөлім, Әңгімеге ... ... ... Бұл схеманы әрбір сатыда не істеу керектігі туралы ... ... ... ... ... ... үшін ... кездесуге дайындығыңызды
бағалаймын».
ОПТИМИСТІК КӨЗҚАРАС КӨРСЕТІҢІЗ
«Екеумізге де табыста болатын ортақ ... ... деп ... ... ережелер):
«Бізге қаншалықты қиын болса да, әңгімені үзбеу, қажет қылмау өте
маңызды. Егер де қажет ... 4:00 –ге ... ... ... ... ... бір-бірімізді басып тастайтын әртүрлі күштік
ойындар қолданбауға келісейік. Оның ... ... ... шешімді іздейік.
Келісесіз бе?»
ПРОБЛЕМАНЫ АНЫҚТАП АЛЫҢЫЗ:
Менің ... ... ... ... ... проектке
қатысуыма байланысты екеумізде әртүрлі көзқарас қалыптасқандықтан ... ... ... ... ... айтып беруіңізді өтінемін».
Диалог
Кездеудің ең көп бөлігі қамтитын Диалог барысында негізінде сіз ... ... Сіз де, ... да әрқашанда бір-біріңізбен белсенді әңгімелесіп
отыруыңыз қажет (Негізгі үрдіс).
Басқа адам ... ... ... ұстаныңыз, егерде
шынайы болса мүмкіндігіңізше өзіңіз де ұсыныңыз. (Келісімділік ... ... ... ... ... ерікті, әдетте
вербалды әрекеттер» ретінде анықталады).
Бұл шарттарды қалай орындалатынын толық қарастырайық.
Негізгі үрдіс
«Негізгі ... - ... ... және ... ... ... нәтижелі жеңу үшін қажетті қарым-қатынас формасы болып
табылады.
Сіз 4-қадамдық Әдістің қолданудың инициаторы болғандықтан және ... ... ал ... ... ... ... барлық үрдісті ұстап тұру сізге байланысты. Негізгі үрдіс
барысында жіберілетін кейбір қателіктер:
- сіздердің ... ... ... емес ... туралы
әңгімелейсіз (ауа райы, техникалық ақпарат, күнделікті жаңалықтар,
басқа ... ... ... ... ... ... қасында сияқты қылып, басқа
адамдар ... сөз ... ... ... мүшелері туралы);
- әзіл-ойындар айтамыз;
- үндемей қаламыз;
Егер де Басқа адам осылай әрекет етіп артқа ... ... ... ескертумен орнатыңыз. Критикаға қарағанда әңгіменің бағытына қатысты
ескертулердің көбірек көмектеседі.
Мысалы:
« Проблемамызға қайта оралайықшы. Сіз... туралы не ойлайсыз?»
« Ия, бұл ... ... ... ... ... ... ... Сіз біраз уақыт үндемей тұрдыңыз, сіз не ойланып ... ... ... ... ... ... ... пікірін айтуға мүмкіндік
беріңіз. Өзіңіздің мақсатыңыз ... ... ... ... ... ... көмектесіңіз. Оны шыдамдылықпен және қызығушылықпен
тыңдауға тырысыңыз.
Әрине, Диалогтың басында ... ... ... ... тыңдау
қиынға түседі. Ол критикалап, сізге жалған және адал емес ескертулер ... ... сіз ... ескі ... ... ... Мұндай
әрекетпен сізге шабуыл жасап жатқанын сезініп, оған тура ... ... ... ... ... ... адам ... қатысты не сезінсе де,
сіз де оған қатысты реңіш сезінетін адамсыз. Сіз де ол ... ... ... ... Егер де ... ... Негізгі ережелерді
сақтайтын өзінің ... ... ... онда ... ... ашық ... ... келу белгілері
Уақыт өте (әрине сіз қалағандай тез емес) сіз достық ескертулер және
«келісімге келу ... көре ... ... ... ... ... ... әлсірей бастайды. Бұл сіз үшін оның
«біз-проблемаға-қарсымыз» ориентациясын қабылдағыштау болды деген ... келу ... ... ... сіз әлі де ызаланып тұрсаңызда оны
дұрыс бағалауға тырысыңыз.
Келісімге келудің алғышарты
Осы екі шартты ... яғни ... ... ... ... ... ... сіз өз еркімен келісімге келудің алғышарттың
жасайсыз. ... ... ... сіз және Екінші адам ... тұру ... ... ... ... («біз-проблемаға-
қарсымыз») ауысқанда байқалады.
Көбінесе шектелген болса да анықталған шешімге бір Диалогтың ... ... Егер де ... да бір себептермен кездесу Келісімге келудің
алғышартымен аяқталмаса, онда БАС ТАРТПАҢЫЗ. Әңгіме үшін ... ... ... ... соң немесе одан да жақсы бірнеше сағаттан соң ... ... ... ... ... жете аласыздар.
ДИАЛОГ ЖҮРГІЗУГЕ ПАЙДАЛЫ БОЛАТЫН ДАҒДЫЛАР
4-қадамдық Әдіс ... ... ... ... жету жолында
көптеген қиындықтарды, яғни Қате ... ... ... ... негізделген сәйкес жағдайдағы көзбе-көз қарапайым
әңгіме адамға қарама-қайшылықты шешуге және ... ... ... ... ... оқырманда сұрақ туындауы: «Ал дағдылар ше?
Диалог жүргізу ... ... ... қажет пе?»
Жасының қаншада? Өзіңіздің өмірлік ... мол. ... ... ету, ... ... туралы көп білесіз. Әрине, жағымды
дағдылармен қатар ... ... емес ... жинадыңыз.
Бірақ сонда да достық ұстай алатын, жұмыс істей ... ... ... ... және ... ... қиын ... және жеңе алатын
ересек адамдардың көбісі 4-қадамдық Әдісті табысты қолдана ... ... ... ... үш ... ... ... тыңдау, әңгіме жүргізу
және табандылық көрсету.
Тыңдау
Тыңдау Екінші адамның айтқанына біздің ашықтығымызды көрсетеді.
Мұндай ... ... ... ... ... Міне ... ... көзбен контактіні үзбеу,
- сөзін бөлмеу,
- кеңес бермеу,
- естігеніңізді ... ... ... ... Егер де сіз ... ... ... онда Екінші адам сізді ... ... ... ... оның қажеттіліктерімен қызығушылықтарын түсінуге
дайын екендігіңізді сезінеді.
Әңгіме жүргізу
Әңгіме жүргізу барысында ... ... ... ... ең жақсы моделі болып анықталған қағидаларға негізделген
әңгімелеу болып табылады. Ол ... төрт ... ... ... бұл ... ... ... алған сайын, 4-қадамдық
Әдіс табысты болады.
1) АДАМДЫ ПРОБЛЕМАСЫНАН бөліңіз.
Басқаның мінез-құлқындағы кейбір ... ... ... болуы
мүмкін. Оның бағалаулары сіздің ренжітуі ... ... ... сіз қаншалықты өзгерткіңіз келсе де, өзгерте ... ... ... ... ... қарамастан, ол қандай болған еді,
солай қалады. Сонымен ... жеке ... ... қорғануға алып
келетін кикілжің шақыруы мүмкін. Сонымен, ситуацияны қалай ... ... ... ... ... болады. Яғни, өзіңіздің және
қарсыласыңыздың жеке ... ... ... Оның ... ... ... яғни ... келетін сұрақтарды қарастырыңыз.
2) ПОЗИЦИЯЛАРҒА емес, ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҚТАРҒА көңіл бөліңіз.
Кикілжіңдер пайда болу себебі негізінде дауласушылар бір ... ... ... ... позицияларды ұстануға байланысты.
Позицияларды талқылау барысында ең табысты ... ... ... ... Ал бұл ... ... дауласушылардың
біреуі де өзінің қалауын ала алмайтындығында. Позиция ... ... ... ... ... де ... күш ... тең.
Бірақ дауға қатысушының ыңғайы, өзі есеп бере алатын анық ішкі
қызығушылықтарына негізделеді. Егер де ... ... ... оның ... ... ... (өзіңіздің және Басқаның)
ескерсек, онда нәтижелі ... ... ... ... ... ... де ... НҰСҚАЛАРДЫ анықтаңыз.
Қызығушылықтар деңгейінде келісімге келудің тырысулары даудың
өткірлігін азайтады, ал ол өзінде ортақ нәтижелі ... ... ... ... ... етудің жағымды бағытында екеуіңізге де табысты
болатын альтернативті шешімдер ... ... ... ... ... ... әңгімеге айналып, мұндағы ориентация «мен-саған-
қарсымын» емес, «біз-проблемаға-қарсымыз» болып ... ... де ... ... ... ... ... болуына күмәнданбай әртүрлі
идеялар айта отырып, миға шабуыл жасаса ... Миға ... ... ... ... ... ... яғни әрбір нұсқа әрқайсысының
шынайы қызығушылықтарын ашатынын анықтайды.
Табандылық
Әлеуметтік дағдының ең ... ... ... ... ... ... ... терминді анықтап алайық. Мұны үш түрлі
формаларымен салыстырып қарастырығанда түсіну жеңілірек ... ... ... ... көрінетін мінез-құлық әрекетім.
Бағынушылық:
Басқа адамға өзімнің құқығымды ... ... ... ... ... ... ... өзімнің құқықтарымды дәлелдейтін мінез-
құлық әрекетім.
Яғни табандылық қарама-қайшылықты шешу үшін ... ... және ... сапа қарама-қайшылықтарды ... ... ... ... өзін ... яғни өздерін
агрессиялы түрде ұстауға тән (бұл өзімізді қорғау қасиеттілігін сезінгенде
көрсететін мінез-құлықтың ... ... ... ... ... үшін ... ... ретінде пайдалы болуы мүмкін, бірақ бұл ... ... ... ... апаруы мүмкін.
Жазықты түзу болмаса да, сонда да ... ... ... сіз ... ... ... және өзіңізге танымалы принциптерге негізіне сүйене ... онда сіз ... ... ... қол ... ... мұның бәрін жақсы жүзеге асыра алсаңызда, жол ... ... ... ... Тұлға аралық қатынастар әлемінде ешқашанда түзу де жұмсақ
жол болмаған. Барлығымыз шұңқырлар мен ... ... ... ... ... ... ... жақсы қолдануға тырысыңыз. Жол
қаншалықты қиын болғанымен, ол сіздің ... ... ... ... ШАРТ ... көбісі үшін 4-қадамдық Әдістің ең таңқаларлық ... ... ... алғышарты, яғни «мен-саған-қарсымын» позициясының
«біз-проблема-қарсымыз» позициясына өзгеруі болып табылады. ... және кек алу ... ... ... сіз де және Екінші
адам да өздеріңіздің күштеріңізді біріктіріп, шешімнің ең жақсы жолын табу
үшін эмоционалды ... ... ... алғышарты «терезе» арқылы екі қатысушыға ... ... ... ... ... ... қолданып,
келісімге келу үшін мазалайтын сұрақтарды қарастыру мүмкіндіктеріңіз бар.
Келісім шарт – бұл ... ерік ... ол ... ... ... ... Келісім: «Егер де мынаны істесеңіз онда мен мынаны
істеймін» деген ... ... ... мүмкін. Басқа жағдайларда әрбір
қатысушының қажеттіліктерін қанағаттандыратын ортақ шешім табылуы мүмкін.
Қатысушылар бір-біріне жол беретін адал ... ... ... ... ... ... ... жағдайда Келісім
балансталған немесе теңестірілген болуы керек. Яғни, келісім әрбір қатысушы
үшін жеке бойына табысты болу ... ... ... немесе пайда
міндетті түрде бірдей болу ... ... ... ... шарт ... келісімінің өз бөлігін орындауға стимулдап тұруы қажет. Ал
теңестірілмеген келісім ұзақ сақталынбайды.
Әдетте келісімнің ... ... ... ... ... ... қиын одан да күрделі құрылымнан тұруы мүмкін. Егер де бірігіп
Келісімнің ... ... ... онда ... есте ... ... құжаттың көшірмесі болу керек. Кейде кейінірек,
біз не шешкенбіз деген сұрақ туындауы мүмкін. Жазбаша ...... ... іздеуге көмектесетін объективті куәлік болып табылады.
Жеке жауапкершілігі
Егер әрбір қатысушы өз жауапкершілігін сақтамаса, ешқандай Келісім
шарт жүзеге ... ... ... ... ... ... туралы анық сипаттауы қажет. Егер де Келісім шарт әрбір ... ... ... онда екі ... да ... ... ... стимул алады.
Келісім шарттың әрекет ету мерзімі
Келісімнің әрекет ету мерзімі туралы алғашынан келісіп алған ... оны бір апта ... бір ай ... ... ... ... ... соң сіз оның кейбір жақтарын қайта қарастырсаңыз ... ... ... ... ... біраз уақыт өткен соң сізге адал
емес немесе қиын болып көрінуі мүмкін.
Келісім шарт ... ... ... ... қарым-қатынасқа тура жол ашуымен анықталады.
Қарым-қатынасу барысында ... ... ... ... ... ... ... қажет болмауы да мүмкін. Егер де белгілі бір
сұрақты ... ... мен ... ... құру үшін ... ... қажет болса, 4-қадамды орындамауға да болады. ... сол ... ... ... шешім қабылдап, орындау қажет.
Негізгі принцип
Келісімшартты құру қажеттілік сұрағы келесіге келіп ... Егер де ... ... ... ... ережелері немесе
шешімі дауласушылардың екеуінің де қатысқанын немесе келісімін
керек етсе, онда Келісім ... құру ... Ал егер ... ... ... құру ... ... Бірақ
сонда да бұл қатысушыларға аяқталғандықтың жағымды сезімін сенуге
мүмкіндік ... ... және ... ... ... арналған 4-
қадамдық Әдісті сипаттауды аяқтадық. Енді қысқаша бұл ... ... ... ШЕКТЕУЛІГІ
Кикілжіңді шешу үшін, проблеманы шешу міндетті емес
Көп адамдардың пікірінше үйлесімділікке жол ашу және тағы да ... ... ... ... ... арқылы жатқан сияқты. 4-қадамдық
Әдіс ... ... ... ... ... оларды талқылауға
көмектеседі.
Психологиядан сабақ
Көптеген психотерапевттердің шарттарының бірі ... ... ... ... сәйкес ситуацияларда зорлық-зомбылықсыз, сау
жолдармен шығарып үйренуге көмектеседі. ... ... ашу ... ... ... ... депрессиялардың негізгі себебі
болып табылады.
4-қадамдық Әдістің «Проблеманы талқылаңыз» қадамы ашуды продуктивті
шығаруға ... ... ... Бұл өте қажет. Біз бұны айналып жүре
бермей, бұдан өтуіміз қажет. Тұлға ... ... ... ... ... ... және әңгімелесуден кетіп қалғанша сұрақты
талқылау қажет.
Идеалды шешімдер болмайды
Өкінішке орай, ... ... бір ғана рет ... ... «бекіте» алмайды. Бір ғана Диалог нәтижесінде эмоцианалды
климаттың өзгерісі ұзақ ... ... ... ... ... ... шешуді
қалағанымыздықтан бұл аяқ тартудың себебі болуы мүмкін. Бірақ, өкінішке
орай, адамзаттық қарым-қатынаста идеалды шешімдер ... ... ... ... ... ұзақ ... ... тәуелді қарым-қатынас туралы
айтқанда, кикілжіңді «шешім» емес, дәлірек айтқанда қарама-қарсылықтарды
«жеңе білу» ... ... ... ... өзін ... ... санайтын адамдар бар шығар.
Бірақ көбісі эмоциялар былай ... ... біз ... жағымсыз деп
санаймыз. 4-қадамдықӘдіс сұрақты талқылау барысында кернелген атмосфералық
ортақ жала ... ... ... ... ... әдіс ... өте
қарапайым, эмоционалдық жағынан күрделі болып көрінеді. Оны ... ... ... ... ... ... дайын болуымыз
қажет. Екінші адам мен қарым-қатынасымызды жақсарту деген мақсатпен алдымен
дискомфортқа баруға шешім қабылдауымыз керек.
Уақыт өте 4-қадамдық Әдіс ... асып ... ... ... ... мүмкін. Ыңғайсыздыққа шыдау үшін мұндай бейбітшілдік әрекетті
қолдану батылдылықты қажет ... нені бере ... және нені бере ... ... ... ... ... деп есептейміз. Біз
кикілжіңді әлеуметтік ауру секілді қарастырып, оны емдеудің ... бар ... ... ... ... ... дәлелденбеген мүмкіндік пікір
ұнайды, және біз үшін маңызды қарым-қатынастарды кикілжің уландырғанда
әбіржейміз. Біз «бу» ... ... ... табылатындай, кикілжіңді қарым-
қатынастың бір бөлігі ретіндегі фактіні ... ... емес ... ... ... ... тәуелді қарым-қатынасқа түскенде ауырлық
деп түсіндіруіміз мүмкін. Бірақ қарым-қатынасқа түсу барысында мұндай
дәлелденбеген ... ... ие ... Есте сақтаңыз: 4-қадамдық Әдіс
кикілжіңді емдей алмайды. Сондықтан да мұнда «неге кикілжің ... ... ... ала алмайтындықтан, бұл трюизмді жағымсыз шындық ... Одан да ... жеңу үшін ... ... ... мен неге қол жеткізе аламын?» деген сұрақтарды қарастырайық.
ӘДІС ҚАШАН ІСКЕ АСАДЫ, ҚАШАН ІСКЕ ... ... ... жаман жақтар бар. Жаман жақтары: 4-қадамдық Әдіс
барлық жағдайларда нәтижелі болмайды. ... ... бұл ... ... сіз ... ... іске ... қашан іске аспайтынын білетін
боламыз.
Егер де ... ... ... алып ... онда ... бұл Әдіспен табысты жеңуге болады. Бірақ кикілжіңдер
барысында ол табыс әкелмейді. Бұл бөлімде 4-қадамдық ... іске ... шарт ... ... ... ... ... әдетте Басқаның тұлғасының ерекшеліктері
үшін оны шешу мүмкін емес сияқты, яғни Жаман адам ... ... ... ... ... ... бір жеке ... факторлар Әдістің
эффективтілігін төмендетуі мүмкін. Сондықтан да факторлардың бірнешесі
сегіз шартты сипаттау ... ... ... ... келесі
шарттарды орындағанда ғана қолдануға болады:
1 шарт. Кикілжің екі адамның арасында болғанда.
2 ... ... екі адам ... ... ... жақын болашақта жойылмайтындай ортақ қарым-қатынаста
болуы қажет. Такси жүргізушінің дөрекілігі немесе ... ... ... сізді тітіркендіруі мүмкін, бірақ олармен сіздің қарым-
қатынасыңыз ұзақ мерзімді емес. Ол да, сіз де ... ... ... ... ... Әдіс бір ... бірнеше сұрақтарға бола әңгімелесу үшін
қарым-қатынас құрғанда қажет етілмейді, мысалы, тауардың бағасы туралы дау.
3 ... Екі жақ та ... ... ұру ... екі қол ... ... ... кикілжің – екі жақ
немесе екі адам қатынасатын үрдіс. Бір адам ... жеке ... ... ... тұлға аралық проблеманы шешу үшін екі адам қажет. Проблеманы
екі жақтың да қатысуынсыз шеше алмаймыз – шапалақ ... ... ... асу үшін екінші адамды әңгімеге қатысуға шақыру керек.
Жеке тұлғалық фактор: Шизоидтық компромисс
Көптеген ... ... ... ... ... ... қауіпті деп үйреткен. Басқалармен қарым-қатынас балаларды екі
жолмен жарақаттандыруы ... ... ... ... баланы
ұруға дейін барады) және қараусыз қалғандықтан (басқалармен эмоцияларды
контакт және ... жоқ, ... ... ... ... кезінде осылай немесе басқаша қиналса, санасыздық деңгейде жаңа
ауыртпашылықтан қорғану үшін ... ... ... ... ... ... контактіні қажет етсек те, белгілі бір
қашықтықты ұстаймыз, қорғанамыз. ... ... ... бір ... ... ... ... ұстанатын ыңғайлы компромиссті
табамыз. Психотерапияда ыңғайлылықтың бұл ... ... ... ... ... ... және отбасылық қарым-қатынасқа әсер
етеді. Мазасыздануды қадағалайтын бұл механизм отбасыдағы немесе жұмыстағы
кикілжіңдегі ... ... ... ... ... эмоционалды қашықтығы үлкен болған сайын, Диалог барысында
Негізгі үрдіс шегінде қалу қабілеттілігі ... ... да ... ... ... ... ... адам физикалық агрессияны қолданудан ұстана алады.
Диалог қатысушыларды физикалық ... ... ... Физикалық агрессия қажет болмаса да, сөздік агрессия ... де ... ... адам ... ... ... Басқаның ашуы
физикалық агрессияға ұштаспайтынына сенімді болу керек.
Жеке тұлғалық фактор: ұстамсыздық
Жеке ... ... ... ... ... деңгейде
жинақталған. «Ұстамсыздық» - осы сапалардың бірі. Бұл қасиет импульстің
әсерімен белгілі бір ... ... ... ... Егер ... адам ... импульсивті түрде күш қолданса, онда Диалогта
агрессиясыз стресс жағдайына ... ... ... да бұл ... ... қолданудың қажеті жоқ.
5 шарт. Күшпен зиян келтіру мінездің сапасы емес.
Күш – адамдардың емес, қарым-қатынастардың мінездемесі. Бұл ... ... ... мінез-құлқына әсер ету қабілеттілігі.
Басқамен қарым-қатынастағы күш екі жақты болғанымен, күш теңдей
болмауы ... ... жақ ... ... ... ... болады. Күштердің теңсіздіктері үлкен ... ... ... ... (күш ... ... уәдесін беру қажет.
6 шарт. Әңгімеге қатысушылардың біреуі де дәрілік препараттармен
немесе нашақорлықпен қолданбаған.
Алкоголизм немесе нашақорлықтың ... ... ... ... ... алып ... Әрине Диалогты адам наркотиктің әсерінде
тұрғанда бастауға ... ... ... ... синдромының өзі
Әдістің нәтижелігін төмендетеді, себебі мұндай әсер үйлесімділікке ... ... ... тек ... шарт. Әңгімеге қатысушы жақта да эмоционалды бұзылыс жоқ.
Эмоционалдық бұзылыстар – 4-қадамдық Әдістің нәтижелігіне ... ... аз ... жеке ... ... жиынтығы. Өткір
параноильді жағадайда (психикалық немесе невротикалық) немесе социопатия
жағдайында (мінездің бұзылуы) ... ... ... ... қабылдайды. Мұндай жағдайда Әдістің ... болу ... ... ... де бір тілде сөйлейді.
Жұмыста немесе үйде тұрақты қарым-қатынаста болып екі адам екеуіне
де ортақ болатын бір ... ... ... әдіс ... барысында
екеуі екі түрлі тілде сөйлеп тұрса, ... ... ... ... ... ... өршітіп жібереді.
Бұл бөлімді оқып: «Менің кикілжіңдерімнің барлығы-социопаттармен,
параноиктермен және ... деп ... Егер де ... ... ... ... ... ұстап тұрса, онда Жаман адам иллюзиясын есіңізге
түсіруге кеңес береміз.
Әдісті қолданыңыз немесе ол туралы ұмытыңыз.
Міне, жұмыста және үйде ... ... ... ... ... ... сипаттап, шектеулілігін анықтауды аяқтадық. Бұл
Әдісті қолданып көріңіз. Мүмкіндігіңізше барын істеуге ... ... деп ... ... ... Бұл ... Әдіс ... барысындағы қателіктер әсер етпейді. Ең ... ... ... ... келудің алғышартына жету үшін қарама-қайшылық шақырған
сұрақтар туралы көзбе-көз және қажетті болғанша ұзақ, үзбей әңгімелесу.
Диалог барысында ... ... ... ... ала ... жоспар
бойынша әрекет етіңіз. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... жинаңыз. Бір немесе бірнеше сәттіліктен соң
4-қадамдық Әдісті бұл жұмыста сипатталғандай емес, ... ... ... ... аламыз.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Уткин Э.А. Конфликтология. Теория и практика. Изд. Экмос, ... ... ... А.Г. Социология конфликта.- Москва: Аспект Пресс,1996
3. Анцупов А.Я, Шипилов А.И. Конфликтология. Изд. Юнити. Москва 2001.
4. Корнелиус Х., Фейр Ш. ... ... ... ... ... Дмитриев А.В. Конфликтология. Изд. Гаролрики, Москва 2001.
6. Громова О.Н. Конфликтология. курс лекции, Москва 2000.
7. ... Е.М. ... ... ... ... ... ... Ю.Г. Социальный конфликт. Ростов: Феникс, 1996
9. Тернер Д. Структура ... ... ... с англ.общ. и
вступ. стат. докт. фил. наук Г.В.Осипова. –Москва: «Прогресс», ... ... R.Toward a Theory of Social ... Journal of ... Vol.2, June6 1958, 2, ... Turner J.H. From Utopia to Where?; A Stratefv for ... ... Conflict Model.-“Social Forces”.Winter, 1974.
12. Скотт Дж.Г. Способы разрешения конфликтов. –Киев, 1991.
13. Скотт Дж. Г. Конфликты, пути их ... Киев ... ... В.Г. Технология ведения тренинга. – СПб. 2005.
15. Кон И.С. Открытие «Я» М., 1978.
16. Первышева Е.Г. ... ... как ... ... ... М.; ... Бандура А.М, Друзь В.А. ... ... ... В.Д.
Украины, 1997.
18. Гришина Д.В. Психология конфликта. Сборник «Мастера психологии», Питер
2000.
19. Афонькова В.М. ... в ... ... и пути ... ... ... 1979.
20. Райгородский Д.Д. (Редактор-сост.). Практическая психодиагностика: -
Самара, 2002.
21. Сулимов Т.С. Социальная работа и ... ... ... ... Дэна Д. ... разногласий. –СПб; 1994.
23. Жақыпов С.М., Ф.С.Бизақова. Білім беру жүйесінде ... ... ... ... ... К.Руддестам. Групповая психотерапия.2-е международное изд. –СПб; Питер,
2001.
25. ... Л.С. ... ... / под. ред. В.В. ... ... ... А.А. Общение как объект психологического исследования. Москва;
2000.
27. ... Ю.В. ... ... ... ... ... ... Тышкова М. Исследование устойчивости личностей детей и подростков в
трудных ситуациях. ... ... - 1987 - №1 – С. ... Психология. Словарь /Под общ.ред. Петровского А.В, Ярошевского М.Г. –
М.: Политиздат, 1990.
30. Анцупов А.Я, ... А.И. ... схем по ... ... ... АГЗ, ... М.А. Құл-Мұхамед. Педогогика және психология. Қазақ тілі терминдерінің
салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. ... ... ... В.С. ... ... ... М., Изд. МГУ ... Бодалев А.А. Восприятие и понимание человека человеком М., 1982.
34. Бойко В.В. и др. ... - ... ... ... ... М., ... ... Б.С. Аномалии личности. М., 1988.
36. Василюк Ф.Е. Психология переживания: Анализ преодоления ... М., ... ... Л.С. ... психология / под. ред. В.В. Давыдова. М.,
1999.
38. Коллектив личность общение. Словарь социально психологических понятий.
/ под. ред. Е.С. ... В.Е. ... ... ... ... М.Ю. ... мнения ученического коллектива. Книга для
учителя. М., 1984.
40. ... Е. Я – Ты – Мы: ... ... ... ... М.,
1988.
41. Проблема общения в психологии. / ... ред. Б.Ф. ... М., ... Психология и педагогика. Учебная пособия. (Радунин А.А, Кротков Е.А)
М., Центр 2000.
43. Рогов Е.И. ... и ... М., ... ... жизнь: Гармония и конфликты. / Сос. Богданович А.Л. М.,
Профиздат 1997.
45. Бодалев А.А. Личность и общение. М., ... ... ... В.А. ... ... и ... школьников. М., 1976.
47. Славина. Дети с эффективным поведением. М., 1966.
48. Фресс П. және Пиаже Ж. Экспериментальная психология. М., ... ... ... А.В., ... В.В. ... ... ... М.,
1978.
50. Петрунск В.П. и Торан Л.Н. Нервные дети и их ... М., ... ... П.Н. ... ... ... М., 1966.
52. Андреев В.И. Конфликтология. М., 1995.
53. Андреев Г.М. ... ... М., ... Аш А. ... в ... ... М., ... Белкин А.С. Конфликтология: наука гармонии. Екатеринбург, 1995.
56. Берон Р., Ричердсон Д. Агрессия. СПб, 1997.
57. Бодалев А.А. Восприятие и ... ... ... М., ... ... А.А. ... и ... М., Педагогика 1983.
59. Бородкин Ф.М. Коряк Н,М. Внимание: конфликт! Новосибирск ... ... С.А., ... Е.Н. ... СПб, ... Вольфсон Э.Н. Конфликтология. Кемерова, 1997.
62. Гилярев Е.М. Конфликтология. М., 1995.
63. Донченко Е.А., Титаренко Т.А. Личность: Конфликт, гармония. Киев ... ... А.В., ... С.В. ... в ... ... ... М.,
1993.
65. Дмитриев А.В., Кудрявцев С.В. Введение в общую теорию ... ... М., ... ... Д.П. ... конфликтологии. Курс лекций. Ростов на Дону, 1998.
67. Иванов В.Н. Смолянский В.Г. Конфликт и конфликтология. М., 1995.
68. Иванова В.Ф. ... ... М., ... ... ... ... и практика конфликтов. Кишинев 1996.
70. Ковачек П., Малиева М. Предупреждение и ... ... ... ... Ч. ... Семь шагов к миру. СПб., 1997.
72. Алейник А.Н. Основы конфликтологии. М.,1992.
73. Сафьянов В.Н. ... ... ... разрешение конфликтов. М., 1997.
74. Чумиков А.Н. Управление конфликтами. М., 1995.
75. Андреева Т.М. Социальная психология. М., 1980.
76. ... А.И. ... ... ... ... Р.А., ... Е.М. Психология малой группы. М., 1991.
78. Робер М.А., ... Ф. ... ... и ... М., ... ... М.Р. ... психология. М., 1994.
80. Каломинский Я.Л. Психология коллектива. Минск., 1984.
81. Мудрик А.В. Общение как фактор обучения и воспитание школьников. ... ... Л.И. ... ... ... М., ... Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и психогигиене общения. М.,
1987.
84. Рыбакова М.М. Конфликт и ... в ... ... ... ... ... ... қатысты мінез-құлық тактикасын
анықтауға арналған әдістемесі.
Мақсаты. Әрбір адамның кикілжің жағдайына байланысты белгілі бір
мінез-құлық ... ... ... ... кикілжің жағдайына байланысты
мінез-құлықтың бес стилін – қарсыластық, бірлестік, компромисс, кикілжіңнен
кетіп қалу және ... ... ... ... 12 ... тұрады.
Олар әртүрлі қосындыда 30 жұпқа топтастырылған. Әрқайсысында респондентке
өзінің мінез-құлқына сәйкес келетін пікір келтірілген.
Нұсқау. ... ... ... ... байланысты
мінез-құлықтың 30 жұп нұсқасы ... ... ... ... ... ... ... «а» немесе «б» белгілейді. Әр ... ... ойға ... ... ... ... қажет. Өткізу ұзақтығы 15-
20 минут.
Кикілжің жағдайда көрінетін мінез-құлық тактикасын ... ... ... жағдайда ...
1. а) Кейде мен даулы сұрақты шешуді басқаның мойнына артамын.
б) Біз дауда немен ... ... ... ... ... аударуға тырысамын.
2. а) Мен компромистік шешім табуға тырысамын.
б) Мен ... ... және ... ... қызығушылығын ескере отырып,
шешуге тырысамын.
3. а) Әдетте мен дауда өзімнің айтқаныма жетуге ұмтыламын.
б) ... ... ... ... ... ... ... етемін.
4. а) Әдетте мен екі жақты шешім негізінде келісімге келуге тырысамын.
б) Мен басқа адамның көңіліне тимеуге тырысамын.
5. а) ... ... шешу ... мен ... ... ... Пайдасы жоқ кернеуден қашу үшін, мен бәрін істеуге тырысамын.
6. а) Мен үшін ... ... ... ... тырысамын.
б) Мен өзімнің айтқаныма жетуге тырысамын.
7. а) Мен ... ... өз ... шешу ... оны ... ... тырысамын.
б) Басқа жағдайда өзімнің айтқаныма жету үшін, бұл дауда бір ... ... ... деп ... а) ... дауда мен айтқаныма жетуге тырысамын.
б) Кикілжің жағдайында мен ең бірінші дау пайда болу себебін, кімнің
қызығушылықтары кемсітілгенін анықтауға тырысамын.
9. а) ... ... ... да бір келіспеушілік үшін уайымдап,
толқудың қажеті жоқ сияқты.
б) Мен ... ... ... ... үшін ... ... а) Мен ... мақсатыма жету үшін талпынамын.
б) Екі жақты қызықтыратын проблема ... ... ... а) Дауда мен ең бірінші қандай қызығушылықтар кемсітілген туралы, дау
не үшін пайда ... ... ... ... ... Мен ... тыныштандыруға және ең алдымен екеуіміздің қарым-
қатынасымызды сақтауға тырысамын.
12. а) Әдетте мен дау шығаратын ... ... ... Егер де ол ... ... ... ... онда мен оған өз
пікірінде қалуына мүмкіндік беремін.
13. а) Мен дауда орташа позицияны ұстанамын.
б) Мен ... ... ... ... ... а) Мен ... проблемаға деген өз көзқарасымды білдіріп, оның пікірін
сұраймын.
б) Мен басқаға көзқарастарымның дұрыстығын дәлелдеуге тырысамын.
15. а) Ең басты басқаны тыныштандырып, қарым-қатынасымызды ... ... Мен ... ... ... қалуға тырысамын.
16. а) Басқаны ренжітпеуге тырысамын.
б) Әдетте мен басқаны өзімнің позициямның ... ... ... а) ... мен ... ... жетуге ұмтыламын.
б) Қарым-қатынастағы кернеуден қашу үшін мен барлығына дайынмын.
18. а) Дауда басқаны ренжітпеуге тырысамын.
б) Егер де ол келісімге келуге ... онда мен оған өз ... ... ... а) ... мен ең ... ... қызығушылықтар кемсітілгені туралы, дау
ненің айналасында пайда болғаны туралы білуге тырысамын.
б) Мен даулы сұрақты уақытымен ... ... шешу үшін ... ... а) Мен біздің келіспеушілігімізді тез арада шешуге тырысамын.
б) Мен ... де ... ... келуге тырысамын.
21. а) Қарым-қатынасты түзету барысында басқаның көңілін аулаймын.
б) Мен әрқашанда проблеманы ашық та тура талқылауға ... а) ... ... және оның ... ... орта ... табуға
тырысамын.
б) Мен өз позициямды дәлелдеймін.
23. а) Мен дауда әрқайсымыздың ... ... ... ... сұрақты шешуді басқаға жүктеймін.
24. а) Егер де басқаға оның позициясы өзіне өте ... ... ... ... ... Мен ... ... ортақ келісімге шақырамын.
25. а) Даулаушыға өзімнің көзқарасымның дұрыстығын дәлелдеуге тырысамын.
б) Даулы сұрақтарды шешу ... ... ... ескеруге
тырысамын.
26. а) Әдетте дауда мен орта позицияны ұстанамын.
б) Мен әрқашан ... ... ... ... а) Дауласпауға тырысамын.
б) Дауда басқаны ренжітпеуге тырысамын.
28. а) Әдетте мен дауда айтқаныма ... ... ... ... шешу ... мен әрқашанда біреуден көмек
күтемін.
29. а) Мен дауда орта ... ... ... ... қандай да бір келіспеушілік үшін уайымдап,
толқудың қажеті жоқ сияқты.
30. а) Мен ... ... ... тырысамын.
б) Екі жақты да қызықтыратын проблема шешімін табуға тырысамын.
Нәтиженің өнделуі. ... өзін ... ... ... ... ... ... шкалаға байланысты индивидтің
жинаған балы есептелінеді.
8-кесте
Сауалнама кілті
|Сұрақ |Кикілжіңдегі мінез-құлықтың тактикасының атауы ... | |
| ... ... ... ... |
| ... ... |стилі |кетіп қалу ... |
| | |ету | ... | |
| | ... | | | |
| | | | |А |Б |
| | |Б |А | | |
| |А | | | |Б |
| | | |А | |Б |
| | |А | |Б | |
| |Б | | |А | |
| | | |Б |А | |
| |А |Б | | | |
| |Б | | |А | |
| |А | |Б | | |
| | |А | | |Б |
| | | |Б |А | |
| |Б | |А | | |
| |Б |А | | | |
| | | | |Б |А |
| |Б | | | |А |
| |А | | |Б | |
| | | |Б | |А |
| | |А | |Б | |
| | |А |Б | | |
| | |Б | | |А |
| |Б | |А | | |
| | | | |Б |А |
| | | |Б | |А |
| |А | | | |Б |
| | | |А | |Б |
| | | | |А |Б |
| |А |Б | | | |
| | | |А |Б | |
| | |Б | | |А ... ... ... жауаптардың нәтижесі, яғни әрбір
шкалаға байланысты ... саны ... ... ... ... бір ... ... өзіне қатысты екендігі
анықталады.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжіңді шешу тәсілдерінің оқу үдерісінде қолданудың психологиялық ерекшеліктері53 бет
Конфликт19 бет
Кәсіби стресс проблемасы53 бет
Этнодеформация және ұлттық ой-сана проблемасы3 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу мотивациясын экспериментальды зерттеу45 бет
Сана проблемасының философияда қойылуы12 бет
Халық ойындар теориясы мен проблемасының педагогикалық, психологиялық, әдістемелік әдебиеттерде зерттелуі53 бет
Эксперименталды-тәжірбиелік бөлімінің мағынасы мен әдістері75 бет
Экспериментальдық есептердің қойылуы мен шығару әдістемелерін талдау36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь