М. Әбдіхалықовтың замана өзекті мәселелерін шағын жанрларында бейнелеуі

Кіріспе
1 М. ӘБДІХАЛЫҚОВТЫҢ ЗАМАНА ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІН ШАҒЫН ЖАНРЛАРЫНДА БЕЙНЕЛЕУІ
2 ҮЛКЕН ПРОЗАДАҒЫ КӨРКЕМДІК ШЫНДЫҚ ПЕН АВТОРЛЫҚ ҰСТАНЫМ
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Белгілі бір кезеңде өз халқына қалтқысыз қызмет еткен және бір кезде туған халқы өзін қорған етіп қалқан тұтқан арыстарды еске алып, еткен еңбегін паш ету, бедел тұтып, бетке ұстау, қалтқысыз қастерлей білу өреміздің өскендігінің белгісі болса керек.
“Өткендерін еске алған – өскендіктің белгісі; өткендерін ұмытқан –өшкендіктің белгісі”, – деп халық даналығы айтқандай, барын базарлай білуі, мақтан тұтып, қадіріне жету – өсетін елдің қасиеті, жақсылық нышаны.
“Көркем әдебиетті тек ұлы ақын-жазушылар жасамайды. Оның ұлылы-кішілі, ірілі-уақты өкілдері болады. Әдебиет тарихы әр кезеңде әдебиетке атсалысқан, оған өзінше аз да болса үлесін қосқан ақын-жазушыны ұмытпайды, ұмытуға тиісті де емес” – деген Т. Кәкішевтің пікірі Маршал Әміржанұлы Әбдіхалықовтың да әдебиеттегі еңбегіне арналғаны сөзсіз [1,77 б.].
Ердің жасы елудің үстінде, нағыз творчестволық кемелдену кезеңіне келгенде бақилық болған талантты жазушы өзінен кейін өз алдына жеке зерттеуге лайық қомақты әдеби мұра қалдырды.
Әдебиет – адам рухының қуатын танытатын ғажайып құбылыс болса, талантты суреткер белгілі бір дәуірдің үні, халық ойы мен жай-күйінің жаршысы. Жазушы – алдымен өз дәуірінің перзенті.
Маршал Әбдіхалықов – көп қырлы тұлға. Қаламы жүйрік журналист, жазушы, аудармашы, драматург.
Таланттың өнер және өмір жолдарына тоқтала кетелік. Ол 1936 жылы 26 шілдеде Маңғыстау облысының бұрынғы Сығынды ауыл советінің Ақшұқыр жерінде дүниеге келген. Әкесі Әміржан 1942 жылы соғысқа аттанып, 1943 жылдан бастап хабар болмайды. Сөйтіп, бала Маршал шешесі Балипанның тәрбиесінде болады.
Маршал 1943-1953 жылдары Форт-Шевченко қаласындағы С.М.Киров (қазіргі Е.Өмірбаев) атындағы орта мектепте оқи жүріп, тырнақалды туындыларын қабырға газеттеріне жариялай бастайды.
М. Әбдіхалықовтың мектеп қабырғасында жүргенде-ақ әдебиетке құштарлығы байқалады. Ол әдеби кітаптарды үзбей оқып, оқыған кітаптарының аты-жөнін, жазушының, кітаптағы басты кейіпкерлердің аттарын өзінің жеке дәптеріне жазып жүретін болған. Оның қолы мен қолтығынан ешқашан да әдеби кітаптар түспейтін, орыс тілін жетік меңгергендіктен оны сыныптастары “қасқа бас тілмәш” атандырған.
1954 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университеті филология факультетінің қазақ тілі мен әдебиеті бөліміне оқуға түсіп, аталған оқу орнын 1959 жылы бітіріп шығады.
Оқып жүрген шағында оның болашақ жазушылық дарыны байқала бастайды. 1955 жылы “Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналында 2-курс студенті Маршалдың “Нәрсіз гүл” әңгімесі қазақтың белгілі прозаик-жазушысы Мұқан Иманжановтың алғысөзімен жарық көрді. Тырнақалды бұл әңгімесі республикамыздағы оқырман қауымға Маршал есімін таныс етті.
1 Кәкішев Т. Дәуір суреттері. – Алматы: Жазушы, 1967
2 “Маңғыстау” мемлекеттік мұрағаты. 124 қор, 1 уп. 6 іс.
3 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: “TST-Company”, 2006. - 334 б.
4 Тілепов Ж. Маршекеңнің “Маңғыстау-намесі” // М.Әбдіхалықовтың әдеби мұрасы және рухани-тәрбие мәселелері. М. Әбдіхалықовтың 70 жыл толуына арналған республикалық ғылыми теориялық конференция материалдары. – Ақтау, 2007 ж., - 25 маусым
5 Бисенғали З.Ғ. // М.Әбдіхалықовтың әдеби мұрасы және рухани-тәрбие мәселелері. М. Әбдіхалықовтың 70 жыл толуына арналған республикалық ғылыми теориялық конференция материалдары. – Ақтау, 2007 ж., - 25 маусым
6 Атымов М. Көркемдік кілті –шеберлік. –Алматы: Ғылым, 1985 ж. 93 б.
7 Әбдезұлы Қ. Ел мен жер тағдыры. – Алматы: 2001 ж. 158 б.
8 Тоқбергенов Т. Қарымды қаламгер. // Жұлдыз №7 1986 ж.
9 Мәмесейітов Т. Өндіріс және адам. // Қазақ әдебиеті 1979 , 21 қыркүйек
10 Оспан С. Ет жүрегі елім деп елжіреген. //Қазақ әдебиеті 1996 , 24 желтоқсан
11 Спанов Ә. Азамат жүгін арқалаған. // Коммунистік жол. – 1986, 19 тамыз
12 Қайралапов У. Туған жер жыршысы. // Ленин жолы. 1986, 16 шілде
13 Өтегенов А. Маңғыстау мұнайын қаламмен қазған. // Маңғыстау. -1996
14 Құрмашев Ж. Маршал. // Маңғыстау. – 1996, 3 қыркүйек
15 Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы. 1989, - 224 б.
16 Әуезов М. Сәт сапарға дос ниет. // Қазақ әдебиеті. – 1955, 14 қаңтар
17 Ахметов З. Современное развитие и традиции казахской литературы. – Алматы: 1978, стр.229
18 Нұрғали Р. 7 томдық шығармалар жинағы. 2005, 2 том, 472 б.
19 Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. - Алматы: Жазушы. 1989, 360 б.
20 Қаратаев М. Таңдамалы шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1974, 3 т. 368 б.
21 Қирабаев С. Шындық және шеберлік. – Алматы: Жазушы, 1983. – 280 б.
22 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. Алматы: Ғылым, 1984. – 220 б.
23 Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. - Алматы: Жазушы, 1985, 249 б.
24 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. –Алматы: Жазушы, 1988, 189 б.
25 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. - Алматы: Жазушы. 1994, 396 б.
26 Бисенғали З.Ғ. ХХ ғасыр басындағы қазақ романы. –Алматы:Өлке
27 Кекілбаев Ә. Дуадақ қонған боз төбе. // Егемен Қазақстан. 2005, 17 қыркүйек
28 Тоқбергенов Т. Қарымды қаламгер. //Жұлдыз №7 1986 ж.
29 Серікқалиұлы З. Тағдыр және біз. Алматы: Ана тілі, 1996, 320 б.
30 Ергөбеков Қ. Сәбит Мұханов. – Алматы: Санат, 2000. – 318 б.
31 Сердәлі Б. .Смаилов-публицист, филол.ғыл.канд.дис.-Алматы:1999, 165 б.
32 Ыдырысов Т. Шеберлік бастауы. - Алматы: Мектеп. 1984, - 190 б.
33 Здоровега В. Слово то же есть дело. - М: Мысль, 1979, - 151 с.
34 Беззубов А. Современная газетная публицистика: проблемы стиля-Л.: изд.ЛГУ,1987,-270с.
35 Литвинов В. Мир глазами публициста. –М: Знания, 1987, - 191 с.
36 Нұршайықов Ә. Таңдамалы: 2 т. – Алматы: Жазушы, 1980. – Т. 1. – 572 б.
37 Рүстембекова Р. Алпысыншы жылдар әңгімелеріндегі кейбір стильдік ізденістер. - Алматы: Ғылым, 1974, 28 б.
38 Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлры. –Алматы: Мектеп, 1968, 244 б.
39 Әбдіхалықов М. Маңғыстау - суы салқын, тасы алтын. // Қазақ әдебиеті - 1983, 21 қазан
40 Әбдіхалықов М. Маңғыстау-күй түбегі. // Лениншіл жас. 1964, 2 ақпан
41 Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. – Алматы: Қазақстан, 1978, 271 б.
42 Әбдіхалықов М. Асудан атылған оқ. // Қазақ әдебиеті. – 1969, 28 маусым
43 Әбдіхалықов М. Фильм арқауы-үлкен ой. // Жұлдыз. -1970, №6
44 Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – Алматы: Арыс. 1999, 224 б.
45 Әбдіхалықов М. Маңғыстаулық Көшкінбай. // Жұлдыз. 1964, №4
46 Әбдіхалықов М. Құрма тал. // Қазақстан әйелдері. 1973, №12
47 Әбдіхалықов М. Кәрі Каспий жадырады. Лениншіл жас. Тамыз
48 Әбдіхалықов М. Отызмыңыншы. // Қазақстан ауыл шаруашылығы – 1964, № 6 б.
49 Горький М. Әдебиет және өмір. // 30 томдық шығармалар. – М: Госполитиздат, 1952. – 25 т. 325 б.
50 Әбдіхалықов М. Мұнайлы Маңғыстаудың жүрегінде. // Лениншіл жас. – 1963, 24 қыркүйек
51 Әбдіхалықов М. Қара жердің қадірі. // Жұлдыз. – 1982, №8
52 Әбдіхалықов М. Мұнайшы Айдар - Абайдың ұрпағы. Мақала // Қазақ әдебиеті. 1976. 6 тамыз.
53 Әбдіхалықов М. Достықпен түлеген түбек. // Лениншіл жас – 1974, 11 июль
54 Әбдіхалықов М. Қаратөбе келісімі. // Жұлдыз. – 1973, №1
55 Дүйсенов М. “Менің Маршалым”. // Маңғыстау. – 1986, 10 тамыз
56 Сариев І. Қанды ойран. Алматы: Жазушы 2001. – 208 б.
57 Чернышевский Н.Г. Шығармалардың толық жинағы. М: 1948, 4-т, 222 б.
58 Әбдіхалықов М. Жігіттің дер шағы // Жұлдыз 1979, №4
59 Гальперин И.Р. Текст как объет лингвистического исследования. – М.: Наука, 1981. – с. 21.
60 Газет жанрлары / Ред.бас. Т.С.Амандосов – Алматы: Қазақстан, 240 б.
61 Журбина Е.И. Теория и практика художественно-публицистических жанров. - М: Мысль, 1969, 399 с.
62 Бердібаев Р. Биік парыз. –Алматы: //Жұлдыз 1980 ж. 57 б.
63 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. / Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шыңбаев – Алматы: Ана тілі, 1996, 240 б.
64 Қазақ әдебиетінің тарихы. 9-том. Кеңес дәуірі (1956-1990 ж)
65 Бахтин М. Проблемы поэтики Достоевского. –М: Советская Россия. 1979, с. 318
66 Әлімбаев М. Қалам қайраты. Эсселер, сын, мақалалар. - Алматы: Жазушы, 1976, 22 б.
67 Әбдіхалықов М. Нәрсіз гүл. Әңгіме //Әдебиет және искусство. 1955 ж.
68 Әбдіхалықов М. Алданыш. Әңгіме//Әдебиет және искусство. 1957 ж.
69 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. –Алматы: 1977, 284 б.
70 Мусаев А. Қазақ прозасындағы сатира мен юмор поэтикасы (1960-1990 филол.ғыл.канд.дис. – Алматы, 1999. 281 б.)
71 Әбдіхалықов М. Бұлт ыдырап барады. Әңгіме //Қазақстан әйелдері. 1969ж. №1.
72 Қабдолов З. Көзқарас. –Алматы:Рауан, 1996. -254 б.
73 Гинзбург Л. О литературном герое. – Л: Советский писатель, 1979 с. 222
74 Әбдезұлы Қ. Т.Әлімқұлов шығармашылығы және 70-80 жылдар прозасы. –Алматы: Ғылым, 2001 ж. -270 б.
75 Әбдіхалықов М. Бәйге. Әңгіме. Қазақ әдебиеті. 25 январь, 1974 ж.
76 Әбдіхалықов М. Аққылаң. Әңгіме //Мәдениет және тұрмыс. 1973. №5.
77 Әбдіхалықов М. Екі әңгіме.Қызыл жұлдыз: Әңгіме //Жұлдыз. 1977ж. №11.
78 Рүстембекова Р. Алпысыншы жылдар әңгімелеріндегі кейбір стильдік ізденістер. – Алматы: Ғылым, 1974, 280 б.
79 Бисенғали З. ХХ ғ. басындағы қазақ романдары. –Алматы: Өлке 1997,268 б.
80 Тілегенов Б. Әдебиеттің зерттеушілік сипаты // Жұлдыз. 1973, №1, 198 б.
81 Қабдолов З. 2 томдық таңдамалы шығармалар. Алматы: Жазушы. Сөз өнері. 2 т. 1983, 456 б.
82 Т.Кәкішұлы, К.Садыққызы “Тар жол, тайғақ кешудің тағдыры” –Алматы: “Санат” 1997 ж. -224 б.
83 Бекхожин Қ. Дала комиссары. –Алматы: Қазмемкөр.әдеб. 1961, 168 б.
84 Әбдіхалықов М. Ленин тапсырмасы. - Алматы: Жазушы. 1967, 88 б.
85 Жангелдин Ә. Документтер мен материалдар. –Алматы: Қазақстан. 1975, 224 б.
86 Әбдіхалықов М. Полковник Әлиев. // Қазақ әдебиеті. 1989, 24 ақпан
87 ҚазақССР нің Орталық Мем.архиві 19-ф 1-тігін
88 Ордалиев С. Конфликт және характер. –Алматы:Жазушы, 1971. 183 б.
89 Воробский В.В. Литературно-критические статьи. –Москва:1956, стр.89
90 Наурызбаев Б. Дәуір суреткері. - Алматы: Ғылым, 1969, 287 б.
91 Әбдіхалықов М. Желаяқ бала. - Алматы: Жазушы. 1969, 96 б.
92 Бердібаев Р. Роман және заман. -Алматы: Жазушы, 1967, 280 б.
93 Хамзин М. 60-80 жылдардағы қазақ романы (стиль және типология мәселелері) –Алматы: Жазушы, 1997, 197 б.
94 Хасенов М. Ғ.Мұстафиннің шеберлігі. –Алматы:Ғалам, 1987, 136 б.
95 Әбдіхалықов М. Бүгінгі күн тақырыбы: Мақала // Жұлдыз. 1981 ж. №2.
96 Әбдіхалықов М. Алыстағы Маңғыстауда Повесть. Алматы, Жазушы. 1971 ж.
97 Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы:ҚКӘБ, 1962, 395 б.
98 Әбдіхалықов М. Қара тасқын. Повесть. Алматы, Жазушы. 1975 ж.
99 Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. –Алматы: Жазушы, 1981, 232 б.
100 Әшімбаев С. Ақиқатқа іңкәрлік. –Алматы: Ана тілі, 1997 ж. 96 б.
101 А.П.Чехов “Русские писатели о литературном труде” Том ІІІ. –Л:1954-1956. стр.359
102 Наурызбаев Б. “Б.Майлиннің прозасы”–Алматы: Мектеп, 1967 ж. 180 б.
103 Нұрпейісов Ә. 2 томдық таңдамалы шығармалар. І том, -Алматы:Жазушы, 1985
104 Әбдіхалықов М. Жердің асты жеті қат. Роман. Алматы, Жазушы. 221 б.
105 Нұрғали Р. 2-том 336 бет. 7 томдық шығармалар жинағы. Астана: “Фолиакт” баспасы, 2005 ж. 472 бет
106 Әбдезұлы Қ. Қазақ прозасы және ұлттық идея. Алматы: 2005 ж. 196 б.
107 Тұрсынова М. 18-19 ғасырдағы Маңғыстау тарихы. 1993 ж. 210 б.
108 Алшынбаев З. Сүйінғара // Маңғыстау. – 2006, 26 қазан
109 Тілепов Ж. Алғашқы айбын бола білген азамат. // Маңғыстау 2006, 2 қараша
110 Нұрғалиев Р. Телағыс. Әдеби дәстүр мен әдеби даму. Монография. –Алматы: Жазушы, 1986, 291 б.
111 Горький М. Әдебиет туралы. –Алматы: Жазушы. 1984, 321 б.
112 Сыдиықұлы Қ. Ақберен. (XVIII-XX ғ.ғ. қазақ ақын-жырауларының шығармалары). –Алматы: “Нұрлы әлем”, 2007, 576 б.
113 Спан Ә. Кезеңі туғызған кемел тұлға.// Маңғыстау. -2006, 2 қараша
114 Өтенияз С. Сүйінғара. // Маңғыстау -2006, 19 мамыр
115 Әбдіхалықов М. Сүйінғара. Роман // Жұлдыз. 1981ж. №8, 9.
116 М.Атымов “Қазақ романының поэтикасы” –Алматы: Ғылым. 1975 ж. 312 б.
117 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1973. – 170 б.
118 Асылбекұлы С.Қазіргі қазақ повесіндегі заман шындығы (70-80 ж.): Филол. ғыл. канд. дис. - Алматы, 1977. – 145 б.
119 Сыдықов.Т. Жүк ауырын нар көтереді немесе «Дарабоз» романы туралы. // Қазақ тілі мен әдебиеті. 2001ж. №3
        
        Кіріспе
Белгілі бір кезеңде өз халқына қалтқысыз қызмет еткен және бір кезде
туған халқы өзін ... етіп ... ... ... еске алып, еткен
еңбегін паш ету, бедел ... ... ... ... ... ... өскендігінің белгісі болса керек.
“Өткендерін еске алған – өскендіктің белгісі; өткендерін ұмытқан
–өшкендіктің ... – деп ... ... ... ... ... ... тұтып, қадіріне жету – өсетін елдің қасиеті, жақсылық нышаны.
“Көркем әдебиетті тек ұлы ақын-жазушылар жасамайды. Оның ... ... ... ... ... әр кезеңде әдебиетке
атсалысқан, оған өзінше аз да ... ... ... ... ... тиісті де емес” – деген Т. Кәкішевтің пікірі Маршал ... да ... ... ... сөзсіз [1,77 б.].
Ердің жасы елудің үстінде, нағыз творчестволық кемелдену ... ... ... талантты жазушы өзінен кейін өз алдына жеке
зерттеуге лайық ... ... мұра ... – адам ... ... танытатын ғажайып құбылыс болса, талантты
суреткер белгілі бір дәуірдің үні, халық ойы мен ... ...... өз ... ... Әбдіхалықов – көп қырлы тұлға. Қаламы жүйрік журналист, жазушы,
аудармашы, драматург.
Таланттың өнер және өмір жолдарына тоқтала кетелік. Ол 1936 жылы ... ... ... ... ... ауыл ... Ақшұқыр жерінде
дүниеге келген. Әкесі Әміржан 1942 жылы ... ... 1943 ... бастап
хабар болмайды. Сөйтіп, бала Маршал шешесі Балипанның тәрбиесінде болады.
Маршал 1943-1953 жылдары ... ... ... (қазіргі
Е.Өмірбаев) атындағы орта мектепте оқи жүріп, тырнақалды туындыларын
қабырға газеттеріне жариялай ... ... ... ... жүргенде-ақ әдебиетке құштарлығы
байқалады. Ол әдеби кітаптарды үзбей оқып, оқыған кітаптарының аты-жөнін,
жазушының, кітаптағы басты кейіпкерлердің ... ... жеке ... ... ... Оның қолы мен ... ... да әдеби кітаптар
түспейтін, орыс ... ... ... оны сыныптастары “қасқа бас
тілмәш” атандырған.
1954 жылы С.М.Киров ... ... ... ... ... ... тілі мен әдебиеті бөліміне оқуға түсіп, аталған ... 1959 жылы ... ... ... ... оның болашақ жазушылық дарыны байқала бастайды. 1955
жылы “Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналында ... ... ... ... ... қазақтың белгілі прозаик-жазушысы Мұқан
Иманжановтың алғысөзімен жарық ... ... бұл ... ... ... Маршал есімін таныс етті.
1959 жылы университетті ойдағыдай бітіріп, ... ... ... ... ... тағайындала тұрса да жанұя жағдайымен елге
келеді. Өзі оқып, білім алған С.М. Киров ... орта ... ... ... болып сабақ береді және директордың оқу ісінің ... ... жылы ... ... ... ... ... Т.Г. Шевченко
мемориалдық музейінің (мұражай) директоры етіп бекітеді.
Мұражайдың директоры ... ... ... М. ... ... ... ... үлесін қосып жүргеніне жазушы
З. Қабдоловтай кемеңгердің мына сөзі дәлел болса керек: “22 шілде 1962 жылы
музейді аралап көрдік. Музей әлі ... ... да ұлы ... оның үлкен
халқына деген ересен махаббатты паш ете алады.
Т.Г. Шевченконың болуы – Маңғыстау үшін ерен оқиға. Бірақ бұл ... ... ... ... ғана ... ... қазақ халқының аса бір қызықты,
тарихи шежіреге бай ... мол ... ... ... абзал.
Сондықтан да, бұл үлкен ... өз ... ... ... ... ... ... боларлықтай дәрежеде қайрат
қылғанын қалар ек” [2].
1963 жылы шығармашылық, жазушылық талабын ... ... ... шақыруымен жанұясымен Алматыға қоныс аударады.
Осы жылы М. Әбдіхалықов бір ... ... ... ... “Лениншіл жас”
газетіне әдеби қызметкер болып орналасады.
Орталықтан шалғай жатқан, республикалық баспасөз бетінде қағажу көрумен
келген Маңғыстау тақырыбының бағы ... сала ... ... онысына сол
кезде М. Әбдіхалықовтың Маңғыстау топырағынан шыққан жалғыз журналист
болғандығы себеп те ... ... ... ... ... бір ... Маршал қаламы жанр талғаған жоқ.
1964-1967 жылдар арасында ... ... ... ... ... атқарады.
1967-1975 жылдар аралығында “Қазақфильм” киностудиясында Совет
киноөнерін ... ... ... ... ... ... тұлға Әбіш Кекілбаевпен қызметтес болды. Әбіш
Кекілбаев дубляж бөлімінің бас ... М. ... ... ... жылдары Маршал шығармашылығындағы ең бір жемісті ... ... ... ... “Қазақфильм” киностудиясында редактор орынбасары болып істей жүріп,
елуге жуық ... ... ... ... ... ауысқанға дейін 1976-1986 жылдар арасында “Жұлдыз”
журналында аға әдеби қызметкер ... ... ... ... журналы сол
кезеңде республикадағы бірден-бір әдеби журнал болғандығы белгілі.
М. Әбдіхалықов Маңғыстауды “Жұлдыз” журналы ... ... ең ... болып табылады. Қаламгердің бірнеше әсерлі әңгімелері, ... ... ... ... де ... осы ... бетінен
танысты.
1965 жылы “Қайнар” баспасынан “Отызмыңыншы” атты тұңғыш кітабымен
тұсауын кесіп, әдебиет әлеміне қадам ... жас ... ... ... хикаялары” (1967), “Ленин тапсырмасы” (1967), “Желаяқ бала”
(1969), “Алыстағы ... (1971), ... ... (1975), ... асты
жеті қат” (1975) сияқты туындылары жарыққа шығады.
Қаламгер шығармашылығының үлкен бір белесі – “Сүйінғара” ... ... жылы ... ... №8,9 ... жарияланды.
Драматургия саласындағы бірден бір еңбегі “Асыл ... ... ... ... ... М.Өтемісов атындағы облыстық драма театрында қойылды.
М. Әбдіхалықовтың редакторлық, аудармашылық қызметтері де ... Ол ... ... ... А. Моравианың “Өмір – ну орман”, Л.
Палаштидің ... ... А. ... ... мен ... А. ... Э. Коштың әңгімелерін аударса, кейін Ж. Икрамидің
“Жаны сірі ... А. ... ... ... М. ... ... ... ана тілінде сөйлетті. Жазушының жеке
мұрағатынан ... ... ... көрмеген “Мен күнге сенемін” (Т. Әлниязов
туралы). “Мұнара ... ... ... ... баласы”, “Балсұлу
апай хақында”, “Ескі Палестина жерінде”, “Аралағаш ... ... ... ... ... ... ... “Даладағы
кездесу”, “Нағима”, “Шымыр иірім”, 2007 жылдан репортаж (қиял), ... ... ... ... (телевизияға арналған драмалық
шығарма), “Сол бір үш-төрт ноқат” повесі, ... ... ... ... ... ... ... творчествосы оның адамдық болмысымен, азаматтық ... ерек өз өмір ... ... ... ... керек десеңіз бірігіп біте қайнасып жататынын”
академик Зейнолла Қабдолов терең пайымдаған [3, 334 б.]. Осы ... ... ... ... пафосты жанрлар арқылы келіп,
көркем проза, таза журналистік сала, бұларға қоса көркем аударма да ... ... сөз ... ... ... ... ... М.
Әбдіхалықовтың қаламгерлік қуатын танытарлық еңбектер еді.
Әдебиет – ... ... ... аса ... жинақталған
көрінісі. Қоғамдық ой-сана әдебиет арқылы танылып, қалыптасады. Осы ... ... ... ... ... алдымен іздейтініміз –
тақырыптың көркемдік ... ... ой мен ... ... ... өмір ... ... жан-жақтылығы, ең бастысы
адамгершілік ізденістер болмақ. М. Әбдіхалықов өмірден ... ... ... оны адам ... ... асыл ... шындығы арқылы шығаруды көздейді.
Бұл диссертациялық еңбегімізде М. ... ... ... ... ... мол ... мақсатына, шығармашылық жолына
сипаттама бере отырып, олардың өз ... ... ... ... ашып
бергеніне, өзекті ... мен ... ... ... ... ... ... тоқталамыз. Сондай-ақ аталған
міндеттерді жүзеге ... ... ... ... ... ... ... мысалдар арқылы талданады.
Жазушы қаламынан бірнеше публицистикалық шығармалар, әңгімелер мен
повестер, пъеса, ... ... ... ... да ... ... болған жазушы нені жазса да, қалай жазса да замана ... өзі өмір ... ... сан ... мәселелерін суреттеуге
ұмтылды. Суреткердің әр шығармасынан өмір шындығы айқын ... ... ... ... ойлар туындап жатады.
Өзіміздің ... ... ... ... замандастырымыздың
тағдыры жазушыны көп толғандырады. Сол ... М. ... ... өмір ... ... мен ... ой ... мен қуанышын, ой-арман мұраттарын суреттей келе, ... ... ... ... ... ... ... бейнесі дегенде
жаңа заманда, ғылыми-техникалық қарыштау дәуірінде өмір сүріп жатқан
замандастарымыз көз ... ... ... ... алға ... ... болып жатқан ірі өзгерістердің әсері арқылы алпысыншы-сексенінші
жылдар ... ... ... тауып жатты.
М. Әбдіхалықов өз творчествосында халық ... ... ... ... Әрбір заманның шындығы шежіре боларлықтай
оқиғалардан тұрады. Қаламгер шығармаларына арқау болған ... ... ... ... ... көріністері, кейіпкерлері – еңбек адамдары
болды. ... ... ... ... мен ... ... біліп, оның
қайғысы мен қуанышына ортақтаса алса, сол жазушы ғана көркем дүниелерін
тудырары анық.
М. Әбдіхалықовтың ... ... ... ... сай ... беретін тақырыптарды тап басып, сол арқылы болашаққа ... оның ... ... ... ... ... дәстүрлі арнаны жаңа қырынан
таныта ... ... ішкі ... ... ... мән ... Замандас бейнесін сомдай отырып, өмір шыңдығын ... ... ... жасампаз күшін, ерен еңбегін көркем
суреттей отырып, әлеуметтік ... алға ... ... ... төл ... мен дара ... ... ол суреткердің өмірді тани білуі, кейіпкер келбетін шебер
бейнелеуі және ой сезім мен жан толқынысын әсерлі суреттеп, ... ... ... ... ... ... ... көрген-түйгенімен қатар, оның көргендігі мен қиялға байлығында.
М. Әбдіхалықов көркемдікті шындықтан шығарады. ... ... ... ... ... ... бейнелей біледі. Бұл – бір. Екіншіден,
жазушы шығармаларындағы замана келбеті мәселелерімен қоса, кейіпкер ... ... ... ... ... ... ғылыми айналымға түспей
келеді.
Үшіншіден, қаламгердің шығармашылығын түгелдей қарастыру арқылы,
оның стилінің сапалық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... шығармаларын жүйелі түрде талдау арқылы өмір ... ... ... ... ізденісті айқындау, сол ... ... өнер ... айналу жолындағы жазушының өзіндік мәнері
мен қолданған әдіс-тәсілдерінің ... сыры ... ... ... ... сөз өнері ХХ ғасырда жаңа бір ... ... ... ... ... ... тағдырын
қазбалап танытып, тереңіне бойлап, қаламынан шыққан ... ... ... ... ... бүгінгі күннің сұраныстары
екендігі анық. Көркем ойдың айдынында өз бағытын барлап, ... ... ... ... ... ... көрсеткен суреткердің
бірі Маршал Әбдіхалықов еді.
Уақыт ... ... ... шығармашылығы жайлы сөз
қозғау үшін ең ... оның ... ... азаматтық ұстанымы
жайлы айту қажет. М.Әбдіхалықов шығармашылығы – ... ... ... бірте-бірте қанығу, өмір тану және оны ... ... ... игеру, табу, жетілдіру жолы.
Жалпы М.Әбдіхалықов қаламынан екі жүзге жуық ... ... ... ... ... ... 6 ... 2 роман, 1
драмалық шығарма дүниеге келіпті. Аударма саласында ... аса ... ... ана тілімізде сөйлетті. Мұның өзі қаламгердің сан
қырлы талант иесі болғандығын ... ... ... ... ... ... ... дүниелерінің өзі бір төбе, бөлек әңгіме.
Тәуелсіз мемлекет ретінде өткен тарихымызды қайта тірілтіп, ұлттың
қамын ойлаған ... ... ұлы ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізілуде.
Өзі өмір сүрген кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... өмірінің әр саласында аянбай айналысқан, мұны
азаматтық борышы санаған М.Әбдіхалықов ... ... ... ... Оның азаматтық, қаламгердік қадірі жайлы қабырғалас ... ... ...... ... ... мен ақындарының,
әдебиетшілері мен журналистерінің, қалам ұстаған ... ... ... ... еді”.
“Маршал Әбдіхалықовтың оқырманына сондай ... ... ... ... әр ... ел асыға күтетін “Лениншіл жас”,
“Қазақстан ... ... ... ... ... көп ... еңбек етіп жүрген кездегі жиі-жиі шығып жататын көркем
очерктері мен ... ... ... ... ... аз ... жоқ. Кейіпкерлері әр қилы мамандық ... әр ... ... ... Бұл ... ол бүкіл Қазақстанның күллі
аймағын шығармашылығында қамтыған ... ... ... еді [4, 9 ... ... жазушылық сыры, шығармашылық шеберханасы жайлы
белгілі бір деңгейде пікір айтып, ой толғауға ... ... ... жай бар. Ол ең ... ... ... ... көркем прозасында орын алған тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... публицистикалық
шығармалары, әңгіме, повесть, романдарында ХІХ-ХХ ғасыр басындағы ... ... ... Жазушы қай кезеңнің оқиғаларын, ... ... ... ... ... адам тағдырын, оның тыныс-тіршілігін,
өмірдегі күрес-тартысын, әлеуметтік ... ... ... ... тереңірек танытуды мақсат етеді.
Жазушы адам мен қоғам, адам мен орта қатынасын әрдайым ... ... ... жылдарда тереңірек көрінген қоғамдық-
әлеуметтік өзгерістер, ол әлеуметтік немесе өндіріс ... ... ... ең ... ... адамгершілік, рухани-моральдық қасиеттерін
ашып суреттеуге ден қояды.
Диссертация жұмысының өзектілігі – ... ... ... ... мұрасын алғаш рет тұтастай толық түрде жан-жақты қарап, оның
әдебиеттегі орны мен бағыттарын ... ... ... шығармашылық
мұрасы диссертациялық зерттеуге арқау ... ... ... ... себепті тұңғыш рет жалпы шығармашылық тұтастық ... сөз ... және өзі өмір ... ... ... ... саралануы тақырыптың зәрулігін анықтайды.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Маршал Әбдіхалықовтың әдеби мұрасы осы
уақытқа ... ... ... ғылыми тұрғыда танылмаған. Ширек
ғасырлық шығармашылық өмірінде ... ... ... ... мол ... ... ... аудармалары осы диссертацияның арнайы
объектісі болады, сонымен қатар зерттеу барысында жазушының ... ... ... ... де сөз ... ... М.Әбдіхалықовтың
шығармашылығы арнайы ғылыми зерттеудің нысаны болғанымен, жазушының
өмірбаяны, шығармашылығы туралы
З.Ғ.Бисенғали [5], Ж. ... [4], М. ... [6], ... ... [8], ... [9], ... [10], Ә. Спан [11],
У.Қайралапов [12], А. Өтегенов [13], Ж. ... [14], т.б. ... атап ... ... ... әдеби мұрасын, қоғамдық қызметкерлігін қалың
көпшілік арнайы зерттеу деңгейі ... тани ... жоқ. ... ... ... ... ... ерекшеліктері де арнайы зерттеу жүйесіне ... еді. ... сол ... ... ... ... көзқарастар
трғысынан сөз етеді. Қаламгердің 70 жылдық мерейтойына орай 2006 ... ... ... ... және ... ... ... атты
ұжымдық жинақ жарық көрді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Диссертациялық арнайы ... ... ... ... әдеби мұрасын тұтас қамти отырып, оның
шығармашылығы жайлы әдеби сындағы ... ... ... ... ... ... ете ... жазушының суреткерлік әлемі,
шеберлік алымы жайлы ... ... ... ... ... ... ... даралығын аша түсуді көздедік.
Осы мақсатта Маршал Әбдіхалықовтың ... ... ... ... әңгіме, повесть, романдарының
жанрлық сипатын, тілдік ерекшелігін, шеберлігін арнайы, нақтылы ... ... ... ... ... ... үшін төмендегідей нақты
міндеттерді белгіледік.
– Маршал Әбдіхалқовтың жазу шеберлігін ... ... ... айқындау;
– М. Әбдіхалықовтың публицистикалық шығармаларының жанрлық,
проблемалық және ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы сюжет құру, композиция
жасау ... ... ... ... ... ... сипаттарын ашып көрсету;
–М.Әбдіхалықовтың шығармасындағы тілдік ... ... ... ... ... Прозалық шығармашылығының негізгі кезеңдерін, сондай-ақ оларға
тән ерекшеліктерді айқындау.
– Публицистің мерзімді ... ... ... М. ... ... ... ... суреткерлік
қолтаңбаны айқындау, жазушы қол жеткізе алған көркемдік арналардың
көріну ... ден ... ... ... ... Диссертациялық жұмыста М.
Әбдіхалықовтың әдеби шығармашылық мұрасын тұңғыш рет ... ... және ... ... зерттеуге талпыныс ... ... ... ... ... ... жанрлық
ерекшеліктері, қамтыған тақырыбы, көтерген проблемалары ... ... ... кең ... ... ... ... қазақ
әдебиетінің тарихында алғаш рет арнайы зерттелініп отыр.
Қаламгер ... ... мәні ... рет ... ... ... ... шығармашылық ... ... ... оның ... ... ... повестері
мен үлкен прозадағы көркемдік ... ... ... ... ... түсті;
– Жазушының шығармашылық мұраты, қаламгерлік ұстанымы, қоғамдық-
әлеуметтік көзқарас ... ... ... ... зерделенді.
– М. Әбдіхалықов шығармаларындағы замандас ... мен ... ... ... ... сыры ... ... суреткер стиліне тән ерекшеліктер екшеліп көрсетілді.
Зерттеудің нысаны ретінде ... ... әр ... ... ... ... жеке ... тақырыптардағы
публицистикалық туындылары, көркем әңгімелері мен ... ... ... ... ... ... ... “Қара тасқын” повестері,
“Жердің асты жеті қат”, “Сүйінғара” романдары ... ... көзі ... ... ... Ұлттық
Ғылым академиясы Орталық кітапханасының, Қазақстан, Республикасы Ұлттық
кітапханасының арнайы және ... ... ... ... ... Орталық мемлекеттік архивінен, Маңғыстау облыстық
кітапханасынан, ... ... ... ... мұрағатынан,
Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы Ақшұқыр елдімекеніндегі М. Әбдіхалықов
атындағы орта мектептегі “Маршалтану” ... ... ... алынған көптеген публицистикалық шығармалары, оның өмірбаянына,
шығармашылығына қатысты түпнұсқа құжаттар мен ... ... ... жұмысымыздың өзегі болды. Сонымен бірге қаламгердің ... ... ... ... “Пионер”, “Қазақстан ауыл шаруашылығы”,
“Қазақстан әйелдері” журналдарында, ... ... ... әдебиеті”,
“Социалистік Қазақстан”, “Маңғыстау”, “Коммунистік жол”, “Жұмысшы” т.б.
газеттерде жарияланған публицистикалық ... мен ... ... повесть, романдарынан үзінділер
пайдаланылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негізі ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымындағы жеке қаламгердің
жазушылық шеберханасы ... ... ... ... ... зерттеу методологиясын ұстандық. Жазушының көркем дүниелерінің
идеялық-көркемдік, стильдік табиғатын ашып көрсетіп, көтерілген басқа ... ... ... қазақ әдебиеттануының көрнекті өкілдерінің
құнды ой-пікірлеріне, әдеби-сын ... ... ... ... ... қағидалары негізге алынды.
А.Байтұрсынов [15], М. Әуезов [16], З. Ахметов [17], Р. ... ... [1], Р. ... [19], М. ... [20], С. Қирабаев [21],
С.Қасқабасов [22], С. Әшімбаев [23], Ж. ... [24], Қ. ... ... [25], З. ... [26], Ж. ... [4], Ә. ... ... [28], Т. Мәмесейітов [9], З. Серікқалиев [29], Қ. Ергөбеков
[30], Б.Сердәлі [31] т.б. көрнекті ... ... ... дәйек
ретінде пайдаланылды. Сондай-ақ алыс-жақын шетел ғалымдары атап ... ... ... ... т.б. ... ... ... мақсатына қол жеткізуде сараланып, пайдаланылды.
Жұмыстың ғылыми-тәжірибелік мәні.
Жұмыстың нәтижелері мен негізгі тұжырымдарын орта, арнайы, жоғары
мектептерге ... оқу ... ... ... ... оқу
орындарында қазақ әдебиетінің қазіргі кезеңін қамтитын ... ... ... семинарларда пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- М. Әбдіхалықов – қазақ публицистикасының ... ... ... межесін бағдарлап, өз заманындағы ... ... ... шебер талдап, жаза білген қаламгер.
- М. Әбдіхалықовтың ... ... ... ... деректерді
жинау, іріктеу үстіндегі әрекеті, ұлттық сипаты анық ... ... ... деректерін пайдалану шеберлігі, кейіпкер мен
түптұлғаның шынайы арақатынасы, өмір ... ... ... ... ... сатылары, жанрлық-эстетикалық ізденістері, тіл, ... ... ... ... ... ... М. ... жазушы ретінде танытатын прозалық шығармаларының
тақырыптық-идеялық құндылығы ұлттық ... биік ... ... туған;
– Деталь, мінездеу, пейзаж, ішкі монолог, диалог, ... ... ...... ... сөз оралымдарын т.т.
ұтымды, ұтқыр ... ... ... ... стилі
даралығымен назар аударды;
– қазақ әдебиетіне, ... ... ... ... Т. ... Н. ... Ж. ... С. Үргенішбайұлы, Қ.
Нәдірбаев, С. Жанғабылұлы т.б. ... ... мен ... ... ... әділетті мұраттарын айқындады.
Жұмыстың талқылануы мен ... ... ... мен ... ... тілі мен
әдебиеті”, “Ұлағат”, “Қазақстан мұғалімі” журналдарында, әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университеті хабаршыларында ... ... 2005 жылы ... ... ... ... университетінде өткізілген
“М. Әуезов және әлем әдебиеті” және 2007 жылы “ХІХ ... ... ... ... өзекті мәселелері және Шернияз ... ... т.б. ... ... ... ... жинақтарында жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі ... ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімі
берілді.
1 М. ... ... ... ... ... ЖАНРЛАРЫНДА БЕЙНЕЛЕУІ
Мерзімді баспасөз – “қоғам айнасы” ғана емес, сонымен қоса ... ... бар ... ... ... ... ... шығармашылық мүмкіндігінің барынша дамуына негіз боларлық
шыңдалу, үйрену ... ... Ұлы ... М. ... ... қарағанда, әдебиет ... ... ... оқушы
жұртшылыққа әдебиеттік қоғамды ... ... ... ... дем-
тынысымен, талап-табысымен тірі тұтас бейнедей, жанды ... ... Өмір мен ... ... пен ... ... ара ... өсіп отыратын болады. Газетсіз әдебиет қауымы роман, ... ... ... ... жеке ... түріндегі шығармаларды
тудырып жатқанымен, творчестволық тіршілік баяу, солғын тәрізденеді” [16].
Кез келген қаламгер өзіндік бағыт-бағдарын ... ... ... ... М. ... да шығармашылық жолы ... Ол ... әр ... ... ... ... ... мол
әдеби-публицистикалық мұрасын да қалдырды. Жазушының көзі тірісінде жарыққа
шыққан ... ... (1967), ... жинағы осыған дәлел.
Жұмыс барысында М. Әбдіхалықовтың “Социалистік Қазақстан”, “Лениншіл жас”,
“Қазақ әдебиеті”, “Әдебиет және искусство”, ... ... ... және ... “Ленин туы”, “Пионер”, “Қазақстан ... ... ... т.б. ... ... ... мен очерктері, рецензиялары пайдаланылды.
Қаламгердің журналистік шығармашылығы заман тудырған заңды
құбылыс. Ол қоғамдық ... ... ... ... болды. Жазушының
көптеген көркем дүниелерінің алғашқы бастау көзі, негізі оның журналистік
еңбектерінде қаланған.
Қоғамдық ... ... ... жасауда қажымай еңбек еткен, отыз
жылдай ғұмырын “құдіретті сөз өнеріне” қызмет етуге бағыштаған
М. Әбдіхалықовтың творчествосын зерттеудің қажеттілігі – оның ... ... ... ... ... ... мен ... және замандастарының шынайы бейнесін жасай алғандығында жатыр.
Жазушы творчествосына идеялық-көркемдік ... ... ... ... ... үшін ... ... іс деп есептейміз.
Қаламгер шығармашылығының жеткілікті дәрежеде зерттелмеген, назардан тыс
қалып келе жатқан бір қыры – оның ... ... мен ... ... ... ... мақалаларда, естеліктерде М. Әбдіхалықовтың
қаламы жүрдек журналист болғандығы, баспасөзде ұзақ жылдар бойы ... ... ... көңіл қуантарлықтай толымды ой-пікірлер, жан-
жақты, терең зерттеу бола қойған жоқ.
Оның ... ... ... ... ... өткен уақыттардағы
ұлттық баспасөздің беттерінде сақталып келгенімен, газет-журналдар уақыт
тезіне ... ... ... ... аз-ақ алдында тұрғандығы жасырын
емес. Сондықтан ... ... ... жинақтап, саралап бүгінгі
ұрпаққа жеткізу міндетін уақыт талап етеді.
М. Әбдіхалықов шығармашылық еңбек жолында елдің қоғамдық өміріне белсене
араласып, өз ... ... ... баспасөзде жарық көрген
туындыларына өзек еткен.
Публицистің журналистік ... 1961 жылы ... ... ... ... Гурьев) облысындағы меншікті тілшілігінен басталғандығын
ескерсек, бұл өлкенің оның үлкен өмір ... ... ... ... ... ашылып жатқан өнеркәсіп пен ... ... ... ... қалап, қарышты қадам басып келе жатқанда, Маршал
Әбдіхалықов сынды бойы ерік пен күш-жігерге толы ... ... ... ... ... ... 1963 жылы ... жас” газетіне әдеби қызметкер
болып жұмысқа орналасқаннан кейін де бұл ... тың ... ... ... ... ... ... бетбұрыс жасаған елеулі
оқиғаларға айналды.
Белгілі ғалым Ж. Тілепов жазушының ... ... ... отырып төмендегідей баға береді: “...Қазақ оқырманы әлемдік әдебиетте
елеулі орны бар, ... ... ... ... Маршал Аланды білмесе
білмегені шығар, бірақ ... ... атты ... қай ... де өте
жақсы білді. Ал, оның оқырманына осындай ... ... ... ... жылдарда әр санын ел асыға күтетін ... ... ... ... ... оқырманы соншалықты көп газет-журналдарда еңбек
етіп жүрген кездегі ... ... ... мақалаларының да рөлі
аз болған жоқ. Кейіпкерлері әр қилы ... ... әр ... атыраптың
азаматтары болатын. Бұл тұрғыда ол бүкіл Қазақстанның күллі аймағын
шығармашылығында қамтыған ... ... ... лайықты еді” [8, 9
б.].
Расында да қаламы жүрдек журналист қай салада жазса да зерттеп отырған
объектісіне жете ... ... ол ... ... мақсат тұрғысынан қарап
оқырманға таныла түсті.
Жүсіпбек Аймауытұлы “Ел газетке не жазбақ?” атты ... ... ... болу үшін ... етене араласуы керек екенін айта келіп:
– Қайткенде газет елмен жақын ... – деп ... ... Оған ... елдің өз тұрмысын өзіне айнаға түсіргендей ашық көрсеткенде” [7], –
деп жауап береді. Бұдан ... ... ... ... ... екендігі айқын аңғарылады.
Баспасөздің осы міндетін дұрыс түсінген журналист М. Әбдіхалықов өз
кезегінде өмірдің барлық саласына жіті ... ... ... мәселелер
төңірегінде ой толғағанда шамасынша ақиқатты ... ... ... жүріп өнеркәсіп орындарын, республикадағы өндіріс орындарын,
алып құрылыстарды аралап жүріп ... ... ... ... ... жылдардағы ел өмірінде, туған мекені – Маңғыстау
өңірінде ... ... ... ... ... ... ... ашылуы, халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-санасы, арман-мақсаты,
ерен еңбегі М. Әбдіхалықов қаламынан тыс қалған жоқ.
Публицистің осы ... ... ... ... ... ... жүйелер болсақ, пулицист шығармаларында әсіресе өндіріс
проблемасы, өндіріс саласындағы еңбек адамдарының тыныс-тіршілігі дараланып
көрінеді. Ел өмірінің: ... ... ... ... да ... ... толғамды мақалаларынан көрініс тапты.
М. Әбдіхалықовтың кәсіби журналистке тән жанр табиғатын меңгеруі, ... ... ... жиі ... ... мүмкіндігінің мол
екендігін танытады.
Баспасөз теориясында публицистика – өмірді зерттеудің, қоғамдағы болмыс-
құбылыстарды ... ... түрі ... ...... тақырыпқа жазылған бүгінгі күннің өзекті
шығармасы.
Публицистика теориясына қазақ тілінде ең алғаш анықтама берген
А. ... ... ... ... жайын сөйлейтін сөз
болғандықтан ... ... ... ... жүзінде шығады. Көсемсөз
әлеуметке басшылық есебінде айтылатын сөз болғандықтан жұрт ісіне мәні зор
болады. Басшылығы ... ... ... ... ... ... ... адастырады. Солай болған соң көсемсөз жазып әлеуметке ... адам ... ... ... білімді адам болуға керек”, – дейді [15].
Ал, ... ... ...... Т. ... “Публицистика
дегеніміз – жазушы мен журналистің әлеуметтік пікірін айтуы, күнделікті
өмірге, әрқилы қоғамдық құбылысқа кемел ... үн ... ... бір оқиғаға, құбылысқа ертіп еліктіре білуі, қаламгердің қоғамдық-
әлеуметтік мәселелерді толғауы”, – деп ой ... ... ... ... В. ... ... өн ... көркемдіктің белгілері ұшырасып ... оны ... ... жазушылық емес сияқты “шартты” атаулармен ғана атауды
ұсынса [33, 151 б.], А. Беззубов публицистиканы ... және ... [34, 5 б.], – деп ... болатынын айтады. “Публицистиканың
ауқымы кең, – деп жазады В. Литвинов – ол ... ... ... ... ... ... ... Публицистика әлемі – бұл ... деп ... ... айтуға болады” [35,
3 б.]. Қалай десек те, публицистиканың көптеген анықтамасы бар, ... ... ... бір ... ... әр түрлі пікір айтады. ... ... ... ... туады, оның нысанасы – сол өмірдің шындығы, өз
дәуірінің алға тартып отырған өзекті, ... ... ... соған
атсалысуға тырысады. Ол өзінің осы міндетін ойдағыдай ... ... ... ... ... ...... басты
ерекшеліктерінің бірі.
Ә. Нұршайықов “Жазушы мен журналистің ... ... ... ... бәрі ... бола ... Бұрын газетте, істемеген жазушының
қолынан газет шығару келе бермейді, өйткені оның шапшаңдығы мен ... ... ғана тән ... жетіспейді [36], – деген пікір айтады.
Осы орайда М. ... ... ... ... ... ... ... өрбіген сол кезеңдегі көсемсөз туындылары
дәуір тынысын, заман келбетін, қоғам бағытын, ... ... ... Әбдіхалықовтың алғашқы кезең жылдарында жазылған публицистикалық
шығармашылығының дені өндіріс тақырыбына арналды. ... ... жаңа ... ... ... ... ... іздену
әрекеттерімен қоса, өндіріс сырына қаныға түсу, өз ... ... ... ... ... көрсетті. Публицистикалық
шығармашылығындағы басты ерекшелік – халықтық сипаттың ... ... ... қай ... да күнделікті тұрмыс-тіршілік,
халық өмірінің ... ... ... ... ... ... ... әр алуан адамдармен кездескен, өмір оқиғаларын, кейіпкерлерді де
ойдан емес, шынайы өмірде болған ... ... ... ... Негізгі
кейіпкерлері – малшы, шопан, балықшы, бұрғышы, мұғалім – қарапайым халықтың
өкілдері. ... ... ... ... ... ... осы әр түрлі көрініс-жайттардан ... ... ... ... Ол ... ... ... сан түрлі
шаруашылық мәселелерін шығармаларына өзек ... А. ... ... ... ... айта ... ... “Маңғыстау мұнайының ел игілігіне айналуының өткен-кеткен
шежірелерін ... ... сол ... ... парақтарында жазушы М.
Әбдіхалықовтың қолтаңбалары соны соқпақтай сайрап жатары ... ... ... ... жастар газетінің тілшісі, жиырманың үсіндегі ... ... ... ... ... ... ... олардың
еңбек өмірбаяндарын қалт жібермей баспасөзде ... ... ... ... ... шығармаларындағы басты ерекшелік – өмір шындығын
көркем түйіндеу, жинақтап қорыту, яғни ... ...... ... Журналистикадағы шындық өмірдің өзінен алынған нақты фактілер болып
табылады. Кімде-кім туған халқының өмірі мен тағдырын жетік ... ... ... ... ... сол ... ғана ... дүние тудыра алары
сөзсіз. М. Әбдіхалықовтың журналистік, ... ... ... ... үн ... ... ... әр мәселені сюжетпен
айтуы бірімен-бірі қабысып жатады.
Алпысыншы-жетпісінші ... бір ... ... ... Маңғыстау
өңірінің алапат өндіріс аймағына – мұнай мен газ кен орындарына айналуы,
ғаламат өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... жан бітіре жазу оның шығармаларында айшықты
стильдік сипат ... ... ... ... ... ... сай
оқиғаларға жауап беретін тақырыптарды тап басып, сол ... ... ... ... оның ... ... байқатады. Таңғажайып тарихы бар,
қатыгез табиғат ортасында ағыл-тегіл халық игілігін ... ... ... Маңғыстау аймағының кешегі тарихы мен бүгінгі өмір,
бұдан да ... ... ... Жазушының негізгі идеялары сол кездегі
жарық көрген публицистикалық мақала, очерктерінен көрінеді.
Сол кездерде, яғни 1961 ... ... ... ... ірі мұнай
кенорны – Маңғыстау мәселесін бірнеше мақалаларында сөз еткен. “Лениншіл
жас” газетінің 1963 ... 18 ... ... ... ...... атты ... Маңғыстау мұнай кәсіпорындарының Қазақстандағы ірі
мұнай көзі екендігін, оның маңызы сол кезеңде үлкен ... ... ... одан да зор ... ... ... ... Мақаланы
оқи отырып, жас публицистің көтерген мәселесін өте жетік ... ... ... көздерін еңбек адамдарымен, іс барысында танысып
көрген-түйгенінен тудырғанын көреміз.
“1958, 1959-1960 жылдары Жетібай ... ... ... ... ... қатал табиғат бар айбарын төккен-ді. Жазда ыстықтан, қыста суықтан
ығысқан ... жер ... ... ... ... ... олар мойымады.
Мұның уақытша қиындық екенін түсінеді ... асау ... ... ... июнь ... 20-сы күнгі түнгі сағат ... №6 ... ... ... ... Бұл ... бойына созылған қажырлы еңбектің
жемісі еді. Үш күн бойы игертпей тәулігіне 500-600 ... ... ... ... ... ... кәрі ... тарихында жаңа дәуірдің
басталғанын паш етті. Ғасырлар бойы қара жер қойнына ... ... ... ... ... ... Сол түнгі вахтада бұрғышы Қантөре
Қуанышбеков ... ...” [13] деп ... ... ... ... ... толғана отырып, сол Жетібай жеріндегі ... ... ... жатқан жастар бригадасы жайлы, жастардың алдағы мақсат-міндеттері, бос
уақыттарын тиімді өткізуде орын алып отырған олқылықтарды сынайды.
Өткен мен бүгіннің, ... мен ... ... ... білу – ... шығармаларына тән жағдай. Публицист мына бір
детальды ала ... ... ... ... ... ... “Дала түні қоюланып, айналаны көмкеріп өз құшағына алып келеді.
Кенет даладан бір от жарқырай ... ... боп ... ... ... ... барады…
…Әлгі оттар бірі сәл орнынан қозғалып, тербеліп, бірі – аспанда
самсаған жер ... ... ... ... ... құстарға, жер
бетімен жорғалаған ... ... ... ... Оның бәрі ... ... ... шыққан шырақ сияқты. Бір кезде бір ұрттам
су үшін зар шеккен құладүз Маңғыстау ... ... ... ... ... ... ... негізгі түрі социалистік дәуірде журналистер
еңбек мәселесін ... ... ... Кімде-кім өндірілетін өнімнің
мөлшерін артық орындаса, өнімді сапалы ... оның ... ... сол ... ... ... Әрине, еңбек адамын бағалауда
оның қоғамдағы орнын белгілеуде еңбек шешуші роль атқарады және ... ... ... ... ... ... өзі ... даму
дәуіріндегі әлеуметтік-тарихи жағдайға байланысты еді.
Бұл жылдарда елімізде болып жатқан елеулі ... ... ... ... төңкерісінің 50 жылдығы, Ұлы Отан соғысына 30 жыл, тың және
тыңайған ... ... 20 ... тағы ... М. ... ... арқау болды.
“Публицистикалық мақала, – дейді Т. ...... ... мәні бар ... ... ... ... оның тек бүгінгісін ғана
емес, оның ... де жете ... ... келешегіне көз жібереді.
Публицистикалық мақала – бүгінгі күннің ... ... ... ... ... ... көтеріңкі үнмен, көркем тілмен
жарқын баяндайтын ... [38, 122 б.]. ... ... жазу – ... ... ... жасаушы адамдар туралы жазу деген сөз.
Бұл орайда М. Әбдіхалықовтың ... ... тән ... ... туралы толғану, оның сыр-сипатын тереңірек ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы,
мәдениет, өнер саласындағы қол ... ... ... ... ... ... ой ... жасайды [39].
Жазушының “Маңғыстаудың тасы алтын, суы салқын” атты үлкен мақаласындағы
көтерген мәселесі – қоғамның ең ... ... ...... ... Мақала атына байланысты ... ... ... тасы алтын, суы салқын, сағынып жүре алмадым қайран халқым”
деп біреу өткен дәуірде сағынышпен айтыпты. Бұл екі жолды мен жас ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін бұл жолдарды кім
айтқанын білмеймін. Аты-жөні белгісіз, сірә, сауаты да жоқ осы ... ... ... ... суы ... ... жолдары мені осы күнге
дейін қайран қалдырады. “Тасы алтын” ... ... ... ... ... ... ... кеткен әсіре сөз емес, ... ... ... ... ит байласа тұрғысыз қу мекиен бұл күнде мұнай, газ, химия
өнеркәсібінің ... ... Ал, тас? Тас ... да ... ... ... тасын бүкіл елімізге ғана емес, шет елдерде де кең
пайдаланады...” деп жалпы ... жер асты ... ... ... ... ... ... жағдайында ерлікке пара-пар тірліктерін
сүйсіне баяндайды да, “суы салқын” сөзінің неліктен ... ... ... ... ерте кезден белгілі болған табиғи балшығының
қасиеті мен ... ... ... ... ... су ... ... өз дәрежесінде зерттеліп, қолға алынбай ... ... ... айналмауына қынжылыс білдіреді.
Малын бағып, мұнайын өндіріп, ел дәулетін молайтып ... ... ... ... ... бөлу үшін шипалы су, балшықтардың ... ... ... ... орындарының ашылуы қажеттілігін
жергілікті ... ... ... ... ... ... ... советінің назарына береді.
Жазушы М. Әбдіхалықовты әдебиет пен өнер мәселесі ... ... Оның ... ... ... көптеген сын мақалаларынан
танылады. Қазақ әдебиетінің көрнекті ақын-жазушылары
С. ... Ә. ... Ж. ... Т. ... Р. Райымқұлов,
О. Бөкеев, С. Мұратбеков, С. Жүнісов, сыншы Б. ... орыс ... ... А. ... В. ... шығармалары мен творчествосы
туралы пікірін ортаға салып, шеберлік мәселелерін сөз етеді.
М. ... не ... ... да өз ұлтының, халқының мақсат-мүддесін
ойлай отырып, соның жақсылығына сүйсініп, жамандығына күйініп ... – күй ... [40] ... ... ... пен қуаныштар”,
“Зерттеушілер жол тартса”, “Арал мектебі” тақырыптарынан тұрады. Мақалада
Маңғыстау ... ... ... кең ... ... ... бастап бүгінгі шаршы топтың талқысына түскен ... ... ... ... мұң-зар, қызықты хикаялар, адамды
толғандырар әңгімелердің молдығына тоқталады. 1874 жылы орыс ... ... ... ... Есір күйшінің атақты “Ақжарма” күйінің шығу
тарихы, “Күлтай”, “Балбырауын”, “Жалды ... ... ... ... ... ... әрі қаламгер қазақ күйлерінің кең тынысты симфонияларға айналып
кетуінің оның ішкі құрылымы, диапазонына байланыстылығын ... ... ... ... ... күй ... мирас етушілер А.
Жаңбыршин, С. Шәкіратов, Ә. Қожабергеновтерді, Ә. Есқалиев,
М. Өскінбаев, М. Панаевтарды зор ... ... ... ... Тарихи
деректер бойынша 1918 жылғы Ә. Жанкелдин бастаған ... ... ... әншілердің қатысып, қиын сәттерде рухани жігер берген өнерпаздардың
есімдері аталады .
Осы мақаламен мазмұндас “Күй, күйші және домбырашылар” [39] ... ... ... ... ... ... болып келе жатқан бір ыңғайдағы
топтама күйлердің ерекшеліктерін, ... дара ... ... ... ... екіге бөлінетіндігіне тоқталады. Кейбір әндердің, күйлердің шығу
тарихын баяндайды. Мақала соңында ... ... ойын ... ... ... ... мәселе – осы бір дүниені ел ішінен ... алып ... ... ... ... Ал мұны ... ... облыстық
буындағы мекемелерге міндет етіп тапсыру бүгінгі басты мәселе. Оған уақыт
өткізуге болмайды”, – деу арқылы ... мол ... ...... ел ... ... ... маңызды екендігіне шын
жанашырлық ... ... ... ... ... шақырады.
М.Әбдіхалықовтың бірқатар мақалалары, атап айтқанда “Соңғы қоңыраудан
кейін”, “Каспий жағасында”, ... ... ... “Ақ ... ... жас ... білім, тәрбие беру мәселелері, ұстаздық еңбектің қызығы
мен қиыншылықтары, оқыту үрдісін жақсартуға байланысты ойларды қозғайды.
Алпысыншы ... ... ... ... арқылы танып-
білетін тарихымыз, махаббат, достық, ... ... өмір ... ... тағы ... көркем образ арқылы жанды түрде
көрсететін кино өнерін тамашалады. Сондықтан бұл мәселеде көрсетіліп ... ... ... оның ... мен ... ... ... баспасөзде көрсетіп отыру міндетін уақыт талап етті.
“Жұлдыз”, “Лениншіл жас”, “Социалистік ... ... ... ... ... ... ... ірілі-ұсақты
мақалаларында жазбагер ұлттық профессионалды ... оның ... ... проблемаларын сөз етумен болған. Оның киноәлемінде экранға шығып
жатқан баспасөз арқылы зерделі ой ... ... ... сыншысы екені танылады.
Кинорецензияны жазарда “автор фильмді жақсы білумен қатар оған
байланысты әдеби және ... ... ... ... ... Ол фильмнің
көркемдік сипатын және негізгі образдың шындығы мен ... де ... ... ... ... [41, 266 б.] ... Осы орайда
журналист М.Әбдіхалықовтың кино ... ... ... рецензиялары,
мақалалары жазылды.
“Асудан атылған оқ” [42] рецензиясы қырғыз режиссері Б.Шәмшиевтің
М.Әуезовтің “Қараш-қараш ... ... ... түсірілген “Қараш-қараш
оқиғасы” фильм туралы жазылды. Автор фильм сценаристерінің ... ... ... ... ... жаңа оқиғалар, кейіпкерлер қосқаны,
орыс шаруаларының қазақ жеріне қоныстануына ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді.
“Фильм арқауы – үлкен ой” ... ... ... ... ... [43] ... ... – жетпісінші жылдардағы
қазақ кино өнерінің соның ішінде документті кино жағдайын сөз ... ... ... ... ... ... ... режиссердің таланттылығы, әдеби шығарманы экран ... ... ... міндетін саралаудағы дәлдікке ұмтылуларына тоқталады.
Бұл фильмдердің бәрін бірдей ешқандай кемшіліксіз деп ... ... ... алған тақырыптарына шексіз ықылас ... ... ... ... ойға құруға, ой ... ... ... ... ... де ... кинодокументалистерге ортақ кемшіліктер – ... ... ... логикасыз монтаждар, жалған жаңашылдықтардың бой
көрсетулері, ... ... ... символизмге бой ұрушылық, қазақ
халқының әдет-ғұрпын, тұрмыс-салтынан ... ... ... сыни ... қарап, талдау жасайды.
“Қазақ кинодокументалистикасы бұл күнде қалыптасып, бой түзеп қалды.
Ол үлкен сынды көтереді. Оған зор міндеттер артуға болады. Ол үшін ... ... Соны ... ... ... мадақтамай, оның астарына үңіліп,
философиялық мәнін, әлеуметтік мазмұнын тереңнен қозғау керек.
Бүгінгі көрерменге ой ... ... ... ойын одан ... ... ... – деп ... замана талабының алға қойып
отырған мақсат-міндеттері тұрғысында ойына қорытындылайды.
Сөйтіп, публицист өзінің киноөнері ... да ... ... ... қабілет-қарымын таныта түседі.
Публицистің мақалаларында негізгі айтпақ ... ...... ... ... ... не музыка, кинофильмдерде – Отанға,
туған жерге ... ... ... ... ұлттық
қасиеттері, өзіндік ерекшелігі көрініс табуы екендігін көреміз.
М.Әбдіхалықов шығармашылығын сөз еткенде оның ... ... ... ... ... ... ... жасалған өнердің
ішіндегі ең өміршеңі әдебиет десек, әдебиет жанрларының ішіндегі сан-салалы
мол мүмкіншіліктерге ие, өмір болмысына ... баяу ... ... ... да дәл ... ... ... десек қателеспейміз.
М.Әбдіхалықов очерктерін сөз етпес бұрын алдымен очерк жанрының
ерекшеліктеріне ... ... ... әңгімеге жақын тұрған бір түрі – очерк. Бұл да ... ... ... ... да үлкен шындықтың кішкене бір бөлегі, адам
өмірінің аздаған эпизоды нәрлі тілмен, әрлі суреттер арқылы шебер, ... ... [3, 303 ... нағыз өмір шындығы, өмірде бар адамдар алынады. Очерктің
күші нақтылығында, ... Яғни ... ... жері, уақыты,
кейіпкер есімі дәлме-дәл көрсетіледі. Очерк тек ... ... ... ... ... өмір ... іштей жанды, заңды
қайшылықтармен динамикалық процесте берсе ұтымды ... [32, 47 ... ... әдемі жазылуымен қатар кестелі тілімен ғана емес,
идеясы, тәрбиелік, тәлімдік, қоғамдық ... ... ... Оның ... – адам. Кеше қандай еді, бүгін ... ... ... ... ... ... ... келеді… – очерк осы сұрақтарға жауап ... ... [44, 191 ... ... ... ... осындай әдебиет жанрларының ішіндегі
алар орны туралы сөз ете келіп, М.Әбдіхалықовтың қаламгерлік өмірінің қай
кезеңінде ... ... ... ... ... мән ... ... біршама еңбектенгенін айтуға тиіспіз. Очеркист болғанда ол ... ... сөз ... хроникашы емес, уақыт талабына, ағымға іле-шала үн
қосып, ... ... ... адамдарымен бірге толғанып, шешілуіне үн
қосатын жүрдек те қағылез ... ... ... арқылы автор күн тәртібінде
тұрған мәселелерді өткірлікпен көтеріп, заман келбетін, дәуір үнін таныта
білді. Қаламгер очерктерінің ... ...... елге ... 1967 жылы ... баспасынан шыққан алғашқы “Маңғыстау
хикаялары” очерктер жинағына “Таныстықтың басы”, “Малды ... ... ... ... ... сөз”, “Жетібай”, “Өзен мұнайы” деген
шығармалары енген.
Заман шежіресін жасау, адамдардың ... ...... ізгі ... ... ... өкшелесіп отыратын қаламгер қай
кезде де ұлы дүбірден шет қала ... ... ... көзі ... ... өмір ... дәуірі мен өз кезеңінің оқиғаларының жаршысы болуды,
соларды ардақтауды өзіне мақсат тұтуы – ... ... ... қарағанда “Мұнайлы Маңғыстаудың жүрегінде”,
“Маңғыстау мақтанышы”, “Кәрі Каспий жадырады”, “Мұнай ...... ... ... ... ... ... – жазушының очерк
жанрындағы алғашқы табыстары.
Қазақ әдебиетінің басқа жанрлары сияқты кеңес ... ... ... ... ... сан жағынан да, сапа жағынан да ілгері
адым жасағаны ... ... ... жұмысшы тақырыбы көтерілгенде жазушының туып-
өскен мекені – Маңғыстау түбегінде еліміздегі ірі ... - ... ... ... орындарының ашылуы, жаңа қала құрылыстардың
салынуымен тұспа-тұс келген болатын. ... сол ... ... ... ... журналист, очеркист ретінде жылт еткен жақсылығын,
жаңалығын қалың оқырманына жария етуге тырысады. 1960 жылдары ... ... ... ... ... ... очерктері ғасырлар қойнауында
“жасырынып келген” мұнай мен газ байлығын сусыз, шөлді мекеннен ... жазы ... қысы ... Маңғыстау табиғатында сорлы
жерлерден мұнай өндіруші ... ... ... кен ... өркендеу жолында мұнай ... ... ... ... ... адамдар жайлы жазған очерктеріндегі тың деректер ... ... ... ... ... орай ... тақырыптарды
таңдай білуімен ... жер ... ... ... болып атылып, бүкіл
түбекті нұрға бөлегенде, алғаш бұл тақырыпты сөз етуші ...... ... ... “Мырқымбайы” қалай басталса, Маршалдың
“Көшкінбайы” да солай ... ... ... ... ... ден ... қалам тербеген очерктерінің түрі –
портреттік ... Бұл ... ... өмірден алынған оқиғалар
негізінде ... ... оң ... ... ... ... мәні ... ашылады. Шығармаларында еңбек адамдары ... ... ... ... ... ... тән ... биік
қасиеттерді–адалдықты, кішіпейілділікті, имандылықты, туған жерге,
адамдарға деген пәк ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаты–адам образын жасау десек, М.Әбдіхалықовтың
оны суреткерлік шалымы, адам танығыштық ... ... ... ... жан ... тереңірек үңілу, очерктерді
психологиялық тұрғыдан толықтыруға моральдық-этикалық ... ... ... [45] деп ... очеркі “Үкімет мүшесі”,
“Алғашқы толғаныс”, “Кездесу”, “Жұлдыздар”, “Жеміс” ... ... ... ... ... ... өз ісіне деген адалдық,
ел ырысы үшін сүбелі үлесін қосып жүрген, ... ... ... зейнетіне жеткен бүгінгі кез-келген замандастарға үлгі боларлық
адамгершілік қасиеттері бар ... ... ССР ... ... ... Қалиев жайлы бұл очерк еңбек адамына деген құрметті көрсетеді.
Оқырманды ... ... ... ... басты кейіпкерімен былайша
таныстырудан бастайды: “Өткен мың да тоғыз жүз алпыс үшінші жылдың декабрь
айының ақырғы күндері. Осы бір ... ... ... ... қиырсыз-
шексіз қазақ даласы тыныстағандай…”
Осы топтың орта ... жас өрім ... ... Үстіне көгілдір түсті
костюм. Сиректеу келген ... оң ... ... ... ... ... қой ... ұшы күлімсірей жеңіл ұшқын ... Ол да, ... ... ... ... үкімет мүшесі, Қазақ ССР ... ... деп аз ғана ... жасалған портретті береді де, одан әрі
образын аша түсу үшін осы ... ... ... ... оның ... ... шегініс жасайды.
“Алғашқы толғаныс” бөлімінде соғыстан кейінгі қатал жылдардың ауыр
тіршілігінде үйелмелі-сүйелмелі 2-3 ... ... ... жарамды болып
қалған 14 жастағы Көшкінбайдың Доссордағы мұнай кәсіпшілігінде еңбек жолын
бастап, 1958 жылы ... ... ... құрамында алыс түбек
Маңғыстауға ... ... ... әр ... ... ... ... мен ой-пікір, ұсыныс-тілектерінің оңды ... ... ... ... ... және оның бригадасымен
танысуы жайын баяндайды. ... ... ... ... ... ... бригадасы 9 ай ішінде 12 айдың жоспарын орындауға
социалистік міндеттеме алады. ... ... ... ... ... дала ... тасылатын, судың да 80 шақырым ... адам күші де ... ... ... ... оның
табиғат жағдайында ол кез үшін ерлік іс еді. Ал ... ... ...... күнделікті міндетіміз” – деп қарайды.
“Жұлдыздар” ... ... ... мен оның ... оқу орындарында оқитындығы, білімі аз болса да Көшкінбайдың 5-6
жаңалық ұсынысы барлау ... ... сөз ... ... ит ... ... жоқ даланың көркейгеніне Көшкінбай мен
жолдастары қуана қарайды. Станок басында жұмыс жасаған ... ... ... да ... бөлімінде Маңғыстау түбегіне келгеніне 5 жыл болған
Көшкінбайдың ... ... ... ... ... ... ... таңбасын салып өткен. Бұл уақыт ішінде Көшкінбайдың жеке ... ... ... Ең ...... ССР ... ... депутат
болды, еңбегінің жемісін көруде. Депутат ... ... ... ... ... былайша жеткізеді: – ... не ... ... ... тіршілігіміздің бүкіл
қоғамға әсер ететінін байқамаймыз екен ғой. ... ... ... ...... өнімін көп беру, ол үшін химия өнеркәсібін дамыту
ғой. Ал сол ... ... ... ... ... ... ... – химия,
химия астық екен. Сессияда сөйлеген үкімет басшылары ... ... ... атап ... ... жігіттер сессияда менің түйгенім
осы болды”.
Қазіргі ... ... ... ... құрылған
Көшкінбай оларды басқа мастерлер сияқты ... өз ... ... ... ... ... сол жастар – кешегі мектеп оқушылары,
бүгін күнге күйіп, желмен тотыққан жас ... ... ... ... ... ұйып ... отыр. Кім білсін ертең олар да ... ... ... өз ... басқаларға да үйретер…
Бұрғылаушы сом темірлер шақұр-шұқыр етіп ... ... ... жаңа ... тісін салды. Қатты жер оны ... ... ... еді, жас ... тегеуірінді қолы оны кейін ... ... ... – деп түйін жасайды.
М.Әбдіхалықовтың бұл очеркі портреттік очеркке жатады. “Портреттік
очеркте ... ... ... асқақ бейнесі жасалады. Олардың үлгілі
ісі, рухани байлығы, адамдық мінез-құлқы, әлеуметтік ... ... ... ... ... тамаша-тартысы, өмірбаяндық мәліметі, ой-пікірі –
бәрі пайдаланылады”[44, 98 б.]. Осы ... ... ... ... ... жан ... бет-бейнесі ашылып,
творчестволық ... ... ... ... ... ... құралдары
нақты өмір шындығын көркем публицистикалық ... ашып ... ... ... ... өмір шырайы еңбек екенін
айқындайды. Очерктің құндылығы да ... ... ... ... ... ... жасай алады. Ол ...... ... “Сөнбейтін оттағы” – Сүйеген Салманов,
“Кәрі Каспий жадырадыдағы” – Ізтұрған Оразбаев өмірінен ... ... ... от” деп ... Бұл ... ... адам образын
жасаудың мынадай әдістерін қолданады:
1. 1. ... іс ... ... ... ... ... ... Сүйеген Салмановтың өткен
өмір жолы, қатардағы ... ... ... ... ... ... қол жеткен еңбектегі табыстар, қиыншылықтарын өзінің ой-
толғаныстары арқылы береді.
3.Мұнайшының ... ... ... ... үлкен мінбеден
сөйлеген сөзімен берілген.
Очерк былай аяқталады: ... жылы ... ... ... ССР ... ... атанды. Осы жылдың март ... ... мен ... ... ... ... қатысып,
өз тәжірибесін салып ... ... сөз ... Егер сіз ... үстімен жүріп, Жосалы мен Оғыландыдан асып, Үстіртке
қарай ... ... жон ... ... бұл бағытта түн ішінде жүре қаларсыз. Сонда да алаңдамай
ілгері тарта беріңіз. Алдыңыздан, түн ... ... жаңа жыл ... ... екі ... ... ... келгенде тұтасып от көрінеді.
Алыстан, қияннан су ... ... ... Бұл ... ... Сүйеген
Салманов бригадасы жаққан от деп ... ... СССР ... Советіне депутат болып сайланған Маңғыстаулық
мұнайшы, Қазақ ССР ... ... ... ... туралы
очеркист бұдан бұрын ... ... атты ... ... ... ... бойындағы психологиялық өзгерістер дәуір сипатын
көрсетеді. ... ... ... ... ... адамдарын, олардың
бойындағы жаңа қасиеттерді зерттеу деген сөз. “Кәрі Каспий жадырады” ... ... ... ... ... ... электр
шамдары залға ентелей түседі. Бірімен-бірі жарыса жарқырайтындай. ... ... ... да ... ... ... ... кең залдың
міз бақпас қара тас қабырғалары да бүгін тебіреніп тұрғандай.
“Қалайша ... ... ... ... облыс, өлке адамдары
тұтас жиналып, небір алуан салада істейтін ... ... ... – бір жанға зор қызмет жасап отыр”, – ... ... ... ... сөз ... ... ... береді. “– Қазір анау сахнаға атжақты, ұзын бойлы, ащы су тұла
бойына сіңіп, ... да ... өңін күн ... қарайтқан, сырт
қарағанда ебедейсіздеу, тек қой көздері мөлдіреп ... ... ... ... ... ... жөнелетін, қарапайым бір жан көтеріледі. Оның
киімі таза ... ... ... ... ... ... ... кәдімгі ақ
шыт, бетпет-шалбары жәй мата. Ол жібек пен коверкет ... ... ... бұл ... ... ... тебіренбеске? Анау Маңғыстаудың елсіз бір түпкірі
Қаңға ... ... қара бала ... ... құрметіне бөленіп отыр.
Қазір оның кеудесіне ұлы Ленин ордені мен ... ... ... деп одан әрі бұл ... ... баланың” – Ізтұрған Оразбаев
екендігін, оны ... өмір ... ... ... ... ... ... адам образын жасағанда оның
сыртқы портреті мен іс-әрекетін суреттеумен ғана ... ішкі ... ... характерін ашуға тырысады.
М.Әбдіхалықов очерктерінің кейіпкерлері қайнаған еңбек, қауырт істің
ортасында жүрген ... ... ... ... [48] атты очеркінде қаламгер өзі көрген-білген
мәселелерді құрғақ сөзбен тізе ... ... ... ... ... 1954 жылы ауыл ... дамытудың жаңа шараларына
орай партия ... ... ... ... ... ... оның бастамашысы аудандық партия комитетінің ... ... ... ... ... ... туралы хабардар етеді. Очеркте ... ой, басы ... ... ... ... ... мінез-құлқын сипаттауда
психологизмнің 2 түрлі аспектісі бар. Бірі – жеке ... ... ойы, ... ... ... болатынынан, екіншісі – адам мінез-
құлқын психологиялық суретсіз-ақ ... ...... ... 77 ... аталған очеркінде Өмірзақ бейнесін ... ... ... Өмірзақтың өз қалауымен шалғай шаруашылық Ералиев атындағы
колхозға сұранып ... ... ... ... жоқ.
Секретарьлық жұмыстан колхоз председателі болуға ерлік ... ... ... ... әуре ... Өмірзақ алған бетінің
дұрыстығына кәміл сенді. ... бір ... ... ... өзің іске ... не ... ... мәні колхозшылардың
ынтасында, шаруашылықты ... деп ... ... ... ... болады.
“Жаза бастаған әдебиетші, – дейді М. ... өте ... мына ... ... ... тиіс: оттегі сияқты идея ауадан пайда болмайды. Идея
жер үстінде пайда болады, олардың негізі – өмір ... оның ... ... ... зерттеу болады, қорытып айтқанда: фактілер” [49,
325 б.].
Міне, ... да ... ... ... ал ... ... ... Олай болса, публицист фактіні өзінің ойлары мен пікірлерін дәлелдеу
үшін пайдаланады. М. Әбдіхалықов өз шығармаларында фактілер мен ... ... ... білудің әдісін жақсы меңгерген. Ол ... ... ... ... қол ... табыстарды
фактілермен, салыстырмалы цифрлармен айқындайды, нақтылап көрсетеді.
Қаламгер нақты деректерге сүйене отырып, ... қол ... сөз ... ... деталь арқылы жұмыс істеуі көмекші
материалдарды – сілтемелерді, цитаталарды, цифрларды ұтымды пайдалануымен
ерекшеленеді. ... ... көп ... ... жан ... ойды ... ... мүмкіндік береді. Сөзіміз дәлелді болу үшін
мысалдар келтірелік: “Өмірзақ басқарып отырған колхоз – Маңғыстауда жаңа
ашылып жатқан ... ... ... ... шаруашылық.
Шаруашылықтың он жыл ішінде өсіп жетілгенін есеппен көрсетпегенде ... ... ... ... – мал. ... он жыл ... ол ... 768 бас болса, ... 1 ... 476 мың ... ... Бұл ... пе? ... ... ақысы 1954 жылғымен салыстырғанда 1962
жылдың қорытындысында 8 есеге өсті” – деп ... ... ... нақты бере білу арқылы оны қолданудағы өзіндік қолтаңбасын
көрсетеді.
Кейін осы ... ... ... ... мен ... табыстарын, әлеуметтік жағдайларын келелі сөз ... ... ... ... ... ... ... араласқан алғашқы жылдарының ... ... ... ... көкейтесті оқиғаларға, жаңадан ашылып ... ... зор ірі ... ... алып ... мен кәсіпорын,
зауыттардың бүгінгісі мен ... ... ... ... ... үн ... оның тамырын дәл басып жариялай алды.
Сондай туындыларының бірі ... ... ... [50] ... ... ... ... бала шат”, “Жігіт махаббаты”, “Аңызды асар
алқабында” бөлімдерінен тұрады.
Мұнда Маңғыстау мұнайының ... рет ... жері – ... елді
мекені, оның өркендеп, мұнайшылар поселкесіне айналуы, ондағы ... кен ... ... ерен ... қол ... табыстары
сөз болады.
Очерк оқиғасы мұнайлы Маңғыстаудың жүрегі – Жетібайдың он ... ... ... ... ... Маңғыстаудың жүрегі Жетібай!
Жүректі білмес жан жоқ. Жүрексіз тірі дене жоқ. Олай ... ... ... ... ... даланың бетін шимайлаған сансыз торап жол. Жол ... ... ... алуан маркалы машина…Бағыты – Жетібай.
Міне бұл – 1963 жылғы Жетібайдың көрінісі болса, бұдан он жыл ... ... ... интернатта оқып жатқанда демалысқа шыққан
балалардың Жетібай аулына ... ... еске ... ... не бар, оған неше ... ... ... олар“Далада
жүрген мал бар, мал баққандардың үш-төрт киіз үйі бар. Алпыс құлаш ... ... ... төбе бар. ... ... ... деп ... қайтаратын-ды.
Бұдан әрі автор 1961 жылы ... ... ... ...... ... тас ... каръерінің ашылуын, күн ... ... ... мектеп, балалар үйінің құрылысының ... зор ... ... ... бәрі келешек ұрпақ үшін
жасалып жатқанын ... ... ... даланың үстіндегі, астындағы
барлық қазынасы болашақ үшін. Жетібайдың қақталған ... ... күн ... еріндері кезеріп, қыста қақаған ... ... жер ... ... ... ... – болашақ үшін, осы балалар үшін
арпалысуда” деп түйіндейді.
“Армысың, Жетібай. ... мен ... ... ... ... ... бас ... Бәрінен де абзалы - адамдардың, мұнайшыларың. Енді сол
қаһарман ... ... – деп ... ... ... бала ... дәуір сипатының басты ерекшеліктерін Адам ... ... ... Адам – ... Адам – ... күш,
қоғамды ілгерілетуші. Мұны публицистің өз ... ... ... ... ... екі аяқпен қыбырлап жүргеннің бәрі ... Біз ... ... ... тегістей тең бағалаймыз ба?..
Бір адамдар болады. Оны ... ... ... Бірақ оның істеген
ісін, тындырған жұмысын білесің. Мұндай адамдарды тек сен ... ел ... дей ... ... ... ... ... даласын рахаттана басып келе жатқан қарт әке мен шат көңілді
баланы ... 1920 ... Ембі ... ... ... ... Қызыл ту орденді бұрғышы Қадыр Қожахметовтің еңбек жолын,
1958 жылы Маңғыстау тәжірибелі ... ... ... ... араласуын
тебірене сөз етеді. Жасы алпысқа таянған Қадыр ақсақал Доссор, ... ... т.б. ... ... ашысты. Әйтсе де ... әлі де ... ... ... мына ... ... ротор басында Қадекең тұр. Әңгіме үстіндегі сылбырлық атымен жоқ.
Қолдары жіті ... ... сом ... шап ... ... ... ... Күлімдеген жүз, бетінің әжімдері жазылып кеткендей.
Бейнебір өзінің құмартқан сахнасына ... ... ... ... ... ... қарт ... тұғырынан түспепті”.
Публицист одан әрі Қадыр істейтін ... ... ... ... жоспар
137,2 % болып артығымен орындалып, 3 мың 523 метр жер ... ... ... ... ... ... еңбегі көпке әсіресе жастарға
үлгі, өнеге. Қарамағында көмекші болғандардың көбі қазір шебер ... ... ... ... ... проблемаларды
туындататын себептерді талдай келіп, бірде ... сөз ... ... өзекті мәселені қозғап, кәсіпорын басшыларына ой тастайды.
Маңғыстау ... ... ... ... үшін ... шешу қажеттігі, әсіресе климаты қатал ... ... ... ... ... қашап жол салу мәселесі, жол қатынасының
қиындығы, кадр тапшылығы, бұрын мал жайылымы болып ... ... ... ... ... оңай ... емес еді. ... түбегінің
проблемаларын жазушы ұзақ жылдар бойына ... тыс ... ... ... ... мәселені қозғап кәсіпорын басшыларына ой
тастайды. Қаламы қарымды жазушы ... ... ... ... ортасында қоян-қолтық араласып ... ... ... кен ... ... ... ... мұнараларының қалай
апарылғанын, бұрғының жер қойнына бойлау әдісін өз ... ... ... көзі табылып, ел ... ... ... ... ... ... сақтай білу мәселесін
“Қара жердің ... [51] ... ... көтереді. Очерк “Азамат
көкірегіндегі ой”, ... уыс ... ... ... ... ... ... қатарында артта қалған колхозды
миллионер ... ... ... ... ... сөзімен
бейнелейді: “Мына жер жайын ойлаймын да ... ... ... ... Ала шаңытқа айналдырып барады. Қазатын жерлеріне тура
барып қайтпайды ма екен. Жоқ, ... жаңа ... бұл ... ... пе?” ... ... – ел ... үшін қажет-ақ. Жеті қабат
жер астынан шығатын бұл ... ... пен ... отырып шешкен
дұрыс”. Міне, ... ... ... ... идеясын осы жерден
көреміз. ... ... ... газ ... ... ... мал жайылымдық жерлер бүліне бастады.
“Бүлінген жерлерді ... ... ... үшін селекционер
ғалымдар шөл далаға лайықты, ... ... ... ... ... Атап ... ... судан шебі, қарағаш, кактус,
осылайша топырақ ... ... жер ... білу – ... ... ... ой түйеді.
М. Әбдіхалықтың дүбірлі де дүрмекті оқиғалардың ішінен
қағыс ... ...... ... ... [52] ... болса
керек.
Жазушының Айдар ұлы Абайдың ұрпағы Ақылбаев Айдармен танысуының өзі
күтпеген жерден ... ... ... барлау комплексі экспедициясы геологиялық
іздестіру партиясының бас геологы Ә.Нұрманов қараторы жігітті ... ... ... ... Ақылбаев, кезекші геолог, – деді. Жігітпен
танысып, қол алыстым.
... ... ... ... ... естігенің жоқ па? ... ... ... ... ... Маңғыстаудың осы бір терістік ... , ... ... ... төрт жүз ... жердегі түзден Абайдың
ұрпағы, Ділдәдан ... ... ... ... ... ... жоқ…. Ақылбайдан Әлімқұл ... ... ... ... Бақбұрдың баласы осы Айдар…”
Публицист Айдардың Алматы қазақ ... ... ... қуып алыс ... өзі ... ... Солтүстік Бозашы аймағынан мұнай алуға ... ... ... ... ... ... ... арқылы
баяндайды.
Очеркте Айдардың мұнай фонтанының ... ... ... сөзі арқылы береді: “…Түнгі он бір шамасында гүріл басталды.
Мұнай үстіндегі газ аспанға лап ... оған ... ... ... ... Үсті-басымызды шомылдырды да кетті. Таң ата қара малмандай
мұнай ... ... ... ... кен ... игеруде ұлы ақынның ұрпағы Айдар да
жүргендігін мақтанышпен тебірене ... Бұл ... сол ... естеліктерінде айтылғандай сенсациялық факті ... ... біз де ... ... ... оның Абай ... екенін
кім білген. Сөйтіп қаламын қайрап жүрген бір топ ... ... ... ... ... Мәкең қақты да кетті. Сенсация
демекші, Т.Т.Шевченконың айдауда жүргенде ... ... ... бір ... ... рет ... қойғанын, 1830-шы
жылдары Маңғыстауға келген ағылшын ... ... пен ... түбек жайлы еңбек жазғанын да архивтің сарғайған ... ... ... осы ... ... [11 ... жылдардан бастап республиканың қай түкпірінде ... ... ... ірі ... ... бай кен ... жаңа ... жұмысшылар поселкесін, ... ... ... т.б. ... ... ... жан-жақтан мыңдаған
құрылысшылар, түрлі мамандықтың иелері келіп жатты. Осы ... ... ... ... ... түбек”, “Түбектің түлектері” т.б.
очерктерінде де ... ... ... ... ... ... ... татар т.б. бірімен-бірі қоян-қолтық араласа жүріп, ортақ ... ... ... ... ... ... ... түлеген
түбек” [53] очеркінде автор халықтар арасындағы достық ... ... ... ... достығы! Бұл ұлы күш қой… Бұл ... бір ... жоқ. Оның ... ... ... бар. ... ... күнде
осындай достықты көксеп кеткен түрлі ұлт ... ... ізгі ... көгеріп шыққан көктемі” дей ... бұл ... ... ... жатқанын “Жұмыла көтерген жүк жеңіл”, “Адресі
сан тарам”, “Қос Шевченко”, “Достық жүрегі” бөлімдерінде тоқталады.
Әдебиетіміздің ... бірі ... ... ... ... туар ... еңбектердің барлаушысы. Бұл – әрбір ... тез ... ... ... ... ... – деген болатын. Осы бағытта жазушының ірі ... ... ... ... мұнайшылар өмірінен жазылған бір ...... ... хикаялары”, “Түлеген түбекте”, “Бозашы –
алтын ... ... ...... ... “Түлеген түбекте” т.б.
жатады.
Автор кейіпкерлерінің іс-әрекеттерімен қоса, олардың ... ... де ... ... ... ... сомдаған
кейіпкерлер характерлеріндегі ортақ ...... ... ... ... ... ұмтылыс, ерік-жігердің, ішкі рухани күштің
молдығы. Олардың бәрі қиялға ... ... ... ... ... публицистикалық очерктеріндегі айтар ойлары “Майлы
сордың ортасы”, “Сор үстіндегі жасыл вагондар”, ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Сордың қақ
ортасында ... ... ... ... ... ... оттары
жарқырап тұрғаны, тіпті сор ортасындағы алаңқайда қызғалдақ гүлі өсіп
тұр. Автордың да ... ойы – осы ... ... ... ... ... гүлінің ролі ерекше айқын. Халықтың бағы мен соры ... де ... ... Қиындықсыз жақсылық, қуаныш та оңай келмейді.
Бейнетсіз рахат, зейнет жоқ. М.Әбдіхалықов ... ... ... ... сөз ... еңбектерінен “Сүйінғара” романынан күні
бүгінгі замандастар тағдырын сыр ғып шерткен ... ... ... да осы ұстанымды негіз етіп, ел өмірінің
тұтас шежіресін бар ... ... ... ... ... “ел ... күн туған” кезеңдер аз емес.
Кеңестік идеологияның ... ... ... ... ... мен
халқымыздың талайлы тағдыры тудырған көтерілістер, оның басшылары туралы
деректер шындықтан мүлдем алшақ жазылды. Оның ... ашып ... ... ... ... ұшырағаны, қамалғаны
ақиқат. Олар жазған еңбектер де жұртшылыққа жарияланбай, жарияланғандары
таратылуға рұқсат етілмей, шаң ... ... орын ... ... ... сексенінші жылдарында ғана тарихи ... көз ... ... аса ... ... ... ... туған жерінің, өлкенің тарихи тұлғалары “халық жауы”
ретінде жазықсыз жапа шеккен, кейін ақталған ... ... ... Әлниязов, Оразмағамбет Тұрмағамбет, Төлесін ... ... ... ... ... Жұбаев т.б. туралы очерктер жазуы ... ... ... ... үлкен еңбегі, ерлік ісі деуге болады.
Журналист Әбдіхалықовтың ... ... ... ... ... ерекше тоқталатынымыз “Қаратөбе келісімі” [52]
очеркі. Очеркте 1918 ж. тұңғыш Адай ... ... ... ... ... ақгвардияшылардан қорғау, елді сауаттандыру, елшілік,
шаруашылық істерімен айналысқан қоғам ... ... би ... ... болып “халық жауы” ретінде ... ... ... ... ... бейнесін тұңғыш рет әдебиетте
бейнелеген – халық ақыны Сәттіғұл Жанғабылов еді. Сәттіғұл ақын ... ... оның ... ... ... Адай ... тұңғыш төрағасы
болып сайланғанын, артынан қатал тағдыр шырмауында ... ... ... ... ... ... ... куә болған. Осы жайларға
байланысты Тобанияз Әлниязұлына арнап “Тобанияз туралы ... ... ... ... ... ... хан ... (1918),
“Тобанияз ұсталғанда” (1929). Олар қауіпсіздік комитетіндегі ... ... ... ... құқығынан айырылған. ... ... ... соң ... ... сол толғауларына алғы сөз
жазып филология ғылымдарының докторы, профессор Ж.Тілепов ... ... ... жариялады [109].
Ал Тобанияздың тарихи тұлғасын көркем әдебиетте ... ... ... ... ақынның өзі айтқандай, Әлібидің үлкен ықпалы
тигені сөзсіз. Әйтпесе ақын оны ... еді. Ол ... ... “жабық тақырып” болғандықтан, комиссар Маңғыстау ... ... ... ... ... Сол себепті ... ... ... деп ... ... есіміне кесір кезеңі салған тозаңды ... ... ... ... ... Компартия айға азуын білеп тұрған
уақыттың өзінде ол осы ... ... ...... ... жайлы
бір сүбелі шығарма жазу ... бар, – деп ... еді ... Амал не, сұм ажал ол ... ... ...... Ә. Спан
[ 99 б.] ... ... ... Әлниязовтың тарихи бейнесін
баспасөз бетінде алғаш рет танытқан ... ... ... көз ... ... ... кім болған?” деген сауалға жауап
ала аламыз. Ол 1918 жылы ... ... ... ... Ә.
Жангелдин Қаратөбеде өткізген 12 ... ... ... ... ... ... ... Әрине, бұл орынға ел мүддесін қорғай
алатын, түбек халқын етене білетін, ... ... ... ... ... би, ... ... шешен ұйымдастырушылық қабілеті зор,
Тобанияз сияқты үлкен жүректі Адай ... ... ... ... ғана
қолынан келетінін ел ақсақалдары ұсынысымен ұйғарып, ұсынған. ... ... ... ... ... ... болады.
Бұдан М. Әбдіхалықовтың сол жетпісінші ... ... ... ... ... мәліметтерді білгендігін, ... ... ... ... бермегенін аңғарамыз. Қаламгер
Тобанияз бейнесіне бұдан әрі ... ... ... мен ... ... (“Екі әңгіме”) “Ынтызар жүрек лүпілі”, “Ленин тапсырмасы”
повестерінде ... ... ... отырады.
“Қаратөбе келісімі” [ 54 ] очеркі зерттеу негізінде жазылғандығымен
құнды. Себебі, автор осы ... жазу үшін ... ... ... ... жасаған, кәріқұлақ шежіреші қариялардан Тобанияздың
көзін көрген ... ... ... ... ... ... Әлкей Марғұландардың естеліктері негізінде баяндау ... ... ... ... Қазақстан тарихына “Қаратөбе жиыны” деген атпен ... ... ... 1918 жылдың 22-25 сентябрь (қыркүйек) күндерінде
өтеді. Оқиғаның болуына Әліби Жанкелдиннің ... ... ... ... кеңес өкіметін жариялауы негіз болды.
Ә.Жангелдин отрядына Тобанияз елден ... ... ... өз ... 3 ... ... екі ... даулы мәжілістің соңы Маңғыстауда Совет
өкіметін жариялаумен шешіледі. Оны басқаратын ... ... ... ... ... ... сайланады. 1919 ... ... ... ... ... ... өкілдерін Т.Әлниязовтың бастап алып баруы, 1920 жылы
Ақтөбе облысына қарасты Қопа ... ... ... т.б. ... съезінде де
Ленин атына телеграмма жібергендігі әңгімеленеді.
“Қаратөбе келісімі” очеркінің қолжазба нұсқасындағы ... ... ... арасындағы ақылдасқан мәселелері баспадағы
нұсқасында ... ... ... ара ... ... ... ... еді? Қолжазба нұсқасының айырмашылығы мынадай деректер
болатын. – 1834 ... ... ... патша өкіметі
әскери бекініс ретінде ... ... ... ... ... – бірі – Хиуа ханы ... екіншісі – патша өкіметінің
шексіз алым-салығы, ... ... көз ... ... Иса – ... ... ... патша
өкіметі Маңғыстауды басқа қазақ елінен ... ... ... ... ... ... Осы ... кейін
қазақ руларын біріне-бірін ... ... ... ... ... ұсынып, ел ішіндегі жай әлі сол ... ... ... ... ... ... ... Осындай ел ... ... ... ... ... ... халық үшін қызмет жасайтынына ... ойы ... ... ... атты ... жеке ... ... очеркте
Тобанияз туралы мұрағаттардан деректер келтіре отырып, оның ... ... ... 1918 жылы Маңғыстау түбегінен ... ... ... ... көмек ұйымдастырғаны үшін ел ... ... ... ол ... ... деген ашу-ызасы
адайлардан ақшалай, малдай салық ... ... ... бұл
құқайынан Тобанияз айлакерлікпен ... ... ... ... Бұл
жөнінде сол кезде “Яиицкая” газетіне мақала жазылды. Осылайша, Тобанияздың
совет өкіметіне деген ... ... да 1930 жылы ... деген
кісіні кемеден суға лақтырып жіберген” деген жалған жаламен ... 31 ... бірі ... ... 1933 жылы ... ... күйде “атылғаны” турасында айтылады. Очерк соңы: ... ... ол кісі ... ... ... ... деген бір
жапырақ қағаз ... деп ... ... ... қағаздың ең алғаш Маршалдың
қолға түсіргені туралы ... ... де ... тағдыры Маршал ағаны қатты толғандырып жүргені есімде:
“Т.Әлниязұлының ақталғандығы ... ... ... ... ... деп
балаша қуанғанының да куәсі болуыма тура ... ... ... [ ... ... ... ... танымдық мәні зор ел
тарихына қатысты ресми материалдарды жинақтаған І.Сариев: “Бұл деректерді
жазушы Маршал ... да ... ... ... ... ... ... Тобанияз жөнінде бірқатар материалдар жинаған деп естіп ... ... ... ... ... екенін білмейміз” [56], – деген
өкінішін де ... ... ... ... Тұрмағанбетұлы
туралы мол мәлімет, ... ... ... ... ауызекі
әңгімелерден естігеніміз бойынша көркем туынды жазу ойында болған. ... ... сол, ол ... ... жеке мұрағатында
сақталмауы, қолымызға түспеуі.
Тобанияз туралы кейіннен ... ... ... мен ... ... ... әңгімелері жазылды.
“Қаратөбеде келісімі” очеркі жазылған тұста Тобанияз ... ... ... тиіс емес ... Ол ... ... ... жатқан кез.
Дейтұрғанмен, жазушы осындай заманның қатал кезінде әдебиетті ... ... ... ... Бұл ... ұлттық рухының
күштілігінен дер едік.
Тарих бетіне ... ... ... ... ... ... Елбасы
Н. Назарбаевтың “Құпия архивтер ашылады” ... ... соң ... ... азаматтардың ісі қайта қаралып, ... ... ... Т. ... 30 ... ... қауіпсіздік ісінде тіркелген
“Тобанияз тобының ісі” деп аталатын 12 том ... ... ... “Тобанияз” атты деректі тарихи– ғұмырнамалық ... ... Т. ... ... ... атқарған қызметін
жазушы І. ... ... ... ... ... және көркем
образын жасаған. Омаров Мұқашевпен бірлесіп ... ... ... ... ... ... ... хикая романда да Тобанияз
бейнесі ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру ... ... ... те ... атты екі кітаптан тұратын роман жазды.
Сонымен бірге жазушы Х.Есенжановтың “Ақ Жайық” романындағы “Адайдың атақты
Ниязы алпыс ... ... ... және ... Адай ... әрі биі, ... ... Тобаниязбен белгілі ... …” деп ... де ... осы ... ... ... ... тарихи бейнесі мен атқарған қызметтері
жөнінде мәліметтер көптеп саналады. Соның алғашқыларының қатарында осы ... ... әрі ... ... ... ... қауышарына ерлікке
тең іске барып, атын атап түстеген М. Әбдіхалықов екендігін ... ... ... үшін ... ... ... Әлниязұлы азаматтардың
арқасында толықтай ақталып, оның жарқын бейнесін ұрпақ санасына ... ... ... ескерткіш орнатылды (1995). “Халық жауының”
баласы атанып, қуғынның неше ... ... ... аман ... ... ... баладан қалған) Тобаниязұлы Зәкіржанның ұрпақтары қазір Маңғыстау
облысында тұрады.
Өлке ... ... ... ... ... жол”, “Соңғы күндерде” –комиссар Ә.Жанкелдиннің 1918 ... ... ... ... тарихи очерктері.
“Ғасырларға ұласқан жол ... ... ... ... ... ... мәліметтерін келтіре отырып ... ... ... ... ... жағдайларды
көз алдымызға әкеледі.
Бұл жоғарыда аталған ... ... ... кейіннен
қаламгердің “Ленин тапсырмасы” повесі мен “Сүйінғара” романына арқау
болды.
Жалпы очерк ... ... ... ... көп. Сол ... ... жатқан түрі – жолсапар очеркі. Ол туралы: “Саяхат – бұл
өзі ішінара ... ... ... ... ... тарих, ішінара
саяхат, ішінара жаратылыстану”,–деп тұжырымдайды ... ... ... автор жалаң фактілерді ғана келтіріп қоймай,
олардың мәнін талдап ашып ... ... ... ... ... ... көркем мәнері тән жолсапар очерктерінің мәні –
оның идеясында. Бұл орайда автордың байқағыштығының, айналасындағы ... ... ой ... ... ... зор ... Әйтпесе, очерк тек
жол нұсқаушы, ... ... ... ... дер ... [58] ... ... көріп-түйгендері әсерлі түрде баяндалған. Аталмыш шығарма-
деректі әңгіме. Кейіпкерлері өмірде бар, болған ... ... ... ... артық-кемі жоқ шынайы түрде жеткізеді. Кей ... ... ... тән ... ... ... ... атындағы шаруашылықтың әлеуметтік, мәдени,
рухани келбеті толығынан көрініс береді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қол жеткен жетістіктерімен
танысады. Өздерінің қалаған мамандықтарын адал атқарып жүрген ... ... ... төзімділік қасиеттерін жастайынан бойларына
сіңірген еңбек озаттарын дәріптеп, адал жүректі адамдық ... ... тек ... ... өңірін ғана емес, республиканың өзге де
облыстарын ... ... ... ... ... нәтижесінде
шынайы көріністер мен көркем суреткерлікпен жазылған жолсапар очерктерін
тудырды. Жазушы өзі жүрген ... ізін ... ... ... Бұл
сөзімізге қаламгердің “Мықты қыз”, “Ертіс жағасындағы шаттық”, ... ... ... ... қой”, “Жігіттің дер шағы”, “Алтайдан
Астанаға ән барады” т.б. ... ... ... ... ... өңірлерін аралаудан туған ой-
пікірлерінен қоғамдық мәні бар, сол шаруашылықтарға ... ... ... “Танысу басы”, “Мінез жайында бірер сөз”, ... ... ... ... ... атты тақырыпшаларында ... ... ... мен ... көз алдымызға ... ... ... ... ... ... әрбір
тақырыбы бөлек ойлардың негізгі идеяға қызмет етуімен ұтымды ... ... ... бөлімінде Шабанкөл совхозының қысқаша ... ... ...... директор Хабидолла Тұрғанбаевпен алғашқы
танысуынан хабардар етеді. Ұтымды сюжет желісі арқылы бірімен-бірі жалғасып
жатқан ... ... ... ... 5 ... ... бейнесі сомдалып, көкейтесті проблемалар қозғалып, әлеуметтік
мәні бар ... ... Бұл ... ... характері,
лирикалық шегіністер арқылы ашылып, ... ... ... ... ... ... автордың айтар ... ... тың ... ... екі ұшты ... бұл тақырыптағы мақалалар мен очерктердің заман ағымының
ыңғайында ... ... ... ... ... мәні,
көркемдік белгілеріне назар аударамыз.
Жазушы 1979 жылы ... ... ... Боровской
аудандарының астықты совхоздарына сапар шегіп, аудан ... ... ... ... - механизатор, комбайншы, дихандармен ... ... ... ... ... ... сол шығармашылық сапарының нәтижесінде “Алдыңғы лекте ... ... ... ... ... ... очерктерін жазған. Бұл
мақалалар “Қазақ әдебиеті”, ... ... ... ... ... ... жазу стилінде, мәнерінде қауырт та
қарқынды тың тынысына сай жүрдектік, ... ... ... ... ... ... ... сол кездің тарихи-
әлеуметтік ... ауыл ... ... ... ... жекелеген еңбек адамдарының бейнесін көруге болады.
Олардың өмір жолы, тағдырлары, жер-су атауларына қатысты ... ... сол ... ... ... мәселелерімен қоса адамгершілік қасиеттер
жайлы ... ... ... ойы мен ... ... ете ... өмірде белгілі бір орны бар адамдар очерктің ... ... ... тән ... бірі – ... ауыл тұрмысы, кең ... ... ... ... ... мен ... оның очерктерінен өзіндік айшықты
тілмен көрініс табады. Очерктерінің ... ... әр ... ... оның ... ... түрлі салаларындағы жаңалықты игеріп,
түсіне ... ... ... ... ... бара ... жұрт ... бермейтін терминдерге өзіндік пайыммен анықтама
береді. “Анау құбырлар бойымен скважиналардан келген ... ... ... ... ... ... мұнай құбырының бойымен Ақтауға, одан әрі
цистерналарға тиеліп, өнеркәсіп орындарына кетеді. – Алып ... ... ... ... ... жоқ. ... сан ... адам көзі шатасқандай…”
Кейіпкерлермен сырласып, әңгімелесіп отырып ... ... ... ... ... ой тастайды. “…Жалпы бұрғылау жұмысында
құралдарды көтеру, түсіру ең қиын жауапты кезең. Екі мың, үш мың ... ... ... ... ... терең штангалардың ешбіреуін ілдірмей,
қақтырмай көтеріп шығаруға үлкен шеберлік, ептілік, тәжірибе керек. Сәл
абайсыз ... ... ... ... ... ілініп апат болады…”. Сондай-ақ
“Мұнайлы Маңғыстау жүрегінде”, “Үлкен ... ... ... мақсат жолында”,
“Мұнай тасып, газ шалқыған”, “Жігіттің дер шағы”, “Ізденіс жемісі” ... ... ... ... ... тарта білді.
М.Әбдіхалықов очерктерінің көпшілігі бас ... ... ... ... Мәселен, “Жігіттің дер шағы” деп
аталатын очерк “Танысу басы”, “Мінез жайында ... ... ... ... қырман”, “Астанадағы әңгіме” деген тақырыпшалармен берілген. Мұнда
қарапайым еңбек адамы ... ... ... ... ашылған.
Мұның өзі фактіні, образды ажарландырудың әдісі, типтендіру құралы.
М.Әбдіхалықовтың публицистикалық ... ... ... кен ... ... ... байлықтарының игерілуі, жаңарған ел
тұрмысы туралы толғаулар. Оның өмірге, туған жерге, ... ... ... ... ... ... ... мына баба даланың
жаршысына айналдыра алды. Журналист Маршалды еліміздің ... ... ... осындай көңіл-күйлері оның шығармаларының образды
салыстырулары мен өткір теңеулерінің ... ... ... ... ... және дәл ... ... қарапайым да жеңіл оқылады.
М.Әбдіхалықов очерктерінің ...... ... ... ... ... ... тұлғалар тағдыры, туған өлке тарихы,
жаңа қалалардың салынуы ауыл шаруашылығы, ... ... ... ... өнер ... ... ... адамдарының тағдыры. Көркемдік
ерекшелігі – тіл шұрайлығы, бейнелі сөздер, аз ... ... ... ... ... қоя білу ... маңызды элементтердің
бірінен саналады. ... ... ... ... ... ... шырай
беріп тұрады, шығарманың мазмұнын ашып, оқырман назарын бірден өзіне
аударады. ... ...... зерттеуші И.Н. Гальперин, – бірде
ашық та, ... ... ... ... ... ... жасаушының негізгі ойын, идеялық, концептін айқындайды” [59, 21
б.].
Әрине, оқырманның баспасөз материалын ... ... ... көзі ... ... ... тақырып қоя білуге
тапқырлық, білімділік қажет.
Қаламгер ... ... ... ... ... “Түлеген түбекте” деп аталатын ... қиян ... ... газ кен ... ... ... өндіріс
орындарының салынуы, түбектің жаңарып, өсуі, оның бүгінгі қол ... ... ... болашағы туралы айтылады. “Маңғыстау
мақтанышы” деп ... ... бір ... ... бала ... бұрғышыдан атағы кеңінен танымал мұнайшы Қазақ ССР Жоғары
кеңесінің депутаттығына ... ... ... ... ... ... азаматына айналуын әңгімелейді. “Мұнайшы Айдар-Абайдың ұрпағы” –
оқырманын очеркті оқуына жетелейтін, ... ... ... ... ...... мұнайшы екендігін білгің келіп оқуға
асықтырады. “Сөнбеген от” – ойы бар, ... ... ... ... ... бұл ... өз мақсатына жетпей тынбайтын, бойында
от ... ... ... ... ... ... тақырыбы сан түрлі болуына қарамастан,
кейіпкер ... ... ... ... ... ... суреттеудің іштей талдау жасау түрін жиі ... ... ... оның ішкі ойы, ... ... Бұл әдіс-тәсілді оның портреттік очерктерінен ... ... ... ... ... жарқын бейнесін сомдауда
оның ішкі ойы мен іс ... ... ... ... ... ... ретінде ішкі толғанысын да білдіріп отырады.
Автор мен ... ... ... да ... ... ұшырасады. М.Әбдіхалықов кейіпкердің ... ... ... мен ... т.б. ... сыртқы көріністеріне
психологиялық ... ... ... ұтымды бейнелей білген. Бұндай әдіс
кейіпкер образын таныта түсу үшін ... ... ... ... ... ... ... тіл
қолданыстарға барған. Сөзімізге дәлел ... ... ... ... мынау сұңғақ бойлы, қыр мұрынды, үстіне жұмысшы
киімін киіп ... жіті ... ... талдырмаш жас қызды көргенде
есіме ... ... Ал бұл қыз ... ... еш алаңы жоқ. Ариометрге
жер астынан шыққан саз ... ... ... ... ... ... әлде бір ... дәптерге түсіріп жатыр… Бұл ... ... ... де ұзына бойына алпыс метрге жетерлік ... ... анау ұшар ... ... ... ... ... тамшылап тұр.
Әркім өзінің жүзін көрмей, бір-біріне қарайды. ... ... ... ... ... тек ... көздері мен ақсиған
тістері ... ... ... ... ... ... оларды шынайы іс-әрекет, қимыл үстінде көрсетеді. ... ... ... ... игі қадір-қасиеттерге
жетудегі табыстарын өзіндік ... ... ...... ... ... адамдарымен шешіле
әңгімелесуімен, олардың басы қасында болып үрдіс ... ... ... елестерін жадына түйіп алуынан туады. ... ... ... ... көркем очерк туғызу ... [60, 184 ... ... ... ... ... ... Орыс ғалымы Е.Н.Журбина: “Адам мен табиғатты байланыстыра
суреттеу очерк тақырыбының ... ... ... ... етеді”
[61, 73 б.], – дейді.
Эпитет пен теңеудің табиғат ... ... ... ... ... ... танытады.
“Бозашы – алтын босаға” ... ... ... табады:
Мәселен, “Қара жер қыстың құрсауынан бусанып жатады. ... ... ... ... дала ... ... жеңіл бу даланың рахаттана
алған тынысы секілді. Күллі әлем көк теңбілденіп, ... шыға ... ... ... ... да қуыстарына көк шығып,
қаратас та гүлденетін сияқты.
… Бұл ... ... ... ... ... басы қап-қара
тастардан жаратылған. Әлдебіреу бүкіл өңірді өртеп, сұр ... ... ... қызғылт күйінде семіп, қатып қалғандай. Таушықтан Жыңғылдыға
қарай жүргендегі ... оң жақ ... ... ... ше? Оны ... ... домалатып төгіп отырған сияқты. Тура тастан жасалған
глобус.
Ал енді сол ... көз ... ... ... ... ... күртік
қардай елес көрінеді. Ол Маңғыстаудың атақты ... ... ... ... ... ... ... мына түрлі-түсті жер бедерлері
адамды өзіне еріксіз ... Мына бір ... ... ... ... ... тоқыған кілемінің
бедері секілді көк белдеу, жасыл белдеу, сары ... ... ... ... қаламгер шеберлікпен Маңғыстаудың географиялық
бедерін сөз ... көз ... тура ... тұрғысында
алып келеді.
“… Жағаға жұқа ... ... езу ... ... ... ... ... көрінді. Ойдым-ойдым сулар, сұп-сұр дала.
“Бір мезгілде ... ... шеті ... ... ... бұл сапарды
басынан кешпеген адам, ол бозамықты ... ... ... үйірілген
бұлт болар деп ойлады. Кеме жақындаған сайын әлгі ... ... ... ... ... ... теңізге сұғынып тұрған сұрғылт
тауға айналып кетеді” .
Публицистің очерктерінен мұндай мысалдарды ... ... ... ... ... ... ұтымды, дәл берілген эпитет,
теңеулер арқылы шығармаларының ... ... ... ... ... Маршал да адамгершілікті, ұлт
адамдарының жарқын істері жайлы, олардың ішкі ... ... жер, ... ... ... ... толғана жазуды мұрат тұтып, оны
дәріптеу міндетін ... ... ... ... шындығын көркем сөзбен
бейнелеуге ұмтылды. Ұлттық, сөз ... алға ... ... ... жанрлық-көркемдік жүйеден, ізденіс іздерінен, өмір-уақыт
талаптарынан да танылады: “Әдебиетте осы ... ... ... ... да ... ... қауымның творчестволық ... ... ... ... әлеуметтік, мәдени, адамгершілік мәселелерді
қаншалықты терең ойлап, кең толғанатынының айнасы ... ... ... ... ділгір проблемаларды ... оның ... ... бара білу – биік борыш” [62, 57 ... ... мен ... ... ... ... өз
дәуірінің, өз уақытының қаһармандары болды.
Алғашқы публицистикалық шығармаларынан-ақ автордың ... ... үйір емес ... ... ... ... сөз етсе ... нақты өмірден алады, адамдардың жан ... ... ... ... жасайды. Шығармаларының кейіпкерлері де өжет,
батыл, ... ... ... ... ... ... аулақ.
Адам мен оның еңбегі қоғам байлығы, игілік-ізгілік көзі екендігін әр
қырынан көрсетті. “Адамның ... ... еш ... жоқ ... ... танытты.
Жазушының басты мақсаттарының бірі өнегелі азаматтардың өмір жолын,
елге ... ... ... паш ... ... ... тарихын
болашақ үшін айқындап беру болған. ... да оның ... ...... үлгі ... ... ел, халық құрметіне бөленген ... ... ... ... тұңғыш ревкомы Тобанияз, Әлниязұлы, “Қаратөбе
келісімі”, Халық батыры Сүйінғара ... ... ... ... ... тапсырмасы”, Қазақстан жеңіл атлетикасының тұңғыш
чемпионы Әмин ... ... ... ... Еңбек Ерлері
мұнайшылар Қадыр Қожахметов, Салық ... ... ... Ленин орденді Збира Есқожаева, Өмірзақ Нұрбаев ... ... ... лауреаттары Валентин Токарев, ... ... ... ... Жоғары Кеңесінің депутаттары мұнайшы
–геолог ... ... ... ... ... Көшкінбай”),
ақын-жазушылар Сәттіғұл Жанғабылов (“Ғасыр сырласы”), Тахауи Ахтанов, Тарас
Шевченко (“Үлкен жүрек тынысы”), ... ... ... атанып репрессия
құрбандары болған ... ... ... ... ... ... болғандықтан болмыс пен характерді
шынайы ... ... ... ... ... жеткізуге баса назар
аударады. Сондықтан да кейіпкерлердің болмысын сөз еткенде жазушы олардың
рухани ... жеке ... ... ... ... Бұл ... ашып ... қаһармандармен жүздесіп, әңгіме-
сұхбат құру барысында олардың ішкі әлеміне енеді. Бұдан ... ... ... ... көзқарас-қолтаңбасы бар қаламгер. Жазушы шағын
жанрдан көлемді ... ... ... ... ... ... жинап, естелік сұхбат, хат жазбаларға да зор мән ... ... ... тоқи ... ... соңы ауызша әңгімеден – роман-
диалогқа ... ... ... ... ... жүйелі, жинақы, тартымды
сипат-үлгіде жетеді.
“Тіл бар да стиль бар”, – деп ... ұлы ... ... оның тіл ... шеберлігі стилін айқындайды. Шығармаларында
халықтың ауызекі ... ... ... фразеологиялық тіркестерді,
мақал-мәтелдерді, троптар мен фигураларды қолдануынан, үйлесімділікпен
философиялық, қоғамдық-саяси, әдеби ... ... ... енген
сөздерді пайдалануынан келіп публицистің өзіндік жазу ... ... ... ... оның тілі ... ... болатындығы белгілі.
М.Әбдіхалықов қай жанрда жазса да тілінің көркем, ұтымды, тартымды
болуына мән беріп, жанр ерекшеліктеріне ... тіл, ... ... ... ... ... әр қилы ... көңіл бөледі.
Публицист шеберлігі табиғат көріністерін суреттеуде байқалып отырады.
…Күн көзі арқан бойы көтерілісімен әлемді ... ... бара ... түс кезінде барлық қыбыр тыйылғандай, бүкіл дала ... тек ... ... ... ... күн көзі ... ... батып, қараңғылық
түсті … күн қақтаған сары дала. Күн көзі төбеге ... ... ... ... ... Көз алдында жосылып жатқан ала дөң. Көк жусан дүр ... ... ... ... ... ... ... да бұл кезде түрлі алқызыл
гүлдер де ... ... ... ... ... ... Борпылдақ топырақ та сол күйінде жатыр: ... ... ... ете түседі. “Тышқан жорғалап өтсе дауыл тұрады” ... ... ... – аты ... кәрі ... Ол шамалыға жалынан ұстатпайды.
Ақилана құтырынып, ... ... ... ... ақ ... ... ... шыныны әлемге шашып жібергендей болады.
Маңғыстау өлкесінің табиғатын ешбір ... көз ... ... ... ... бірден баурап алады да, әрі қарай ... ... ... ... ... ... сияқты
көркемдік компоненттердің бәрі де ... ... ... алатын
объектімен егжей-тегжейлі танысып барып жазу ... ... ... Өзен, Қызылқұм, Қызылсай, Шынжыр, Кендірлі алқаптары,
Үстірт үсті, ... ... ... ... пен ... ... кең аңғары мен ... ... дала ... ... ... ... айдалада сіресіп тұрып қалған айсбергтей
Шерқала, ... пен ... ... мен ... тау ... Тұщықұдық
пен Шебір елді мекендері бәрі де ... ... ... ... жер-су аттарына ерекше ... ... ... ... сол ... ... ... жетелейді.
Оның публицистикалық шығармалары көбінесе ... ... ... ... жазылады.
Қаламгердің өмір сүрген 60-70 ... ... ... ... ... жазу ... болғандығы белгілі. Әйтсе де бұл
үзіндіден қаламы жүйрік қаламгердің өзіндік ... ... ... басты мұраты– ел өмірін ... ... ... ... ... әр ... ... отырып, өмірдің өзі тудырған проблемаларды қозғау арқылы ... жол ... өз ... ... “алуан-алуан ... бар, ... ... деп, мен ... ... ... халық тарихын, бүгінгі
жарқын ісін баспасөз арқылы елге танытуға азды-көпті үлес ... ... ... өскелең жас ұрпақ – ата-бабаларының үлгілі жағын
үйреніп, жаманынан жиреніп өссе деймін. Үлгілі жағы – Отанға, туған ... ... ... ... ... ... табысы үшін қуана
білу, бар қайрат-қажырын, білімін сол ел, жер үшін сарп ету, ... ... ұсақ ... ... іске ... Алдағы жұмыс жоспарын, бүкіл
өмірімнің мақсаты - Маңғыстаудың өткенін, бүгінін, болашағын әлім келгенше
дәріптей беру”,- дейді ... ... ... мен ... ... ой
армандары мен талап-тілектерін, ... ... ... қарым-қатынастарын бедерлі ... ... ... ... қоса ол ... өлке тарихының тереңіне,
ғасырлар қалтарысына ... ХҮІІ ... ... шығыс
өңірінен байлық іздеудің басталғанын тарихи деректер ... күн мен ... ... мен ... ой ... Сол ... ел ... мен шежіресіне де ... ... ... шындық күйін баяндайды.
Қаламгер бейнелеген өмір құбылыстарының ... ... ... мәнділік проблемасы әрқашан оның
заманауилық мәселелерімен ... ... дер ... ... ... ... ... шеберлігі ең алдымен өмір шындығын ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерін танып-білу қабілетінен туады.
Осы орайда қаламгер үшін нағыз шеберлік мектебі болып ... ... да М. ... ... ... әдебиетінде өзіндік қалыптасу тарихы, арналы асуы бар,
шеберлік мектебі әңгіме жанрына “Әңгіме-оқиғаны баяндап ... ... ... ... ... шығарма. Әңгімеде, әдетте бас-аяғы жинақы,
тиянақты бір ... ... ... жанрлық ерекшеліктері алдымен
оқиғаны баяндау тәсілі, композициялық, сюжеттік құрылысы, кейіпкер жүйесі
арқылы айқындалады” [63, 56 б.] – деп ... ... ... берілген.
Академик З. Қабдолов жанр табиғатына былайша тұжырым ... ... ... Ол – ... барынша жинақы болуды талап етеді.
Содан соң оқырманды бірден үйіріп ... ... сол ... ... ... өзі ... тартымды, сюжет желісі қызғылықты ... ... ене ... ... ... көз ... ... мінез-
құлқын, іс-әрекетін аттаған сайын аңғартып, адам келе бастауы керек… Осының
бәрі ... ... ... ... ... ... сөз байлығын, жіті
байқағыштықты, асқан талғампаздықты, тілдегі ... ... ... ... ... ... жерді өмірдің өзіне айналдырар ... ... қоса ... ... ... ... білім мен биік
мәдениетті талап етеді” [3, 302 б.].
Осындай ... ... мен ... ... ... шыңдауы көбінесе әңгіме жанрларынан
басталып жатады. Әңгімеде өмір шындығы шашыраңқы сипат ... басы ... ... жайлар алынып тасталып, айтуға тиістілері ... ... сай ... ... ... ... жылдардың әдебиеті жазушылары сәулетті
коммунистік ... ... ... ... түбегейлі айнымаса да,
тоталитаризм құбылыстарына ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сана-сезімнің
өскенін паш ететін шығармалар үркердей шоғырланды.
“Қазақ әдебиеті үшін алпысыншы жылдар ... ... Бұл ... бір топ
жас буын өкілдері әдебиетке келді. Бұлар М. Әуезов, Б. Майлин, С. ... ... ... ... ... еді. Қазақ әдебиетіне Т. Әбдіков,
М. Әбдіхалықов, О. ... Д. ... С. ... Қ. ... О.
Иманәлиев, С. Мұратбеков, Ш. Мұртазаев, Ж. Молдағалиев, Қ. Найманбаев, ... М. ... А. ... т.б. сынды жаңа есімдер ... ... көп үміт ... ... олар ... ... ... әдебиетінің негізгі күшіне айналды” [64, 216 б.].
М. Әбдіхалықов әңгіме жанрында да ... өмір ... ... ... ... ... ойлар, толғамды ... айта ... ... ... адам характерін, өмір шындығын, сол
кезеңнің алға қойған әлеуметтік проблемаларымен ... ... ... көркемдеу шеберлігі байқалады.
Жазушы оқырманына кейіпкерді танытуы керек. Танытудың түрлі жолдары
бар, солардың ішінде ең бастыларының ... ... ... ... ... Шығармаларындағы замана шындығының көркем ... ... ... ... сөзі ... ... шығармаларында
әр кейіпкер сөз сөйлеу ... ... ... ... да, мағыналық жағынан да адамның ішкі жан ... ... ... ... ... ... қана қоймай, адамгершілік
қасиеттерін дәріптейтін туындылары өмірдің сырлы сипаттарын ... Ол ... ... ... ерек ... де ... әуре болмайды.
Әдеттегі өмірдің өзіндей ... ... ... ... ... тәсілдерімен жеріне жеткізе ... ... ... ... адам жанына неғұрлым жақын тұратындығы,
күнделікті өмірде өзімізбен араласып ... ... сыры ... ... ... ... ... басты сипаты – ... ... ... ... ... ... ... дейін шыңдау – көркем
әдебиеттің негізгі қызметі екені сөзсіз. ... ... адам ... шынайы адамгершілік пен ар-ождан, имандылық, ізгілік
қасиеттерімен көмкеріліп ... ол ... ... жемісі болмақ.
Оның кейіпкерлері әдемі сөйлеп, тіршілік туралы ... ... ... ... де, ... позициясы қарапайымдылығынан көрініс
табады.
Белгілі бір қаламгердің шығармашылық деңгейінің жоғарғы көрсеткіші –
шынайы тілдік құрылым, ... ... қор, одан ... – идеялық мазмұн
болып табылады. Бұлардан соң көркемдік жүйе жасауға қосымша персонаждардың
іс-әрекет, образдардың ... ... ... да ... келеді. Бұл – заңды құбылыс. Ал, прозалық ... ... М. ... ... ... ... в плоскости одного
произведения к одному знаменателю” – екен [65, 23 ... ... ... осы прозалық ... ... ... ... ... негізгі идеясын
жеткізудегі жетістігі мен табысын әрине кей ... ... де ... мүмкіндік туады. Бұл орайда, негізгі объекті – көркем туынды.
Өзінің алдындағы ... ... ... ... мол ... ... М.
Әбдіхалықов өз туындыларында қаһармандардың психологиясын, оның
өмірге, ... ... ... ... ... түрде және оның іс-
әрекетін көңіл күйімен сабақтастыра баяндайды.
“Нағыз жазушы ... ... өз ... таза ... ... ... ... қатар, өмірдегі
келеңсіздікті батыл айыптаушы, жалпы адамзатқа ортақ гуманистік моральдың
насихатшысы, әрі ... ... ... ... ... ... ғана ... мен замандастар алдындағы суреткер парызы өтелмек” [66,
79 б.], – деп -М. Әлімбаев ... М. ... ... ащы ... ... ... барынша жеткізіп, жеке адам
сезімін, өмірлік ... ... ... ... Өзі өмір ... ... құбылыстар мен заман тудырған қайшылықтарды,
әлеуметтік өзгерістерді, уақыт ... ... осы ... ... ... мен ... шығармаларына арқау етті.
Кейіпкерлері де соған сәйкес сан қырлы, әр ... ... ... ... ... ... ... қарапайым еңбек адамын, адамгершілік
қасиеттерін жырлау.
Ол бейнелеген "Нәрсіз гүл"- Әділ, Құбай "Бәйге", ... ... ... ... ... ... Жәмила “Алданыш”, Ақбота “Бұлт
ыдырап барады”, Хұрма “Хұрма тал”, Жаңыл ... ... қыз ... “Би” т.б. образдары суреткерлік шеберлікпен ерекшеленіп,
ұлттық ... ... ... бейнелер.
“Алғашқы әңгімелері шыққанда М. Әбдіхалықов университеттің ... еді. ... 1956 жылы ... “Жұлдыз” журналында
(Ол кезде “Әдебиет және искусство) жарияланды. Содан ... ... ... болып жалғаса берді. Әйтсе де Маршалдың оқырман қауымды елең
еткізген әңгімесі, ... ... 1957 жылы ... ... “Алданыш”.
Бәріміздің есімізде осы қорғасындай салмақты, ... ... ... ... жайлап сөйлейтін жігіттің ... ... ... леп, өзіне ғана жарасар қолтаңба бар
еді. Тап сол ... ... ... ... ... ... ... безініп, адам тірлігіне, тағдыр сырына ... ... ... әлгі ... бекіп, үні ... ... ... ... та еді. ... да ... ... сыншылар, жазушылар назар аударып, Т. Нұртазин, ... А. ... өз ... Маршалдың атын ... ... ... Оның ... ... ... ... дайындаған
жазушылардан ол әсіресе З. Шашкин, М. Иманжанов, С. ... ... ... атап ...... [8], ... ... Т. Тоқбергенов.
Мәңгілік тақырыптың бірі – махаббат тақырыбына әсіресе творчестволық
жолының алғашқы ... ... көп ... белгілі.
Осындай жайтты біз М. Әбдіхалықов ... да ... ... ... ... ... ... жастыққа тән
албырттық, адасулармен қоса моральдық беті ... ... ... ... процестегі әрбір тенденция тұсында ... ... мол ... ... көрінісін, жастардың сүйіспеншілік
жайларын, сезімге деген ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Қанша айтылып, қанша жазылса да әрине ескірмейтін мәңгілік
тақырыптардың бірі – ... ... Бұл ... ... ... ... негізгі тартысы өзара ұқсас болып келуі
де жиі кездесетіні анық. Автордың махаббат тақырыбындағы ... ... ... ... ... ... Автор
кейіпкерлерінің жан-дүниесіне үңілуге, әрқайсысының өмір, адамгершілік,
ар-намыс, махаббат, ... ... ... ... ... ... ... Әңгімеде психологиялық тартыс бар.
Кейіпкерлерінің ... ... ... тартыс оқырмандарды да
бейтарап қалдырмасы анық. ... ... ... ... ... психологиялық тартысқа салып, пікір, көзқарас
қайшылықтарын ... ... ... ... ... Артық, Қасен атты студент
жастардың өмірлері сөз етіледі. Олардың ... ... ... іс-әрекеттері, сүйіспеншілік, достық ... ... ... ... ... ... де тәртіпті студент
Әділдің ... ... ... ... ... ... ... лайық жарасымдылық жалғасын тауып отырады. Достыққа
берік, ... ... ... ... ... арқылы есте
қалса, керісінше ... мен ... ... ... ... уақыт шындықтары, жастардың дүниетаным мұраттары көрініс
береді. Студент ... Әділ мен ... ... ... ... ... арқау болған. Беті жылтырағанмен, іші қуыс кеуде,
ұшқалақ қыз Гүлзияның мінез-құлқы, ... ... ... ... осы Әділді… Сабақ, сабақ? Жүр ғой жұрттың ... ... ... Жас деп ана ... айт. Олар ... да, ... ең алдында. Жігіттері шыр көбелек айналып қастарынан ... ғой ... өмір сүре ... [67] .
Әңгіменің басынан-ақ осылайша Әділге ашулы Гүлзияның ойы арқылы
оқиғаның ... ... ... ... гөрі ... барып, би билеуді,
сәнді киінуді, дүкен аралап қыдыруды жаны ... ... ... үш жыл ... ... “жүру” көңілсіз бола бастайды. Әділ болса
Гүлзияны шын сүйе ... ... ... ... оқу мен ... биік мақсаттар жетегіндегі талапты жас. Алғашында сәл нәрсеге
қылт ете қалатын Гүлзияның мінезіне, қылықтарына түсінбеген Әділ ... ... ... ... ... соң өзі де куә болады.
Гүлзияның оқу үлгерімі нашар, сырт ... киім ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыстан соң
оның қандай қыз екенін түсіне бастайды.
“Нәрсіз гүл” әңгімесінде жазушы студенттік ... ... ... ... ... жас ... бейнесін алған. Жеңіл мінезді,
қыздарды тәтті сөзімен, сырт тұлғасымен арбайтын ... ... ... ... шықпайды. Жазушы оның бойындағы жат мінездерді
әшкерелеп, қыздарды ... ... ... ада, ... ... ... Әділ ... Артықтай өтімді емес. Артық ... ... ... ... іс-әрекетімен білдірсе, Әділдің қолынан
ол келмейді. Оның ... ... ... ... ... ... ... мінез көрсетпейді. Осының бәрі ... ... аша ... балконына таза ауаға шыққан Әділ құшақтасып, күлісіп
тұрған Гүлзия мен ... ... ... ... шыға келе жаздады да, өзін-өзі зорға тоқтатты. Жүрегі
шымырлап сала берді.
– Ой, ... ... ... мені көріп қалды ма деп, Әділ шошып
кетті.
– Ол кім? – деді іле ... Сәл ғана ... ... ... ... ... қалса керек.
– Ол ма? Ол менің кішкентай, ессіз кезімдегі досым.
– Әлі ұмытпай жүрмісің?
... ... ... ... – деді ... күрсініп. –
Қойшы, бос әңгімені, жүр билейік.
Екеуі кейін бұрылып кетті [ ... Әділ ... ... да ой түбіне жете ... ... ... “Сенімен жүру көңілсіз” деген болатын. Ол кезде Әділ оған ... Бұл сәл ғана ... ... Енді ... қараса,
Гүлзия мен бірге жүру ... де өте ... ... ... бәрі ... емес ... – деп ... Әділ балкон
жақтауынан кеудесін көтере беріп, – Гүлзияны шешек атып, құлпырып тұрған
әсем гүл ғой ... ... бет ... ... гүл болып шықты” [67]. ... ... ... ... ашыла түскендей. Автор бұл
әңгімесінде ... ... ... ... ... сезімге
тұрақтылықты жырлауды мақсат еткен. Сонымен қоса ... ... ... ... жағымсыз әдеттерді сынайды.
Қаламгердің жастардың рухани дүниесін әрқырынан сипаттап көрсетуге
арналған әңгімелерінен, күнделікті ... ... ... ... ... ... жасайтын шығармаларынан жаңаша бетбұрыстың
нышанын сезуге болады.
“Адам – ... ... адам ... бейнелеу - әдебиеттің
түбегейлі мақсаты. Дүниежүзілік әдебиеттің бұрын-соңды ... ... ... ... өзек ... адам ... адам ... Сондықтан әдебиеттің дүниетанытқыш және тәрбиелік құны адам
өмірін ... ... ... нәзік суреттеуімен өлшенбек” – ... ... ... ... әдебиет өзінің басты бағыты ретінде адам тұлғасын жан-
жақты сомдай ... оның ... ... ... ... ... ... жоғары идеялық-көркемдік дәрежеде көрсетуді ұстанады.
М. Әбдіхалықовтың қай шығармасы болмасын адам ... ... ... ... ... өмірдегідей шынайы қалпында
бейнелеп, ... ... ... сипаттарын кең тұрғыда
суреттейді. Әсіресе жазушының адамгершілік жайындағы ізденістерін танытатын
шығармаларында адамның ... ... ... ... ден ... ... ... іргелі тақырыптардың бірі – адам әлемі, жеке
тұлғаның рухани-адамгершілік сипаты ... ... ... ... ... ізденістер арқылы ... ... ... ... ... олардың рухани әлеміне
бойлауды негізгі мақсат етіп ... Адам ... ... ... суреттелмей, ішкі жан-дүние сыр-сипаттарын ... ... ... - ... әлемі, адамтану мектебі десек, онда
адамгершілік пен ... ... ... ақыл-парасат нұры,
әдеп-парыз сезімі, достық, махаббат, еңбек т.б. кең орын ... ... ... ... мейірімділік, кішіпейілділік, ізгілік,
жақсылық сияқты адамдарға тән жағымды ... бәрі ... ... адамның барлық іс-әрекетінен, ... ... ... ... адам ... паш ... М.Әбдіхалықов өз
шығармаларында осы адамгершілік сияқты асыл ... ... ... ... ... нысанының өзі осында жатқанын дұрыс
пайымдайды.
“Адамгершілік. Бұл сөздік қорымызда сөлі ... мәні ... ... ... парасатты сөз. Сөз ғана емес, адамның асыл қасиеттерін
айқындайтын бірден-бір аяулы ұғым. Ұғым ғана емес, ... ... ... ... ... тұрған ең ұлы принцип. Шынын айтқанда,
жеке дара принцип қана емес, заңның да, адамның да ... ... ұлы күш. ... ... негізделген жерде не нәрсеге ... ... ... [23, 24 б] – деп ... ... С. ... ... әдеби шығарманы оқу барысында рухани ... ... ... сөз ... Әбдіхалықовтың адамгершілік қасиеттерді мәселе етіп қойып,
жастарға үлгі-өнеге беріп, ата-ана алдындағы парыз бен ... ... ... ... ... ... бірі – “Алданыш” әңгімесі.
Әңгіменің негізгі кейіпкері – салмақты да сабырлы, мейірімді ана
Жәмила. ... ұлы ... ... ... ана қызы ... кем ... тәрбиелеп өсіреді. Өмірде барлық нәрсеге ... ... ... ... ... алмаған Зағипаға “ауырдың үсті,
жеңілдің астымен” өмір сүруді ... ... ... ... ... ... ... соңғы тірліктерінің мәні қашады.
Әңгімеде негізгі сюжет осы үш ... ... ... ... ... ... ... көңілін табуға тырысқан
Бердіқожаның дүниеқоңыздығы, ... ... ... күн ... ... ... ... жалғызілікті жандардың қасында тұруы да,
әуел баста шешесі ғана бар ... ... ... да есеппен болған
еді. Бердіқожаның мына бір монологы оның ... ... мен ... сол ... ... мен ... ... хабар бергендей.
Қаламгер оның іс-әрекеттерімен бірге жан әлеміне, жан-дүниесіне тереңірек
үңіліп, характер ерекшелігін оқырманға ... ... ... ... ... көзі ғой. Биыл ... ... келесі жылы
онның үстіне секіріп шыға келеді. Анау жинақ кассасының өсім ... ... ... ... түк ... па?… Мал ... ақша
болады. Ақша болса, қол жетпейтін нәрсе жоқ. Бес-алты бөлме кең сарай керек
пе, оның ішін түкті ... мен әсем ... ... ... ... Сол ... ... қақ ортасында манауратып өзің жүресің…” [68 ].
Осы мақсатын жүзеге ... үшін ол ... ... ... мал
баққызбақшы болғанмен, енесінің бұл ойына келісім ... ... ... ... ... әрбір оқыс қимылын бағып, “тырнақ
астынан кір табатын”, ... ... ... деп ... ... ... күйеу баласының бұл қылықтарына мән бермей, көп үндемейтін
сабырлы қалпына бағып “жастықтан болар” дейтін.
Дүниеқұмар, тоғышар күйеуінің ... шыға ... ... ... сен үшін ... ... жүргенім, сен-ақ елге сыйғызбатын
болдық ғой осы” деген тепсіне айқайлаған сөзінен ... “ Не ... ... ... ... ... осы ма еді? … ... масқара масыл
болу! Қандай пасық адамнан кемсіту сөз естідім”, – деп іштей қорланған,
күйзелген ана одан әрі ... ... ... ... ауыр
екенін ұғынып үйінен кетіп қалады. Туған қызы мен ... ... ... ... бір кезде соғысқа кеткен ұлының елде қалған
қалыңдығы, қазір біреумен түтін түтетіп, жанұя ... ... ... ... ... өз ... тұра ... қалауы, соғыстан
қайтпаған баласы үшін тиісті жәрдем ақшасын алып ... ... жылы ... бұл ... ... ... алып отырған жоқ.
Өмір құбылысының бір ғана сәті ... ... ... ... аша ... соңында өз ісінен опық жеп, ішкілікке салынып кеткен ... ... ... ... ... қолын да жөргекке оралған
нәрестесі бар қызы ... ... ... ... ... Өкси ... дір-дір етіп жатқан Зағипаға қарағанда ана ... ... ... ... шықпастан бұрын алғаш рет ... ... ... ... ... ... іші-бауырын біреуорнынан суырып бара
жатқандай көзі тұмандана ... Ана ... ... ... ... ... ана жүрегі-ай, неге соншама жұмсақ болып жаралып ең, бәрін ... ... ... ... ... Мен ... ғой, – деген сөздер жүрек
түбінен еріксіз шығып кетті.
– Анамын ғой ... Енді сен де ... ... бас иген ... ... ... қарапайым қазақ әйелінің сана-сезімі, көзқарасы арқылы
адамдық келбетін ... ... ... ... ... ... дәріптеп, қарапайым кейіпкер бойына жинақтап баяндау арқылы
жазушы қазақ әйелінің ұлттық сипаттағы типтік ... ... алып ... ... ... мәні ... өмір мәселесін
қозғайды. Әлеуметтік мәселенің мәні тереңде екені Жәмила ... өз ... ... де, бар ... ... білген қарттың жүрегіндегі мейірім мен
жылылық арқылы тұлғасы ... ... Ол ... ... ... ... ... сезім тереңдігі, кешірімділігі, салмақты
да сабырлы кейпімен, адамға, перзенттеріне деген ... ... биік тұр. ... суреттелген уақыт жазушының өзі өмір
сүріп отырған орта мен ... олай ... ... өзі өмір ... ... әлеуметтік проблемасын көркемдік деңгейде оқушыға ... ... ... және сол ... шыға ... ... жүріс-
тұрысы, бет-бейнесі сай, адамдық, аналық ... ... ... ... ... ... әңгімесінен, қызы
Зағипаға деген аналық мейірімі, басынан қандай қиындық өтіп жатса да ... ... ... ... ... ... түседі.
Ал, арамызда екіжүзді қатыгез Бердіқожа бейнесі шығарманың ... ... ... ашыла түседі. Өзінің бас пайдасы үшін
ар намыстан аттап өтуге бар Бердіқожа артық-ауыс сөзі жоқ, үй ... ... ... өз қызы Зағипадан кем көрмей ... ... ... ... Жәмиланы қалайда үйден
шығарудың ... ... ... бара ... да ... жай ... байқаймыз. Шығармадағы Бердіқожаның тоғышар, ... ішкі ... ... ... ... ұтымды детальдар
арқылы ашып, күнделікті өмірдегі Бердіқожа сияқты ... ... ... ... ... ... жан дүниесі өте төмен,
материалдық байлықты жоғары ... ... ... ... ... ... адалдық, мейірімділік, имандылыққа кедергі болатынын
ұғындырады. “Психологизм мен ... ... ... ... қай
ретте адамның өз ... ... ... ... асады.
Әлеуметтік жағдай мінезге, характерге сырттан келіп ... ... [69, 184 ... ... ... ... ... қиюластыра,
шындықпен астастыра отырып, оның бітім тұлғасын автор әр ... ... ... ... ... ... үйден жазықсыздан-жазықсыз кетіп қалуының себептері
өзі бола тұра бұл ... ... ... ... Өзінің қыздай
қосылған жары Зағипаның, нәрестесінің бақыты, тіршілік қамы үшін ... ... ... ... жан ... араққа салынып кетеді.
Оқырман Бердіқожа бейнесінен қара ... ... ... ... ... адам ... ... білмейтін дөрекі жанның мінезін
көріп жиіркенсе, Жәмила, Шолпан ... ... ... ... ... сезімтал, ақылды адамдардың қасиетіне сүйсінеді.
Бұл ... ... ... ... замандардан
қалыптасқан ұлттық ... ... жаңа ... ... түсе ... ... ... жақсы қасиет,
жоралғылардың әлсіреп, бүгінгі ұл мен қыз, ... ... ... ата- ... енеге деген ерсілікті, ұлтымыздың мінезіне ... ... ... өзімшілдіктің өрістеуі сияқты
қауіпті ... ... ... ... әлеуметтік
астармен бедерлейді.
М. ... ... ... ... ... ... ... қояды. Тоғышарлықтың шырмауына ... ... ... өмір ... ... ... адамдарына қарсы
қояды.
М. Әбдіхалықов әңгімелеріндегі бір қыры – ... юмор ... ... ... ... ... Айталық, “Бұлт ыдырап
барады”, “Би” әңгімелерінде нақты өмірдің ... ... ... көрсету, замандас бейнесін, әлеуметтік мәселелерді сөз етеді.
Юморға негізінен тазалық пен туралықтың, жақсылық пен ... ... ... ... қайырымы мол адамдар
бейім болады. Жалпы ел-жұрт, ... ... ... ... қамқорлар ғана
ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін тап басып ... ... ... ... ғана ... ... ... қадір-қасиетін бағалай,
бағамдай отырып, өз бойындағы әлсіздіктерді, ... ... ... ... сын ... ... өзін-өзі сын тұрғысынан қарайтын,
соған жетесі жететіндер, ... ... жаны қас ... ғана ... ... атаудан тайынбайтын, қорқақтыққа, ... ... ... ... тастайтын адамдардың құралы. ... ... ... ... Юмор – ... рухани, идеялық күштіліктің
белгісі. Ол – ... ... көре ... ... ... ... келмейтін принципшіл, әділ адамдардың үлесі” [70, 186 б.]
дейді, юмор поэтикасы ... ... А. ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынастар
арқылы көрінетін ... ... ерсі ... мен ... жеңіл юмор арқылы сөз қылады.
Жазушының “Бұлт ыдырап барады” [71] әңгімесінде қазақтың ... ... ... ... ... адамдардың арасындағы
ынтымақтастық, туысқандық қарым-қатынастары әдемі суреттелген. Астарында
зілі жоқ жеңіл күлкі, ... юмор бар ... бір ... ... ... ... юморды өте сәтті пайдаланып,
ұлттық әдет-ғұрыпты, салт-дәстүрді ... ... ... ... ... ... пен ... қазақи түсініктері бойынша жастар әке-
шеше ықтиярымен жүру керек. Өзі жоқта қызы күйеуге ... ... ... қара ... ... бейнесін көреміз.
“…О, Ақболат, енді қартайғанда жұрттың сөзіне қалғаның ба? О несі
екен ... ... Елге ... ... ... ... ... … Қызы
қашып кетті дегені не сұмдық? Сонда мені сыйламағаны ма, әлде жек ... ... мен оған ... [71, 24 б.] – деп ... ... дөрекі байламға келіп, қызын алып келуге жолға ... ... ... ... толғанысы мен қызының ... ... ... ... ... неге ... неге ... деп кейіді ол өзіне. “Ата-
анасын жерге қаратып, белгісіз ... ... ... мен ... ол ұялсын. Ойпырай, шынымен қашып кеткені ме? Мүмкін, мүмкін…
Біреу зорлап алып ... ... – деп ... ... ... ... қуғыншы ретінде барғысы келеді. Жауар бұлттай түнерген қайнағасы
мен қайнысын алған ... ... үшін ... күлкісін штрих
ретінде ала отырып диалог тәсілімен ... ... Мына ... күлдім, - деді ақыры ол.– Түнеріп отырысына
қарағанда атын тауып қойған екенмін. Ол ... ... деп ... ... қайтсын! Қарындасы қашып кетіпті, – ... ішіп ... қоя ... ... қарады.
– Ол өзі жалғыз бала, жаман бала емес.
Келінінің кімді айтып отырғанын ұққан ... ... ... неге құда ... ... ... алып ... Әлде құда болуға бізді менсінбей ме?
– Қайдан білейін. Жуырда шешесі қайтыс болған. Қарт ... ... ... бар еді, оның да ... ... біраз жыл.
– Әкесі кешедегі кісі?
– Жетпістің үстіне шыққан.
– Түу, обал екен! – Ақболат ... аяп ... ... ... бұл ... ... шығы кеткенін абайламай, өзінен-өзі қысылып қалды. “Әй, осы
мен кімді аяп отырмын. Ол ғой менің ... алып ... ... ... рахаттануда. Осы, барып тартып алып кетейін бе?” деп әрі-сәрі
күйге түсіп отырып, ... ... ... ... ... алады [71 ].
Қызының барған адамының ... ... ... ... ... Ақболат
енді қайтуға асығады, тіпті өзі ертіп шыққан інісіне “Бос ... ... ба? Түу, өзің де бір! Тез ... ... ... ... қояды.
Әңгіменің осындай оқиғасы бір Ақболаттың ... ... езу ... оның әрбір сөзі мен ... ... ... ... ... ... әрі ... әрі ақкөңіл, ақылынан
бұрын ашуы тез ... кісі ... өз ... ... әр ауылда да бар. Бұл ... таза ... ... ... ... ... ... түрде өрбіген диалог, монолог,
әрекет ... ... ... ... қасиет жатады.
Қаламгер шеберлігі сол қазақи мінез-қылық, ... дөп ... ... ... ... оқушыға тартымдылығының өзі-
ұлттық ... ... ... ... мен ... ... мен қайнысының қалжыңы т.б.
“Би” әңгімесінде де ауыл қызы ... ... ... би ... алмайтындығына орай ... ... ... ... ... ... ... бейімделіп кетуіне
жастайынан сіңірген ... ... ... ... ... көрсетеді.
Билей алмайтындықтан Балжан әбден берекесі кетіп, биге шақырған
Нұржанға “билемеймін” деп ... ... Өзі ... ... несі ұят, ... бәрі ... жүр. ... ешкім
оларды сөкет көріп жатқан жоқ. Қап, баяғыда үйренгенде ... ... ... ... болар едім. Мүмкін.. Нұржанмен” деп ... ... өзі ... ... ... осы ... ... да би
келеді, би де соншама қажет ... ... ... ... ... соңы Балжанның тәтті түс көруі, ... ... ... кең ... ... екеуінің әсем билеп жүргені
кіреді… Автор өз ойын… Бірақ бұл ... түс еді. ... ... ... ол белгісіз еді”, – деп аяқтайды.
Қаламгер кейіпкерлерін жасандылықтан аулақ шындықпен бейнелейді.
Жазушы шым-шытырық оқиғаларға үйір емес. ... ... ауыл ... кездерінен көріп өскен ортаның шындығымен ... ... ... де тән екенін көрінеді. Ол күнделікті өмірдегі әр түрлі
жағдайдағы ... ... ... суреттеп көркем тілмен айқын
бейнелерді бедерлейді.
“Басқалармен тақырып ортақ, объективті ұқсас болған ... ... ... ... өмір ... ... топырақ иісін жоғалтудан,
бояу-реңінен айырылудан ада болса керек. Өйткені өнердің даралық сипатын
көрсететін, оның ... ... ... ... ... ... қарау-оны мансұқ ету”[72, 146 б.] ... ... ... ... ұлттық дәстүрге сүйеніп, ... ... ... асыруда басқа да көркем деталь – штрихтарды
пайдалана біледі.
Кейбір әңгімелерінде табиғатпен, туған жермен ... ... ... ... ... ... айту мәселесін мақсат еткен
М.Әбдіхалықовтың “Хұрма тал” ... – осы ... ... ... ... ғалым Бердібаев Р: “Көркем шығарма өмір шындығынан туады.
Бірақ тіршілік бетінде ... ... ... ... ... ... Әдебиеттің қадірлі мүлкі саналатын ... ... ... ... жеке ... ... үлкен қоғамдық
даму заңдылықтарымен ұштастыра ... ... ғана ... Бұл ... ... ... жағы болса, болмыстың
фактілерін біріктіріп, ... жан ... ... қуат ... өз ... ... ... аңсар, идея” [19, 157 б.
], – ... ... ... ... ... мақсатын ашатындай
маңызды да терең болып келеді. Мәселен “Хұрма тал” [46] ... ... ... мұнайшылар қаласының жобасында Хұрма талды
сақтап қалу ... сөз ... Бұл ... ... ... ... ... бар еді. Аяғы ауыр Хұрма атты келіншектің “ағаш отырғызып, ауылды
көркейту” ... ... ... ... ... тал ғана ... Бала ... өлі туып, қиын босанған Хұрма омырау
сүтін осы баласына арнаған ... ... әкеп ... ... Осы
бір аңызға бергісіз ... ... ... ... ... таң қалғанын жасыра алмайды.
“– Шіркін ондай адамдар өмірде ... қой, – бас ... ... ... Жаңа ғана ... ... тұрған нәрсе бұлдырап,
тұманданып кеткендей. “Мынау жалғыз талды ... ... қалу ... ... оған орын ... Сонда, бүкіл жобаны қайта
жасау керек пе? Ол ... ... ... ... . Ал егер ... тастаса ше?” [46, ].
Әңгіменің соңы бас архитектордың қала ортасына алаң орнату жобасында
құрма талды хауыз ... ... ... ... қалу ... оқиғаның
шешімі болады. Бұндай мақсатта жазушы ... ... ... ... отырып, терең мазмұнға қол ... ... ... ... қарапайым халықтың жай-күйімен санасып ... ... ... ... ... оны ... ... қуаныш-қайғысын, жұбаныш-ренішін қабат ... ... Оны ... ... ... комитетінің председателінің
сөздерінен мысалға алуға болады:
“…Қалаға ... ... ... деп сөз ... қажеті жоқ
тәрізді. Ол бір ... ... ... ... ... ... ... белгі іспетті. Ананың ақ сүтінің ғажайып ... ... ... аңыз. Тіпті, аңыз деп-ақ қояйықшы. Ол талды ... ел ... ... ... балта шапқандай
болмаймыз ба?..” [46,7 б.].
Шығармада ... ... ... қасіретті ананың ақ
сүтімен нәрленіп өсіп тұрған Хұрма тал ... оны ... ... ... шағын көрініс арқылы ... ... ... ... ... ... ... қозғалады.
Әңгімеде туған жерді, ... ... ... ... адамдар арасындағы жақсы қарым-қатынасты сақтауға деген адал
ниет бар. ... ... ... ... ... Хұрма
бейнелері сенімді сомдалған. Жазушы олардың өздеріне тән ... ... ... ... ... ... ерге
деген сезім қатынасын орнымен көрсетеді. Бұл үшін қаламгер Хұрма талға
байланысты әңгіменің ... ... ... әр характердің өзіне ғана
тән ... ... ... ағаш ... емес ... – бас ... күле
сөйледі. Ол алғашында ... бір ... ... ... деп ... еді, әңгіме жалғыз тал жөнінде ... соң ... ... Солайы солай ғой … Бірақ бұл ағашты ... бәрі ... өте ... – өзін кім ... екен ... ... ... [46,8].
Жалғыз тал кейіпкер характерлерін ашып, болмысын таныту үшін орнымен
қолданылған ұтымды деталь. Осы ... ... көп ... аңғартады. Талды
көркемдік тәсіл ретінде қолданған автор оны кейіпкерлер бейнесін ... да ... ... ... ... ... ... әңгімеден-ақ айқындалып көрінеді. Осы орайда, Л. ... ... ... ... ... ... ... произведения не чисто логически, а ... ... то есть ... [73, 216 ... ... ... ... келмеген сәби мен ана ... ...... сезім табиғат заңының ... ... ... желек талға деген қамқорлықты ... ... ... махаббатының символындай етіп суреттейді.
М. Әбдіхалықов ... ... ... да ... ... ... ... кәсібінде, тұрмыс-тіршілігінде орын
алып, бүгінгі күнге ... ... ... келе ... ... ... ұстау, тұлпарды баптау мен ... ... қосу аса ... ... ... ... ... бәйге, жүйрік тұлпар ат қосып ... ... ... жылқыға, бәйгеге деген ... ... Бұл ... ... тағдырын суреттесе де, бірінші
кезекте адам ... ... ... ... ... ... қарттың інісі Нұрбайдың қойға мініп жүрген
атының бәйге құлынның ... ... ... оны ... ... ... шабатын баланың аяқ асты ауырып қалып, амалсыз өзі ... ... ... ... ... ... ауылдың тұрмыс-тіршілігіндегі
адамдардың іс-әрекеті, болмыс-бітімін әңгіме өзегіне айналдырып, ... ... ... ... ... желісімен қоса ... ... ... ... кәсіптік ерекшеліктерді
дәріптейді. Жазушы ... ... ... әшкі ... ... ... ... шағын детальдар мен көркемдік тәсілдерді
шеберлікпен қолданады. Ана тілдің қуатын ... ойды анық та ... ... ... ... диалогтік қолданыстарында
шеберліктің белгісі ретінде айқын көрінеді. Ұлттық ... тән ... ... әдемі юмормен, қарапайым сөйлеу тілін пайдалану арқылы
ұтымды ... ... бар ... ылғи сын бар деуге болмайды. Юморда
жазушы жұртқа тиер бәлендей ... жоқ бір ... ... ... ... жай ғана көңілді сергітуі де ықтимал” [72, 135 ... ... өзі ... отырған өмір шындығын жинақтап, кейіпкер
мінезін ашып, образды даралауға ... ... сырт ... ... ... Бас ... де ... ішіндегі ақ орамалды алды. Басын ... ... ... Бешпентінің
сыртынан ораған белдігін шешіп жіберіп, сырт киімінің сыртындағы ақ матамен
мықтап таңдырды.
– Құбаке, бұл ... ... Қиын ... ... ... ... біз бар ... бе? – деп қасындағылар айтып көріп
еді, қаһарға мінген Құбай қабағын түйіп ... Жә, ... – деп ... ... ... ... ... бала
орнына шапқаны ұят болмаса, – деп егде біреуі міңгірлей берген
еді. Оған Құбай ... ... ... ... енді қазақтың атқа шапқаны да ұят па? – ... ... жәй ... – Ол кісі де ... ... ... ... атқа қарғып мінді де, саптарын түзеп жатқан көпке ... Мә, мына ... ... ... ... ... ... мынау Құбай ғой!?
– Ішіп алғаннан сау ма? – деп ... ... ... ... ... ... келген жұқалтай кісі жұдырықтай болып түйіліп, бар
қайратын жинап алды” [75].
Алпысқа ... ... өзі ... ... ... ... күліп,
бірде ішің жылиды. Өзінің жасының үлкейгендігіне қарамастан бәйгеге деген
құмарлығы оның ... еді. ... бұл ... “белі кілт ете
түсіп” ауырғанына да шыдап, кемпіріне сыр ... ... ... ... төсегіне отырғанша, Құбай беліне зақым келгенін ... ... ... бергенде оқыс қозғалып қалды. Оны тек кемпірінің
көзі шалып:
– Бәтір-ау, не болған саған? Өңің бұзылып тұр ғой, ... ... ... Жә, не ... еді. ... ... ... Бәйге! Намысын қолдан берген
жоқ!
Құбай қинала езу тарта күліп, кемпірін ... ... [ 75 ... ... ... қарттың Аққылаң аты республикалық
бәйгеден озып келгенмен, қарттың қуанышы су ... ... ... Оған ... ... ... ... өзі араласып алып
қалатын болды. Нұрнияз қарт қанша қарсыласқанмен, билікке күші ... ... елге ...... бас ... Адамгершілік негізі берік, өзі
ұстанған адами қасиет өлшемдерінен, халықтың дәстүрлі ... ... ... не ... ... ... ... парасат танымы
биік жан. Оның таным-түсінігі, сезім-санасы жүйрік атымен байланысты болып
отырады. Аққылаң атын тек ... ... бірі ... ... ... есті ... танытатынын байқап, оның бар асыл қасиеттерін
көңіл ... ... ... ... ... қимылынан ол өзгелерге
түсініксіз сырды ұғады. Сол ... ... ... ... бұл орайда
оның сүйініштері мен күйініштерін де жазушы нәзік, әрі шынайы бейнелейді.
Нұрнияз қарт өзі аса ... ... ... ... ... ... ... түсінеді, онымен тіпті сырласады. Оның Аққылаңға
деген ыстық ... ... тек ... ғана ... ... ... ... жаны мен сырын, асыл ... жете ... ... ... жатқан биік адамгершілік, терең таным бар. Мәселен,
темір жол ... ... ... ... ... ... ... атымен жүк вагонында келе жатқан Нұрнияздың мына әрекеті ... мал деп ... жаны ... білетін, обал-сауабы бар қасиетті
жануар деп қарайды. Сонымен қоса ол ... де ... ... сияқты
көзбен қарап, сондай ұғыммен өмір сүреді деп ойлайды. Бірақ оның сенімі
ақталмайды.
“Ол Аққылаң тұрған ... ... ... ... ... ... ... дейді, қалайша айырылысамыз? Менсіз күнің не болмақ?
Бабыңды кім табар? Қалай ойлайды бұлар? Астанаға керек жүйрік ... ... пе ... Тойларда сені қызықтайтын жұртқа не ... ... ... ... бе? Жоқ, ... бару ... Айтысу керек!”
Аққылаң Нұрниязға еркелегендей, төрт аяғын тағандай ... ... “Е, ... келіп тұр ма? Қазір, қазір. Ол ... жүн ... ... ... жерге төседі. Алдыңғы екі тізесін бүгіп,
Аққылаң шекпен үстіне аунай кетті. Аяқтарын сілтелеп, біраз қасынды. ... рет ... ... ... түсіп, біраз рахаттанды. Содан кейін тұрып,
шекпен үстінен шықты да, сілкініп-сілкініп жіберді. “Мен кетсем, мына қотыр
көк тасқа ... ... ... бір жазу да мұң болады ғой” [76, 4 б.].
Жазушының суреттеуінде Аққылаңның жүріс-тұрысында, иесінің ... ... да ... мән, ... ... қоса жүйріктің қиналған, күйзелген шақтарда ... ... ... ... ... күй ... да
жазушының назарынан тыс қалмайды.
“Ол ақырын қозғалып есікке жылжи берді. Аққылаңға білдірмей ... ... ... ... оның жүрісінен секем алғандай, Аққылаң
басын жұлқып қалды. Мықтап байлаулы екен. Орнында тұрып ... ... Оның ... ... ... сезген Нұрнияз шыдай алмай
іштен атып ... ... ... құлағынан бір ызың ... ... ... ... деп ... үнмен Аққылаң әлі де күлдір-күлдір кісінеп
тұрған ... ... ... ... ... ытқып кетті. Бұрын-соңды
мұндай осалдығы жоқ еді…
... ... не ... ... – деді ... бала оның ... таң қалып.
– Қарағым-ай, хайуан екеш хайуан да қимай шұрқырап жатқанда, ... Мен ... ғой. ... жылғы қанатым еді…” [ 76, 4 б.].
Нұрнияздың жан ... ... ... ... ... қазақ психологиясын танимыз. Бұл жерде қазақ баласының, дала
перзентінің ... ... ... ... сүйіспеншілігі жатыр. Нұрнияз
бейнесінен ат кекілін тарамаса тұра алмайтын, бәйгеге ат ... ... ... ... ... ... жылқы малы мен иесінің ... ... ... ... мән ... ... де өзіндік жетістігін танытады.
Бұған қарсы әрекет етуші кейіпкерлер ... ... ... ... Олар өз ұстанымдары, қолдарындағы биліктің ... ... ... ... ... келеді.
“– Жоқ, шырағым. Аққылаңды тастай алмаймын, – деді ақыры оның ... ... ... ... ... Ол сабырлы үнмен ақырын айтты.
– Неге?
Осы кезде Нұрнияз басына бір тың ой сарт ете ... Ол ... ... ... ... ... ... ме еді?
Ол кісінің ойланып қалған пішінін көріп, ... ... ... Өзіміздікі болса ештеңе емес. Колхоз малын тастауға болмайды.
– Колхоз деген шетел емес. Оның да реті ... Жоқ, ... Бұл ... ... Құдай ма, ол кім? Барармыз міністрге де. Көпшіліктің мүлкінде оның
қандай ... бар? – деп ... ... ... Оны ... ... ... [76, 5 б.].
Бұл кісіден ештеңе өнбейтінін ... ... ... тарс ... кетті. Жазушы жүйріктер тағдыры арқылы әлеуметтік, ұлттық мүдделерді
көтере білді. ... ... жеті ... ... ... ... танимыз. Осы шағын әңгімелердің өзінен жылқы ... ... ... ұлт ... ... ... ... талпыныс жасаған.
“Екі әңгіме” деп аталатын әңгіме ... ... және ... мен
жау” деген екі әңгімеден тұрады.
Әңгіменің оқиғасына “Қаратөбе келісімі” атты очеркінде сөз ... ... ... ... ... ... Бұл ... 1918
жылғы 22-25 сентябрь күндерінде ... ... ... ... Қаратөбеге
келіп Ә. ... ... ... ... жарияланып, Адай
революциялық комитетін тағайындайды. Оның председателі болып ... ... ... [77] атты ... қазақ ауылына біртіндеп ене
бастаған кеңес өкіметінің өзгерістерін сипаттайды. Әңгіме ... ... ... жүгі салмақты, көркемдік қуаты мен идеялық мақсаты
тұрғысынан да ... ... ... ... мен ауыр ... шындық
сипатында бейнеленеді. Шығармада Қармыс жылқышының өмірі – ... ... ... бас ... ... ... де осы ... жылқысын
бағып жүріп, байдың әділетсіз ісіне ... деп дау ... ... тиіп ... ... ... де ауыр тұрмыс азабынан қажып ауырып
өліп, Мұраттың алдынағы апасы Ақкүміс он ... ... ... ... Мұрат балалармен асық ойнап жүргенде Кенжебаймен келіскен біреу
әйел үстіне зорлықпен тоқалдыққа алып кетеді. Байда ... ... бала ... ... Мұрат: “Жарлы жетім адамның күні осы емес пе, не ... ... ... деп ... ... ... бай есігінде жүрген
Қармыстың әйелінің тоқтау салған сөздеріне қарамай, ... ... ... апасын құтқарудың әрекетіне шындап кіріседі. “Саған
көмектессе бір-ақ адам ... ол – ... ... Алданиязға барады.
Мұрат Алданиязды тауып, оған көрген жапасын айтқасын, ... ... үш ... ертіп жібереді. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... деген сауалдарына ескіліктің содырлы
сарынын көксеген, халықты, ауыл адамдарын өз уысында ұстап, ескі ... ... сол ... ұпайын түгендеп, дүние жинап, бедел алғысы
келетін Кенжебай тіпті айтқандарына құлақ аспай, ... ... ... ... ... Мұратқа қанша ет-жүрегі езіліп бордай
босап тұрса да, басына түскен тағдыр ісіне басын иіп “әйел жолы ... ... ... ... қала береді. Ақкүміс кеңес өкіметі
орнауының алғашқы ... өмір ... оның ... ... ... бар еді. Алайда қазақ қызының өз бас бостандығын толық ... ... ... ... ... ... ... басуы аз уақытта
іске аспайды, санаға ... ... ... ... ... ... адамына еріксіз барғанына іштей наразылық
танытып, қаламаса да, жеме-жемге ... ескі ... ауыр ... ... тастай алмай, көнбістік көрсетеді. Үлкендер ... ... ... ... кедейлер өмірі үшін қымбатқа түсіп жатқанын
Алданияз, ... ... ... Бұл ... ... үшін ... еркін өмір, теңдік заман жолында ... да ... ... ... деген сенімдерінің жоғарылығымен нанымды әрі
әлеуметтік теңсіздікке, үстемдік атаулыға ... ... ... ... - ... өз ... ... қайсар, намысшыл бейне.
Оның бұл ... ... мен оның ... ... ... кейіпкер тұлғасын мүсіндеудегі психологиялық иірім, ұтымды
штрихтары табиғи әсерлі. Мәселен, ... ... ... ... өңгеріп алып кеткеннен кейінгі көңіл-күйі былайша суреттеледі.
“Мұрат үйіне жеткенше олар ... асып ... үзіп ... ... ... ... ... Далаға бір жан шықпады. Мұрат не істерге
білмеді. Мұраттың көзі ... басы ... ... ... ... ... ... суыратын секілді. Сол бүгілген күйі
үйіне кіріп, ... ... ... ... ... екі ... түйіп
алған. Дыбыс шығарып ыңқ етпеуге ... тас ... Іші ... ... ... да ... бір тамшы да жас ... ... ... [77,11 ... ... ... “Әнеукүні кеткен Әліби бір нәрсе
айтты ғой. Қалаға бар. Шәрлі ... оқу бар. ... ... тап, ... ... ... ... сол”, – деп Мұраттың келешегі ... ... жаңа ... беталысын, өзгерісін көріп-танысын деген ... ... ... ... ... ... ... түзеп Мұрат
кетіп барады. Маңдайындағы алқызыл жұлдыз күнге шағылысып, бір ... да отша ... ... еді…” [77, 12 б.].
Балалық шағы қашанда қытымыр жандар ... ... ... ... ... ... айықпас мұң, нала, ішкі ыза-кек
бар. Автор осы бір кезеңнің ауыр зардаптарын жас бала ... ... ... ... ... ... Ақкүмістің ауыр да
аянышты тағдыры баланың ойымен, іс-әрекетімен ... ... ... ... ... ... Мұраттың, алдындағы жалғыз апасының еріксіз
әлдекімдердің құрған ... ... ... кете ... ескілікті
көзқарастың шылауынан шыға алмай тағдырына көнбістік танытуын бала
көңілін жүдетеді, ... ... ... ... бойындағы, сезіміндегі
осындай сәттерді, жан ... ... ... әрі дәл ... ... ... өз кейіпкерлерін нақты ... ... ... ... суреттейді.
Мұрат басындағы жай арқылы бір жанұяның, сол ... ... ... ... әлеуметтік ортаның келбетін көз ... ... мен ... атты әңгімесінің оқиғасына бейқам отырған Алданияз
ауылына мылтық асынған бес-алты аттының келуі себеп болады.
“Қызыл жұлдыз” ... ... ... осы ... ауылында
еді. Жолшыбай кездескен Мұраттан Алданияздың үйін сұрап ... үйге ... ... ... ... ... қазып жатырған Алданиязды шақырып
келуге жібереді. Алданияз – Маңғыстау өлкесінің ... ... ... ... ... бұл ... суы ... өлкеде мал суарудың қиындығын шешпек
болып бұрынғы ата-кәсіптің бірі – құдықшылықты кәсіп етсе де ... ... ... алып жер ... ... құдық қазып жатырған болатын.
Мұрат қасына ертіп жіберген ... ... ... Оған ... ... ... дегенін тыңдамай, олардың ниеті бұзық жау екенін біліп
Алданиязға “Алдеке! Ауылда жау!” деп ... ... ... ... бәрін сабырмен сараптап, ақылмен шешетін Алданияз еш нәрсе
деместен бір өзі атына ... ... ... ... ауылға келгесін тілмаш та, қасындағылар да оны сұрақтың
астына алып, өздерінің ... ... ... ... “Олардың талабы
– бүкіл Маңғыстау елінен салық жинау екен. Үй ... жүз сом. ... ... ... Генерал Толстов өзін “Осы түбектің ... ... ... ... ... ... ... ат тірегені оның
өткен жылы бұлардың жауына істеген ... ... ... Енді,
генералға сондай қызмет көрсетсе, кінәсі кешіріледі. Әйтпесе, мұны ... ... ... алып келу ... [77,18].
Комиссар Әліби Жангелдин отряды 1918 жылы осы ... ... ... ... қару-жарақ, ат-көлік, адамдармен
көмектесіп, өткізіп жіберген Алданияз бен оның қасындағы жолдас-ауылдастары
еді. Он ... ... ... салық, малды жинап беруді бұйырып, ауыл
тұсына пулемет ... ... ... ... кісілердің Үйшіктен ат
сабылтып жүруінің берсе ... ... ... деп неге де ... шын ... ниетпен келгенін түсінгеннен кейін ел
ақсақалдарымен ақылдасады. Ақылдаса ... ... ... бір ... ... жолы – “той, сүндет тойын” өткізуге рұқсат алу деп
шешеді. Олар ... ... ... ... оншалықты мән бермей,
рұқсат береді. Осыдан кейін ... ауыл ... ... ... әдейі көз қылып үйір-үйір жылқыларды ауыл маңдарына жинақтай
береді.
Әңгімедегі негізгі бір ірі ... – той ... күн. ... ... ... мал сойғызып, сүндеттеуге тиісті ауыл балаларын жатқызып,
молдаларын да шақыртып ... ... ... ... адамдармен ақылдасқан Алданияз
оқыс қимылға бел байлаған-ды. Жаудың алдымен қаруын ... ... ... де ... пулемет, соны қолға түсірсе, басқалары оңай ... ... ... ... өз ... алады. Бала сүндеттеуді
сылтау етіп, тойды да осы үшін ұйымдастырып жатқан еді. ... ... ... ... балықшылар тұратын Жандауырға жіберген жігіт еді.
Ол сондағы дүкеннен ащы “тентек су” әкелуі ... Оны ... ... ... буыны босайды-мыс. Буыны босаған адамда әл болмайтыны
белгілі. Бұрнағы күнгі түнделетіп келген жігіт сол ... ... ... [77,19 б.] одан әрі Алданияз бен жігіттерінің жоспарлары ... іске ... ... ... ... бірі ... керек” дегенмен Алданияз бір
шешімге келіп: “Бұларды өлтіргенде бізге не түседі? Сонау ... ... ... ... Анау ... ... соң амалдары бар ма? Пәле сол
генералда ғой. ... ... ... де өзі. ... сол ... кейпін
өзі көрсін. Әйтпесе, қапиясын тауып тасадан өлтіріп тастады дер. Содан
кейін бұл елге ... ... деп те ... ... керек қой”
деген тоқтаммен, оларды ... ... ... ... ... ... осы оқиға жөнінде 1919 жылдың 31 қазанындағы ...... ... ... алым” деген мақала жарияланады:
“Толстов бандасының жолы ... ... ... ... түскен анық
мәлімет бойынша ол октябрь айының ортасында адайлардың үй ... 100 ... ... ... ... ... ... мақсатын түсінгеннен кейін
адайлар шығыс халқының қулығын жасаған. Олар ақылдасуға уақыт сұрап ... той ... ... үстінде тойған отрядтың бар қаруын сыпырып
алып, Толстовқа бізді ... ... жүр, ... ... отрядыңды қырып
тастаймыз деп талап қойған. Қоқаңдаған ұлы мәртебелі мырзаның ... ... ... ... ... ... ... елге
тұтқиылдан келіп салық салмақ болған жәбір-жапасына, қанды қырғынның
болуының алдын алуда ... ... ... мен пайымы, көпті көргендігі,
айлалығы себепті болды. Алданияздың бұл іс-әрекеті оның ... ... ... ... ... ... ... “Жау мен жау”,
“Қызыл жұлдыз” әңгімелерінде ... ... ... бен ... ... тап өкілдерінің арасынан байқалады. Әдеби шығармаларда
тартыс көбінесе тақырыптың өзегін құрайды, ... ашу ... ... ... айналады. Көркем шығармаларда
бейнеленгеніндей жиырмасыншы жылдардағы халық өміріндегі ... ... ... ... ... бұл ... ... күрес
екі сипатта болады: оның бірі – жаңа қоғам құруға ұмтылған еңбекші халық,
бұқара мен ... ... оңай ... келмеген байлар, би-болыстар,
ауқаттылар арасында болса, жаңа ... ... ... ... әлі де ... жерлерде өздерінің билігін жүргізіп соңғы
күндерге дейін қарсылығын көрсеткендері ... ... ... ... ... ... ескі мен ... тартысы болды.
Тарихи тұлға, қайраткер туралы жазғанда жазуға өткенді біліп қана
қою жеткіліксіз. Ол ... ... мен ... ... де жетік
білуі қажет. М. ... ... ... ... ... ғана арқау ете отырып, сол арқылы қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... екі ... Маңғыстауда кеңес өкіметінің орнауы, сол
жылдардың қиын-қыстау, дүрбелең кезеңінің ақиқаты айтылған. ...... ел ... ... ... сын ... ... Оның
салмақты, салқын қанды, қысталаң шақтарда жол ... ... шын ... мінезді, өжет, батыл тұлғасынан, небір қауіп-қатерге де елі үшін басын
тіге алатын ел басшысының образын ... ... ... ... ... ... Алданияз тапқырлықтың, ... ... ... ... бір ... ... Күші ... оғын себуге” келген аяусыз дұшпанның өрекпіген астамшыл кеудесін
басу, айла-тәсілмен ұтқырлық таныту, құрылған ажал ... ... ... жеке қара ... алып шығу үшін тиімді де төте жолды тани ... өр ... ... ... ... ... өте әділ, дұшпанына да қажет жерінде өзін
қай қырынан да ... ... ... жан. Қолға түсіп, ойламаған
жерден мүсәпір күйге түскен ата жауына да мәрт ... ... ... ... тұңғыш төрағасы қызметін
атқарған ... ... ... саяси-идеялық қалыптасу, өсу
кезеңдерін көрсететін бұл әңгімелерде оған кеңес, ақыл беруші, ой ... ... ... оны ... ... өзіндік ортасы,
қауымы болғаны ақиқат. Осындай шығарма ... ... ... ... ... ... ... мәселелер сол ... ... ... оларды біле отырып, егжей-тегжейлі тоқталуды
қажет етпеген. Негізгі оқиғаларды ғана ... ... ... ... ... көрсетуге, көбінесе революциялық
комитет төрағасы, ел ... ... ... ... ашуға баса
назар аударады. Ол кейіпкер мінезін ашу, жағымды қасиеттерін ... ... ... сипаттамай, Алданияздың іс-әрекеті, қимыл-қозғалысы,
сөз саптауымен де оқырманға әсерлі ... ... ... Бұл ... да ... ... ... әсем, әсерлі өрістеп психологизм,
динамикалық даму ... ... ... ... ... азамат соғысы жылдарында ... ... ... ... ел ішін ... ... баратындарын
Тобанияздың ойлары арқылы береді. Жаңа ... ... ... жүрген Мұраттың жас болса да ел тілегіне үн ... ... ... ... ... ... ... Маңғыстауда
жаңадан орныға бастаған ... жүйе ... ... ... ... ... ... жол табады. Жалпақ жұрттың
санасына сәуле түсіріп, не ... ... қай ... ... ... бұрарын білмей отырған туған еліне дұрыс жол сілтеп, ... Жаңа ... ... ... ... ел ... орнаған жаңа
үкіметтің түпкі ... ... Осы ... ревкомның
төрағасы етіп ... ... ... ... ... тапсырған
қоғамдық үлкен ... ... ... ... ... соған сәйкес әрекет жасайды.
М. Әбдіхалықовтың қаламгерлік ... – ел ... бір ... ... қоғамдық-әлеуметтік өмірін қатардағы ауыл
адамдарының күнделікті тыныс ... ... ... ... келеді.
“Әңгіме жанрының белсенді жауынгер жанр екендігі қашаннан аян. Ол
өзінің нысанасына үнемі көкейтесті мәселені алады. ... ... ... әсіресе, елуінші жылдардың екінші жартысынан бастап жедел дамыды”
[78, 282 б] – ... ... ... өмір ... жекелеген
сәттерін бейнелейтін әңгіменің оқиғасы да ... ... ... ... Осы ... айта ... ... М. Әбдіхалықов әңгімелері ұзақ-сонар
пәлсапалық ... ... ... ... ... ... ... заманының өзекті мәселелерін, шындығын кесек мінезді образдармен
көрсетуді ... ... ... оның ... ... ... ... болмыспен айқындалады.
Жазушының аталған шығармаларында негізгі идея кейіпкердің ... ... ... ғана ... ... ... ... түрлі сезім күйлері арқылы да жымдаса көрінеді.
“Әрбір көркемдік әдіс пен түр, пішін, бейнелеу ... ... ... сол ... қоғамдық сананың белгілі даму дәрежесіне сай
келеді. ... ... ... ... ... табыстары өнер
туындылары үшін жаңа мүмкіндіктер, қажетті жағдайларда жасайды” [79, 42б.],
– деп әдебиет зерттеушісі З. Бисенғали ... ... ... туындыларының өзінде-ақ замана шындығынан ауытқымай өмір тірегі –
адамның күрделі табиғатын ашуға ... ... ... келеді.
Шағын әңгімелеріндегі бұл жанрдың көркемдік шарттарын толық меңгерген
қаламгер өмірдің өзекті ... ... ... ... ... ... ... бейнесін жан-жақты сомдайды.
2 ҮЛКЕН ПРОЗАДАҒЫ КӨРКЕМДІК ШЫНДЫҚ ПЕН АВТОРЛЫҚ ҰСТАНЫМ
ӘДЕБИЕТТЕ АЛДЫМЕН ӘҢГІМЕЛЕРІ, ПУБЛИЦИСТИКАЛЫҚ ... ... ТЕ, ... ТА ... ... ... М. ... ЖАНРЫНДА ДА ӨЗ ЗАМАНЫНЫҢ ТЫНЫСЫ, ӨЗГЕРІС-ЖАҢАЛЫҚТАРЫН ТАП ... ... ... ... ... ... ... СИПАТҚА ИЕ
БОЛҒАНЫМЕН, ҚЫСҚАША БОЛСА ДА ҚАРЫМДЫЛЫҒЫМЕН ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІГІН ТАНЫТАТЫН
ЖАНР ЕКЕНДІГІ БЕЛГІЛІ.
Әдебиетіміздегі сөз ... ... ... ... ... ... ... былай деп қысқаша қайырады: “Ұлы әңгіменің өресі ... ... түрі ... ... деп ... ... Байтұрсыновтың “Қазақтың тұңғыш романы” атанған М. Дулатовтың
“Бақытсыз Жамал” шығармасына Міржақыптың ... ... ... деп ... өресі мен өрісі жағынан ұзақ әңгімеге жақын” деген ғылыми тұрғыдан әділ
тұжырым жасайды. ... ... мен ... ... шағын болғанмен”,
көтеретін проблемасының өзектілігі, характерді ашуда ... ... ... олқы түспейді.
М. Әбдіхалықовтың повесть жанрындағы шығармаларында күнделікті өмірдің
тереңіне үңіліп, өмір шындығын ... ... ... да табиғи
деңгейде баяндайды. Автор творчествосында ұдайы ізденістің нышаны ... ... ... да өмір шындығын көркем шығармаға ... ... ... оның ... ... ... қай шығармасын қарастырсақ та (әңгіме, повесть, роман болмасын)
көздеген мақсаты, басты тақырыбынан ауытқымаған деуге болады.
Әрбір үлкенді-кішілі суреткер – өз ... ... ғана ... ... ... болып та саналады. Ендеше ұлт болашағына әріден көз
жіберетін суреткердің өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... жауап іздеуі – объективті шындық.
Сөзіміздің дәлелі ретінде ... ... ... ... ... ... ... идеяларды нұсқайтын, адам характерін даралап
ашқызатын тартыстар баяндалатын “Желаяқ бала”, ... ... ... ... ... повестерін айтар едік.
Повесть аналитикалық формаға жататындықтан, әрі “романнан жұлып алынған
тарау” (В. ... ... ... адам ... ... ... емес,
тек бір алуан кезеңді құбылыстары ғана ... ... әрі ... ... ... иесі ... объектісі – халық өмірі. Оны халықтың сыры мен
мұңынан, ... мен ... ... мен ... ... алу ... ... үшін күрес күндерінде халықтың басынан өткен сан ... ... ... қақтығыстарды бейнелейтін шығармалар Сәкен
Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ кешу” мемуарлық романынан ... ... ... ... ... ... ... мен азамат
соғысы дәуірін бейнелейтін туындыларда қаламгердің қай-қайсысы да еліміздің
шежіресіндегі қауырт ... ... ... ... ... ... Халықтың рухын, арман-мүддесін, патша заманындағы ... ... келу ... жаңа ... ішкі-сыртқы жаулардан
қорғауда қосқан үлесін кеңінен қамтуға барынша ұмтылулары шығармаларынан
көрінеді.
“Әлбетте, қазан ... мен оның ... жоқ ... ... ... тамсана дәріптеген шығармалардың бұдан былайғы уақытта оқырман
табуы неғайбыл. Ал оны қызыл айғайға ... ... ... ... ... ... ... суреткерлік сезімталдықпен шынайы
бейнелеген шығармалар өз құнын жоймайды” (29, 274 б.(, – ... ... З. ... пікірі біз қарастырғалы отырған қаламгердің
“Ленин тапсырмасы” деректерге ... ... де ... деуімізге
болады.
“Алпысыншы жылдардағы документтік дәлдікке негізделген шығармалар өзінің
проблемалығы, философиялық тереңдігімен көзге түседі. Бұл шығармалар тек
қоғамдық, өндірістік ... ғана ... ... ірі ... ... мен тұрмыс қырларына да үңіледі” [80], – деп ... ... ... ... ... өзгеріп, дамып отыруы тиіс. Документтік
негізге сүйену жазушы міндетін қиындата түседі. Өмірде болған оқиғалар ... ... ... ... ... алдында сан түрлі
міндеттер туындары анық. Ол ... ... ... ... пен ортаның
нақтылығы, фактілер мен ойдан қосылған жайлардың шынайы ... ... ... ... негізділігі, дәлдігінен көрініс
табады.
“Белгілі бір ... ... ... ... туғызу үшін, бәрінен
бұрын материал керек. Ал материал табудың суреткерлік тәсілі – ... адам ... ... ... ... ... ... – деген
болатын академик З. Қабдолов [81, 183 б.].
Жазушы шығармадағы фактілердің жетіспей жатқан жерінде ол оқылықтарды өз
жанынан қосылған ... мен ... ... Не ... шығармада
белгілі бір фактіні алып, қалған оқиғаны содан ... ... ... жанастырады. Мысалы Ғ. Мүсіреповтің ... төрт ... ... ... ... де, ... сол ... өмір шындығын
бейнелеуге арналады. Осы бір деталь әңгімені документті дүниеге айналдырып
тұр. Ғ. ... ... ... бір ... повесі, басқа да
әңгімелерінен документтік сарын аңғарылып тұрады.
Сол сияқты Ә. Жангелдиннің интернациональдық отрядының жорығына арналған
шығармаларда ... ... бар да, ... ... осы фактінің төңірегінде
құрылып, документті болған оқиғаны еске салады.
Мысалы: прозаиктер Ә. ... Қ. ... М. ... ... ... осы ... жүгінеді. Қаламгерлер оқиғаны әр қырынан
суреттегенімен, бәріне негіз болған ... жай ол – ... ... ... ... ... етіп сол кездегі уақыт алға тартқан тарихи
тақырыпты алады да сол тақырыпты ашарда адамдар ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларға құрылады.
Осы орайда академик Ә.Х. Марғұланның жазушы М. Сәрсекееевпен кездескенде
айтқан бір ойын еске алғанның артықтығы жоқ.
“Деректі ... жазу ... деп ... ... Ал ... өте қиын ... ... Себебі деректі шығармада екі-ақ
қаһарман ... бірі – ... өзі, ... айтқанда, оның дүние танымдық
білгірлігі, жазып отырған тақырыпқа көзқарасы; екіншісі – шындық! Иә, иә
деректі ... ... ... тәрізді, шындықтан ешқайда ... [82, 177 б.] – ... ... ... ойлар емес.
Көрнекті ақын Қалижан Бекхожиннің “Дала комиссары” [83] поэмасы 1960
жылы Қазақ кеңес республикасының ... толу ... ... жазылып,
1960 жылы жеке кітап болып шықты. Орыс тіліне де аударылған бұл поэманың
мазмұны, уақиға желісі Ә. ... ... ... ... ... ... жайындағы тарихи деректерге негізделген.
7 тараудан тұратын поэманың ... ... ... ... – Әліби
Жангелдиннің аты аңызға айналған жорығының бірі – Маңғыстау түбегіне барған
сапары жайында. Құлазыған ... ... ... ... ... құм ... қару-жарақтар артқан түйелі, атты керуен, Александр портынан
(қазіргі Форт-Шевченко қаласы) жауды қуған ... ... ... ... ... ... шөл далада ешбір қара кездеспей бір ұрттам суға зар
болған түрлі ұлттардан құралған отряд, ой қыспағындағы комиссар, құм далада
Адай ... ... ... ... ... әкесі Атанияз бен Әлібидің
кездесуі және тағы басқа да ... ақын ... ... ... ... ... (Тобанияз Әлниязұлы) көркем бейнесін жасай
отырып, оның ... ... де аша ... ... ... ... ... арнаған ақын оны түбектің негізгі қожасы, елдің басшысы,
қорғаушысы ретінде көрсетеді.
Әліби Жангелдиннің бейнесін ... ... ... ... ... ... ... жазушысы Қалижан Бекхожин болса, одан кейін
прозада шырайлы етіп бейнелеген шығарма – тарихи ... ... ... Маршал Әбдіхалықовтың “Ленин тапсырмасы” ... ... ... кешегі кеңес заманының әсері деп жүрген көп ... шөп ... ... ғой. ... ол ... ... арқауында әр
қаламгердің асыл қасиеті, талас туғызбас ой жүйелері жатқандығын көбіне көп
ескере бермейміз. Керісінше, біз ... ... бір ... ... ... ... сөзін айтқан ішкі астарын ұмыта алмаймыз. Сондай
шығармалардың ... ... осы ... ... да бар. Ол – ... ... ... повесі. Бұл шығарма кезінде орыс тілінде, одан ... ... ... ... ... биігіне шығарған еді”, – дейді бұл
повесть жөнінде сыншы С. Оспан [10].
“Ленин тапсырмасы” повесіндегі шындық сол ... ... Оның ... Қазан төңкерісіне әртүрлі көзқарас туындағанмен, жалпы
төңкеріс атаулыға көзқарас өзгере ... ... ... ... саяси бағыт бергені,
Қазан төңкерісінің жеңісі соның нәтижесі екені тарихтан белгілі. Коммунист
болу, большевик атану – ол ... ең бір ... ... ... Ол ... күрескерлікті танытатын. Маршал повесіндегі шындық
сол кезеңнің ұғым-түсінігінен туған. Қазақ кедейлерін түзу ... ... ... алып кету үшін ... ... ... қайрат, зор жігер
керек еді. Бұл қасиеттер Әліби ... ... ... ... бұндай
жігер күшті орыс большевиктерінің революциялық рухынан алады. ... ... ... ... ... ... ... даласын да
дүр сілкінткен.
Екі қаламгерге де ортақ арна – ... ... ... ең бір ... тартысты тұстардағы тарихи деректерге сүйене
отырып, бас кейіпкерлерінің ішкі көңіл-күйін, адамгершілік ... ... ... ашып ... ... сол ... сол кезеңнің
әлеуметтік-қоғамдық шындығына бойлау.
“Ленин тапсырмасы” повесінің алғашқы идеясы Маршалдың “Алыс ... ... (1963) ... ... ... ... ... 1963)
деген естелік-мақаласымен жалғасады. Әліби Жангелдин отрядында болған
Маңғыстаулық Төлесін ... ... ... ... ... Ауған
Қызылов, Емірен Жалғасбаев, Ережеп Шуақбаев, Жалау Мыңбаев, Әлпіш Жомартов
тағы басқа ... ... ... ... үкіметін құрудың,
нығайтудың белсенді қайраткерлері ... ... ... ... ... ерте ояна бастағынын мұрағат деректеріндегі фактілермен
баяндай отырып, ... ... ... ой ... ... ниетіме сол
кездегі Форт-Шевченко қаласындағы музейдегі қызметім ... ... ... мені бәрінен көп алаңдатқан Ә. Жангелдиннің В.И. ... ... ... аты ... ... ерлік сапары еді”, – деп
жазады және оны ... ... ... 1967 жылы ... ... ... ... бірнеше сандарында “Ленин ... ... ... Қазақстандағы азамат соғысының ең бір елеулі кезеңін –
Әліби ... ... ... 1919 ... Маңғыстау түбегі арқылы
Шалқарға өткен қиын да қастерлі жорығын көрсетуге ... Бұл ... ... ... ... ... оқиғалар болды. Жазушының
тұңғыш ірі шығармасы болғандығына қарамастан, повестің тілі де ... ... ... - ... ... ... ... отрядының
құрамында болған А.Қызылов естеліктері, архивтік, тарихи деректерді молынан
жазып алған. Олай болса, ... ... ... ... ... жеке ... ірі ... қабілетін суреттеп қана қоймайды,
сонымен бірге комиссардың өмірі, кешкен ... ... ... мол әрі
терең бейнелейді.
Тарихи көркем шығарманың негізі – тарихи шындық. Бұл автордан суреттеп
отырған дәуірдің ... ... ... талап етеді. Әліби туралы повесінде
М.Әбдіхалықов осы талап тұрғысынан келе алған дейміз.
Жазушы Әлібидің өмір ... ... ... тізіп жатпай,
оның өміріндегі ең бір сыналар қауіп-қатерге, қиыншылыққа толы кезеңнің
мезеттерін жинақтап ... ... ету ... ... тарихи шындықтан
ауытқымаған, қайта тұңғыш комиссар Әліби Жангелдиннің типтік образын шебер
жасай алған.
Повестен ... ... орын ... ... шын ... мен
сеніміне бөленген Әлібидің бейнесін көреміз. Сөйтіп ... ... ... ... аңыз-ақиқат аралас шындықтағы өз дәрежесіндей етіп
жасай білген.
“Қасарысқан ... ... ... “Алғашқы қақтығыстар”, “Ең ұзақ
күн”, “Қысылтаяң шақтарда”, “Соңғы күндерде” атты 6 ... ... 1918 ... ... 1918 ... 11 ... дейінгі екі
жарым айдың оқиғасы баяндалады. Оқиға желісі мен ... ... ... қойылған аттардан шығарманың сюжетіндегі оқиғалар ... ... ... ... ... мен ... ... лирикалық
шегініс арқылы беріліп отырады.
Шығармадағы болған оқиғалардың ... ... ғана ... ... әсем ... ... ... Шығармадағы ірі оқиғалар Әлібидің
кемемен Форт-Александровскіге келуі, Оспан Көбеевпен ... ... ... ... ... ел адамдарымен кездесуі, би-
болыстармен арадағы қайшы көзқарастар, Қаманың ағасы ... ... ... ... жиын, отрядтың Маңғыстаудан өтердегі
шөл даладағы қиыншылықтары, ақтың әскерлерімен ... ... ... ... болады.
Повесть оқиғасына Әліби Жангелдиннің ... ... ... ... ... ... ғана ... сюжеттік желі болып
қоймай, сол кездегі түбектің саяси-әлеуметтік жағдайы, ел ... ... ... Бас ... ... ... беймәлім өңірге
келгенде оған ақыл-кеңес беретін, большевиктік ісі жолында оны ... оның ... ... ...... ... ... ортасы,
ел адамдары болды. Шығарманың идеясын толықтыратын сюжетті күрделендіретін,
оқиғаны молайтарлық жайттар сол ... ... ... ... ... ... ... тоқталмайды. Негізгі мәселелер төңірегінде
баяндай отырып, сол ... ... ... ... психологиясын
ашуға әсіресе алғашқы комиссар тарихи тұлға Әліби образын, оның отрядының
қатерлі жорықтағы сәттерін көрсетуге баса көңіл бөледі. ... ... ... жағымды қасиеттерін бейнелеуі Әлібидің іс-әрекеті, мінез-
құлық ерекшеліктері, сөз қолданысы арқылы ... ... ... композициялық құрылымы жұмыр да жинақы, басы артық сөйлем,
ойлар көп ұшыраспайды. Шығармадағы ... ... де ... ... ... ... кейіпкерлер мінез-құлқы, психологизм сияқты
көркемдік элементтері өзінше өрбіп, шебер қиюласқан.
Характерлер ... ... ... ... ... ... Көбеевпен кездесуінен басталып, кейінгі тарауларда
тереңдей, шиеленісе береді.
Маңғыстау ... ... ... ... ... ... атқарушы эсер партиясының өкілі, полковник
О.Көбеевтің өзінен Шалқарға өтетін күш-көлік көмегін сұраған ... ... ... ... ... ... Әлібидің ашу-ызасын тудырып,
шамына тиеді.
“ – Маңғыстау Ресей қарамағынан шыққан. Бұл жерде большевиктер билігі
жүрмейді. Біздің үкіметіміз ... ... ... ... ... Одан
бұрынғы заңды үкіметті большевиктер заңсыз ... ... ... еді. ... анау ... ... советтерінің желігі болса керек. Содан кейін
біз орыстардың өзара таласына еш ... жоқ. ... ... тыс нәрсе
үшін тақымымызды тарта алмаймыз,”[84, 4 б. ] - деп ... ... ... ... ... ... ... сәттілігіне, оның Шалқарға
өтуіне көмектеспейтін сыңайын анық байқатады. Осы тараудан сол ... ... ... үкімет билігін атқарушылар, бір жағы ақ генерал
Толстов билігінің әлі үстем күш алып отырғанын, ... алыс та ... ... ... ... алаш ... әсері
көрініс береді. Төтенше комиссар Әліби Жангелдин көздеген ... ... ... шегінер жол жоқтығын сезіп, мынау шексіз даладан қалай өтудің
амалын қарастырады. Сол үшін ... ... ... өз ... сеніп,
революциялық тәртіпті күшейтіп, қалың ... ... ... ойластырады.
Әліби бейнесінің саяси санасының жетілгендігін, жаңа заманға, өзгеріс-
жаңалықтарды терең сезінуі, келешек жарқын өмірдің мән-мазмұнын ... ... ... жаңа ... ... ... ... іс-әрекет үстінде оның жоғары интеллектуалдық ... ... ... ролі аз болмаса керек.
Әлібидің әділетсіздікке, теңсіздікке қарсы күрес жолында жүргендігі
“Алғашқы қақтығыстар” ... ... ... Қадыржанмен сөз тартысулары,
пікір қайшылығы барысынан ... ... ... ... ... алып кетуге келген Қадыржанға Қаманы өзінің ... ... ... ... ... ... да ... арлы жігіт
Төлегеннен тартып әкетуіне қарсылығын білдіреді.
“Біздің сөйлесер тіліміз басқаша ... ғой. ... ... деп
Қадыржан артына зіл тастап кетеді. Повесть оқиғасында Қадыржанның Әлібиге
деген қарсылығын адамдарды ... ... ... ... ... ... атқа ... – би, бай-мырзаларды ұйымдастырып, Әлібидің
бұл арадан елді бүлдірмей тез кетуін ... ... ... баяндайды.
Комиссар Жангелдин – Кеңес үкіметінің Қазақстанда орнауына көп күшін,
саналы өмірін сарп еткен адам. Оның большевиктер партиясына шын ... ... үшін ... ... ... повесть оқиғасының өн
бойында көрсетуге күш салады. Кеңес ... ... ... қарсы
болған эсер үкіметінің ықпалында ... ... ... оқыған
азаматтарды большевиктер саясатын қолдауға үгіттейді.
Қарындасы Қаманың артынан ... ... ... алып кетуге келген
Қадыржанды алған бағытынан қайтаруды ойлап – “Мынау байтақ ... ... ... ... тұр. Сол жаңа істе ... бірге болып
ізгілікке ұмтылуына қолқабыс тигізіңіз” [40-бет] деп ... ... сөз ... осы пікіріміздің айғағындай.
Әліби Жангелдин – қазақ оқығандарының ішінде кеңес үкіметінің
Қазақстанға жаңа ... ... тап ... ... келген қарапайым
бұқараға бостандық, теңдік әкелетініне имандай ... сол ... ... ... ... ... ... комиссар қызметін адал
атқару жолында небір қауіп-қатер қатерлі істер ортасында ... ... ... Әрине Кеңес үкіметінің Қазақстанда орнауы оңайлықпен
жүзеге аса қоймағаны белгілі, сан мыңдаған күрескерлер ... ... ... ... айта ... ерлікке толы өнегелі ... ... ... ... ... ... ... шалғай батыс
өңірі Маңғыстау жеріндегі кеңес үкіметінің орнауы жайында оқиғаны, тарихи-
саяси, әлеуметтік жағдайларды жинақтап, түйіндейді.
Суреткердің Әліби ... ... ... ізденістерге, үздіксіз
еңбектенуге барғандығы байқалады. Әсіресе, кейіпкерінің ішкі ... ... ... ... мақсатын, ой-армандарын көрсететін
сәттерде білгірлік, шынайылық танытады.
Шығармада Төтенше комиссар Әліби Жангелдиннің тарихи ... ... ... ... ... байқаймыз. Ол повестің ... жаны да ары да ... ... ... ... ... жақтаушысы, жаңа қоғамның жаршысы бейнесінде көрінеді.
Жергілікті эсер үкіметінен көмек болмайтынын ... ... ... ... ... ... ... жол, сусыз даладан қайткенде
өтуге болады, көпшілік халықпен қалай кездесеміз?” ... ... ... ... келгенде түбектің Россиядан, орталықтан шалғайлығы
себепті, айнала контрреволюция құрсауында қалып, уездегі ... ... ... ... эсер ... ... Оспан Көбеевтің қолында
болатын. Халықтан қол үзген, қарулы күші жоқ бұл өкіметтің бар сенері – сол
кезде ... ... ... ... ... тұрған ақтың генералы Толстов
пен шетел интервенттері еді. Маңғыстау елі жаңа үкіметтің саяси бағыты мен
тәртібінен безіне бастаған уақытта ... ... ... ... келіп
жетеді.
Тарихи деректерде 23 тамызда экспедициялық отряд “Абассия” және “Махли”
кемелеріне ... ... тиеп ... келеді
(қазіргі Форт-Шевченко қаласы). Александровск Форты меньшевиктік эсерлік
өкімет құрған ағылшын оккупанттарының қолында болатын. Бұл ... ... ... ... ... ... ендігі міндетіміз – жүкті түсіріп, көлікпен кету болды. ... ... өту үшін ... ... мылтық, патрон, азық-түлік
тиейтін ат, түйе керек. Мұнымен бірге жергілікті халықтың да көмегі қажет.
Ауданда 12 болыс адай руы бар ... ... ... 10 ... жуық ... ал ... аудан бойынша 100 мыңға жуық халық бар. Әрбір болысқа біздің
келгенімізді хабарлауға және ... ... ... ... 56 ... ... ... отрядының төрт-бес жігіті Форт-Александровск
түрмесіндегі жолдастары Төлегенді есікті бұзып жасырын түрде ... ... ... одан ары дамыта түседі. Қарапайым халықтың өкілдері
революцияның жеңісіне, кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... жігіттері отрядқа өз еріктерімен қосыла
бастайды. Мұның өзі олардың бұрын-соңды аяқ ... ... жолы ... ... ... үлкен дем, қолдаушы болатындарын танытады.
Комиссар әділетсіздікке қарсы ... ... ел ... ... алғысы келіп өзінше әрекеттерге барып жүрген Мұқаш, Төлегендерге
лайықты ақыл-кеңес береді, орынсыз қан ... алып ... ... ... ... ... туралы жақсы пікірді қалыптастыруды
үйретеді.
Комиссар Мұқаштың айтуынша Маңғыстау халқының басым ... ... ... жерінде отырғанын, ат-көлік, адамдарды да сол жақтан
табуға болатынын білгесін “Абассия”, “Махли” кемелерімен Бозашыға беттейді.
Повестегі негізгі оқиғалар одан әрі ... ... ... ... ... ... ... Мақаш, Төлеген образдары да барынша
шынайы бейнеленген.
Жетім бала Төлеген жастайынан бай көпестердің жалшы, жүкшілігінде ... ... ... ... ... көзі ашыла бастайды. Әліби отрядына
келіп, комиссарға өзін ... ... ... ... ... келген оның
әскери жаттығуларды, мылтықты ату, қылыш ұстау қабілетін байқаған Әліби
отрядқа командир етіп сайлайды. ... ... ... бірі – ... ... ... ... прототипі. Оны жазушының публицистикалық
жазба деректері, тарихи құжаттар, естеліктерінен байқаймыз. Тарихи ... ... кім ... ... жазушының “Полковник Әлиев” [86] деп аталатын мақаласында
алғаш рет партия, кеңес және мемлекет қайраткері ... ... ... ... ... ... ... Повесть оқиғасында Төлесіннің түрмеден
қашып шығып, Әліби отрядындағы жауынгер, одан кейін командирлік қызметтері
турасында айтылады.
Т. Әлиев ...... ... және ... ... ... ... Кетікте (қазіргі ... ... ... ... ... ... еңбек етеді. Баласы ... ... ... ... ... 1905 жылы ... 1908 жылы ... тумаласты балалар (ағасы Өтесін, інісі Ыспан) жетім қалады. “Сол
жетім баланың, кейін ... ... ... ... ... мен алғаш рет 1957 жылы Совет Армиясының 40 жылдық мейрамына
орай жарияланған ... оқып ... ... ... ... оның аты ... болып келді?” [86], – дей келіп одан әрі кейіпкерінің одан әргі
өмір жолын, атқарған қызметін білуге деген ... ... ... оны ... ... ... Қызылов, Әзиз, Төлесіннің қызы
Сәбира Әлиевадан, күйеу баласы тарих ғылымдарының докторы, қазақтың ұлттық
университетінің профессоры Сұлтан Жантуаровтармен ... тың ... жылы ... жауы ... ... Т. ... көп ... ақталып, 1938
жылы халық комиссарлар Советі председателінің орынбасары, одан ... ... ... ... әр түрлі жауапты қызметтер
атқарған.
Төлесін 1916 жылы патша әскерінің қара жұмысына алынған, ... ... ... елге оралады. Бұл кезде Маңғыстауда қызу жұмыстар жүрып,
екі үкімет қатар өмір ... ... ... жылы ... ... үкіметін қорғау үшін құрылған 100 адамдық
Қызыл ротаға ... жағы ... арыз бере ... Алайда Совет өкіметі
жаулары орталықтан тым ... қиын ... бұл ... ... ... контрреволюционерлер басып алып, билікті эсер партиясының мүшесі
полковник Оспан Көбеевке берді. ... ... ... ... ... ... пен Нұрсұлтан Оңғалбаевты жергілікті адамдар қашырып
жібереді. Әліби ... ... ... ... Төлесін Әлиев
түрмеде жатқан.
Бұл деректерді автор Төлесінмен Форт-Александровск түрмесінен бірге
қашқан И. ... 1932 жылы ... ... әскери комиссариатына
жазған арызынан анықтағанын келтіреді [87].
Шығармадағы Әлібиге кездесетін Өмірзақ ... ... ... ақсақалмен өзінің бұл сапарының жай-жапсары, ел ішінен ... ... ... шөл даладан төте жол тауып шығып кету ... ... ... ... мақсатын түсініп, көмектесуді ойлаған
Өмірзақ: “Әңгімеңді барлап қарасам, жарлы-жақыға жақ ... ... ... не ... ... көп ... ... керек болатын реті бар. Не
де болса ел ішіне сіңгенің жөн ғой” [84, 18 б.], – ... ... қар ... деген аталы сөзге көнбейтін тентек жоқ.
Ұғындыруын келістірсе көпшілік ... ғой. ... ... ... – деген
Өмірзақ сөзі Әлібиге күш-жігер береді. Осыдан кейін Төлегенді ... етіп ... ... ел ішіне күш-көлік жинайтын уәкіл-үгітшілер етіп жібереді.
Повесте бір кез Әлібиге Петроградтан кетерде Яков ... ... ... жылы-жылы сөйлесіп, адамның жанына әсер ете ... Ең ... ... ... ...... сөзінің алғашқы ұшқыны
осылай көрінеді.
Ертеден бар ... ... ... бірі – ... ... сату ... шығармада Қама бейнесі ... ... ... қызы Қама ... ... бас иіп, ... қалың малға
сатылып кете берген қазақ қыздарының бейнесінен өзгеше. Ол Арыстанбектей
әкесі мен ... ... ... қиын ... біле тұра Төлегенмен
қол ұстасып ... ... ... ... паналайды.
Орыс қызы Машаның қасында жүріп дәрігерлікті үйренген Қама өз ... үшін ... ... ... да ... ... ... жалынды
тұлға деңгейіне көтеріледі. ... ... сөз ... жастар
Төлеген мен Қама жарқын күндерге, болашаққа сеніп бірге аттанады.
Мұнда әйелдің бас ... ... ... ... ... ... ... топқа қарсы тұрған күрделі ... ... ... заңды түрде қабыса суреттеледі.
Бұл ретте Арыстанбек пен Қадыржан О. Көбеевке міндет арта ... ... да ... ... ... ... етеді. Олардың полковникке міндет
арта сөйлеуі – 1917 жылы 22 қарашада Форт-Александровскіде құрылған жұмысшы-
шаруа және ... ... 1918 жылы ... қолына алған соң генерал
Толстовтың полковник Железняков бастаған ең бір ... тобы ... ... ... ... ... ... үкіметтің басшысы етіп
тағайындаған Оспан Көбеевке берген болатын.
Осы оқиғалардан болашақ тартыс Әліби Жангелдин отрядындағылар мен ... ... ... бай, ... ... ... арасында
болатындығын білдіреді.
Қоғамның дамуы ескі мен жаңаның арасындағы ... ... ... ... ... ... оның ... қоғамдық бағасын анықтауда
тартыс мазмұны ... роль ... ... ... табиғаты туралы сан түрлі анықтама, пікірлер
келтіруге болады.
Тартыс – эстетикалық категория. Осыған орай ... ... пен ... ... ... ... айырма болуы заңды. Яғни тартыстардың
динамикалы әрекеттерге бөленіп, мазмұнды болып келуі дүниедегі аласапыран-
алмағайыптарды сырттай қызықтамай, оның ішкі ... ... ... ғана
көркемдік ақиқатқа саяды.
“Тартыс дегеніміз өзінен-өзі пайда бола ... ... ... ... әр ... адамдардың күресі үстінде көрінетін, түрліше
характерлерін ашатын ... [88, 3 ... ... ... сипатына әсері үлкен. Мәселен, тарихи
тақырыптағы ... мен ... ... бейбіт еңбегін бейнелейтін шығарма
тартысында үлкен айырма бар. ... ... ... ... соғысы
тақырыбындағы шығармаларға негізінен алғанда, антогопистік сипаттағы тартыс
негіз боп келсе, ... ... ... ... бейнелейтін туындыларда
тартыс сипаты мүлде өзгеше...” деп Қ.Жүсіпов өз ... ... оның ... ... тұжырым жасайды.
“Ленин тапсырмасы” повесінің басында полковник ... ... ... ... бас ... кейіннен Қадыржанның қарындасы Қаманы
Әліби отрядынан қайтарып ала алмауы әлеуметтік топтар арасындағы тартысты
күшейте түседі. Қару-жарағы мол күші ... ... ... ... ... ... Қадыржан Оспан мен Арыстанбек, Алшағырдан кеңес алып,
іштей қарсылығын күшейте түседі. ... ... ... ... ... Әлібилердің бұрынғы өткен дәуірін көксеген Арыстанбек, Алшағыр
билерге ... ... ... ... көркем тілмен суреттеледі.
Әліби отряды Жандауырға келгеннен ... сол ... ... ... ... ... би бай-мырзалармен келіп, ... ... тез ... ... ... Біз осы ... ... Адай деген ел боламыз. Ес ... ... осы ... ... жақсымыз да, жаманымыз да араласып, бірімізді-
біріміз кешіріп, келісіп жатамыз. Соңғы кезде сол ... ... ... ... ... тұр. ... өзіміз түгел ата-бабамыздың ... ... ... сес беріп қояды. Ол бұзықтық ... ... ... ... ... болсаңыз да, сіз де сол топқа
қосылыпсыз… Біз төрт көзіміз түгел ... ... ... ... ... кетуіңізді талап етеміз” [84, 50 б.] деп сол ... ... ... ... би ... осындай сөз салуы арқылы
жазушының қияндағы ... - ... ... ... Хиуа ... бірде
Ресей патша үкіметінің қыспағында ... ... ... Адай ... ... ... хабар береді.
Әлібидің бұдан кейінгі ... ... ... ... ... ... билермен жүздесуі, жігіттерінің ... ... ... жердің билері, ел ақсақалдарының Әлібиге бірден ықылас
танытпауы да заңдылық ... еді. Оның ... де ... ... ... небір құқайды, теперішті көрген халық, өзімен-өзі малын бағып,
еркін өмір сүріп отырған ел ... ... ... ... өткен
әскерилердің нендей мақсат көздеп жүргенін де түсінбейтін, оған өткен
тарихтардағы оқиғалар куә.
Көпшіліктің ... ... ... ... ... ... ... ақсақалмен ақылдаса келіп елдің жиналатын жері ... ... ... ... ойластырады. Әсіресе, повесте осы Қаратөбеде
өткен жиын өте әсерлі суреттелген. Маңғыстау түбегінде Совет ... ... ... көрсететін Қазақстан тарихына “Қаратөбе жиыны” деген
атпен енген оқиға, “Ең ұзақ күн” тарауында баяндалады.
Әліби халықты ... ... ... тобы ... дейін ру басы
билермен кездеседі. Алшағыр би басы ... әр ... ру ... бірінің
сөзін бірі қостап отрядқа беретін күш-көлік, адам көмегі болмайтынын
айтады.
Ру басылары бір жақ, ... бір жақ ... ... ... ... ... алып ... соққыға жыққан хабары келеді.
Комиссар осы сәтті пайдаланып, қаумалаған көпшіліктің алдында ... ... ... ... елу ... асып ... Содан бері
эсер партиясының мүшесімен де, ... ... де ... Бәрі ... ... ... ... қарсы. Өйткені біз Советтер
өкіліміз... Ол Советтің басында Ұлы Ленин сияқты большевиктер бар. ... ... ... ... даласында Советтер құрып, билікті өз қолдарыңа
алыңдар деген тапсырмамен жіберді” [84, 67 б.], – ... ... ... ... ... ... Тасымов, Тастан, Қостан тағы басқа
адамдар ерікті түрде отрядқа жазылады.
Қазақстанда адамзат қоғамындағы жаңа ... тууы ... ... ... ... ... ... да жеңілуімен, жаңаның қандай қиындық кездессе де
жеңіп, орныға түсуімен көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көріністер, жанды картиналар аз кездеспейді.
Олардың қайсысы да ... ... ... ... ... тұрғысынан
жазылғандығын айқындай, нақтылай түседі.
Алшағыр бастаған билер мен Қадыржандардың халықты қаншама Әліби
тобына ... ... ... ... ... аспай, ашу-ызаларын
өршітеді.
Осы тұстағы ауыл ... бірі ... ... Әлібимен сөз
қақтығыстарынан бірқатар ... беті ... ... ... көпке
белгілі Қаражан қарттың сөзіне Әліби мұқият жауап береді.
Шал қайта сөйлеп кетті:
– Ең ... ... ... не ... ... келеді.
Біздің тірлігіміз мол. Астықты Бесқала, Хиуа, Бұқара ... ... ... ... тісі ... тие ... ... қорығын жедіңдер деп
қақпайлап қуып шығады. Сәбет әділ болса, осыларды шешсін, ... ... ... ... ма ... ... ... Шалдың сөзінен қыза түскен көпшілік дуылдап,
бірін-бірі қақпайлап, зорға басылды.
... ... ... Совет үкіметінің бірінші сөзі жер ... ... ... оның ... ... ... халықтың ортағы.
Ешкімнің жеке меншігі болмайды. Совет үкіметін орнатсаңдар, бұл заң ... да ... [84, 69 ... осы тарауында сол кезеңдегі қыр ... ... ... жаратылысы анық таныла түседі. Олардың сана-сезіміндегі
саяси ... ... сөз ... ой ... ... ... Себебі ол кезде совет деген не, оның ел
болашағы үшін ... ... бар, ... ... ... керек, кімдердікі
дұрыс, кімдікі бұрыс деген сұрақтар төңірегіндегі әлі де саяси сауаты
жетіспеген ... ... ... ... ... Елді өз ... ... отырған Алшағыр би бұл ... емес ... ... ... ... О. ... ... топ бай-болыстар
арқылы сайланған елдің басшысы болғанымен, қарапайым халықтан қол үзіп, “ат
төбеліндей атқамінерлердің” ... ... ... ... Ел ... ... ... Арыстанбектердің сана-сезім деңгейлері ... аса ... ... ... ... ... болса да көптің арасында
ашушаң, өз билігін уысынан шығарғысы келмейтін ... ... ... ... ... арқа ... жан. Ал ... Арыстанбек
билер өздерін текті тұқымнан шыққан деп есептеп, ескілікті көзқарастарымен
аңқау елдің сеніміне ... ... ... ... ... ... отыруды ойлайды.
Осылайша өмір дамуының нақтылы ... ... алып ... ... тап өкілдерін, ру тартыстары, үй-ішілік берекесіздіктерін
көрсету арқылы қоғамды ескілік ... ... ... ... ... ... өмірде бір нәрсе өлуге бет алса, екінші
нәрсе өнуге бет ... ... ... ... ... ... дейді талантты сыншы В.В.Воробский.[89]
Сол күні Маңғыстау түбегінде Кеңес ... ... ... ... ... ... ... Әліби революциялық комитеттің
төрағасы етіп ... ... ... ... 2 күн ... ... нұсқау дайындап, советтердің міндеті жайында түсінік береді.
– Форт Александровск басында советтер қайта орнайды. Сол ... ... ... ... ... Ал, ... осы ... кедейлердің басын қосып,
әсіресе, жер, су мәселесімен шұғылданыңдар, (84, 72 б.( – деп ... ... ... ... пен оның ... зор құрмет
көрсетіп, қошаметпен шығарып салады. ... олар ... ... деп ... ... отряд жол бастаушы жер жайын жақсы білетін Қаражан
Тасымов пен ... ... ... сусыз шөл даладағы Шалқарға ... ... ... ... ұйғарымымен керуен басын жолы ұзақ болса
да, алуы қиын ... мол сулы жер ... ... ... Осы ... отряд
бір күн демалуды ойластырады. Күні бойы жұрт ... ... ... ... ... ... ... Әлібидің қайраткерлігімен қоса повесте
оның эстетикалық дүниетанымы да көрінеді. Ол өнер туындысын өте ... ... ... ... ... ел ... мәні мен ... да
аса ілтипат көрсетеді.
Маңғыстаулық күйші жігіт Әлібидің бұрын естімеген күйлерін бірінен-соң
бірін құйқылжыта орындап тамаша әсерге бөлейді. Өзі де ... ... ... ... ... бұл ... Абыл, Есір, Арал секілді
өңірдің белгілі күйшілерінің туындылары екенін біледі. ... де ... ... өзінің көп білетіндігімен, әсерлі, тартымды
әңгімешілдігімен қайран ... ... мол ... ...... ... ... өнерінің жинақталып, зерттелетін ... ... күй, ... ... ... ... ... жұртты тәнті
етеді.
Әліби Жангелдин қосынына қызмет көрсеткен ... ... ... ... ... қара күш иесі палуан жігіттер,
мергендер болғанын сол ... ... ... естеліктер мен деректерден
аңғарамыз.
Осы арқылы ... өнер ... ... ... ... ұғатын жан-
дүниесі рухани бай жан болғандығын жазушы осындай қосалқы оқиғалық желілер
арқылы аңғартады.
Белгілі бір кезеңнің тарихи-әлеуметтік шындығын ... ... ... ... ... Төлеген т.б.) тағдыры арқылы бейнелеу, танытуды
мақсат еткен. Жазушының бұл ... ... ... ... ... ел
ішінің көңіл-күйін, тұрмысын, аумалы-төкпелі саясат көріністерін, дүрбелең
заман шындығын жеткізуде қол жеткізген көркемдік ... ... ... негізгі кейіпкері Әліби өзінің революционер ... ... ... ... де, оның ... ... да халық бақыты, еңбекшілердің жарқын болашағы жолында жан аямай
күрес жолына шығады, қандай қиыншылыққа да төзеді, жеке басын құрбан ... ... ... қару-жарақ артқан отрядының сол кездегі Қаражан, Қалжан
секілді Адай ... жол ... ... ... ... алыс ... жете ... шөл далада қырылуы да мүмкін жайт
болар еді. Оны ... ... ... ... ... ... ... кемі
жүз шақырымдық шыңырауларға жету сапары кезіндегі қиын ... ... ... ... ... ... байланыстыра көрсетеді.
Повесте идеялық жүк арқалаған, белгілі бір топтың моралін, ұстанған
бағытын аңғартатын кейіпкер – ... ... ... өмірде шынайы
болған адамдардың басынан алынғаны шындық. Ол кеңес өкіметіне, ... ... ... ... адамы.
Қазан университетінде оқып, білім ... ... ... ұлы
Қаражанды Әліби “оқыған азамат ретінде” сол білімін халқының ... ... ... большевиктер саясатын қолдауға ... ... өз ... ... ... ... “Большевиктер
идеясы барымта, ортағасырлық талан-тараж, ол алашты көгертпейді” деген
ұғыммен жаулық іс-әрекеттерге көшеді.
Әуел баста қарындасы ... ... ... алып қала ... реніш, ашу-ызасы оқиғада ширыға, шиеленісе келе жеке өз ... ... ... Оның ... ... ... мақсаты – әскери
күшпен Жангелдин отрядын жойып, жеңіспен Форт Александровскінің билігін өз
қолына алу. Бұл жолда ... ... ... ... ... қалай
жамандап, орнына өзінің отыруын да ойластырып қояды. Ойлағаны болғандай,
полковник О. Көбеевті ... ... ... ... екі ... ак
казактар отрядымен Жангелдин тобына қарсы ... ... ... ... ... ... ... өз қарындасы Қаманың оғынан ат жалын құшақтап
мерт ... ... ... көбі ... ... ... қашып құтылады. Әліби отрядынан он
шақты адам қаза ... ... ... ... ... ... ... “Ер
жігітсің, өзіңді-өзің қолыңа ал” Әліби”Ер жігітсің, өзіңді-өзің қолыңа ал!
Қама тек өзі ... ... ... ... таңын атырамын деп қаза
тапты. Өліні сыйлаған тірінің міндеті. Сол жанның ... ... ... Аттаналық ілгері” деп басу айтқан сөзі арқылы алда талай асулардың
бар екенін, күрес ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларын мұрағат деректері, сол
оқиғалардың куәгерлерімен кездесе ... М. ... ... нақты шындықтан ауытқымауға күш салады. Өзіне таныс болған
фактілерді уақыт ... ... ... соң ... құр ... бермей,
оларды сұрыптап, басты-бастыларын таңдап алады. Кейбір ... ... ... ... да зер ... байқалады.
М. Әбдіхалықов еңбекші таптың біртіндеп ояну, ілгерілеу процесін, ... ... ... ... ... ... береді.
Азаматтыққа, бостандыққа ұмтылған көпшіліктің және оның ... ... ойлы ... ... ... ... ... Төлесін Әлиев,
Сыдиық Жұбаев, Мақаш Бектұрғанов, Қаражан Тасымов және тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... барысында жағымды юморды қолдана отырып,
оқырман жанына ... ... ... ... жаңа ... төңкеріс
туралы саяси көзқарасы, өзіндік ой-пікірі қалыптаса қоймаса да, ниеті түзу,
келешекті алдан күтетін, өзіне міндеттелген ... ... адал ... жан. Ол ... таза ... ... ... берік
қасиетімен оқырман жүрегіне жақын.
Қаламгер Мұқаш бойынан ... ... ... ... ... ... боларлық белгілер табады. “Адамның жүріс-тұрысы, қимыл-
қозғалысындағы ... ... бір ... ... ... ... үйреншікті болған ұғымға қайшылығы ... ... ... ... ... [90, 4 бет] ... оның ... киімдері де,
жүріс-тұрысы, қылықтары да күлкі тудыратындай қолапайсыз. “Ол бүгін кезекші
еді. Біразға дейін мылтығын сүйретіп ... ... ... та көріп еді, -
оның да ыңғайы болмады, жұқа киімнен арқасына ... бара ... ... ... ... ... ыңғайлы жеріне орналасты” [84, 27 бет].
Оқырманға жеңіл күлкі шақыратын Мұқаштың “большевиктер жолдасын жауға
тастамайды” деп досы Төлегенді ... ... ... шығарып алып, бұл
қылығынан комиссардан қаралай қорқуы, күзетте алыстан көрінген шаңды ... ... ... ... ... ... абайламаппын. Тез
Әлекеңе жетейін” деп Төлегенді танымай қапылған алаңғасарлығы, ... ... ... жау ... атып ... ... “өлген кісінің
орнына мені жауға беріңіз” деп дұшпанды өлтіргеніне өзін ... ... ... ... ... ... ... шығарма соңында бірте-
бірте комиссардан, Төлегеннен көп нәрсені үйрене ... ... ... рухын, арман-мүддесін, қазан төңкерісіне келу ... жаңа ... ... ... ... қосқан
үлесін кеңінен қамтуға ұмтылғаны көрініп тұр.
Халықтың жасампаздық күш-қуатын, өмір ... ... ролі де ... ... ... ... ... тарихи еңбектерді, мағлұмат құжаттарына,
оның еңбектерін, ол туралы қазақ ... ... ... ... да өте жетік білген. Сондықтан ... ... ... ... ... жасауға, мінез даралауға жаңа ... ... ... ... ең ... ... ... – Маңғыстау
жерінің тарихындағы жаңа заман орнауы ... ... ... ... ... мен нығайту жолындағы күрестің ... ... ... ... ... ... ... ең бір
қауіп-қатерге толы күрделі тұстарының суреттелуі. Әліби бейнесі нақты
әлеуметтік-тарихи оқиғалар ... ... сол ... бар
шындығы ел өмірімен сабақтасып, тамырласып жатады.
Автор өзінің аталған повесінде ... ... ... ғана емес, ел
ақсақалдары сол кезде жастары жетпістен асқан Қаражан Тасымов пен ... ... ... әскерінің полковнигі Оспан Көбеевті, қазақ
даласының тұңғыш ревком Тобанияз ... ... өз ... ... атқарған істерінің шындығы тұрғысында бейнелейді.
Повестің тілі тартымды, оқиғалар ... ... ... ... дараланған, жинақтық деңгейге көтеріле алған. Мұның өзі қаламгердің
суреткерлік, шеберлік қолтаңбасын танытады. Әр түрлі әлеуметтік топтың, әр
түрлі мінез-құлықтардың ... ... ... ... ... ... келген қоғамның, белгілі бір тарихи дәуірдің көркем бейнесін ... ... сол ... өмір ... ... ... ... тұрмыс-
тіршілігін терең зерттеу қажеттігі туралы профессор Ж. Дәдебаев: “Суреткер
өз шығармасында не жайлы, қандай өмір ... ... ой ... да ... адам образы арқылы ғана ашып береді, тек сол арқылы ғана ... ... ... ... ... ... ... өзек болатын өмір де,
ол өмірдің шындығы да ... адам ... ... [24, 156 б.], – ... көрсетеді.
Осы тұрғыдан келсек, адамдар тағдыры арқылы танылатын кезең шындығы
М. Әбдіхалықов шығармасында да әрқилы, қалың ... ... ... ... ... ... ... ел басынан өткен кезеңдер
шындығына тереңірек бойлаған. Жазушы сол кезеңде ғұмыр кешкен, ... ... ... бірнеше кейіпкерлердің өміріне барлау жасайды.
Повесте жазушы өз алдына творчестволықпен шешілуге тиісті проблемаларды
қояды. Оның бірі – Маңғыстау даласы арқылы 1918 ... Ә. ... ... ... өткен қиын жолын көрсету, екіншісі – Қазақстанның ... ... ... ... үкіметінің орнауын көрсету, осы істерді
ұйымдастырып, Маңғыстаудан өтуде жергілікті халық ... ел ... ... ... ояу ... жаңа ... ... сезінуі, революциялық
іске араласу проблемасы еді. Жазушы бұл проблемаларды нақтылы образдардың
іс-әрекеттері үстінде творчестволықпен шешіп ... ... бұл ... ... оралып Маңғыстауда түсірілген
“Ұшы қиыры шексіз жол” көркем суретті фильмнің сценарийін ... ... ... Жантөрин (Нияз), Сатымжан Санбаевтар ойнады. Фильмді
түсірген ... ... ... ... ... ... Олжас
Сүлейменов, Қалихан Ысқақов және Маршал Әбдіхалықов болатын. Маршал әрі
кинофильмді қоюға әдеби консультант болып қатынасты.
Әдебиеттің ... ... ... ... ... ... “Желаяқ бала” [91] повесі 1969 жылы жарық ... Бұл ... ... ... ... ... чемпион болған тұңғыш ... ... ... 6 дүркін, әлемнің бірнеше мәрте ... ... ... сіңген мастер атақты жүйрік Әмин ... ... ... ... суреттейді. Ерінбей еңбектенген жанның әрқашанда
көздеген ... ... ... ... жету үшін қиындыққа мойымау
керектігін автор Әмин бейнесі арқылы көрсетеді.
Повестің атауға ... ... бірі – ... ... тың, жаңа тақырып болуында. Жазушының спорт өнері тақырыбына
жазылған туындысының сол кезеңдегі ... ... ... ... ... Оған ... ауыз ... айтарлық шығармаларға Қ.
Әбдіқадыровтың еліміздің атақты палуаны, французша ... ... Қ. ... ... мен өсу ... ... “Қажымұқан”
повесін, Б. Соқпақбаевтың “Он алты жасар чемпион” повестерін жатқызар едік.
Шығарманың 1969 жылғы нұсқасының сыртқы ... ... ... ... ... ... қол ... “Алғашқы сабақ”, “Саят сәттері”,
“Жеңіс” т.б. сияқты тақырыпшалары бар 14 ... ... ... мінез қалыптастыру процесін, азаматтың жетілу жолын
көрсетуге арналған бұл повесте ауыл ... ... туа ... ... ... ... ... қажымай, талмай ізденуі,
еңбектенуі, жаттығулары нәтижесінде жүгіруден әлем чемпионы ... ... ... ... ... балалық шағы соғыс жылдарына тап келген
Әминнің өскен, ... ... ... ... салған тұрмыс қиыншылықтары сөз
болады. Соғыстың ызғарлы лебі мыңдаған құрбыларымен бірге Шеңгел ... Әмин ... де ... ... Кеше ғана толы ... үй ... ... Елемес, оның інісі Едіге әскерге бірінің артынан бірі кетіп,
үңірейіп бос ... еді. ... ... белсене араласқан, әжесі
Мақпал “Жаңа ... ... ... ... ... шөп шабу, егін
егу сияқты еңбектің соңында ... ... ... Әмин әжесі Мақпал мен
анасы Жәнияштың “қоңыр қозысы”, ... ... ... ... нәр ... Екі ... тәлімін тел емген Әмин әжесі Мақпалдан қалмай
еріп жүріп көп нәрсені ... ... сөзі ... ... заң ... табылатын” әженің өзіне
деген ықыласы, сүйіспеншілігі бала Әминді өмірге, келер ... ... ... ең ... ... жүгіруге деген қабілетінің әкесі Елеместен
дарыған қасиет екенін әжесі байқайды. Жазушы ... ... ... сыртқы кейпін әжесінің байқауымен ... ... ... Аяғы ... етіп көз ... Әп-сәтте құлдырап кетті. Көпті
көрген кісі ... аяқ ... ... ... ұшқырлық барын байқып
қалды. “Өзі тіпті желаяқ екен-ау! Кімге тартып жүр екен?”, – деп ойлады.
Автордың осы ... ... ... ... ... Қарағым-ай! Әкеңе тартып жел аяқ болмасақ болар еді. Тым ұшқырсың
білем – деді.
– Әкем ... пе ... ... ... Жас ... ... тойлардағы бала жарысында бәйге алып ... ... ... соң ... ... еді. Жаяу қуып ... ... [91, 9 б.].
Бұл оқиға кейіпкердің сана-сезіміне әсер етіп, оның кейінгі іс-әрекетіне
түрткі болды. Әминге әжесінің әкесі Елеместің кішкентайында жүйрік ... сөзі оның ... ... айналады.
Әмин повестің басында бір үйлі жанның “көзінің ағы мен ... ... ... ... ... ... ... қайсарлығы мен
қайраттылығы, еңбек сүйігіштігі, ұқыптылығы, ширақтығы мен патриоттығы
сүйсіндіріп оқырманды ... ... Оның ... ... ... шындыққа
сай нанымды суреттелген. Бала кезінде Сары шешейдің ешкімге ... ... тек ... ғана ұстай алуы, ... ... ... жаяу ... оның ... озып ... ... спорт туралы айтқан әңгімелері баланы өзіне беймәлім өнердің
тылсымына тарта береді.
Оның өмірінде ... ... ... майданнан елге жаралы
оралған шолақ қол солдат –Бармұқан жездесінің ауыл ... ... ... ... жаяу ... ... мектепке баруға
құштарлығын оятуы шығармада бірімен-бірі сабақтасып ... ... ... ... ұстаздарының үйретуімен жүгіруден мектептік, ауылдық,
республикалық ... ... ... ... ... ... ... нанымды түрде баяндалады.
Шығарманың басты кейіпкері Әмин болғандықтан автор оның өсу ... ... ... ... көңіл бөлген. Ол бірден чемпион
болмайды. Оқушылардың көз алдында, кітаптың әр ... Әмин ... ... ... ... ... топтық жарыста көрінуі 1953 жылы Таушықта ... ... ... ... ... сайыста жүгіруден озып келгендігі еді.
Бұл кезде оларға дене шынықтыру ... ... ... кадр ... ... ... Берғали ағай сабақ беретін. Әминді спортқа қалай
дайындау керектігін өзі де білмегесін, оған спорт ... ... ... ... ... ... ... әрине пәндер бойынша
мамандардың ауылдық мектептерде жетіспейтіндігі, спорт залдарының жоқтығы
сол кезеңнің шындығы ... ... ... Өз ... ... ... ... де Берғали сияқты мұғалімдерге оңай іс ... ... ... дене ... ... қаһармандар репликалары,
ұғым-танымы арқылы ашылады. Педагогикалық істердегі олқылықтар, шәкіртті
үйрететін ұстаздың жеке ... ... ... ... бейнесі
арқылы көрінеді.
“Дене шынықтыру пәнінен сабақ беретін оқытушысына барды. ... ... да, езу ... ... Қарағым-ай! Талабың жақсы екен. Бірақ менен саған не ... Сіз ... ... ... үйретсеңіз болмай ма?
– Мен жүгіре алмаймын ғой. Мамандығым – ... ... Дене ... ... соң, жас ... деп ... арта ... Ол бар шынын
айтты. Ұстазбын, беделім түседі деп қорынып жатпады. – ... сені ... ... ... ... ... ма еді? ... сенің тынысың
кең, көп жүгіріп үйрене бер” [91, 34 б.], – деп одан әрі ... ... ... ... ... ... оқуға кеңес береді.
Берғали өзінің білімі жетпесе де, Әминнің спортпен айналысуын құптап,
қолынан келгенше бағыт-бағдар береді.
Диалогтан қаһармандардың өмір ... ... ... ... Осы ... ... жазушы кейіпкерлерінің мінез-құлықтарын, ой-
танымдарын көрсетудің амалы болып табылады.
Осы жарыстан кейін Әмин туралы ... ... Әмин ... ... ... тарап кетеді.
Ағасы Едігенің өзіне ... ... ... ... Әмин ... ... пәні ... болуды ойлап Гурьев пединститутына
оқуға түседі. Институтта студенттердің ең ... ... ... дене
шынықтыру пәні болады. Көп ұзамай кезінде ... ... ... ... ... ... атлетикадан спорт үйірмесін ашып,
студенттерді тарта бастайды.
Алғашқы дайындықтарын ... ... ... бастаған олар жазғы
стадионға дайындалады. ... ... ... ... ... қиыншылықтарды бастан кешіріп жүрді. Соның бәрінде Әмин ... ... ... ... бірқалыптылығы, сабырлылығының
нәтижесінде Анжеликаның жақсы белсенді шәкіртіне айналады.
Әмин алға қойған мақсатына бірден жетпейді. Оның ... ... ... ... бірталай сын кезеңдері күтіп тұр еді.
Бірақ, күнделікті жаттығу, шынығулар оның ... ... ... ... көп ... ... ол үшін ... мықтап меңгеруді
баса айтады.
“– Сен бірақ көп ... ... ... ... тым ... Бірақ
басқа бөлімдері түгелдей нашар. ... ... ... ... ... кесел келтіреді.Алдымен жүгірудің бастапқы сәттеріне көп ... ... ... көп ... ...” [91, 58 б.], – деген ұстазының берген.
ақыл-кеңесінен соң қорытынды ... Әмин ... ... ... ... ие болады.
“Спорт шеберлігіне, оның биігіне жету үшін күн сайын, ай ... ... ... ... ... ... Сондағы табысы не болмақ? Секунд! Секундтың
ондаған бөліктері жетпей қалып соңғы екі ... көп ... жете ... ... алдыңғы табыстарынан төмендемесе де суырылып алға ... ... ... ... осындай күрестер үстінде бірде жеңіп, ... ... ... ... ... ... түрде көрсетеді.
Институтқа жұмысқа қалдырылған Әмин 1962 жылы ... ... ... ... ... ... ие болып, әлемдік рекордты
жаңғыртады.
Жалпы шығармадағы характер ... ... ... ғана ... ... ие ... ... бұл туындылардағы
Әмин мінезі түрлі психологиялық ситуацияларда қалыптасатынына ... ... ... аса ... ... бірі – характер
мен жағдайдың қабысуы” [92, 40 б.] деген құнды пікір тұрғысынан ... ... ... ... ... әртүрлі жағдайлық іс-әрекеттер
ұсынады.
Алдымен өз намысын, содан кейін отан намысын қорғай білген спортшы бала
образы повесте ... ... әрі ... ... ... ... ... шығарда Әмин толғанысын қаламгер: “Онда, әрине, сан
алуан жүйріктер тоғысар. ... ... ... ... өз ... ... жеңер! Мүмкін, жеңілер. Әйтеуір, біреу жеңу, біреу жеңілу керек қой.
Мәселе атақ-даңқта емес. Адамның көп жер ... көп ел ...... өз ... ... ... ... жарыста намысын қайрап,
жанымауын атақ құмарлықтан ада көңілінен болар деп ... ... ... ... ... ... “Опыр-ай, бірінші рет шет
елге шыққанда ұтылып қалып ұят болар ма екен? Мынау ... адам ... деп ... ... ... жері Маңғыстаудың ыссы, қапырық
ауасына үйренгендігінің де әсерінен болар бұл ... ... ... ... ... ... келе ... Әминді дұрыс жолға бағыттай ... оның ... ... ортасындағы адамдардың әжесі Мақпалдың, ағасы
Едігенің, Бармұқан жездесі, ... ... ... ... ... шынайы сомдаған. Жалпы повестегі кейіпкерлер қиялдан туған образдар
емес, өмірде болған Әминнің ең ... ... ... ... ... жоқ. Үлкен жарыс жолындағы спортшы әріптестерімен қоса Берекет
Жұмалиев, Нұн Жұбаев сияқты жеделдес замандастары да өз ... өз ... ... ... ... рухани өмірінің, жан-дүниесіне жақын, таным-
түйсігіне сай көркемделген, жинақталған образ да орнын тапқан. Ол – ... ... ... ... деген ұғымды ... ... ... ... ... әжейдің бейнесі. Қаһарлы соғыс жылдарының
бейнетін бастан кешіп, қан майданға ері мен ұлын аттандырып салса да, ... қара ... ... ... ... тағдырына, елдің ісіне
араласқан ақылды да өжет кемпірдің немере ... ... ... Жәнияштың қайрат-жігерін жанып отыратын, өзімізге күнделікті өмірден
таныс ауылдың қарапайым қазақ әйелінің бейнесін көз алдымызға елестетеді.
Бұл ... ... ... ...... ... ... айтылған қасиеттерді автор оқырманға жеткізуде ұтымды диалогтық
тәсілдерді пайдаланады.
“– Қарағым маңдайы жіпсіп, тұла бойы бусанған ... әжей бір сәт ... Әмин оны көз ... ... ... Мақпал әжей қолын көтеріп апарып
немересінің басын сипады.
– Келін-ау! Мына Әминжан жүдеп кетіпті! – деді.
– Солай ма? Адам ... – деп ол кісі бала ... ... шешенің үніндегі жұмсақ әуенді байқаған бала әжесіне қарай аунап
түсті. ... ... ... – деп ... Кенет оны қоя берді де:
– Келін-ау! Осы сен ... ... ...... Мына ... ... ... жайы, әйтпесе өзім де жұмысқа шықсам деп
ойлаймын...
Бұлардың әңгімесін тыңдап отырған Әмин:
– Мен ... ... ... ... ... атына мінемін, – деді.
– Ой, ақылыңнан айналайын!” [ 91, 6 б.]
Осы диалог Мақпалдың ішкі ой-түпкірін, рухани ... ашып ... тек қарт ... адамгершілік, ұлттық болмысы ғана көрсетіліп тұрған
жоқ. Мақпал секілді барлық қазақ кемпірлерінің бала болашағын, ... ... ... рухани тазалығын, дәстүрін сақтап келген әжелер
бейнесі сомдалады. ... ... ... ... ... болмыс-бітімінің қыр-сырын ашуға септігін тигізері сөзсіз.
Әминнің “өмірде ешқашан жеңілмеу керек, күресіп өту ... ... ... ... де ролі көп болды. Ол Әминге өмірлік ... ... ... ... бар ... де ... рет ... естіген еді.
Едіге оны көптеген жақсы істерге үйретіп, ... ... бірі – ... ... өнер – ... ... жалғасып келе жатқан
қызықты өнерлердің бірі. Бір күні Едіге оған ... ... ... ... ... деп ат ... ағасының айтуымен тамақтандырып, бағып-қағып,
жұтынған тазыға айналдырады.
Едіге Әминді осы өнерге баули жүріп, бір жолы арлан ... ... ... түскен қасқырды алу үшін әжесі де бар ... Осы ... ... ... әжейдің баласына аңшылықтың
қауіп-қатері көп, ... ... ... ... неге ... дегеніне: –
Әже! Бұл деген қызық, тіпті спорт қой. ... ... ... ... ... дегендер болады. Халық алдында жарысқа түсіп, спортшылар өнер
сынасады, – деді ... ... ... бұрыла отырып
– Рас па, тәте – Әмин ... ... ... ... ... ... атақты Қажымұқан, Балуан Шолақ деген кісілер болыпты.
Орыста Поддубный, тағы басқалардың ... ... ... ... [91, 32 ... диалогтан Едігенің Әмин өмірінде қаншалықты орны болған адам екендігі
көрінеді.
Шығарма желісі бойынша ... ... ... ... ... қайтқан шолақ қол солдат Бармұқан жездесі еді. Әмин үшін ... ролі өте ... ... Себебі Бармұқан баланың тілін тауып, әр түрлі
ойындар ойнатып, ермек ... ... ... ... ... ... ... болып кеткен
осы адамның бойындағы ізгі қасиеттер әке, ағалары соғысқа кеткен, мұңайған
жандардың көңіліндегі қайғы ... ... ... ... ұялататын.
Автордың осы кейіпкер бойындағы жақсы қасиеттерді анық ашып көрсетуі де
оқырманын өзіне тарта түседі.
Оның ... ... ... ... ... ... сығалап қараған Әмин төрдегі Балмұқанды айқын ... Оң ... ... ... сол қолы сол ... жеңі шолтаңдап тұр. Сол қолы жоқ
екен. Олар Балмұқан әңгімесінің орта тұсына тап болыпты.
Немістерің де қаша ... ... ... ... қой ... ... Мен ... өзіміздің елдің шекарасынан айдап шыққан
соң, қайтып оралдым. Әлі де жүре берер едім, ... ... ... ... ... Б. ... еліңізге қайта беруіңізге болады. Жаудың бетін
қайырып бердің, ендігісін өзіміз реттейміз”, – ... ... ... ... [91, 13 ... ... Әминнің спорт өнеріндегі негізгі ұстазы Анжелика
Куликова ... ... ... бола ... адал ... ... іскер, талантты жастардың талабын тани білген, өз ісіне
жауапкершілікпен қарайтын ... Ол ... ... ... ... жеңе ... ... бейімі бар, қабілетті, талабы
мол жастарды өзі ... ... ... ... ... ... бастайды. Институтта кабинеттен бастаған дайындығын
жетілдіре отырып, талапты жастарды сайыстарға қатыстыруға дейінгі ... ... ... ... ... жолға қоймағанда Әмин сияқты даңқты
спортшының шығуы да ... еді. ... ... ... бейнеленген. Оның бойында тіршілікке, өмірге деген
ынтызарлық, құштарлық бар. Ең бастысы, ол ... өмір ... жаңа ... өз ... ... ... Әминнің ұстазына деген ықылас-ырзалық көңілін ... ... ... өміріне көз жүгіртіп ойланған шақтарында
монолог арқылы баяндайды: “Анжеликаның Гурьевте ... ... ... ... ... екен. Адал ниет, адал талап, қарлығаштық қанатымен
өртке су сепкендей ғана абзал көңіл. Бірақ сол ... ... ... ... емес пе! Мыңда бір рахмет сізге, Анжелика Михайловна!...”
Адамдар ... ... үні, ... ... тамырластықта беріледі. Спорт
дәстүрі әлі ене қоймаған жырақтағы қазақ ауылында Берғалидың тарих пәні
мұғалімі бола тұра дене ... ... ... сол ... ... еді.
Өйткені қоғамнан, әлеуметтік ортадан тыс - адам да, оның ... ... ... да ... емес.
“Әдебиет сүйер қауым былай тұрсын, ... ... ... ... бас ... оның ... олимпиадасының жеңімпазы жерлесіміз Әмин
Тұяқовтың балалық, жастық шағы туралы жазылған “Желаяқ бала” атты ... ... ... кітап барша түбек тұрғындарының кітап сөресінен
орын алды. Әлі ... сол бір ... ... ... енді-енді
ауыздала бастаған біздер, балалар бір-бірімізбен кездесе қалғанда “Желаяқ
баланы” оқыдың ба деуші едік...” [11] деген оқырман ... бұл ... ... ... ... ... адам мен заманды өзара тұтастықта ұстайды. Өйткені адам
мен қоғам бір-бірімен өте тығыз байланысты ұғым. Адамдардың тыныс-тіршілігі
қоғамды ... ... ... өмір сүре ... ... ... ... көптеген жасөспірімдердің спортпен айналысуына
септігін тигізгені ... ... ... ... ... де, ... де
тартымды, қызғылықты, қарапайым тілмен жазылған шығарма. Қырқыншы-елуінші
жылдардағы өмірдің кейбір түбірлі шындықтары, ... ... ... көрсетілуі повестің құндылығын арттырады.
Елуінші, алпысыншы жылдары да туған әдебиетімізде елеулі үлгісімен
көрінген ... ... ... жылдары өзекті, өрнекті, идеялық
бағытқа айналды. Қазақ прозасындағы өндіріс тақырыбы ... ... ... өсу ... ... ... ... алғы шебінен жасалатын жасампаздық
өлкесінің бірі – ... ... ... характерін повестердегі
суреттелуінде әдебиетімізде С. Сейфуллиннің “Жер қазғандар” повесінің
іргетасын қалағаны ... ... ... повестер қатары
толыға түсті. Бұл ретте С. Шәймерденовтың ... ... (1969) ... ... ... С. Сейфуллин повесінде ауылдан келген кісілердің “әсіресе
Бұзаубақтың) жер ... ... жол салу ісі ... ... ... ... С. ... повесінде де ауылдан келген кісілердің
(әсіресе Битабардың) Қарағанды кен ... ауыр ... ... ... ... ... көшу процесі көрсетілген.
Қазақ жұмысшы табының қалыптасуы секілді күрделі мәселе бейнеленген бұл
повестер өзара үндес ... ... ... еліктеу арқылы
дүниеге келген туынды емес. Алпысыншы жылдарға дейінгі қазақ әдебиетінде
прозалық мәдениеттің әлі де ... ... ... ... жайттардың
бірі – кейіпкердің жеке бастың ықыластарының кейде аз немесе мүлде ... ... еді. ... ... ... ... көркем шығарма
қоғам мүддесі мен адамзат мүддесіне қызмет ете бастағаны белгілі.
Бұл жөнінде әдебиет зерттеушісі М. Хамзин: ... ... ... ... көп ... әдебиетте сырт баяндау орын алды. Адам жанының
нәзік иірімдері, оның ішкі ... ... ... көркем бейнеленбеді.
Елуінші жылдардың аяқ кезінен бастап қазақ ... жаңа ... ... пайда болды, қазақ қаламгерлері өздері көтеріп отырған
әлеуметтік проблеманы қоғам бейнесімен, дәуір, ... ... ... ... тырысты”– деп жазды [93, 197 б.].
Қазақ әдебиетінде жұмысшы тақырыбының ішінде мұнайшылар мен ... ... ... ... ... өнеркәсіп саласында еркін игерген, еншілеген ешкімді де
ортақтастырмаған бірыңғай бірегей мамандығы – ... Бір ... ... кешенін игеру” дейтін науқан заманында осы кәсіптен
айырылып қалу қаупі де туды. ... ... Кап ... вахталық
әдіспен сол кездегі партия, үкіметтің қаулы-қарарларына сәйкес жұмысшы
күштері қаптап кетті. ... сол ... З. ... І. ... ... шығармалары Қазақстандағы бұл кәсіптің иесі – жергілікті ... ... ... ... ... ... болды дей аламыз.
“Жазушы атаулының барлығына ортақ бір жай бар. Ол ... мен ... ... Бұл ... ... ... өтеді. Нағыз
талай иесі өз керегін өмірден таңдап алады да, ... ... ... ... бет].
М.Әбдіхалықов өз тақырыбын ұзақ ізденістердің нәтижесінде тапты.
М.Әбдіхалықовтың тақырыбы – замана жайы, жаңа ... ... – ұлан ... ... ... ... игеріп, сол жолда
кездескен қиындықтарды ... ... ... жұмысшылар мен бүгінгі
замандастар.Олар “Алыстағы Маңғыстауда”, ... ... ... асты ... шығармаларының қай-қайсысында да бой көрсетіп, ұлы істің басы-қасында
жүреді, жаңа құрылыстың салаларында белсене еңбек етеді.
Өндіріс ... ... ... проблемаларын бағдарлап,
адамдардың ... ... ... ... өзіндік жаңалығы мен ерекшелігі ... Оның ... ...... ... “Мұнайшылар қаласы”
(әңгіме), “Қара тасқын”, “Жердің асты жеті ... ... ... оның ... де Маңғыстау мұнай өндірісінің жұмысшылары.
Сол түбектің түлегі жазушы М. Әбдіхалықов та алдыңғы толқын – белгілі
қаламгер ағалары, ұстаздарынан үлгі ала ... ... ... ... ... ... “Алыстағы Маңғыстауда”, “Жердің асты
жеті қат” шығармаларымен сарындас қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... Бұл туындылардың да негізгі арқауы – жұмысшы ... ... ... ... (1975) романында шахтерлар ... ... ... ... жас ... ... ролі ... бейнеленеді. Талантты жас инженерлер Батырбек,
Құрмаш, Кәкімбектер мен ... ескі ... ... ... ... ... ... тырысқан ескі басшылар учаске бастығы
Батырхан, Есентайлар арасындағы тартыс ... ... ... ... болып есептелінетін қарапайым еңбек адамдары мен инженерлер
өмірі диалектикалық бірлікте көрінген. Жазушының “Бөгет” (1985) ... ... ... ... сөз болады. Бұрынғы “Егес” романындағы Батырбек,
Алтай, Құрмаш, ... ... ... ... Бұл шығармa – қазіргі
дәуір келбеті мен адамдар ... ... ... ... ізденістері
бар, қазіргі жұмысшы мен бұрынғы ... ... ... ... ... ... туынды.
Ш.Мұртазаевтың “Қара маржан” (1976) романында жоғары білімді инженер
Нариман Данаев Нәртас жаңа ... ... ... ... ерекше мән
береді. Ол “жаппай жарылыс” жасау ... ... ... артығымен
орындап шығады. Жарылыс кезіндегі ... ... етіп ... ... ... ... ... облыстық партия
комитетінің араласуымен қайта орнына қалдырылады. Осылайша дұрыстық пен
адалдықтың жеңіп ... ... ... ... ... ... ... қайшылықты шешуші көркемдік тартысқа айналдырып, ... өмір ... ... ... ... ... мен техниканың
ажырамас бірлігінің көрінісі ... ... ... ... ... ... жол екендігін М.Сарсекеевтің “Жаңғырық”,
Р.Сейсенбаевтың ... ... ... ... да ... ... ... майданы” романының сюжеттік желісі
мұнайшылар әулетінің өмір тағдырынан алынған. Ардагер ... ... қиын да, ... тағдырын, мұнайлы өңірдің өткен ... ... ... ... келешегімен байланыстыра өрбітеді. Өндіріс
тетіктерін басқаратын, жұмысшылардың ... ... ... олардың
ішкі дүниесін, бітім-болмысын өндіріс ортасында көрсетудің ұтымды ... ... ... ... тақырып бойынша жарық көрген прозалық
көркем шығармалардың тақырыптық ... ... мен ... ... ... ... Осы ... жазушы
З.Қабдоловтың “Біз жанбасақ” дилогиясы қаһарманды әлеуметтік орта мен жеке
тіршілігіндегі сабақтастықта алуымен, өндірістік, моральдық ... ... ... ... ... таба білуімен,
интеллектуал образдар жасауымен жақсы дәстүр тудырғанын еске ... ... ірі ... ... сол мақсат жолында арын да, жанын да салатын
күрескер қаһармандарды өмірден таба ... ... ... ... жанына
жіті үңіліп, бірде Қабен, бірде Жанар боп тебіренуге, ... да ... ... ... сипаттауға шебер. Кейіпкер Қабен Оразов бейнесі
арқылы жазушы ары мен жаны ... ... ... үшін ... ... ... әзір күрескер замандасымызды ... ... ... ... жаңа буынының ізденістері мен
табыстарын шынайы суреткерлікпен ... ... ... қатарында
жазушы З. Қабдоловтың “Біз жанбасақ...” дилогиясы болғандығы белгілі.
Автордың 1971 жылы ... ... ... ... атты ... ... ... барлаушылары хақында жазылған алғашқы көркем шығарма. М.
Әбдіхалықов повестің жүйесі етіп сол ... ... алға ... отырған
өндірістік тақырыпты алады да сол тақырыпты ... ... ... ... қаһарманның рухани әлеміне шынайы әлеуметтік-психологиялық
зерттеулер жүргізуге ... ... ... ... ... тән ... ... Қаламгер “Жұлдыз”
журналының Қаратауда өткен “Бүгінгі күннің басты тақырыбы” ... бұл ... ... ... ... өзім ... ... Маңғыстауда қазба байлық бар екені революциядан бұрын
белгілі болса да, ол кезде бірде-бір өнеркәсіп орны ... жоқ. 1961 ... ... ... ... даласының беті күрт өзгерді. Қою қызыл шай
ішсе шырайланып, қыртыс-қыртыс әжімдері жазылып ... ... ... жүзіндей Маңғыстау даласында Шевченко (Ақтау), Өзен сияқты
қалалар, көптеген ... ... ... Кешегі қаһарлы соғыс
жылдарында өзіммен бірге тезек терген, шөп шапқан қатар құрбыларым ... ... ... ... ... басшыларына дейін
көтерілді... Бір сөзбен айтқанда, туған жер де, ... ... ел де ... келді. Ал, жазушымын деген адамды туған ... ... ... ... ... одан ... не ... Атақты театр режиссері К.С. Станиславскийдің “Өнердегі өзіңді
сүйме, өзіңдегі өнерді сүй” деген пікірі бар. Бұл – ... ... ... ... ... соны ... халқыңның игілігіне жұмса деген
сөз”, – ... ... ... жер, ел, ... ... ... ... санайды.
Жазушы бұл мақсат-мүддеден шығу жолында өзі өмір сүрген кезеңді, уақытты
бар ынта-ықыласымен ұғынып, түсініп, уақыт тынысына ... ... ... жазушының шығармасындағы негізгі ойдан, ең басты ... ... ... ... ... ... повестерінен де айқын көрінеді. Оның ... (1971), ... ... (1975), ... асты жеті ... ... романдарына түбекте мұнай өндірісі ашылғаннан бері жазушы жанын
тербеп, көңілін маздаған өзекті ойлар ең ... ... ... ... Маңғыстауда” повесінде алпысыншы жылдардағы түбектегі ... ... ... ... бастауы, жаңа жұмысшы поселкелерінің,
құрылыстардың салынуы, қазақ ұлттық жұмысшы өкілдерінің, интеллигенцияның
қалыптасуы шынайы көрініс тапқан. ... ауыл ... ... мен ... ... ұлдары Сұлтанбектің мектеп бітіргесін жоғарғы оқу орнына
түсе алмай қалып, ауыл маңайында мұнай ... ... ... ... ... ... ... аса ірі мемлекеттік науқан – Маңғыстау мұнай көздерін, ... ... ... ... ... халықтық еңбек ... да ... ... ... жаңа ... ... ашу науқаны Қазақстанның бұрынғы одақ көлеміндегі үлесін бірнеше
есеге артырады. Осыған байланысты қазақ мұнайшы табының және оның ... ... ... ... ... да кәсіптік деңгейлері
жоғарылап, биіктей түсті. Жетібай, Жаңаөзен сияқты алғашқы мұнай-газ өндіру
басқармалары ... ... ... барша республика, сол кездегі одақ
көлеміндегі маңызы арта түсті, еңбек ерлері, ел ... ... ... ... ... ... деген кездеспейді. Бұл шағын
повестің ондағы төрт кейіпкердің де басты ерекшелігі олардың ешқайсысын да
бірыңғай ... не ... ... деп ... ... айта алмайсыз.
Бүгінгі күннің талабымен қарасақ, төртеуінде де ... бар, ... ... ... де мін таға ... ... өзіндей
нанымды шыншыл кейіпкерлер. ... ... ... ... бұлайша сендіре білу – жазушы үшін басты шарт”, – деген
сыншы Т. Тоқбергеновтің пікіріне толықтай ... ... ... алпысыншы жылдар өмірінен алынған оқиғалар,
сол өмір кешкен замандастар тыныс-тіршілігі сөз болады. ... ... ... ... ... өзгеріске енуі, тыныс-тіршілігін,
шаруашылық жағдайын нақты ... ... ... ... ... ... мұнай бұрғышысы Сұлтанбектің, инженер Мұрат,
бұрғылау мастері Жұмабай, дәрігер қыз ... ... ... ... мал ... ... қалғысы келіп жүрген Қарасай қарттың, жанұя
ынтымағының ұйтқысы Балбөпе ... ... ... ішкі жан ... толқыныстары, адамгершілік, мінез-құлықтары барлығы өмірдің өзіндей
шынайылықпен бейнеленген. Бір-бірімен сабақтасып, араласатын іс-әрекеттер,
мінез-құлық көріністері ... келе өмір ... ашып ... ... ... ... ... ауылда тіршілік етіп
жүрген, пендешілігі де қатар жүретін құдағайы, өзіміздің ... ... ... ... ... ... өмір ... тіршілік ағымын
табиғи қалпында шынайы бедерлеу үшін бірнеше ... ... ... ... ... портретін, адамның сыртқы түр-түсін, келбетін
мүсіндеумен бірге, олардың мінез-құлқын, жүріс-тұрысын, ой-өрісін жеткізуді
де мақсат етеді.
Повестің бас ...... ... ... өндіріс
мәселелерінен гөрі, өндірісте еңбек етіп жатқан инженер, бұрғышылар,
мастерлер, ... ... ... ... тұрмыстық жағдайларына
көбірек ден қояды.
Сұлтанбек – қатардағы мұнай бұрғышысынан ... ... ... ауыл ... Оның ... жолы да ... ... қалыптасты дей
алмаймыз.
Мектепті бітіріп, жоғары оқу орынына түсе алмағанына ... ... ... ... жас жігіт ауылда әкесінің қасында малын
бағуға ... гөрі ... өз ... ... ... ... ... ұнамдылық қырының бірі де осында. Ол – ... ... ... ... жан аяр, ... қиыншылықтан қашатын
жас емес. Нендей қиындық кездессе де ... ... ... те бар ... Жаңалыққа жаны құмар Сұлтанбек ... ... ... болып жасайтындығын естіп, тұрмыс-тірліктеріне деген
қызығушылығы оянады.
Алғаш қыр-сырын білмейтін бұрғышылық кәсіпке кіріскеннен ... ... ... ақсақалдардың мұнайшылық кәсіп туралы өздері білгісі келетін
әр түрлі сұрақтарды қойғанда мамандықты игеру үшін ... ... ... ... ... түсінеді.
“Сұлтанбек қысылып қалды... Неге анау Асқарлардан сұрап алмадым ... ғой ... ... ... біледі. Егер осы жерде бәрін талдап,
дәлелдеп айтып берсем, шалдар тегіс ден қояр еді. Әкем де ... ... 42 б.] ... ... ... келешекте оқу-білімге ұмтылатын,
Мұрат, Асқар сияқты оқыған жігіттерді үлгі ... ... ... ... ... жасты танимыз.
Жұмысшы санасын, іштей өсіп, өзгеруін көркем тілмен, бейнелі ... көп ... ... ... Сұлтанбек сияқты ауылда өскен
жігіттердің жанұяларымен қажетті уақытта ауылдан өндірісті орындарға ... ... ... ... ... жоқ. Бұл – өмір ... Сонау
алпысыншы жылдар түбек тарихындағы өзгерістер шындығынан ... ... ... ... жетегімен мұнайшылар поселкесіне бет түзеген ... ... ... ... ... ... ... өсу жолы
жасандылықтан аулақ. Сұлтанбектің мінезі, характер-қаракеті нақты көрінеді.
Повестегі басқа кейіпкерлер осы Сұлтанбекпен қарым-қатынас арқылы ашылады.
Мұнайшылар ... ... ... ... мінез-сипатын, түр-
сипатын көркем шығармасында терең де жан-жақты суреттеу олардың тағдырын
арқау ... ... ... ... ... ... асыл ... – адам, оның өмірі мен еңбегі болса, өнер
туындысында: “... әр ... әр ... ... оның жан ... ... ... ... шағына апара түсіп ... ... [97, ... ... ... толық көрінбегенмен, жас жігіттің
жұмысқа, еңбекке деген ... ... оның ... жан-
дүниесінен, ата-анасына перзенттік сүйіспеншілігінен, көңілі қалаған
сүйкімді қыз ... ... ... ... ... түсінген кеңпейілді
көңілі, жомарт жүрегінен азаматтық болмыс-бітімі көрінеді. Ол өзінің
кластасы ... ... ... ... ... де ... қалып танытады, көңіліне дық алмайды. Сұлтанбектің көздеген
мақсатына жету жолында барлау жұмыстарына ден ... ... ... дала
кезіп, басшылардың айтқанын екі етпей барлаушылық іске шын ынтасымен ... ... ... ... отырады.
Мұнай барлаушыларға еріп кетіп, бұрғышы болып жұмысқа орналасқаннан
кейін кезекшілік кезінде айдалада боранда қалып қойғанда да, ... ... оның ... ... ... бастықтарының алдында ыңғайсыз күйде
қалдырғанда, жеке жанұялық ... да ... ... ... ... бойкүйездік танытпауға тырысады. Өзінің көңілі қалаған
кәсіпті барынша адал атқаруды, ұжымда сыйлы, ыждағатты ... ... ... жақсы қасиеттерінің бірі – ол төңірегіндегі
адамдардың қай-қайсымен де біркелкі жақсы қарым-қатынас ... ... ... орналасқан кезде-ақ бұрғылау мастері Жұмабайды, жаңа бастығы
Мұратты ағасындай сыйласа, шофер Василиймен де ... ... ... да ... ... ... көре тұра бұрынғыша жолдастық
қатынаста жүре береді. Сұлтанбекті ... ... ... ... ... ... ол ... комитетінің мәжілісіне салғанда намысшыл,
бірбеткей мінезін де танытып қалады. Әкесінің су ... ... ... су ... үшін өзін жиналысқа салып, ескерту бергені оның
намысына тиеді.
Ауыз судың өзі тапшы бұл ... мал ... ... ... ... ... қарт ... келіншегін поселокқа көшіріп әкелгеннен
кейін шаруашылық жайының, баспананың болмауы ... бір ... үй ... деп ... қарт ... ... салқын тигізіп, содан
ауырып, қайтыс болады. Шындығында, бұл сол кездің өмірінің шындығы, ... ... ... ... болып шығамын деп келген бір Сұлтанбек емес,
басқалардың да басынан кешкен жайлар ... ... ... ... ... іске айнала бастады. Повестің
композициялық ... ... ... ... ... ... мен жаңалықтарды суреттейді. Бұрын көшпелі тұрмыс кешкен адамдар
қыр асып малына жайлы қонысты, су көздері – ... ... ... ... ... ... жүре беретін еді. Енді сол ... ... ... ... жұрт ... ... ойыса бастады. Жаңа
жұмысшы поселкелерін ... оған ... ... ... тасу да ... ... ... өмір сүргеннен кейін айналасындағы адамдармен қарым-қатынас
жасамай тұра алмайды. Отбасындағы жақын адамдардың бір-біріне деген ... ... ... мен баланың арасындағы қарыз бен ... ... – өмір ... ... екі ... ... – әке мен баланың
қоғамдағы өзгеріс, жаңалықтарға әр түрлі қарауы сол ... ... ... ... ... ... қарттың ендігі өмірі баласы
Сұлтанбектің қасында, ... ... ... ... әдебиет адам тұлғасынсыз жасалмайтынын ескерсек, қандай да ... ... ... әсер ететін ықпалы тұрмысына ғана емес, ... мен ... де ... ... ескерілуі тиіс. Суреткер
қарапайым жандардың өмірін үлгі ете ... ... ішкі жан ... болмыстарын қазіргі шындықтарға сәйкес бейімдеуде ... ... ... бір ... оның ... әкелі-балалы
Қарасай мен Сұлтанбектің өмірін суреттеп, сол кезеңнің ... да ... ... ... ... ... ... олардың
психологиясындағы, рухани бейнесіндегі, таным-түсініктеріндегі бедерлерді
ашып көрсету үрдісін шығармадан көре аламыз.
Жазушы ... ... ... ішкі әлемін,
рухани дүниесін ашуда, монолог, диалог, портрет берудегі ... ... ... ... ... ... ... З. Қабдолов: “Адамның әлдебір күйініш-сүйініші
немесе кескін-кейпін, қимыл-әрекетін суреттеу… ... бәрі ... ... ... ... ... ... ішкі сырын ашу үшін
керек” [81, 116 б.], – деген ... ... ... ... ... өркендеуі,
құрылыстардың салынуы бұрын малдың жайылымы, өрісі болған жерлерді тарылта
бастады. Табиғаттың бермесін тартып аламыз, молынан ... ... ... ... жер-анаға, қоршаған ортаға жауапкершіліксіз қараудың
салдары ... ... ... де ... ... ... іс-
әрекеті, монологтары арқылы көрсетіп отырады. Қарасайдың ішкі ... ... ... ... көрсетуге де ден қояды.
“Қарасай әйкел үстіне шығып малы суға жаңа бас қоя бергенде құдыққа
тақап үлкен машина ... ... ... ... ұзын ... қою ... ... атады. Ішіне жұққан нәрсесін қорыта алмай қақалып, кейбір
бөлігін қайта құсып, жол бойын бүлдіріп ... ... ... ... ... ... жиреніп тұрған Қарасай: “шөптің ... ... ... анау ... болмаса құдықтан аулағырақ өтсе қайтер
екен. Мал жиренеді, соны неге ойламайды ойпыр-ау!” деген-ді іштей” [96, ... ... ... ... ... ... жаңа өмірге, кәсіпке
араласып, қалыптаса бастаған Сұлтанбектің түсінігіне қарсы, ауыл ... ... мал ... ... ... – оның ... ... мақсатымен
байланыстырыла суреттеледі.
Мал суарып жүрген құдық маңайына тас түсіріле құрылыс ... ... ... ... малдар, мал жайылымының бүлініп, әрі-бері жөңкілген
техникалар үні ақсақалдың “тыныш өмірін бұзғандай” болады. “Поселкені, үйін
ойлағанда көз алдына ... ... ... ... ... ... ... дыбыстары келіп, олай беттегісі келмеді” [96, 79 б.].
Жасынан қайратты, өжет ақсақал жасы ұлғайса да сол ... ... ... ... ... түсе ... ... дейін тоңтеріс
мінез көрсетіп жүргенімен, кемпірінің ... ... ... ... ... ... өзі ... жермен құдаласып Қазынашты
алып беріп, ұлына өзінің ... ... адам мен ... адам мен орта ... ... ... ... Әрқилы тағдыр иелері өздерінің арман-мұңымен, қасірет-қайғысымен,
қуаныш-ренішімен бой көрсетіп ... Осы ... ... ... ... өзінен заман шындығын, уақыт бедерін танып,
таразылау қаламгерлік ... ... ... [74, 211 б.] ... Қ. ... ... М. ... шығармашылығына да қатысты
айтуға болады.
Басында әкесі Қарасай баласының ел ... ... түсе ... ... ... ... тентіреп, жер шұқып топырақ қазу” деп
түсінгенімен, артынан райынан ... жары ... пен ... ... ... ... дұрысқа бағалап, қолдайды.
Олардың, әсіресе Сұлтанбектің анасы мен жары ... ... ... ... қалдырмасам екен деген биязы қылығымен
оқырманның есінде қалады.
Қазынаш – Сұлтанбекке әкесінің ... алып ... ... ... та ... ... өзінің қатары, үй шаруасына епті, ата-
енесінің, күйеуінің қас-қабағына қараған, ... ... ... адал жар
болып шығады. Ән айтатын да таланты барлығын байқап, үйірмеге бірге барып
жүреді. ... ... ... Сұлтанбек “өзін сүйіп алған жоқпын ғой”
деген оймен келіншегіне тіпті мән беріп қарамаған ... ... ... ... ... Сұлтанбек ауылдан кетіп қалса да тастай алмай,
үнемі солардың қастарынан табылады.
Қазынаш бейнесі арқылы жарына адал берілген, ... ... ... ... сақтай білген қазақтың келіндерінің рухани
жандүниесін, жарқын болмысын ... ба ... – деп ... бар ... ... ... ... ерекше наздай жұмсақ естілді.
– Өзіңіз де есенсіз ... үні баяу ... ... ... Енді сөйлесе жылап
жіберердей. Сұлтанбектің аузынан естіген алғаш жұмсақ үн оған ... ... ... ... не ... – Сұлтанбек оған таңдана қарады.
– Жә, жай! – деп Қазынаш күліп ... Сол ... көз ... ақ моншақ
атып шығып, жерге үзіліп түсті.
– Қой, жылама! Неге жылайсың? Енді бірге ... ғой! – деп ... ... бастады” [96, 63 б.].
Автор Қазынаш характерін жасауда оның әрекет қылықтарын ... ... етіп ... ... айлық бұрғышылар курсына оқуға ... де, ... ... соң, ... ... ... кете бер дегенінде де қарт
кісілерді ... жаңа ... ... ... жас келіншек
күйеуін қаншалықты зарығып сағынса да іштен тынып ... ... ... ... ... суреттеуде жұмыс бабында жаңа өндіріске
байланысты көрсетіп қоймай, көбінесе жеке басын, ... ... ... де ... ұмтылады.
Бұл жағдайлар повесте Сұлтанбек пен дәрігер қыз ... ... ... айқындала түседі. Сұлтанбектің алғаш рет сезімін
селт еткізген ... де ... қыз ... ... ... ... жігіт өзін “қарабайыр, оқымағанмын” деп оқыған, мәдениетті
қызға өзін тең көрмей ... ... ... ... ... ... ... құда түсіп алып беруі Сұлтанбекті алғашында екі ұдай
сезім сарсаңына түсіреді. Құралайға ... ... ... терең,
тиянақты екені уақыт өте келе айқындала бастайды.
Көркем әдебиет туындыларын қаншама ... ... ... ... негізінен қарастыратын тақырыбы біреу екендігі аян. Ол – ... ... ... мұнайшыны, мейлі геологты, мейлі шопанды алсын ең
негізгі нысаны – адам, оның ... - ... ... адам ... ... - ... ... Дүниежүзі әдебиетінің бұрын-соңды жасалған оңды үлгілерінен
реалистік көркем туындыға үнемі өзек ... адам ... адам ... ... ... ... танытқыш және тәрбиелік құны адам
өмірін қаншалықты ... ... ... ... ... дейді
М.Қаратаев. [20, 79 б.]
Сұлтанбектің анасы ... – бір үйлі ... ... ... ... отырған салмақты бәйбіше, ақылды ана, тәлімі мол ене. Шапшаң
мінезді шалы ... басу ... ... ... ... ... ... Ұлының да ара-тұра заманның ағымына сәйкес, жұмыс бабына
байланысты мәселелерде өздерін ... ... ... баласына “Қайдан
білейін, қарағым. Біз үлкен адамдармыз, не түсінеміз. Тоқты ... ... ... ұрыс-керіссіз, абыроймен өткізсек дейміз. Әкең байғұс ... ... деп жүр ... бе, оның да ... [96, 91 б.], – ... ... ... қалайды
Келіні Қазынаштың көңіл-күйін, жан қалауын түсінетін Балбөпе ... ... ... ... ... ... ... да ешкімге сездірмеуімен көнбістік танытқан Балбөпенің қайтыс
болғанын естігенде ұлының жан-күйзелісін қаламгер монолог арқылы көрсетеді?
“Өлгені ме? Енді ... бе? ... бе? деп ... сан рет қайталап
шықты. Мүмкін өлмеген болар. Өлім сияқты ұзақ ... ... ... ... дейді ғой” деп те ойлады. “Қатаң болғасын жіберген де ... ... б.] – деп ... о ... болғанына көзі жетпей көңілі сенбеген
Сұлтанбек шығарып бара жатқанда не ... ... ... ... ... берді. Ешқашан да ұрыспайтын, ұнатпаған нәрсесін қабағымен
ғана білдіретін сабырлы анасының орны ол үшін ... ... ... пен ... ... ... – адам мен оның өмірі, сезімі туралы
шындықты айту. “Алыстағы Маңғыстауда” повесінде Маршал да өз ... мен ... ... сол ... шындықты ашу үшін еңбектенген. Повестің
тілі тартымды, кейіпкердің ішкі сезіміне бойлар психологиялық ... ... ... де жиі ... ... автордың суреттеп
отырған объектісін өмірдің екінші бір көрінісі арқылы бейнелеп ... ... келе ... ... ... шығарма болмайды, себебі кейіпкердің іс-әрекетінің ашылып,
мінезінің даралануында тартыс керек. ... ... ... өндірістік мәселелерге байланысты ... ... ... ... ... тартыс бар дей аламыз.
Бас кейіпкердің ... ... ... мақсаты ретінде
шығармадағы ұнамсыздық қасиеттерімен көрінетін кейіпкер – Қарабас бейнесі.
Сұлтанбек оны құдық басында көргенде “Қастарыңда ... бар ма?” ... жоқ қой, мен ... бері жасаймын” деп шындықты айтпауынан
оның іштарлығы, өзімшілдігі ... ... ... өзі ... ... де ... кезекшілікке тұрған қиындық кезде көмектескен
Сұлтанбекке жақсылықпен қарымта қайтармақ түгілі Жұмабайдың үйіне ауырып
келгенде де ... ... ... қызы ... ... жақындық
байланыс орнайды ма деген күдік. Қарабастың бейнесі оның характері, іс-
әрекетімен, ой ... ... ... ... бір түрі ... ... кейіпкерді аша түсу
тұрғысында өзіндік стиліне тән ... ... ... ... да қаламгер өмірді бейнелеуде нақтылыққа, өмір ... ... ... ... жан ... ... алуға тырысады.
“– Жұмысқа келгеніңе екі-үш ай болды. Бастықтың сыр-мінезін аңдымай не
бітіріп жүрсің? – Қарабас айыптай ... О неге ... ... өзің осы ... Ертеңгі күніңді ойламайсың ба?
Сұлтанбек Қарабастың нені айтып жатқанын ... езу ... ... ... Сен ... – деді Қарабас кеудесін көтеріп Сұлтанбекке ... ... ... ... ... ... оны ырыс деп біл. Ана ... қағынғаннан сақтасын” [96, 51 б.].
Бұл үзіндіден Қарабастың бас пайдасы үшін қызметте ... ... ... ... ... бойында ... ... ... ... ... ... ... таразысына лайықтап тапқан әдісі ... ... ... де ... ... ... түседі.
Жазушы Маңғыстау түбегінде көппен бірге қоңырқай тіршілік кешіп отырған
бір ауылдың тірлігіндегі өндірістің келуімен ... ... ... ... ... да жаны ... жандардың, яғни еңбектің,
елдің қадірін білетін, бағалайтын ауыл адамдарының мінез-құлқын, ішкі жан-
дүниесін суреттеуге де көп орын ... ... ... жас ... ... меңгергендігі, өмір жолдары, мамандығына сәйкес білім
алуы, сөйтіп мастерлікке ... ... тағы ... оқиғалар повесте
тартымды баяндалады. Бас кейіпкердің күнгейі мен көлеңкесі ... ... өмір ... яғни есею, өсу, шыңдалу жолы немесе күйзелу, қиналу
сәттері бірте-бірте күрделене береді. Ең ... ... ... ... ... дамуы сол дәуір, кезең
ерекшеліктерімен терең астасады, сабақтасады.
Жазушы ... ... ... ... кейбір оқиғалар мен деталь-
штрихтарды сәтті қолданады.
Сұлтанбек пен Құралайдың арасындағы қатынастың ... ... ... шын ... ... мына бір ... ... “Түн
қарағысының тыныштығында өзінің дүрсілдей соққан жүрек тынысын естіп жатыр.
Қыз демі бетіне тиіп тұла бойын ысытып бара ... Енді бір сәт ... ... ... өткенін де сезіп қалды. Бойынан бұрын өзі сезбеген жаңа
бір ... ... ... ... [96, 33 ... ... ... қарымды да нәзік суреткерліктің белгісіндей
осындай көркем құралдар шығарманың өн бойында жиі ... өз ... адам ... арқау еткендіктен, кейіпкерлерін әр
түрлі ситуацияларға ... сол ... ... ... ... арқылы адам характері ашылады. ... ... ... ... көрінеді.
Көркем шығарма біртұтас поэтикалық жүйе болғандықтан осы жүйенің әрбір
бөлшегінде туындының көркемдік ... ... ... тұрады.
Кейіпкерлердің ішкі жан-дүниесін, іс-әрекетін, ... ... ... портретпен, пейзаж, ішкі монолог,
диалогпен бірлікте қарастырамыз.
Кейіпкерлердің іс-әрекеті, жан-дүниесі, ... мен ... ... ... ... арқылы ашылады. Бас кейіпкер Сұлтанбек
көбінесе өзімен-өзі ішкі психологиялық ... ... ... ... ... ... ішкі жан ... толғаныстарын
білдіреді.
Сондықтан монологтың адамның ішкі күйзелісін білдірудегі қызметі ерекше.
Повесте монологтардың әр түрін ... ... ... ... ... іздеушілер партиясында жүрген
Сұлтанбек ротор басында тұрып ойланған сәтінде: ... ойы да ... ... қиыстырып, біріне-бірін үйлестіріп қалай жасады ... ... ... ... ... іс ... ... ештеме жоқ, бәрі
керек. Бірақ сонда да жер ... ... дәл таба ... жүр ғой. ... ... тап басып мына жер деп айта алмайды. Бірақ күндердің күнінде
ондай да құрал шығатын болар. Адам мен ... ... тұла ... ... тыға түседі. Ал адам оны қояр емес. Баяғыдан бері мал таптап,
күнге ... ... осы ... ... бар деп кім ... – [96, ... деп өзіне беймәлім мәселелерге таңдану, таңырқау, ... ... ... ... ... ... хабарын естігенде де: “Өлгені ме? Енді
көрмеймін бе? Көрмеймін бе? деп іштей сан рет ... ... ... ... Өлім ... ұзақ ұйқыға кететін аурулар да болады дейді ... ... ... де ... Қап, ... ... ... сұрағанымда
қарашы”, – [96, 98 б.] деп ішкі қорқынышын үмітке алмастырады.
Бұдан әрі ... ... ... ... ... ... күйзелісін тап басып көргендей боламыз:
“Бұлар ойға құлай бергенде-ақ үйді-үйдің маңайындағы топырлаған көпшілік
қозғала бастады. Алдында бес-алты адам ... ... ... ... ... Үйден шығарып келе жатыр ғой деймін. Жерлемей үлгеретін болдық ... деді ... ... ... Нені ... ... ... жүзіне таңдана қарады. Бар болған шындық енді ғана
санасына толық, бар күйінде жеткен ... өзін ... ... ... ... ағытылған жастың қалай сорғалағанын да сезбейтін сияқты… ” [96, 98
б.].
Диалог пен монолог кейіпкерлерді ... сол ... ... ... ... ... өнімді тәсілдерінің бірінен
саналады.
Композиция ... ... ... ... ... аша ... көркемдік тәсілдердің бірі – пейзаж. Портрет пен пейзаж
– көркем әдебиет жаралғалы өмір сүріп келе ... ... бір ... аса бір ... ... бірінен саналады десек те болады.
Б. Майтанов табиғат суреттерінің көркем шығармалардағы орны туралы:
“Көркем ... ... ... үш ... ... ... Сюжеттік
орайда ол – оқиғалық уақыттың өлшемі. Композициялық ... ол ... ... ... ... білдіреді. Шығарманың идеялық, мазмұндық
астарына қатысты ол характереологиялық міндеттер ...... ... ... түрде сипатталатын пейзаждық суреттемелер біресе боранды
қыс, көкорай шалғынды көктем, жадыраған жаз, қарасуық күз ... ... ... ... енді ... таң, түс, кеш, түн ... ... уақытын көркем тілмен суреттейді.
“Бұ даланың осындай құбылмалы мінезі болып тұратын. Жылпос жайдары адамша
жылмиып, арғы ... ... ... тұрады да, күрт құбылып,
кенет бұзылып кетеді. ... Ал, мына боранның реті жаман. Жапалақтай ... ... жел ... іліп ... көк пен ... ... ... бағытты айырып болмайды. Күншығыстың тұсы бозамықтанып көрінеді” [96,
22 б.].
Осы боранның ... ... ... ... ... оқиғаға
сабақтасыра алынғанын мынандай суреттемелерден байқаймыз: “Қан-сөлсіз сұп-
сұр аспанда үрейлі ызғар бар. ... ... ... ... ... ... ... сияқты. Әлдененің аңдысын аңдитындай да көрінеді.
Күн жүзін әбден торлап еш саңылау бермейді. Көз ... ... ... ... ... ... кең ... тұрған жалғыз қара,
бұрғылаушылардың мұнарасы да мелшиіп қатып қалған” [96, 18 б.]. ... қыс ... ... боран”, “ышқына соққан алапат ... ... ... ... қымтаған қалың қар”, “түйілген қара
бұлт”, гуілдеп соққан желдің ызғарлы лебі деген күрделі эпитет, ... Бұл ... ... қыс ... тек фон ғана емес, боранды
күні бұрғылау басында айдалада кезекшілікте жалғыз өзі ... ... ... күні адасып кеткен оны іздеушілердің жан әлемімен жалғасып, қорқу,
қобалжу сияқты сезім күйлерін ... ... ... ... ... кейіпкердің ішкі
сезімдерінің ашылуында жасандылық кездеспейді. Олар өз ... сөз ... ... ... ... ойы ... аңғарылып
отырады.
“ – Қолымнан келе ме? – деп сұрады Сұлтанбек үндемей қалуды ... ... ... ... ... нең бар? – деді Мұрат оған тура қарап.
Сұлтанбектің қалай сұрап ... ... ... керек, ожырая қарады.
– Жай айтамын, – дей салды ол Мұраттың көзқарасынан ығып.
– Жай болса ... Қиын деп ... ... да алып ... Өзің ... жігітсің, скважина қазуға керекті ... мен ... бір ... Жәй деп ... жұлқынып тұрмайсың ба?
Алғашында оның ожырайған қабағын, қатал үнін Сұлтанбек түсінбей ... ... ғана оның ... ... [96, 103 б.].
Сұлтанбекті бұрғышылықтан мастерлік қызметке тағайындаған Мұраттың талап
қойғыштық, адам танитын басшылық ... ... ... ... ... ... динамикалық қозғалыс береді.
Шығарманың көркемдік табиғатына тереңірек бойлағанда ... ... ... ... бір қыры ... ... суреттеуде
жатқандығын байқаймыз. Оқиғалардың дамуы, шиеленісуі бас кейіпкер ... ... ... ... ... Бұл ... ... даралауда портреттің тиімді тәсіл екендігін білеміз.
“Қыз ашаң жүзді, ... ... Көзі ... тұңғиыққа тартқандай
жәутеңдей қарайды. Ұзын кірпіктерін бір сәт ... ... ... ... аударып әкетті де ойланып қалды” [96, 10 б.].
“Бір уақытта барып шолпысы сылдыр етті де, үйге қыз бала ... Ол ... жоқ, ... ... ... ... қызыл жібектен орамал тартыпты.
Үстінде етек-жеңі кең ақ ... Оның ... қара ... ... [96, ... суреттемедегі “ашаң жүз”, “ұзын кірпік”, “мөлдіреген, ... деп ... ... ... ... ... жас қыздың –
Құралайдың кескін-келбетін көрсетсе, ... ... ... ... қызыл жібек орамалды, ақ көйлек, қара ... ... ... ... ... көрсетеді”.
Шығармада Балбөпе кемпірдің шәй ішіп отырып, көңілі жайланғандағы күйін:
“Сарғыш өңі қою күрең ... ... ... ... ... реңі түзеліп сала
береді. Осы шағында қабағындағы небір кірбіңдері жадырап, маңдайы жазылып,
бір кезде ... жан ... ... көрінеді” немесе жасы ... ... ... ... ... таза көрінетін жүзін алуан әжімдер
осқылап, әрлі-берлі тіліп өтіпті. Қызыл шырайланған аққұба өңі ... ... ... Ол ... ... қолын шығарып еді, тамырлары да
білеуленіп, ... қол еті де ... ...... портреттік
суреттемелерде Балбөпенің ішкі жан дүниесінің сырларын сыртқы ... ... ... ... [96, 13 ... ... көркемдеуші құралдардың бірі – тіл. М. Әбдіхалықов
шығармасындағы көркем тіл ... да ... ... ... көрінеді.
“Батыстан шығысқа қарай созылып жатқан қос алқапты кең ойда ерте кезде
қазылған терең үш шыңырау құдық ... ... ... ... ... ... таспен өріліп, суы әңкіп жатушы еді. Бастарындағы әйкелі ... да ... ... ойылып жасалған. Оған он-он бес жылқының басы
молынан сиып ... Бұл ... үш ... ... ... ... Соның өзі де осы маңайдағы елге молынан жетеді” [96, 8 ... ... ... ... ... ... ... әр қилы.
Маңғыстау түбегі шөл аймақта орналасқандықтан, суға ... ... ... ... Шыңырау – ең алдымен шөл даладағы
тіршіліктің бірден-бір тірегі. Жазушы сол ... ... ... ... шымыраудан су ішкен ұрпақтың өкілі ... ... ... ... ... ... отырған” тіршілік көзін сөз етіп, оның
шөл даладағы ең маңызды табиғи байлық екендігін сөз ... көзі ... ... ... қақтай, қуыра жөнелді. Оңтүстік-
шығыстан соққан леп те әдеттегі жел ... қағу ... ... көзге
көрінбей жанып жатқан оттың шарпыған жалынын жеткізгендей жүз ... ... Адам ... ... ... та ... қоламтадай өртеніп
тұр” [96, 8 б.].
Үзінді шілде айының қапырық ыстығын көз алдымызға ... ... ... жөнелген күн көзі”, “соққан леп”, “оттың шарпыған жалыны”,
“ыстық ... ... ... ... бәрі де ми ... ... ... мезгілінің, сол өлкедегі табиғаттың табиғи қалпы.
Повесте мақал-мәтелдер, афоризмдер, ... ... ... ойға
құрылған сәттерді көптеп кездестіреміз. Бұлардың өзі де ... ... ... қызмет көрсетеді. “Тоқты қойдың жасындай азғана
өміріміз” деп Балбөпе мен Қарасайды айтса, ... сөз – ... оқ” ... ... ... ... қыз ісі, қызыма келді жүз кісі”
Қазынаштың шешесінің ренішті кезін, ... ... ... жоқ, ... ... ... ... Сұлтанбекке анасының қазасын естіртер тұстарында
пайдаланған мақал-мәтелдер.
Халқымыздың салт-дәстүрін, ... ... ... этнографиялық детальдар да жиі кездеседі. Тұрмысы ... ауыл ... ... су ... мес, шоқ ... ... ақ ... ер, ер-тұрман, киіз үйдің аспасы сияқты тіршілік
құралдары яғни тұрмыстық детальдар елеулі қызмет атқарған.
М.Әбдіхалықовтың ... ... атты ... ... де
Маңғыстау түбегінде мұнай өндіруді қолға ала бастаған, дүдамал мен күдігі,
күресі мен қиындығы мол ... ... ... ... ... ... тауып, оны игеру туралы шығармалары уақыт жағынан алып
қарағанда өткен ... ... ... ... ... ... өнімін ел игілігіне айналдырып ... ... ерен ... ... ... қайратын баяндайды.
Қазақстан жазушыларының VІІ-съезінде “Туған ... ... атты ... “Тек өткен бес жыл ішінде ғана ... ... ... мен ... ... ... ... романдар, повестер мен әңгімелер жинақтары жарық ... ... ... ... ... ... ... “Біз жанбасақ”, С.Бақбергеновтің “Кентау”, А.Жақсыбаевтың
“Егес”, Қ.Исабаевтің ... ... ... ... “Қара тасқын” повестері т.б осындай ондаған кітаптар ... ... бұл ... ... ... формаға ие болды” деп айтқан
“өндірістік ... ... ... басты туындылардың қатарында
атап көрсетеді.
“Қара тасқын” повесінде Маңғыстау ... ... ... ... ірі кәсіпорынның іргетасының қалануы, өндірістік
проблемалар, ... ... ... ... ұжымын
қалыптастырудың кадрлар мәселесі шешудің қиын да ... ... ... ... арқылы көрсетеді.
Маңғыстау даласы өзінің ен байлығын, ... ... метр ... ... бергені ақиқат. Қытымыр табиғат пен қатыгез ... ... ... ... ... мен құрыштай берік ... ... ... ... алып ... ... жандардың ерлігі нақты
жағдаяттармен іс-әрекеттер үстінде ашылады.Осыдан келіп аталған туындыдағы
заман шындығы, өндіріс тақырыбын ... ... ... ... ... ... ... белгілі мөлшерде халық жазушысы, академик З.Қабдолов ағамыздың
“Жалын” дилогиясының ... ... ... ... ... ... және Зекеңнің прототиптерімен Маршекеңнің кейіпкерлері
тағдырлас. Жұмабай, Байбол, ... ... ... сол ... ... ... екі ... кейіпкерлерінің істеген істері, мінез-
құлықтары, ... ... ... көптеген жайлар
ұқсамайды. Тегінде, оның солай болуы заңды” [4] - ... ... ... ... тасқын” повесі Қызыладыр өндірісінің бастығы инженер Досанның
Москваға шұғыл жеделхат келіп министрлік ... ... ... өкіл ... ... ... ... мәселесі Үкімет
үйінде қаралып, республикадағы ірі мұнай көзі ретінде ... де қоры ... кені ... ... көтерудің күн тәртібінде тұрған басты мәселелердің
бірі болады.Бұндай үкімет шешіміне Досан ... күй ... ... ... ... ... іске қосу ... тым қысқарып кеткен. Бұл
келісім беріп, ... ... жоқ па? Неге қате ... Бұл - ... Енді болашақ жайын ойлау керек. Бірінші, ... ... салу ... Ол ... ... ... ... кейінгі шұғыл
шаруа машина жолын салу…” [98, 13 б] ... ... аса көп ... да Қызыладыр мұнай өндірісін іске
қосып, жұмысшылар коллективін қалыптастыру жолында инженер, өндіріс бастығы
Досан бірсыпыра жарқын істерді атқаруға бел ... ... ... ... ... ... тынысын сеземіз, ондағы
еңбек адамдарының ерен еңбектеріне куә боламыз. Өндіріс үшін ауадай ... ... ... ... үй салу ... ... ... жұмысшы, ауыл адамдарының еңбегі, ынтымақшылдығы суреттелген
тұстардың оқиғалары ширақ өрбіп отырады.
Повесте Досан ... күші ... ... ... ... ... ... туралы мәселе көтергенде: “Олар ... ... де ... ... жөн болмас. Тіпті ұсақ-түйек шаруаға, ас
пісіруге дейін адам таба алмай отырғанын ойлап” бір ... ... бен ... ... ашылған сульфат өндірісіне кәсіп іздеп көшіп
кеткен ... ... ... ... ... ... жүргізіп,
туған жерлеріне кері қайтаруды азаматтық парыз деп ... ... ... ... ел ... сөйлесіп жастар жағын (оқытып,
мамандық беріп) өндіріске орналастыратындығын айтып қырық шақты ... ... ... ... ... ... соң туған даласын тастап,
төңіректегі кәсіпшіліктерге тарап кеткен елдің қайта оралып, бас ... ... қай ел үшін де ... жер ... қымбаты. Азамат
қайда болса да туған жеріне қайта оралады. ... ... ...... тән ұлы сезім. Келгендердің басшысы Жарылғап
ақсақалдың ... ... ... ... ... ... алады. Сөйтіп, жергілікті жердің ... ... ... ... ... ... ұл-қыздарын тартуды азаматтық іс
тұрғысында шешеді. ... ... ... ... ... жұмысшы күшін жинағанмен, жергілікті кадрлар мәселесі мәселесі
шешілмейтінін түсінеді. Бұл жұмысты шешер ... ... ... ... ... ... деген ынта-ықыласы, қажырлы ерлік істері шығармада
шешуші мәселе болып келіп, жол салу, сенбілік ... ... ... салу т.б. ... ... бірі ... ... жатады. Осыған
орай бас кейіпкерлер алдыңғы лектен көрініп, ... ... ... ... ... - адам ... ... тақырыпты
адам тағдырына бағындырады. Жұмысшы тақырыбына арналған бұл шығармада ... ... ... ... ... ... ... қазіргі өндіріс басшысына тән жаңа мінез
ерекшеліктерін, іс-әрекет аясын, оны ... ... ішкі ... ... назар аударады. Сонымен бірге жазушы өндіріс шындығындағы
маңызды мәселе-өндіріс жетекшісінің тұтастай бір ... ... ... ... ... ... ... мен
моральдық бейнесінің бір-біріне әсері болатынын көрсеткісі ... ... ... ... мол, ... ... ... қоса
адамгершілік, басқаның ар-намысын ... ... ... қасиеттер де бойларынан табылса деген авторлық ұстанымды
аңғарамыз.
Досанның алдынан шыққан тағы бір ... ... ... -
Маңғыстау мұнайының қоюлығы еді. Ембіге іс ... ... ... ... жүйеден мұнайдың дұрыс жүрмей жату ... ... ... ... Бұл ... де Досанның “Ол үшін трубалар ... ... ... ... ... ... қорытындылап қарасам,
мұнай жүрмей қалған скважиналарды бұзып, қайта қарап шығу керек сияқты” -
деген ... ... ... ... ... ... ... түбегейлі қарсылығын білдіреді. Жаңалыққа ілесе
күдік пен қобалжу қанжығалас жүретіні ... Көз ... ... ... талдырып, табиғаттың бермесіне қасарысып, қарсы тұрған жігерлі
жандардың кейде жасыған шақтарын ... ... ... ... ... ... атақ пен ... абырой ойлауға дайын тұратын Сәрсенбаев, бас
инженер Қонысбайлар басқан ізін аңдып, ішінен кінарат ... ... ... Досанның үстінен Қонысбайдың жазған ... ... ... ... ... ... Сәрсенбаев пен Қонысбайдың өзіне
соншама қарсы шығып, артынан комиссия ... арыз ... ... бар ... ... “Ал ... ойында не бар? Мен
не ... ... ... ... ... ... не жасауға болады? Егер
олар бір ... ... ... біз келістіре алмасақ бір сәрі. Жоқты
бар етіп, бірді екі етіп ... ғой. ... ... ... ол ... ... ... ертеңгі күні мені орнымнан алса да бұл жерден ... Бір ... ... ... жай ... болып қалуға хақым
бар ғой. Әй, сонша неге бас қатырамын? Істеймін ... ... ... [98, б.] ... ... ... өз ... берілген атақ,
мансап үшін жүрмеген жан екендігін байқаймыз. Досан ... ... ... көз ... бүгінгі іске келешектің тұрғысынан қарайды.
Комиссия қорытынды анықтамада ұсақ-түйек кемшіліктерден өзге ештеңе жазуға
факт таппайды. ... ... ... еңбегі, азаматтық тұлғасы өзіне
қарсы шыққан бюрократтар мен күншілдердің алдында ... ... ... ... ... ... атақ пен ... алуға дайын тұрған Сәрсенбаевпен бас
инженер Қонысбайлардың жағымсыз әрекеттері біршама ... ... бұл ... ... ... - ... мен ... адамдар,
мансапқорлық, бюрокротизм мен қарапайымдылық, іскерлік арасындағы ... лаңы іске ... ... адал ... ... ... ... “Адам характерлерін жағдайлар жасайды. Сондықтан көркем
шығармаларда геройлардың характерін бет алды ойша ... ... адам ... ... ... теріп немесе кейіпкердің сырт
бітімін күлкілі етіп көрсетумен адам ... ... ... бұл ... шындығына терең бойлап, белгілі бір әлеуметтік ортаға тән сипаттарды
жинақтап, образ арқылы көрсету керек” [99, 232 б.] деп ... ... ... ... жағымсыз әрекеттерін өмірде кездесетін
тоғышар, өзімшіл адамдардың келеңсіз іс-әрекеттерінен алғандығы ақиқат.
Бас инженер Қонысбай ... ... ... ... ... іші тар, оқыған, жаңашыл жастарды жаны қаламайтын, ... ... ... жан. Ол ... жол ... жұмысшылар поселкесін салу, кадр
мәселесін шешу, скважиналарды қайта қарау ... ... ... ... ... ... ... болып, қолдасудың орнына үнемі өз қарсылығын
білдіріп қалып отырады. Ол сол жолда жаман пиғылын басқа біреулерді ... ... ... беріп отырғанды” қалайды. Қонысбай Қабылды да, Сәрсенбаев,
Байболды да Досанға ... ... ... оның жұмысынан кінәрат іздегенмен,
ештеңе өндіре алмайды. Әйтсе де ... ... ... ішін ... Досанның үстінен арыз жазады. Арыз мәтініндегі Қонысбайдың тізіп
жазып отырған ... ... өзі ... түйедей етіп
көрсету”, азамат атына лайық емес іс-әрекеттер.
Автор өмірде Қонысбай, Сәрсенбаев секілділердің әрқашан Досан ... адал ... ... өрлететін, жаңашыл тұлғалардың алдын орап,
жолын кесіп отыратынын, сол мақсат жолында ешнәрседен тайынбайтын ұятсыз,
арсыз ... ... ... ... ... шығарма эстетикалық ләззат, әсемдік әсер берумен қатар оқушы
бойында өмірдегі зұлымдыққа, зымияндыққа, сұрқиялыққа ... ... ... ... ... да ... Жазушы қоғам дамуына өмірдегі ұнамсыз
қасиеттердің бет-пердесін ашу арқылы да көмектесетінін ұмытпаған жөн... ”,-
дейді С.Әшімбаев. [100].
М.Әбдіхалықов - ... ... ... ... ... ... ... жаңашыл жазушы. Оның шығармаларынан біз өз ... ... ... ... ғасырлар бойы құлазып жатқан Маңғыстау жерін
еңбек, ырыс мекеніне айналдырып жатқан ... дала ... ... Олар ... ... істері, шынайы мінездері, алғыр
ойларымен, асыл армандарымен есте қаларлықтай тұлғалар. Қоғамымыздың ... ... ... ... ... ... ... заңды түрде дамып, ондағы үлкенді-
кішілі оқиғалар бір-бірімен шебер қиюласып жатады.
Байбол, Назар, ... ... ... ... ... ... ... жанқиярлық еңбегі сіңген абзал азаматтар.
Повестегі Қабыл жастардың жарқын бейнесін ... Ол ... ... ... ... ... Ол бірден ... ... ... да болмасын жұмысты ынтасымен
орындайтын елгезек мінезімен ... ... ... инженер болып
жүргені ... ... ... ... ... ... ... шапшаң, ойындағыны айтып тастайтын мінезіне ... ... ... ... технологиясы, жоспар орындау
жөнінде бастығы Досанмен де пікір таластырып ... ... ... 2-
3 жыл ... Баку ... ... ... Маңғыстаудың мұнайының
қоюлығы туралы ойын Досанға ... ... тағы да ... Барған
жерінде істі тындырып қайтатын ... ... ... мұнай айдау
әдісінің тәжірибелерін көріп мәліметтермен келеді. Ол өз мамандығын терең
игеруге талпынатын, көп ізденіп, көп ... жаңа ... ... ... ... білімді жігіт. Оның ... ойы, ... бар ... ... ... ... ашық айтып, дәлелдей біледі.
Жан-дүниесі бай, рухы мықты, өз орнын табатын орта ... ... ... ... партком секретары Назардың да образы оқырманын
өзіне тартып отырады. Мұнай инженері ... ... да, өз ... ... ... үнемі біресе комсомол, біресе партия ... ... ... ... ... ... негізгі мамандығы бойынша
өндірісте жасауды ... ... ... оны ... ... ... жатқан мұнай кәсіпшілігіне
партком хатшысы етіп жібереді. Ембіге командировкаға ... ... ... ... өзі ... ... та басында Сарсенбаевтан сескеніп, оның айтқанын құп көрсе,
шығарма соңында ештеңеге қысылмайтын сабырлы ... ... ... мен ... ... бас ... жүре ... дұрыс еместігін
біледі. Бір жағына ... ... ... ... сол ... қалатын
болғандықтан Совмин председателінің тапсыруы бойынша “Кадрлар жайын іріктей
білу, мүмкіндігінше жергілікті жағдайды білетін, үйренген адамдарды ... ... ... Досанның мінез-құлқы, отбасындағы келеңсіз
ұсақ-түйек әңгімелердің жәй көре ... ... ... де, ... келіп, Досан бағытының дұрыстығын түсінеді. Бас ... ... ... ... тағайындайды. Сөйтіп, кадрларды
орнын ... ... ... ... ... ... ... айтыстардағы идеяны алып үй құрылысын әр жерден ... сала ... ... ... ... ... ... жазушының Маңғыстау өлкесінің қазба байлығы, оны ... ... ... ... ерекшеліктері т.б. бұл өңірдің ... да ... ... ... ... ... ... деректер, ел, жер, тұрмыс-тіршілік ... ... ... ... Бұл ... ... жол ... су мәселесін шешу, үй
құрылысын салу, кадр мәселесін шешу төңірегінде повесть кейіпкерлері ... ... ... ... айтылған ойларынан айқын
сезіледі. Маңғыстау мұнай байлығын игеруші, ... ... ... ... ... бірге түнеп, өндіріс басында еңбек ... ... ... М.Әбдіхалықовтың бұл тақырыпқа батыл барып, терең зерттеп,
көп жылдардан бері қалам тербеп жүргені ... ... ... әйелі түр-тұлғасы келісті, сабырлы Ақлима жоғары
білімді мұғалімдік мамандығы бола тұра жаңа ... ... ... ... жұмысқа тұруды мақсат етпейді. Институттың ... ... ... ... қалу ... ... ... күйеуге шыққасын Досанға еріп кете ... ... ... ... ... ... ... тарихи, “үш жүз алпыс
үш жүз әулиелі” ... ескі ... ... ... ... ата, Шерқала туралы аңыздар, әңгімелерге Жарылғап қарт, абысыны
Ханбибіден естіп қанығып, өзі де ... ... ... ... арта ... Олар Ақлима үшін бір жағынан халық өнері,
шеберліктің үлгісін танытса, ... ... ... ... Иран шахтарымен қарым-қатынасын бейнелейтін шежіредей еді. Жинақтаған
материалдарын Алматыға ... ... ... ... ... ... ... қағазды алып, Ақлима мақсатына жеткендей көңілі шаттыққа
бөленеді. Ақлиманың ... ... ... ... ... ... жолының ауыр да қызықты екендігін, халықтың өткен өмірі,
шежіресі туралы нағыз шындықты айту үшін тарихты ... ... ... ... ... ... ... әргі-бергі тарихын білуге деген
ынтызарлығы, зор ... ... өн ... ... отырады. Көне
тарихқа қатысты ой Ақлима ... ... ... ... логикасымен іштей өріліп, табиғи жарасым тауып отырады.
“Ойпыр-ау, мынау жатқан тарих қой. Әр ... өзін ... ... ... көп ... бұл жерде ел болмаса, қайдан ... ... ... әр ... ... тұр. ... елдің, тіпті
мемлекеттің белгісі бұл. Бірақ оған ... ... ... ғылымы қиялға
көнбейді. Нақты дәлел, куәлік қағаз керек” [98, 135 бет]. Қазыналы түбектің
өткен тарихы Ақлиманың жан ... ... ... ... ... ... Ақлиманың өзінен жасырын түрде бұл ... ... ... ... ... ... байлықтың қажет
екендігін, ғылымға үлес ... ... ... ... Назармен әңгімесінде байқаймыз. ... ... ... ел ... ... қарсыласы Қонысбай да, Байболдың кемпірі
Бибатша да сан-саққа ... ... ... көзінше ұят
жағдайға да ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізуі арқылы өлке тарихының
ашылмаған беттеріне ғалымдардың ... ... ... бұл көне ... ... ... ... тереңірек
тануға көңіл бөлу проблемасы оның өміріндегі ... ... ... жоқ, бұдан біраз жылдар ... ... ... ... ... ... мұраларына зер салушылар өте аз ... ... ғана ... ... ... ... ... сияқты қаһарманды енгізуі – замана шындығын, ... ... тың ... ... ... ... ... көне тарихқа қатысты ойларды бүгінгі күннің көкейтесті
мәселелерімен байланыстыра бейнелейді. Оның көне тарихқа ... ... ... ... заманда болған құбылыстарды ой елегінен өткізіп,
бүгінгі болмыстың ішкі мән-жайын ... ... ... ... да жол сілтер дегенін сұрыптап, сол шындықты, сол ... ... ... ... ... көрінеді.
Замандас образын жан-жақты суреттеу мәселесі, ... ... ... ... дәуір тынысын танытарлықтай тұлғасын жасау
жөніндегі міндеттер көркем шығарма ... ... ... істің нәтижелі болмайтыны белгілі.
Образ жасауда адамның ... ... ... ... зер ... ... ... сол ішкі сыр-сезім
жағынан ашуға ұмтылады.
А.П.Чехов: “Менің ойымша табиғатты ... ... ... және ... ... керек” [101].
М.Әбдіхалықовтың табиғат көрінісін суреттеуі адамды зеріктірмейтін тым
қысқа да тиісті жерінде ғана қолданады, оқиғаны баяндауға тез ... ... ... ... ыстығы қайтып кешкі салқын түскен жазғы кештің
табиғатын: ... ұсақ ... ... ... ... ... кеткен. Олар өз көлеңкелерінен үркіп тәлтиіп тұр. Жыбырлаған қара
көлеңкелер ақырын ғана ... жер ... ... ... келе ... Алыстағы
төбелердің де пішіні өзгеріп кеткен. Күн беті жарқырап, келесі жағынан ... ... ... алып келеді. Тіршілік атаулы, табиғат түгел ... ... ... жаңа ... күш жинауға асығуда”,- дей келіп [98, 74
бет], “Тек осы бір маужыраған кешкі сәтте Досан отырған ... ... ... деп кілт бұрылып бұрынғы Досанның жеңгесінің үйіне ... ... ... адам тағдыры суреттеледі, адамға оны қоршаған
табиғат белгілі ... ... ... Табиғатты суреттеу әр жазушының
көздеген идеялық ... ... ... ... ... ... құбылыстарын кейіпкердің көңіл күйіне ... ...... да юморлық шеберлігінің тағы бір
көрінісі деуге болады. Мәселен, кәсіпшілік ... ... ... елді ... ... ... жалпақ жонда жол табуларының қиындығына аспандағы
жұлдызды да қатыстырып, оған ... роль ... ... байқаймыз.
“Құрттай быжынаған жұлдыздар ғана төбеңнен үңіліп тұрады. Қалай ... деп, ... ... ... жымыңдасатын секілді” [98, 75 бет].
Бір кездегі өндіріс ... ... С. ... ... Ғ. ... ... Ғ. ... “Оянған өлке”,
З. Шашкиннің “Теміртау”, З. Қабдоловтың “Жалын”, І. Есенберлиннің “Айқас”
романдарының ... А. ... ... (1975) пен “Бөгеті” (1981),
Ш. Мұртазаевтың “Қара маржаны” (1976), Ә. ... ... ... ... ... ... (1980), М. ... “Жердің асты жеті қат” (1978),
М. Сәрсекеевтің “Жаңғырық” (1979) т.б. романдары келіп қосылды.
Бұл романдардың ... де ... ...... тақырыбы, жұмысшы
өмірі роман желісіне арқау болған.
«Қара ... ... мен ... асты жеті қат» ... ... мерзімі
жөнінен бір-біріне жалғас әрі Маңғыстау мұнай байлығының игеріле бастауына
арналған. Екі ... да ... бір ... яғни ... байлығының
қолға алынып, қара тасқын мұнай байлығының ел игілігіне айнала бастауы.
Сырттай қарағанда өндіріс ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлік қуатымен қыр қазағының ... ... ... ... ... ... өзгерістерді
көрсетуге тырысады.
Бұл – халқымыздың тарихындағы үлкен ... ... ... ... ... көрсетуде автор ойға алған идеяларының ... ... ... ... мәселелердің төңірегінде кемшін түсіп жатқанмен,
әлеуметтік өмір ... ... ... ... биік ... ... ... Әбдіхалықовтың роман жанрындағы алғашқы туындысы 1978 жылғы “Жердің
асты жеті қат” романында мұнайлы Маңғыстау өлкесінің бүгіні мен ... ... ... ... қырық жыл бұрын оқу бітірген ескі ... ... жаңа ... ... ашып, көтеріңкі міндеттеме алып, жоспар
орындап, тезірек абырой-атаққа ие болғысы келсе, жас ... Иса ... ... қатар мұнайды ысырап етпей ... ... Ол ... ... ... ғана ... ... да
ойлауымыз керек” деген ұсыныс жасайды. Осы екі ұсыныс арасындағы тартыс
роман желісінің өзегі болып ... ... ... ... ... етіп жүрген
замандастарымыздың өмір тіршілігі, өндірістегі ... ... ... ... ... ... ... заман талап етіп
отырған проблемалары, осы заманғы өндірісті басқару, жетілдіру мәселелері,
жекелеген ... ... ... мен ... ... ... ортамен арақатынасы бұл шығармаға арқау болады.
Маңғыстау – ... ... ... туып-өскен жері. ... ... ... ... де осы ... өңірі, оның
адамдары, халықтың тұрмыс тіршілігі, тұтастай алғанда, ... мен ... және ... Жазушы үшін Маңғыстау – географиялық ұғым
ғана емес, әлеуметтік-адами үлкен орта. Ол осы ортаның ... ... ... ... ... ... ... көпшілікке белгілі. Қай қаламгер
болсын ... өмір ... ... ... ... ... өткен
жағдайларды дерек көздері ретінде ұстанады. Сондықтан да М.Әбдіхалықовтың
алғашқы көлемді шығармасы “Жердің асты жеті ... ... да ... ... ... ... Жазушы өзінің жақсы білетін өмір
шындығын ақыл таразысынан өткізген.
“Әрбір қалам иесінің творчествосына темірқазық болып отырған туған ... ... ... ... да ... ... ... өзек болар өмір
шындығын өзге жақтан емес, тек ... ... ... іздеп тапқан”,
[103]– деген жазушы Ә. ... З. ... ... ... ... М.Әбдіхалықовтың өндіріс тақырыбындағы туындыларына да
қатыстылығы бар дер едік. Маршал да алдындағы ұлы ... ... ... өтіп ... ... ... қатынасы арқылы
терең тіршілік идеяларын ашып көрсетеді.
Туған жер дегенде, жазушы оның қай кезеңі, қандай проблемасына да қалам
тербемей ... жоқ. ... ... ерте қозғауға заманы мүмкіншілік
бермеді, әйтсе де бірнеше публицистикалық ... ... етіп ... ... мен ... романы жазылды. Сол сияқты “Маңғыстау
хикаялары”, “Мұнайшылар ... ... ... ... ... ... көздерінің ашылу тарихы мен алғашқы ... ... ... ... ... етіп айта ... “Қара тасқын”,
“Жердің асты жеті қат” деп түйіндеп тастайды.
М. Әбдіхалықовтың ... ... ... ... оны ... ... уақыт жағынан алып қарағанда өткен ғасырдың 50-60 жылдарындағы
геолог-барлаушылар, мұнай кенішінің өнімін ел игілігіне айналдырып ... ... ерен ... ... ... өндіру қызығы мен азабы мол, күрделі техникалық үрдісті қажет
ететін қиын еңбек. Жеті қат жер астына тығылған ... мол ... да ... ... ... Маңғыстау жағдайында қиындығына шыдап
өндіріп ала білсе ғана мүмкін болды, әйтпесе бейнеті мол еңбектің ... де ... ... ... кейіпкерлерінің бірі – Исаның аудандық ... ... ... ... бас ... болып жұмысқа ауысуынан
өрбиді. Ізденгіш жас кадрдың өндіріске келуімен бірге автор ... ... ... өміршең әдістер мен өзекті мәселерді қозғауды мақсат
тұтады.
“Әрине жұмысшы ортасын көрсету үшін ... ... ... ... жете білу ... ... ретте автордың өз объектісін, өз тақырыбын, яғни өндірісті тиісті
дәрежеде білетінін, оның біраз жағдайына қанық ... ... ... көшімен алға тартар жаңашыл көзқарас пен бір орында тұралап ... ... ... ... ... келмес қақтығысында жаңаның
үстем түсу диалектикасын, оның қиын да күрделі жолын ... ... [9, 8 б.] – ... ... Т. ... роман жөніндегі
пікірінде.
Қандай көркем шығармада болмасын, ондағы өмір суретін, оқиға мен жағдайды
жан-жақты терең ашып көрсету – адам ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер жандүниесін, мінез-
құлқын, іс-әрекетін шыншыл суреттеумен тікелей байланысты екендігі анық.
Романдағы негізгі композициялық желі – ... ... ... ... ... ... тұрып, жаңа скважиналарды іске қосуға
Исаның ... ... ең ... ... ... ... мұнайдың
химиялық құрамын ажыратып алмай, ешқандай мұнай өндіруге, сапалы ... ... деп ... қоюы ... ... ... ... туындап, бас инженер Иса мен мұнай өндіру
бірлестігінің бастығы – ... ... ... ... пен ... өн ... ... отырады. Жазушы өндірісте болып жатқан басқа
да мәнді ... ала ... соны ... ... оның ... ... мен заңдылықтарына назар аударып, кеңінен ... ... ... келіп автор өз кейіпкерлерінің жан-дүниесіне үңіледі,
олардың ... тән ... ... ... ... ... дәуірімізде ғылыми техникалық өркениеттік революцияның көп
ілгері дамығанын ескертсек, техникалық интеллигенция, ... ... ... сомдау қаламгерге тың материалдар мен тың мәселелер,
осыған ... ... ... пен ... әкелетіні сөзсіз. Бұл
тұрғыдан алып қарағанда жас инженер Исаның бойынан бүгінгі ... ... ... қасиеттері мен ерекшеліктерін көреміз.
Обком хатшысы “Мұнай бірлестігін” нығайту мақсатымен Исаны бірлестікке
бас инженер етіп ... бұл ... ... бола тұра ... кеткелі көп болды. Сол жағынан қарайып қалмасам ... Егер ... ... кету ... болса, қарсылығым жоқ. Тек жеңілдеу
жерінен бастайын, ... ... ...” деп ол ... сенімсіздеу қараған
[74, 17 б.].
Бірақ бұл алғашқы ... ... еді. Иса ... ... үлкен
сенімді, партиялық тапсырманы терең сезінеді. Обком хатшысы Исаны бұл жерде
біраз уақыт жауапты қызметте, партия комитетінде жүріп ... ... ... ... ... ... ... бұл салада оқу бітіріп келіп
жатқан жас кадрлар қаншама?
Осының бәрін жан-жақты байыптылықпен ... Иса еш ... ... бірлестігіне келеді. Осы сәттен бастап біз Исаның бар
болмысымен жете таныса ... – жаны ... ... ... ... айқын, адам үшін, халық ісі үшін жан-
тәнін аямай жұмсайтын, алғыр да адал азамат. Оның басында ұнамды да ... аз ... Ол ... істе де ... ... тұрғысынан қарайды, оны
туған елінің бүгінгі игілігі, болашақ тағдыры ... ... жаңа ... ретінде, маман инженер есебінде Исаның бойындағы жақсы
қасиеттердің бірі – оның басындағы жаңа сапа, жаңашыл ... Ол – оның ... ... ... ... ... ... болашағын,
заман, уақыт бағытын, ел, халық тағдырын тереңнен толғап ... ... ... мәселелердің тұтқасынан ұстауға ұмтылатындығында.
Алғашында Иса Қызыладырдағы мұнай скважиналарының тоқтау себебін, оған
қандай шара ... ... біле ... ... ол ... ... іске қосу керек деп шапқылап жүрген Үсебаевпен бетпе-бет ашық
айтысқа шықпаса да іштей қарсы.
Ол алдымен скважинаның ... ... ... ... ... ... Бұл мәселеде оған скважинаның аға ... ... ... көп ... ... ... ... Әрбір скважина іске қосылғалы
бергі мәліметтерді, ... ... ... ... ... саралап шықпақ
болған Иса бұның бәрін сол Әнетовтен тапты. Тәжірибелі жұмысшы ... ... ... ... Иса сол ... көп үңілді. Оның
бетіндегі сандардың жоғары өрлеп, кейін ... ... бір ... ... Ал мұны ... ... елемеген. Ол осындай бақылаулардан кейін бар
мәселенің ... ... ... ... екендігіне көз жеткізеді.
Осыдан кейін барып тоқтаған ... ... ... іздестіреді.
Бірақ, Иса “бәрін білемін, бәрін мен жөндеймін” деп ... ... ... ... жақсы қасиеттің бірі – ең алдымен ол ... ... ... ... бір ... реті келмей, сәті түспей жатса да ... ... өзін ... дайын тұрады. Обком шақырып сол ... ... ... ... жатқан Қызыладыр мұнай-газ басқармасына
жұмысқа ауыстырмақ болғанда ол тағы да ... ... Оған ... Иса
істің басы-қасында болып, бар жағдайды өз көзімен көріп, жөндеуді ойлайды.
Әлдекімдердің “қызметінен төмендеп барады” деген ... де ... ... жоғары қоятын Иса елеген де жоқ.
Оның үй-күйсіз, дала кезіп Қызыладырда жүруі де өз ... ... ... ... ... Ол ... тоқтау
себебінің де жауапсыздықтан екеніне көзі әбден жетеді. Бұндай апаттың ... үшін ... ... күн сайын скважиналардың тынысын аңдып отыру
қажеттілігін түсінеді.
Иса жұмысқа кіріскенде скважиналардың бірінен соң бірі тоқтап ... ... Бұл ... ... ... не себепті
қуанғандығын енді ... ... ... Иса ... ... оны шешуге шын ар-намысымен кіріседі. Жатса-тұрса ойлайтыны –
жұмыс ... ... жер ... ... бір жөн, жер ... Оны қалай
шешуге болады. Жердің асты жеткізер ме? Сонда Қамбаровтың айтқаны дұрыс
болғаны ма? “Менің ... ки, ... ... ... Киді ... ... тартып кете алар ма? Келісуін өзі келісіп ертең ... алып ... ше? ... ... сонда болмай ма?” [104, 108 бет].
Иса бүгінгі әрекеттің ертеңгі салдарына, ... ... ... ... іске ... ... қарайды. Ол науқаншыл емес, істі
бастардан бұрын, әуелі оның мән-жайын, қазіргі салмағы мен кейінгі ... ... ... ... ... ... Жоғарғы орын бекіткен
жоспарға қарсы ... ... ... ... төтеп береді,
олардан ығысып, жалтақтамайды. Ол қара басының пайдасын көздеп отырған жоқ.
Оның ойлағаны –елдің ... ... ... ... ... ... Иса енді ... Алдымен басқармадағы барлық технологтардың басын қосып, жиналыс
өткізіп, тоқтаған скважиналардың жай-жапсарын ... ... да ... тыңдайды. Өзі де ізденеді, зерттеп, зерделейді. Соның нәтижесінде
мұнайдың бірқалыпты жүріп-тұруы үшін жер бетінде біраз ... ... ... ... астында. Исаның бұндай іс-әрекеттеріне Үсебаев қарсы
болды. Бірақ Иса онымен қатты ... ... ... ... ... ... ... шығатынына сенімі кәміл.
Иса ісіне барлық жұмысшы-тенологтар қолдау көрсетіп, өз ықыластарын
білдіреді. ... Иса ... ... Оның ... ... Гүлнар сияқты
көмекшілері бар. Олар да қолда бар табысқа ... ... ... қамын ғана күйттеп жүрген адамдар емес. ... ... ... ... ... ... ... жанкүйерлері. Оған Боташтың
жаңа мұнай көзін іздеп, Алматыдағы архивтерді ақтарып, ... ... ... қайтуы, Атанияздың жер жөндеу жұмысын қолға алу ... ... ... мұнай өндірудің технологиясын жетілдіру жөніндегі
ұсыныстары толық дәлел бола алады. Тіпті басқарманың ... ... ... шыға ... өз ... айта ... біржақты
тоқырап қалған Қамбаровпен де тіл табысады. Онымен ашық-жарқын іш тартып
сырласа жүріп көп жайларға ... ... қыры мен ... ... ... өздері кінәлі екендіктерін мойындады. Кезінде ... ... ... айтқайлап өзін тұқыртып тастаған “жоспар,
жоспар” деп ... ол оны ... ... ... ... ... ... жұмысын күшейту мақсатымен сол жер астымен ... ... ... оған ... бастық етіп қоймақ болды. Оның бұл
жаңашыл ... ... ... ... ... ... ... да толық
мақұлданды. Иса осылайша мақсат биігіне көтеріле берді.
Бүгінгі таңдағы ... ... ірі ... ... тән ... ... қоғам дамуын, уақыт ерекшелігін, мезгіл ... ... анық көре ... ... жағдайда шұғыл әрі батыл шешімдер қабылдай алу
қабілеттілігі, осы ... ... ... ... ... ... көрсету сияқты қасиеттерді Иса бойынан кездестіреміз.
Кейіпкерлер мінезін даралаудағы ең маңызды ... ... ... ... мән ... ... шығармадағы тартыс терең
көрінбеген ... ... ... ... ... бос ... Осы
тұрғыдан келсек романдағы негізгі тартыс арнасы инженер Иса мен бірлестік
бастығы Үсебаев арасында өрбиді.
Романда Үсебаев бейнесі әжептәуір ... дей ... ... ... мұнай институтын соғыстан бұрын бітірген тәжірибелі адам. Ол ... ... ... ... жұмыс істеген шебер ұйымдастырушы Маңғыстау
мұнайы ашылған кезде жаңа өлкеге ... ... ... мұнай
бірлестігінің басшыларының бірі. Бірақ басқару жұмысында көбірек болып,
мұнай өндірудің жаңа ... ... ... ескі инженер. Оның облыс
түгілі, Алматы мен Москвада да таныстары көп. Бұрын алдына жан ... өзі ... ... ... ... ... ашудың, жапан дүзді игерудің қиындықтары мен мұнайды
айдаудың шешілмеген шырғалаңы бірге ... ... ... шешімдер
мәселені толық ойластырып жатуға мүмкіндік берген жоқ. ... ... ... іске ... ... Сол ет ... кейбір ақауларды
да елемей жүре берген. Мұнай тасқынының алғашқы қуанышымен Үсебаев ... ... ... ... абырой, үсті-үстіне мадақтау,
қолпаштаулар бар ... ... ... ... суша ақты. Әрі-беріден соң
“Әуелгіде босқа күдіктенген екенбіз, анау-мынауды ... істі ... ... ... деп ойлады. Осылай жүргенде кенеттен скважиналар
сыр бере бастағанда ол не істерін білмей, абдырап қалды.
Ақыры ... ... іске ... ... ... да жоспарды төмен
түсірмеу керек” деп шешті. Себебі, бірлестіктің ... осы – ... ... ... тең ... көбі осы ... ... Егер
осы бесжылдықты өткендегідей мол табыспен шығарып салса, бұны ... да құр ... ... ойларды Үсебаев көптен ойластырып
жүрген. Ол үшін жоспар орындалса болды. Қайткен күнде де ... ... ... ... ... ... ... керек. Оның омырауына жұлдыз
тағу да ойында жоқ емес. Әуелде ... ... да осы ... ... ... өнімді жерде өз адамының отырғаны жақсы. Қамбаров
болса ағайыны, оның үстіне айтқанын екі етпей орындайды. ... жасы ... таяп ... Сәл ... ... ... демалыңыз” деп орынан
тайдырып жіберуі де ықтимал. ... да аз ... ... ... да
жоспарды орындай тұру керек.
Мінеки, Үсебаевтың Иса әрекетіне келіспей, ... ... ... сыры ... ол ... өзі ... жаңа ... іске қосып, жұмысты
біраз реттегенсіп қайтқан. Ал болашақ деген оның ойына кіріп те ... кім бар, кім жоқ! ... ... ... ... ма? Ал ... үшін ең қажет нәрсе жоспар емес пе? ”, – дейді Үсебаев. Оның бойындағы
басты міні-ертеңгі күнді көре ... ... әлі де ... бар істі ... ... деп ... көрсоқырлығында. Қашан да
біліктілігі мен білігі таяз, бос көкірек адам ... ... ... мәселесі жөнінде обком партия-шаруашылық ... ... ... Иса ... ... ... ... алынатынын
сезіп, кәдімгідей ойға қалады. “Кім біледі, мәселе терең талқыланып, ... ... ... ... ол ... Үсебаевқа қалай тиеді.
Исаны ойда жоқ жерде түбіме әкеліп отырғызуында да бір сыр ...... ... Ол ... ... алмай-ақ қойды. “Не түбі жеткізбейтін
әккі қу да, не ... ... ... ... – деп ... ... ... өзін аңдумен жүр, оны сол үшін мұнда жіберген деген де ойға
кетеді. Енді міне … [104, 36 ... ... қам ... ... кетеді. Өндірісті ғылыми негізде
жүргізуді өзі де бұрыннан ойлап жүрген адамның кейпімен, мән-жайды байқап
көру үшін ... ... ... ... ... бәрінің ұйғарымы бір
сияқты. Үсебаев енді басқаша әрекетке көшеді. “Аяқ астынан орнынан алып, өз
адамдары ... қоя сала ...... ... оймен, өзін судан таза, сүттен
ақ етіп көрсеткісі келіп, ... ... ... оның ... ... ... көтерген мәселелеріңіз дұрыс. Енді осы
күрделі өндірісті Қамбаров игере алатын емес, сондықтан оның ... ... – деп ... ... [104, 74 б.].
Бәрі осылай болды да. Үсебаев бәрін баяғыдай ... ... Иса ... ... ... Жер асты жұмысын реттемей тұрып, Үсебаев өзі іске
қостырған скважиналарды Иса тоқтаттырып тастағанда, “бұйрығымды ... оны ... ... обкомға тұра шабады. Бірақ одан да беті қайтып
қалады. Обком бюросы мәселені жан-жақты тексеріп, мұнайлы өлкенің келешегін
ойлаған Иса ... ... ... ... ... заман көші өзінен-
өзі ығыстырады. Романның осылай жаңашыл бастаманың үстем болуымен аяқталуы
көңілге ... әсер ... ...... жаба ... жүре ... ... Үсебаевтың
әрекетінің дұрыс еместігін, керісінше жоспар орындау үшін өндірістің
ертеңгі болашағына кесел келтіруден ... ... ... ... ... өндіріс жөніндегі секретары
Сұлтан Есбергенов образы нанымды бейнеленген. Сабырлы да салмақты жас ... ... тек ... ғана ... ... ойлап қатты
тебіренеді”, – дейді роман оқиғасы, қаһармандар бейнесінің сомдалуы жөнінде
ой білдірген профессор М. Атымов [6].
Маңғыстау ... ... ... ... ... ... салу үшін ... қызметкері Исаны жұмсайды. Обком ... ... ... ... да ... ... қиналады. Оның шын
себебін білу үшін өзі аяқтай барып, аралап ... ... ... ... мол мұнай өндірудің жаңа жолдарын іздестіріп, ғылыми
зерттеу институтына да барып қайтады. Ғылыми қызметкерлерді скважина басына
жұмсап, істің ... ... ... ... Ол жаңа скважиналарды
іске қосудың маңызды екендігін жақсы түсінеді. ... ... ... іске
қосудың жолдарын қарастырады. Осылайша облыс бойынша мұнай ... ... ... ... ... үшін құлазыған далаға қала салып,
қыруар қаржы жұмсап жатқан адам күшінің босқа кетпеуін ... ... ... ... ... ... жөніндегі Иса ұсынысына қосылып,
оны үнемі қолдап ... ... ... келешегі, оның байлығы
ойландырады. Иса оған Боташтың Бозашы мұнайы туралы ізденістерін айтқанда,
адам тоқырап, тоқтап ... үшін ... ... ... ... ол
бағыттан мұнай тапсын, таппасын талабын қуаттап отыруды жөн көреді.
Есбергенов Иса ... ... ... ... жүргізіліп жатқан басқа
да геологиялық барлау жұмыстарын бұрын жай қызығу, бақылаумен ... оны ... ... ... айналдыруды ойластырады.
Жазушы Есбергенов ойлары арқылы түбектегі соғыстан бұрын көмір
кәсіпорындары болғанын, оның не ... ... су, ... жол, ... қатынастарын жетілдіру, түбек шаруашылығының бірімен-бірі ұштасып,
комплексті түрде жүргізілуін баяндайды.
Шын мәнінде ... ... ... республикалық, одақтық маңызы
болғандықтан, партия басшылығының ол ... ... ... ... ... ... ... түсінікті жайт.
Обкомның бірінші хатшысы мен Есбергеновтің ... де ... ... ... ... бұл мәселені республика басшыларына жан-
жақты ... ... ... ... ... орындары, ғылыми-
зерттеу институттарын қатыстырып, ғылыми-экономикалық негіздер тұрғысында
шешетіндігін ... етуі ... ... ... ... болып табылады. Ал адам тағдыры дегенде Есбергенов үлкен деп,
кіші деп бөлмей, әрқашанда жауапты қарап, жан-жақты ... ... ... бірінші хатшы Иса мен Үсебаевтың өндіріс келешегі ... ... ... сұрағанда, өзінің әділ көзқарастың адамы екендігін
байқатады: “Үсебаев осы ... ... ... ... келе ... табан
етін тоздырып, маңдайдан терін төккен адам. Еңбегі бар адам”,-дей келіп
“Алайда, атақты физик Нильс Бор бір ... ... ғой: ... ... болса да, сол ғалым бір ... ... ... ... деп, меніңше, Үсебаев жолдас қазіргі зымыран ... ... ... ... ... үшін анау жаңа ... ... мен қосыла алмаймын. Иса шаруашылық жұмысына жаңа араласқан ... да ... ... шешімі жоқ. Бірақ оның ізденісін ... ... ... ... мен ... ... ... отыр. Өндірістің
жалпы жүйесін жетілдіріп, ... ... ... құру жөнінде тың
ұсыныстары бар.” [104, 220 бет] деп, оны ... ... ... жеткізеді.
Өзінің сенімді серігі Исаны бұрынғы орнынан ауыстырып, тікелей ... етіп ... ... ... ... өз абыройы үшін ғана емес, ел
болашағын ойлайтын іскер адамдардың отыруын қалайды. Роман ... ... ... Иса ұсынысын жеңіп шығады.
Автордың айтар ойы – жаңашыл ізденімпаз жастарды қолдау, ел байлығын
ысырапсыз пайдалану ... ... ... – Иса, Боташ, Сұлтандар деген
ойға жетелейді.
Жалпы, романда екі желі бар. Оның бірі ... ... ... ... ... інісі Боташ іс-әрекеттері баяндалатын желі.
Әрине, зерттеу, барлау жұмысының қиындығына шек келтіруге ... ... ... ... сорлы дала Бозашы жерінен 1975 жылғы мұнай
фонтаны атқылағанға дейінгі зерттеу жұмыстары ... ... ... ... орыс ... Г.С. Карелин экспедициясынан бастап
зерттеле келіп, 1968 жылғы “Недра” баспасының Ленинград ... ... ... ... ... және ... беру
мүмкіндігі” деген кітапта “Бозашы түбегінен мұнай-газ іздеуге болмайды, ол
жақта ... жоқ ... ... келіп бұл бағытта тақырып жабық күйінде
қалған еді.
Романдағы ... ... ... ... бір шындықтың бетін ашып,
ағылшындардың жол көрсетуші қазақтарды байлықтың бар жерін білгеннен кейін
өлтіріп кеткенін айтуы” көп ... ... ... бір ғана ... ... шектелмей, бүкіл мұнайлы
аймақ алдында тұрған ... ... сөз ... ... Боташтың
Бозашы мұнайын іздеуге байланысты желіні кірістірген.
Боташ та Иса сияқты ең алдымен болашақты ... Оны да ... ... қызықтырады, халық игілігі мазасыздандырады.
Жазушының Боташқа, Бозашы мұнайына қатысты алынған оқиғалары – ... ... ... ... Оған ... ... жетпісінші
жылдардың басында жарық көрген “Қара тасқын арнасында”, “Бозашы – ... ...... ... очерктерінде Маңғыстау мұнайының, оның
ішінде Бозашы мұнай тарихы туралы нақты фактілер келтірілген.
Боташ ...... осы ... ... ... ... жылы Қазақтың Ұлттық университетінен геолог мамандығы бойынша жоғары
білім ... ... ... ... ... бас ... Әділ
Нұрмановтың прототипі.
“Әділ Карелин экспедициясының материалдарын жинап, оның ... ... ... ... шығыс жағында болғанын анықтады. Екінші дәлел ... ... атап ... осы ... ... ... ... скважина қазып, мұнай алыпты-мыс. Бірінші дүниежүзілік соғыс,
одан кейін Ресейдегі өзгерістерге ... олар бұл ... ... болған.
Ағылшындар мұнай алған скважиналарын түйе ... ... ... [104, 171 ... ... ... өкілі, болашақ ғалым Боташтың да өзіндік
образы біршама жақсы ... ...... ... ... барлау
партиясында мұнайшы-геолог. Олар бұрынғы ... ... ... ... Енді ... өз ... жері – Бозашыны зерттемек. Боташ Бозашыдан
ертеректе мұнай өндірілген, онда ... қоры бар ... ... ... ... дәл қай ... екендігін таба алмай, жарғақ құлағы жастыққа тимей шарқ
ұрып жүр. Боташ ең алдымен сол ... ... ... көне көз қарт
Төлепбергеннен сыр тартып, дерек білмек болып еді, ол кісіден жарытымды еш
нәрсе ұға ... өзі ... ... ... барлау партиясының жетекшісі –
Сақтаппен ақылдасып еді, ол да “бұл ... түк ... – деп ... ... трест бастығы Тұрысбеков те Боташ іс-әрекетін қолдамайтынын
білдіреді. ... ... ... ... ... да, тасқа да ұрады.
Бірақ ол қанша қиналғанымен өз ... ... жоқ. ... ... ... ... қоғамының іс-қағаздарымен танысып, дерек іздеді.
Боташтың туған жері - Бозашы мұнайын іздеу, зерттеу ... ... бір ... түсе ... Ол ... күрестен тайсақтап
кейін шегінбейді, қайраттанып, ширай түседі. Оның ақыл-ойы, арман-тілегі,
жүректегі ... ... өз ... жан ... ... ... ... білетін, сүйе білетін нәзік жүрегімен ... ... пен ... ... сезім иірімдері терең көрсетілмесе де,
екі жастың бірі-біріне деген ... ... ... ... боламыз. Жастықтың желігімен қосылған Зибаш екеуінің арасында
ыстық сезім болмағандықтан Боташ егер ... ... ... мәңгілік
бірге болуды оңаша сәттерінде армандап қояды. Романда биязы да сыпайы
Нұрсұлудың бейнесі де ... ... Оның ... ... ... ... ... іс-қимылынан, сөзінен ішкі жан дүниесінің
тазалығын байқаймыз.
Повесте Боташқа байланысты желіде ... қарт ... де ... ... ... ... ... автор қарттың өткен өмірінде болған
жайттарды суреттейді. ... ... ... тек ... ... ... Кейіпкердің ішкі толғаныс-сезімдері, рухани дағдарыстары да,
ауырып жатып сандырақтаған сәттерін ... ... ... ... ... ... өлді ғой... Жоқ болмайды...Айтпаймын, айтпаймын дедім,
айтпаймын. Размағанмет, ... ... Жоқ, жоқ ... [104, 29 ... ... ... жеп жүрген әлдебір сырдың бар екенін
сезетін, оның сандырақтаған кездегі айтқандарын ұлы Шәмшадин білмек ... ... ... өзі ... ... ... Аурудан кейінгі білеуленіп сойдиып шығып
тұрған шеке тамырлары шодырайып, солқ-солқ соғатындай. Қос ... ... ... ... ... Екі көзі ... ұшып шығардай шатынап, міз
бақпады. Тамағының астындағы өңдіршегі бір бүлк етіп, тұла бойын кернеген
ашуды кері қайтарайын ... ... [104, 30 ... ... ... ... жері туралы Боташқа ештеңе білмеймін
дегенімен Төлепберген қарияның әлденеден сескенетіндей бір құпияны ... ... ... ... желісін дамыта түседі. Боташтың қайта-
қайта ел аралап, сыр тартып қиналып, шын ниетімен беріле ізденіске ... ... ... ... ... айтуға жүрегі дауаламай”
жүргенде Боташпен Алматы архивтеріндегі сақталған мәліметтерді естиді.
Төлепберген қарттың өткен өмірі, ... ел ... ... ... қазақ жастарын патшаның қара жұмысына алу, ... ... ... ... ... ... ... елден жер қазатын
мұнай іздеушілердің келіп жер ... ... ... ... ... ... ... Қарт көкірегінде сырдың ... төрт ... ... жатқан төмпешікке әйет оқуы себеп
болып, одан әрі шегініс арқылы өткен күндер оқиғасы ... өзі куә ... бұл ... жазықсыз жандардың өліміне себепкер -
тілі, түсі өзге жұрттың әбден байлықтың бар жерін біліп, кейінгілерге сыр
шаштырмау үшін ... ... ... де, ... ... ... ... кейін ішкі қорқыныш, үрей оны ... ... ... ... ... тоқ ... деген, шырағым. Сен де
бірдемеге ұрынып ... ... ... ... ... ... бірдемеге
ұрындырмай қоймайтын көрінеді ғой” [104, 175 бет] деп ... ... ... сол ... ... ... қолданған деталь
штрихтарды да ұтымды пайдалана біледі.
“Әйтеуір патша тағын-датын. Соның алдында атақты ит жұты ... ... жыл ... Көп үйде тігерге тұяқ қалмады, бүкіл мал ... ... ... бұл ... мал басы ... ... ғой. ... жүргенде
төңкеріс болды, ақ деді, қызыл деді қым-қуыт, шым-шуыт ... ... біз ол ... ... анық ... жатқанымыз жоқ. Ел ішінде түрлі
ауру шықты...” [104, 175 бет].
Төлепбергеннің баяндауымен суреттеліп отырған бұл ... ... ... ... ... кезеңдердің ақиқаты екендігі даусыз.
Қаламгер уақыт шындығын беруде кейіпкерінің көзқарасын, ішкі ойларын сәтті
көрсете алған.
Тағдыр талқысын, тауқыметін өмірден көп ... ... ... ... Төлепберген қарттың ендігі арманы – балаларының тыныш өмірі.
- Ал менің ...... ... ... ... ... жүр,-
деді. Сөзінің соңғы жағында үні қатқылдау шықты. Тамағы құрғап ... ... ... Ақсақал, мен оларға...
- Жоқ, ештеме айтпа. Қарт кісі Боташ сөзін бөліп кетті.
- ... ... сол. ... ... ... еді, ... айттым. Басқа
айтарым жоқ. Енді ол даланы не ... де ... ... ... рас. Оны ... теңізге жақын іздеңдер. ... ... ... Соны ... ғой, - қарт ... ... кідірді. Көз
тамырлары қызарып, шатынап кеткен ... Бұл ... ол ... ... болмайтынын Боташ жақсы түсінді. Сондықтан еш ойланып, толғанып
жатпай:
- Жарайды болсын,- дей ... ... ... Жүзі күлім қағып, бетіндегі бар әжімі қыртыстанып
шыға келді. Ол Боташтың қолын қос қолдап ұстай алды да: - ... ... ... ... ... тұр ... ... әрі-бері сілкілеп қоя берді.
Өзінің осының алдында балаша қуанғанына қысылып қалғандай келесі сәтте қарт
кісі салмақтана қояды. [104, 177 ... ... ... ... ... жан-дүниесін, ұлттық болмысын
танимыз. Төлепберген сияқты халқымыздың ұрпағының келешегіне, ертеңіне
сақтықпен қарайтын, дүние, ... ... ... ... ілесіп,
өмірлерін қор етпесін деген ниет бар.
Жазушы Төлепберген қарттың бейнесін алудағы ... да сол ... ... болғанын бағамдауға болады. Кейіпкерлерінің көңіл-
күйлерін, ... ... ... ... ... ... ішкі ... көрсетудегі сәттіліктері екендігіне ... Бұл ... ... баяндары мен ішкі монологтың өзара қабысып
жатуы да, ... бір ... ... ... образдардан
өткен күн мен бүгінгі өмірдің жалпы шындығы суреттеледі.
Сондай-ақ шығармада Исаның әйелі Набаттың да ұнамды образы ... ... ... ... ... сезініп, түсініп, рухани
көмекші бола білген адал жардың бейнесі тәп-тәуір әсер қалдырады.
Иса, Боташ, Набат – бір ... ... ... Иса мен ... ... ... көтереді. Тойлары қораштау ғана шама-шарықтарына қарай
өткеннен кейін қайнысы Боташтың Зибашпен үйлену тойларының ... ... ... жүрген.
Боташ пен Зибаштың араларының жақсы болуын ойлап, ... ... ... ... жаны ... ... ... жүреді. Набат бейнесі
халықтық қасиеттің негізі – ... ... ... Романдағы
үлкенді-кішілі характерлер Қамбаров, Әнетов, ... ... ... ... және тағы ... өзіндік мінез-құлықтармен
ерекшеленеді.
Жазушы кейіпкерлердің портретін, ... ... өзі, ... ... ... баяндап беріп отырады. Бұл да оның стильдік ... ... ол аға ... ... ... ... көрсетеді:
“Скважинаның аға операторы орта бойлы, тарамыс қара кісі екен. Ат жақты,
жылтыр өңді: сырт қарағанда өңін ... ... ... Ұстарамен қырған
жүзі көк аязданып, күн сәулесіне шағылысып жалт-жұлт ойнайды. Селдір қасты,
қой көзді. Тықырлай алдырған шашы тікірейіп, кей тұсы ... ... ... ... ... әрқайсысына тән характер арқылы ашылады. Мәселен,
Боташтың әйелі Зибашпен повестің төрт-бес жерінде ғана ... те, ... ... ... айшығы нақтылығымен алдымыздан шығады. “Өңі жансызданып
сұрлана түскен. Қанын ішіне ... ... шыға ... ... тік,
ашуының тез келетін көкайылдылығы Боташтың Маңғыстауға жұмысқа орналасуына
қарсылық білдіріп, өз ... ... ... ... ... ... ... барып, бірнеше жыл бойы Маңғыстауда жұмыс жасайды. Бірақ ол
Маңғыстау жерінің “жел болса ала ... ... ... жазы ми ... қысы қара суық ... ... ... ... ... Алматыдағы төркініне қайтып келеді. Онда біраз күн тыныққаннан
кейін не ... ... ... ... Бұл Зибаштың әрекетінде М.
Сәрсекееевтің “Жаңғырық” романындағы ... пен ... ... ... ұқсастығы бар. Романдағы Алматының қызы ... ... алты жыл ... Өскен өндіріс кенін менсінбей үнемі Алматыға ... де ... ... шешесінің тіліне еріп ... ... ... ... ... ... үйінде біраз жатып, жалыға бастайды.
Театрға барып, драматург жігітпен танысады. ... өзі ... ... де оны ... ... сезіне бастайды. Осылайша Қамқа да ... орын таба ... ... ... кеніне қайтып барады.
Шығармада жазушы басқа ұлт өкілдерін қазақ халқына жоғары, “ұлы халықтық”
өкілдері етіп көрсетуге тырыспаған.
М. Әбдіхалықовтың өндіріс ... ... ... ... ... Олар ... өзгелерден артық санамайтын, қазақтармен
араласып, жолдас-дос, пікірлес, ниеттес болып кеткен жандар. Өйткені олар
бір мақсаттың ... ... ... ... ... ... ... шофер Василий болса, “Қара тасқын” повесінде
қарапайым жұмысшы Дмитрий ... ... ... ... ретінде
үйі көшіп келгенде, Қазынаштың ән айтатын ... ғана ... ... бас ... жұмыс үстелінде көрінеді. Қазақтардың арасында жүріп
шайқыр болып ... ... ... ... ... асты жеті ... ... Боташтың ғылыми кеңес алушы ұстазы Вадим
Николаевич Ромашов, архив қызметкері, ... Анна ... ... Петр ... қосымша кейіпкерлер ретінде алынған, Боташтың
Бозашы мұнайын ... ... ... ... Иса ... скважиналарды қосу, қоспау жөніндегі келіспеушіліктері барысында
ғана көрінеді.
Өзге ұлт ... ... ... тең дәрежеде көрсету үлгісін
жазушы З. ... ... ... ... ... Алексей
Алексеевтен көреміз. Алексей Алексеевті Сардар мерейтойында құттықтау сөз
сөйлегенде ғана ... ... ... орыс ... асты жеті ... ... да автор көп жағдайда Исаға көмек
көрсете білген аға ... ... ... ... ... кеңірек
тоқталып, осы бір істің тікелей басы-қасында жүрген жандардың жан-сырын, ой-
көзқарасын, ұсыныс-пікірін ... аша ... ... ... ... еді.
Жалпы қазақ әдебиетіндегі өндіріс тақырыбына жазылған шығармаларда
қарапайым жұмысшының сом ... ... ... техникалық интеллегенция
өмірі, олардың арасындағы қақтығыстар ... сөз ... ... ... ... ... ... – мұнай өндіру, мұнайшылар
өміріне қатысты көптеген ... ... ... Тарихи
деректер, ел, жер, су аттары, тұрмыс-тіршілік көріністері романда орнымен,
орнықты көрініс ... ... ... ... ... ... ... көп болған, солармен бірге вагондарда бірге түнеп жатып, қажет
десе жаяу-жалпы, атпен де, ... де, ... де қиыр ... ... ... ... ... мұнайын қаламмен қазған” Маршал
Әбдіхалықовтың бұл ... ... ... көп ... бері ... ... ... құптарлық іс еді. Өзінің сол жинаған мол материалы мен
тәжірибесін көп ... ... ... пайдаланып жүрген қаламгердің
суреткерлік көзбен әлі де екшей, сұрыптай түсуі дұрыс болар еді.
Жазушы М. ... ... асты жеті ... ... ... ... ... сондағы бүгінгі таңда егеменді еліміздің ең бір
табиғи мұнай, газ қорына айналған аймағының жер ... ... ... ... ... өңір – ... ... соңғы жылдардағы тыныс-тіршілігін, қол ... мен ... орын алып ... ... ... тұлғалар
арқылы бейнелеп, оқырманға көркемдік жолмен жинақтап ... ... ... ... ... көрсету үшін суреткерлік қабілеттің үстіне арнаулы
мамандықтан хабардар ... ... ... сауаттылық, бүгінгі өндірісті
жете білу әбден қажет. Бұл орайда тақырыпқа ... екі ... жолы ...... бес саусақтай білетін өзі жұмысшылар ортасында еңбек еткен
адамның қалам ... ... – алға ... ... ... ... біліп алып жазуға отыру” [105, 336 б] – ... ... ... ұзақ жылдар бойы өндірісті Маңғыстау жеріндегі өндіріс
ошақтарына жиі барып, іссапарда болған, өндірістегі достарынан қол үзбеген.
Осы жағынан автордың маңызды ... ... ... ... дей алмаймыз, қайта заңды, қажетті қадамды көреміз. Айтылмыш шығарманың
жалпы бітімінде жинақылық, ... бар. 2 ... оның жеке ... ... ... оқиға барлық іс-әрекет орталық кейіпкер Иса ... ... ...... ... ... Талайлардың тісі батпай жүрген маңызды да актуальды обьекті ... ... ... ... тақырыбына барлау жасаған
М.Әбдіхалықовтың тұңғыш алымды талабын әбден ... ...... өмірінің идеялық-эстетикалық айнасы десек, оның
ілгерілеуі, өсуі халықтың өткеніне көркемдік байыптау, қорытындылар жасау
арқылы болады. Қазіргі заман мен ... ... ... ... ... ... ... ғана мүмкін болады. Халық өткен тарихын
толық ... ... ... тиісті қорытынды шығармай тұрып,
рухани дамуда үнемі жетістікке жетуі күмәнді. Әдебиет қашан да ... ... мен ... ... ... ... жыршысы міндеттерін атқарады.
Тарихи шығармаларда бүгінгі ... ... ... ... қамтылуы оның танымдық рөлінің өте зор екендігін айқындайды.
Бұл орайда тарихи тақырыптың қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... алғашқы туындыларды, яғни Ж.Аймауытов, М.Әуезов,
М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, І. ... С. ... ... ... ... І.Есенберлиннің “Көшпенділер”, “Алтын
Орда”, Ә. Әлімжановтың “Махамбеттің жебесі”, ... ... ... ... ... “Аласапыран”, С. Сматаевтың
“Елім-ай”, Қ.Жұмаділовтің “Дарабоз” т.б. романдарын өткенді айта отырып оны
бүгінгі өмірмен байланыстыра ... ... рухы ... шығармалар
ретінде танимыз, бағалаймыз.
“Қазақстан Россияға өз еркімен қосылуының 250 жылдығы” қарсаңында
тарихи тақырыпқа қалам ... қай ... ... да өз ... ... осы мақсатқа ыңғайластыра көрсетуі сол кез үшін өте тиімді ... Дәл осы “250 ... ... ... ... отырып І.Есенберлин
бастаған қазақ жазушылары ұлт тарихының ең бір ащы ... айта ... ... ... етіп ... ... өнер тілімен көрсетіп беруге
ұмтылды.
Қазақ халқының ұлттық ой-санасының жүдеп бара жатқанын көрген зиялы
азаматтар ... ... ... ... ... оятып,
тәрбиелеуге көркем әдебиетті пайдалану ... ... еді. Ол ... ... ... ... роман дәстүрін жалғастыру керек болды. Бұл
алғаш ... ... ... ... одан әрі аса ... ... ... әрқилы беттері жаңаша бедерленіп, көркем бейнелеуге ие бола
бастады. Халықтың өткен тарих пен оның ... ... ел болу ... ... ... таралуы, сол бір кездерде ел басқарған, ел
намысын қорғаған батырлар, азамат ерлер ... ... ... ... ... ең ... ... – тәуелсіздік, еркіндік. ОЛ
тәуелсіздік идеясы қазақ халқының өткен ғасырлардағы ... ...... ... ... қаламгерлеріміздің кең
арналы ойларын айтып көркемдік ... ... тың ... жылдар аралығында тарихи тақырыпты арқау еткен ... ... ... ... тарихи тұлғалар тағдырын, оның
ішінде қазақ ... ... ... ... ... ... ретіндегі ішкі жан дүниесін, рухани болмысын тереңірек ... ... ... ... ... жерінің бүтіндігін ойлап ел тағдырын ... ... ... ... ... ... әр белесінде тұлғалық
деңгейге көтеріліп отырған. Олар ұлттық тұлға ретінде халықтық мәні ... ... ... ... әр ... өмір сүріп, түрліше тағдыр талайын бастан кешкен
тұлғаларды алдымен халық ішіндегі өнер иелері көркем бейнелеп, жырға ... ... ... ... қоса, жазба әдебиетінде, ... ... да ... сомдалды.
Жазушы Маршал Әбдіхалықовтың сексенінші жылдары жазылған
“Сүйінғара” романы да ... ... ... ... ... ... ... сан тарапты күрес-тартысының қырларын ашады.
“Сүйінғара” ...... ... соңы мен ХІХ ... ... ... өңірі Маңғыстаудағы қалыптасқан күрделі ... ... ... ... ... құрылған
идеялық мазмұны жоғары, көтерген тақырыбы терең шығарма.
Романның тақырыбы – осы ... ... ... ... ... тұлға Сүйінғара Үргенішбайұлының жер мен елін қорғаудағы
ерлік істері, Маңғыстау үшін Ресей мен Хиуа хандығы ... ... ... пен ... ... ... ... түрлерінің көбеюі,
елдің сол кездегі көсемі, сол тұстағы халықты біріктіре алатын ... ... ... ... елі мен ... ... үшін ... ызасын туғызады. Сүйінғара Үргенішбайұлы ... ... ұлт ... үшін ... ... оқиғаларға ат ... ... ... ... ... ағалық ақыл-кеңесін
беріп ... ... ... ... билейді.
Бұл туралы кім болса да ойланатын шығар. Тіпті ойланбағандар ... ... ... ... естігенде ақиқат сипаты мол ұғымды іштей мақұлдайды.
М. Әбдіхалықовтың ... ... жазу ... осы ... ... ... тұр. ... тақырыбы өте күрделі. Жері кең
болғанмен, адамы сиректеу, аңқаулау көрінетін Маңғыстау түбегіне көз тіккен
Ресей, Англия, Хиуа ... ... ... ... ... Хиуа ханы ... қазақ жеріне, сол арқылы Кавказ елдеріне көз
тігіп отырса, орыстар Маңғыстау ... Орта ... одан ... ... ... Осы ... арбасуының аясына айналған қазақ елінің
жай-күйі, бостандық, азаттық ... ... ... ... Роман
жарық көрген жылдар Кеңес ... ... ... ... ... ... барлығын М. Әбдіхалықов өте жақсы білді. Қаламгер
шығармашылығының үлкен бір ... - ... ... осындай ахуалды
уақыттағы ойларды жазған үкілі еңбегі. Бірақ, жиған-тергеннен ... ... ... ... ... ... билеген сезімдер
мен ой ағыстарын жеткізе алды ма? Тіпті ... ... ... ... ... ме? Біздің ойымызша, автордың шыңдала бастаған
шеберлігін аңғартқан ... ... осы. Одан ... ... ... амал қайсы” – дейді роман жөнінде ой толғаған ... З. ... ... ... ХІХ ... ... Маңғыстауда ... ... ... қалыптасты. Бұл кезде Ресей империясының
Орта ... ... еніп ... бірақ толық, билік орната қоймаған
уақыты еді. Қазақ ... ... ... ... ... ... қалса да, Сүйінғара батырдың қол астындағы Маңғыстауды мекендеген
рулардың әлі де ... ... өте ... ... Сүйінғара
Үргенішбайұлының сол кездегі іс-әрекетін тарихи ... ... ... ... қоғамдық-саяси жағдайға орай ... ... ... Бұл ... мекендеген елді жау
шапқынынан қорғау ғана ... ... ... ... азық-түлік,
жер-су жағдайлары сол кездегі өте ... ... ... батыр екі жақтан қыспаққа қалады. Солтүстіктен алып
Ресей ... ... ... ... ... ... ... Хиуа хандығы қысымшылығынан жергілікті халық қатты зардап ... ... Сыр ... ... ... салғанымен, Маңғыстауға өз
билігін жүргізе алмады. Тек көктем, күз айларында ... мал ... ... ... ... ғана Хиуа ханы ... ... төлеуге мәжбүр болып отырды.
“Маңғыстауды орыстар иелене бастаған кезде, Адайлар ханға ... бас ... ... Хиуа ... Адайлар сатқан
малдарға салықты бұрынғыдан да ... ... ... ... ... ... оғарып тастады” [107], – дейді
тарихшы ғалым М.Тұрсынова. Бұл ... яғни ХІХ ... ... ... империясының қазақ руларына толық билігі орнағанымен,
Маңғыстауды мекендеген Адай рулары өз ... ... ... ... ... ... отрядтарының шапқыншылығына жиі
ұшырап отырды. Әсіресе, маңғыстаулықтарға патша үкіметінің ... ... ... ... Тарихи деректерде Орынбордан ... ... ... отрядтары қазақтардың мың үйін өртеп, екі
жүз адамның сол өртте жанып ... ... ... ... ... ... ... күреске шыққан елдің сол кездегі көсемдерінің
бірі Сүйінғара батыр болатын, сол тұста халықты ... ... ... тұлға еді. Қазақ ауылдары билікке таласқан қазақ ... ... орыс ... және Хиуа ... жендеттерінен
теперіш көрді. Бұл туралы бас штаб подполковнигі Л. ... ... ... ... екі оттың арасында қалды, бір жағынан орыстар
кес-кестеп, жер ... ... ... Хиуа мен Қоқан өздеріне бағынуды
үзілді-кесілді талап ... – деп ... ... өз ... құрып, Тіленші, Жоламан, Көтібар, ... ... ... ... мен Шерғазыны қолдап, Ресей мен
Хиуа арасына ... ... ... ... ... генерал-губернатор П.К. Эссенге ... ... ... ... ... Нәбиев, Көтібар Төлебаев,
Асау Барақов, ... ... ... Қайғылықов, Арыстан
Тіналин, Төлебай мен Боқай т.б. Елек пен Жайық, ... ... ... қара мен сары өзен ... ... қазақтарға
қайтаруды талап етіп, астанаға кеткен Арынғазы Әбілғазинді ... ... ... [27].
Тарих тағылымы бізге қағазға ... ... ... ... ... жасауды міндеттейді. Ол қанша өр ... ... өз ... қайсысының да ел үшін ... игі ... ... ... ... да, ... ... әріптің бетіне үрке қарап, дүрбісін оңды-солды салып отырған
цензуралы заманда Сүйінғара сынды ... өте ... ... ... ... ... ... шауып жүріп ... ... ... бір ... ... ... уақыт бойы Хорезм жұртының, Мерв,
Балқан бойындағы ... ... ... ... ... ... ... батырлар ордасының санаулы сырттаны, азуы ... ... ... ... тарихи миссиясын бүркеп, ... ... ... емес-ті. Бірақ, Мәкең аталған романын ... Бұл ... ... ... ... ... аламанды тірлігіне, ... ... ... ... ... ... болатын
[109], –деген әдебиетші-ғалым Ж.Тілепов тұжырымына сүйенсек, біз сөз етіп
отырған ... ... ... ... көтеру үшін Сүйінғара
тұлғасына арнайы ... ... ... еңбегін бағалаудағы басты өлшемдердің бірі – көркем шығармаға
өзек болған тартысты нақты өмірлік құбылыстармен ... ... ... ... ... ... анықталуына да сол
шығарманы жазуға негіз болған тарихи ... де ... ... ... ... “Сүйінғара” романын жазу үшін жинаған материалдарының
бір бөлігін (Н.Халфин. Россия и ханства Средней ... ... ... ... ... ... ... ).
“Записки ИРГО по общей ... В.И. ... ... ... ... по ... ... ССРт.4) Турсынова М. “ХІХ ғасырдың екінші
жартысындағы ... ... т.б.) ... ... мен ... жинап алған аңыз-әңгімелер мен жекелеген ... ... ... ... ... қалған көп ... ... ... ... әр ... тілдерде жазылған, сан
алуан қолға түспейтін сирек кітаптарда, архив қазыналарында, оқылуы қиын
қолжазбаларда, әр ... ... ... ... материалдарды тауып,
оқып, қорытып шығу үшін кеткен уақыт, ... ... ... ... бір адамның ұзақ ... ... ... ... [110, 291 ... ... ... аңыз, этнографиялық сипаттар негізі болған
тарихи романда автор оларды сол өткен ... ... дәл ... ... ... ... қатар түрлі қағида, идеялардың, түрлі ... ... ... ... ... болсын сабақтастық алып ... үшін ... ... ... ... ... ақиқат құбылыстарға жауапкершілік тұрғысында
қарап, типтік сипаттағы деректерді саралауға жете мән береді.
Сүйінғара ... ... ... ... ... азаттық күресіне байланысты
белгілі тұлғалардың іс-әрекетін тарихқа, мінезге сәйкесті аша білуін
романның ... ... өте ... ... бірі ... ... ... қарсы әкелген әлеуметтік теңсіздік, терең ағыс-арналарды жеткілікті
жүйелеп айтатындығы.Романда сол ... тән ... ... ... ... ... Маршал Әбдіхалықов халықтың өткен тарихынан өзі ... ... ... де даму ... ... ... қазақ
әдебиетінің, әлемдік әдебиеттің ... ... ... ... игі ... ... отырып, ұрпақ бойына ұлттық рухты,
патриотизмді, ... ... ... ... ... тарих тереңіне
бойлауды ойлады.
Адамды мәдениетті етіп тәрбиелеуге екі күш – өнер мен ... ... ... ... ... ... мен жігеріне әсерін
тигізудің қуатты құралы ретінде ... ... ... ... көп болмаса, аз емес [111] – деп Горькийдің айтқанындай
ғасырлар ... ... ... ... ... ... құлақ
түргізетін тарихи көркем шығарманың ұрпақ сапасына әсер-ықпалының жоғары
екендігін жазушы жақсы сезінді. Бұл өнер ... ... ... ... ... ... келетін қаламгердің қай-қайсысына да
белгілі ... ... ... - ... ... Кіші ... отарлау, басқыншылық саясаттарға қарсы ... ... ... ... мөшерсіз кеңейтіп, ырысын өлшеусіз молайтқан
жауынгер тайпа – Адай ... ... ... ... ойып орнын
ала алмай жүрген өксікті ерлерінің ішінде, шетелдіктердің де, ... де, ... одан арғы ... ... да ... ... аударған
ерен тұлға еді ол. [109].
Сүйінғараның қимыл-әрекеттері әкесі Үргенішбай ... ... ... деректер бойынша Сүйінқара Адайдың ұраны – Пірдің ... ... ... алты жас кіші ... яғни ... алты жасында ер Қармысқа атқосшы ... ... Хиуа ... өзін ... ... тура ... жыл бойы әкесі Үргенішбайдың
жасын жасап, сексен алтыға қараған ... сол ... ... пантеоны Сисем ата – Аютөсте мәңгі тыныс тапқанша, ... ... ... ... ...... артқан жүктің салмағынан
бір сәт те ажырап көрмепті. Әбіш Кекілбайұлының пайымдауынша: “Бір кезде
Атағозы мен ... өз ... ... ... ... ... ... Сүйінғара да өз тұсындағы оқиғаларға дәл солай жан ... ... ... да, оның басы ылғи ... жаны ылғи ... ... да Сүйінғараның өмір ... ... ... ... еді. ... ... алпауыт мемлекеттері әлемді бөліске салып
жатты.
Қазақтың іргесіндегі Ресейден ... ... ... ... мемлекеті өз ... өз ... ... ... ... бір-бірімен аянбай айқасып
бақты. Батыстың екі елі Англия мен ... ... ... ... ... ... бермен қарай он ... ... келе ... ... ... ... жанталаса кірісіп
бақты.
Қай адам да өз ... ... ... ... тұғырында ойып
тұрып өз орнын алу кез келгеннің пешенесіне де ... ... ер ...... ... Байбақты Шолан тапа-тайлас.
Ерлігіңе көркің мен билігің ... жан бір ... кінә ... ... ... еді ... ... қайыспайтын қара нардай.
Аузыңа байтақ жұртың анталаған,
Сүйекем ... ... ... бір жан едің ар ... енді ... ұл туар ма-ай,
Ерегес екі талай болған жерде
Сүйекем жарқылдады-ау зұлпықардай.
Сүйекем ... ... ... ... ... ... – Аютөсте
“Қорлыққа көнбен” деген бір пенде еді,
Ажалға ол да көнді салған іске [112, 48 ... өз ... өр ... ... ... ... Абыл Тілеуұлы (1777-1864
ж) шын мәніндегі батырдың әдеби образын сомдап кеткен. Абылдың Сүйінғараға
қатысты өлең ... өлең ... 16 жол - 4 ... ... ... ... жетіп отыр. Оның екі шумағын 1964 жылы Орысбай Алдановтан
жазып алып ... ... ... ... Ал ... 2 ... ... өлке зерттеушісі Ізбасар Шыртанов тапқан. Біздің
ойымызша, ... ... ... жеткен үлкен бір толғау дастанның
үздік жаңғырығы. Абылдай ... ... эпик ... Сүйекең сияқты
қалаулысын тым арыдан қозғаса керек-ті.
Соңғы бір ... бас аяғы төрт жол ... ... ... ... жалған, оның солай екендігін Сүйінғарада ... ... ... өзі ... құт мекенінің бір пұшпағында жер
бесігінде ... ... ... ... ... ер Алланың салған
ісіне ... ... ... ... ... ... Уақыт дауылын
жанкештілікпен жеңіп бізге жеткен өлең сөз ... Абыл ақын ... ... жан болған.
Қаламгер тарихи фактілер, мұрағат деректеріне сүйене отырып, ... ел ... ... ... ... ... ... туындыны жарыққа шығарады.
Шығарманың оқиғасы қою, айтпағы шымыр да шынайы. Роман үш ... ... ... ... түрінде береді. Адам портреті, оны
мінездеу, ішкі психологиялық ... ... ... ... шынайы
тұрғыда көркемдікпен суреттеледі. ... ел ... ... ... ... оның бір ... тағдырына байланысты (Сүйінғара) қамтылуы
дүбірлі ... ... ... жыл ... ... ... ... компазициясын ширата түседі. Автордың идеялық нысанасы – ал сол
кезеңдегі халық басынан ... ... ... ... ... ... деп ... романның бірінші бөлімінде Каспий
теңізінің сол жаға бетін жайлаған ... ... ... ... ... ... ... пайда болған бейтаныс кемеден түсіп жөн ...... ... ... ... ... офицер, зерттеуші –
ғалым Г.С. ... мен ... ... ... ... топ ... Олар
Өмірзақтан аулында кімдер бар ... ... ... ... ... ... Сүйінқарасын, Адайдың атақты
баһадүрін танисың ба?”, – деген ... бұл ... жол, ... ... ... осы өңірдің басшысының Сүйінғара екенін, сол негізгі
көздегендері ... ... ... аңғартады. Бұл кезде
Сүйінғара өзіне қол шоқпар ... ... ... ... ... ... ешқайсысына илікпей босқа жан қинайтын
бопсалардан басы қатып жүр ... жаңа ... ... ... жаңа ... қазақтың
Россияға өз еркімен қосылды деген ... ... ... ... ... ... хан, оның оның ... батырлар, билер кейіннен
солардың жолын ұстаған Сүйінғара, Арыстан, ... ... ... ... батырлар қазақтың жалпақ тілімен айтқанда ... ... ... ... Одан ... Орыс ... ... одағы, одақтасы болуды қалады” [113, 110 б.].
Орыс патшасының ... ... ... ... ... Сүйінғара да, ел басшылары да басында түсінбеді. Түсінбегені
заңды да еді. Өйткені ол тым ... ... ... ... жасағының Жем, Сағыздың құяр сағасындағы, Каспийдің ... ... ... ... ... полковник Бергтің ... ... ... ... ... ғана ол ... бет ... ... Бас штаб ... ... әділ ... 1830
жылдарға таман бұл ел ... екі ... ... ... ... ... да екі жол ... Бірі Хиуа ханына қарсылықты мүлдем
доғарып, басыбайлы боданы ... Олай етсе ... ... ... ... еді. ... жағы кіші жүздің өзге ... ... не де ... орыс ... ... бет ... ... тағдырдың салғанын бірге көру. Батыр осы ... ... ... ... ... бас ие салмай еруліге ... ... ... Ол да әрине оңайға ... жоқ. Екі ... ... ... ... ... ... Құдабай, Дәуімшар, Құлбарақ,
Жапарберді, Сұлтангелді тағы ... аты жат ел ... ... шықты, көбі жау қолынан өлді. Солардың ортақ басшысы ретінде
Сүйінғара танылды. Батырдың сол ... мен ... ... ... 1826 ... соң ... ... бармай тіл
табысу, мәймөңке саясат ұстанғандығын ... ... ... батырдың атамекенді қорғаған жалынды күрес жолы сол
ХІХ ғасырдың ... ... еді. Дәл сол ... ... ... Кенесары, Исатай – Махамбет, Есет Көтібаров көтерілістері дәл
келеді. Бар өмірін ... елін ... ... ... ... ... Хиуа мен ... қорғауға арнады” [114], –
деген тұжырым жасайды ...... С. ... ... басты кейіпкерінің бірі – ... ... ... ... ... сол ... ... саяси
жағдайлар, Ресей империясының Хиуа хандығымен ... ... ... ... А. Черкасский отрядының Маңғыстауға сапары, оны
Хиуа ханының алдап соғып ... ... Хиуа – ... ... Маңғыстауда қалыптасқан қоғамдық-саяси жағдайларды
хабардар етеді.
Тарихи деректер ... ... ... ... Каспийдің
шығыс жағалауында Г.С. Карелиннің үлкен ... ... ... ... ... Азия ... ... тапсырма
бойынша Каспий теңізінің шығыс жағалауын Жем ... ... ... ... ... ... жер ... адай тайпасы ... ... т.б. ... ... ... тайпасы туралы Т.С.Карелин
“ешкімге есеп бермейді, толық ... өмір ...... салу - Орта ... ... ... Орта Азия халықтарының
аржағында Ауған, Үнді елі жатқандықтан оларға әскермен өту үшін ... те ... оны ... ... ... Маңғыстау түбегінде дайындау
керек. Егер осы тұста әскери ... ... ... ... ... жүргізуіне болады. Осы мақсатпен келген бұл ... ... мен ... ауыл ... арқылы Сүйінғарамен кездесіп
тілдеседі.
Сайын даланы ... тек ... ... ... ... де шешуге ұмтылғандығын, тынымсыз ой ... ... ... хаттарынан, ол туралы жазбалардан байқауға
болады. Бұл жазбалар оның не үшін ... ... ... ғана
болып қоймай, арада бір ғасыр өтсе де ... ... өр ... ... ... ... ... ұрпаққа танытатын жанды
деректер. Сүйінғара 1822-1823 жылдары Ж. ... ... қол ... ... ... елі ... ... Елек пен Жайық, Өзен атанайын
өзендер аралығындағы жерлерді Орынбор ... П.К. ... ... ... “өзгеріп жатқан мына заманда тыныштықты қалай
сақтарсың, ел басына кімдер тұрмақ?” деген сауалды өзіне ... Бұл ... ... ... пана, сүйеу болатын Сүйінғараның ел тағдырына
қабырғасы қайысып, тереңнен ойланып-толғанып жүрген ер ... ... ... ... ... ... тақта отырған соң, елді ... бар ... ... сары ала ... бөліп жібергеніне
торығатынын, елдің малын пітір, зекет деп талап жеген Хиуа ... ... ... ... шұрайлы жерлерді алып жатқан патша ... ... ... ... ... ... рухани бітімі кесек, ақыл-парасаты жоғары. Елге деген ... мен ... зор ... ... ел ... ... ... Мая билермен достық сезім, қимас көңілмен жиі ... ... ... Махамбет, Исатайларды ой көсемі, сөз пірі деп тануы, ел
жақсыларымен қысталаң шақтарда ... ... ... ... ... ... Сүйінғараға әрине, игі әсерін берген дейміз. Халық қамын
тереңнен ойлап, адамгершілік, ... ... ... ... ... туған жердің төсінде терең ... де ... ... ... ... ... да мазалайтын мың сан
сұрақтардың ... ... ... құяр ... ... Ол – ... ертеңгі жайы, ешкімге жалтақтамайтын, елді қорғап, жерге пана
болар азамат жайы.
... ... ... Бірақ айналаға қарадың ба? Талап жеп,
тапап өтейін деп ... ... ханы тұр. ... малын пітір деп,
зекеттеп жұтып етегіңді аузына салып, шайнап отыр. ... ... ... де жабысады. Оған қалай шыдарсың. Естіген жоқсың
ба? Сол ... ... ... Берсең, қолыңнан, бермесең ... ... ... қазағыңның ханы да анау. Әттең, Ордадан біз
алыспыз, сондықтан бізге амалы жоқ. ... ... жеп, ... ... отыр. Патшаң болса Айдарханды алып, бері қарай ... ... күйі ... Ол да ... ... ... ... бір күні
бері, салар отты аузын, ... ... ... Сонда елді қорғар, жерге пана
болар азамат керек ... ... ... ... ... тұрсам қалтырап
кетер ойым сол. Ұрпағың шикі өкпе болып, басы айналып ... ... ...... ... ... сөз ... жай бітіріп, бұрылып
кетті” [115, 141 б.].
“Талайды көрген батыр жүрегі әлденені ... Жоқ, бұл ... ... ... таянып келе жатқан сияқты. Ел мінезін өзгертіп ... ... ... ... ... ... Бұл ... батырлар
жорықтан гөрі, жортаққа көшкен (қазақ еліне қожалық қылғысы келеді) ... ... деп ... ... көтерілген Исатай-Махамбет тәрізді ерлер
қудалауға ұшырап бас сауғалап жүр. Шығармадағы Сүйінғара ... ... ... шырмауында”, – деген әдебиетші ... ... ... ... түседі.
Түпкі ойларын ашып айтпай, жер, су ... ... ... ... ... мен Турпаевтың көмейіндегі сөздерді Сүйінғара сезеді.
Маршал Әбдіхалықов та тарихи тұлғаға осы ой ... ... ... ... Сүйінғараның өміріне қатысты жайттар толық
қамтылмайды. Жанр талабы да оны қажет ... Осы ... ... ... ... аса ... ... кезеңді таңдаған.
Ол – екі жақтан бүйірлеген отаршылдықтың темір құрауын қыса түскен
халық жағдайы, азаттықты аңсаған ... Хиуа ... ... әскери бекінісінің салынуы, бас кейіпкер өмірінің соңғы сәттері.
Замана тынысын өткір ... кез ... ... ... ... ... ... Романда осыған қатысты көп байқала бермейтін
салыстырулар бар. ... ... ... ... ... ... ... қамы үшін бастарын ... ... орыс ... арқа ... ... Жәңгірмен ашық айқасқа шыққан Исатай, Махамбет
бар.
Хиуа ханына үміт артқанмен, олардан көріп отырған ... да ... еді. Мая мен ... ... ... бір, дініміз
мұсылман” деп ұмтылғанымен, Хиуа хандығының түпкі ойы – ... ... ... ... жүргізіп отыру екендігін түсінеді. Исатай ... ел үшін ... ... ... ... ... Сүйінғара Еділ Жайық ... жол қыла ... ... ... бір ... келеді.
“Орыс елі көп дейді? Білімі бар, ... ... ... ... кісі мұны ... ... ... Егер, тиісті алым-салығын алып,
елді тек өзіне өзін билетсе, одан қашуға бола ма! ... ... ... ... не ... ... ... бермей ме ел!
Анау саудагердің ... ... ... Жоқ, бұл ... енді ... жоқ! ... ... қол арту керек болса, осыларға арту ... ... сөзі мен ісі бір ... шығатын дініне берік адам. Не
істесе де, нені мақсат етсе де ... ... ... ... ... ... ... Сүйінғара бейнесін жасағанда, құрғақ суреткерлік қиялға
бой ұрмай, тарихи танымға ... ... рухы биік ... ... ақиқатқа жүгінген. Сүйінғараның түсінігінде елдің азаттығына қол
жету үшін, алдымен рухани жағынан тәуелсіз болу ... ... рухы ... ... ... жеңбейтін жауы, алынбас қамалы болмайды.
Сүйінғараның құрдасы, қажылыққа барып келген Тұрыш сияқты ... ... ... қажеттілігін байқай бастаған. Жыңғылдыдан
мешіт салдырып, бала оқытқысы келеді.
“Сүйінғара ... ... соң, ол ... ... болды ма
дегендей қайта екпіндей сөйлей жөнелді.
– Олар тек ... мен ... ... ғой. Біз ... аша
алмаспыз. Ең болмаса нахұдты оқытсақ, дұрыстап жаза ... ... ... көп қой. Тек қысы-жазы малдың соңында жүре бере ме? ... ... ... Бәрі алланың құдіреті болар, ... ... ... ... көп қой. ... алланың өзіне кісі ойымен
жетпей ме? [115, 140 б.].
Осы тұста ... ... ... ... сөз) ... ... ... Абай ұғымында Алла болмыстың аталуы, себебі
“алла-тағала өзі ... ... ... ол. Адамның ғылымы осы ... ... оған ... болу ... сөз. Бар ... ... анық
білетін ғылым-Алла ғылымы. Абай ғылым жолына түскен адамды хақиқат жолына,
яғни Алла-тағала ... ... жан деп ... ... ... сипатқа мұқтаж емес, мұқтаж болып отырған біз. Ол бізге
оны ... ... ... ... ... ... ... бейнесін сомдау барысында қаламгер Маңғыстауда өмір сүрген белгілі
би, қажы Құлыштың өмірбаяндық мәліметтерін қолданған. Оны М. Әбдіхалықовтың
Құлыш бидің ... ... ... мына ... ... болады:
“Құрметті Бауыржан!
Мен Тұрыштың атын өзгерткенде Құлыштың атын білмегеннен жазғаным жоқ ... үшін осы ... деп ... ... ... “Үш ... ... “Құлыш би” кітабының авторы С. Әбішев осы Бауыржанға М.
Әбдіхалықовтың Құлыш бидің атын ... деп ... жайы ... ... ... ... ... “М. Әбдіхалықовтың Құлышты Тұрыш деп
алуының көптеген себептері болған. Құлыш Түменбайұлы қырық жылға жуық патша
үкіметіне қызмет ... ... ... болып мақтау алған адам. Маңғыстауда
ең алғашқы 1874 ... ... төрт ... бірі ... ... ... рет ... топырағынан Мекке-Мадинаға барған.
Жыңғылдыдан өз күшімен мешіт-медіресе салдырып, қарақалпақ ... ... ... бала ... ... ... ... ұстаған адам. Ұрпақтары
Абдолла, оның ағасы Жүсіп те дін жолына түскен. ... ... ... он
жылға сотталыпты. Ал Абдолла Гурьевте атылды. ... ... ... ... деп қалай жазсын?! Құлыш Сүйінғараға жиен, үнемі байланыста болғандықтан
шығарманың сюжетіне осылай ғана ... тура ... ... исі алашқа танымал
шежіреші Алшын Меңдалыұлы да Құлыш би ... ашық ... ... ... кісі де ... қорыққан. Он алты жыл өз басы айдауда болған Алшынға
Құлышты мақтап, шындығын айтып, қайта ... оңай ... ... ... ... ... деректер кезінде би, қажы болған Құлыш Түменбайұлының,
белгілі тарихи тұлғаның кім екенін ... ... ... ... ... ... кейіпкер ретінде енгізу де кезінде М.
Әбдіхалықовқа тіпті де оңай ... жоқ. ... ... орай ... ... ... ... тура келген.
Романда суреттелген ел ағаларының көбі қара басының қамын ғана ойлаушылар
емес. Олардың өтіп жатқан ... өз ... ... ханына күні үшін бас иіп ... ... ... ұлы ... ... де ... әкеп саяды.
Ал, мынау ел білімді көрінеді. Бізге ... ... ... ... Ана ... айту реті ... ғой. ... астығы,
матасы болса, біз жүнімізді, ... ... ... ... ... бола ма? Егер, анау Хиуадан, ханнан қорғаса,
соларға ... ... ... ... ... не керек? [115,
101 б.].
Қазақ даласында он жыл жүрсе де ... ба?" ... бір – ... өзге ... білмейтін Т.С. Карелиннің өзі де қазақ елі
санасындағы осы өзгерістерді ... ... ... ордасындағы
жаңалықтар мен орыс тілінде сөйлейтін Фатима ханымның ... ... ... ... көп ... байқайды. Ресейдің отарлау
саясатында да ... ... ... ... Сонау Орынбор
мен Орал ... ... ... әрі ... ... елде
жөн сауатты адам жоқ.
Малдан айырмасы әйтеуір екі аяқты, тілі бар, ... ... ... ... не ... ... ... орыс деген ел бар көрінеді,
орман-тоғайы, құдайдың өзі қалаған ақ патшасы бар дейді. ... олар ... Өз ... іс ... ойлана бастайды екен. Анау ... Ішін ... ... әлі паң. ... Россия жағына ниеті
құлап тұр” [115].
Алмағайып ... ... ел қамы ... ел мұңы ...... ... біресе Ресеймен, біресе Хиуа ханымен байланыста болған
Сүйінғара ел қамы үшін ... ... ... ... ... жөн деп есептейді. Сөйтіп, оның зерттеуші ғалым, орыс
офицері Карелинмен қатынасы басталады. Әрине, ... ... ... недей жақсылықтың болатындығына ... көзі ... ... ... ... ... ... Әбілхайырмен тығыз байланыста
болған. Сүйінғара басқарған Адай елі жақсы білетін еді. ... ... Хиуа ... ... ... ... әбден шаршаған
болатын. Сондықтан елде аз да болса тыныштық жағдай орнату үшін ... ... ... ұмтылады. Карелин басқарған экспедицияға
тиісті көмектер көрсетеді.
Әрине ол ... діні ... елге не ... ... ... ... ... қарамағындағы халқының көбі түсінген жоқ.
Екі ... ... дін басы ... Сүйінғара бастаған адайлардың
ешқандай ... ... ... ... ... ... халық
аузында айтылатын “Сүйінғара сыбағасын” алып ... ... ... ... ... өзі Хиуаға да
келмейтінін айтып Аллақұл ханды айдап салады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... Маңғыстау ежелден сауда жолының бойында. Ежелгі ... ... тіні ... қос ... ... өңірді кесіп өтіп жатыр. ... ... ... ... де, енді бірі Сарайшық тұсынан
кесіп ... орыс ... ... ... ... Н. ... “Россия және
Орта Азия халықтары” деген еңбегінде Сүйінғараның ... Хиуа ... ... ... ... өте көп ... ... сондай көп керуен әрине азығын ... ... ... ... ... сол ... маңындағы өріс. Ал олар
бүтін Адай елінің қонысы. Шөл ... ... бір ... көзі әр
құдық есепте!
Сауда саттықпен жүретін ... өз ... бұл тек кіші жүз ғана ... орта жүз руларын да ... Е. ... ... ... хан ... ... кесуді ойлап сауда керуендерін шапты”.
Егер ... ... қиса орыс ... де ... ... ... ... Осы секілді Сүйінғара батыр да өз ... ... ... ... өз ... ... ... аузында қалған
“Сүйінғара сыбаға” осы кезде ... ... ... ... ... ... Мұны ... елдің саудасынан өз
сыбағасын алып қалу деп те, ... ... ... ... ... деп те қарауға болар еді. Қалай ... да ... ... ... өз ... ... өз ... пайдасы жолында
жасағаны анық.
Романдағы Сүйінғара арзан ... ... ... ... бірлікке,
намысқа шақырған күрескер, үлкен ой, парасаттың иесі болып көрінеді.
Қазақ-Хиуа ... ... еш ... ... М.
Әбдіхалықов Хиуа хандығының елге жасаған шапқыншылығын, бұл ... ... ... ... ... орай
көрсете алған.
– Ағайын! ... ... ... ... кегім жоқ адаммын.
Болған, кектенгенім – ол кегімді тірімде өзім ... ... ... ... ... Хан ... қол ... хан халқын
тонады, ата-бабасының жерін талан-таражға түсірді. ... екі ... мен ... ... ... Ел ... алыс, жер шеті
шалағай болып, қолына қол қоса ... ... ... ... ... ... қамы! Басқасын айтпағанда. Бесқаланың ойына
Хорезмнің шәрлеріне ... ... ... еркн ... күні бар ма? ... ... малыңды сұраусыз
айдап алады, алыста жүрсе бітір-зекет деп ... ... ... жинады, үлес алды” деп тантитындар да бар! ... ол ... Мен ... ... бегінің егініне ... ... ... ба? Ал неге біз ... бөтенді талтаңдатып еркін
жібереміз. Жоқ, мен тірі ... оған көне ... ... ... ... ханы ... жоқ, жаратса бәрімізді де ... ... бар ... оған ешкімнің еншісі жоқ!” [115, 127 б.].
Сүйінғараның Аллақұл ханға ... ... оның да, ... ... де
құрған торына бірден жалп етпей сырғақси жүріп, өзінше жол табуды ойлаудағы
мақсаты – ел ... ... ... ата ... жат жерліктер
басқыншылығынан қорғау. Әрине, Сүйінғараның бұл ойы Хиуа ханына да, ... де ұнай ... ... басқа Ресей елімен бодан болуға Сүйінғараның мәжбүр болғандығын
Хиуа ханы Аллақұл ... ... Екі ... ... дін басы
түрікпеннің, Дұрды саудагердің Сүйінғараны Маңғыстау арқылы ... ... ... ... ... “Сүйінғара сыбағаны” ... ... ... ... Маңғыстау жерін баспауды
бұйыратынын айтып, ... ... ... салады. Аллақұл ... ... ... ... ... ... ... хан өзіне, қонған талабына қарсы тұрған Сүйінғарамен ашық
та астыртын тыңшылары арқылы қарсыласып отырды. Бұл мақсатына жету ... арқа ...... ... ... ... ... де
талғамай жұтатыны обыр, қанішер әскерлері.
Осылайша Сүйінғараның өз басының, оның ... ауыл ... ... Хиуа хан ... күн ... ... ... отырған Сүйінғараның ауылын таң сыз бере Аллақұл
ханның үш мың ... қолы (1832) жылы ... ... ... батырдың қоныс-жайы, үй-іші, ауыл-аймағына
қатысты ... ... келе ... ... мен ... ... өлтіріп кетулері де ... ... ... ... М. Тұрсынова: “…1832 жылы ... ... ... ... шабылды. Үш мың адамдық ... қолы ... ... ... ... ... отызға жуық қыз-келіншекті олжалап, бес жүзге тарта ... ... ... ... арасында Сүйінғараның әйелі,
қызы, екі баласы бар”, – деп ... ... ... ... романда былайша беріледі.
“…Үстірттің Маната асуынан құлай беріс ернегінен ... келе ... ... ... ізі ... төмен құлаған ... ... ... ... келе ... Бұл жойқын күш алдындағыны ... ... ... ... ... ... ... шабуға келе
жатқан дұшпан қолының сұрықсыз сұрқын көзге осылай ... ... ... келе ... ... мен ... ойда жоқ жерде жаудың
қалың әскеріне ... ... ... ... жау ... ... алады. Көздегендері – Сүйінғараның ауылы. Айдаулы алдындағы екеуі
айлаға көшеді. Жолындағы сорды айналдырып, ... ... ең ... ауылды күндіз көруіне ... ... ел ... ... қамсыз
қалмауын көздеу. Осылайша ... ... ... ... ... қоржынының үстінен шыққан түрікмен ... ... ... ... де табанда шауып түсіреді.
Бұдан әрі жаудың Сүйінғараның ауылына таң ата баса-көктеп ... суыт атқа ... ... ... ... сақтап
қамыс арасына паналатуы, қара ... ... ... ... ... ... шейіт өліммен өлген Кежі ... ... ... ... ... өтіп жатады.
Бұл келгендердің шынымен жау екенін айқын түсінген Сүйінқара
бағытын күрт ... үйге ... ... Тез ... ... ... те
алды. Белін сықайта таңып, үй артында ... атқа ... ... үй ... салт атты ... байлап қою көптен әдетке
айналған-ды. Сол ат бүгін де үй ... ... ... ... шылбырын босатты. Содан бар дауысымен:
– Уә, тұрыңдар! Жау! Жау! – деп ... ... осы ... ... жақын оянып болған. ... ... ... ... ... ... ... Ер
адамдар түгелдей киініп тұр, кейбір ... ... ... та
алған. Солардың бірі – Кежі. Кежі бойы Сүйінқарадан аласа ... ... ... ... қалың киіммен бұрынғыдан да толысып
кеткен:
– Бұл не? Не болды бұл? ... ... ... ба? – деді
ашулы үнмен.
– Енді не істейсің? Бала-шағаны,бәрін алып ... ... ... ... ... атты бара ... тасаға кетеміз.
– Ал, мына малды, дүниені қайтеміз?
– Мал құрысын – жан аман ... Мал ... – жан ...... ... ... дауыстай айқайлады. Асықтыра ауыл
ішін екі рет ... өтіп ... өзі ... ... алып ... ... ... қара болып қалды…
Сүйінқара ауылда кімнің ... ... ... ... бажайлап
жатпады. Артына түскен дүрмек ... ... ... соны ... шарқ ... ... ... көрінген топтың қарасын көріп-ақ,
қарсыласа алмайтындарын бірден ұқты. Бұл ... ... ... ... ... ... Осы ... бүкіл ел жиналып, топ ... ... ... ... ... аман ... бір ... [115, 120 б.].
Бұл анық Хиуа ханының Адай елін қорқынышта ұстап, ... ... ... ... алуға келе жатқан жау екендігін бірден түсініп, қазір
қандай да ... шара ... үші ... көп ... ... кейіннен кек алу үшін, “қара қазан, сары бала қамын ойлаған”
сұңғыла ақылдылығы еді. ... ... ... қол ... ... ... аттануы суреттеледі.
Ең бастысы батырдың ешкімге бас имейтін асқақ рухы ... ... ... да еш ... өз басын төмендетпеген,
аласармас ... биік ... оны көре ... қызғаншақ көптің көз
алдында ... ... ... ... ... ... ... ауылын
күші басым жауға көтерген ерлік қимылдары ... ... ... ... ... ... ... Бүкіл ауыл аймағының
өзінің көз алдында жау табанында тапталып бара жатқанын көрген Кежінің жан
күйзелісі, оның ... ... ... трагедиялық сипат береді. Неде
болса, өз ... ... өз ... ... ... ... ... буған
Кежі “Әттең-ай, елді жинай алмай, бірігіп қуат көрсете ... ... ... Адай басын қосса, күшін біріктірсе, кім біліпті. Иә, енді оны ... бар! Иә, ... өзің жар бола ... Ол ... ... ... мана бір ... киіп алған сауытын, қос қолындағы қос
қылышын ... ... ... ... Буындары қатайып, тұла бойы
сіресіп қалғандай. Ауыл үстінің айқай-шуы, жылауы ... ... тек ... ... ... қан ... ... кеткен… Осылайша Кежі тағы
да бес-алты адамды құлатып түсірді. Есіктен алғаш ... ... ... ... Оның ... есік ... қақ ... басы жарылған
денесі жерге сұлқ түсті… Ол айналасын тегіс шолып жөн ұғынғанша:
... ... – деп ... екі қыз үнін ... Бірі ... үні де, ... ... Жансалқам болса керек.
Кежі дауыс шыққан жаққа бұрылып, бес-алты жаудың ... екі ... ... ... ... ... күн ... ойнаған
балықтың жонындай жылт-жылт етеді…. Кежі орнынан үнсіз атыла ... ... ... ... Ал ... Кежі ... ... [115, 121 б.]. Кежі – Сүйінғараның ... ... гөрі ... ойға ... бұрын эмоция, көңілге берілген, батырлығы елден
асқан ер. Өзінің іс-әрекеті, ... ой ... ... жолға
бағытталған намысын жауға бермей, жастығын ала жығылатын, бәрінен де ... ... ... ... “Көкелеген” қарындастары Айсалқам мен
Жансалқамды, ұлардай шулаған қайғылы ауыл ... оның ... ... ... ... ... Тіпті қас-қағымда жеті-сегіз
жауын жер жастандырып, өзін де ... мерт етсе де ... тік ... ... ... арқа тұсынан келіп, басынан щауып түсірді. Неге ... ... ... ... – деп ... ... Бұл ... емес, Кежі көкем! – Айсалқам мен Жансалқам бетін қан
жуып, ... ... ... теңселіп тұрып қалған Кежі денесін екеуі екі
жақтан қолтықтап алды. Сөйлеуге ... ... ... ... бара
жатқан Кежінің екі қарындасының иығына қолын артты. Екеуі Кежіні үйге
кіргізбек еді, бірақ ... адам ... ... үйін ... ... қақ ортасында аспа баудан ... ... ... тұр ... ... көріп, ол Кежіге ұмтылған. Бірақ буынынан әлі кеткен
Кежі шөккен нардай сылқ етіп екі ... ... Екі ... ... ғана оны ... ... ұстап тұрды [115, 122 б.].
Қаннен-қаперсіз отырған Сүйінғара аулының беймезгіл уақытта қапыда
тиіскен жау ... ес ... ... ... ... ... ауыл ... бастаған батырдың салқынқандылықпен, жүруге, еруге жарағандарды алдына
салып, жау аяғы бармас таса жерге бастап ... ... ... ... ... ... Сүйінғара ауылының өз жерінен ордалы ... Хиуа ... ... ... бас сауғалаған жағдайы
суреткерлік шеберлікпен берілген. Бұл арада ... жеке ... ... ... ауырлықты өзіндік ерекшелігімен әділ ... ... ... ... ... ... ірі тұлғаның бірінен саналады.
Дұшпанға қарсы табан ... ... ... ... арасында біртіндеп
туғанын шығарма авторы обьективтік шындыққа да, ... де ... ... Сол ... ... өлкесінің ірі қолбасшысы, басшысы іспетті
Сүйінғараның жаудан таса, пана жер іздеп елді аман алып ... ... ... ... ... ... ... күрес үстінде көрсетпеуі
де жазушының тарихи шындықтан ... ... Мына ... де ... өмір, жағдайдың бір кесел көрінісін байқаймыз.
Сүйінғара осылайша тар қысылтаяң шақта ақыл тауып, жөн көрсету ... кең ... ... Оның ... қимыл, әрекеті, ойы бейнесін
толықтыра анықтай түседі. Сегіз жүз адамнан қол жинап шапқыншы ... ... ... ... ... ... ... қаншама өтінсе де ертеңгі елдің
келешегін ойлар азаматтар бүлінген елдің ... ... ... деген оймен тастап кетуі оның өз қолынан гөрі ел ... ... ... осы ... ... ... бір ... басынан өткен тарихи
жағдай арқылы ХҮІІІ ғасырдың соңындағы Маңғыстаудағы ... ... күш ... ... әр хабар, мәліметтерді толықтырып, ... ... жан ... азалы, трагедиялы әрі геройлық сипатын
көзге елестетіп, ойды, сезімді толқытады. ... ... ... ... ... қоса, автор олардың ... ... де ... суреттейді.
“Бірде бал, бірде у боп өтеді өмір,
Бақты да, қайғыны да ... ... – деп ... ... уға ... жаудан кек алуға, Аллақұл жасағының қолында кеткен
малын, айы мен күні – екі қызы – Айсалқам мен ... ... ... ... ... сол ... ... отырған Адай, Беріштің
батырлары ... ... ... ... ... ... ... қолмен тез аттанып кетеді.
Сол бір ... ... ... елге ... ... ... ... аузында ақын айтқан:
Аттанды Адай сегіз жүз
Келер ме екен келер күз.
Келмесе егер ... ... ... ... бұл ... ... ... тарихтың бір тіні деуге
болады. Адай руының бір ... ... ... ... Хиуа ... ... тұрады. Екі арадағы көп қырғынның ең зардаптысы 1832
жылғы соғыс болған. Оның ... – Хиуа ... адай елін ... ... ... ел ... ... көбейтіп отыру.
Жаудың негізгі қолы бұл жорықтан пайда емес, зиян шекті. Хиуа ханы
Аллақұл ... ... ... тілмен айтқанда мобилизацияланғандарды
“қараусыз, құралсыз, қарсыласуға қауқарсыз Адайды барып шауып, мол олжаға
кенелесіздер” деп үгіттеген. ... әр қыр ... ... ... ... ... қолымен ұрыста көп адамдарынан айырылады. Ел ... ... ... ... жер ... ... ұрыстың ... ... ... ... іштей түлеу, өзгеру, өсу
үстінде көрінеді. Елін – ... ... ... “Ешкімге
бағынышты емеспіз, өзімізбен өзіміз жатқан елміз” деген ұстанымы ... ... ... ту ететін қасиетіне саяды.
Халықпен әрқашан бірге болып замандастары Тұрыш ... ... ... ... т.б. ... ... алдына қойған
мақсат-мұраттары бір арнада тоғысып жатады. Менмендік, даңққұмарлықтан
аулақ, ... ... ел ... ұстар ұрпақ өсіруді, еліне
қамқор ... ... ... осы ... ... ... әр ... әрекет
арқылы өз ортасында, ... ... ... күнде
біртіндеп, сатыланып барып ашылады. Ол ... ... ... түптеп
ойлайтын дана, бірде кеселді түйінді асқындырмай, ... ... ... өзім дегенге өзегін жұлып беретіндей ... ... ... ... жету үшін ... ... хас батыр, ру арасындағы тартыс ел бірлігіне ... ... ... деп ... қара ... қақ ... әділ.
Бұл қасиеттері орыс еліне достық қарым-қатынастар ... ... адай мен әлім ... ... он үш ... ... ... Махамбет пен Исатайға барарда
алдарына ... ... ... ... ... ... ... сыналар тұстарда ... ... ... ... ... ... таба ... Аталып отырған “Қырғын сайдағы”
оқиғадан кейін бұл елді ... ... ... келген, ішінде
ағылшынның тыңшылары ... ... пен ... ... бар, Хиуа
ханының жасақтарын Сүйінғара бастаған адайлар тас-талқан етіп ... орыс ... ... ... асқан шағында да тұғырдан түспеген ... пен ... ... ... ... жүрек, иілмеген өр кеуде
ел мен жер ... ... ... кегі үшін тағы да ... ... “Жұлдыз” журналындағы нұсқасының аяқталмай
қалғандығын жоғарыда ... ... ... жеке ... ... деп ... автордың өз қолымен ... жаңа ... ... емес ... ... ... түсініктемесінде бұл тарауды нендей мәселелер ... ... ... ... ... ... ... жарияланғанына да екі-үш жылдай мерзім өтті. Сүйінғара Үргенішбаев
Маңғыстаудың Россия қарамағына өтуіне басшы болған және бұл ... ... ... ... Ол 85 ... 1841 жылы дүние салған. Оның бұл
жолдағы соңғы әрекеті-1839 жылғы май ... ... ... өтіп кеткен
Англияның екі тыңшы-барлаушыларын Джеймс Аббот пен Ричмонд Шекспирді осы
Сисем Атада қасындағы жолдастарымен ... орыс ... ... қаласындағы патша әскери өкілдеріне тапсырды. Ал ағылшын
өкіметінің Орта Азия, содан бергі ... ... ... ... ... тарихи деректер бар. Бұны дәлелдеу үшін 1919 жылы ағылшын
кемелерінің Түпқараған қойнауына келуін айтсақ та ... ... бұл ойын ... ... революциясының жеңісі іске
асырмай тастады.
Ал Джеймс Аббот пен Ричмонд Шекспирді патша үкіметі ... өз ... ... бұл ... жолын екі томдық кітап етіп ... ... ... ... шәрінде жарық көрген.
Мен “Сүйінғара” романының журнал нұсқасы жарияланғаннан соң ел ... ... ... ... Осы ... ... ретінде
осы бір соңғы шағын үзіндіні оқушы қауымға ұсынып отырмын.
Бұл кезде Сүйінғара жасы сексен үшке ... шағы ... бір күні суыт ... ... ... ... ... ата басында түрі, тілі белгісіз ырық-елу ... топ ... ... ... барып “Сендер осындай бұйығы, жуас
болсаңдар, кәпірлер иықтап, көбейе ... ... ... ... ... ... – елінің тағдыры, бүтіндігі болғандықтан олардың
жай жүрістің адамдары еместігін ... ел ... ... деп ... сақтандырудыы қамына кіріседі.
“Бұйығы, жуас” дейді. Бұйығы, жуас ол үш мың ... ... ... жүз адаммен түре қума? Бұйығы, жуас! Жоқ, ... есеп бар! Ол не ...... ... ... ... осы жайларды
ұзақ ойланды. Терең ой оны өз түбіне ... ... алып ... ... жай жүріс емес, себепті жүріс!” деген қорытындыға келді.
“Кәпір, кәпір!” деп саусақтарын шошайтқандары, анау ... ... ... ... ... күпілдей келді ғой. Сірә, ... мен ... ... аз ... ... Оқаланып, асынып
қарумен кеуделеп кірді. Сонда, мыналардың уағызы – соларға ... ... Жоқ, бұл ... ісі. ... отқа ... ... ойланған
сайын кейи түсті. Айдалада түн ішінде ол өз ойын ... де. ... ауыл ... талтаңдатып қоюға болмайды. Басқа жұрт не істесе ... ... ... мен ... Ол өзінің тас қараңғыда жұдырығын
тас түйіп, қақшиып ... ... ... ... ... ... ешкімге жерімізді таптатпаймыз” деген байламмен
қасына топ ... ... өзі ... 2 ... ... атада
жатқандарды жоспарлы ... таң ... ... алады. “Мына Азияны
ұлы Британ империясына қосуға өз үлесімізді қосамыз. ... ... ... қаратуға не күш керек? Бір -екі батальон да жарайды” ... ... ... ... ... пен Шекспирдің негізгі ойлары
еді.
Хиуа ханы бекерден-бекер өтімен ... ... еді. ... ... Англия тұрған. Себебі дәл сол уақытта ұлы екі держава
Россия мен ... ... ... ... Орта ... ... шешімі соғыстың болу қаупін жақындатқан. Англияның Герраттағы
кәнігі ... ... ... ... Хиуаға жиі келіп, ханмен
іскер байланыста болды. Сол ... оны ... ... ... ... ... жасақтап Маңғыстауға жіберуімен
тынған еді. Міне, осындай мақсатпен келген ... 1839 ... ... ... қару ... Форт-Александровкіге орыс қамалына
тапсырады. Орынборда, ... ... үш жыл ... ... ... соң осы ... туралы кітап жазылады. Осылайша Сүйінғара
аты Англияға да ... ... бұл ... ... ... ... орыс мемлекетімен арада қол жеткізген достыққа деген ... ... ... ... ол Хиуа ... ... үлкен соққы болды.
Англияның халықаралық саясаттағы беделіне де нұқсан ... ... ... ... ... ... ... Романда Сүйінғара
өмірінің соңына дейін ат үстінен түспей, ел қамын жеумен өткен тұлға. Оның
істеген ісі, ... ... ... ... ... толы. Сүйінғара
халқының болашағын тереңнен пайымдап, келер ұрпақтың ... ... ... көп, аса ... сұңғыла адамның замана мінезін, сарынын, жіті
сезініп, ертеңгінің есебін бағамдайды.
Ойдағы орыс, алыстағы Енглез елін ... ...... ... мен ... от ... ... олардың қазақтан ерлігі асып
тұрмағандығы белгілі. Бұдан әрі ... ... оққа ... ... мүмкін еместігін сезеді.
Сүйінғара Маршал Әбдіхалықовтың суреттеуінде ел ішіндегі ұсақ-
түйек әңгіме, ... ... ... ... ықпалында қалмай, сыртқы
байланыстарға қол артып, қазақ қоғамын ... оның ... ... мүдделі, соның жолдарын қарастырған жан. Қарапайым да ... ... да ... Оның ... ... ... үшін ... қасаң
хронологиялық шеңбер арнасында қалып қоймай, документ-дәйектемелерді,
фактілерді ұтымды пайдаланған. Тек қазақ ... ... ... Орта ... сол ... ... экономикалық даму барысы, хал-
ахуалына тартқан ... ... да ... ... Жәңгір хан
ордасы, Хиуа, Аллақұл хан ордасы, Орынбор, Маната, әскери бекіністер.
Әлемдегі бар саясатты бағып ... ... орыс ... ... ... ... Азия департаменті комитетіндегі
мәжілісті баяндауда автор ... ... ... мүшелері – аксельбант
таққан мәжіліске ... қарт ... мен ... ... ... бойларын ұстауын, киім иістері, ойларын,
жалпы мәжіліс залдағы ... ... ... бейнелейді:
“Карелин сөйлегенде тым-тырыс тына қалды. Әдеттегідей жөтеліп-
шашалған да ... ... Тек ... ... бара жатқан қарт ... ... ... ... ... ... Олар тіпті Карелиннің
сөзіне де, неге соншама нұсқау айтып батыл сөйлегеніне де ... ... ... ... бұл ... тез шақырылғаны” [115, 82
б]. Комитет мүшелерінің ерекше көңіл аударып, аңдығандары ... ... ... су жаңа ... ... ... патшаның да
бүкіл империяның да шығыстағы қазіргі тірегі Орынбор өлкесінің жас ... ... ... ... жас ... ... алдына келіп жағымпаздық танытуларына
үйренген қарт генералдарға жас ... ... ... ... де
түсініксіз. Патша ағзаммен хабарласып жүретіндіктен мәжілісте ... ... ... қояр ... ... ... сыпайылық көрсетуге
тырысады. “Кейбірінің шаштары ... басы ... шақа ... ... ... таяқ ұстап шоқаңдап, иықтарына асырып ... ... бар ... тағып жылтыраған генералдар дағдарып
қалған еді [115, 83 ...... ... саясатын белгілейтін қарт генералдар,
чиновниктерінің тірлігі. Оларды патша үкіметінің ... ... гөрі ... маңындағы талас-тартыстар көбірек алаңдататындай.
Ресейдің болашағы, шығыстағы саясаты оның ... В. А. ... Г.С. ... ... ... көрінеді. Заман ағымын түсінген олардың
ойлары да елдерінің ертеңін ойлаумен байланысты. “Рыцарлық ... ... ... ... ... заманы туды. Иә, есеп жігер-батылдық
қажет. Алақандай Британия аралы Ұлы Британия атанып, бүкіл Азияның шығысы
мен етегін ұстап десе де ... Енді ... оның орта ... ... ... Персия кіші Азияға қол салып келеді. Россия мен Англия
мақсаттарының ... Орта ... ... еш ... жоқ. ... мен
Россия топырағында бетпе-бет осы ғасырда ма, келе ме, әлде ол келесі, ХХ
ғасырда бола ма, ол анық ... ... қапы ... ... ... қамы үшін ... ... қимыл-әрекет жасауға ... 115, 82 б.] деп ... ... ... оның бұл ойын Б. А. Перовский
қолдап ... ... не ... анау ... ... бұл
мәселені. Қазір, оны сөз ... ... ... Тез ... ...... ... асықтыруда Заман тынысын сезіну әр халықта ... ... ... ... ... оның маңыздылығын, бұрынғыдан
тіптен өзгешелігін ... бар. ... ... ... ордаларына
енгізіп, саясаттарын өз пайдалары үшін қолдануға тырысқан Хиуа ... ... де ... ... ... ... жылғы жерді
оттайтын құрттай бұлар да бері жылжып келеді. Үндістан, ... елі, ... ... енді Хиуаның да қақпасына кірді. Әйтеуір, ағылшындардың бір
жақсылығы– негізгі елі алыста, жер шетінде ... ... ... ғой. ... ... ағылшындар шұбыра қоймас. Бірақ, бұлардан қару- ... ... [115, 102 ... ... ... ... ... да, зерттеуші -
саяхатшылары да әр түрлі тұлға, әр ... ... ... ... өз ... бір ... екі етіп іске ... нағыз
жауыздар. Егер олардың қолына билік тисе, қазақты жоқ етуге ... ... ... ... орыс халқының өкілдері емес, патша
өкіметінің қолшоқпарлары ретінде берген.
В.А. Перовский – өз ... ... ... ... ... ... ... барып іске кірісетін генерал-губернатор. Ол бірден
әрекетке ... ... ... ... ... қысқа да тұжырымды
сөйледі. Ол барлық билік өз ... оған бар ... ... ... ... Петр Алексеевич заманында Каспий теңізінің шығыс
жағалауына өтеміз деп ... ... Ол ... империясының бүгіні
үшін де, болашақ мүддесі үшін қажет. Англия корольдігі ... ... ... Орта ... өткізбеуді мақсат тұтуда. Олар Ауғанстан,
Персияға кіріп отыр. Ал, Хиуа ... бұл ... екі ... ... ... әлі келмейтінін сезіп, Маңғыстау Адайларын алдарына
ұстап қырылыстырып бізге қарсы айдап ... ... бір ... ... соны ... ... қызықтауда. Солардың кесірінен шекарада да
тыныштық жоқ.Кейде, ... ... ... те ... ... ... теңізінің шығыс жағалауынан, атап айтқанда Маңғыстау түбегінен
қамал салып, ... ... нық ... ... Бұл ... ... созуға уақыт жоқ! деп ... ... [115, 85 ... ... сөзі биік ... ... ... айтылған бұйрықтай көрінді. Сондықтан, оған ешкім таласып жатпады.
Маңқыстаудан әскери ... ... ... Оған ... ... де, оның ... ... өндірілетіні де бұрын ойластырылып шешіліп
қойылған. Бұл құрылысты ... ... ... ... берілген нұсқауда қамалды басып алу ... ... ... ... ... ... ... қонысын салмау,
қажеттілік болмаған кезде ... ... ... ... ... Азия ... тек сауда жасау мақсатында салынып жатқандығына
сендіру қажеттілігі айтылған.
Григорий Силыч Карелин – ... ... ... ... қызметпен айналысқан, орыс саяхатшысы, табиғат зерттеушісі,
Маңғыстауды алғаш зерттеушілердің бірі ... ... ... ... ... ... ... бір жақты ғалым, зерттеуші ретінде
ғана ... ... оның ... әскери бекініс салудағы
мақсатында ... ... ... ... ... ... ... халқы туралы пікірі “Малдан айырмасы әйтеуір екі аяқты,
тілі бар, сөйлей біледі”. Өзі ... жыл ... ... ... де ... Жәңгір ханның ордасында бәрімен өз тілінде, орысша тілдеседі.
“Бұратана халық ... тек ... ба?” ... бір ауыз ғана сөз ... ... ойы, ... түстері арқылы Петр патша тұсындағы
Каспий теңізін Россияға түгел ... ... ... ... ... отрядын Маңғыстауға жіберуі, оның Хиуа ханының ... ... ... ... ... ... қатынастары арқылы Маңғыстауда қалыптасқан қоғамдық-саяси
жағдайлар, өзінің мақсат-мүдделері баяндалады. Әйтсе де, ... де ... ... бар тілі ... ... оның басшысы Сүйінғарамен тіл
табысу оңайға түсе қойған жоқ. Іргесінен үңгіп ... ... ... ... ... ... ... жүрген Карелин бастаған орыс
үкіметінің өкілдері кездесуге шақырып, тілдескісі келсе де, біразға ... ... Бұл ... ... ... ... ойларын
келтірейік:
“Оның есіне осы ... ... ... ... ...... өзін өркөкірек ұстады. Даланың феодалы несіне
сенеді екен. Анау, Хиуа ханымен ... да ... ... ... ол үшін ... ара ... Хиуа ханының қолында ... ... бар! ... ... кім ... еді. Көп болса, даланың феодалдары
сияқты отыз-қырық жігіті бар шығар. Анау ... ... ... жігіттері бар. Жүз-екі жүз! Қолында қамшы, ... ... ... Бұл анау ... ... де, Орынборда жүргенде
де ... ... деп ... еді. Сол рас болды-ау.Әрине, қай тұрғыдан
алғанда ... ... ... ... ... ... біздің
жай жүрмегенімізді сезеді-ау деймін. Ішін ... ... ... игере қойғандай мұндай дала феодалдарын
пайдалануымыз керек. Егер күндердің күнінде ... мен ... ... керек болса, Сүйінғара біздің жағымызға шығуы ықтимал… Мен одан
“Хиуа ханымен неге ... ... ол не ... А, иә! ... ... ... ... кінәсі бар!” – деген екен ғой. Ханмен кез
келген адам ... ма! Яғни ... ... Ал, ... ... ... ... ішкі істеріне қол сұқпай, сәл еркелете ұстаса, ... ... ... [115, 148 б.] дей ... ... көруге,
хабарласуға келген Мая биді Турпаевпен ақылдасып “Даланың өкілдері ... ... ... іш ... ... Ол үшін ... анық білгенше
кішіпейіл болып, сыпайыгершілік көрсеткен ... Дала ... ... алдарынан шығып амандасып, қарсы алады.
Жазушы ойларының салмақты тұстарын көрсететін ... ... ... көпесі, тілмаш Г. Турпаев.
Басын қатерге тіге, әлі ... ... ... ... ... ... құлшына ұсынған саудагердің өз ұсынысы бар. Ол
– сауда жасау, мол ақшаға ие ... ... Мая ... ел ... ақсақалдармен де қарым-қатынаста өз тәжірибесін, айла-амалдарын
қолданады. Егер Маңғыстаудан әскери қамал салынса, берік ұстанатын ... ... ... ... ... сөйлеуді, сөйлесуді білетін,
өзінің көзі жетпеген нәрселерге ... ... ... ... сақ, әккі адам. Сөйте тұра қарапайым адамдар мен ... ... ... да ... ... “Майлы ішектей жылпылдап” тіл
табыса қояды. Небір ... ... ... кәрі ... ішкі ... түгенделетіндей. Сол жолда қандай қауіп-қатер кездессе де басын
алып қашпайтындай батыл жан. Сол ... ... ... ... ... шықпайды. Романда оның осы қасиеттері ... ... Мен ... ... барайын. Сөйлесейін. Біздің келгенімізді
білмейтін шығар, – деді.
– Карелин оның айтқан сөзіне таңданып қалды.
– Қалай барасыз? Жол ... емес пе? – ... оның ... берген
сұрағы.
Турпаев бұл сұраққа күн ілгері ... ... ... ... нық ... ... ... Карелин жүзіне тура
қарады:
– Бұл оңаша жағалауда көліксіз, азық-түліксіз жата ... ... пе? ... біз ... өтіп не үшін ... ... ... үшін
келгеніміз жоқ па? Ендеше, басталық сол араласуды.
– Ол кісіге қалай ... ... ... ойланып қалды [115, 91 б.].
Жергілікті халықтың тілін, аздап әдет-салттарынан да ... ... ... араласуда басқаларына қарағанда ... ... ... ... ... ... ... жатқанда. Мая би бастаған
топтың Турпаевты өз ... ... ... ... ... өз шешімінің дұрыстығына көздерін жеткізе сөйлейді.
– … Біз алдымен бұлардың ... ... ... ... ғана ... білеміз. Маған не істейді? Пистолетімді алатын, ал ... ... ... аузы ... ... ... дұрыс әңгіме болады. Одан
да мен өз қаруымды, саудагердің қаруын алып барайын, ... де ... ала ... ... ... ... Мәмбетнияз құшбегі, Дүрдыларға
мінездеме беруі тәсілінде жазушы олардың жалпы пиғылын, қатал да қатыгездік
сипаттарын, ... ... ... ... ... ... Дұшпанның сұсты бейнесі, Хиуа ханының ... ... ... ... ... ... ... сөзге өткірі, сұңғыласы – Аллақұл
ханның жансызы – ... ... Оның ... – қараңғы түн, принципі–
“хан шақырды бару керек, бұйырды – істеу керек”. Оны жұрт ... ... ... ...... ... ... да
“хабарлап отыратын хан сарайының ... Хан ... ... белгілі адамына айналу үшін жалған атақ, мансапқорлық ... де ... ... Маңғыстауға көп саудагерлердің біріндей болып Хиуадан артынып-
тартынып, шай-секер, ұсақ-түйектерін, саудалап, кейде мырзасынып қос-қостан
ауыл ... күш ... ... ... ... соң
түпкі ойында не жатқанын жан баласы сезбейтін.
Өзінің арам ... ... ... ... ... аңдыған
мысықша” сұқтанғанынан сездіріп қалады. Көбінесе Өмірзақты қасына ертіп
жүретін Дүрды сөз ... ... ... келіп жүргенін естіп,
Аллақұл ханның Сүйінқараның ауылын шауып, басын алып келуге ... ... үш мың ... ... ... ... ертіп жіберуі оның ... ... ... ... ... ... ойы басқа жаққа ауа берді. “…Бұл елде бір жан қалдырмау
керек. Бәрін ит жеп, құс жеп, ... ... ... мына ... атып ... Әлгі екеуі болмағанда ауылға қараңғыда жетер ... ... ... ауыл енді ... ... тек тура ... беру ... бағытқа қарай зулап бара жатқан жалғыз аяқ жол ең ... ... ... Енді ол ауыл желке тұсындағы ... ... ... ... Е, ... ... шеңгелді оқ сатып
қысады, қанын да, майын да ағызады. Ағызады…” [ 115, 119 ... бұл түн ... ... өз ... өлең төсегінде жатқан
бейбіт елдің ... ... ... ... ... екі ... Дүрдылардың ойы, арам пиғылдары.
Дүниенің жылтырағына қызыққан адамдарда ... ... ... ... ... ... болмайды. Хиуа ханы Аллақұлдың жансызы болып,
мансап, ... ... ... ... ... кіріп, арамдығын жасыра
білген, жазықсыз ... ... ... көмектескен Дүрды тұлғасы да
оқушыны ойландырарлық тұлға.
Қаһармандар замана талабы, халық ... ... ... ... ... ... тарихи санаға жүгінуге талай ... ... ... ... Сүйінғара, Кежі, Мәмбетнияз бен ... ... ... ... Мая би шешен аузындағы сөзін, көңіл
түкпіріндегі ниетін безбенге сала ... ... ... ... ... ұстатады, сол кезең көшін бастаушылардың тұлғасын даралайды.
Шығарма кейіпкерлері туралы ... ... З. ... ... сырлары, ой толғаныстары суреттелетін ... ... ... ... өз ... ... ... оның
поэтикасына әсері, қосары бар ... ... Және бұл ... ... ... ... ... да олар енді ... ... ... ағымы мен хараткер-қисынына қарай әрекет
етуге ... ... ... ... ... жанрда еңбектенген
қаламгерлер үшін бұл ... ... ... ... табыс деуге
әбден ... [5], ... ... ... Төлепұлы – халық батыры, белгілі тұлға. Әлім ... ... жер, су ... ... ... ... Сүйінқараға келеді. “Әлім ағайынымыз ғой, ақ-қарасын
анықталық” ... ... ... ... ... ... ме? ... дегені ғой. О заманда
бұ заман ... елге ... ... пе ... ... ... ... болса сұрамайтын ба еді? Адыр жоқ, бұдыр жоқ, қапталдан ...... ... ... ... ... елдің белін
сындырайын дегені. Уа, Сүйеке, біз ... Елді ... ... ... Аттану керек, аттану керек. – Екі бүктеулі қамшысымен киіз үстін
қойып-қойып қалды. Жеңіл ... бұрқ ете ... [115, 168 ... - ... ер ... деген ақылын ашуға ... ... ... ... ... басып, қонақ күтімін
жасайды.
Романның “Аңдысу” деп аталатын ІІ бөлімінде ... ... Әлім ... ... қақтығысты бітімге келтіруінде
ел бірлігін көздеушілігі тағы бір ... ... Адай мен ... ... ... ... ... мен Махамбеттің араласуы,
Атырау облыстық “Коммунизм жолы” газетінің 1980 жылғы № 104, №106, ... №113 ... ... ... ... ... ... сөз
болады. Бұл “Жұлдыз” журналындағы нұсқасында енгізілмеген. Ауыл арасының
ұрыс-керісінен бастап, кісі ... алып ... ... екі ... ... ... жүрегі дауламайды. Таңдау сол кезде аттары
дүркіреп тұрған Исатай мен ... ... ... ... 1838 жылы ... ... орта ... Есетпен кездеседі, ол
Исатайды жақсы қарсы ... ... ... келуге ықпал
жасайды. ... ... ... ... ... ... Төлепұлы келді. Сүйінқараның жасы сол ... ... ... қарамай келгені біріншіден Исатайды сыйлағаны болса,
екіншіден ... ... ... ... ... бірінші жартысындағы ... ... ... ... ... байқаймыз.
“Махамбеттің аз ғана адаммен кеткенін сезіп қалып, ... ... алса ше? ... ... ... ма? “Ел, ел” ... ... де аласы болмай ма? Тіпті анау ханмен де біз бір ... бе? ... ... ғой, ... ... деп. Ол өзін ... ... қара деп шіренетін шығар. ... ... ... ... ... қалағаны, қожа пайғамбардың сүйгені болса, өздерінің елі,
суы, жері қайда? Жапанда жатқан қазақтың даласына аяқтарын неге ... ... ... ... ... да, мен көріп ... ... Суып ... тап ... ... да ... бүгінгі аспандағы
бұлттарша тоз-тоз болып бытырап жүр. Әлі де ... ... хан ... ... ... ... бар қаһарын төкпекші. Шіркін-ай,
сондай күн туса енді ... ... [115, 301 ... тұрғыдан теңсіз қоғамдағы жағдайды сезінген Исатай
жанындағы телегей ... ... ... ... ... ... ... бұқараның Жәңгір хан ... ... ... күйлерге паратыны көтеріліс басшылары Махамбет
пен Исатайдың жатса-тұрса ... ... ... жайлар еді.
Ханға қарсы қол жинап шайқасу үшін ... аузы бір ... Адай мен Әлім ... ... ... ... ... арқылы үшбу хат дайындап, таратқызады.
Исатай жиынды ... екі ... ... ... де қате
екендігі, енді ауызбірлікке ... ... ... ... ... ... яғни алдымен “жығылып, кешірім сұрауға ... Сол ... осы ... ... ... ... Ау, ... әлеумет! Екі күн ұдайы айтыстық. Жоқ, екі күн
емес, ... ... ... ... ... заман болыпты…
Сонда не ... ... ... суын жөн ... отын ... ... бір күн көсіліп ... ... ... ... ... ... жоқ па? Өзімізді өзіміз аздырып, тоздырдық қой
ағайын! Адайдың ... өші, ... кегі жоқ! ... ... ... ... малы торығып, жаны қысылған соң келеді. Анау екі ... ... ... ... ... ... деп қылышын жалаңдатып
Хиуаның ханы шыға ... ... ... желкемізде де орап жатқан
суы ащы көк ... қос арыс не үшін ... жүр. Өз ... ... ... кімнен кем
болар еді?… Махамбет пен Исатай азамат күн қатып, түн ... ... ... бітімі болғандықтан, берелік тілегін. Бітім тапқаннан опық
жегенді осы сексен ... ... ... ... ... емес пе әлеумет!”
[115, 91б.] – деп ... ... ... да ... ала жіп ... ... өзі, бір ... Көтібардың Есеті мен Кетенің Құдайбергеніне
ұстатып қиып ... де: “Ал енді бата ... ... ... келген
салауат! Бұл сақал сипар ... бата ... – деп екі ... ... ... ... кетеді. “Алтау ала болса, ауыздағы кетеді,
төртеу түгел болса, ... ... ... алды – ... ... аталы
сөзге тоқтамай кей жағдайда халқымыздың бұра ... ... ... ... да ... ... романында халық
бойындағы осынау келеңсіз қылық та сөз ... Аса ... ... ... ... ... халық тағдырына қатысты
толғаныстарда, талқы-тартыстарда көкейкесті ... ... ... бір ... ... қол ... ... жауға бірге
аттануда екі рулы елдің бір-бірімен өзара жер, су үшін ... ... ... айналып бара жатқанын, тағы басқа секілді ... ... ... сын ... бір ауыздылығы кем ... ... ... ... ... не күтуге болады
деген ойды ... ел ... ... ... өзін ... салған, басы артық деталь деуге болмайды. ... ... ... ... өзі ... ... ... танытатыны бар.
Әнет бай мен Әлімбай байлардың кертартпа мінездері “өзге рудың” алдында
бас имеу ... ... ... бір ұлы – Мая би Қырымқұлдың баласы Қалбы ... ... ... елден пітір зекет ... ... ... билеріміз деп
санайтын. Соңғы кезде де ішіне ... ... ... әскери қорған
құрылысын салуға кіріскен Карелин ... ... ... ... Мая
сырттай барлауға тыңшы ... ... ... ... ... ... әр түрлі ойларға батады.
“Екі нар сүйкенсе, ортасында шыбын өледі” ... Сол ... ... елі ... ... Қай нар мықты?. Кім кімді ығыстырады? Қайсысының
қомына ... ... [115, 93 б.] деп діні бір Хиуа ... ... ... Ресей елінен де қауіптеніп, әлемдік саясаттың өз ... ... да ... ... ... ... келе жатқан қауіп-қатерден қорғануға күш қаруының
жетпеуін ұғынуы, ел арасындағы ... ... ... ... қатысты
ой-армандары шебер суреттеледі. “Сонда бұл не ... Қара ... неге бос ... түсіп жатыр? Соғыс ашпақ па? Ол ... ... ... не күш бар? Жоқ, ... алу үшін ... әскер
төкпес!… Патшаның көздегені Хиуа ханы болды. Иә, тап солай. Ханда қазына
бар ... рас. ... ар ... ... ... зор байлықтар жатыр
дейді… Енглез деген де ел бар ... Ол ... ... от ... түрін жасаған, қара жермен ... ... ... ... ел
деседі халық. Құмалақтай нәрсені тастап жіберсе, ... ... ұшып жоқ ... ... [115, 93 ... білу үшін қамданып, төрт қанат киіз үйімен, тобымен ... ... ... ... ... атқанда да тура қашпай,
табандылық ... Т.С. ... ... ... ... ішкі мақсаты
– бұлардың ой-әрекетін білу, анығына көзін жеткізу. Турпаевтың ... ... ... ... жатқан құрылыспен таныстырғаннан кейін бір
шешімге ... ... бұл ... дұрыс деп тауып, көңілін
бірлейді.
“Алайда бұл ... ... бос ... емес. Аз күн болып кететіндер
мұншама әрекет жасамаса керек-ті. ... ... ... ... қыл ... Реті, көнсең көнесің көндіреді. Ақыл ... ... өтіп ... ... жоқ. ... яғни, құрығым мықты
дегені, ... ... ... не ... ... ... тулап әлек
болмай, ыңғайына қарай іс істеген жөн. Артын көре ... ... ... аңдып, ішіне кіріп байқаған дұрыс!”
Романдағы бас қаһармандардың бірі ... ... ... ... ойлардан аса алмаған қалыпта ... ... оны ... ауыл ... байланыстыратын бейне ретінде
көрсетіп отырады.
Көбіне-көп ... жеке ... ... жағдайлары,
Тұрпаевпен, ... ... одан жөн ... ... ... ... ... тұсы– шабылған елдің жұртына
келгендегі ... ... ... ... ... жау қолынан
мерт болған ... мен ... ауыл ... өлі ... ағаш үйлерді көргенде есі шығып, апалақтап қалған
Өмірзақ ... ... ... ауыр істі түсініп “өліктерді
жерлеп” кеудесінде тек шыбын жаны бар бір ... иесі - ... ... екеулеп жүріп ас-су беріп, тіршілік ... ... ... келешегі алда екенін – ... ... ... ... ... қалған қылышты байлап, “әке-шеше,
ауылдастарының кегін аламын ... ... ... ... іздеп
келгенінен аңғартады. “Мені де жасағыңызға алыңыз” деп ... ... ... буған оның райынан қатпайтынын білген Сүйінғара: –
Сонда, жауыңа қору көтерер ... ... Бір Хиуа ... ... ... ба? Кеше мен ... ... қамысқа тығып
паналағанымда ... ... па ... ... ... ... қалсын дегенім жоқ па? Қайт аулыңа, келінге ұл бала таптыр. Біз, мынау
көпті әлі де ... Жау ... ... ... бар, өсер-өнер барлар
ғана шығады. Ата-баба салтымен: – Астымыздағы атымыз – өлсек сояр ... ақ ... ... ... ... – деп ... басатындай сөз айтса, “ең болмаса ... ... ... ... Тұрыш: –Бәріміз жау қуып кетсек мына ауылдағы бала-
шаға, қатын-қалашқа кім ... ... Мына ... ... елді кім
көтереді? Осылай жұртта жайрап жата ... ... Біз ... соң, ... ... кел. Хат ... ... аш! Інім бол! Соған ... ... оң ... қос ... басты” [115, 129 б.].
Осы бейнеге байланысты жазушы ... ... ел ... ... кек ... ... ... жат аяғына таптатпау, ата
жолымен жүру сияқты жаңа бір ұстанымдарының ұшы байқалатындай.
Аты ел ... ... ... ... ... мен ... шығарма жазу сөз шеберлерінің де қиялын ұзақ ... ... ... ... әдеби бейнесін тұңғыш рет сомдаған сөз
зергері, ақын Абыл Тілеуұлы (1777-1864 ... ... ... өз ... ... ... ерлік
әрекеттерін бейнелеу қазақ әдебиетінде дәстүрге айналды. Абылдан күні
бүгінге ... ... ... суреттелген Сүйінғара бейнесі тарихи
шындықтан алшақ кетпейді, қайта ... ... ... ... ... қамы үшін ... ... бел буған батыр қимылын бүгінгі оқушыға мол
елестете түседі”. [112 б.]
Заманында Сүйінғараны ... ... ... ... ақын ... ...... “Сүйінғара аржағын” деген ұзақ
толғауының бүгінге жеткен үзіндісі Қ.Сыдиықовтың “Абыл, ... ... ... Ауыз ... ... өзге Сүйінқара қазақтың
дүлдүл ақын қызы Сара ... мен ... ... ... ... “Исатай - Махамбет” дастанында ... ... ... ... жұрт аузына қараған ел ағасы, ... дос ... адам ... ... ... ... әдебиетінде Ә.Әлімжановтың “Махамбеттің
жебесі” романында басты кейіпкерлердің бірі ... Адай ... ... ... деп ... Махамбеттің ақылшы ... ... ... ... ... Жазушының мұнысы нақты тарихи ... ... ... ... ... ... ... достық күтуге
болмайды. Исатай мен Махамбет оған тек ... ... ... ... ... үшін ... ... басқа амалы қалмаған Махамбет Хиуаға бет алған
жағынан бұрылмайды. Сүйінғара ... ... ат ... ... ... ... ... салады. Хиуа сапары қайырсыз болып, ... ала ... ... ... ... ... ... әдеби деректерді
қорыта келіп, Сүйінғараны Аллақұл әрекетіне қарсы, Исатай-Махамбеттермен
пікірлес, мұраттас, ел алдында беделі зор, аузы ... ... де ... батыр есебінде бейнелейді.
Жазушы Ә.Кекілбаев: “Күй” повесінде Дүйімқараны Сүйінғараның прототипі
ретінде алып, нағыз қас ... ... ... ... ... ... жас ... жылы төсегінен суырыла шығып, атқа жайдақ міне,
сүйеулі найзасын қарына іле жауға аттанған, ... ... ... ... қимылдарымен танылады.
Сүйінғараның ел аузында қалған бір ісі ақын Светқали Нұржанның
“Адай ... Таз ... мола ... ... ... ... ... Ақынның 17 шумақтан ... ... ... ... ... 85 жас ғұмыры ... ... ... тер ... ... ... пәни жалғанмен қоштасу
түрінде берілген.
Оның ... ... ... ... ... ... да назарын аударуда және осы ... ... ... ... ... ... шеберлік пен танысудың әр
деңгейіндегі ... ... ... ... іске асып ... Мысалы
(Ә.Кекілбаев “Күй” повесі, Б.Байеке “Сүйінқараның ... ... ... ... кездесуі” поэмасы, Ә.Кекілбаев “Дуадақ
қонған боз төбе” тарихи библиографиялық очерк, Ә.Спанов “Сүйінғара” (тарихи-
библиографиялық ... С. ... ... ... ... бір ... тарихи-библиографиялық жанрында жазылған ... ... ... ... ... ... қате ... зардабы халыққа
тиеді. Қандай қиыншылық, тар заманда да ... ... ... ... халықтың езгі, қорлыққа шыдамай, бостандық, еркіндік, ... ... ... ... ... ... ... рухын көрсетеді.
Романда босқа ... ... ... ... ... ... ... идея, халық пікірі білінеді. ... ... баға ... ... ... көбі ... белгілі адамдар. Олардың
аттары өзгеріссіз алынған (Махамбет, ... ... хан, ... ... Кежі батыр, Мәмбетнияз т.б.) ... ... ... жолы романның негізгі арқауы болса, ... ... ... ... ... сырларын ашуда қосымша
желі де ... ... ... Бұл қосымша желілер романның ... ... ... бүгін бірі толықтырып, кейіпкерлер тағдырының
ашылуына ықпалын жасайды. Романдағы қаһармандық ... ішкі ... ... ... ... Бұл – ... пен ... сезім, олардың жанұялық жағдайы, әлім мен адай ... ... ... мен ... іс-әрекеттері т.б.
Роман сюжетінің әр тармақтылығы мен композициясының еркін ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Тарихи
оқиғалардың ағысы жеке адамдардың еркіне емес, күрделі әлеуметтік күштердің
ырқына бағынатынын жазушы терең пайымдайды.
Сүйінғара романының ... әр қилы ... ... танытады.
Сүйінғара өмірі жеке адамдарының тағдыры болудан жоғары тұр дей аламыз.
Сүйінғара ... ... ... ... жеке ... ... ойласа, мүмкіндігі мол еді. Бірақ арзан атақ, қара ... ол ... ... ... де осы шындық ... ... ... ... жан-жақты суреттеу үшін онымен өзге
жіктердің ... ... ... пен қарама-қарсылық жайларды
бейнелеу арқылы қоғамдық шындыққа ... ... бір ... ... ... оған жауласқан Аллақұл хан төңірегіндегілер.
Романдағы ... ... ... ... ... бір көрінеді. Жәңгір хан, Әнет бай, В.А. Перовский осындай
бейнелер, дегенмен автор олардың ... ... ... ерекше
мән береді.
Сүйінғара бұл шығармада хан-сұлтан, азулы атқамінерлерге қарсы күрес ... ... ... ... Оның ...... халқының азаттығы, ел
тәуелсіздігі, бүгіні мен кемел келешегі.
Оның тағдырынан сол кезеңдегі ғасырдың ... ... ... ... ... тұлғасының мәнділігі де осында.
Романдағы көркем кейіпкерлердің ... ... ... ... өмір шындығына қатысы төмендегідей.
Романның оқиғалық желісін ХҮІІІ-ХІХ ... соңы ... ... ... ... оның ... Маңғыстау қазақтарының Хиуа хандары
мен түрікпен шапқыншылықтары, ... ... Орта Азия ... ... ... ... жорықтары құраса, тарихи шығарманың
бас кейіпкерлері ретінде атамекенін ... ... ... ... ... Кежі, Мәмбетнияз, Құлбарақ батырлар, Тұрыш қажы, ... ... ... Хиуа, Патшалық Ресей, Англия мемлекеттерінің
Аллақұл хан, Дүрды, Ф.Берг, ... ... ... Шекспир т.б.
соғысқұмар билеушілерінің іс-әрекеттері, жүргізген саясаттары тарихи ... ... ... ұштаса отырып суреттелген. Олардың қатыгез, қаражүрек
қасиеттері ... ... ... ... ... ... ең басты ерекшелік кез-келген
типтік қаһарманның прототипі болатындығы. Тарихи романдардағы типтендіру
тәсілдерінің өзіндік ерекшелігі бар.
Біріншіден, ... ... ... адам болғандықтан, оқырман
автордың суреттеп отырған кейіпкері жөнінде алдын-ала біліп отырады.
Екіншіден, ... ... бір тума ... олай ... ... ... ... бағынбайды да көбінесе көркемдік әдіс-
тәсілдерді қолдануда жазушыға үлкен күш түсіреді.
“Сүйінғара” ... ... ... ... тұлғалар және
суреттелетін оқиғалар да тарихи жағдайлар. Автор сол ... ... ... ... ... ... арман-мүдделерін баяндап,
оқырманмен сырласады.
Романның нағыз халықтық үні, яғни стильдік бояуы оның тілінде ... жүз ... ... ... өмір шындығын көрсетуде жазушы суреткерлік
талантын танытқан десек болар. Мысалы: би, ... ... сол ... ... ... ... ақыл-парасаты, жүріс-тұрысы, сөйлеу
үрдісі жағынан бөлектеу, ... ... тиіс ... ... ... ... төре, хан, ақыл-үкім айтушы би бола ала ма? Сондықтан Сүйінғара да,
Тұрыш би, т.б. ... ... ... жылы ... тағы бір сыры – оның ... ... нағыз қазақшылығында. Әрбір тараудың эпиграфы етіп халық ақындарының
өлеңдерінен бір-бір шумағын келтіріп отырғанының өзі – жазушының стильдік
табысы, ... ... өлең ... ... ... ... ... романда образ жасауда пайдаланған тәсілдердің бірі –монолог.
Бұл туралы ... та ... ... ... өзіндік болмыс-бітімін
танытады. Мұнда қаһарманның дүниетанымы, көзқарасы, ішкі рухани дүниесі
көрініс табады. Адамның ішкі сырын ... ... ... ... ... ... ... – психологиялық талдаудың қызметіне жатады. ... ... ең ... компоненттерінің бірі – монолог кемеліне
келген әдебиеттің иығына шақ” [19,116] дейді, ғалым Р.Бердібаев. “Характер
... ... ... ... ... ... айтпақ болған
идеясының көрінісі” [116,116] деп тұжырады ... ... ... ... ... ... шығуына монологтың тигізер пайдасы
зор.
Характердің ішкі жүйесін ашуда, оның ... ... ... ... ... ... бірі – ішкі ... кейіпкердің нақтылы бір жағдайға байланысты туындаған ой ... ... ... ... ... сенімділігіне айқын
кейіпкердің бірі – кейіпкер сөздері. Шығарма идеясының небір нәзік ... ... ... ... дәні көп ретте ішкі сөздер ағымымен
бейнеленеді. Ашық тілдесулердегі тәрізді ... ой ... де ... ... ... ... ... керек қылатын сюжеттік
композициялық бастаулар жатады”, – дейді ғалым Б. Майтанов [25, 291 ... ішкі ...... ... ... сөзі. Монолог адам
баласының ішкі жан дүниесіне қатысы бар мынадай психологиялық құбылыстарды
білдіреді:Кейіпкердің бей-берекет шашыраңқы ойын, логикалық ... ... екі ... “дауыстың” қарама-қарсылығына құрылған толғанысы мен
естелігінің ағымын т.б. ішкі ... ... ... характерлер
табиғатын ашуда тиімді көркемдік құралдардың ... ... ішкі ... көп ... ... шиеленіскен
сәтіндегі қаһарманның қиналысы, өткенді саралап, келешекті бағдарлау
мақсатында көрініс ... ... ... деп ... ... Хиуа ханының мұсылманшылық рақымы шамалы ғой. Бегінің де
бегіленінің де ...... ... ... елді қан ... ... мен
бітірі бітір емес…
Мынау орыс кісі мұны бекер іздемеген болды. Егер ... ... елді тек ... өзін ... одан қашуға бола ма! Май - ... ... ... ... ... не ... ... тері-терсегін бермей
ме ел. Анау ... ... ... ... Жоқ, бұл ... ... жай ... елі көп дейді. Білімі бар, көргенді, ... ... ... қол арту керек болса, осыларға арту керек” [115, 155 б.].
Осы монологтың өзінде психологиялық талдаудың әр қырын ... ... ... ... ... ... бейнені шынайы сомдай
білген.
Автор кейіпкер әлеміндегі жан ... ішкі ... ... психологиялық көркемдеулермен берумен қоса, кейіпкер атынан
да ой тұжырымдайды. Бұндай ... ... ... ... ... тұстарда орынды теңеулермен, ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Бұл монологтан Сүйінғараның өткен кезең өмірінен мәлімет берілсе,
екінші жағынан Сүйінғараның жан-дүниесінің ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін де бағдарлайды.
Құрылымы мен формасы жағынан аса ... ... ... ... ... ішкі монологтың тағы бір түрі – монолог-
естелік. “Орта Азияға Персияға, тіпті Кавказдың ... ... ... ... ... теңізі керек. Оның жағасынан бүкіл айналаға ортақ ... ... ... іс. Ал, ... сол ... ... ... Карелинге жүктеліп
отыр. Яғни анау Аракчеевтер мұны менсінбей, қудалай берсін, бірақ ... ... ... бірден-бір қажет адам мына өзі Григорий Силыч
Карелин! Жас ... ... қиып ... ... ... көз алдына
келгенде бүкіл Петербургтің иновниктерін құртып жібергісі келеді….
Бірақ, ол 1825 жылдың желтоқсанындағы сенат алаңындағы ... ... сол ... ... тұла бойы дір ете ... ... ... бұл
түсінбейді. Сонда олар жеңе қойғанда бүкіл империяны құртып жіберуі мүмкін
бе?.. Ал, империя болмаса Россияның өзі жоқ болып ... ... емес ... 147 б.]. ... осылайша өзімен-өзі ұзақ сырласады. Автор бұл
монолог-естелік арқылы тарихтың біраз жеріне шолу жасай отырып, ... ... ... ... ... ... ... оның характерін, ой-
мүддесін аша түседі.
Ішкі монологтың өте қысқа, үзік пікірлер түрінде ... ... ... ... ... “ойын оқу” немесе қарсыласы
жөніндегі көзқарасын “іштей айту” формасында келеді. Автор баяндауларының
не диалогтарының ... ... ішкі ... ... ... ұшырасып
отырады. Мысалы Сүйінғара мен Тұрпаев арасындағы ішкі ... ... ... ... ... ... ерекше рөл атқаратын
көркемдік құралдардың бастауларының бірі ретінде өзіміз байқаған ... ғана сөз ... ... ... бас қаһармандарының
характерлерін ашуда ішкі монологты жиі қолданады. Оның өзі романда көрнекті
формалық реңктерге ие бола ... ... ... ... ...... ... табиғат
пейзаждарының тілі көркем, шебер болып келуімен, оқиға характеріне орай
кейіпкерлердің ішкі жан ... ... ... ... жалғасын тауып жатуы.
Суреткер табиғатты көркем шығармада әр түрлі пайдаланады. Бірде оқиға
алаңын немесе жыл ... ... ... қатал долы күш табиғатқа төтеп
беретін характерді ашу үшін ... ... қоса ... ... ... құбылыс сәттерін табиғатпен қатарластыра суреттеу арқылы
психологизмді терең жеткізу ең жиі ... ... ... Осы ... әр ... ... ... жандандыра адамға тән белгілерімен
бейнелеу тәсілдеріне куә боламыз.
“Ертеңгілік теңіз беті, түгіне дейін майланып ... ... ... ... ... қариды. Көл-көсір болып көктен әлдекім төге салған
сынап секілді. Күн нұрында ойнақшып, су беті сан ... ... ... ... ... ... еріккен баланың шырт-
шырт түкіргені сияқты.
Жағалық жуыла-жуыла бір кездегі көкшіл өңінен өзгеріп, қуқыл тартқан
жұқа ... ... Одан әрі ... көк нілмен беті бұзылғандай
болады. Көкжиекке қарай көгере түсіп керіледі. Теңіз ... ... [115, ... ... ... ... тән ... жандандыра теңеу арқылы
оның әсерлілігін күшейтеді. Тып-тыныш жатқан теңіз пейзажының әсерлі бояуын
әрі сыршыл жүрекпен, әрі ... ... ... ... ... ... ... қаламына тән рухани ой мен іс- қимылдың, табиғат
пен адамзат тіршілігіндегі психологиялық ... ... ... ... ... ... қиянатын көргісі келмегендей, күн шарасы қан
жылай ақырын қозғалады. Қызыл сәуле ... ... ... ... етегін алқызылға бояйды. Анау дөңгелек ... шар ... ... далаға иек артса жарылып, бүкіл ... қан ... ... амал жоқ. Күн ... тиісті. Бүкіл аспанды торлаған шудалы
қара бұлттар қара жамылған қатындардай, анау күн көрінсе, ... ... ... ... ... қалған қос қыршынның қабары жоқ.
Өңдері боп-боз, тып-тыныш. Құлап бара жатқан Бәшкейді ... деп, ... ... ... ... Енді екі ... құшақтары жазылмай,
мәңгі бірге айқасқан, жұп-жұмсақ ... ... ... ... ... ... ... Қоңыр майда желдің өтінде ақырын желбірейді”
[115, 159 б.].
Осылайша ... ... ... ... ... жан-жақты
ашылады. Адам ой санасындағы жаратылыс сырлары, табиғат құбылыстарын таным
процесі арқылы ... ... ... ... ... ... барша объективті болмысымен суреттелген күнде де, адам өмірінен
алатын рухани ... ... ... ... ... ... ... сан қилы эмоционалдық құбылыстар оны қоршаған
әлемге көзқарасы, нақты бір ... ... ... жан ... неғұрлым толымды өрнектелетіні дау тудырмаса керек” [34 б.].
“Бір жусанды жерге келгенде атынан түскен қара ... ... ... Өзін не ... не ... ... ... Ауылына жетіп,
үйінің төрінде де осылайша шалқалап жатса болар еді. Бірақ ... іші ... ... жұрт оның ойын ... ... ... тұрғандай. Ал
мынау оңаша, дамып жатқан кең дала қандай рахат! Тынысыңды мол алыпы, қалай
аунаса да көтереді.
Сүйінғара заңғар көкке ... ... ... жұқа бұлт қана ... ... тесіле қараса да, оның түбі көрінер емес. Сол ... ... тым ... тым кіші ... 152 б.].
Роман тілі шұрайлы, нақтылығымен ерекшеленеді. Белгілі бір уақиғаны
не бір адамды суреттеуде жазушы оның бет ... ... ... ... ... сипаттамай-ақ сол оқиғаның, пейзаж не портреттің негізгі
детальдарымен ғана кейде, тура, кейде жанама ... ... ... ... ... ... жеткізуге тырысады.
Роман сюжеті тарихи мотивте болғанымен, композициясы тұрғысынан
қарағанда кейбір кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... бастауында қалып қойғандығын жазушы талантының кемдігінен емес,
шығарманың аяқталмай, ... ... ... ... ... ... идея мен ... туындайтын объективті идея бір жерден
шыққандығы бұл шығарманың роман жанрының ... ... ... ... желісі, оқиғалардың дамуы заңды жалғастық тауып,
дамып, шегіне жетіп, ... ... ... геройлар да, көздеген
мақсаттарына жеткендей болады.
“Сүйінғара” романын оқи ... адам ... ... ... ... құл болуының заңсыздығын, оның адам табиғатына жат екенін
аңғартатын авторлық ұстанымды аңғарамыз. ... ар, ... оған ... қашан да еркін, азат болу ... ... ... бізге осыны
түсіндіреді. Ол ешкімге жалпақтауды, Хиуа хандығы мен орыс патша ... ... ... ... ... жеке басына тән
мінездерге жазушы тарихи көзбен қарайды. Шығармадағы Сүйінғараның ... ... ... ... ішкі рухани байлығы оны ілгері сүйреп,
қажытпайды.
Романның негізгі қаһармандарын жазушы күрес үстінде ... ... ... ... дамудың беталысын, прогресс жолын, адам тағдыры
жолындағы күрестің мән-мағынасын жан-жақты аша ... ... ... ... оған тарихи тұлғалардың
әр-қайсысына тәптіштеп неге тоқталмаған деген талап қоя да ... ... факт өнер ... ... ... ... ол тарихи
деректердің , алуан түрлі ... ... ... ... ... ... ... өзі жинаған, білген тарихи материалдарды өзінің ... ... ... ... ... ... Арнаулы әдебиеттерде
көрсетілетін нақты ой, жыл ... ... ... ... басы ашық ... ... де суреткер белгілі бір
тарихи оқиғаның ұзын ырғасын, даму ретін ... ... ... Т. Тоқбергенов жазушының діттеген негізгі ой ... ... ... тұжырым жасайды: “М.Әбдіхалықов Маңғыстаудың
Россияға қосылу тарихы жөнінде ... ... ... очерктер
жазған. Сол өзі таратып айтып, талдап жүрген сауалдар төңірегінде бұдан
гөрі де ... ... ... ... ... боларлық туындыларды
жалғастыра беретін кезі әлі де ... алда ... ... Россияға
қосылуы прогрессивті сипат алғаны мәлім. Алайда бұл жолда Орта ... оның ар ... ... ... үкіметінің Россияға қарсы
қастандық саясаты көп ... ... ... ... ... көркемдік арқауға тіленіп тұрған жәйттер. Оның ... ... ... ... ... Ұлы ... ... жөнінде тарихи зерттеу очерктерді де көп жазып жүр.
Тобанияз ... ... ... ... ... ... Жұбаев сияқты
адамдардың атын атап, түсін түстеп ... де ... ... З. Қабдолов: “Қандай бір көркем шығарма болсын, ол оқырманға
бұрын беймәлім өмірді, ... ... ... ... ... ... ... үшін бұрын-соңды беймәлім дүнименің есігі секілді. Сол есікті
ашып кіргенде ғана адам өзіне белгісіз құпиялар ... ... ... [81, 357 б.], – деп ... ... танымдық нәрінің
нәтижесінде халқымыздың бір бөлігінен саналатын Батыс ... ... аяғы ХІХ ... ... ... жағдайлар сол ... ... ... ... мен ... ... ... мен армандарын, тыныс-тіршіліктерін ... ... ... ... ... ... ... тамырын
таниды, ең бастысы – ұлттық рух; діліне бетбұрушылыққа бастары сөзсіз.
Суреткерлік ... кез ... ... ... ол аз ... ... оның ең ... шығармасы аталар бір туындысы болары кәміл.
М.Әбдіхалықов үшін “Сүйінғара” романы суреткерлік ғұмырының көп жылын
арнаған сүбелі ... ... ... ... ... бұл басты шығармасын жазуға бірден кіріскен жоқ. Ол
алдымен шығармашылық түрлі ізденістің ... ... ... ... жан-жақты тұлғалана, әрқайсысының өзіндік
характер ... ... ... ұзақ ... ... ... нәтижесі болып табылады. Өйткені, автор “Сүйінғараға”
дейін де бірнеше повестер мен романдар жазып, ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерімен дараланады:
біріншіден, романда толыққанды, көркем бейнелер жасаған және оларды автор
образ табиғатына сай ... ... ... екіншіден, қазақ
әдебиетінде күрескер образын жасау, тарихи тұлға ... ... ... батыл қадам жасаған; үшіншіден, жазушы романда халық және ... ... ... ... ... сай ... ... романның компазициялық құрылымындағы жүйелілік,
бүтіндік.
Қорытынды
Қаламгердің өмір, болмысты ... сол ... ... ... ... толғаныстарының әдеби туындыларының
проблематикасын, көркемдік ерекшеліктерін танытады. Бұл зерттеуде ... ... ... ... ой ... ... ... Жазушы шығармаларын зерттеу барысында оның проблематикасы,
прозаларының ... ... мен ... сипатына және өз
замандастарының, тарихи тұлғалардың ... ... ... кеңінен тоқталдық.
Талантты құрметке бөлейтін де, авторды қалың жұртшылыққа танытатын
да – ең алдымен, ... өз ... ... болмақ.
Шығармашылық жолында журналистикадан бастап, әңгіме, повесть,
роман ... ... ... ... жазушы прозасымен қатар, оның
заманының, ... ... ... ... ... еткен туындыларындағы
авторлық көзқарас, дүниетанымын саралап, зерделеуге талаптандық.
Қаламгер өз дәуірінің ... ... өмір ... ... ... ... ... көркем бейнелейді.
Жазушы шығармашылығы тұңғыш рет ... ... ... ... алғашқы тарауда өмір жолы мен шығармаларының жарық көру
тарихына тоқталуды дұрыс деп ... ... ... шығармаларында
оның өмір жолы мен ортасының әсері, ықпалы көрініс ... ... ... бірі болып ... Оны білу ... ... ... ... жол ашпақ.
Жазушы туындыларындағы өмір ... ... ... ... ... әдіс-амалдардың негізгі қызметін баса көрсетіп, автор
сомдаған ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдауға талаптандық.
Еңбекте жазушы шығармаларына алғаш рет толық әрі ... ... ... ... жағына назар аударылып, жазушы шығармаларындағы
көркемдік тәсілдер туралы да сөз ... ... ... тек ... ... ... сурет
салатынын өзі түсінуі керек. Және де ол ... ... ... ... ... ... ... ұдайы әрекет, өзара
қақтығыс ... ... ... жекелеген күресі ... ... Ал, ... ... ... ... ... сомдаған кейіпкерлері күнделікті өмірде кездесетін, өмір
шындығынан жаралған ... ... ... ... ... ... ... замана
белестерінің қоғамдық-әлеуметтік шындығын, оның көпшіліктің әлі ... ... ... ашып көрсетуімен-ақ құнды.
“…Көркем шығарма бітімі бөлек ... бір айна ... ... екі ... ... ... Онда ... өмір шындығын және оны
бейнелеген суреткер [24, 208 б.], – деп ... Ж. ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғаларынан бүгінгі
өміріне дейінгі замана белестері көркемдікпен бейнеленген. ... ... ... ... өзі өмір ... ... әлеуметтік
психологиялық жай-күйін шығармаларында көркем бейнеледі. Оның туындыларының
өн бойында ... ... ... ... тығыз байланыстылығы көрініс
тауып жатады. “Әдебиеттің қай жанры да ... ... ... қарай
ер жетеді” [117] деген Б. ... ... ... шағын
жанрдан көлемді романдарына дейінгі шығармаларында замана шындығы
қаламгердің ... ... қоса ... ... пен ... ... ... көп мәселелерге
байланысты екендігі ... ... ... ... ... саясаттың
қаламгерлер дүниетанымы, ой-өрісіне тұсау болғандығына қарамастан жазушы
М.Әбдіхалықов “Жабық тақырыптарға” ... ... ... ... ... өкіметі тұсында суреткерлер үшін ... ... ...... жеке адамға табыну, репрессия құрбандары, қазақ
зиялыларының тағдыры секілді күрделі “тарихи ... ... ... ... ... ... ... кейін ғана тоқсаныншы
жылдардан бастап шығармалар ... ... М. ... ... ... ... ... да “атын атауға болмайтын” Т. Әлниязұлы, О. Тұрмағамбетұлы,
С.Жұбаев, Н. Оңғалбаев, Ж. Мыңбаевтар ... ... рет ... ... ... оның табанды ерлігі мен ... ... ... өршіл рухын танытады.
Автор шығармашылығында үнемі ізденіс, жаңашыл сипатқа ... ... ... ... шығармаға тән шеберлікпен көркемдеу қасиеті оның
шығармаларымен қабысып ... ... ... ... ... ... [118, 19 б] – ... зерттеуші ғалым С. ... ... ... жазушы М.Әбдіхалықов шығармаларының шынайылығына
да заман ақиқаты әсер еткені анық екендігіне көз жеткіземіз.
М. ... ... ... ... шығармалары өз заманының
ащы шындығын отаршылдықтың қоғам мен санаға жасаған залалдарын көркем тіл
арқылы ... ... ... ... беру үшін оны өткен заманның елдік ... ... ... сәйкестендіре отырып, тарихи оқиға ... ... ... ... ... ... болған сайын, оның
өз мақсаты, ... үшін ... ... қуатты бола түседі және түрлі
идеологиялар ықпалына бұрыла қоймайды” [79, 77 б.] деп, ... ... ... ... ... тың ... мен
өзгерістер де М. Әбдіхалықовтың азаматтық-қаламгерлік ... ... өз ... ... ... ... бір
сыр бар. Маршал өз шығармаларын ... ... ... кәрі
Каспий жағалауын мекендеген елдің тарихына, мұнайшылар, ... ... ... ... Ол – шын ... ... өлкесінің жыршысы.
Бізде бұл тақырыпқа Ә. ... Қ. ... тағы ... ... ... емес, бірақ Маршалдың Маңғыстауды жырлауы өзгеше тыңға ... ... ... халқының қанасынан шығады. Өмірге сол ата-жұртының
арман-мүддесімен ... оның ... төл ... ... ... халқымен біртұтас бірегей, өз халқының арман-мүддесімен біте
қайнасқан, ... ... тума ... ... мүмкіндігін танытар көркем-публицистикалық,
әңгімелерін, хикаят, романдарын ... бір ... ... ең ... ... оттай басылған автор ... жаза ... ... ...... елдің өткен тарихын, ел ... ... ... ... кеткен ғұмырлардың тағдыры, бүгінгі ұрпаққа
бағытты болашақты қасық ... ... ... ... ... ... ... едіңіз.
«Адамгершілік пен азаттық мұратын жырлауды мақсат еткен суреткер мүддесі
мен идеясы қашан да ... ... ... [119, 21 б.] ... ... ... ... қарағанда Маршалдың әдеби өмірбаянын,
өзіндік бетін айқындайтын бәлкім бірден-бір ... ... ... ... ойымызды түйіндер болсақ, біріншіден, ... ... ... сөз ... ... орны, заман
мәселелерін айқындаудағы көркемдік ізденістер молдығына көз ... ... ... ... ... іргелі жанрларына дейін қалам
тербеген М. Әбдіхалықовтың жазушы ретіндегі ... ... ... ... ... ой ... ... жазушының образ
сомдау, кейіпкер жан-дүниесін ашу, ... ... ... ... ... ... ... қолданыс аясын
сарапқа салып, ... ... ... ... соны ... жаңаша суреттеу
өрнектерімен байқатқан жазушы шығармашылығы үлкен зерттеуді, тереңірек
бағамдауды ... ... ... ... ... ... өз ... жеткізе білді.
Қорыта айтқанда, біз өз ... ... ... ... ... әдеби шығармашылығына, көркемдік әлеміне ... ... ... соны ... ... ... ұмтылдық.Оның
әсіресе эпикалық күрделілік тән ... жазу ... ... ... жасадық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Кәкішев Т. Дәуір суреттері. – Алматы: Жазушы, 1967
2. “Маңғыстау” мемлекеттік мұрағаты. 124 қор, 1 уп. 6 ... ... З. Сөз ...... ... 2006. - 334 б.
4. Тілепов Ж. Маршекеңнің “Маңғыстау-намесі” // М.Әбдіхалықовтың әдеби
мұрасы және рухани-тәрбие ... М. ... 70 жыл ... ... ... ... ... материалдары. –
Ақтау, 2007 ж., - 25 маусым
5. Бисенғали З.Ғ. // М.Әбдіхалықовтың ... ... және ... М. Әбдіхалықовтың 70 жыл толуына арналған республикалық
ғылыми теориялық конференция материалдары. – ... 2007 ж., - ... ... М. Көркемдік кілті –шеберлік. –Алматы: Ғылым, 1985 ж. 93 б.
7. Әбдезұлы Қ. Ел мен жер тағдыры. – Алматы: 2001 ж. 158 ... ... Т. ... ... // ... №7 1986 ж.
9. Мәмесейітов Т. Өндіріс және ... // ... ... 1979 , 21
қыркүйек
10. Оспан С. Ет жүрегі елім деп елжіреген. ... ... 1996 , ... ... Ә. Азамат жүгін арқалаған. // Коммунистік жол. – 1986, 19 тамыз
12. Қайралапов У. ... жер ... // ... ... 1986, 16 ... ... А. Маңғыстау мұнайын қаламмен қазған. // Маңғыстау. -1996
14. Құрмашев Ж. ... // ... – 1996, 3 ... ... А. ...... Жазушы. 1989, - 224 б.
16. Әуезов М. Сәт сапарға дос ниет. // Қазақ әдебиеті. – 1955, 14 ... ... З. ... ... и ... казахской литературы. –
Алматы: 1978, стр.229
18. Нұрғали Р. 7 томдық шығармалар жинағы. 2005, 2 том, 472 ... ... Р. ... ... - ... Жазушы. 1989, 360 б.
20. Қаратаев М. Таңдамалы шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1974, 3 т. 368 б.
21. ... С. ... және ...... ... 1983. – 280 ... ... С. Қазақтың халық прозасы. Алматы: Ғылым, 1984. – 220 б.
23. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. - Алматы: ... 1985, 249 ... ... Ж. ... ... жайылған. –Алматы: Жазушы, 1988, 189 б.
25. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. - Алматы: Жазушы.
1994, 396 б.
26. ... З.Ғ. ХХ ... ... ... ... ... ... Ә. Дуадақ қонған боз төбе. // Егемен Қазақстан. 2005, ... ... Т. ... ... ... №7 1986 ... Серікқалиұлы З. Тағдыр және біз. Алматы: Ана ... 1996, 320 ... ... Қ. ... ... – Алматы: Санат, 2000. – 318 б.
31. Сердәлі Б. .Смаилов-публицист, филол.ғыл.канд.дис.-Алматы:1999, 165 б.
32. Ыдырысов Т. Шеберлік бастауы. - Алматы: Мектеп. 1984, - 190 ... ... В. ... то же есть ... - М: ... 1979, - 151 ... ... А. Современная газетная публицистика: проблемы стиля-Л.:
изд.ЛГУ,1987,-270с.
35. ... В. Мир ... ... –М: ... 1987, - 191 ... ... Ә. ... 2 т. – Алматы: Жазушы, 1980. – Т. 1. – 572 ... ... Р. ... ... ... ... стильдік
ізденістер. - Алматы: Ғылым, 1974, 28 б.
38. Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлры. –Алматы: Мектеп, ... ... ... М. ... - суы ... тасы алтын. // Қазақ әдебиеті
- 1983, 21 қазан
40. Әбдіхалықов М. Маңғыстау-күй түбегі. // Лениншіл жас. 1964, 2 ... ... Т. ... журналистикасының теориясы мен практикасы. –
Алматы: Қазақстан, 1978, 271 ... ... М. ... ... оқ. // Қазақ әдебиеті. – 1969, 28 маусым
43. Әбдіхалықов М. Фильм арқауы-үлкен ой. // Жұлдыз. -1970, №6
44. ... Т. Жас ... ...... ... 1999, 224 ... ... М. Маңғыстаулық Көшкінбай. // Жұлдыз. 1964, №4
46. Әбдіхалықов М. Құрма тал. // Қазақстан әйелдері. 1973, №12
47. ... М. Кәрі ... ... ... жас. ... ... М. ... // Қазақстан ауыл шаруашылығы – 1964, № 6
б.
49. Горький М. ... және ... // 30 ... ...... 1952. – 25 т. 325 ... ... М. Мұнайлы Маңғыстаудың жүрегінде. // ... жас. ... 24 ... Әбдіхалықов М. Қара жердің қадірі. // Жұлдыз. – 1982, №8
52. ... М. ... ... - Абайдың ұрпағы. Мақала // Қазақ
әдебиеті. 1976. 6 ... ... М. ... ... ... // ... жас – 1974, ... Әбдіхалықов М. Қаратөбе келісімі. // Жұлдыз. – 1973, №1
55. Дүйсенов М. “Менің ... // ... – 1986, 10 ... ... І. ... ... ... Жазушы 2001. – 208 б.
57. Чернышевский Н.Г. Шығармалардың толық жинағы. М: 1948, 4-т, 222 б.
58. Әбдіхалықов М. Жігіттің дер шағы // ... 1979, ... ... И.Р. Текст как объет лингвистического исследования. – М.:
Наука, 1981. – с. ... ... ... / ... ...... Қазақстан, 240 б.
61. Журбина Е.И. Теория и практика художественно-публицистических жанров.
- М: Мысль, 1969, 399 с.
62. Бердібаев Р. Биік ... ... ... 1980 ж. 57 б.
63. Әдебиеттану ... ... / ... ...... Ана ... 1996, 240 ... Қазақ әдебиетінің тарихы. 9-том. Кеңес дәуірі (1956-1990 ж)
65. Бахтин М. ... ... ... –М: Советская Россия. 1979,
с. 318
66. Әлімбаев М. Қалам қайраты. Эсселер, сын, мақалалар. - Алматы: ... 22 ... ... М. Нәрсіз гүл. Әңгіме //Әдебиет және искусство. 1955 ж.
68. Әбдіхалықов М. Алданыш. Әңгіме//Әдебиет және ... 1957 ... ... Ш. ... ... –Алматы: 1977, 284 б.
70. Мусаев А. Қазақ прозасындағы сатира мен юмор поэтикасы ...... 1999. 281 ... ... М. Бұлт ... ... ... //Қазақстан әйелдері. 1969ж.
№1.
72. Қабдолов З. Көзқарас. –Алматы:Рауан, 1996. -254 б.
73. Гинзбург Л. О литературном герое. – Л: ... ... 1979 ... ... Қ. ... ... және 70-80 жылдар прозасы.
–Алматы: Ғылым, 2001 ж. -270 б.
75. Әбдіхалықов М. Бәйге. Әңгіме. Қазақ әдебиеті. 25 ... 1974 ... ... М. ... ... ... және ... 1973. №5.
77. Әбдіхалықов М. Екі әңгіме.Қызыл жұлдыз: Әңгіме ... 1977ж. ... ... Р. ... ... әңгімелеріндегі кейбір стильдік
ізденістер. – Алматы: Ғылым, 1974, 280 б.
79. Бисенғали З. ХХ ғ. ... ... ... ... Өлке ... ... Б. ... зерттеушілік сипаты // Жұлдыз. 1973, №1, 198
б.
81. Қабдолов З. 2 ... ... ... ... ... Сөз ... т. 1983, 456 б.
82. Т.Кәкішұлы, К.Садыққызы “Тар жол, ... ... ... ... 1997 ж. -224 ... ... Қ. Дала комиссары. –Алматы: Қазмемкөр.әдеб. 1961, 168 б.
84. Әбдіхалықов М. ... ... - ... Жазушы. 1967, 88 б.
85. Жангелдин Ә. Документтер мен материалдар. –Алматы: Қазақстан. 1975,
224 б.
86. Әбдіхалықов М. Полковник Әлиев. // ... ... 1989, 24 ... ... нің Орталық Мем.архиві 19-ф 1-тігін
88. Ордалиев С. Конфликт және характер. –Алматы:Жазушы, 1971. 183 ... ... В.В. ... ... ... ... Наурызбаев Б. Дәуір суреткері. - Алматы: Ғылым, 1969, 287 б.
91. Әбдіхалықов М. Желаяқ бала. - Алматы: Жазушы. 1969, 96 ... ... Р. ... және ... -Алматы: Жазушы, 1967, 280 б.
93. Хамзин М. 60-80 ... ... ... ... және ... –Алматы: Жазушы, 1997, 197 б.
94. Хасенов М. Ғ.Мұстафиннің шеберлігі. –Алматы:Ғалам, 1987, 136 б.
95. Әбдіхалықов М. Бүгінгі күн ... ... // ... 1981 ж. ... ... М. Алыстағы Маңғыстауда Повесть. Алматы, Жазушы. 1971 ... ... М. ... және ... – Алматы:ҚКӘБ, 1962, 395 б.
98. Әбдіхалықов М. Қара тасқын. Повесть. Алматы, Жазушы. 1975 ж.
99. Ғабдуллин Н. ... ... ... ... 1981, 232 ... ... С. Ақиқатқа іңкәрлік. –Алматы: Ана тілі, 1997 ж. 96 ... ... ... ... о литературном труде” Том ІІІ. ... ... ... Б. ... ... ... 1967 ж. 180 б.
103. Нұрпейісов Ә. 2 томдық ... ... І том, ... Әбдіхалықов М. Жердің асты жеті қат. Роман. Алматы, Жазушы. 221 б.
105. Нұрғали Р. 2-том 336 бет. 7 ... ... ... ... баспасы, 2005 ж. 472 бет
106. Әбдезұлы Қ. Қазақ прозасы және ... ... ... 2005 ж. 196 б.
107. Тұрсынова М. 18-19 ғасырдағы Маңғыстау тарихы. 1993 ж. 210 б.
108. Алшынбаев З. Сүйінғара // Маңғыстау. – 2006, 26 ... ... Ж. ... ... бола ... ... // ... 2 қараша
110. Нұрғалиев Р. Телағыс. Әдеби дәстүр мен ... ... ... ... 1986, 291 ... ... М. ... туралы. –Алматы: Жазушы. 1984, 321 б.
112. ... Қ. ... ... ғ.ғ. ... ... ... ... әлем”, 2007, 576 б.
113. Спан Ә. ... ... ... ... ... -2006, ... Өтенияз С. Сүйінғара. // Маңғыстау -2006, 19 мамыр
115. Әбдіхалықов М. Сүйінғара. Роман // Жұлдыз. 1981ж. №8, ... ... ... ... поэтикасы” –Алматы: Ғылым. 1975 ж. 312 б.
117. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті ... ...... Ғылым,
1973. – 170 б.
118. Асылбекұлы С.Қазіргі қазақ ... ... ... (70-80 ... ғыл. ... дис. - ... 1977. – 145 б.
119. Сыдықов.Т. Жүк ауырын нар көтереді немесе «Дарабоз» романы туралы. //
Қазақ тілі мен ... 2001ж. №3

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 221 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет
Еліктеуіш20 бет
Еліктеуіш сөздер8 бет
Қазақ топонимдерінің фоносемантикалық сипаты42 бет
Адам саудасы және онымен күресудің өзекті мәселелері40 бет
Адамзаттың келелі мәселелерін шешудегі мемлекеттің функциясы178 бет
Азаматтық бірегейлік мәселелерін зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері27 бет
Азаматтық қорғаныс мәселелерінің шешілу деңгейлері9 бет
Аударманы оқыту әдістемесінің қазіргі кездегі өзекті мәселелері63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь