Туынды инструменттер


КІРІСПЕ 3
1. ТӘУЕКЕЛДЕР МЕН ТУЫНДЫ ИНСТРУМЕНТТЕРГЕ ЖАЛПЫ ШОЛУ 5
1.1 Тәуекел түсінігі, тәуекелдердің түрлері 5
1.2 Туынды инструменттердің белгілері 7
1.2.1 Дериватив түсінігі 8
1.2.2 Фьючерс ұғымы 11
1.2.3 Фьючерстердің қолданылуы 12
1.2.4 Опцион ұғымы 13
2. ТУЫНДЫ ИНСТРУМЕНТТЕРДІ ҚОЛДАНУДАҒЫ МАТЕМЕТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕР 17
2. 1 Уақыттық қатарлардың стохастикалық модельдері 17
2.1.1 Сырғымалы орта моделі MA(q) 18
2.1.2 Авторегрессиялық модель AR(p) 20
2.1.3 Авторегрессия мен сырғымалы орта моделі ARMA(p, q) және және интегральды модель ARІMA(p, q, d) 22
2.2 Блэк . Шоулз моделі. 24
2.3 Логарифмдік пайда 25
2.4 Кездейсоқ процестерді стационарлыққа тексеру тестілері 26
3. ЕСЕПТІ ШЕШУ АЛГОРИТМДЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ 28
4. ЕСЕПТЕУЛЕРДІҢ ҚОРЫТЫНДЫСЫ МЕН СОҢҒЫ НӘТИЖЕ 35
ҚОРЫТЫНДЫ 37
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 38
ҚОСЫМШАЛАР 39
Нарықтық экономикада өнім өндірушілер, сатушылар, сатып алушылар бәсекелестік талаптарына сәйкес өз беттерінше іс-әрекет жасайды, яғни өздерінің тәуекелдеріне сәйкес. Олардың болашақтағы қаржылық жағдайлары алдын ала айқын түрде емес және нақты болжамды түрде емес. Соңғы он жылдықта биснес қатысушылары өз жұмыстарында қаржылық тәуекелмен жиі ұшырасатындарына көз жеткізді.
Соңғы он жылдықта көптеген бизнес қатысушылары бизнестің қай саласында болмасын қаржылық тәуекелдерге кездесетінін мойындады. Эспортшылар мен импортшылар валюта курсындағы тәуекелге, несие берушілер мен қарыз алушылар пайыздық ставканың өзгеруіндегі тәуекелге, құнды қағаз портфелінің иесі акция мен облигацияның ставкасының өзгеруіндегі тәуекелге кезігеді. Осындай келелі мәселелер кездеспейтін өндіріс орындары мен компаниялар қазіргі кезде кемде – кем. Болған жағдайда да олар:
- жергілікті шикізат өндірумен айналысатын;
- дайын өнімді жергілікті нарықта сататын;
- кредит алмау үщін жеткілікті жеке капиталы бар;
- қолма - қол және жеке сейфте қаражаты жеткілікті кішігірім компаниялар болуы мүмкін.
Ал мұндай компаниялар саны сирек кездеседі. Сондықтан да осы жағдайларға сәйкес тәуекелді басқарудың бірнеше тәсілдері мен әдістерін қарастыруға тура келеді.
Осы келелі мәселелерді ескере отырып, бітіру жұмысында мен нарықтық менеджмент тәуекелінің негізгі құралы ретінде деривативтерді, фьючерстерді, және опциондардың қолданылуын қарастырамын. Аталған туынды инструменттер ішінен фъючерсті қолдану арқылы болжамдар жасаймын, себебі қазіргі таңда фъючерстік нарықтың қарқынды дамуы соншалық қазіргі таңда нақты тауарды сатып алу қажеттіліктері жойылды деп айтуға болады. Қазір фъючерс нарығындағы операциялардың 97 % - ы спекулятивті болып келеді. Бұл дегеніміз үлкен тәуекел негізінде үлкен табысқа жету деген сөз.
Мысалы, бидай өсіруші фермерді қарастырсақ. Ол өнімі дайын болғанға дейін нарықтағы бидай бағасының қандай болатынын әзірге білмейді, өнім дайын болған мезетте нарықтағы баға өт етөмен болып, оның шығынын өтемеуі мүмкін. Осы жағдайды ескере отырып фермер алдын – ала екінші жаққа өз өнімін келісілген бағада сату жөнінде келісім шартқа отыра алады. Енді ол өз өнімінің қандай бағада сатылатынын, қаншалықты табыс әкелетінін біледі.
Шет елдермен салыстырғанда Қазақстанда фъючестік келісімдер сәл баяу дегенмен де бізде өндірілетін өнімнің сатылу барысы айтарлықтай жылдам. Және де бұл сала қарқынды дамып жатқан салалардың бірі болып тұр.
Бітіру жұмысының мақсаты металл бағасының қазіргі таңдағы бағаларының өзгерісін пайдалана отырып, болашақта қандай аралықта өзгеретіндігін болжау, болашақтағы оның құнының қандай дәрежеде болатынын анықтау болып табылады.
Балабанов И.Т. Риск – менеджмент. М.:Финансы и статистика, 1996.-196 с.
2. Введение во фъючерсные и опционные сделки. Методическое пособие. ЗАО «Санкт-Петербургская Валютная Биржа» Отдел Стандартных контрактов
3. Деривативы. Курс для начинающих. Пер.с англ. – М,: Альпина Паблишер, 2002. – 208 б.
4. Жуманова Л.К. УМКД. Қаржылық мәліметтердін статистикалық талдау.
5. Казкоммерц News. Информационный вестник. Июнь/2009. Фъчерсы: Будущее сегодня
6. Лоренс Дж. МакМиллан. МакМиллан об опционах – М.: “ИК “Аналитика ”, 2002. – 456 б.
7. Рэдхэд К., Хьюс С. Управление финансовыми рисками. Пер. с англ. – М.: - ИНФРА – М, 1996.- 288 с.
8. Шведов А. С. Процентные финансовые инструменты: оценка и хеджирование.- М.: ГУ ВШЭ, 2001.-152 с.
9. Шимон Бенинга: Финансовое моделирование с использованием Excel, 2-ші басылым.: Ағылшыннан аударылған – М.: ООО “И.Д.Вильямс”, 2007.-592 бет.
10. Ширяев А.Н. Основы стохастической финансовой математики. Том 1. Факты. Модели – М. 1998. – 512 бет.
11. Ширяев А.Н. Основы стохастической финансовой математики. Том 2. Теория – М. 1998. – 544 бет.
12. Эконометрика: конспект лекций / А.В Яковлева. – М.: Эксмо, 2008. – 224с. – (Экзамен в кармане).
13. Я.М. Миркин. Ценные бумаги и фондовый рынок. – М.: Перспектива. 1995. – 512 б.
14. Яковлев В.Б. Статистика. Расчеты в Microsoft Excel. – М.:Колос С. 2005. -352 бет.

Пән: Менеджмент
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1. ТӘУЕКЕЛДЕР МЕН ТУЫНДЫ ИНСТРУМЕНТТЕРГЕ ЖАЛПЫ ШОЛУ 5
1.1 Тәуекел түсінігі, тәуекелдердің түрлері 5

1.2 Туынды инструменттердің белгілері 7

1.2.1 Дериватив түсінігі 8

1.2.2 Фьючерс ұғымы 11

1.2.3 Фьючерстердің қолданылуы 12

1.2.4 Опцион ұғымы 13

2. ТУЫНДЫ ИНСТРУМЕНТТЕРДІ ҚОЛДАНУДАҒЫ МАТЕМЕТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕР 17
2. 1 Уақыттық қатарлардың стохастикалық модельдері 17

2.1.1 Сырғымалы орта моделі MA(q) 18

2.1.2 Авторегрессиялық модель AR(p) 20

2.1.3 Авторегрессия мен сырғымалы орта моделі ARMA(p, q) және және
интегральды модель ARІMA(p, q, d) 22

2.2 Блэк – Шоулз моделі. 24

2.3 Логарифмдік пайда 25

2.4 Кездейсоқ процестерді стационарлыққа тексеру тестілері 26

3. ЕСЕПТІ ШЕШУ АЛГОРИТМДЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ 28
4. ЕСЕПТЕУЛЕРДІҢ ҚОРЫТЫНДЫСЫ МЕН СОҢҒЫ НӘТИЖЕ 35
ҚОРЫТЫНДЫ 37
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 38
ҚОСЫМШАЛАР 39

КІРІСПЕ

Нарықтық экономикада өнім өндірушілер, сатушылар, сатып алушылар
бәсекелестік талаптарына сәйкес өз беттерінше іс-әрекет жасайды, яғни
өздерінің тәуекелдеріне сәйкес. Олардың болашақтағы қаржылық жағдайлары
алдын ала айқын түрде емес және нақты болжамды түрде емес. Соңғы он
жылдықта биснес қатысушылары өз жұмыстарында қаржылық тәуекелмен жиі
ұшырасатындарына көз жеткізді.
Соңғы он жылдықта көптеген бизнес қатысушылары бизнестің қай саласында
болмасын қаржылық тәуекелдерге кездесетінін мойындады. Эспортшылар мен
импортшылар валюта курсындағы тәуекелге, несие берушілер мен қарыз алушылар
пайыздық ставканың өзгеруіндегі тәуекелге, құнды қағаз портфелінің иесі
акция мен облигацияның ставкасының өзгеруіндегі тәуекелге кезігеді. Осындай
келелі мәселелер кездеспейтін өндіріс орындары мен компаниялар қазіргі
кезде кемде – кем. Болған жағдайда да олар:
- жергілікті шикізат өндірумен айналысатын;
- дайын өнімді жергілікті нарықта сататын;
- кредит алмау үщін жеткілікті жеке капиталы бар;
- қолма - қол және жеке сейфте қаражаты жеткілікті кішігірім
компаниялар болуы мүмкін.
Ал мұндай компаниялар саны сирек кездеседі. Сондықтан да осы жағдайларға
сәйкес тәуекелді басқарудың бірнеше тәсілдері мен әдістерін қарастыруға
тура келеді.
Осы келелі мәселелерді ескере отырып, бітіру жұмысында мен нарықтық
менеджмент тәуекелінің негізгі құралы ретінде деривативтерді, фьючерстерді,
және опциондардың қолданылуын қарастырамын. Аталған туынды инструменттер
ішінен фъючерсті қолдану арқылы болжамдар жасаймын, себебі қазіргі таңда
фъючерстік нарықтың қарқынды дамуы соншалық қазіргі таңда нақты тауарды
сатып алу қажеттіліктері жойылды деп айтуға болады. Қазір фъючерс
нарығындағы операциялардың 97 % - ы спекулятивті болып келеді. Бұл
дегеніміз үлкен тәуекел негізінде үлкен табысқа жету деген сөз.
Мысалы, бидай өсіруші фермерді қарастырсақ. Ол өнімі дайын болғанға
дейін нарықтағы бидай бағасының қандай болатынын әзірге білмейді, өнім
дайын болған мезетте нарықтағы баға өт етөмен болып, оның шығынын өтемеуі
мүмкін. Осы жағдайды ескере отырып фермер алдын – ала екінші жаққа өз
өнімін келісілген бағада сату жөнінде келісім шартқа отыра алады. Енді ол
өз өнімінің қандай бағада сатылатынын, қаншалықты табыс әкелетінін біледі.
Шет елдермен салыстырғанда Қазақстанда фъючестік келісімдер сәл баяу
дегенмен де бізде өндірілетін өнімнің сатылу барысы айтарлықтай жылдам.
Және де бұл сала қарқынды дамып жатқан салалардың бірі болып тұр.
Бітіру жұмысының мақсаты металл бағасының қазіргі таңдағы бағаларының
өзгерісін пайдалана отырып, болашақта қандай аралықта өзгеретіндігін
болжау, болашақтағы оның құнының қандай дәрежеде болатынын анықтау болып
табылады. Сол болжам негізінде келісімнің тиімді тұстарын алдын – ала біліп
отыру. Зерттеу объектісі ретінде алтын, күміс, алюминий бағаларының
өзгерісін қарастырамыз.
Қазақстанда Павлодар алюминий зауытының барлығын ескере отырып, алюминий
бағасына толық талдау жасауды жөн көрдім.
Зерттеу барысында уақыттық қатарлардың стохастикалық модельдерін, яғни
AR(p), MA(q), ARMA(p,q), ARІMA(p,q,d) модельдерін қолданамыз. Excel – де
жеке корреллограмма тұрғызып, соның негізінде соңғы теңдеуді аламыз.
Соңғы теңдеуге қарап шешімнің қандай болатындығы нақтыланады.

1. ТӘУЕКЕЛДЕР МЕН ТУЫНДЫ ИНСТРУМЕНТТЕРГЕ ЖАЛПЫ ШОЛУ

1.1 Тәуекел түсінігі, тәуекелдердің түрлері

Тәуекел – нәтижесі белгісіз жағдайда шешім қабылдау.
Тәуекелді басқару процесі – ол тәуекелді талдаудың және оны азайту үшін
керек шараларды құру және қолданудың жүйелі жұмысы.

Осы процесс 5 кезеңнен тұрады:

1. Тәуекелді анықтау (risk identification) ерттелетін объект тәуекелдің
қандай түріне ең көп шырау мүмкіндігінен тұрады.
2. Тәуекелді бағалау (risk assesment) – ол тәуекелді басқарудың бірінші
кезеңінде табылған тәуекел түрлерімен байланысты шығыннның мөлшерін
анықтау.
3. Тәуекелді басқару тәсілін таңдау (risk menegement techniques)
4. Таңдалған тәсілдерді жүзеге асыру - тәуекелді басқарудың осы
кезеңіндегі негізгі принціпі шығынды азайту болып табылады.
5. Нәтижелерді бағалау

Тәуекелді басқару - ол қабылданған шешімдер талданып және қайта
қаралатын кері байланысы бар динамикалық процесс болып табылады.

Тәуекелді басқарудың тәсілінің 4 негізгі түрі бар, олар:

1. Тәуекелден қашу, тәуекелді жағдайдан әдейі кету ( risk avoidance)
–ол кейбір тәуекелдің түріне ұшырамау үшін саналы (әдейі) шешім қабылдау.

2. Шығынды болдырмау ( шығыннан сақтап қалу – loss prevention and
control) үшін шығыннның ықтималдығын және олардың зардаптарыназайту іс –
әрекеті.

3. Тәуекелді өзіне алу ( risk refention) – шығынды аз ресурсы есебінен
жабу болып табылады.

4. Тәуекелді көшіру (risk transfer) Тәуекелді басқа адамдарға көшіру-ол
тәуекелді көшіру болып табылады.

Тәуекел түрлері:
1. Нарықтық тәуекел (market risk)

2. Кредиттік тәуекел (credit risk)

3. Ликвидтік тәуекел (liquity risk)

4. Операциялық тәуекел (operational risk)

5. Оқиғалар тәуекелі (event risk)

Нарықтық тәуекелділік — бұл негізгі құралдың нарықтық бағасының
волатилдігі (ауытқуы) немесе деңгей қозғалысының нәтижесінде контрактың
бағасының өзгеру тәуекелділігі.
Нарықтық тәуекелділік деривативтердің хеджирлеу және инвестірлеу құралы
болып таралуына себепші. Деривативтер бағаның жағымсыз қозғалысынан және
одан пайда алудан сақтандыру үшін қолданылады.
Сонымен қатар, олар левередждің жоғары деңгейлігінен кепілдік бере
алмайды. Басқаша айтқанда, олардан шығын, пайда сияқты үлкен болуы мүмкін,
пайдадан шығынға алмасу өте тез болады.

Нарықтық тәуекел классификациясы:
1. Пайыздық тәуекел (interest rate risk)
2. Валюталық тәуекел (exchange rate risk)
3. Қорлық тәуекел (equity risk)
4. Товарлық тәуекел (commodity risk)
5. Туынды қаржылық инструменттер нарығының тәуекелі (derivative risk)

Менеджмент тәуекелі – бұл басқаруда пайда болған тәуекелге қатысты
қаржылық жағдайларды және тәуекелдерді басқару жүйесі.

1.2 Туынды инструменттердің белгілері

1. Туынды қаржылық инструменттер басқа қаржылық инструменттерге, яғни
келесі инструменттерге негізделеді: валютаға, құнды қағаздарға. Сонымен
қатар, деривативтерге қатысты туынды инструменттер кездеседі: олар фьючерс
пен опцион.
2. Ережеге сәйкес, деривативтер базалық активтерді сатып алу, сату
мақсатымен емес, баға айырмашылығынан пайда табу мақсатында қолданылады.
3. Деривативтер жоғары деңгейде дамыған экономикалық теорияның нарықтағы
алдыңғы қатарлы ұйымдармен сәйкес келуі негізінде құрылады.
4. Туынды инструменттернарығы құнды қағаздар нарығымен тікелей
байланысты. Бұл нарықтар бір принцип негізінде құрылады, нарықтағы баға да
бір заң негізінде жүреді және де оларды саудалағанға да бір қатысушылар
қатысады.

Туынды инструменттердің келесідей негізгі түрлерін атап кетуге болады:

-форвард (forwards);
-фьючерс (futures);
-опцион (options);
-варрант (warrants);
-конвертарлық облигация (convertible bonds);
-депозиттік расписка (depositary receipts);
-своптар (swaps);
-болашақтағы пайыздық ставка туралы келісім (future rate agreements);
-кредиттік туындылар (credit derivatives);
-құрылымдық өнімдер (structured products) және т.б.

1.2.1 Дериватив түсінігі

Деривативтер нарығы әлемдік қаржылық нарықтағы неғұрлым жақсы дамыған
сегменті болып табылады. Батыстағы деривативтер басқа нарық сегментеріне
қарағанда көлемі неғұрлым жоғары.
Деривативтер соңғы кездері шулы шығындарға және бірнеше ұйымдардың
құлауына өзінің тікелей қатыстылығынан халықаралық қаржылық шығарылымдар
беттерінен түспей жүр. Сонымен қатар деривативтермен сату жүздеген жылдар
бойы жүргізіліп келеді, ал туынды құралдармен операциялар бойынша әлемдік
күндізгі айналым миллиардтаған американдық долларға жеткізеді. Мүмкін
деривативтермен сауда тек тәжірибелі кәсіби трейдерлер үлесі болар? Мүмкін
олармен байланысудың қажеті жоқ шығар?
Шынымен, бірқатар туынды құралдардың құнын бағалау үшін күрделі
математикалық модельдер қолданылады, бірақ та деривативтер негізінде жатқан
негізгі концепциялар мен принциптерді түсіну қиын емес. Деривативтер күннен-
күнге нарыққа қатысушылардың, соның ішінде, ұйымдардың қаржылық
директорларының, дилерлер мен брокерлердің, тұрақты инвесторлардың кең
қолданысына ие болып келеді.
Деривативтер не үшін қажет? Тәуекелділікті басқару үшін деривативтер өте
үлкен мағынаға ие, тәуекелділікті мүшелейді және шектейді. Деривативтер
тәуекелділіктің элементтерін тасымалдау үшін қолданылады, сол үшін олар
сақтандыру формасы түрінде жұмыс істейді. Тәуекелділікті тасымалдау
мүмкіндігі, контрактке қол қоймас бұрын, контракт жасаушыларды онымен
байланысты барлық тәуекелділіктерді идентификациялау қажеттілігін
туғызады.
Сонымен дериватив дегеніміз не?
Жалпы айтқанда Derivatives Market сөзінің көптеген аудармалары бар. Біз
бұл сөздің “тура” мағынасын қолданамыз.
Тездетілген нарық, стандартты контрактар нарығы, туынды инструмент- осының
бәрі Derivatives Market (деривативтер нарығы) – тің аудармасы болып
табылады. Бұл анықтамалардың әрқайсысы дериватив нарығының белгілі бір
бөлігіне арналған.
Тездетілген нарық - базистік активтің тез арада емес болашақта
жеткізілуі мен төленуін сипаттайтын деривативтер нарығы.
Стандартты контракттар нарығы - контракттың барлық сипаттамалары
стандартты және биржаға байланысты орнатылатын барлық деривативтер нарығы.
Туында қаржылық деривативтер нарығы - бұл финанастық деривативтер
нарығы.

Деривативтердің келесі типтерін атап қарастыруға болады:
Валюталық нарық деривативі – сатып алатын және сататын валютаның курсына
тәуелді белгілі бір уақытта міндеттердің орындалуына байланысты шет ел
валютасын сатып алу, сатуға байланысты келісім.
Валюталық деривативтерді деривативтердің негізгі тобы бойынша
классификациялауға болады:фьючерсфорвард, опцион және своп.
Фьючерстік және форвардтық келісімдер базалық активтердің болашақ
бағасына тікелей байланысты.
Своптар келісімі активтердің ағымдағы және болашақ бағасының
арақатынасына байланысты.
Опциондық келісім (контракт) базалық актив бағасының болашақта өзгеруіне
байланысты, бірақ фьючерске қарағанда төменгі деңгейде.
Фьючерс, форвард, опциондар негізгі тездетілген қаржылық инструменттер
болып табылады.
Пайыздық дериватив – қысқа мерзімді пайыздық ставкалардың дестабилизация
периодына тәуелді. Бұл қаржылық инструмент пайыздық тәуекелді хеджирлеу
үшін қолданылады, олардың іске асуы қосымша нарық ликвидтілігін қамтамасыз
етеді. Пайыздық деривативтердің ішіндегі халықаралық нарықтағы ең кең
тараған түрі пайыздық своптар және болашақ пайыздық ставкамен сәйкес кэп
және флоор опционы.
Кредиттік деривативтер – бұл құрылымдық қаржылық биржалық емес кредиттік
тәуекелді активтен бөлектейтін деривативтер. Кредиттік деривативтер
нарығының пайда болуы кредиттік тәуекелдің сауданың жеке объектісі болып
ерекшеленуімен түсіндіріледі. Жалпы кредиттік деривативтер нарығын
кредиттік тәуекелді сатып алу-сату арқылы қаржылық құрылғылардың кең
тарауын қамтамасыз ететін нарықтық қарым-қатынас жүйесі ретінде анықтауға
болады.
Қорлық деривативтер – опцион, фьючерс, форвардтар басқа қаржылық
деривативтерге қарағанда қазіргі уақытта құнды қағаздар болып табылады.
Қорлық деривативтерге опциондар, фьючерстер (фьючерстік келісім-шарттар),
қорлық варанттар, депозитарлық куәліктер (расписка) жатады.
Тәуекелділікті басқару үшін деривативтер өте үлкен мағынаға ие,
тәуекелділікті мүшелейді және шектейді. Деривативтер тәуекелділіктің
элементтерін тасымалдау үшін қолданылады, сол үшін олар сақтандыру формасы
түрінде жұмыс істейді. Тәуекелділікті тасымалдау мүмкіндігі, контрактке қол
қоймас бұрын, контракт жасаушыларды онымен байланысты барлық
тәуекелділіктерді идентификациялау қажеттілігін туғызады.
Сонымен қатар деривативтер – бұл туынды құрал екендігін ұмытпауымыз
керек, сондықтан олармен сауда кезіндегі тәуекелділік базалық активтердің
жағдайына тәуелді. Сонымен, егер деривативтердің есептеу бағасы, күнделікті
өзгеріп тұратын, тауардың қолма-қол бағасына негізделсе, онда осы
деривативпен байланысы бар тәуекелділіктер де күнделікті өзгеріп отырады.
Басқаша айтқанда, тәуекелділіктер мен ұстанымдар үзіліссіз мониторингті
қажет етеді, себебі пайда да, шығын сияқты өте үлкен болуы мүмкін.
Қаржылық нарықта дериватив ұғымы келесі анықтамен түсіндіріледі.
Дериватив — болашақ базалық активтің құнына негізделіп, екі не одан да
көп жақтар арасындағы қаржылық контракт.
Әдетте дериватив мынандай тауарлармен байланысты болған: күріш, алтын
және бидай. Тауар – шикі заттар деривативтін базалық активі болатын және де
біздің уақытта, бірақ бұл базалық активтен басқа кез – келген қаржылық
индикатор немесе қаржылық құрал бола береді.
Сонымен, қарыздық құралдарға, пайыздық ставкаларға, фондтық индекстерге,
қаржылық нарық құралдарына, валюталарға негізделген және тіпті басқа
деривативтік контракттарға негізделген деривативтер бар.
Қазіргі таңда төрт негізгі дериватив түрлері бар. Төменде әрқайсысына
жеке тоқталып кетсек:

• форвардтық контракт;
• фьючертік контракт;
• опциондық контракт;
• своптар.

Форвардтық контракт — бұл келісім, сатып алушымен сатушы өзара активті
(әдетте тауарды) алдын – ала келісілген бағамен анықталған сапа мен
анықталған мөлшерде келісімге отырады. Баға алдын – ала немесе жеткізу
мезетінде белгіленеді.

Фьючерстік контракт — ол кейбір құнды затты, мыс, бидайды, алтынды,
валютаны алдын – ала келісілген бағамен болашақта сатып алу, сату, келісім
міндетте болады. Контракт бағасы, конъюнктур нарығына тәуелді өзгереді,
бағасы келісім кезінде бекітіледі. Келісім стандартты спецификация
болғандықтан, екі жақ нақты біледі не сатылып жатқанын.
Қаржы теориясының классикалық концепсиясы болып тиімді нарық гипотезасы
табылады. Ол гипотизаның негізгі компанияның қаржылық мүмкіншілігі туралы
белгілі ақпарат нарық қатысушылармен ескерілген және осы компанияның
акцияларының ағымдағы құнында көрсетілген.

Опциондық контракт - ол кейбір құнды қағаздарды алдын – ала келісілген
бағамен (страйк) белгіленген уақытта немесе оған дейін сатып алу, сату
құқығы болады, осы құқықты сатып алу үшін келісімге отырған кезде опционды
сатушыға осы опциондардың нарықтық бағасын, яғни қандай – да бір ақша
көлемін премия ретінде береді.
Сатып алу құқығына ие – опцион колл (option call) деп аталады.
Сату құқығына ие – опцион пут (option put) деп аталады.
Алдын ала келісілген уақытта ғана қолданылатын опционды – еуропалық
опцион деп аталады.
Егер опционды келісілген уақытқа дейін кез - келген уақытта қолдана
алсақ, ол америкалық опцион деп аталады.

Своп — бұл бір базалық активті бір мезгілде сатып алу және сату және
эквивалентті сомаға міндеттеме.

1.2.2 Фьючерс ұғымы

Фьючерс термині ағылшыннның future терминінен шыққан, яғни
болашақ деген мағына береді. Бұл деривативтің мағынасы – өнімді болашақта
қазіргі келісілген бағамен сатуды білдіреді.
Америкалық фермерлер XIX ғасырдың басында өздерінің шикізат өнімдерін
маусым соңында сату үшін маусым басында биржада сату бағасын белгілеп қою
келісім-шарт құқығына ие болған. Ол келісім - шартқа сәйкес фермерлер
өздерінің ауылшаруашылық өнімдерін белгілі бір көлемде, белгіленген
сапамен, белгіленген уақытта сатуға, ал биржа белгіленген бағамен сатып
алуға міндеттелді. Сол кезден бастап болашақта жеткізу келісім –шарты осы
күнге дейін фьючерс аталып келеді.
Фьючерс – бұл активтердің белгілі бір уақыт өткен соң болашақта қазір
келісілген бағамен сатып алу мен сату жайлы келісім. Мысалы, ауылшаруашылық
жағдайын қарастыратын болсақ: қазіргі уақытта өнім әлі дайын емес, бірақ
екі жақ та болашақта сол өнімнің дайын болған уақытында келісімдерін жүзеге
асырады.
Фъючерс тауарлық және қаржылық болып болып та бөлінеді.
1. Тауарлық фъючерстердің объектісі ретінде әр түрлі тауарлар болуы
мүмкін, олар: металдар, мұнай, ет өнімдері, бидай, қант, мақта т.с.с.
2. Қаржылық фъючерстердің объектісі ретінде: проценттер, валюта мен
фондтық индекстер.

Фьючерс екі жақты қарастырады: сатып алушы және сатушы.
Сатып алушы алдын - ала келісілгендей белгілі бір уақыттан кейін активті
сату міндетін өзіне алады.
Сатып алушы алдын - ала келісілгендей белгілі бір уақыттан кейін активті
сатып алу міндетін өзіне алады.
Бұл міндеттер активтің атауымен, көлемімен, бүгін келісілген фьючерс
бағасы мен келісілген уақытпен анықталады.

Стандартты көлем
Фъючерс әдетте стандартты көлем немесе мөлшерге ие болады, ол контракт
деп аталады. Мысалы, металдың (кез – келген металл ) 25 тоннасына деген
фъючерстік контракт 125000 неміс маркасы тұрсын. Осындай стандартқа сәйкес
сатушы мен сатып алушы қандай көлемдегі тауар жеткізілетінін біледі. Егер
сіз металдың 1 фъючерстік контракт сатып алсаңыз, онда 25 тонна металл
болатынын білесіз. Саудада бүтін бір фъючерстік контракт қатыса беруі де
мүмкін.

Алдын – ала келісілген актив
Сіз машинаға деген 1 фъючерстік контрактқа иесіз. Нақтыланған бағасы
15000 фунт тұратын фъючерстік контракт сатып алдыңыз және ол желтоқсан
айында жүзеге асады деп ұйғарайық.
Бұл контрактта ең маңызды нәрсе: сіз қандай машинаға қол жеткізетініңіз
айқындалмаған.
Сол себепті де әрбір фъючерстік келісім шартта келесі жағдайлар атап
көрсетілуі керек:
- контракт көлемі;
- жеткізілу күні;
- өнім түрі.
Тек қана бір контракт неше тұратынын білу жеткіліксіз.

Фъючерстің нақтыланған уақыты
Фъючерстік контрактта өнімнің жеткізілуі белгілі бір уақытта жүзеге
асырылады, ол жеткізілу күні деп аталады. Жеткізілу күні – бұл сатып алушы
өнімге ие болатын, ал сатушы өз ақшасына ие болатын күн. Фъючерс өз күшіне
нақтыланған күні ғана ие, ал қалған уақытта келісімді жүзеге асыру
мүмкіндігі жоқ.

Бүгін белгіленген фъючерс бағасы
Қарапайым фермерден бастап қаржылық менеджерге дейін көптеген адамдар
қолданатын фъючерстің негізгі артықшылығы: ол бір қалыптылық пен
анықтылығында.
Бидай өсіруші фермерді қарастырсақ. Ол өнімі дайын болатын алты айдың
ішінде қандай өзгерістер болатынын білмейді. Өнім дайын болған уақытта
нарықтағы бидай бағасы неғұрлым төмен болып шығынға ұшырап қалуы да мүмкін.
Сондықтан ол фъючерстік келісім шартқа отырады. Енді ол өз тауарына қандай
ақша қаражатын алатынын біледі.

Басқа да шарттар
Тик – бұл фъючерстік нарықтағы бағаның минимальді қадамы.
Мысалы, бидайдың 1 тоннасына деген фъючерстегі тик 5 центке тең болса, онда
бидайдың ағымдағы бағасы 120 фунт-стерлинг болса, ол 5 центтің аймағында
ғана өзгеруі мүмкін (120,05 немесе 119,95 фунт-стерлинг). Бұл шектеулер
саудаласудағ бағаның құлдырауын шектеу мақсатымен енгізілген.

1.2.3 Фьючерстердің қолданылуы

Фьючерс көптеген жағдайларда қолданылуы мүмкін: тәуекелді болдырмау үшін
немесе тәуекелдің жоғарғы пайызымен жоғарғы табыстарға қол жеткізу үшін.
Фьючерстік нарық көбінесе тәуекелді болып табылады. Фьючерсті сатуда
хеджерлеу, спекулятор, арбитраждар қолданылады.
Хеджерлеудің негізгі мақсаты тәуекел пайызының төмендеуі болып табылады.
Спекулятор жоғарғы тәуекел мен жоғарғы табыстарға жетуді қарастырады.
Арбитраждың мақсаты нарықтағы ауытқулар есебінен тәуекелсіз табыстарға
жету.
Фьючерстік келісім шарт (қаржылық инструмент) бұл активтердің белгілі
бір уақыт өткен соң болашақта қазір келісілген бағамен сатып алу мен сату
жайлы келісім шарттардың нақтылануы.

Фьючерс спецификациясы
Фьючерс спецификациясы деп фьючерстік келісім шарттың негізгі шарттары
бекітілген биржада нақтыланған құжатты айтамыз.
Фьючерс спецификациясында келесі параметрлер көрсетіледі:
1. Келісім атауы
2. Шартты аталуы (қысқартылуы)
3. Келісім типі (есептік жеткізуші)
4. Келісім көлемі ( бір келісімдегі базалық активтің көлемі)
5. Келісім уақыты
6. Жеткізу күні
7. Бағаның минимальді өзгеруі
8. Минимальді қадам құны

1.2.4 Опцион ұғымы

Опцондар мен фьючерстердің негізгі айырмашылығы: фьючерс – бұл міндет,
ал опцион – құқық. Опцион бұл белгілі бір уақыт аралығында активті (біздің
жағдайда фьючерс ) нақтыланған бағамен сатып алу немесе сату құқығы.
Фьючерс – активті сатып алу құқығын беретін опцион CALL, ал фьючерсті сату
құқығын беретін опцион PUT деп аталады. Уақыттың кез – келген моментінде
опционды сатып алушы оны орындай алады. Мұндай жағдайда бір фьючерстік
контракттың сатып алу – сату келісім шарты мен опцион бағасы теңеседі, яғни
бұл дегеніміз опцион фьючерстік контрактпен алмастырылады деген сөз. CALL
oпцион орындалған жағдайда сатып алушы фьючерстің сатып алушысы,ал сатушы
фьючерсті сатушы болып табылады. PUT опцион орындалған жағдайда сатып алушы
фьючерстің сатушысы, ал сатушы фьючерстің сатып алушысы болып табылады.

Опцион дегеніміз – сатып алу мен сатуды келісілген уақытта немесе
келісілген уақытқа дейін жүзеге асыруға құқық беретін (міндет емес)
контракт түрі.
Премия - бұл сатып алу мен сатуды жүзеге асыру үшін төленетін төлем
немесе опцион бағасы.
Опционды сатушы премияны алғаннан кейін шартты контракттың орындалуына
келісім береді. Колл опционды сатушы сұраныс жағдайында тауарды жеткізіп
беру міндетін өзіне алады. Опционды ұстаушы өзінің сатып алу – сату құқығын
қолдану процесі контракттың орындалуы болып табылады.
Колл опцион үшін бұл сатушы контрактта көрсетілгендей тауарды жеткізіп
беріп, оның ақшасын алуды білдіреді.
Колл опционды сатушылар өздеріне үлкен тәуекел жүктейді. Себебі: егер
нарықтағы тауардың бағасы өсіп кетсе, ол тауарды сол бағамен сатып алып,
контрактта келісілгендей төмен бағада сатушыға сатуға мәжбүр болады. Осының
салдарынан шығынға ұшырайды. Опциондық контракт құқық беретін сатып алу –
сату бағасы контракттың орындалу бағасы немесе страйк бағасы деп аталады.
Пут опционда да осындай жағдайлар кездеседі. Бұл жағдайлар келесі
суретте көрсетілген:

1 сурет. Опциондардың түрлері

Опциондардың бірнеше стилдері кездеседі.
1 кесте

Американдық стиль Европалық стиль Азиялық стиль
егер опционды алдын ала келісілген опцион сатып алынған
келісілген уақытқа уақытта ғана моменттен бастап барлық уақыт
дейін кез – келген қолданылатын опцион. периодында орташа бағамен
уақытта қолдана орындалады. Бұндай опциондар
аламыз. валюта нарығында, металдар
нарығында және биржадан тыс
нарықта қолданылады.

Опционның негізгі характеристикалары:
Актив
Біту уақыты
Жүзеге асу бағасы
Опцион коллпут

2 кесте

Тәуекел мен табыс

Келісім түрі Тәуекел Табыс
Ұзақ мерзімді опцион Табыспен шектеледі Шектелмеген
колл Табыспен шектеледі
Ұзақ мерзімді опцион Шектелмеген Практика жүзінде
пут Практика жүзінде шектелмеген *
Қысқа мерзімді опционшектелмеген* Шектелген
колл Практика жүзінде
Қысқа мерзімді опционшектелмеген ** Шектелген
пут Шектелмеген
Ұзақ мерзімді ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Туынды мағына
Туынды ұғымы
Туынды туралы
Қазақ тілі туынды түбір
Ғасырлық туынды – «абай жолы»
Туынды көмегімен функцияның графигін салу
Ғажайып туынды алтын адамның тарихы
Delphi - жаңа программаны өңдеуге арналған инструменттер жиынтығының интегралданған ортасы
«ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЕТІСТІК НЕГІЗДІ ТУЫНДЫ СӨЗДЕРДІҢ СӨЗЖАСАМЫ»
Негізгі туынды айқаспалар және оларды анықтайтын параметрлер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь