Ұлт-азаттық көтерілісі туралы тарихи жырлар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І Қытайдағы қазақтардың тарихи жырларының жиналуы мен зерттелуі ... . 7


ІІ Тарихи жырлардың шындықпен арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38

ІІ.І “Ер Демежан” жыры нұсқаларының өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... .. 77

ІІІ Зерттеу нысанындағы жырлардың поэтикасы ... ... ... ... .. ... ... ... . 94


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 123

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 127
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ фольклорының сүбелі саласының бірі – тарихи жырлар. Зерттеуде Қытайда тұратын қазақтардың ұлт-азаттығы көтерілісіне байланысты туған бір шоғыр жырлар фольклортану ғылымының бүгінгі талаптары мен жетістігі тұрғысынан жан-жақты қарастырылады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ деген ұлт біреу-ақ, демек, оның тілі мен діні, тарихы мен этнографиясы, әдет-ғұрып, салт-дәстүрі, әдебиеті мен мәдениеті де біреу-ақ. Олай болса, шет елдегі қазақтардың әдеби мұрасы - жалпы қазақ мәдениетінің бір саласы, сырттан құяр қайнар бұлақтың бірі.
Бұл күндері тәуелсіз ел болып шаңырақ көтердік. Қоғамдық өмірде түбегейлі өзгеріс болды. Атажұртты аңсаған ағайындарды бауырға тарта бастадық. Олардың тағдыр-тарихын, рухани дүниесін зерттеуге мүмкіндік туды. Бұл жөнінде елбасы Н.Назарбаев: «Ұлттың рухани өмірі, оның мәдениетіне байланысты әлі де болса көпшілік қауымға жетпей жатқан тарихи, әдеби асыл мұраларымызды игеру жолында еңбектену, бұрын мән бермей келген халықтану, шығыстану, түркітану ілімдерін барынша дамытуға көңіл қою, ұлттық мәдени ерекшеліктерімізді сақтау, жинау, зерттеу ісін жетілдіре түсу – бүгінгі маңызды міндеттеріміздің қатарына кіреді» 1,Б.14-15 - деген болатын. Бүгінгі күннің кезек күттірмес міндетіне айналған бұл іс оқымысты қауымға да үлкен міндет жүктегені белгілі. Осы ретте академик С.Қирабаев: “Қазақ халқының рухани мұрасы тек бүгінгі Қазақстан жеріндегі ұлт өкілдері еңбектерімен шектелмейді. Тағдырдың тәлкегімен шет елдерге және бұрынғы КСРО көлеміндегі мемлекеттерге ыдырап кеткен қазақтардың әдебиеті мен мәдениеті де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес бөлігі” 2,17 б. - деп орынды пікір айтады.
Қазақ халқының бір бөлігі Шыңжаң өлкесінің солтүстігін мекендейді. Шыңжаң атауы - ХҮІІІ ғасырдың 50-жылдары мәнжүрлік Цин әулеті жаулап алған Шығыс Түркістан мен Жоңғария даласына берілген қытай атауы "Жаңа шеп" немесе "Жаңа шекара" деген мағына береді. Бүгінде Қытай мемлекетінің құрамдас бөлігі. Қазақтар негізінен Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарына шоғырланған. Соңғы санақтарға қарағанда Шыңжаңда бір млн.екі жүз мың қазақ бауырларымыз өмір сүріп келеді екен. 3, 240 б.
Қытай отаршылдары қазақтарды уысынан шығармау үшін сан түрлі амал-айла қолданып келді. Сондықтан қытайдағы қазақтар озбырлықтың небір қорлық-зорлықтарын бастарынан өткерді. Қытай билеушілері қазаққа ауыр алман салық салу арқылы күшпен ұстаймыз деп сенді. Бірақ қазақ халқы қытайдың мұндай қанау, дінсіздендіріп ассимиляцияға ұшырату, қолындағы құрал-сайманын тартып алып, ел бастайтын ерлер мен халықтың ар-ожданын қорғайтын көсемдерін, рухани дем беруші ақын–жазушыларын абақтыға жабу, олардың көзін біржола жою, құнарлы жерлерге ішкі қытайдан «тың игерушілерді» қоныстандыру, ... 4,81 б. сияқты жан түршігерлік қорлық-зорлығына қарсы күресті.
1 Назарбаев Н. Құшағымыз бауырларымызға айқара ашық // Дүниежүзі
қазақтарының Құрылтайы (құжаттар жинағы) - Алматы: Атамұра, 1993. –
280 б.
2 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы:Білім, 1995. –
288 б.
3 Сәмитұлы Ж. Қытайдағы қазақтар. Алматы: Дүниежүзі қазақтарының
қауымдастығы, 2000. – 312б.
4 Мұқаметқанұлы Н. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ-қытай
байланыстары. Алматы: Санат, 1996. - 281б.
5 Тәтімов М. Жер жүзінде қанша қазақ бар // Қазақ елі. – 1997. – 10 қазан.
6 Сәмитұлы Ж. Алтай шежіресі. // Шалқар. – 1993. – 5 қазан.
7 Қытай-Ресей шекара шарты.- Пекин: Ұлттар баспасы, 1982. – 305б
8 Шыңжаңның жергілікті тарихы. - Үрімжі: Университет, 1992, 361б
9 Бадавамов Л. Ежелгі Шығыс Түркістан // Білім және еңбек.-1982.- №7-
10-11б.
10 Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ совет
энциклопедиясының бас редакциясы, 1978. – 12т.
11 Сейтжанов З. Тарихи эпос. - Алматы: Ғылым, 1994. - 112б
12 Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. - Алматы: Мектеп, 1983. – 248б
13 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. - Алматы: Жазушы, 1985. - 368б
14 Ысмаилов Е. Ақындар. – Алматы: ҚКӘБ, 1956. – 340б
15 Кәсейұлы Б. Қазақ әдебиетінің тарихы. - Үрімжі: Шыңжаң халық
баспасы, - 1996. - 887б
16 Әуезов М. Уақыт және әдебиет.- Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1962. –
427б
17 Шыңжаңның қысқаша тарихы. - Үрімжі: Халық баспасы, 1982. – 1-т.
509б
18 Чы Циньшун. Цин патшалығы дәуіріндегі Шыңжаңға берген
көмектері. // Синьцзянь ли-ши-янь-зию. – Үрімжі, 1985.- №1. - 45б
19 Нөкішұлы Ғ. Шыңжаңдағы Сталиндік шырғалаңдар. // Қазақ елі. -
1997. – 28 қараша.
20 Қасқабасов С. Тарихи жырлардың зерттелуі мен жанрлық сипаты.//
Қазақ тарихи жырларының мәселелері. Алматы: Ғылым, 1979.- 312 б.
21 Қалиасқарұлы Қ. Монғолия қазақтарының ауыз әдебиеті. канд.дисс.89б.
22 “Арқалық батыр”// Шалғын. – 1981. - №1. Жинап берген С.Мәжитұлы;
“Арқалық батыр” // Шалғын. – 1980. - №2. Жинап берген А.Татанайұлы;
“Арқалық батыр”// Мұра. – 1983. - №3. Жинап берген Ж.Әбілғазыұлы
23 Қалиасқарұлы Қ. «Дәмежан батыр» жыры туралы. // Шұғыла. 1976.
№4сан, 38-41б
24 Садырбаев С. Фольклор және эстетика.- Алматы: Жазушы, - 1976. - 152б
25 Б.Н.Путилов. Русский историко-песенный фольклор ХІІІ-ХҮІ веков. М.,
- 1960. -
26 Уахатов Б. Арқалық батыр.// Қазақ тарихи жырларының мәселелері.-
Алматы: Ғылым, 1979. – 312б
27 Ғұмарова М. Бұрын зерттелмеген жырлар // Қазақ әдебиетінің тарихы. –
Алматы: Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы, 1960. 1-т. – 1-кіт. –
740б
28 Сыдықов Т.Қазақтың тарихи жырлары және бүгінгі ғылым // Қазақ
фольклорының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1993. - 328б
29 Сейтжанов З. М.Әуезов және әлем әдебиеті. конференция жинағы. 216-
224б
30 Абылқасымов Б. Қаракерей Қабанбай батыр.// Қазақ тарихи
жырларының мәселелері. - Алматы: Ғылым, 1979. – 312б
31 Ғабдуллина А. Қабанбай батыр туралы тарихи жырлар мен
маңыздар.канд.дисс.
32 Күнес тарихи материалдары. Құлжа. 2001, 7-кіт.9б
33 Жамбозұлы К. Алтай аясы. 1995.№4саны. 57б
34 Мыңжани Н. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Үрімжі. 1980.6-7б
35 Мыңжани Н. Қазақ фольклоры және оның қисса-дастан жанры жайында.
158б
36 Мыңжани Н. Қазақ халық дастандарының тарихына тән кейбір деректер
жайында. Үрімжі.1982. 54-68б
37 Татанайұлы А. Тарихи дерек-келелі кеңес.Үрімжі:Халық баспасы. 1987.
– 204б
38 Егеубаев О. Қазақ халқы және оның салт-санасы. Үрімжі: Шыңжаң
халық баспасы.1994ж
39 Егеубаев О. Қазақ тарихындағы әйгілі адамдар. Пекин: Ұлттар
баспасы.2000. 3-5-б
40 Егеубаев О. Қазақ халық дастандары // Мұра, 1984.-№1. – 160б
41 Егеубаев О. Қытайдағы қазақ фольклорының зерттелуі. // Жалын,
2006.№3
42 Кірішбаев А. Қазақ әдебиеті тарихынан таңдамалы үлгілер. Үрімжі:
Шыңжаң халық баспасы. 1986.46
43 Қалиұлы Ә. Қазақ ауыз әдебиеті.монография. Үрімжі:Шыңжаң халық
баспасы.1985ж
44 Сәнік З. Бас сардар. Жәнібек батыр туралы аңыздар.// Абылай хан. кіт.
Алматы: Жазушы. 1993.- 412б
45 Сәнік З. Әдеби мұра жөнінде.// Шалғын журналының 1980 жыл №1 саны
108б
46 Сәнік З. Садықан Б. Қаракерей Қабанбай. Алматы: Жазушы.- 1994
47 Сәнік З. Тұғырыл хан. А., Қазақпарат – 2005ж
48 Мырзақан Ж. Қабанбай туралы. // Шалғын, 1981. - №2. – 128б
49 “Мырзақан Ж.“Сабалақ” дастанының тарихи артқы көрінісі туралы. // .
Мұра, 1982. - №2. 136-147б
50 Ахметжанұлы Т. Ұлттық әдебиет-көркемөнер мұраларын жинау, зерттеу
және кәдеге жарату жайлы.// Шалғын. 1980. №2. 99б
51 Қызырқанұлы О. Арқалық дастаны жайлы аз аял. // Шалғын.
1982.№2.160б
52 Асылұлы О. Бақтиярдың қырық бұтағын бұтарлағанда.// Мұра.1993.
№1.160б
53 Маман Ж. Әкбар-Сейіт. Үрімжі: Шыңжаң жастар баспасы. - 1986. - 349б
54 Ы.Далдабаев. Жақыпберді батыр жөнінде аз аял. // Мұра. 1990. №1
55 Ұйымқан, Камуна, Мұқаметқазы. Қазақ халық ауыз әдебиеті.Үрімжі:
Шыңжаң жас өрендер баспасы. –1996. – 328б
56 Шыңжаңның қоғамдық тарихы туралы зерттеулер. (18-19ғасыр ) ханзуша
аудармасы. Үрімжі:Шыңжаң халық баспасы, - 1984. - 362б
57 Кәсей Б. Қазақ фольклорының қазіргі ауқымы.// Мұра. 1994.№4 сан. 36-
46б
58 Қабаев Т. Алтынды дат шалмайды. Шыңжаң жастар-өрендер баспасы.
1999ж
59 Қоңыратбай Т. Қазақ фольклорының шет елдерде зерттелуі.// Яссауи
университетінің хабаршысы, №3, 2003. – 265б
60 Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы: - 1991, - 415б
61 Қоңқаұлы Ә.Қазақ қиссалары. Үрімжі: Ұлттар баспасы. – 1999. - 8-к
62 Батырдың биік тұлғасы. жинақ. құрастырушылар: Шәріп Иманов, Хамит
Маданов. Алматы: Қазақстан, -1986. – 144б
63 Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. А., Қазақстан, - 1994. - 102б
64 Ж. Диқанбайұлы. Елге хат. // Мұра.1991. - №4, 120б
65 Ж.Тілепов. Қазақ поэзиясының тарихилығы. Алматы. Ғылым, - 1994. –
252б.
66 Сейітжанов З. Қытай қазақтары әдебиетінің туып, даму жолдары (поэзия,
проза 1950жылға дейінгі кезең) докт. дис. Алматы: 2000.
67 Бердібаев Р. Байқалдан Балқанға дейін. Алматы: Қазақстан, 1996. - 256б
68 Е.Бекмаханов.Казахстан в 20-40-е годы ХІХ в. Алматы -1992, 37-396
69 Бердібаев Р.Қазақ эпосы. Алматы: Ғылым.- 1982. – 231б
70 Баймоллаұлы М. Тарбағатай арпалыстары.(тарихи деректеме). - Үрімжі:
Шыңжаң жастар-өрендер баспасы.2000.-438бет
71 Қ.Жұмаділов. Тағдыр. Алматы: Жазушы, - 1988. – 620б
72 Іле тарихи материялдары. Құлжа: 1994. 3-кітап
73 Құлжа қаласының мұрағаттық материалдар қорынан алынды.
Ә.Әмірұлының нұсқасы 213-243б
74 Мәсімханұлы Д. Сөз – желкен. Алматы: Өлке, - 2005. - 192б
75 Қазақтың жоқтаулары. 237-239б
76 Ә.Қоңқаұлы. Демежан батыр. // Мұра. 1987
77 Матыжанов К. Қазақтың отбасылық ғұрып фольклоры. докт.дис. –
Алматы, - 2004. – 264б
78 Құлжа қаласының мұрағаттық материалдар қорынан алынды.
Т.Құсайынұлының нұсқасы. 397-417б
79 Құлжа қаласының мұрағаттық материалдар қорынан алынды.
Қ.Орынбасарұлының нұсқасы.100-111б
80 Құлжа қаласының мұрағаттық материалдар қорынан алынды.
А.Татанайұлының нұсқасы. 402-418б
81 Исаұлы Ш. Зуқа батыр // Қазақ қиссалары. - Үрімжі: Ұлттар баспасы.-
1991.-301-308б
82 Құсбегин Б. Зуқа батыр. - Алматы: Дүниежүзі қазақтарының қауым-
дастығы. 2000. – 432б.
83 Жармұхамедов М. Сарбаз поэзия. Алматы: Қазақстан. – 1981. – 62б
84 Исаұлы Ш. Үркін-қорқын. // Қазақ қиссалары. - Үрімжі: Ұлттар баспасы.-
1991. 10-378б
85 Халифа А. Алтайдан ауған ел. Алматы: Дүниежүзі қазақтарының
қауымдастығы, 2000. – 212б.
86 Қасқабасов С. Миф пен әпсананың тарихилығы // Қазақ фольклорының
тарихилығы. - Алматы: Ғылым, 1993. – 328б
87 Пірәлиева Г. Ішкі монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы
көркемдік қызметі. Алматы: канд. дис. – 1994
88 Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы, 1970. – 380б
89 Әуезов М. Әдебиет тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991. – 240б.
90 Уахатов Б. Қазақтың тұрмыс-салт жырланың типологиясы. - Алматы.
Ғылым,1983.- 160б
91 91.Жирмунский В. Народный героический эпос. М. – Л., 1962. ст.37-43
92 Қасқабасов С. Тұтастану – фольклор поэтикасының заңдылығы.// Қазақ
фольклорының поэтикасы. Алматы: Ғылым. 2001, 8-63б
93 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. –
Алматы:1958. 220-239б
94 Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті. - Қызылорда.-1932.180-181б
95 Уалиханов Ш.Таңдамалы. Алматы, 1985ж. 115б
96 Сейтжанов З. Қаһарманды суреттеу прициптері.// Қазақ фольклорының
поэтикасы. Алматы. Ғылым. 2001ж, 125-165б
97 Сейтжанов З. Эпостағы өмір өрнектері.Алматы: ҚазҰУ, 2004.-137б.
98 Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Мектеп. 1982. - 368б
99 Қасқабасов С. Ертек пен эпостың сюжеттік типологиясы. Алматы:
Ғылым, -1988.
100 Ыбыраев Ш. Эпос мотивтерінің жіктелу жүйесі. // Қазақ
фольклорының тарихилығы. Алматы: 1993, - 274-296б
101 Ыбыраев Ш. Қазақ батырлық жырларының поэтикасы. докт.дис.
Алматы. – 1993. – 394б
102 Дербісәлин Ә. Дәстүр мен жалғастық.Алматы: Ғылым. 1976, - 203б
103 Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. Алматы: Мектеп, - 1973.-212б
104 Мырзахметов М.Түркістанда туған ойлар. Алматы:Санат, 1998.-368б
105 Қоңыратбай Т. Эпос және этнос. Алматы: Ғылым, 2000.-268б
106 Керім Ш. Жұмбақ. Алматы:
107 Әзібаева Б. Қазақ халық әдебиеті. Дастандар. Іт. Алматы: Жазушы,
1990.-340б
108 Сәкенов С. Қазақ тарихи жырларының сюжеттері: тарихилығы мен
типологиясы. канд.дис. Алматы. – 1997. – 194б
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті
ӘОЖ 398.21/22(943.42)(510) ... ... ... ... ... қазақтардың ХІХ ғасырдың екінші және ХХ ғасырдың бірінші
жартысында туған ... ... ...... ... ... ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындаған диссертация
Ғылыми жетекші:
филология ғылымдарының
докторы, профессор
Қазақстан ... 3
І ... ... ... ... ... мен ... 7
ІІ ... ... ... 38
ІІ.І “Ер Демежан” жыры ... ... ... ... ... ... ... ……………… ……....... 94
Қорытынды.........………………………………………………………...... ... ... ... ... ... ... Қазақ фольклорының сүбелі саласының бірі –
тарихи жырлар. ... ... ... ... ... ... ... бір шоғыр жырлар фольклортану ... ... мен ... ... ... ... ... Қазақ деген ұлт біреу-ақ, демек, оның тілі мен
діні, тарихы мен ... ... ... әдебиеті мен
мәдениеті де біреу-ақ. Олай болса, шет елдегі қазақтардың әдеби мұрасы -
жалпы қазақ ... бір ... ... құяр ... ... ... күндері тәуелсіз ел ... ... ... ... ... ... болды. Атажұртты аңсаған ағайындарды бауырға тарта
бастадық. Олардың тағдыр-тарихын, рухани дүниесін зерттеуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... оның мәдениетіне
байланысты әлі де болса көпшілік қауымға жетпей жатқан тарихи, әдеби асыл
мұраларымызды игеру жолында еңбектену, ... мән ... ... ... ... ... барынша дамытуға көңіл қою, ұлттық мәдени
ерекшеліктерімізді сақтау, жинау, зерттеу ісін жетілдіре түсу – ... ... ... ... ... - деген болатын.
Бүгінгі күннің кезек күттірмес міндетіне айналған бұл іс оқымысты ... ... ... ... ... Осы ... ... С.Қирабаев: “Қазақ
халқының рухани мұрасы тек бүгінгі Қазақстан жеріндегі ұлт ... ... ... тәлкегімен шет елдерге және бұрынғы
КСРО ... ... ... ... ... ... ... де біздің ұлттық байлығымыздың бөлінбес бөлігі” (2,17 б.( - ... ... ... ... бір ... ... өлкесінің солтүстігін мекендейді.
Шыңжаң атауы - ХҮІІІ ғасырдың 50-жылдары мәнжүрлік Цин әулеті ... ... ... мен ... даласына берілген қытай атауы "Жаңа шеп"
немесе "Жаңа шекара" ... ... ... ... ... ... бөлігі. Қазақтар негізінен Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарына
шоғырланған. Соңғы санақтарға қарағанда Шыңжаңда бір ... жүз мың ... өмір ... ... ... (3, 240 ... ... қазақтарды уысынан шығармау үшін сан түрлі амал-
айла қолданып келді. Сондықтан қытайдағы қазақтар озбырлықтың небір ... ... ... ... ... ... ауыр ... салық
салу арқылы күшпен ұстаймыз деп сенді. Бірақ қазақ халқы қытайдың ... ... ... ... ... ... ... ел бастайтын ерлер мен ... ... ... ... дем беруші ақын–жазушыларын абақтыға жабу, олардың көзін
біржола жою, ... ... ішкі ... «тың ... ... (4,81 б.( ... жан ... ... қарсы
күресті.
Отаршылдардың түрлі жолдармен жүргізген қысым-қиянаттарына шыдамаған
халық әркез азаттық, еркіндік үшін арпалысқа түсіп, атқа ... ... ... ел ... жер ... жолында күрескен ерлер шыға
бастады. ... ... ... Оспан, Елісхан, Әкбар, ... ... т.б. ... ... ... ту көтерді. Елді бастап, озбырлықтан
құтылуға ұмтылды. Бірақ басқаның басымдығына шыдамай елінің ертеңін ойлаған
батырлар мақсат-мұраттарына жете ... ... ... мерт ... ... қамын ойлаған батырлардың ерлік әрекеттері ... ... ... ... болды. Сондықтан халық ішінен шыққан ақын-
жыршылар батырлардың ерліктері жайында неше түрлі өлең-жырлар ... ... үшін ... ... ... ... ... жырлар
ауызша тарап, халықтың рухани қажетін өтеп келеді.
Біздің зерттеуімізде Қытайдағы қазақтардың ұлт азаттығы үшін күрескен
ерлердің ... ... ... “Демежан батыр”, “Зуха батыр”,
“Үркін-қорқын”, ... ... ... тарихи жырлар алғаш рет зерттеу
нысанына айналды. Бұрын ғылыми ... ... бұл ... ашып, жан-жақты зерттеу фольклортану ғылымының басты
проблемаларының бірі. Жұмыстың өзектілігі де осы ... ... ... ... ... ... да ... келеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қытайдағы қазақтардың халық әдебиеті,
соның ішінде тарихи жырлардың туып, даму жолдары соңғы ... ғана ... ... ... ... де, аймақтағы қазақтар арасында айтылатын
ұлт-азаттығы көтерілісіне байланысты туған тарихи жырлар қазірге ... ... ... Бұл жанрдың мән-маңызы туралы мақалалар жазған
әдебиетші-зерттеушілер ... ... ... қатарында Н.Мыңжани,
А.Татанайұлы, Б.Кәсей, ... ... ... ... ... т.б. ... Бұл әдебиетшілердің мақалаларында
таптық принцип пен коммунистік идеологияның әсер-ықпалы ... ... ... ... көтерілісінің шығу себептері мен олардың
мақсаттарын ашып айта ... тек ... ... деңгейінде ғана
жазылған еңбектер болды.
Қытайда тұратын қазақтардың фольклоры соның ішінде тарихи ... ... етіп ... ... ... ... ... 1988 жылы
“Қазақтың реалды-тарихи ... атты ... ... ... ... өз ... ... қазақтардың бірнеше ... ... ... ... бірінші рет түркі тілдес халықтардың
жырларымен тарихи-типологиялық салыстыру жасады. Ортақ ... ... ... Осы ... ... ... жаңа бір белесін –
реалды-тарихи эпостың қалыптасуын тұжырымдады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Диссертациялық жұмыста ұзақ ... ... ... ... келе ... Қытайдағы қазақтардың ұлт-
азаттық көтерілісіне байланысты туған тарихи жырлардың туып, қалыптасу
жолдарын белгілі кезең шындығымен ... ... ... беру мақсат
етілді. Осындай өзекті мәселені шешуде төмендегідей міндеттер белгіленді.
- Ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған ... ... ... ... ... ... ... жырлардың жанрлық табиғаты мен жырлану ерекшеліктерін
саралау;
- ... ... ... ... жасаған қысымының тарихи
жырлардағы көрінісіне баға беру;
- Ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған жырлардың ... ... ... Тарихи жыр мен тарихи шындықтың арақатынасын анықтау;
- Жырлардағы образдар жүйесінің бейнеленуіне мән беру;
- Тарихи жырлардың поэтикасы – бейнелеу ... ... ... ... ... Қытайдағы қазақтардың ұлт-азаттығы
көтерілісіне байланысты туған тарихи жырларды жүйелеп, ... рет ... қосу және ... ... ... күн талабы тұрғысынан зерттеу
жұмыстың ғылыми жаңалығын көрсетеді. Зерттеуде ХІХ ғасырдың екінші және ... ... ... туған тарихи жырлар халықтың азаттық, бостандық
жолындағы күрестерінің фольклордағы көріністері ... ... ... ... үшін қан ... ... ... көрсеткен
батырлар жайында туған тарихи жырлардағы ... ... сол ... ... ... ... салыстырыла,
сабақтастырыла қарастырылуы – ғылыми еңбекте көтерілген ... ... ... ... Әрі ... ел тарихында
мәңгілік жатталатын батырларымыз хақындағы тарихи жырлардың фольклорлық
тұрғыдан тарихқа қарым-қатынасы мен ... ... ... үшін мәні бар ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың
бірінші жартысындағы Қытайдағы қазақтардың ... ... ... деп ... ... ерліктері негіз болған ... ... ... ... мен ... ауыз ... ... және
«Қазақ қиссалары» жинақтарында жарық көрген жыр нұсқаларының мәтіндері
алынды.
Зерттеу жұмысының әдісі. Жырларға ... ... ... ... ... ... Зерттеу барысында қазақ
әдебиеттану ... ... ... М.Әуезов, А.Байтұрсынов,
Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, С.Сейфуллин, Е.Ысмаилов, Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев,
Н.С.Смирнова, З.Ахметов, ... ... ... С.Қасқабасов,
М.Жармұхамедов, Т.Қоңыратбаев, Ш.Керім, Б.Әзібаева, т.б. ғалымдар еңбектері
теориялық-методологиялық негіз ретінде пайдаланылды. Сонымен ... ... ... Б.Н.Путилов, В.М.Жирмунский, В.Веселовский, В.М.Гацак
еңбектері және Қытайдағы фольклорлық ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері басшылыққа
алынды. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... Н.Мұқаметқанұлының, Л.Бадавамовтың,
Ж.Сәмитұлының, Су Бейхайдың зерттеу еңбектері назарда болды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- Қытайдағы қазақтар арасында ХІХ ... ... ... мен ... ... ... ұлт-азаттығы көтерілісіне байланысты
тарихи жырлар туды.
- Қытайдағы қазақтардың ... ... қара ... ... ... бір ... Тарихи жырларда халықтың азаттық арман-аңсары көрініс тапты.
- Бодандық бұғауына қарсы тұрып, ұлт тәуелсіздігі ... ... сөз ... қару ... Ел ... үшін күрескен батырлар ерлігімен бағаланды.
- Тарихи шындық пен көркемдік шындық үйлесім тапқан.
- Фольклорлық мұра ... ... ... ... ... ... және сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыс
І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университетінің ... ... ... қаралып, қорғауға ұсынылды. Жұмыстың негізі
нәтижелері мен ... ... және ... ... ... ... ... Білім және ғылым
саласындағы аттестаттау және ... ... ... ... ... 8 ... ... көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жұмыс ... үш ... ... ... ... соңында пайдаланған әдебиеттер тізімі
берілген.
І Қытайдағы қазақтардың тарихи ... мен ... ... болу – ... ... ... ... екені даусыз.
Әр кезде бодандық бұғауына шыдамаған халқымыз атажұрттан ... ... бас ... ... ... болды. Өйткені отарлықтың озбыр саясаты
бір тұтас халықтың жұдырықтай жұмылуынан сескенді. Сондықтан ... ... өте ... ... ... ... қазақ халқы әртүрлі
елдерде өмір сүріп келеді.
“Қазақстанмен жапсарлас болса да тыс ... саны ... ... ... және ... ... тарыдай шашырап кеткен қазақ диаспорасының 1997-
сиыр жылының басындағы жалпы саны 5 миллион 400 мың деп ... ... саны 13 ... ... ... халқымыздың 39,7 пайызын, бестен
екісіне жуығын құрайды» (5,4 б.(. ... әр үш ... ... шет ... ... сөз. ... ... қарағанда қазақтар көп
шоғырланған мемлекеттер Қытай ... ... ... ... Түркия, Қырғызстан болып табылады екен.
Қазақтар көп шоғырланған елдердің бірі - Қытай Халық Республикасы.
Қазақтардың ... ... ... ... ... тарихи себебі болды.
“ХҮIII ғасырдың 50-жылдары Қытайды билеген Еженханның (Цин ... ... ... Орта Азия ... ... ... Абылай,
1762-жылы Кiшi жүз ханы Нұралы Еженханға бағынды” (6,5 б.(. 1860-жылы Қытай-
Ресейдің Пекин шартына, ... ... ... ... ... айыру тоқтамына» қол қойылды. Сөйтіп, ХIХ ... ... ... мен Цин империялары қазақ даласын қызыл сызықпен қақ бөлiп алып,
“Қазақ халқы ... қай ... ... ... ... ... былай да сол
жерді қоныстанып, байырғы мекендерінде отырып, ... ... ... өмір ... ... ... айрылғаннан кейін бұл жер қай мемлекетке
қараса, сол жерді мекендеген ... ... қоса сол ... б.(. // деп ... Қазақ халқының бір ... ... бір ... Ресей империясына, енді бірі Моңғолияға ... ... еді. Ал, Цин ... «1884 – жылы ... ... ... ... – Цзянь өлкесi” деп жариялады (8,399 б.(. ... ... ... ... ... ... түрде екі империяның бөлісінде
қалды. “Осы уақыттан бастап Шығыс Түркiстан өлкесi ... деп ... ол ... ... ... отар ... айналды”(9,Б.10-11(.
Бір сөзбен айтқанда, Қытай Халық Республикасын мекендеген қазақтар өзінің
атақонысында ... Бір ... екі ... ... ... ғана бөліп
тастаған. Ал, Қытай Халық Республикасында ... ... ... ... қандай? 1990-жылдардан кейінгі санақ бойынша ондағы тұрып жатқан
қазақтың жалпы саны бір миллион екі жүз ... ... ... ... бар. ... қазақтар Қытай елінде де жан саны бір миллионнан асатын үлкен ... ... (3, 240 б. ... ... ... ... ... қазақ фольклорынан бастау
алады, тамырлас. Шыңжаңдағы қазақтардың халық әдебиеті туралы Қазақ ... ... ... ... ... ... қазақтардың
әдебиетінің тарихы қазақ халқының ауыз әдебиетімен сабақтас. Кейінгі туған
фольклорында ... тән ... ... (10,328 б.( - деп жазады.
Олар ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап мәнжүр-қытай империясының
ресми отар ... ... және ... ... ... ХХ ... елуінші
жылдардың ортасына дейін) көшпелі және жартылай ... өмір ... ... осы өлкеде дәстүрлі фольклор үлгісі сақталды. Алайда, кейбір қоғамдық
жағдайларына, өмір тіршілігіне байланысты жаңа жырлар да ... ... ... жырлардың жаңа тобы қалыптасқан. Ақын-жыршылар оларды
ауызша тудырып, ауызша таратып ... ... ... ... ... қажет еткен. “Жыр, қиссаларды айту дәстүрі Шыңжаң қазақтарының
арасында ертеден қалыптасқан. ... ... ... ... ... ... салып домбыраның сүйемелдеуімен орындаған. Кейде көпшілік сұрап,
қалап, тілек етіп ... ... ... ... ... ... ... отырған. Тіпті жақсы ... де ... ... бірі ... есептелінген. Сондықтан халық ақын, жыршылардың
еңбегіне, ... ... ... ... (11,13 б. (.
Екі елдің арасына шекара сызығы тартылғаннан кейін сол ... ... ... ... қайта өңделіп жырланды, жаңа
эпикалық жырлар да туа бастады. ... осы ... ... ... ... байқалады. Атап айтқанда “Манас”, “Сабалақ”, “Бердіқожа
батыр”, “Қабанбай батыр”, “Жәнібек батыр”, ... ... ... ... ... т.б. ... “Ахмет-Кәшім”, “Садық-
Салиқа” сияқты лиро-эпостық жырлар болған. (10,328 б.(. ... ... ...... ... ... ... бір саласы эпикалық жырлар екенін
байқаймыз.
Ауыз әдебиетінің өкілдері, яғни ақын-жыршылар байырғы ерлік ... енді өз ... ... ... жаңа ... тудыра бастады
деген тұжырымға келуге болады.
Жазба әдебиеттің жалпыласа бастауына қарамастан Шыңжаңда қалыптасқан
жыршылар мектебі ... ... ... ... ... ... ... Шәу жырау (1694-1763), Отарбай (1834-1914), Көтбай (1838-
1930) Ә.Найманбайұлы (1867-1922), Шылбы ... ... ... т.б. ... ... ... ... келгенде де жыршылық дәстүрді жалғастырған ... ... ... ... ... ... Құсайынұлы,
т.б. ақын-жыршылар болды. Ақпарат құралдары жоқ көшпелі елде ақын-
жыршылардың ... өте ... ... ... ... ... ... өтеп отырды. “Әншілік, актерлік, ... ... бас ... ... ерте ... ... ... орнына
жүріп, елдің көңіл көтеретін, сұлу сөз бен ... ... ... ... ... (12.37 б.(. ... ... ететін табиғи қажеттілік
жыршылық өнердің дамуына әсер етті.
Егер халық арасынан осындай саңлақ ... ... ... ... әрі ... эпикалық жырлардың туып, тарамауы да ... ... ... ... ... мен ... ... айырмашылығы
жөнінде жыршылардың әдеби мұраны ... ... ... ... әрі ... ... олардың жырлау ауқымының кең
екенін орынды айтқан (13,77 б. (. ... ... сол ... ... мен
рөлін байқауға болады. Жыршылардың көшпенді халықтың рухани сұранысын өз
межесінде орындаған халық таланттары ... ... ... атты
зерттеуінде белгілі ғалым Е.Ысмаилов та ... ... ... ... ... ... аңыз-ертегі, батырлық жыр, тапқыр сөз, мақал басқа да
тіл көркемдіктерін өз ... мол ... жаңа ... ... ... ... (14,19 б.(. Бұдан шығатын қорытынды, жыршылар
қай ортада болса да, сол ортаның қым-қуыт ... ... ... ... ... ... әр ... оқиғаға тарих көзімен баға береді,
оқиғаны жырға айналдырып кейінгі ұрпақтың ... ... ... бір ... ... әр ... ... сюжетін негізге ала отырып өзінше
жырлап, жаңа ортаға ұсынған қалпында жаңа нұсқаны ... ... ... ... жыр ауызша тарай отырып, өзінің бастапқы жыршысынан
айырылып, ел ... әр ... ... ... ... ... ... Мәселен ХІХ ғасырда Алтай аймағында ... ... ... ... ... ... Көтбай ақын жырласа, ХХ ғасырда осы жырды
Сағдолла Нуралин жырлаған (10,328 б.(. ... ХІХ ... ... ... ... ... ... әдебиет жыршылардың Арқалық
батыр туралы жырды тудырып, одан әрі ... ... ... ... ... жыр тыңдайтын ортаның рухани талабы осыны ... ... ... зерттеуші Б.Кәсейұлы: “Ауыз әдебиеті жасампаздық дәстүр бойынша
айтқанда “Арқалық батыр” жырының жаратылу, жырлану барысы ... ең ... бері ... жазба әдебиеті недәуір жалпыласып дамығанымен,
халықтың ауызша жасампаздық, жырлау дәстүрінің оған бола ... ... ... ... ... ... ... соңғы
нұсқасындай толық болмағанын халық дастандарының бастапта ... да ... ... ... негізінде қалыптасып, таратылғандығын,
вариантталғандығын ... ... ... бар ... негізделгенде
19-ғасырдың екінші жартысында өз ортасында қисса өлең-жырларды көп ... бірі ... ... Ол ... ... ... Алтай, Тарбағатай және Қобда қазақтарына мәшһүр болған адам.
Әйгілі ... ... ... ... рет ... (15, Б.574, 790(.- ... ... күнде де қандай да бір ортада болған тарихи ... ... ... ... ... ... ... емес. Халық ауыз
әдебиетінің авторы мүлдем болмайды деген сөз жоқ, туындының авторы ... ... ... түспей ауызша туып, ауызша таралғандықтан уақыт ... ... аты ... ... ... ... ... жыршылар
өздерінше қайта өңдеп жырлаған. Кейде тіпті оқиғаның бір эпизодын ғана алып
жырлауы немесе ... өз ... ... ... ... жырлауы да
кездеседі. Сөйтіп, ақын-жыршылар өз ... ... ... ... ... ... ... нұсқаларын тудырған.
Тарихи жыр туралы академик М.Әуезов: ... ... бәрі де, ... да, ... ... да – анық ... ... ал басты-басты кейіпкерлер – тарихта болған адамдар. Жырлардың
авторлары – көбінесе сол ... ... ... ... ... ... ... бастан кешірген оқиғаларды уақытына қарай сап-
сабымен баяндайды” (16,75 б. (. - ... ... ... ... алғашында
жырдың бас кейіпкеріне айналған батырдың тұстасы, тіпті жақын жүрген досы,
ауылдасы, туысқаны, руласы ... ... ... ... жыр ... ... авторынан айрылып қалған. Әйтсе де кейінгі дәуірлерде ... ... ... белгілі, нақты айтылмаса да оның
қай ортаның ақыны екені, қай рудың жыршысы екені жыр ... ... ... бұл ... ... жер-су, кісі, мәнсап, ру атаулары анық
сақталған. Ғалым Б.Кәсейұлы Көтбай ақынның 1838-жылы Алтайда ... ... таяп ... ... жөнінде деректер келтіре келіп, ақынның:
Мен едім Көтбай ақын Көшкіншінің,
Айрылып жолдасымнан кетті ... ... бос ... ана күнгі бестісімін.
Қақпайсыз, абыржусыз айдынменен
Алдында сөз сөйледім бес кісінің – деген толғауынан үзінді береді.
“Көтбай ақынның “алдында бес ... сөз ... деп ...... ... Әжі төре мен оның төрт биі ... отыр” (15, 791 б.( – деп,
Арқалық батырдың ... ... ... ... ... ақын ... түседі. Мұнда Әжі төре мен төрт бидің басы-қасында жүрген ақынның
шынында да Арқалықты көрмеуі, ... ... емес ... ... осы тұстан (шекара бөлінгеннен кейін) бастау алған
тарихи жырларын шартты түрде екі топқа бөліп қарастыруға ... Бірі ... ... ... – ішкі ... қарсы күрес негізінде
туған жырлар.
ХІХ ғасырдың 2-жартысынан бастап, ХХ ғасырдың 1-жартысы Шыңжаңдағы
қазақтар үшін ең ауыр ... ... Олар ... ... ... бірде феодалдық түзімді жойдық деген Гоминдаң үкіметінен ... ... Цин ... ... ... ... ... құрамы деп танып, ондағы ... ... ... ... - ... шекараның” қорғаныс күшiн бекемдедi; Екiншiден, ... ... ... ... - ... ... шарғысы ретiнде аймақтарға бөлiп, бөлшектеп басқару саясатын
енгізді; ... - ... ... деген желеумен Шығыс Түркiстанға Iшкi
қытайдан сан мыңдап– миллиондап ... ... ... - ... ... Алтыншыдан, - 1937 жылдан бастап “Жиһангерлерге
сатылғандарды ... ... ... ... бетке ұстарларын, зиялы қауымды
жаппай қырғындауды бастады.
Ұстанған осы саясаттарының iске асуын толығырақ ... Цин ... Iшкi ... сан ... әскерлер әкелiп, қорғаныс күшiн
бекемдедi. Деректерге қарағанда, сол ... ... ... ... ... (4/5) Шығыс Түркiстанға кiргiзiлiптi (8,361 б.(. Цин империясы екi
жақтағы қазақтың (Монғолия, Қазақстан (Ресей)) өз отарындағы қазақпен ... ... ... үшiн, әрi ... бас ... қарсы тұруынан қорқып,
қорғаныс күшiнiң көпшiлiгiн ... ... Iле, ... Тарбағатай
өңiрлерiне жұмылдырған. Оған дәлел, 1764 жылдың көкек айынан ... ... ... дейiнге уақыт аралағында Iшкi Қытайдан 10000-ға жуық ... ... ұлт) ... ... ... ... ( қазiргi
Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қалжат өткелiнiң тұсы), Қиыр Шығыстағы ... ... ... ... ... ... ... халық) әскерлерiн Iленiң
солтүстiк жағалауындағы Қорғас ... ... ... ... ... ... ... ауылдарының тұсы) әкелiп қоныстандырса, сол
жылдары Жияң – Хэбакуден ... ... ... ... ... ауданына
(қазiргi Алматы облысы, Алакөл ауданының тұсы) орналастырды. ... 1765 жылы неше ... ... ойраттардан құралған қосынды Iленiң
оңтүстiгi - Моңғол Күре, Текес өңiрлерiне (қазiргi ... ... ... ... бекемдедi (17,509 б.(, әрi сол әскерлерге көптеген қаржы
бөлiп, олардың сол жерлерде тұрақтап қалуына ... ... Оған ... ... ... жылдар аралығында Шыңжаңға бөлген тек әскери
қаражаты 400 млн сәрi күміске жеткенiн” (18,45 б.( ... Цин ... ... ... ... шеңгелiне мықтап матағанын аңғарамыз.
Сонымен, Цин империясы өзiнiң қарамағына өткен “Жаңа шекараны” ... ... бар ... ... ... қазақтың қонысын алумен шектелмей, оны тiлi мен ... ... ... ада ету ... ... Цин ...
Ислам дiнiнiң саясатқа араласуына тиым ... ... ... ... ... ... үкiмет қызметiн атқарамыз десе, онда олар
дiннен алыстауы керек” (8,399 б.( ... ... ... ... жүргiзе бастады. Бiрақ бұл саясатқа ... ... ... ... ... кейi сәтсiз аяқталып жатса,
кейбіреуi жеңiстi шешiмдер тауып жатты. ... ... ... ... атты дiни ... ... Шыңжаңда он неше жыл өмiр сүрдi.
Цин ... ... ... әрi оның ... ... жою үшiн көп ... Ашуға булыққан отаршылдар Шыңжаңды бiраз уақыт дiн басыларынан
тазартып алды да, 1884 жылы ... ... ... ... ... деп жариялады (9,11 б.(.
Цин үкiметi Шыңжаңның ... ... ... ... тiлi мен ... ... тынған жоқ. Олар ендігі жерде
қазақтардың басын бiрiктiрмеудi ... Сол ... олар ... – бөлшектеп басқару идеясын негiзге алды. Соның нәтижесiнде басқару
жүйесiн ... әрi ... ... ... ... түстi.
Билеушiлер алғашында Шығыс Түркiстан даласын үш аймаққа бөлiп ... ... үш ... ... жобалар жасады. Олар Ертiс өзенiнiң шығысы мен
солтүстiгiн және Алтай, Алтайнұр далалары - ... ... ... Iле, ... ... ... Яркенд, Хотан, Ақсу, Күшар,
Тұрпан, Шиху қатарлы өңiрлерi ( Iле ... ал ... ... ... ... ... ( Гансу өлкесiне қарасты болды (8, 364 б.(.
Цин үкiметiнiң тағы бiр отаршыл жойымпаз шараларының бiрi – ... ... ... Iшкi ... Шыңжаңға тағы да сан мыңдаған ... ... едi. Олар тың ... ... тың ... ... тың игеруi”, “Қылмыскерлердiң тың игеруi ” деп үш салаға бөлiп,
осы жымысқы саясаттың астарымен Шыңжаңға тағы ... ... ... ... қылмыскерлердi әкелдi. Онысымен қоймай, қазақ арасына дiнi мен тiлi
ұқсас оңтүстiктегi Қашқар, Хотан, Құмыл, Тұрпан ... ... ... ... ... ... ... (8,374 б.(. Отаршылдардың
солтүстік Шыңжаңға ұйғыр ... ... ...... ... тудырмас үшiн ғана жасаған шарасы едi.
ХIХ ғасырдың орта шенiнен бастап Цин билеушiлерi ... ... ... Сол уақытқа дейiн алынып жүрген астық, мал салықтарының
сыртынан 1850 ... ... ... май, шай, тұз, мал, жан, ... алына бастаса, малшылардан тұяқ, жайылым, ет, сүт, су ... ... ... ... қытай билеушiлерi малшылардың мыңдаған тұяқ
малдарын өз қораларына зорлықпен ... алып ... (8,387 ... тiлi, дiнi, ... ... ... ендiгi жерде
Қытайдағы қазақ баласы iшер ас, киер киiмнен де тарыға бастады. ХХ ғасырдың
бас кезiнде, 1911-1912 ... ... ... ... Шыңжаң өлкесi
қытай отаршыларының қолына көштi. Шыңжаңды билеген қытай отаршылдары ... Чжин ... Шэн ... ... ... ... ... езу-
қанау, ұлт-азаттық жолында күрескендердi құртып жiберу ... ... асып ... … халықтан 26 түрлi салық алып отырды (9,11 б.(.
Отаршылдардың мұндай әккі саясатының салдарынан қазақ халқы көп азап ... күй ... ... 1937 ... ... «Жиһангерлерге сатылғандарды тазалау»
деген желеумен зиялы ... ... ... Сол ... 60000-нан
астам адамды жазықсыз қамап, 12000 адамды ату жазасына бұйырған (19,28.ХІ (
екен.
Қытай ... ... аз ... ... ... ... ... де еркіндікті аңсаған ерлер тыныш жатпады. ... ... ... Ел ... ... ... көрсеткен қарсылықтары үшін нақақ
жазаға тартылып, артынан өлтірілді. Билік ... ... ... ... ... ... бейбіт, азат өмірді аңсады. Амалсыз атамекен, туған
жерінен біржолата көшіп, жан-жаққа бытырап, бытыранды, ... ... ... қиын жағдайға тап болған елі мен ерін көрген ... ... ... ... ... ... ... боларлықтай етіп оларды
жырға қосты. Заман ... ашық айта ... Осы ... елі мен ... қимай
еріксіз ауып бара жатқан ел туған ... ... ... ... ... ... зар ... көптеп туғызды. Яғни, ХҮІІІ
ғасырдағы ... ... ... ... ... ... жырлардан
басқа мәнжүр-қытай отаршылдарына қарсы күрес негізінде жаңа эпикалық жырлар
қалыптасты, нақтырақ айтсақ, өмір көріністерін нақты ... ... ... ... жыр ... не? ... ... терминінің аумағын кеңірек
мағынада түсінетін болсақ, оған ел тарихының, халық ... ... ... ... ... ... ... жатады. Әрине, тарихи жыр көркемдік шығарма ... ... мен ... онда ... ... ... көрсетіледі
(20,28 б.( - деп анықтама береді академик С.Қасқабасов.
Ғалымның бұл түйін-тұжырымынан ұғарымыз тарихи жыр ел тарихының, ... ... ... ... ... ... Біз ... ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған (“Демежан батыр”, “Зуха
батыр”, “Үркін-қорқын”, “Жақыпберді батыр” т.б.) жырлардың басты ерекшелігі
– оларда нақтылық ... ... ... ... ... шындықтан алшақ
кетпеген.
Профессор З.Сейітжанов Шыңжаң қазақтарында дәстүрлі ... ... ... сақталғанын, сонымен бірге олардың өзіндік сипаттары да бар
екенін айтады. Әсіресе шындыққа негізделген тарихи жырлар жайында: “Тарихи
жырлар нақтылы ... ... мен ... ... ізімен жырланып, оқиғадан
кейін көп уақыт өтпей туған. Бұл жырларда қиялдың азайып, шындықтың ... ... ... ... ... гөрі нақтылығы басым екендігін
көрсетеді” (11,16 б.(, - деп жазады. Ғалым тұжырымын біз де ... біз ... ... ... ... ... туған
жырлар да осы ерекшеліктерді толық қамтиды.
Қытайда тұратын қазақтардың фольклорлық мұраларын жинап, жариялап, ол
туралы алғаш зерттеу ... ... ... ... ... бұл ... ... саяхат (1858-1859ж) жасап, қазақтардың шежіре-тарихы,
этнографиясы ... ... тың ... ... ... ... ... Саяхатшы жинаған дерек-фактілері негізінде өзінің
белгілі еңбектері “Қашқарияға саяхат”, “Жоңғария очерктерін” жазды.
Саяхатшылықпен ... ... ... ... салт-дәстүр, әдет-ғұрыптары
мен халық әдебиеті үлгілерін жинап, зерттеуші Г.Н.Потанин де ... ... ... бола тұра ... ... Сарысүмбе, Үліңгір,
Дөрбілжін елді мекендерінде болған. Г.Н.Потанин ... ... көне ... ... ... ... мұраларды “Очерки Северо-Западной
Монголии” атты төрт ... ... ... ... (11,4 ... арасына кеңінен тарап жырланған “Қабанбай батыр”, ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер араға біраз
уақыт салып қайта қолға алынды. Шыңжаңның Алтай аймағынан шыққан ... ... жыр ... Қазан төңкерісінен кейін-ақ белгілі ... ... (21,89 б.(. ... ... ... ... төрт нұсқасы
танылса, Шыңжаң қазақтарында бұл жырдың (Қазақстандағы нұсқаларынан басқа –
Ұ.А.) үш ... ... ... ... ... ... батыр” жырын алғаш зерттеушілердің бірі Моңғолиядағы
қазақтардың ... ... ... ... ... ... (21,Б.89-
105(. Бірақ ғалым “халқымызға кең тараған, жатқа көп айтылып, жазбаша жиі
кездесетін жырлар ... ... ... “Ер ... ... ... батыр” жырлары секілді көптеген жырлар бар” дей келіп, біз
тарихи жыр деп танып жүрген “Арқалық батыр” ... ... жыры ... ... де, ... жырдың тууы мен жырдағы ... орны мен ... ашып ... Мысалы, Әжі төренің керей ... ... ... ... ... адам ... ... ел аузында Бежең аталып, өзге билердей озбырлығы жоқ бейуаз
би, адал, атақты күйші, өнер иесі болғанын, Арқалық пен ... да ... ... ... ... нанымды түрде көрсеткен. Жырдың авторы ... ... ... ... өзі де ... өнерлі адам болған
екен. Сондай-ақ, бұрын ... көп ... ... моңғол
жаугершілігіне ұшырап, қолды болған талай адамның басына іс түскенде ауыр
халін баян етіп өздері ... ... өте көп ... б.(. ... ... деген қарттың Мұғраж деген жігіттен “Арқалықтың
өзі шығарған өлеңі” деген ұзақ ... ... ... ... Әрі ... да қалмақ түрмесіне түскенде төре үшін торға
түскен күйінішін ... ащы ... ... ... ... ... ермек,
көңіл серігі етуі әбден мүмкін. Өйткені, жырда Арқалықтың бастан кешкендері
мен істер-әрекеттері ... ... өз ... ... ... жырдың
авторы Арқалықтың өзі болуы әбден мүмкін деген тоқтамға келеді (21,91 б.(.
Зерттеуші жырдың негізгі ... - өзге ... ... шет елдің
басқыншыларымен күрес емес, ішкі тап тартысы, әлеуметтік теңсіздік екенін
айтады.
“Арқалық батыр” жыры – ХІХ ғасырда ... жыр. ... ... ... ... ... өзгеріледі. Жаңа өмірдің сарындарын қосып, ескі
дәстүрді жалғастыра әңгімелейді. “Арқалық батыр” ... да сол ... ... жағдайлармен берік байланысты жырланғанын байқаймыз.
Жырда елмен елдің арасындағы тартыспен қатар кейде тіпті одан ... ... ... ... тап пен ... ... халықтың өзара ұлғайған
қайшылықтарын жыр етеді, - деген баға береді. Ғалым өзінің сөз етіп ... ... ... Алматыда 1961 жылы басылған ... ... ... ... ... келеді дейді де, өзінің
зерттеу нысанасы еткен нұсқаның кімдікі ... ... ... ... ... ... келеді” дегенге қарағанда бұл Е.Ахметов
нұсқасы емес екені анық болып тұр. Демек, біз, бұл баяндалып ... ... ... ... ... ... ... мүмкін деген
тұжырымға келдік.
Зерттеуші ... ... гөрі ... ... ... ... ... қазақ халық әдебиетінде жиі кездесетінін атап ... ... ... ... ... ... жаңа туған жырлар жөнінде:
«Хисса - зарлар ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... Россия-Қытай-Моңғолия арасында қазақ
феодалдарының берекесіздігінен арпалыс, аласапыранға көп түскен ... ... ... ... ... болды. Әсіресе қытай отаршыларынан
жапаны көп шекті. Хисса-зарлардың басым ... осы ... ... қытай
қорлығын көрген жандардың тағдырын жыр етеді. ... де ... ... ... ... ... таланттары болды да, хисса-зарлар
олардың тарапынан үстемелер алып, елеулі редакторлауға ... ... ... ... /«Үйсіпхан жыры», «Кешубай жыры», «Бүркітбайдың зары»
т.б./ - деп жазады. Қорыта келгенде, ... ... ... ... жырын
“батырлар жыры” құрамында қараса, ХІХ-ХХ ғасырларда туған тарихи жырларды
хисса-зарлар деп ... Әрі ... ... ... ... туып,
қалыптасу тарихын ашуды мақсат тұтқан. Сонымен бірге ХІХ ғасырдың соңы мен
ХХ ғасырдың басында қытай-мәнжүр отаршыларына ... ... ... ... ... жайындағы жырдың толық нұсқасының табылмағанын айта келіп,
жырдан ... ... ... ... батыр” жыры “Батырлар жырына” жарияланғаннан кейін Қазақстан
ғалымдарының назарына іліне бастады. Фольклортанушы ... ... және ... атты ... ... ғасырларды ала туған
бірнеше тарихи жырлардың туу себептерін, ... ... ... ... ... ... ескере отырып, оларды
топтайды. “Арқалық батыр” жырының нұсқаларын салыстырады ... ... ... ғасырларда туған тарихи жырлардың қандай
жағдай мен қандай мезгілде туды деген сұрақтарға ... ... ... осы ... яғни ... ... ... өлеңдер мен
әндерде, аңыздар мен эпостық шығармалардың барлығында бүкіл бір халықтың
трагедиясымен ... ... бір ... бірігейік, тұтастық сақтайық деген
патриоттық ұраны, халықтық ... анық ... ... бұл ... ... ... батыр”, “Жабай батыр”, “Жетіген батыр”, “Шаян
батыр”, “Өтеген батыр”, “Олжабай батыр”, “Сабалақ батыр”, “Қабанбай ... ... ... ... ... ... ... “Қарабек батыр”,
“Арқалық батыр”, “Ер Көкше – Ер ... ... және ... жыраудың “Қарадөң
батырдың ұрпақтары” сияқты жырларды жатқызуға болатынын айтады.
Тарихи жырлардың ... ... орны мен ... ... бөлек
тұратын халықтың әдеби мұрасы екенін ерекше атап көрсетеді. ... ... ... ... екі ... ... ... Біріншісі,
қалмақ қырған соғысына байланысты жырлар деп, бұл жырлардың қатарына
Сабалақ, ... ... ... ... ... ... ... т.б. батырлар жайындағы жырларды жатқызса, екінші топқа батырлық,
ғашықтық, ... ... ... ... ... ... “Жетіген батыр”, “Қарабек батыр”, “Құбықұл”, “Арқалық батыр”
т.б. жырларды жатқызуға болатынын айтады ... ... одан ... батыр” жырына талдау жасайды. Профессор алдымен бұл жырдың қашан,
қайда жырланып, таралған жерлерін, бұрын қайда басылды, кім ... ... ... ... ... ... іздейді.
“Қазақ әдебиеті тарихының” (1960) бірінші кітабына арнаулы мақала
жазып, жырдың төрт ... ... және ... ... ... беріп, алғаш пікір білдірген ғалым М.Ғұмарова екенін, кейіннен
1963 жылы ... ... ... жырдың жиналуы, жариялануы, идеялық
мазмұны туралы мақала жазғанын да атап көрсетеді.
Автор 1961 жылы “Батырлар жырының” екінші ... ... ... ... мен ... ... қолжазбалар қорындағы Ертай Құлсариевтің
қолжазба күйіндегі ... ... ... ... ... ... ... айқындауды мақсат еткен. Жырдың бір-біріне ... ашу ... ... ... ... жасайды. Батырлардың
батырлық күші сыртқы жауға бар да, ішкі ... ... ... батылы жете
бермеген. Ол кездегі кейбір ... ... ... ... шыға ... да ... екенін орынды ескертеді. Мұнда Арқалық
Әжінің жемқор екенін біле тұра, одан қорыққанынан өз төресінің кегін ... ... ... ... ... аттанады.
Ержан нұсқасында Арқалықтың Әжіге беріле бағынғанын, өз тағдырын Әжінің
қолында деп ... ... ... алдиярым деп айтып, өзін төмен
санап, төреге табына сөйлегенін айтса, Ертай нұсқасында керісінше, Әжі ... ... ... яғни төре ... ... деп бағалайды, оның мерейін
төмендетпей, ханның тағынан да жоғары бағалайды, батыр ... ... ... ... етіп ... ... Яғни екінші нұсқада халықтың
Арқалық батырды батыр дәрежесіне көтергісі келгенінен туғанын, бұл ... ... бірі ... ... ... түрде анықтаған. Демек, ғалым
алдымен бұл жырдың таптық мәнін ашуды ... ... ... пен ... яғни ... хан мен батырдың, бай мен кедейдің ... мен ... ... өз ... ... ... анықтаған.
Екіншіден, жырдың әр нұсқалы болып келуінің себебін ... ... ... ... ... ... ... де анықтайды.
Жырларды талдағанда жыршылардың таптық көзқарастарын анықтау қажет екені
жөнінде ғалым Б.Н.Путилов та біріншіден, – ... ... ... ... - ... жағдайға бейімдеп суреттеу; үшіншіден, –
саяси тұрғыда бейімдеп суреттеу болатынын орынды айтқан болатын (25,с.17(.
Демек, ғалым С.Садырбаевтың зерттеу ... етіп ... екі ... өзі ... таптық көзқараста жырланған жыр болып отыр.
Қай халық болса да ондағы таптық ... ... ... ... тап ... ... әділдік алып беру мақсатында ... ... ... ашық ... ... ... атап өтеді. Мәселен, Ертай
нұсқасының соңында Арқалық, Жұбай батырлар ел билеген жемеңгер, опасыз хан,
билерден өш ... ... Еділ ... ... ... ... ... Арқалық осы екі хандықтың ортасында ақылшы ... ... ... ... ... жетті деген қорытынды жасайды. Яғни,
халық арманының орындалуымен ... ... ... нұсқасының
шиеленіске толы екенін де жасырмайды. Мәселен, Ержан нұсқасында Арқалықтың
жаужүрек досы Жұбай жау қолынан мерт ... ... ... өш ... Ол ... ... ... татуласады. Бұл – батырдың батырлық
намысына тән нәрсе емес. Демек, жыршы ... ... ... отыр – ... ... ... ... әлсіретіп бітірген деген пікір айтқан.
Ғалым екі нұсқаны қорыта келіп, “Қалай болғанда да “Арқалық батыр” ... ... ... ... жұртына қырғидай тиген жоңғар
феодалдарының көрсеткен қорлық, зорлықтары мен ... тап ... ... озбырлығын, сол кездегі қазақ халқының этнографиялық тұрмыс-
тіршілігі, ... жер ... ... ... ... батырлық мінез-құлықтары, табиғаты – бар-бәрі көркем де ... ... ... ... ... ... ... келгенде, біз
ғалымның бұл зерттеуін “Арқалық батыр” ... ... ... отырып,
жүйелі талдау жасалған зерттеу деп қараймыз.
“Арқалық батыр” жырын зерттеу нысанасы еткен ғалымдардың бірі ... Ол бұл ... ... шындықпен салыстыра қарастырады. Жырдың тарихи
шындықтан алшақ кетпейтін тұстарын ... ... ... ... ... ... ... ғасыр қазақ пен қалмақтың бір-бірімен барымталасып,
мал қуысып, кек қайтарысып, қандасып тұрған ... ... ... ... бірі - ... ... найманды билеп, өз халқына өзі жауығып
тұрған заманы болатын-ды” (26,Б.165-182( - деп, сол заманның тарихи ... ... ... ... ... ... осы екі ... екеуін
де көрген, әсіресе, Әжі төренің әділетсіз айла-шарғысына ... ... ... ел ... ... ... ... Б.Уахатов та “Арқалық
батырдың” әр ... ... ... ұқсастық, айырмашылықтарына да
тоқталады. Жырдың үш нұсқасын алып салыстыру жасайды. Біріншісі - “Батырлар
жыры” жинағына енген Ержан ... ... ... - ... ... ... нұсқа, үшіншісі - Ғылым Академиясының қолжазба қорындағы
Ертай Құлсариев нұсқасы. Ғалым бұл нұсқалардың жырлаушы, ... ... ... ... ... Ержан Ахметовтың “Арқалық
жырын” ХІХ ғасырда өмір сүрген Алтай, Қобдаға жыршылығымен аты шыққан
Көтбай ... ... ... ... ... ... ... ақыны Иса Байзақовтың жырлағанын, қара сөзбен жазылған Арқалық
жайындағы ... ... ... ... Мұсайыновтың жазғанын айтады.
Ғалым Қ.Мұсайынов жазбасының әдеби шығармаға жатпайтынын және бұл ... ... ... ... ... қолда бар үш нұсқаны (Ержан Ахметов, Саяділ
Керімбеков, Ертай Құлсариев) ... ... ... қарсы күрес үш
нұсқаға да арқау болғанын аңдатады.
Ғалым аталған үш нұсқаның ... ... мен ... ... ... молынан қолданылғанын, сондай-ақ бұл нұсқаларда
дәстүрлі ... ... де ... ... ... ... эпос ... көтермек болған ниетінен деп біледі. ... ... ... ... берген белдігімен дарыды, өзінің
көзі шамдай, денесінің зорлығы асқар таудай, қарақасқа тұлпарының тұяғы
тиген тас ... боп ... жүре ... ... оқ, ... оттан жарып
өтетін ерекше жан иесі болып суреттеледі. Бұл жағынан алғанда ... ... ... ... ... ... (26,170 б.( ... қорытындыға
келеді.
Сонымен бірге жырдағы Арқалық бейнесін толықтыратын, ақылына ақыл,
күшіне күш қосатын Арқалықтың адал ... ... ... ... күшін
аша түсетін барлық жағымсыз кейіпкерлерге де сипаттама ... ... пен ... ... ... ... ... айтқанын екі
етпейтін бір сөзді батыр деп баға берсе, оның бас жауы ... ... ... ... ығыр қылған екі жүзді бүлікші адам ретінде сипаттайды.
Төре зұлымдығының шектен асқан көрінісін ... мен ... ... өзі ... ... байқауға болатынын ескертеді. Жыр нұсқаларындағы билер
образдарын да ашып көрсетеді. Ел билері Бейсенбі мен Бәйметейдің ... ... ... ... ... ... ... төренің ат шабары,
қол шоқпары, әрі екі жүзді, елдің де, ... де ... ... ... би
екенін де ашып айтқан.
Ғалым сонымен қатар Арқалық жайындағы бұл жырда жер-су, кісі аттарының
өз атауында сақталуының өзін ... ... ... тарихқа жанасымдылығы
деп түсіндіреді. Жырды шығарушы адамды Алтай, Сауыр, Сайқан, Қобда бойларын
өте жақсы білген адам деп ... ... ... ... жырлаушысы дәл
Арқалықтың өзі болуы мүмкін деген ... ... Ең ... жыр ... ... өз аузынан баяндалады. Жаугершілік заманда хан, төрелерден
қиыншылық көрген батырлар жазықсыз жазаланып, ... ... ... баян етіп ... ... ... ... кейін ол өлең, аңыздар
жыршылар елегінен өтіп үлкен туындыға айналған. Арқалық туралы жыр ... ... ... туып, кейін талай ақындардың айтуымен ұзақ ... болу ... деп ... ... бұл ... ... Ахметов
нұсқасында Арқалықтың өзінің түр-тұлғасын, пішінін анықтайтын тұстардың өте
аз екенін, керісінше оның ... ... ... ... ... ... бұл жырдың алғашқы авторы ... өзі ... ... (26,176 б.(. Зерттеуші “ХҮІІІ-ХІХ ғасырларды ала туған “Арқалық
батыр” жырында сол дәуірдегі ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Ғалымның ерекшелігі сол
Арқалық батыр жайындағы нұсқаларды бір-бірімен салыстырып қана ... ... жыр ... ... ... ... аша айтып,: “Арқалық
батыр”жыры әлеуметтік теңсіздікті ... оған ... ... ... әрі ... басқыншыларымен күресте отаншылдықтың тамаша үлгісін
көрсеткен Арқалық сынды батырдың ерлігіне ... анық ... ... (26,180 б.(, - деп дәл бағасын берген.
Ғалым С.Садырбаев “Арқалық батыр” жырының халықтық сипаты ... ... ... ... ... сол нұсқаны көбірек негіз етсе,
зерттеуші Б.Уахатов керісінше, тарихи шындығы басымдау, әсірелеу ... ... ... ... ... көбірек назарда ұстағанын байқаймыз.
Филология ғылымдарының кандидаты Мәлике Ғұмарова “Бұрын зерттелмеген
жырлар” деп ... ... ... ... ... төрт нұсқасын
салыстыра отырып, олардың ... ... ... ... бар ... назар аударады.
Төрт нұсқаның (Ертай Құлсариев, Ержан Ахметов, Қабыш Мұсайынов, Дәуірхан
Ибраимов) көлемі, қай ... кім ... ... ... кітапханаға қашан
түскендігі жайында жан-жақты мәлімет береді. Сонымен ... төрт ... ... ... қысқаша шолу жасайды.
Зерттеуші осы жырды драматург Жұмат Шанин пьеса етіп (1920 ж.) ... ... ... ... және ... жеке ... болып
шыққанынан да хабардар етеді. Арқалық сыртқы жау – қалмақтарға, ішкі жау ... ... ... ... дей ... ... жыр ... тарихи адамның атына
байланысты шығып, бара-бара эпосқа айналып, өзінің алғашқы мазмұнынан әлде
қайда өзгеріп, дамыған жайын танытады” (27,476 б.(, - деп ... ... жыр ... ... ... батыр” жыры жөнінде филология ғылымдарының кандидаты Тұрлыбек
Сыдықов та пікір білдірген. Зерттеуші: “ХҮІІІ ғасырдағы тарихи ... ... ... ... да ... ... Алайда жырдың баяндайтын
батыры тарихта болған ... ... ... сол тұстағы қоғамдық
шындықты ашып көрсеткен көркем бейне деп мойындау дұрыстыққа келеді” ... - ... де, ... өз ... ... ... өмірде болып жатқан өзгерістерді барынша дәл суреттеген жыр деп
таниды, екі ұшты пікір айтады.
“Арқалық батыр” жыры жөніндегі пікірін ... пен ... ... ... ... ... Сөйте тұра,
Б.Уахатов Саяділ Керімбеков нұсқасын ақын Иса ... та ... ... ... ... ... ... “Қазіргі кейбір зерттеушілердің айтуына
қарағанда, Иса Байзақов, Саяділ Керімбеков те бұл жырды жатқа ... ... олар ... нұсқалар қағаз бетіне түсіп сақталмаған” -
деген пікір айтады. Біз, ... ... бұл ... ... ... ... ... қағазға түсіп, ғалымдар С.Садырбаев пен
Б.Уахатовтың зерттеу нысанасы болған.
Шыңжаң қазақтарының арасында кейіннен туылған тарихи жырларды алғаш рет
ғылыми ... ... ... бірі ... (11(. ... ... эпос” атты монографиясында бір ... ... ... ... ... ... қазақтардың тарихы мен мәдениетінен,
қоғамдық даму жолдарынан қысқаша ... ... ... ... ... батырлық және ғашықтық мазмұндағы тарихи жырларды түркі-
моңғол ... ... ... салыстыра қарастырады. Тарихи жыр
кейіпкерлерінің ... ... ... ... ... т.б.)
ерекшеліктерін батырлық жырлардағы батырлармен салыстырады және олардың
ұқсастықтары мен ... ... ... жыр ... шындықтан
туғандықтан олардың нақтылық сипаты басым екендігін, ... ... ... ... нақтылы дәлелдейді.
Тарихи жыр кейіпкерлерінің бойында ғажайып сипаттардың жоқтығын, олар
көптен даралана көрінген ... ... ... ... туралы
дәлелді тұжырым жасайды. Шыңжаңдағы қазақтардың тарихына, қоғамдық дамуына
сәйкес мәдениетінде, фольклорында да ... бар ... ... эпикалық
жырлардан басқа әртүрлі тарихи оқиғаларға байланысты жаңа тарихи өлең-
жырлар туа ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Тарихи жырлардың тарихи сипатын көп жоғалтпай,
бұрынғы дәстүр негізінде дамығанына ден ... өз ... ... ... ... ... шартты
түрде бірнеше топқа бөледі. Бұл аймақта қазақ халқына ортақ ... ... ... ... ... ел ... жырланатынына тоқталады.
Сонымен бірге Қытай қазақтарында айтылатын “Арқалық батыр”, “Мырзаш батыр”,
“Түкібай-Шолпан”, “Шайқан-Күләш”, “Ахмет-Кәшім”, ... ... ... ... ... ... эпикалық мұраларымен
типологиялық салыстырулар жасайды.
Ғалым Арқалықтың, Мырзаштың ерлігін, күшін Алпамыс, Ер ... ... ... ... пен ... ... ... пен
Қобыландының күші жоқ, қиналғанда оларға көмекке келетін Бабай түкті шашты
әзиз, Ғайып ерен ... ... де жоқ. ... ақыл берер адамша тіл
қататын тұлпарлары да жоқ. Олар ... пен ... ... ... жараланып, тіпті кейде бойын үрей билеп ... ... ... тарихи жырлардағы оқиғаның тарихи негізі айқын, яғни жыр
нақты өмірде болған тарихи кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... эпос деп ... “Түкібай –Шолпан”, “Ахмет - Кәшім”, ... - ... ... ... ... Ахмет, Хасендерді Қозы, ... ал, ... ... ... ... ... ... алып, олардың ақыл-парасатын, жаужүректілігін, төзімділігін
анықтайды. Бұл ... ... гөрі ... ... ... екенін ашып
көрсетеді. Әрі: “Шыңжаң қазақтарының бұл ... ... ... ... ... көне ... ... әлсіреп, тарихи жырлар туа
бастайды да, эпикалық жанр басқаша сипатта дамыған” деген ... ... ... деп ... ... гиперболалық әсірелеу жоқ деген орынды
қорытындыға келеді.
Ғалым ХІХ-ХХ ғасырларда Шыңжаң ... ... ... эпикалық
жырлардың жанрлық ерекшеліктерін сипаттап, бұл жырлардың ... ... ... ... Осы жырлардағы қаһармандар бейнесіне ... ... ел ... ... ... ... ... нақты тарихи жырларда ... ... ... ... ... ... ... Ал, аталған ... ... ... ... ... сүйене отырып, түйін-тұжырымдар
жасаған.
Зерттеуші сондай-ақ, ХІХ ғасырдың аяғын ала ХХ ғасырдың бас кездерінде
мәнжүр-қытай отаршыларының ... ... ... ... ... ... ... бас көтерулердің белең алғанын айта келіп, қазақ
ерлерінің нақақ жазаға ұшырағандығының көрінісі ретінде Демежан батыр жайлы
жырды таныстырған. ... ... ... ... қатар алып
салыстырып, бірінші - “Демежан” жырының тууы мен қалыптасуын; екінші ... ... ... ... ... ... ... екенін, батыр жайында
халық арасына тараған жырдың тарихи жыр екенін дәлелдеген (29, ... ... ... ... тарихи жырлардың бірі “Қабанбай
батыр” жыры. Бұл жыр ... да ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектердің зерттеу нысанасы болып үлгерді.
Қабанбай батыр жырының тууы мен ... ... ... С.Қасқабасов та
пікір айтады (20,Б.29-30(. Ғалым Абылай, ... ... ... ... ... ... толық айналып үлгірмеген, бірақ оның поэтикасын
бойына сіңірген тарихи жырлар деп ... ... ... ... т.б. ... ... ... ХҮІІІ ғасырдың өзінде пайда болмай, бұл
тұста тек ... ... мен ... ғана ... Мәселен, қай жырды
алсақ та, баяндалатын ... мен ... ... ... ... ... “Қабанбай жырының” басталуынан үзінді береді:
Жарандар, иманыңнан күдер үзбе,
Айтамын аз мәселе енді сізге…
Бұрынғы өтіп кеткен ер Қабанбай…
Осы үзіндіге сүйене ... ... ... ... Қабанбай дәуірінен
әлдеқайда кейін туған деген қорытынды жасауы ... ... ... бұл
топтағы шығармалардың жанрлық сипатын анықтап, ғылыми ой түйеді.
“Қабанбай батыр” жыры туралы ... ... ... ... ... ... мәселелері” /1979/ атты іргелі зерттеу еңбекке
арнайы тарау ... ... ... ... ... ... ХХ
ғасырдың бас кездерінен бастап С.Сейфуллин, ... ... ... Қ.Жұмалиев, Е.Ысмаилов, Н.Смирнова ... ... сөз ... ... ете отырып, Қабанбай
батыр жайында айтылатын жыр нұсқаларының ... мен ... ... ... Жырдың қолжазба күйінде сақталған он үш ... мен ... ... ... айта ... сол он үш нұсқаны қатар
алып салыстырады. ... ... ... ... және мәндірек деген
эпизодтарды тарихи фактымен қатар алып қарастырады. Зерттеуші жыршылардың
қазақ ... ... ... ... ... деп атап, ... ... ... ... ... ... көп көңіл аударған,
бәлкім осы нұсқаны тарихи шындыққа жақын деп қараған ... ... ... ... ... ... ... жазылған бір ғана дерек деп
қарайды. Жыр нұсқаларын тарихи ресми құжаттармен салыстыра отырып, Қабанбай
батыр ... ... ... өмір ... ... деген жерде өлді ме
деген жобалы қорытынды жасаған. ... ... ... ... ... ... тарихының бір сәтін бейнелейді. Әскери қақтығыс пен
кейіпкерлердің өмірден алынғандығы дау ... ... оңды ... ... ... ... мен аңыздарды салыстыра отырып зерттеуді
нысана еткен еңбек А.Ғабдуллинаның “Қабанбай батыр туралы тарихи жырлар ... ... ... ... ... ... болады (31(. А.Ғабдуллина
Қабанбай батыр жайындағы барлық аңыздар мен жырларды қатар алып ... ... ... ... ... ... ... батыр
туралы халықтық жырлар мен аңыздарда жаугершілік ... ... ... әрі ... қалмақ соғысына Қабанбай батырды бастан-аяқ
қатыстыратынын, тарихи эпоста ... ... ... ... ... ... ... сөз етеді. ... жыр ... мен ... ... жүйесіне қарай топтап, жыр
нұсқаларында айтылатын Қабанбайдың балалық, жас өспірім ... ... ... ... ... қарсы соғысқа шығып, әкесі мен ағасының
кегін алғанын, ... ... ... да қырғыздарға қарсы соғысқа
аттанып, айқаста көрсеткен қаһармандық ерліктері ... ... ... ... ... жырының жанрлық сипатын анықтауды басты мақсат
еткені аңғарылады. Мәселен ... ... ... ... ғасырда
өткен қазақ-қалмақ соғысы; екіншіден, батыр жанындағы ... ... ... ... ... би, ... ... – бәрі де тарихи
өмір кешкен Қабанбайдың тұстастары; үшіншіден, шайқастар ... ... ... ру, ұлт, елді ... ... дәл өз ... ... жырдың
тарихилығы деп таниды.
Қытайдағы қазақтарда фольклорлық мұраларды жинау, жариялау, зерттеу
мәселесі өткен ғасырдың қырқыншы жылдарынан ... 1950 ... ... ... (1958), ... мен ... (1958), ... шығады. Алайда осы тұста, дәлірек айтқанда, 50-жылдардан бастап
әртүрлі ... ... ... ... ... ... кадрлар стилін
түзетуді негіз ... ... ... ... ... бажы ... ... істеуге, т.б. қарсы
тұру қатарлы үшке, беске қарсы тұру қозғалысын өрістету мен ... ... (32,9 б.( ... еді. Осындай саяси науқандар бірінің артынан
бірі жүргізіле ... Оның ... ... төңкерісі” атты он жыл
ойранға ұласады. Осының нәтижесінде халық әдебиетін ... ... ... ... ... әдеби мұралар өртеліп, көзі жойылды. Осыған орай ... ... пен ... ... ... ... ... шегініс
жасалады. Осы қателік 1980 жылдан бастап (1979 жылғы партияның ІІІ ... ... ... де, ... мұраға қайтадан назар аударылып,
қоғамдық мән беріледі. Сол жылдардан бастап, яғни ... ... ... ... реттеу жұмысы нақты қолға алына бастады.
Бұл жағынан Үрімжідегі “Халық баспасынан” шыққан “Шалғын” журналы жаңа
бастама көтерді де, аз ғана жыл ... ауыз ... аса мол ... ... “Шалғын” журналы кейін “Мұра” журналына қосылып ... ... күні ... дейін ауыз әдебиеті мұраларын жинап, жариялап
келеді. (3,261 б.( ... әр ... ... ... ... Алтай)
әдеби журналдар (“Іле айдыны”, “Тарбағатай”, “Алтай аясы”) шыға бастайды
және халық ... ... ... (тарихи жырлар да) жарияланып
келеді. Мәселен, “Алтай аясы” ... ... ... тек 18 ... ... ауыз ... ... жанрдағы үлгілері
жарияланғанын, соның ішінде 31 қисса-дастан жарияланғаны ... ... ... ... (33,57 ... қазақтардың халық әдебиетін зерттеуді бастаған ғалым – ... ... ... тіл, ... ... ... ғылымдарының
саласында елулі еңбек етті. Төрт саланы толық қамтыған ғалымның 1942 ... ... ... ... жөнінде” атты тұңғыш зерттеу мақаласы жарық
көрді. Бұл Қытайдағы қазақ фольклортанудағы ... ... ... ... ... ... тууы мен оқиға болған ортаның тарихи әлеуметтік
жағдайларына талдаулар жасайды. Жібек пен ... ... ... ... ... ... ... арман-тілегінен туған адал махабатты
дәріптеген жыр екенін баса айтады. Зерттеушінің бұл ... ... ... ... ... ... Қазақ жұртының
байырғы халық әдебиеті дәстүріне мұрагерлік еткенін, фольклорлық ... ... ... тың ... ... баса ... одан әрі ... жазба ақындар өздерінің жасампаздығын халық ауыз
әдебиетімен тығыз ұштастырғанын, соның бесігінде жетіліп, содан нәр ... ... ... ... Сол ... ... «Бұл ... халық
дастандары ең мол жырланған және сақталған дәуір деуге ... ... ... ... ... және дами ... Ежелден
жырланып келе жатқан ескі ерлік эпостары, ғашықтық жырлары мен ... ... онан ары ... ... ... ... (34,Б.6-7(.
Ғалым “Қазақ фольклоры және оның қисса-дастан ... ... ... зерттеуінде қазақ фольклоры жөнінде сөз қозғай отырып, қисса-
дастандарды халық ... ... ... бірі деп қарайды. “Бұлар
мазмұнына қарай батырлар жыры, ғашықтық ... және ... ... ... ... ... жырының ең бастылары «Алпамыс батыр», «Қобыланды
батыр», «Ер Тарғын», «Қамбар батыр», ... ... ... ... ... (35,158 б.( - дейді. Бұдан ұғарымыз ғалым батырлық
эпос пен ... ... бір ... түр ретінде қарайды. Ғалым сондай-ақ,
қазақ халық әдебиетінде жаңа қалыптасқан шежіре ... ... “… ... да ... ... ақындарының шежірені өлеңмен жырлап бір топ ... ... ... Оның мазмұны шежіре болғанымен, формасы айна-
қатесіз дастан. Мұның өзі қазақтың жыршылық ... ... ... ... ... ... дастандарды “Ата өлеңінің” ұлғайған,
жетілдірілген түрі деуге болады” (36,Б.54-68( - деп ... ... ... фольклортану ғылымына көбірек бет бұрғаны
байқалады. Ғалым эпикалық жырлар жанрына көп ... ... олар ... ... ... ... мен ... қиссалардың жанрлық
айырмашылықтарына назар аударады. Үш ... ... да ... сүбелі
саласы деп қарайды. Біз жоғарыда зерттеушінің эпикалық жырлардың үш түріне
де (батырлар жыры, ғашықтық ... және ... ... тоқталып,
қиссаларға көбірек көңіл аударғанын байқадық.
Қазақ халық әдебиеті мұраларын жинау, реттеу, бастыру, зерттеуді ... ... ... бірі – ... ... ... Ол 1938-
жылдан бастап Алтайда тұңғыш ... ... ... ... ... ... әдебиеті туындыларымен қатар өз шығармаларын да жариялайды. ... ... ... ... ... ... да, қазақтың тарихи
жырларын, қиссаларын көптеп ... ... шығу ... ... ... Сол ... “Арқалық батыр” жыры, 1947 жылы жазып алған “Дәмежан
жыры” секілді үлкен эпикалық ... ... ... ... ... Сондай-ақ, оның заман көріністерінен бей-жай ... ... ... ... ... ...... кеңес”(37( атты зерттеу
еңбегінде көрініс тапқан. Осы еңбекте А.Татанайұлы Шыңжаң ... ... ауыр ... мен қорлық-зорлығына қарсы көтерілген
ел ерлерінің тарихи сипатын ашып, Қара Оспан, Демежан, Бөке, Зуқа ... ... ... мен өмір ... ортасы, олардың қытай отаршылары
жағынан өлтірілгендіктерін ... ... ... ... ... ... ... тарихтағы бейнесін көрсетеді, әрі тарихи баға береді.
Шыңжаңдағы қазақ халық ... ... ... ... ... ... жұмыстары 80-жылдарға келгенде кең өрістеді. Бірақ бұғанға дейін де
(60-70-жылдары) аракідік зерттеулер жазылып тұрған. Осы 80-жылдардан бастап
әдебиеттану, ... ... ... ... ... үлес қосар
ғалымдар қатары көбейді. Олардың ... ... ... Ахметбек
Кірішбаев, Әуелқан Қалиұлы, Зейнолла Сәнік, ... ... ... ... Жамбозұлы, Ұйымқан, Мұқаметқазы сияқты бірқанша зерттеуші-
әдебиетшілер болды.
Фольклорлық мұраларды жинап, жариялау мемлекеттік сипат алады. Әр аймақ,
аудан ... ... ... ... ұйымдастырылады. Көптеген
адамдар бұл іске ат салысады. Мемлекет тарапынан арнаулы қаржы бөлінеді.
Осы тұста фольклор мұраларын жинап, зерттеуге үлес ... ... ... ... Зерттеуші қазақ ауыз әдебиеті мұраларын ... ... ... ... ... ... жанрына көп
көңіл бөледі. “Арқалық батыр”, “Ер Жәнібек”, “Демежан” сынды тарихи жыр
дастандарды жиыстырып, бұл ... ... ... көп ... ... ретінде қарастырады. Қазақ халқының ғасырлар бойғы салт-санасы
мен әдет-ғұрыптары жөнінде ... ... ... ... ... және ... (38( атты зерттеу еңбегін жазды. Ғалым тағы бір ... ... ... қарасақ, сан мың жылға созылған тарих керуенінде
халқымыздан небір ел бастаған ... ... сөз ... ... ... алып ... ... сай батырлар, халық ... ... ... ... өз ... ... қол созған данышпан
ғалымдар, жыр ... ... ... қара ... қақ ... әділ ... ... жез таңдай ақындар мен әншілер, күмбірлете күй ... ... ... ... өзі туып өскен ұлан-ғайыр қазақ даласындағы
халық жүрегіне терең ұялағаны соншалық, олар ... ... ... неше жүз ... бері ... ... халқымен бірге жасасып келеді.
Олардың басым көпшілігі ... өз ... ... сақталған тарихи
аңыздар, сол аңыздар негізінде ... ... ... көп ... ... ... жырлары мен шетел тарихи кітап-естеліктерінде де көптеген
деректер жазылып қалған” (39,Б.3-5( – ... Ал, ... ... ... мақаласында эпикалық жырларды мазмұнына қарай үш топқа ... ... ... дастандары, ғашықтық дастандары, қиссалар. Бұл
арада автор тарихи жырларды жеке жанр ... ... ... ... ... қосқан. Зерттеуші “Қобыланды батыр”, “Қамбар батыр”,
“Ер Тарғын” дастандары дей келіп, “бұлардан басқа “Шора батыр”, ... “Ер ... “Ер ... “Сабалақ” (Абылай), ... ... ... ... ... ... бойлы ер
Есім”, “Есенгелді”, “Ер Наурызбай”, “Кенесары”, ... ... ... ... ... ... ... атауға болады”(40,Б.130-131(
- деп жазады.
Ал, “Қытайдағы қазақ фольклоры” деген мақаласында сол ... ... ... және әлі көп сөз бола ... қисса-
дастандар турасында: “Дастандар мен қиссалар – тұнық қазақ ... ... ... діндік, ғашықтық, батырлық және тарихи
дастан-қиссалар(қағазға түскені 368 нұсқа). Төл туындылар жөнінен үш ... - деп ... ... “Жеті қаған”, ақын Арғынбек Апашбайұлының
“Жыр роман” дастанына, “Бақтиярдың қырық бұтағы”, “Қырық ... ... ... “Тотының қырық тарауы” дастандарына шолу жасап таныстырған.
Бірақ бұл жырлардың жанрлық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... та ... эпостар мен тарихи
жырлардың екі түрлі жанрлық түр екенін аңғармаған. ... ... ... ... қосып қарастырған. Барлығын дастан деп атаған.
Ғалым Ахметбек Кірішбаев та қазақ халық әдебиетін соның ішінде ... ... ... ... бірі. Зерттеуші Шыңжаңдағы қазақ
әдебиеттану, фольклортану ғылымы саласында елеулі еңбек етіп келеді. ... ... және оны ... ... ... ... монография жариялады. Солардың ішінен “Қазақ әдебиеті тарихынан
таңдамалы үлгілер” атты зерттеу еңбегін ... ... Екі ... ... ... бірінші кітабы қазақ халық әдебиетіне арналған. Мұнда ... және оның ... ... ... ... ... мазмұны,
тәрбиелік мәні жайында, нұсқалануының себептері, өкілдері ... ... ... ... жасайды. Бірақ, А.Кірішбаев та тарихи жырдың
жанрлық сипатын ашпаған, ... ... ... ... ... ... қатарында, ХІХ-ХХ ғасырларда туған тарихи жырларды ... ... ... осы ... ... ... ортақ
“Оғызнама”, “Қорқыт ата кітабы”, “Қыпшақ тілінің сөздігі”, “Махаббатнама”
қатарлы еңбектерге сипаттама береді. Соңғы бөлімі ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда ... ... ... мен ... ... Бұхар, Махамбет, Шернияз,
Алмажан шығармалары қамтылған (42,4 6.(.
Шыңжаң қазақтары фольклорын ... ... ... келе жатқан
зерттеушілердің бірі - Әуелқан Қалиұлы. Ғалымның ... ... ... ... ауыз ... (43( атты ... алғашқы зерттеу
еңбектерінің бірі болды. Ә.Қалиұлының бұл еңбегі бес ... он ... ... ... ... ... барлық жанрлық түрлері
туралы пікір ... ... ... алты ... ... ... ... олардың ерекшеліктері, қоғамдық мәні, халық әдебиеті мен
көркем ... ... ... ... мен ықпалы, ауыз ... ... ... ... мен көне ... жинау, реттеу
секілді мәселелерді қамтыған. Екінші бөлімде халық әдебиетін ... ... ... өлең-жырлар(тұрмыс-салт жырлары,
еңбек, кәсіп жайлы жырлар, ... ... ... ... ... ... жоқтау жырлары), дастандар(батырлық ... ... ... ... ... сөз, ... жұмбақ,
жаңылтпаштар) деп төрт топқа бөліп қарастырады. Бір ... осы ... ... ... өлең-жырлар» деген атпен саяси жырлар, махаббат
жырлары, ат туралы жырлар, балалар ... ... ... ... өлең ... топ ... алтыға бөліп саралайды. ... де ... ... ... ... аударған. Төртінші бөлімнің үш тарауы тек эпикалық
жырларды талдауға арналған. ... ... ... ... ... ... ... т.б.) бастап, ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы
жырларды (“Абылай”, “Қабанбай” т.б.) түгел қамтыған. Көріп ... ... да ... тек үшке бөліп, ... ... ... сияқты тарихи жырлардың ХҮІІІ ғасырда
туғандарын батырлар жырының ... ... ... ... ... қиссалар құрамында қарастырған. Ғалымның халық әдебиеті жанрларын
жіктегенде қытай фольклортану ғылымын негізге алғандығы байқалады.
Халықтың ... ... ... ... ... ғылыми мақалалар
жазу жұмысында Зейнолла Сәніктің де ... ... ... ... ... сардары Қабанбай батыр жайындағы және Абылайдың оң тізесінен орын алған
Абақ ... ... ... болған Жәнібек Бердәулетұлы жайындағы аңыз-әңгіме,
жырларды жиып, олардың тарихи шындықтан ... ... ... зерттеу еңбектерін жазды (44,Б.360-379(. Зерттеуші ... 1980 ... ... ... мұра жөнінде” деген мақаласында ХІХ
ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ ақын, жыршылар қатарының ... ... ... ... Есбол, Кәдірбай, Асылқан, Көдек,
Көтбай, Төлеубай, Ақыт, Ақбәтес, Сақари, ... ... ... ... ... ... Әріпжан, Ауған, Күнболат, Арғынбек
сияқты ақын-жыршылардың есімдері аталады. Бірақ, осы ... ... ... Қай жыршы қай ғасырдың, не болмаса
жыршының қарымы, ... ... да ... ... тек ... атап қана
өткен. Мәселен, біз Демежан жыршы туралы естімеген екенбіз. ... ... ... ... ... ... хаты өлең ... көпке тарағаны
белгілі. Ол жыр жөнінде ғалым Қ.Қалиасқарұлының “бұл ... ... өзі ... ... ... пікірімен ұштастырар болсақ, Демежан
жырындағы Демежан осы З.Сәнік ақын-жыршы деп таныстырған Демежанның ... да ... ... ... келдік.
Осы мақалада “Қабанбай батыр” жырына тоқталып, мынадай түсініктемелер
берген. “Қиссада оның ... ... ... ... Іле ... мәлім; Іледе Қабанбай шоқысы, Аттың тауы (Қабанбай сол жерде бір
ай ат оттатқан ... ... ... Қабанбайдың атының ізі, Барлықтағы
Қубасаттың бас сүйегі, Қызайдағы Қабанбай руы ... де ... ... ... мәлім” (45,108 б.( - деген дерек береді,
әрі Шыңжаңдағы қазақтар арасында осы атаулардың әлі күнге дейін ... ... ... ... мақалалар жазған ғалымның зерттеуші Бейсенғали
Садықан екеуі ... ... ... ... атты ... Шыңжаң
қазақтары фольклортану ғылымындағы күрделі еңбек деп атауға болады ... ... ... батырлар жырын кезеңдерге бөліп топтастырған. “ХҮ-
ХҮІ ғасырдағы оқиғаларға байланысты туған батырлық жырларға “Шора батыр”,
“Қарабек”, “Төрехан”, “Ер ... “Ер ... т.б. ... ... ... ... феодалдарының шабуылына қарсы күресіне байланысты
туған ... ... “Ер ... ... ... “Бөгенбай
батыр”, “Жидебай батыр”, “Шақшақұлы Жәнібек”, “Шалкез”, “Еңсегей бойлы ер
Есім”, “Есенгелді ... т.б. ХІХ ... ... ... ... қатысты туған “Кенесары- Наурызбай”, “ “Базар ... ... ... ... ... тәртіпке қарсы тұрып, бас бостандығын ... ... ... ... “Қарашаш батыр”, “Нарқыз” т.б. Қазақтың
өз ішіндегі зорлық тартысына қатысты туған жырлардан “Боран батыр”, ... ... ... ... ... мен ... ... т.б. бір рудың
ішіндегі хан мен бұхара, бай мен кедей ... ... ... ... ... ... батыр”, “Елқонды батыр”, т.б. бар. Ал, қазақ
халқының арасына көп тараған ертегі-аңыздарды ... ... ... ... ... ... ... батыр”, “Әнуар батыр”,
“Құла мерген”, “Дотан батыр”, “Бұқарбай батырдың хикаясы” сияқты ... ... ... ... хикаялар мен дастандардан алынған
жырлардан “Көрұғлы Сұлтан”, “Қалдархан батыр” т.б. ... ... – деп ... 8 ... ... ... ... жырлардың ешбірінің жанрлық сипатын
анықтамаған. Тіпті, батырлар жыры да, ... ... да, ... ... да,
көне эпостар да, қиссалар да бір ... ... яғни ... ... ... ... “Қабанбай батыр” ... ... ... ... ... ... ... ХІ-
ХІІ ғасырда Шыңғысхан бастаған моңғол ойраны ХҮІІІ ғасырдың 50-жылдарына
дейін созылып келгенін айта келіп, Алпамыс ... ... ... ... ... қызыл бастарға (бастарына қызыл байлаған моңғолдарға),
Ер Тарғын Ноғайлы елінің он сан ... ... сан ... ... ... қарсы күресті, Қамбар батыр қалмақ ханы ... ... ... ... Сабалақ, Қабанбай, Есенгелді батырлар Жоңғар
феодалдарына қарсы ... ... ... бұл ... ... бәрі ... Жоңғар феодалдарына қарсы күресті негіз ... ... ... ... ... жайындағы тарихи деректерді молынан пайдаланған.
Мысалы Қабанбайдың ... ... 103 рет ... ... ... ... ... қайтқандығы туралы, әрі ел алдындағы ерлігін
еске алған ... ... оған ... ... ... Қабанбай” деген
құрметті атақтар бергенін айтады. Сондай-ақ тарихшы Құрманғали ... бес ... ... атты ... ... келтірген. Онда: “Абылай
ханның дәуірінде батыр және әскер басы ... ... ...... ... ... батыр, Ақтанберді батыр, ... ... ... батыр, керей Жәнібек батыр, басентин Малайсары батыр және ... ... ... ... атақ ... ... болса да,
олардың барлығынан өресі биігі – ... ... ... – деп ... Сонымен қатар “Қабанбайдың осы ... ... ... ақыр ... ... ... қатысты әңгімелері біршама мол, ел
арасындағы аңыздарға қарағанда Қабанбай ... ... ... екен.
Сондықтан жас кезінен батырлыққа баулыған. Жәнібекті бейіттің жан тақтайын
әкелуге жіберіп, батырлығын ... ... аңыз дәл ... түсіндіреді”
(46,44 б.( - дейді. Бұл келтірген дерегі шындыққа жанаспайды. Тіпті ғалым
З.Сәнік “Жәнібек ... ... ... ... мақаласында: “… Сол ... ... ... бір атасы-Ұ.А.) Сары деген атасынан Жәнібек
батыр шығыпты. ... ... ... өз ... пысық, мықты кісі
болса керек. Бердәулет Сарыүйсін жерінде ... Өмір ... ... ... ... ... ... содан туған ұл екен” (44,362 б.( деген
дерек келтірген. Ал тарихшы Асқар ... ... ... ... шыққан даңқты Қазыбек би” (37,Б.25-40( – дейді. Біз ғалымдар
З.Сәнік пен ... ... ... ... ... ... ... да, жырды да еш кездестіре алмадық. З.Сәнік өзі келтірген ... ... ... отыр ма ... ... ... ... жайындағы аңыздарда, жыр нұсқаларында Жәнібекті моладан
тақтай әкелуге жұмсайтын – Абылайхан болып келсе, З.Сәнік пен ... ... ... ... ... ... атты жырында
Жәнібекті Абылай емес, Қабанбай ... ... ... ... мақаласында Жәнібекті сынайтын Абылайхан болған (44,Б.366-368(.
Қорыта келгенде, зерттеушілер З.Сәнік пен ... ... ... ... ... ашып ... әрі ... түрлерге бөлмейді.
Екіншіден, Ер Жәнібек батыр жайлы берген деректері өзді-өздеріне ... ... де бұл ... ... - ... ... жайындағы “Қабанбай
батыр” жырының Шыңжаң қазақтарында алғашқы кең тұрғыда ... ... ... ... ... атты ... эсселер кітабында Демежан
батыр туралы да сөз қозғап, оның өскен ортасы мен өмірбаян деректері, халық
үшін еткен еңбектері ... ... ... және ... ... деректерге
сүйене отырып, батырдың қаскүнемдікпен ... ... мен ... ... ... ... ... Нақты өмір
сүрген жылдарын анықтау үшін архив деректеріне сүйенген. (47(
“Қабанбай батыр” жырын негізге алып жазылған ғылыми мақалалар да ... ... ... ... ... Жақып Мырзақанұлы “Қабанбай
батыр туралы” зерттеуінде Қабанбай батырдың руы, ... ... ... оның әу ... ... ... болса, кейін Қабанбай, Дарабоз
тәрізді жанама аттарының болу ... ... ... ...... ... ... Қаракерей еліндегі Қожақұл деген
кісінің баласы. ... бес ... атты ... ... ... аты ... ... Ол қазақ жасақтарын бастап өзінің жауымен
шайқасқанда, алған ... ... ... ... ... да ... жүрегінде түгі бар арыстандай айбарлы адам болғандықтан, ел ... деп ат ... ... сөзі – ... ... “ер, ... ... деген сөз” деп түсініктеме береді. Одан әрі З.Сәніктің “
Қызай руында ... ... ру ... ... ... “Мен былтыр жазда ел
арасынан Қабанбай атты ру ... бір ... ... аңыз естідім:
“Қабанбай батыр Іледе жүрген кезінде, қонып отырған үйінің ... ... ... ... баланың атын сіз қойып беріңіз дегенде, “көтере ... ... ... ... ... ... ... деген мәлімет
береді (48,124 б.(. Бұған қарағанда Қызай ... ... ... шығу
тегі осы Қабанбай батырға байланысты деуге болады. Сондай-ақ, ХІХ ғасырдың
60-жылдарында Тарбағатайда Чиң патшалығының ... ... ... ... ... Қабанбайдың ұрпағы Әділбектің бабасы
Қабанбайдың туын көтеріп шыққандығы туралы деректер келтіреді.
Жақып Мырзақанның екінші ... ... ... тарихи артқы
көрінісі туралы” деп ... ... ... ... шолу ... өміріне назар аударады. Жырды жырлаушы кім екенін ... ... ... ... ... ... ойын ... (49,Б.136-147(.
1980-жылдардан басталған халық әдебиті мұраларын ... ... ... ауыз ... ... ... бастырып, зерттеу” деген
тақырыпта көптеген мақалалар да жарияланды. ... ... ... ... әдебиет-көркемөнер мұраларын жинау, зерттеу және
кәдеге жарату жайлы” мақаласы “Шалғын” ... 1980 ... ... ... ... ... ... мұраларының тарихы ұзақ, түрі
көп, көркемдігі кемел шығармалар ... ... ... Шыңжаң
қазақтарында туылған кейінгі ... ... ... ... ... ... ... жырлар, ғашықтық жырлар, тарихи жырлар,
бөгде халықтардың әңгіме-аңыздарын жыр-дастанға айналдырған оқиғасы ортақ
жырлар деп төрт түрге ... ... Осы ... өзі де ... ... күшін айқын әйгілейді”-дейді. “Бақтиярдың қырық
бұтағы”, “Тотынама”, “Сексен тәмсілді қырық уәзір” қиссаларын осы ... ... ... бірге оларды қалай жинап, жариялау ... Бір айта ... жайт ... қазақ халық әдебиеті партиялық-
таптық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... әдеби мұраны қалай болса ... ... ... айта ... “Әдебиет-көркемөнер мұраларында өз заманының, ... ... ... шыға ... ... ... ... сарындар, мысалы, құдайға сиынып, әулие-әмбиелерге
табынатын, әруақ ... ... ... ... ескі ... ... ескі ұғымдар мен тәртіптерді дәріптейтін, тіпті байларды, хан-
сұлтандарды мақтайтын т.б. ... ... да ... ... ... ... ... тура келеді” (50,99 б.( – деп сақтық
танытады.
“Шалғын” ... 1980 ... 1 ... ... ескертпесінде:
““Арқалық батыр” – халық арасында кең ... ... ... ... ... көркемдік өресі биік қиссалардың бірі. Осы дастанда ХҮІІІ-ХІХ
ғасырлардағы жаугершілік заман типтік оқиға, типтік жағдай, ... ... ... ... ... арасындағы шабуылдар әсте халықтық сипат
алмайды, қайта тайпа мен тайпаны, ұлт пен ... ... ... ... ... ... түзімнің жексұрындылығын әшкерелейді.
Ұлт уәкілі, халық уәкілі болған ... пен ... ... ... тізе қоса ... кер ... ... Б.Кәсейұлы “Мұра” журналында жарияланған “Арқалық батыр” жырының
әрбір нұсқасына ... ... ... ... ... ... келген төрт-бес нұсқасынан Солтан Мәжитұлы жіберген нұсқаны
жариялап отырмыз. Бұл төрт-бес нұсқаға ортақ ...... ... ...... ... басынан аяғына дейін желі болған басты
кейіпкер – ... пен Ажы. ... ... ... бірде кейіпкердің
аузынан алма-кезек баяндалып ... Ал, ... ... бұл
нұсқаларда уақиғалық өзгешеліктер болудан тыс, бейнелеу тәсілінде, тілінде,
дастанға қатысқан қоғамдық жіктер мен адамдар салыстырмасында ... бар. Бір ... ... Алтайдан басталып Құлжа арқылы Бейжінге
дейін шарпыса, енді бір нұсқада Қобдаға барып тиянақтайды, тағы бір ... ... ... Мына бір нұсқада ... ... ... қырық жылқы алуы себеп болған делінсе, ана бір
нұсқада “Қаржаудан ... ... ... ... бұл ... ... содан
болған” делінеді. Бірінде Арқалықты Сыдық деген адам ... ... ... табанына кездік тығып берген делінсе, тағы бірінде Құлжадағы Дасжап
кепілдікке алып ет ... асыл ... ... ... Бір ... нағашысы – Сары нәпсісі үшін Ажыға сатылып, ... ... ... енді бір ... ... нағашысы – Түрікпен өзінің
маңдайға басқан аты – Алабасты Арқалыққа мінгізіп, жауға ... ... ... ... ... ... ... аңысына қарағанда, “Арқалық батыр”
дастанының ежелгі жаратушысы – Көтбай ақын, ол адам бұдан басқа да ... ... ... ... дастаны да сол кісінікі ... ... ... ... ... қай нұсқалардың мазмұны бойынша ескертпе
бергенін ашып айтпаған. Тек, “Ана нұсқада, мына нұсқада, тағы бір нұсқада”
деп қана айтқан. Тағы бір ... жай, ... да ... ... ... деп ... әрі ... алғашқы жыршысы Көтбай ақын деп
таныстырған редакция ... ... ... ... әрқайсысын түпнұсқа негізінде жариялауын талап етеді.(15,245 б.(.
Халық әдебиеті мұраларын жинап-зерттеуші Ожан Қызырқанұлы “Арқалық
дастаны жайлы аз ... ... ... мазмұнына, оқиғаның болған жері
мен Арқалық бейнесіне назар аударады (51,Б.64-67(.
Омарқан Асылұлы: “Бақтиярдың қырық бұтағын бұтарлағанда” деген ... ... ... батырлар жыры, ғашықтар жыры, тарихи жырлар деп
жіктеушілер ... ... (52,147 б.( ... қарағанда тарихи
жырларды дастанның бір саласына қосқанын байқаймыз.
Ақын Жұмаділ Маманның “Соңғы тыныстағы соны ... ... ... ... ... келтірілген. Демежанды 1911 жылы асып
өлтіргенін айтады (53,349 б.(.
“Мұра” журналында “Қиссалар мен дастандар” айдарымен зерттеуші ... ... ... ... аз аял” атты зерттеу мақаласы
берілген (54,Б.78-80(. Автор алдымен 1916 ... ... ... ... ... Осыған байланысты Жәмеңке, Ұзақтар ... ... ... ... айта ... ... Тазабекұлының да
сол көтеріліске қатысқан белгілі батыр болғанын атап көрсетеді. Осы ... ... ... ... көзі ... қарттардың
Жақыпбердінің жалынды батыр ... ... ... ... ... ... түбіне гоминдаң өкіметі жетеді. Әлімжан мампаң
арқылы Жақыпбердіні қолға түсіреді. Отыз екі ... ... ... атып ... ... ... жыры ел ... әлі де кеңінен тарап үлгермеген
мұра дей отырып, ... ... ... ... ... ... ... ауылының тұрғыны Сабыр Ыбырайым қариядан жазып алғанын
мәлімдейді. Ы.Далдабаев та бұл мұраны ... деп ... ... жыр ... ... ... Жақыпберді батырдың өмір жолын көпшілікке
таныстыру мақсатында жазылған.
90-жылдарға келгенде Шыңжаң қазақтарының халық әдебиетін ... ... әрі ... ... мұра ... жаңа ғылыми еңбектер жазылды.
Сондай еңбектердің бірі үш автор – ... ... ... ... ... ... әдебиетін зерттеушілердің бірлесіп жазған - “Қазақ
халық ауыз әдебиеті” (55( деген оқу құралын осы ретте атаған жөн. ... ... ауыз ... ... ... бөліп, анықтамалар береді,
талдаулар жасайды. Мысалы зерттеушілер І тарауда ертегілерді қарастырады.
І. Ертегілерді а\ Қиял-ғажайып ... ә\ ... ... ... ... ... в\ ... ертегілер деп төрт топқа бөледі де,
әр ертегінің ... ... ... ... ... ... кездеспейтін ертегілік топ -“күлдіргі ... бұл ... өзін ... ... ... ... ... т.б.) және “Қоғамдық өмірлік ертегілер”(“Ақылды қойшы”, “Батыс пен
шығыстың арасы неше ... ... ... қазір не істеп жатыр?”, “Алдағыш
бала” т.б.) деп ... ... ІІ. ... 1) ... ... 2)
түсіндірмелі аңыздар деп екіге ... ... 1) ... а\ ... салтына қатысты жырлар; ә\ Өлім-жітім салтына қатысты
жырлар; б\ Маусымдық-мерекелік, діндік ... ... ... 2) Қара ... Балалар жыры. ІҮ. Айтыстар. Ү. ... ... ... “Қобыланды”, т.б.) 2)Ғашықтық дастандар; (“Қозы ... ... ... т.б.) 3) ... ... хал”, “Жұтаған байдың
зары”, “Шайланның зары”, “Оспанның зары”, “Қазанбайдың ... ... ... Әбіл ... ҮІ. ... ... ҮІІ. Мақал-мәтелдер.
ҮІІІ. Жұмбақтар.
Бұл оқу құралында халық әдебиеті туындыларының жанрлық түрлерінің ... жүйе ... және ... жыр туралы мүлдем айтылмаған.
Шыңжаңдағы қазақ фольклорының зерттелуі ... ауыз ... ... бірі ... Бексұлтан Кәсейұлының үш томнан тұратын -
“Қазақ әдебиетінің тарихы”(15( атты ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті, екінші томда классикалық жазба әдебиет, ал
үшінші томда Шыңжаң қазақтарының төл жазба әдебиеті қарастырылады.
Шыңжаңдағы ... ... ... осы еңбекте кең көлемде ғылыми
сараптаудан өткен. Ғалым халық әдебиетінің ... ... ... І-том, яғни ауыз әдебиеті қамтылған том үлкен үш бөлімнен, он
сегіз тараудан тұрады. Бірінші ...... ... ... 1-тарау –
Мифтер; 2-тарау – Салт өлеңдері; 3-тарау – Аңыз-ертегілер деп, үш ... ... ... ...... халық ауыз әдебиеті. Мұнда 4-
тарау – Неке салты туралы жырлар және ... ......... ...... жыры («Алпамыс»); 8-тарау –
Ғашықтық жырлар ... ... – Баян ... «Қыз ... ... – Тарихи
жыр-дастандар (Ақтабан шұбырынды жырлары, Қабанбай батыр ... ... ... “Ер ... ... ... – Шешендік
сөздер. Үшінші бөлім – Таяу заман, қазіргі заман ауыз әдебиеті. Мұнда 11-
тарау – ... ... ... батыр», «Салиқа-Сәмен»); 12-тарау –
Қиссалар ... ... ... және оның ... ... «Боз
жігіт»); 13-тарау – Айтыстар. 14-тарау – Қара өлеңдер және ән өлеңдер; 15-
тарау -Мақал-мәтелдер; ...... ... ...... өлең-
жырлар; 18-тарау – Қазақ фольклорының қазіргі ауқымы.
Шыңжаңдағы ... ... ... ... ... бір жүйе сақталмаған. Бұл тек бір ... ... ... ... ... ... қазақ фольклорын зерттеушілердің бәріне ортақ
олқылық десек, асыра айтқандық болмайды.
Б.Кәсейұлы осы зерттеу ... ... ... көп ... бөлген.
Бірақ, ғалым тарихи жырларды тарихи жыр дастандар және халық дастандары деп
алып қарастырған. ... ... ... ... ... ... халық
дастандарын тақырып төркіні жағынан екі арнаға жіктеуге болатынын ... бір тобы ... ескі ... және ... ... ... дәлірек айтқанда, бұрыннан айтылып, әңгімеленіп жүрген дайын
сюжеттер негізінде ... ... (15,567 б.( деп, бұл ... “Ер ... ... ... ақ сұңқар” қатарлы көптеген ... ... ... одан әрі ... бұл ... ... ... бейімі бар ауыл молдалары да ат салысты. Осы тұста қазақ
жырларына шығыстың ... ... ... қана ... ... ... ... діни тақырыптағы жырлар қайта жаңаланып жырланды”
деген тұжырым ... ... б.(. ... ... ... ғасырларда
халықтың шежірелік дастандардың көптеп жырланғанын баса айтады. Шежірелік
дастандардың өз ... ... ... ... ... ... ... ру-тайпа, үрім-бұтақ естелігі. Ал кейбіреулері
шежіреден сыр шертумен бірге аңыз-хикая, салт-санамен көмкерілген” дей ... ... ... мысал етіп, дастанның қай дәуірде, қай ақын жырлады,
бізге қалай жетті, кім жеткізді ... сан ... ... іздейді (15,568
б.(.
ХІХ ғасырдан ХХ ғасырдың ... ... ... тыңнан шығарылған
қиссалардың екінші тобына “… осы дәуірде қазақ сахарасында туылған ... нақ адам ... яғни осы ... өмір реалдығы тікелей
тудырған туындылар. ... бір ... өз ... ... ... ... ... отаншылдық тақырыбына құрылған “Арқалық батыр”, “Ер
Бұлай”, “Бөке батыр”, “Тәуке батыр”, “Демежан”, “Түсіпқан”, ... ... ... “Есболаттың ерлігі”, “Сағындық”, “Ахымет-Нұрия”, “Сұлубай
батыр” тағы басқалар, міне, осы қатарда аталады. Енді бір ... ... баса ... ... ... ... атамекенді қорғау
тақырыбындағы “Қарақас Кенесары”, “Кешубай-Жәмила”, “Ер Сәтбек”, “Шернияз”,
“Әли батыр”, “Рамазан ... ... ... (15,569 б.( ... ... фольклортану ғылымы саласында Бексұлтан Кәсейұлы
“Сабалақ”, “Қабанбай ... “Ер ... ... ... ... ... жүргізген бірден бір ғалым. Зерттеуші “Қабанбай
батыр” жырының нұсқаларына тоқталады. Шыңжаң қазақтарында Қабанбай ... ... ... ... ... ... деп аталатынын айта
келіп, Қабанбай батыр жайындағы тарихи ... көзі ... Чиң ... орда ... ... “Жоңғарлардың бүлігі
тыныштандырылғаннан кейін ... ... 1758 жылы ... айында
Қабанбай Үрімжіге үш жүзден астам ат ... ... Сол жолы ... баласын жеткізумен бірге Еженхан мен қазақ арасында саудаға жол
ашуға жіберілгені” ... ... Зо ... ... (56,362 б.(. Қабанбай батыр жайындағы ... ... ... ... ... ... ... өңіріндегі
найман Қаракерей тайпаларының арасында кең сақталған. Айтуларға қарағанда
Қабанбай батырдың ұрпақтары осы өңірде жасайды екен (15,490 ... ... ... ... ... ... ... таралған
көлемдісі – “Қабанбай” атты жыр. Ол алғашында “Шалғын” журналының 1981 жылы
2-санында жарияланған. Кейін “Ұлттар баспасы” ... ... ... ... ... ... ... “Шалғын” редакциясының
ескертпесінде айтылуынша олар “Қабанбай ” жырының алты нұсқасын тапсырып
алған ... ... ... ... ... Сәнік, Бақтияр Қиялбай,
Абайқан Құмарбай, Қожабай Садықұлы қатырлылар жинап берген). “Олардың ұзын
ырғасы, тұтас тұлғасы ... ... ... әр ... ... салыстырып, осы нұсқаны жарияладық”, - делінген “Шалғын” журналының
редакциясы берген ... ... ... ... ... ауыз
әдебиеті шығармаларын жыю, реттеу принциптеріне сай келмесе де, сол
нұсқалардың ... ... ... ... ... ... береді (15,490
б.(. Бұдан тыс “Мұра” журналының 1986 жылғы 1, 2-қоспа санына ... ... аты ... ... ат» ... ... Қиссаны
Тарбағатай өңіріндегі белгілі фольклоршы ... ... ... бұл ... ... 1931 жылы ... ... естігенін, сол
естігені бойынша қалпын құрғатпай дастанға айналдырғанын, оны ... ... ... Бұланбайдың шөбере келіні Ақбикеден ұғысып,
толықтырғанын, кейін осы толықтыру негізінде ... ... атты ... ... ... ... ... айтады. Бейсенғали
Садықанұлы бұдан сырт бір топ қысқа жырларды ... ... ... ... ... жаудың ішіне жалғыз кіріп, олардың батырын өлтіруі
жырланған ... ақын ... (170 жол), ... ... ... ... ... жайратуы жайлы жырды (160 жол), Қабанбайдың замандасы
Нұртай ақын шығарған деп Кәрібай ақын жырлаған - ... ... ... ... ... ... және оны жайратуы туралы жырды (80 жол),
Қабанбайдың ұрыста қатерде қалған Ақбантай батырды құтқаруы ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп есімінің ұранға
айналуы туралы Бұқар ... ... ... (22 жол), ... ... батырдың ерліктері туралы жыры (65 жол), Қабанбайдың түр-тұлғасын
суреттеу жырын (60 жол), т.б. бір топ ұсақ ... ... ... ... ... ... жырын екі сатыда қарайды: біріншісі, Қабанбайдың
жас жеткіншек кезі; екіншісі, қартайған кезі. Алғашқы ... ... ... жауынан кек алады, мал барымталайды, кейінгі кездегі ұрыста батыр
тұлғасы сомдалғанын, қасына жаужүрек жас ... ... ... ... ... туралы айтылады (15,Б.489-508(.
Сабалақ (Абылай) туралы жырдың да ... ... ... ашып,
жаугершілік замандағы Абылайдың ерен ерлігі, оның ... ... ... ақыл ... ... атан түйесі сөз етіледі (15,Б.508-
517(. “Ер Жәнібек” жыры да осы ... ... ... ... туралы
соны деректер келтіреді. Ғалым “Мұра” журналының 1989 ... ... Ақын ... нұсқасын талдаған. Жырды 1946 жылы халық
ақыны Ыбырай Ботайұлынан ... ... ... ... бұл ... 1927
жылдан бастап жырлаған. Көлемі 780 жол. Зерттеуші “Жәнібек батыр” ... ... ... ... атына байланысты, Жәнібектің атын
Шақшақ Жәнібек атын қойып, оған көк бөрінің дарығанын ескертеді. ... ... ... ... ... ... болғанын, 1798 жылы 84 ... ... ... ... ... ... өзін Жәнібектің бесінші ұрпағымын
деп ескертеді.
Екінші нұсқа “Алтай аясының” 1980 жылғы 2-санында «Жәнібек» деген атпен
жарияланған. Бұл нұсқаны ... ... ... ... ... ... жариялаған Қалымбек. Көлемі 440 жол. Екінші ... ... ... деп аталады. Зерттеуші Жәнібек батыр жайында айтылатын
жыр-аңыздардың жиналуы мен жариялануы ... ... ... ... отыз шақты аңыз-әңгіме жарияланды. “Шалғын” журналы 1984 жылы №4
санына 12 парша аңыз-әңгіме жариялады. ... ... жеті ... ... ... ... Жұмажан Әбілғазыұлы жазып алған, қалғанын
Т.Дошықұлы ел аузынан жинаған деп ... ... ... ... ... ... - ... кеңес” еңбегінде он шақты ... (15,522 б.( - ... ... береді.
Ал, Арқалық жайындағы талдауын жоғарыда келтірген болатынбыз.
Қорыта келгенде, Шыңжаң қазақтарының ... ... ... зерттеу
жұмысының күрделі зерттелгені осы Б.Кәсейұлының еңбегі деп білеміз.
Ғалым “Мұра” журналының 1994 жылғы 4 санына басылған “Қазақ фольклорының
қазіргі ... ... ... Шыңжаң қазақ фольклортану ғылымының
деңгейі мен олқылық жақтары қарастырылған. ... ... ... әлі бір ... ... ... жолынан ауа жайылған
жайттердің өмір сүріп отырғанын ... ... ... ... ... ... ... көшірмешілік, таяздық
әлі арылған жоқ. Кейбір қаламгерлеріміз екі жақтан игіліктенеді, яғни, “екі
емшек емеді”, бірақ оның ... ... ... ... жұтады,
жазғаны дүмбілез шығады. Олар кейде Қазақстан ғалымдарының айтқандарын
кесек-кесегімен көшіреді. Онысына ... ... ... олай етуден
қорқады, өзгенікі десе бет-беделі түсіп кететіндей сезімге келеді ... – деп ... ... Бұл ... біз де ... ... ... ғылымына мол үлес қосып келе
жатқан ғалымдардың бірі – ... ... ... дат шалмайды» (58(деген
атпен жарық көрген зерттеу еңбегі ... ... үш ... тұрады. І
бөлімде ғалым халық әдебиеті мен жазба әдебиеттің ара жігін ажыратады.
Ғалым “Ауыз әдебиеті жағындағы байланыс” ... ... “… ... ... ... айтылу мәнері мен буын, ... ... ... бұл ... жыраулар поэзиясына әсерін тигізбей қоймағаны
анық байқалады” (58,340 б.( - ... ... да ... ... ... ... жырлар тәрізді 7-8 буынды болып келетінін ... де ... ... ... ... үндесетінін орынды
айтқан.
Шыңжаңдағы қазақтардың фольклорының жиналуы мен зерттелуі турасында
филология ... ... ... ... өзінің “Қазақ
фольклорының шет ... ... атты ... ... ... аясы”, “Іле айдыны”, “Тарбағатай” т.б. журнал беттерінде жарияланған
халық әдебиетінің жанрларына қатысты мақалаларға тоқталады. Ғалым ... ... мен ... ... ... ... деп
бөле отырып сөз қозғаған (59,Б.7-14(. Қорыта келгенде, Қытайдағы қазақтарда
фольклор ... 1980 ... ... ... ... ... бері ... әдебиеті туралы үлкенді-кішілі еңбектер жарыққа шыққан. “Мұра”
журналының беттеріне жекелеген шағын ... ... ... ... ... ... бір жайт ... қазақтардың халық әдебиеті
жанрларын ... ... ... ... ... ... ... мен тұрмыс-салт өлеңдерін көбіне ауыз әдебиетінің соңғы кезде туған
жанры ретінде қарастырады. Ал Қазақстандағы қазақ фольклортану ... ... ... ... ең алғашқы туылған жанр ретінде
қарастырылады. Екіншіден, Шыңжаңдағы ... ... ... ... жеке жанр ... қарастырылмайды. Бұл топтағы жырлар ... ... ... қиссалардың құрамына жатқызылады. Бір ізділік
сақталмаған. Тіпті бірде-бір зерттеуші көне ... ... Бұны ... ... құрамына енгізген. ... ... ... ... зерттелу деңгейінің төмен екенін ... ... ... қазақтарының басынан неше түрлі ауыр ... ... ... ... елі мен ... әр ... ... оларды уысынан шығармауға тырысқан. ... ... ... жерлерін, жер асты кендерін өз мақсаттары үшін пайдаланып отырған.
Осындай озбырлықтарға қарсы ... ... ... ... ... ... үшін атқа ... Елім деген ерлер шыққан. Ішкі озбырлықтарға үнемі
қарсылық көрсетіп отырған. Ел бастаған ... ... ... ұшыраған,
көздері жойылған. Бірақ мұндай аяулы азаматтардың еңбектері мен ... ... ... олар ... неше ... ... аңыз-әңгімелер
тудырып, оларды ұрпағына үлгі-өнеге еткен.
Шыңжаңдағы қазақтардың халық әдебиеті мұраларын жинау, бастыру, реттеп-
зерттеу жұмыстары өткен ғасырдың ... ... ... ... осы ... ... ... ғылыми мақалалар баспа бетінде жарық ... ... 1949 жылы ... басына Қытай Коммунистік партиясы келді
де, халық ... ... ... ... және ... партия
идеологиясы тұрғысынан қарастырыла бастады. Күні бүгінге дейін ... қол ... жоқ. ... бірге 1950 жылдардың бас кезінен бастап
іске ... ... ... ... науқандар соңы “Мәдениет төңкерісіне”
әкеліп соқтырды. Он жылдық ойран басталды. Ғасырлар бойы жасалған ... бәрі ... ... ... себептер халық әдебиетінің жиналып,
зерттелуіне де кері әсерін тигізді, тоқырау басталды.
Тек 1970-жылдардың соңынан бастап қана ... ... ... ... ісі күн тәртібіне қойылды. Осы кезеңнен (1980) ... қана ... ... ... ... әдебиетінің жанрлық түрлерін тереңдеп
зерттеу жұмыстары, соның ішінде тарихи жырлар туралы да ... ... ... ... ... ... зерттеп, пікір айтқан
әдебиетші, ғалымдар тарихи жырларды бірде ... ... ... ... ... (қисса-зарлар) тобына қосқан. Сөйтіп,
тарихи жырды жеке жанр ретінде ... ... ... ... ... Бұл – ... қазақ фольклортану ғылымының
ғылыми-теориялық деңгейінің әлі де ... ... ... Тарихи жыр мен шындықтың арақатынасы
ХІХ ғасырдың екінші жартысы бар қазақ үшін ауыр кезең болды. Ресей-
Қытай арасындағы мемлекеттік шекараны ... ... ... ... ... бұлт ... Әке баладан, қыз анадан, аға бауыр, қарындастан айрылған
орны толмас қайғылы заман орнады. Тартылған қызыл сызық екі елді ... ... қақ ... Шекара тартылғаннан кейін “жері кімге тиесілі болса, сол
жерді мекендеп отырған халық та сол елге тиесілі болады” (8,Б.69-70( - ... ... ... ... мен ... ... “Бөліп ал да,
билей бердің” керін келтіріп, әрқайсысы өз ... ... ... ... ... Еженханның, кейін гоминдаң отаршыларының иелігінде
қалған халықты отаршылдар алдап-арбау, езу-қанау, ... ... ... жіберу жағына келгенде бірінен-бірі асып ... ... 26 ... ... алып ... ... Осы ауыр алман-салыққа
қарсы келгендерді жаппай қырғындады. Әйтсе де, ел ... ... ... ... ... ерлігіне сүйсінген елі сол батыр ұлдарын барлық
замандарда ... ... ... ... ... ... ... істері мен батырлық мінездері туралы әңгімелерді ардақтап, ұрпақтан-
ұрпаққа айтып келген.
Тарихи тұлғаның ерлігі мен елге сіңірген еңбегі неғұрлым зор ... ... ... ... ... ... әр үлгіде туған, ел ішіне кең тараған
әңгімелер, ... ... да ... мол ... Тарихи жырлардың
тууы туралы белгілі фольклортанушы ғалым академик С.Қасқабасов: “Тарихи
жырда идеялық-эстетикалық ... сәл ... ... ... ... ... бұқара қауымнан өзінің қайратымен, жүректілігімен,
ақылымен дараланып шыққан кәдімгі қарапайым ... мән ... ... яғни жеке факті де, адам да жалпы тарихи жағдайдан бөлек алынбайды.
Тіпті тарихи жырдың бүкіл мазмұнының өзі сол ... ... ... ... б. - деп өте орынды тұжырымдаған. Біз сөз еткелі
отырған тарихи жырлардың ... ел ... елі үшін ... ... ... ... те, ... жырлар өмірде болған оқиғалар негізінде
туады екен. Сонда тарихи жыр дегеніміз не? ... ... деп, ... ... ... ... ... сөздер айтылады (60,415 б.(- деп
түсініктеме береді ғалым А.Байтұрсынов. Демек, тарихи жыр ... ... ... ізі ... дәлелдеуге деректер жетерлік,
тарихта орны бар мағлұм оқиғалар турасындағы жырлар болмақ.
Халық қашанда өз басынан ... ауыр ... ... ... күн ... де ... ... өнеге еткен. Азабымен күйіндіріп, жеңісімен
сүйіндірте білген. Бұл қызметті - ... ... ... Мәселен,
отаршылардың қазақ даласы мен баласының басына тудырған қанқұйлы әрекеттері
халық әдебиетінде мол көрініс ... Бұл ... ... ... ... азапты
балаңның баласына айтып кет” дегені болар.
Қандайда бір тарихи ... ... ... тарихи тұлғалардың қатар жүруі
заңды. “Азап қайда болса, батыр сонда” деп, халық даналығы текке айтпаған.
Қытай отаршылдары қазақ ... қара бұлт ... ... ел бастап
көтеріліске шақырған ер азаматтар да көбейе түскен. Ел азаттығы ... ... ... ... да аз ... Бодандық бұғауы қысқан
сайын халық та, халықты бастаған ер азаматтар да кектене ... Ата ... ... тәуекелге бел буған. Осындай қаһарман-көсемдер жайында
айтылған жырлар келер ұрпаққа мұра ғана емес, ... де ... өз ... ... ... ... жырлар ұлттық санамызды, патриоттық
сезімімізді арттыра түсері хақ.
Халқының ... ... ... ... яғни ... ... жайында
туған жырлар Шыңжаң қазақтарында да баршылық. Олар Ресей-Қытай арасындағы
шекара бөлінгеннен ... ... ... ... билігіне қарсы
наразылық білдіріп, қазақтың бөтен жерде “бір жағадан бас, бір ... ... ... ... ... күресіп келген ерлер жайындағы
жырлар. Мұндай жырлардың қатарында “Демежан ... ... ... батыр” және “Үркін-қорқын” жырларын атауға болады. Біз бұл
жұмыста бұрын ғылыми айналымға түспеген ... ... ... ... ... ... бәрі ... алдыңғы болсын, кейінгі туылған жырлар
болсын бәрі де ұлт азаттығын ... елі үшін ... бәй ... асыл ... ... жырлардың қай-қайсысын алсақ та, жыр кейіпкерлері тарихи
өмір кешкен ерлігімен дараланған қарапайым жандар. Мысалы, ... ... ...... ... үш мың үйлі ... ... өте сыйлы болған жан, әрі мәнжүр-қытай отаршылдарының
озбырлығына, ел ішіндегі жемқор, мәнсапқұмар басшылардың кері ... ... өз ... ... ... болған. Әке-шешеден ерте
айрылып, нағашы жұртында тәлім-тәрбие алған. Жастайынан өжет, қайсар болып
өсіп, ел ... ерте ... ... ... тап ... шонжарларының
талап еткен ауыр алым-салығына, озбырлығына қарсы күреседі. Осы тұста қазақ
пен ... ... ... дағұр шонжарлары арасында бір-бірімен қырғи қабақ
жиі болып тұратын. Мал үшін, жер үшін дау-дамайдың ... ... ... ... ... мәнжүр билеушілерінің қазақ пен қазақтың арасына іріткі
салып, бірін-біріне айдап салу тәсілін ... ... ... ... ... қырқысып жатқан заман болатын.
Демежан осы екі қыспақтың ... де ... ... ... ... айла-сұмдығына қарсы күрескен халық қаһарманы, ел
ардағы. Ел қорғаны бола ... асыл ер ... ... ... ... ... ... отаршылдардың әділетсіздігіне күйінді.
Әйтсе де елі үшін өлімнен де бас тартпады. Демежанның:
- Ойласам өз ... ... ме ... ... өтер едім.
Жамандық ардан безіп ойлағанмен
Дүниеден өлмей тірі кетер ме едім.
Жұртым-ау, ел сасқанша жан қияйын,
Өлместей із ... сөз ... егер ... ... егер малыңды тілегенге
Абырой бұдан артық табар едім.
Мәтендер қияр жанын мен дегенде.
Қорғадым қорқаулардан байлығыңды,
Жүргіздім қайтпай ... ... үшін ... ... боламын деп
Сақтаймын өле-өлгенше ерлігімді (61( - деуі, қазақты-қазаққа айдап салу
тәсілін ... ... ... жымысқы саясатының астарын түсінбей,
өзін сатқан қалың қауымға налуы еді. Батыр әйтсе де, еш ... Ей, ... ... сірә ... үшін құрбан болсам налымаймын -
- деп, елі үшін құрбандыққа барды. Әрі арттағы қалың жұртына:
Қазағым, саған айтар бір ... мені ... ... бол, мен ... ... елім
Тарқамай көкіректе қайғы шерім! -
- деп, насихат айта отырып, үлгі бола білді.
Дұшпанына тізе бүгуден, тік тұрып ... ... ... ер ... ... ... төндіріп тұрған әділетсіз билікке бас имей,
шейіт ... ... ... ... салығы тек сылтау екенін жақсы
түсінді. Бірақ, оны маңайындағы көре алмас мәнсапқұмар ... ... ... ... бір ... бас, бір жеңнен қол шығарудың
орнына жалған сөзге сеніп, ... үшін ... ерін өз ... ... өлім ... ... ... да өле-өлгенше “Жоқ! Халқымды сендерге
тонаттырмаймын!” деп, еш мойымастан ... ... ... ... ... сүйсінген елі ол жайында түрлі аңыз-әңгімелер, жыр-дастандар
тудырды.
Демежан өмірін өзек ... ... ... жыры – ХХ ... бас
шеніндегі Шыңжаң қазақтарының мәнжүр-қытай езгісіне қарсы ұлт-азаттық
күресін бастаған ер тұлғалы ... ... ... істерін баян етіп,
тарихтағы Демежан бейнесін айқын көрсете алған тарихи жыр. Бүгінде ... ... саны мол. ... ... ... бетін көрген жырлардың
біразы «Мұра» журналында (“Демежан батыр” жырының Ә.Қоңқаұлының ... ... ... екі нұсқасы да), «Қазақ қиссалары» жинағының 15-
кітабында (“Демежан батыр” жырының Ә.Қоңқаұлының нұсқасы өңделген ... ... ... ... ... ... батыр” жырының
Әмірұлы Әукіш нұсқасы, Қауан Орынбасарұлының нұсқасы, “Үркін-қорқын”, “Зұқа
батыр” жырлары “Ішкі жаққа да ... да ... ... ... ... ұрылған кітаптарда басылған.), ... ... ... ... нұсқасы) сақталған. Тұрсынғазы Құсайынұлының нұсқасы
өз аузынан жазылып ... Ал, ... ... нұсқасы (100 жолдан
тұратын әйелі Бітіридің жоқтауы) Қ.Қалиасқарұлының “Шұғыла” журналының 1976
жылғы №4 санына ... Одан ... ... ... ... ... қорында жырдың екі нұсқасы бар болса, Моңғолиядағы
қазақтардың арасында да жырдың нұсқалары ... ... ... ... аяқ ... ... Алтай өңірінің қоғамдық
жағдайы тіпті де асқына түсті. 1928 жылы жазда Алтайдың дау иыңы (қосымша
қорғаныс ... ... Ви ... ... ... келді. Ол келе сала Алтай
халқына қанды ... ... ... қан ... ... ... озбырлық
жүргізіп, алман-салықты шектен тыс ауырлатып, елді ерекше ... ... б.( Ви ... бұл ... ... ... ... бірі –
Зуха Сәбитұлы болды. Зуха Сәбитұлы 1866 жылы ... ... ... ... ... Абақ керейдің Ителі руынан шыққан ол - аталарының
жолын қуып, діни дәріс алған. Атасы ... ... орта ... ... ... Өз ... Сәбит те абақ керейдің ішінде мешіт-медресе салып, бала
оқытқан, «Дамолла» ... атақ ... діни ... адам ... ... ұлан-ғайыр елінде 40 жылға жуық имамдық жолында ... ... ұлы - ... ... ... ... ... жастай қалып, көзі ашық,
көкірегі ояу шешесі татар қызы Бәтиманың тәрбиесінде өседі. Зуха 1903 ... ... ... ... ... ... 1906 жылы 40 ... қажылықтан
оралады. Қажылықтан кейін 23 жыл өмір сүріп, 1929 жылы басы алынып ... ... ... ... қазақтардың қорғаны, туған халқының,
жерінің азаттығы ... ... ... ер көңілді, жау жүрек
азаматтарының басшысы болған, көзі ... ... қаны ... ... жат жұртқа таптатпаған батырдың ерлігі көпке кеңінен танылған.
Зуха билік басындағылар мен өлкенің бай-шонжарларының лауазым-мәнсап ... ... ... жат ... ... ... тұрып,
қадамдарын аштырмайды. Сол себепті олар Зуханы бас жауымыз деп танып, одан
құтылудың ... ... ... ... ... ... ... осындай
жымысқы әрекеттердің бірінің құрбанына ... ... басы ... ... ... ... арқылы Зухадан хабар алып отырып, Ма
дарын бір жүз елу әскермен келіп ... ... ... ... Таң ... ... ... барлық тұрғынды қырғындап кетеді. Ма дарын Зуханы
өлтіріп қана ... ... ... ... алып ... ... Ви ... үлкен сыйлық алады. Ви Жыңго Сарсүмбенің Қыран өзеніне ... ... кіре ... Зуханың басын іліп қойып, «Кімде-кім бағынбаса
осыны көреді» деп үгіт ... ... ... ... ... ... ... отаршылдарға оқтай тиген Зуха ерлігі өз алдына
сан ... ... ... ... билік иелерімен арпалыса жүріп, „қанды
балақ" атанды. Жетім-жесір, кедей-кепшікті маңайына жинады. Демек, Зуха тек
отаршылдарға ғана ... ... жоқ, ... ел ... ... бәрімен бірдей күресті. Қиыншылыққа түскен жетім-жесірді өз
қорғауына алды, ... пана бола ... ... ... ... -
Шәдеттен туған немересі Арыстан қажының айтуына ... ... ... ... ... 31 баласы болған екен. Қалай
болғанда да оның өз ... ... 11 ... басқа қыздары мен
асыранды балаларының көп болғанын бүгінгі ұрпақтары да растайды.
Елі үшін батырлықпен ... ... ... ер болып туған Зуха батыр
ерлігін мадақ еткен “Зуха батыр” жыры – ХХ ... ... ... ... Бір ... ... жыр 1911 жылы ... гоминдаң өкіметі мен қазақтар арасындағы қайшылықтарды айғақтайтын
тарихи сипаты мол жыр.
1914 жылы басталған ... ... ... ... ... ... ... елдің тұрмыс жағдайы төмендеді. Патша өкіметі “соғыс
шығындарын төлеу” ... ... ... ... салық көлемін еселеп
өсірді, дер кезінде төлей алмағандарды ауыр жазаға тартты. Патшаның ... мен ... ... ер ... ... тыл ... алу
туралы 1916 жылғы 25-маусымда жариялаған жарлығы халықтың патшаға деген ашу-
ызасын одан бетер ширықтырып жіберді. Жарлыққа сәйкес 19 бен 43 ... ... ... ... ... және ... ... шақырту
қатарына жататын болды. Осы ... ... бай ... ... тізе қоса ... тізім жасау кезінде өздерінің және
туыстарының балаларын әскерге шақырылатындардың қатарынан босатып, олардың
орнына жалшылар мен ... ... ... мен бай ... заңсыз әрекеттері еңбекші қарапайым ... бас ... ... ... ... ... 1916 жылы ... сипат алып,
ақыры ұлт-азаттық қозғалысына ұласты. (62,13 б.( Амангелді Иманов, Бекболат
Әшкеев, Әліби Жангелдиндер ... бұл ... ... жеңіске жетсе,
бірде жеңіліс тауып ... ... ... ... бар ... ... ... аяусыз азаптап өлтірді. Ел үркіп сыртқа қаша бастады.
Патша ... ... ... ... 300 мың ... мен ... Жетісудың жергілікті тұрғындарының төрттен бір (1/4) бөлігі Қытайға
қашуға мәжбүр болды. (63,102 б.( ... ... ... да ... ... ... бас ... мәжбүр болды. Елді бастап Қытайға
кеткен ерлердің бірі.
Қытай билеушілері қазақтардың ... ... ... ... ... ... барлық азаматтарды “ел арасына іріткі ... ... деп, ... абақтыға жауып, артынан ату жазасына
бұйырады. ... де ... ... ... жала жабылып, сол жазықсыз
атылғандардың қатарында кетеді. Ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан ... ... ... ... мына ... оқып ... ... жоқ анығында,
Тұрмайды ешбір ағаш қабығында.
Жерінен Ресейдің қашып келдік,
Орыстың бала алатын салығында.
Құдірет осы іске бастадың ба,
Ақ патша қатаң келді салығы да, ... ... ... ... әсер ... Батыр қорқақтықпен қашып
келген жоқ. Патша жарлығына ... ... ... ... ... ... көтеріліске қатысқандарды аяусыз жазалап, ... ... ... ... ... қамады. Көп адамдарды қызыл
қырғынға ұшыратты. Осындай сәтте ... ... ... елге бел ... батыр сатқындықтың құрбаны болды.
Отыр ек Ақбұлақта бие байлап,
Жүруші ек ел ішінде күліп-ойнап.
Қайтейін қапияда қолға ... ... ... көзім жайнап.
Қылмаспа ем ақ патшаның шерігіндей
Қолымда құрал болса оқпен жайлап…(64,21 б.(
Немесе:
Кешегі жорық тартқан қайран күндер,
Жау болса беттемеген сарыныма (64,25 б.( ... ... ... ақ ... ... мен ... ... көтеріп, қару алып соғыс майданына шыққанын білуге болады.
“Жақыпберді батыр” жыры – ... ... 1916 ... ақ
патшаның “Июнь жарлығына” қарсы бас көтергені үшін қудалауға түсіп, лажсыз
Қытайға кеткен Жақыпберді атты ... ... ... ... ... мен ... бейнелейтін тарихи жыр. ... ... ... ... ... 1990 жылғы 1-санына Ысмайыл Далдабаев деген
кісінің ұсынуымен жарияланған. Бірақ бұл ... ... ... ... ... отыз шумақтау үзіндісі ғана. ... осы ... ... алғы сөз ... ... ... мақаласы қоса берілген. Автор
бұл жыр М.Әуезовтың «Қилы заман» повесімен сәйкес ... ... ... осы нұсқаны Жақыпбердінің баласы Нүсіпқан жырлаған болуы керек деген
қорытындыға келеді. (54(
«Мұра» журналының 1991 ... ... ... ... ... «Елге хат» деген тақырыпта мақала жарияланған. Мақаламен бірге
берілген екінші ... ... ... ... «Әуесқан қиссасы» деп
атаған. Бұл - Жұмабек Диқанбайұлының нұсқасы. Жырдың шығарушысы ... та бар. ... ... “Мен автор Жақыпбердінің баласы
емес, қайта өзі деп ... ... ... ... ... ... Әуесқан деген ақын адам ... ... ... ... сол абақтыда Әуесқан ақын жазған. Сондықтан дастан
ел арасында “Елге хат”, “Жақыпберді”, ... ... ... ... таралған” (64,Б.20-27( – дейді. Бұл арада ... ... бір ... ... жыры ... ... ғана ... түсіп, пікір айтыла
бастаған. Бұған дейін жыр ... ... ... ... ... ... екі ... салыстыра оқығанымызда жырдың негізгі мазмұны Жақыпберді
батырдың Ресейдің “бала алу” салығына ... ... ... ... жеңіліс тапқаннан кейін Қытай еліне кетіп, сол жерде қолға
алынғаны сөз ... ... де, бұл ... бір адам ... ... Мәселен, Смайыл Далдабаевтың “баласы Нүсіпқан қалдырған жыр”
дегеніне сенеміз. ... ... ... ... ... баяндалады, яғни
Жақыпбердінің ерлігін баяндау басым. Отаршыл үстем тап пен ... ісін ... әке ... мадақ тұтып, баласы да жыр
қалдыруы мүмкін ғой. Ал, екінші жырға ... ... жыр ... ... ... әрі:
Шақырған кек алуға ардың үнін,
Болмайын жеткізуге жарамаған.
Кегімді кейінгілер қайтармаса
Әуесқан басқаша жол таба ... ... ... нетіп,
Жібіді Жақам саған қауіп кетіп (64,21 б.(
- деген жолдар кездеседі. ... ... ... ... ... келісеміз. Жырдың екі нұсқалы болу да мүмкін. Бірін баласы жырласа, енді
бірін Жақыпбердінің қасында бірге болып, ... да ... ... ... ... ... болу ... деген тұжырымға келдік.
1916 жылғы отаршылдықтың ойранын ... әрі ... ... ... ... повесінде Ұзақ батыр арқылы берсе, Шыңжаңдағы қазақтар ... ... ... жыры арқылы беруге тырысқан. Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... Халық туындысы болсын,
Әуезовтің туындысы болсын тарихи шындықтан ауытқымаған, ... ... ... ... етіп, кейінгі ұрпаққа өткен күннің естелігін
қалдырған. “Әдебиеттегі ... ... ... сөз жоқ, ... бір
шығарманың деректілік мөлшерін айқындау арқылы межеленетіні хақ”- деген
ғалым Ж.Тілеповтың тұжырымына қосыламыз (65, ... ... да бұл ... ... батырдың 1916 жылғы ұлт-азаттық
көтерілісіне қатысып, ерлік көрсеткені тарихи шындыққа сәйкес жырланған.
Сонымен бірге патша ... ... бас ... ... ... өтіп
кетуі де болған жағдай екенін ... ... да ... ... ... бір көрінісі осы жырда мейлінше нанымды, шынайы көрініс
тапқан.
ХХ ғасырдың 30-жылдарына келгенде Қытай ... ... ... мен жазықсыз нақақ адам өлтірулері күн сайын еселеніп өсіп
отырды. 1933 жылы ... Шың ... ... ... ... Қытай-Ресей
арасындағы “жылы құшақ” осы дәуірде де күшін жоймады. Сталин қазақтар жайлы
бар ... Шың ... ... Шың ... ... ... ... айна-қатесіз Шыңжаңдағы қазақтар арасында қайталады.
Кеңес елінде жүргізілген репрессия Шыңжаңда ... ... ... ... ... ... ... ұстауды мақсат еткен Гоминдаң өкіметі ел
ішіндегі «жауларды» көрегендікпен тізіп қолдарына бұғау, ... ... бар ... ... Ешкімнің де оң-терісін тектеп жатпай-ақ жаппай
тұтқындаумен ... ... ... ... ел ардақтыларын 1936-48
жылдары аяусыз қырғындады. 60 мыңнан астам адамды ... ... 12 ... ату ... ... (19( ... ... аз ұлттарға жасаған
мұндай зұлымдығына қарсы Алтайдан басталған қарулы көтеріліс үш ... ... ... Саяси жақтағы теңсіздік халық басына қара бұлт
үйіреді. ... ... ... ... ... күйзеліске ұшырайды. Осындай
қорлыққа шыдай алмаған ел басқа жаққа ... ... ... ... өз ... болмаған халық әркез тыныш мекен іздеп бас ... ... ... ... ... болса да, көзінде» болмауға
тырысқан.
Шыңжаңдағы қазақтардың аууы ... ... ... “Ел ... амалсыз ауып кету қара шаңырақтағы халықта ғана ... ... ... ... ... күнi кешеге дейiн (1950)
созылып келген. Әсiресе ХХ ғасырдың алғашқы жарымы бұл ... ... ... толы ауыр кезең болды. ... ... ... ел ... ... ... ... аудандары мен Гансу, Шыңхай, ... ... ... айтады. (66,28 б.(
Шыңжаң қазақтарының шет елдерге аууы ... ... ... ... ... 1933 жылы 60 үйлі ... бар Әліп үкірдайды қалың қол
жібертіп, ауыл ... қоса ... ... ... ... ... Фалуйжияң Әліп үкірдайдың ауылына үш жүзге жуық ... ... Әліп ... ... бас ... ... жастап бауыздайды. Далада
мал бағып жүргендерден басқалардың бәрін түгел қырғындайды. Олардан ... ол ... ... ... ... көш ... ... кіші інілерінің
артынан баласы Елісханды жібереді. Сондықтан Елісхан мен Әліп ... ... мен ... аман қалған болатын. Елісхан жолда келе
жатып әке-шешесінің және бүкіл үй-ішінің, туған-туыстарының, ауыл-аймағының
қырғындалғанын естиді. Ендігі жерде тыныш өмір жоқ ... ... ... ... үкіметімен ашық қақтығысқа шығады. Елісхан ешбір қаруын қолдан
бермеуге ант беріп, 1934 жылы бар ... ... ... ... ас ... ... ... мұнда шақырудағы мақсатым екеу. Бірі - ... беру ... енді бірі - ... ... Мен Шың ... ... ... Ол менің бітіспес жауым. Қара тұяғымнан хал кеткенше ... ... Мен ... ... ... Қанаттас тірек табамын. Онан
соң қайта оралып, Шың ... өз ... ... ... деймін. Шың
Шысайдың көзін жоймай қазақ баласына, осы отырған бәріңе де күн ... ... ... көп ... артына ерген елді бастап көшін түзейді (3,Б.92-
94(. Ал, ... ... ... “Ұлттық езгі мен ауыр ... ел ... ауа ... ... 1933 ... ... аралықта
Сарай бастаған 700 түтіннің үстіндегі қазақ сыртқы Моңғолияға кетеді. Әліп
үкірдай, Қабдолла тәйжі, ... ... ... 1500 үй ... ... ... Ол жерге барғаннан кейін де бейбіт өмір сүре алмайды. 1936
жылы Шың ... ... Әліп ... ... ... кейін, Елісқан,
Зайып тәйжі, Құсайын тәйжі, Қасым батыр, ... ... 18.000 ... мың) жан ата мекені Шыңжаң топырағын тастап, Шиңхай, Гансу өлкелеріне
босқын ... ... мен Ма ... ... ... ... ел ақыры
лажсыз шет елге ауады” (37,Б.174-178( - деп ... ... ... ел мен жерден еріксіз үдере көшу, босу - өз алдына
бір тарихи қасірет. Әрине, ел мен жерді тастап, көз көріп, ... ... көш ... бұру ( ... ... еді. ... ауа коймайтын ел
лажсыз босқын болуға тура келді. Олар келер ұрпағының қамы ... елді ... қалу ... ... жер, ... ... Бұл ... қазақ
баласының басына түскен 1-нәубет емес-ті. Жоңғар қырғынында Қаратауды асып,
ақтабанмен шұбырған көштен еш айырмасы ... ... басы ... шұбыру ақ патшаның қара жұмысқа бала алу Жарлығының тұсында, одан
кейін Кеңес өкіметі орнағаннан кейін ашаршылықта үшінші ... ... ... тұсында қытайдағы қазақтардың бұл босуы қазақтың ... ... Біз бұл ... ... ... шет елдерге ақтабан болып
шұбырып, босқын болған тарихынан бөліп қарамауымыз ... ... ... ... ... шет елдерге босуы“ немесе „Шың Шысайдың
нәубеті“ деген ... ... ... ... Жыр ... ... әрі ... Халифа Алтайдың “Атажұрттан Анадолыға
дейін”, “Алтайдан ауған ел” және Хасан Оралтайдың ... ... ... ... жариялаған өз бастарынан өткізген өткендері жайындағы естелік
жазбалары дәл осы ... ... ... да, ... де бір ... ... кейін Такламакан шөлін басып, ... ... ... ... ... осында қалып, кейбірі – Пәкістанға, ... ... енді ... ... – Алтайға қайта оралғандығы сөз болады.
Демек, Халифа Алтай мен Хасан Оралтайдың деректі шығармаларымен ... бұл ... ... ... ... деп ... әбден болады деген
шешімге келдік.
Олай болса, “Үркін-қорқын” жыры сол 1932-жылдардан ... Жың ... Шың ... ... мен ... ... ... шет елдерге босқын болып, бас сауғалап көш ... ... күйі мен ... мәлімет беретін маңызы зор тарихи туынды. Жырда
Қытай өкіметінің қорлықтарына ... ашық ... ... ... өмірден
ерлік өлімді артық көрген Елісхан батырдың ел бастап Алтай топырағынан бір
жола ауған қаралы да қасіретті ... ... ... ... баяндалады, әрі жыр оқиғасын тарихи құжаттар да растайды. Белгілі
ғалым Р.Бердібаев: “Түркиядағы ... ... тобы ... ... бас ... ... билеушілерінің қорлығына шыдамай, бірнеше
мемлекеттің шекарасын басып өтіп, орасан шығынға ... ... ... тіреліп, “жер ортасы Көктөбе” деп қайда барарын білмей дағдарып
қалған елден ... ... ... ... созып, көшіріп әкеп қоныс
берген, орналастырған, ес жиып, етек жиюға көмектескен ... ... ... ... да ... ... ... - деп ескертеді.
(67,160 б.(
Қытайдағы ... бір ... ... ... озбырлыққа шыдамай,
еркіндік, тыныштық көздеп, жаңа ... шарқ ұрып ... ... ... осы ... жырының негізін құрайды. Жыр қорқыныш,
үрейден үрке ауған қайғылы ел ... ... ... ... ... ... сөз етіп отырған “Үркін-қорқын” жыры Халифа Алтайдың “Атажұрттан
Анадолыға дейін” атты деректі шығармасының өлеңмен баяндалған нұсқасы ... ... ... ... ... ... табан шұбырындыға” ұшырауы
жол-жөнекей көрген адам ... ауыр ... ... ... ... ... – бәрі ... нақты көрініс тапқан.
Сонымен қатар жырда қазақ жұртының ... ... мен өжет ... ... мен өрлігі де айқын көрінген, азапты күндері - ... ... ... бәрі де ... шындықтан туғанына ешкімнің де күмәні
жоқ. Бұл, әрине, тарихи ... ... ... ... ... де тарихи жырларда тарихи шындықтың сақталатынын ғалымдар да үзілді-
кесілді жоққа шығармайды. Белгілі тарихшы Е. ... өз ... ... ... ... жырларды мол пайдаланғанын айта келіп, тарихи
жырлардың кей сәттерде тарихи оқиғалармен ... ... ... ... бір-бірімен салыстырудың аса қажет екенін ... ... ... ... ... ... «Фольклор
материалына кең де, жүйелі салыстырулар жасамай, ондағы үндес, қайталама
фактілерді тексермей, олардың ... мен ... ... ... әдебиетін түсіну қиын» (69(-деген тұжырымын еске алған жөн. Яғни,
тарихи жыр мен ... ... ... ... ашу ... ... жырдың
тарихпен арақатынасын, сондай-ақ, тарихи жырдың тарихи мәні мен ... ... ... ... тарихи жырдан тарихтың ізін көруге болатынын
ғалымдардың жан-жақты зерттеу барысында анықтағанын ескерткен болатынбыз.
Ер Демежан жайындағы жырлар Шыңжаң және ... ... ... ... Демежан ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың
басында, ... ... ... ... өмір сүрген. Әйтсе де
Демежанның туған, өлген жылдары ... ... ... болып келеді.
Мысалы, Шыңжаңдағы қазақтардың халық ... ... үлес ... ... ... ... Зейнолла Сәнік: “Архивте Демежан 1861жылы
дүниеге келіп, 1908 жылы ... ... ... Бұл ... ... ... ... Сұлтан Қанапин өзінің “Демежан үкірдай ... ... ... да анық жазып кеткен. Қолжазба Шәуешектің
бұрынғы ... ... деп ... аралас тілінде жазылған, онда ... ... 1908 жылы 47 ... ... ... ... көшесінде
тұратын Жақыпжан ақсақалдың қорасына (өзбек) әкеліп, ... қан ... ... ... деп ... жаназасын шығарып, қанды
киіммен қойды (47,Б.192-193(” – деп көрсеткен дерегіне ... ... ... ... ... 1907 жылы қазанның 9-ы ... - деп ... (70,166 б.( ... ... жылы ... жазушы-зерттеушілер Жұмаділ Маман мен Қабдеш ... ... ... ... 1861 жылы Жеменей ауданына қарасты Кішкенетау
деген жерде туылып, 1912 жылы өкімет ... ... ... ... ... Қ.Жұмаділов Демежанның 1865-1912 жылдар аралығында өмір
сүргенін айтады. (71( ... ... ... ... ... жылы үш ... (1907, 1908, 1912жж.) көрсетілген. Бірақ ... ... онша ... ... Осы арада Моңғолиядағы
қазақтардың арасына кең тараған ... ... ... ... ... ... жыр жолдарына назар аударайық. Онда:
Жете алмай кеттің елуге,
Қырық алты шыққан жасыңда (23,40б .( деп ... ... 1907 жылы ... ... ... амбы ... ... тізгінін ұстап, 1910 жылы 6-айдың 12-күні өлгендігі туралы деректерді
нақты жазба деректерден алғанын ... (47,143 б.( Біз де осы ... ... отырып қорытынды жасасақ, Демежан Мәтен Шәуешекке амбы ... жылы ... ... соң-ақ абақтыға жабылып, артынан өлім ... ... ... айларында абақтыға жабылған. ... жыл ... жоқ, ... ... ... қорқып, Демежанның көзін
тезірек құртуға тырысқаны да белгілі. Өйткені жырдың барлық нұсқасында:
“Құлжадан Мәтен амбы ... соң, ... бір жыл өмір ... ... ... өкінішін білдіретін жолдар ... Осы ... ... ... ... уақытта өлтірілген” деген деректер де жоқ ... ... те ... 1907 жылы ... ... абақтыға жабылып,
маусым айында өлтірілгені турасында жазады. (47,169 б.( Тарихи шындық ... ... тағы бір тұсы – ... ... оның еш жақыны
қасында болмағаны. Мәтен Демежанды белгілеген күннен ... ... ... Амал не жан ... ... ... ерді көзі. (73,232 б.(
Біздің жорамалдауымызша, тарихи нақты ... ... ... 1907 ... ... амбы болып келіп, Демежанды 1908 жылы мамыр-маусым
айларында өлтіртуі әбден мүмкін. ... мен ... ... ... ... білмейміз. Ал, жазушы Қ.Жұмаділов Демежан батыр
жайындағы деректерді әкесінен естігені бойынша жазғанын айтып берді. Жазушы
Қ.Жұмаділовтың ... ... ... ... жазылған көркем шығарма
болғандықтан, мұрағаттық құжаттар негізінде жазған зерттеуші ... ... атты ... және ... Сұлтан Қанапиннің қолжазбасына
сүйене отырып, Демежанның өмір сүрген кезеңін, Мәтен ... ... ... он екі абақ ... ... ... ... мекен еткен жері –
Алтай, Тарбағатай аймағы, аралас жатқан екі ел ... ... ... өз ... ... ... арасындағы қақтығысқа қатысқанына
байланысты Тарбағатай аймағына қашып келіп, Ауғанбай ... ... ... ... ... үкірдайы Керімбайдың ауылын паналайды. Үкірдайдың
қарындасы Гүлдаримен көңіл қосып, отау ... ... көп ... Алтай
билеушісі Ажы гүңнің әлсіздігінен қолға түсіп, артынан басы ... ... ... ... ... айырылса, дүниеген келгеннен кейін көп
ұзамай анасынан айрылған. Сол себепті жас шағынан нағашысы ... ... ... ... ... ... ... байланысты айтылатын
деректерге қарағанда, Демежан туылғанда құшағында Сүйежаны бар Ажар ... атын ... ... ... егіз етіп ... ... Жырда кездесетін
мына жолдар сөзімізді айқындай түспек:
Бала екен ... ... ... ... шеше ғана пана ... ... жақын болмаған соң,
Нағашысы Керімбайға көшіп барған.
(61,275 б.(
Әйтсе де, үкірдай мен оның бәйбішесі Ажар да оны еш баласынан кем көрмей
өсіреді. ... ... ... ... көп үміт күткен еді. Сондықтан, алты
жасынан билік айтуға жараған, ел ішінде “алты мойын, ақ ... ... ... өз ... ... ... Ши ... (аймақ билеушісі)
қолына беріп, сабақ оқытады. Демежан өзінің зеректілігімен, алғырлығымен,
табандылығымен ... ... ... әрі ... ... ... жақсы
меңгеріп шығады. Ол алғашында амбының оқушысы болғанымен, ... ... ... әрі ... қызмет атқарады. Өмірбаяндық осы
деректер жырдың кейбір ... ... ... ... ... ... айтылған:
Ер жетті ер Демежан тірлік істеп,
Жасымай өзін-өзін жүрді бастап.
Үйреніп ... ... хат ... амбы ... қолына ұстап.
(61,275 б.(
Ши (Шилун. 1878-1907 жылдар аралығында Тарбағатайда амбы болған) амбы –
Еженханның бұйрығымен Тарбағатайға жіберілген көзі ... ... ... ... Сол ... мәнжүр-қытай салтында ірі қалаларда қорған салу
міндеті қойылған. Ресей, шет елдерде өркениет алға жылжып, оқ-дәрілер пайда
болып, соғыс құралдары көбейіп, ... ... да, ... елінде ірі қорған
салу ежелден келе жатқан дәстүр болған. Ши амбы да ... ... ... ... ... ... соқтырып, қорғаныс күшін бекемдемек
болады. Қазақ халқының ежелден иелігінде келе жатқан ... ... ... ... шонжарларына, халдайларға тартып алып бере бастайды. Жер
иесіне ... ... ... ... ... тізе ... ... амбы қол астындағы Тарбағатай қазақтарын ... ... үшін ... (әр ... ... ... басқармасы) бөледі. Үкірдайларға
зәңгілер (ауыл басы) бағынса, зәңгілерге ... ауыл ... ... ... ... туралы мынадай деректер кездеседі: “Цин
билеушілері Шығыс Түркістанда ... ... ... ... аса ... адамдарды, жоңғар хандығын жоюға атсалысқан баһадүр
тұлғаларды, жалпы Цин жақтастарды бауырына тартып, ... ... ... сый-атақты аямай үлестірді” (74,38 б.(. Осы тұста өз
мәнсаптарын қарын қамына ... да аз ... ... ... ... басшылардан қорықты, олардың айтқандарын екі етпеді. Сол
себепті, жемеңгер басшылар тұсында “шаш ал десе, бас ... ... ... ... ... шашау шығармай, бірлікте ұстап ... ... көз ... ... ... ... ... (биі) Керімбай да
дүние салады. Керімбай үкірдайдың орнына Ши амбының ордасында он ... ... ... ... ... алғыр Демежан он екі абақ сайлауында зор
дауысқа ие болып, үкірдай болады.
Ши амбы жақтырған соң шүмбе қойды,
Ел танып, ойға салды оң мен ... ... соң ... басып,
Үкірдай Дөртуылға Декең болды. (61,276 б.(
Демежан үкірдай болғаннан бастап, барынша әділ болып, халқына қамқорлық
жасауды мақсат ... ... ... солаң шонжарларын қаймықтырып,
қазақтардың есесін қайтарады. Күшпен тартып ... ... Ши ... ... ... ... иелеріне қайтарып береді. Көшпелі қазақ елі тек
мал шаруашылығымен ғана шектелмесе екен, отырықшылықпен егін салса ... ... ... ... ... Ол кезде жер емшегін емген
басқа ұлт өкілдері бір қап ... бір ірі ... ... ... Сол ... де елін егін ... ... үйретпек болған оймен
Шәуешекке жақын маңнан Диқанбай қарт, т.б. жарлы-жақыбайлардан ... ... жер алып ... егін ... ... ... халықтың мұң-мұқтажын тыңдап, соларға көмек ... ... ... Демежан өз кезінде Шәуешекте орналасқан ... ... ... ... ... Болатов, Әріп Тәңірбергенов,
Тұрдыбек Сырттанов, Әсет Найманбаев сияқты зиялы ... ... ... (47,138 б.(. ... ендігі жерде қазақ жастарының көкірек көзін
ашу мақсатында жақын маңнан ... ... бала ... көп ... ... осы бір ерен ... батыр өлгенде Диқанбай қарт өлеңге
қосып:
Демекем, қайсар туған ерім едің,
Ел басы, арқа ... ... ... ... ... борша жандармен келіп едім.
Тіресіп халдайлармен, амбыменен,
Тоған ап екі өзеннен беріп едің.
Декеңнің бастауымен ірге тепкен
Уа, Боздақ, майы шыққан жерім ... ... үй екі ... ... ... еріп ... тойып, иініміз бүтінделіп,
Жақсылықты өзіңнен көріп едік.
Теңсіздік, озбырлыққа қарсы шығып,
Дәл сендей кім бар еді таласатын.
Ортадан мектеп ашып, бала оқытқан,
Халықтың мұқтажымен ... деп ... ... ... Демежанның қасында жиі болып, етене ... ... ... Әсет ... ... білуге болады. Жоқтау ұзына бойына
Демежанның кісілігін дәріптеуден ... ... ... өз ... кейін қоныс еткен ну Қарағашына келіп:
Ассалаумағалейкум, беу Қарағаш,
Саяңа шұбырған ед ... ... төрт ... ... кеткен
Кешегі ер Демежан иең қайда?
…Қарадан хан боп туған қайран ... ... қас ... ... ... ақ ... ... Боздақ,
Көшірді-ау құдайдан соң солаң қозғап.
Ханым мен ханыша болған қатын-балаң
Қолында әлде кімнің кетті-ау боздап…
(47,111 б.(
- деп ... Әсет ... ... мен оның ... ... тұтқаны,
жанашырлық білдіргені байқалады.
Дарынды ақын Әріпжан Жанұзақұлының (1878-1946) жоқтауы да ... ... жара ... ... қазаға өкінеді. Демежанды халықтың қалаулы
азаматы ретінде жоқтайды:
Сабазым, артық туған кемеңгерім,
Солаңның тұмсыққа ... ... ... төрт ... ... ... дутыңменен теңелгенін.
Ханзудың ерте біліп тіл мен заңын,
Халықтың жоқтап едің мұң мен зарын.
Түбінде маған сенен бір ... ... ... ақыры Мәтен залым.
Жазықсыз дарға асып төкті ғой ... ... ... ... ... ... ... күңіреніп мен Әріпжан, -
деп ақын өз күйінішін білдіреді.
Атақты ақындар Әсет пен ... неге ... ... Олар жақсы
азаматтың жат қолынан қаза болуын орны толмас өкініш деп ... ... ... ... ... паш ... ... Демежанның
батырлық іс-әрекеттері, өмір жолдары барынша ... ... ... ... жан ... ... ісін көпшілікке үлгі-өнеге етеді. Сөйтіп,
ел азаттығы үшін, көп қамы үшін ... ... ... ... ... ... ... терең тебіреніспен жеткізеді.
Ерлерін жоқтаған ақын-жыршылар туралы, олар ... ... мәні мен ... турасында ғалым К.Матыжанов: “… Бұл дәуірде “жоқтау”
отбасы, ауыл-аймақ ... ... ел ... ... әлеуметтік мәртебесі жоғары жанрлық түрге айналды. Жоқтауды
мұндай ... ...... ... ел ... ... әйелдер мен қыз-келіншектер емес, халықтың сөзін ... ... ... ... тоғыстыра жырлайтын ақын, жыраулар жоқтайтын
болды. Олар мұндай жоқтауларды күнді түнге ... ... ел ... өнер ... ... ... айтқандай, мұндай жоқтаулар ел қамын
жеген әйгілі ерлер жөніндегі ... ... ... ... – деп ... б.( Бұл ... біз де ... Демежандай ерін жоқтаған Әсет пен
Әріпжан ақындардың, Диқанбай қарттың жоқтау жырлары Бұқардың Абылайдай ... ... ... ... ... ... ... баласы
Әбдірахман мен інісі Оспанды жоқтаған жоқтау өлеңдері сияқты қоғамдық сипат
алған жоқтау жырлары.
Демежанның ... ... ... ... ... оның атақ-даңқын
асыра түседі. Халық жиын-тойда: “Шіркін-ай, Керімбайдың Демежаны-ай, ұл
болсаң сондай бол, ... ... бол, ... мен ... ... ақылы нағыз жігітке сай ер Демежандай бол”, - деген бата ... ... ... ... асқақтатқан жақсы қасиеттері ... көп. ... ... ... адам ... ретінде елге есімі кеңінен
танымал болады. Оның артында адамға және малға ... ... ... ... ... Бірде ел ағалары Дүйсенбіге бірқанша адамдардың
қандай екенін сынатады. Бір ... ... ... да ... ... ... ... адам?
- Демежан Алланың гауһары ғой, айналасына нұр шашып ... ... ... туыс ... деп ... жақсылықтың жары, жамандықтың
жауы емес пе? – ... екен (70,304 б.(. ... ... ... өз
ортасынан оза туған халқының қамын ойлаған нағыз азамат екенін байқаймыз.
Демежан үкірдай болып тұрған кезінде халыққа күн ... ... ... ... ... ... Байсерке мен Ысқақты ұстап бергені
үшін рулар /керей-найман/ арасында ... ... бола ... ... ... жерін күшпен тартып алып, зорлық-зомбылық
көрсеткен халдай тегінен шыққан арамза ... әрі ел ... ... болған До халдайды байлап алады. Бұған жырдағы мынадай ... ... ... ... тартып алған,
Қошылың Түлкібұлаққа егін салған.
Демежан елі үшін қорғанбастан
Қошылың дегендерді байлап алған.
(77(
Демежан До халдайдың озбырлығы үшін ... ... қана ... ... ... Ілеге айдап,
Тас қылып, кесіп айдар, қолын байлап.
(61,276 б.(
Айдары кесілгенді зор намыс санайтын халдайлар (мәнжүр, сібе ... ... бұл өте ... ... ... ... До ... Ши амбы Құлжаға
ақылшы болып кетісімен бар қазақтың ел ... ... ... қойып,
өз қолдарынан Демежанды қаралап арыз жаздырады.. Сөйтіп, ел қамқоры Демежан
мен халдай, дағұр ғана ... ... ... ... мәнсапқұмар шонжарларының
арасындағы қақтығыс ушыға түседі. Қақтығыстың арты ... ... ... ... ... ... (өлке басшысы)
шонжарлардың жолсыздықтары туралы арыз жазады. Демежанның ... ... ... Бар ... ... ... айтты,
Жаман қорлық көрдік деп қатты жылап.
(73,214 б.(
Сібе, солаңдар Құлжа билеушісі жияң-жүнге пара беріп, оның қол астында
көмекші қызметін ... өз ... ... Шәуешекке амбылыққа
сайлауды өтінеді. Параға тояттаған билеуші арызшылардың сөзін ... ... ... ... ... ... ... Демежанды
жамандаушылардың тобын молайтуға, әсіресе, қазақтардан ... ... ... өз қолымен көсеу көсетуді мақсат етеді. Сол ... ... ... ... ұрылар Ысқақ пен Байсеркені абақтыдан
босатады, екінші - ел арасына іріткі сала ... Оның осы ... ... ... ... ... ... Демежан бүйте берсе, қоймайды енді,
Жегенмен Дөртуылды тоймайды енді.
Жабылып бәрің жәрдем болмасаңдар,
Демежан жеке ... ... ... б.(
- деп, ел (керей-найман) арасына Демежанға қарсы үгіт-насихат ... ... ... ... алыс ... ... Ысқақ бұл
іске белсене кіріседі. Мәтеннің мақсаты - өзіне қалың қазақты ... ... ... көзін құртып, керей, найманның үш мың үйлі жанынан
жерімен қоса салық төлемін алу ... ... ... – мәнсап алу еді.
Демежанға қарсы Жалбағай, Еңсеменен Мамырбек те қарсы ... ... мен ... кері ... ашынған күйі жырдағы Демежанның
абақ еліне қарата жазған хатында:
Жалбағай, Таңғытпенен жамандастым,
Соларға есе ... ... ... ... ... Демежанның Көбен батырға жазған хатында мынандай жолдар бар:
Қас қылды Еңсе деген үкірдайың,
Мөр басты ... пен ... ... ... ... ... мен ... не қылайын?!/
(70,169 б.(
Демежан өлімінен кейін Көбен батыр мен Мамырбек арасында ... ... ... ... ... ... ... Ел
батырының кегін қайтаруды ойлайды. Ақыры Мамырбек пен Көбен арасында үлкен
дау-дамай басталады. Мамырбек ... ... Осы істі ... ... ақылдасып шешпек болады. Ел ағаларының отырысында сөзді Ерке зәңгі
(Ақымжан) бастайды. ... ... құт ... іс мұнда өтелген.
Төбесіне төрені
Халық өзі көтерген.
Елім деп ... ... ... ... ... халық көңіліне
Мұз болып барып байланды.
Демежан ердің өлімі
Түгемес дауға айналды.
Сонан барып ... ашу туды ... -
- деп, ... ... ... ... “халық көңіліне мұз болып
байланғанын” айтып өтеді. Жиналған ел ағалары Мамырбек пен ... ... ... ... екеуін береке, бірлікке шақырады, қол алыстырып
татуластырады. Бұл жолдардан да Демежан ... ... ... ... Жыр тарихи оқиғадан алшақ емес екендігі анық аңғарылады.
Ұлт-азаттығына ... ... ... бас ... ... ... ... Елісхан) сатқындардың қолынан мерт болады.
Қытай билеушілері ... ... өте ... ... ... құрбанына айналу Зуқа, Жақыпберді, Елісхандардың да басынан
өткен. Ерін сатқан ел ішіндегі сұмдар ... ... ... ... ... ... Еңсе ... «Зуха батыр» жырында саудагер
дүңген досы ... мен ... ... ... «Жақыпберді» жырында
Әлімжан, Сұраншы, Тінібай, Маманшал, Елісхан ... ... ... ... ... ... дүңген басшылары сатқындық жасайды.
Мысалы «Демежан жырындағы» сатқындық жасаған жағымсыз кейіпкерлер ... ... ... ... ... әр ... түрліше көрініс тапқан.
Ә.Қоңқаұлының нұсқасында Мәтен мен ... ... ... арам ... ... ... ... одан әрі әшкерелей түскен. Ысқақтың
пейілі Мәтеннен де жаман екендігін көреміз.
Болмайды ... рас алаш ... та жас ... ... ... ... деп арыз қылып,
Көз жасы жылағанда бетін жуған.
Амбы айтты: -
Асқандығын білем, - дейді,
Ей, Ысқақ, жауабыңа күлем, - дейді.
Демежан біздің қолға ... ... айла ... енді ... - ... пен ... ... ақылдасты,
Бірінің бірі сөзін мақұлдасты.
Алашқа көре алмастық қандай оңай,
Ысқақ пен Мәтен солай қылды қасты.
(77(
Демежанның батырлығын жаулары да мойындайды. ... ... ... ... ... ... ... үлкен беделге ие ... ... оңай емес ... ... ... ... ... қазақтың “алтыбақан ала ауыздығын” пайдаланады. Мәтен мен
Ысқақ тіл біріктіреді.
Сөз тыңда, мырза Ысқақ, ... - ... ... қылған жалаң, - дейді.
Басына жұрттан артық алман салып,
Егер жөнге келмесе қарап тұршы,
Әкеліп абақтыға салам, - ... Күш ... ... ... ... ... ... келмейді ғой.
Бас кесіп, тірі қоймай өлтірмесең,
Түскенмен абақтыға ... ғой ... ... ... ... нансаң,
Мойнына кінә қойып, шынжыр салсам.
Ей, Ысқақ, өзің дағы көмекші бол
Разы боламысың тағын алсаң ?! -
деген ... риза ... ... ... ... бірлесіп тор құрмақ болып
келіседі. Мәтен елді жиып, Демежанның үстінен арыз ұйымдастырып жала жабуға
кіріседі.
Жиып ап Мәтен елге жарлық шашып,
Тегіс кеп ... ... ... ... Ысқақ зәлім
Дайындап торын құрып, қылды қастық.
Ал, Ысқақ ... ... ... ... күшпен жиылған және
солаңдардың жерін тартып алды деп қаралайды. Қалайда Демежанның орнын ... үкім ... ... ... ... еді ... мен қулығы бірдей болып
Осындаймен қораға жиған малды.
Ұлды алып басы байлы құл ғып қойды,
Жас қатынды жиып ап тұл ғып ... ... ... қып ... алып
Бұл секілді жолменен елді жиды. (78,403 б.(
Ысқақты Демежанға ... ... неше ... ... ... ... Қызылбала еді.
…Алсам деп Керімбайдың мәнсап орнын,
Жүретін Қызылбала тісін қайрап.
Әкелі-балалы екеуінің бар арманы Демежанға ... ... алу еді. ... ... үшін табылмайтын орай болатын. Ысқақтың мәнсап үшін не нәрсеге
болса да ... ... ... енді ... ... ... ... басты
қаруы етті. Басшыға қарсы келіп, алым ... ... ... "шаш ... бас ... ... жел өкпе Мәтен үшін таптырмайтын көзір еді.
Өйткені қол астына қарайтын қазақ ауылдарының ... ... ... ... ... жарытпайтынын Мәтен о бастан-ақ сезген болатын.
Сол себепті қазақты қазаққа айдап салып, Демежанға жала жауып, басына көп
алман ... оны ... ... ... іздейді. Дөртуылдың “бар
жақсыларының” шешімі бойынша Демежанға шабарман жіберіп:
Бай ... ... ... ер Демежан
Төрт жүз ат, бес пұт алтын берсін, - дейді. (79,104 б.(
(Қ.Орынбасарұлының нұсқасы)
Бар екен жүз жорғасы өңшең саңлақ,
Қалтырмай бірін ... ... - ... да бір пұт алтын салдым салық
Кемітпей толық алып келсін, - дейді. (61,278 б.(
(Ә.Қоңқаұлының нұсқасы)
Дәкеңді шапшаң ... ... ... бір пұт ... ... ... (78,404 б.(
(Т.Құсайынұлының нұсқасы)
Бай дейді ер Дәмежан жаннан асқан
Төрт жақсы ат, бес пұт алтын берсін, - ... (80,408 ... ... ... ер ... ... асқан
Төрт жорға ат, бір пұт алтын берсін, - дейді. (73,218 б.(
(Ә.Әмірұлының нұсқасы)
Әр нұсқадағы Мәтен салығын әдейі беріп отырмыз. Салық көлемдері ... біз ... ... Демежанды абақтыға жабуға сылтау болғанын
айғақтауды мақсат еттік. ... арам ... ... ... шабарманға
жекіріп, оны бос қайтарады. Демежан оңайлықпен дұшпанына бас иетін ынжық
емес. Ол ... ... тік ... ... алатын батыл, өжет, батыр
адам. Мәтеннің:
- … Әкеңнен ... ... ... деп ... ... ... тауып алдың, - депті
- деген сөзіне іркілместен:
- Бай болу, жарлы болу – бір Құдайдан,
Дәлелсіз ер ... ма құр ... мың қой, бес жүз ... сенде де бар
Әуелі өзің айтшы алдың қайдан? (73,219 б.(
– дейді. Бұл сөзге ашуланған Мәтен Демежанның ... ... ... ... ... пен ... амбының залымдық жоспары іске асып, бар үкірдай
бірлесіп, Демежанды абақтыға жауып, одан кейін өлім жазасы кесілгенге дейін
жақтас боларларын анықтап айтқызып, ... ... ... ... ... жетеді. Сабазды абақтыға жабады. Ысқақ екеуінің ым-
жымы ... ... ... ... ... ... аттандырды бір шабарман,
Мәтендер сасқалақтап таппай амал.
Ысқақ кеп Мәтендерден ұқты жайды,
Әр жерден Демежанға құрды торды. (61,285 б.(
Демежанды ... ... ... оның асыранды баласы Олжабайды
қатыстырады. ... оны ... ... мен ... ... туралы мәлімдегені жырда:
Алып кеп дүре соқты сол балаға,
Күнәсіз босқа жүрген бейшараға.
Қинама Ысқақ, шіркін ... ... алыс емес осы ... (61,76, 78, 79, ... десе, Ә.Әмірұлының нұсқасында Олжабай жағымсыз кейіпкер сатқын ретінде
суреттелген. Ол Ысқақ пен Мәтенге ... ... ... ... ... ... ... алды" - деп өтірік айтады. Оның өтірігі мына
жолдардан көрінеді:
Аттанып ақшам түнде тұра шапты,
Әсетке емес, Ысқаққа тура ... ... ... ұстадым деп,
Осындай залымдықпен закон тапты.
…Олжабай Мәтенге кеп айтты шынын,
Білдірмей түбі бөлек ... (73,228 ... - ... ... да ... ... еді. Ол - Демежанның
нағашы ағасы Сүйежанның баласы. Халықтың салты бойынша оны ... ... ... Өйткені Демежанның ұзақ уақыт баласы болмаған. Мұндай ... ... бала ... алу ... ... де кездеседі.
Демежан қайта қолға түскенде Мәтен: “Жамбылдан қашқаның үшін, әрі алман
төлемеймін деп ... ... деп ... асу ... ... нұсқасында батырды үш асып, өлмегендіктен:
Ши Мәтен сондадағы шімірікпей,
Дараға төртінші рет тағы асты.
Мойыны ... ... ... ... ... ... көздей (61,287 б.(
- деп келеді.
Сөйтіп, Мәтен Демежанды өз қолымен өлтіреді. Ал, Әукіш ... ... ... ... адам ... ... еді алман алып,
Ақша алған неше түрлі закон салып.
Жердің жүзін қуартқан зәлім еді,
Тітірер заһарынан көрген халық.
Бір кесел ... ... ... бір ... етіп жарлық, -
деген жолдардан анық аңғарылады. Мәтен ... ... ол да ... ... абақтыға салдырмайтын.
Болмайды жеке маған ей, жарандар,
Оп-оңай кісі емес ол ... ... -
- деп ру ... сына ... ... ... көре ... осы орайда
орынды пайдаланады. Оған дәлел Демежанның Керей арасынан келіп, ... жүз ... ... ру) ... ... ... бар Дөртуыл намыс
көруші еді. Мәтеннің әрекеті осы ... дөп ... Бар ... ... ... оның ... екі ... іске асырғанын.
Бастығы Мәтен зәлім пәле салып,
Солаң боп бар Дөртуыл жамандасқан.
Әуелгі үйретілген ақылменен
Мың-мыңдап жалақорлар ақы салды ... ... ... ... ... Тіпті консулдың ара түскеніне
қарамастан, тездетіп өлтіруге әрекет етеді. Егер ... ... ... әділ
қолдаушысы көп Демежан құтылып кетуі мүмкін. Сондықтан өтірік арызға арқа
сүйеген Мәтен ... топ ... ... бірден үкім шығарады.
Тартқанда жеті қайта шықты жаны,
Тәнінің әр жерінен ақты қаны.
Есіл ер арманда боп кетті нақақ
Дүниенің ... ... бір ... (73,231 ... ... мен ... Татанайұлының нұсқаларында батырды дарға
неше ... ... Қ. ... тек:
Кәпір ит алып кетті дарғысына,
Обалға кәпір малғұн қарасын ба (79,111 б.( -
- деп аяқталса, Асқар Татанайұлының нұсқасында :
Дарғыға тартып сонда ... ... ... иман айтып шықты жаны (80,416 б.( -
- деп келеді. Ал, Т.Құсайынұлының нұсқасында батыр өлімін ... ол үшке ... ... үзіп,
Сүйегі мұсылманның тұрды қызып.
Төртіншіде мойыны шықты кездей
Мұсылман есі ... ... ... (78,412 ... ... жырында жағымсыз іс-әрекеттерімен ... ... бар. ... ... Ысқақ, Олжабай, Мамырбек т.б. Мәтен – мәнжүр
(қытай) билеушісі, ұлты сібе ... ... ... ... де ... жоқ,
мәнсапқорлар. Жеке бастарының қамы үшін небір сұрқия-сұмдықтардан ... ... ... ... ... ... бар күш-жігерін
жұмсайды. Демежан нақақтан өлтірілді. Әйтсе де оны ... ... ... ... ... де ... ... жоқ. Демежан өлімінен кейін Мәтен
жоғарыдан хат көтеріледі, Демежан ақталады дегенді ... ... өмір ... Көп ... ... ... түрлі жара ... ... ... әне ... міне ... деп ... ... пышақ салып, өлім құшады. Олжабай алғашқыда аңғармай сатқындық
жасағанымен, ... ... ... ол жынданып өледі. Осы соңғы оқиғаны
жариялайтын бір нұсқа - Ә.Әукіш нұсқасы.
Шәйіттің нақақ қаны өзін ... ... ... өлді ... ... салып жатты
“Демежан кеп қалды” деп үйге кіріп.
Жынданып адам ... ... ... айтып қалған ол болжамай.
Шәйіттің нақақ қаны қиын екен
Дұшпандар қастық қылған болды осындай. (.(/73,243б/
Бұл – тарихи жырдағы ... ... ... ... де ... ... ... Ысқақ, Олжабай өмірлері дәл осылай болған ба? Зерттеуші
З.Сәнік мұрағаттық материалдарға сүйене отырып: “Демежанның ... ... үрей ... ... ... сандырақтай бастайды. Ауыруы үдеп:
“Демежан ұрды, Демежан ... ... деп ... дақ, ... ... жерлер
кейін келе жараға айналып, ақыры тесіліп, асқына-асқына “тесілген ауру” деп
атайтын құлғана-мерезге апарып ... да, ... осы ... 1910 жылы ... 12-күні қорлықпен өледі” – деп жазады. Бұның ... ... ... ... ... ... ... өлімінен кейінгі ауру
жағдайын құжатты түрде дәлелдеп ... ... ... қағазы
жоқ. Бұл – халық арасында ауыз екі айтылып жүрген ел аңызына айналуы әбден
мүмкін, әрі ел ... ... ... ... көз жасы ... ... да бар. ... мен Олжабайдың қиын жағдайға ұшырауын ел осы наным
бойынша да ... ... Ел ... ... өзі ... ... ... фольклорлық мұраға айналып бара жатқанының бір белгісі болар.
Ал, Ысқақ туралы: “Ысқақ Мәтен заманында үкірдайлыққа іліне алмай, ... ғана сол ... әрең ... ... ... ... 16 жылында (1917-
1932жж) абыройсыз, сыйсыз болыпты. Жұрт аңысына қарағанда ... ... ... (47,177 б.( ... ... кездеседі.
Сатқындық жасаған Мамырбектің де Демежан өлімінен кейін беделі түсіп,
Алтайға қашып кетеді. Бұл жөнінде бір ... ауыз екі ... ... ... де баршылық. Мысалы, профессор Қ.Қалиасқарұлы Мамырбек ... ... ... ... ... ... Шәуешек маңында,
керей, найманның үш мың үйін билеп ... Ер ... елге ... ... ... ... атаған халқына жайлы да жағымды адам болған. Ол ... ... ... қарсы болады. Мұны өзімен өштескен, елге
зұлымдығымен әйгілі ... төре ... ... ... астыртын
жамандап, құртпақ болады. Олар Дәмежанды қапыда ұстап, дарға үш ... ... алым ... талап етеді. Сонда да: “Жоқ! ... деп ... ... ... ... ... ... Руы Меркіт екен.(12 керейдің бірі). Меркіттер Мамырбек төрені
кектесіп өлтірмек болады. Ол ... Мәми ... ... ... Алтайда жатқанда батыр өлімін естіп күйінген жәдіктің беделді
шешені Бықыш келіп, Мамырбекке жолығады. Бықыштың сәлеміне төре ... қол ұшын ... ... Сонда Бықыш оған:
Бәрінен де асқан жаман,
Асқан соң сасқан жаман.
Сасқанға шыдамай,
Киімін бөктеріп, қашқан жаман.
Тәкәппарлығыңды қоймапсың ғой
Жаның бауыздауға ... ... ... ... ... ...... екен. (23,Б.39-40(
Тағы бір деректерде: “Мамырбек Демежанды тұтқындауға ... ... ... ... алғашқыларының бірі еді. Әйтсе де, Мамырбек
Демежан абақтыға ... ... ... ... кеткен болатын.
Мамырбек қажылықтан келгеннен кейін Тарбағатайдың төрт ... ... ... ... ... Мамырбек өзі кеткеннен кейінгі ... сөз ... ... Мен жоқта Демежан үкірдайды тұздап асып қойғандарың не ... деп ... ... ... да ... да ... суырылып
ешнәрсе айта алмай отырғанда Жалбағай үкірдайдың ... ... ... ... «рас ... ... ... өзіңіз кетерде
бауыздап кеткен екенсіз, сіз келгенше сасып кетпесін деп ... асып ... бар» - ... ... ... пәлендей пәтуа таба алмаған Мамырбек
Жалбағайға қарап: «Мынауың кім еді?» - деп сөзді басқа ... бұра ... (70,187 б.( Бұл ... ... ... ... ... да бір қатысы бар екенін байқаймыз. Тіпті жырдың барлық нұсқасында
кездесетін “Демежанның еліне жазған хаты” деп ... ... ... ... ... осы Мамырбек арнайы жаздырып, батыр қанын жоқтаушыларға
оқып берген деген деректер де ... ... ... ... дұшпандар өмірі баянсыз аяқталған.
Мәтен өзіне-өзі пышақ салып өлді, Олжабай жынданып өлді, ... ... ... ... те ... ... ... гүңіне қашып барып
күнелткен екен.
Енді Зуха батырдың өліміне себепші ... ... ... ... бұл ... бір ер ... ... жерге жастап.
...Келгенде жиырма жасқа атқа мініп,
Ішінен өз елінің шыққан екен, (81,301 б.( -
- деп ... Зуха тек ... ... ғана ... әр ... ... ... ел ішінде беделді адам екендігін:
Алтай, Боғда, Үрімжі, Жайыр, Сауыр,
Тұрушы ед ортасында бір ... бел, -
- деп ... Оның ... ... ... ... ... шығып,
бай-шонжарлармен, билік басындағылармен үзеңгі қағыстыруларын:
Пақырлар күліп қайтар, жылап барып.
Шаһит қой Зуха ... жүзі ... ... ... қас ... ... деуші ед теңдік алып, -
- деп суреттейді.
Жырда айтылмағанымен тарихта Зуха ... ... ... ... ... ... айдатып әкетіп отырған. Зуха мен Лақ би арасындағы жесір
дауында ителі руының жесірін Қазыбек руының биі ... ... ... де, ... би өз ... ... ... ер жаман»
демекші, Зуха өз ауылының атқа мінерлерін жиып, Лақтың ... ... ... әкетеді. Ыза болған Лақ би Зухамен өштесіп, қол ... ... ... ... Бірақ Зуха істі насырға шаптырмай айламен жеңеді.
Қолданған айласы - жау бетіне қарсы қалың ... ... ... сүйегі ғана тұрған қарттар атпен кесе көлденең келген Лақ ... ... ... деп оның ... ... Лақ би ... ... үрейі ұшады. Себебі, кісісі өлсе, Зуханың оны жай
қалдырмайтынынан қорқады.
Зуханың атына ... ... саны ... ... ... Зуха дәулет жимай, жігіт жиып, топ құрап, ... ... ... төрт биі мен ... ... ... ... атқармай қарсы келеді. Алым-салыққа қарсы
келіп, ашаршылыққа ұшыраған кедей-кепшікті өз маңайына жияды. Қай жерде
зәбірлі бай, ... би ... ... ... ... ... қарауындағы
елге қақ жарып бөліп беріп отырады. Батырдың бұл әрекеттері жырда:
Ұзақтан жортуылдар мал айдап кеп,
Берген соң аш-арыққа аман еді, -
- ... ... ... ... ізіне ел билеушісі Иаң Зыңшинның
армиясы түседі. Абылайып шапқан Сабалақша Зуха да ... ... сан рет ... ... ... да өз себебі бар еді.
Бұқарбай - сонау қазақ-қалмақ шапқыншылық жылдарында ... ... ... айбалта асынған Абылайдың оң қол батырларының бірі, Зуханың ... ... ... сескене бастайды. Үкімет алдап та, арбап та,
әскер жіберіп те ала алмайды. 1928 жылы үкімет басындағы Иаң ... ... ... де, ... Жын ... (1928-1933жж) келеді. Сол кезден бастап
Алтай аймағына дауиң (аймақтық әскери басшы) болып Уи Жыңго отырады. Ол
Зуханы ... ... ... ... Ойластыра келіп, бір
кездері Қылаңның басын алған Ма ... ... ... ... алдырады. Уи
Жыңго Ма дарынға:
Уи дауиың істеу үшін елге тарлық.
Бұл сөзді шығармапты ашық-жарық.
Сарсүмбеге ... соң Ма ... ... деп ... ... ... ... көздің жасын.
Керейдің жоғалтайық гауһар тасын.
Топ бастап үкіметке қарсы тұрмақ
Зуханың ақыл тауып әкел басын! -
- деп бұйырады.
Ма дарын күшпен ала алмаған ... енді ... ... бел ... ... ... - сатқындық. Сатқындықты басты қару еткен ол Зуханың
басын алу үшін оның ең ... ... ... пара ... ... іріткі
салады. Зухамен он жылдан аса жақын дос ... ... ... ... ... ... ... Бірақ жырда сатқын дүңгеннің аты аталмайды,
“тамыр дүңген” деп қана келеді. Жырда:
Ма дарын «барып кел» – деп –Ертісті ... бір ... ... ... ... ... бар-жоғын біл
Қажыдан бізге хабар алып кел деп.
Пара алған саудагер дүңген мен Ма дарын арасындағы сыбайластық күннен-
күнге арта ... ... қолы ... ... ... қолы
жеткендігі - оның қызғанышын тудырған еді. Ал Ма дарынның Зуханың басын ... - оның ... ... ... тудыратын сәт болатын. Ыбырайымның
сатқындығы жырда былай суреттеледі:
Ағалар мұны ойласаң құлшылық қыл,
Адамды аздырады нәпсі мен ... ... сол ... ... ... әкеп ... шай менен пұл.
Тарихи өмірде Ыбырайым Зуханың қолындағы асыранды баласы Жақияны алдап,
өзіне сенімді серік етеді. Ол: «Егер сен ... ... ... ... ... ... ... береді» – дейді. Зуханың қай уақытта ... ... сәт ... ... тұруға уәдесін алады. Ыбырайым Жақияны
алғаш көргенде: ... ... ... осы Зуханың кесірі бар”-деп
үгіттеп, Жақияны Зухаға қарсы қояды. Жыр ... ... ... ... ... ... ... Татанайұлының: “1928 жылы Алтай аймағына Уи
Жыңго басшы ... ... ... ... ... ... ... жаңа
шаралар іздеп, амал-айла табады. Ма ... атты ... ... құпия
тапсырма беріп, бір дүңген саудагерді ... етіп ... ... ... ... жыл жүріп, ақыры Зухаға қақпан құрып оралады. Ол қақпан – бір
кездері қаңғып, қайыр тілеп жүрген жерінен Зуха ... ... ... еді. ... ... ... оны ... көмектесуге уәде берген” (37,Б.176-177(
деген бұл дерегі жырмен ұқсас, мазмұндас, ... ... ... ... ... ... көшетінінен хабар береді. Ыбырайым
болса Ма дарынға естіген ... ... ... ала дайындаған жасағын, бір
жүз елу әскерді алып, Ма дарын Ыбырайым екеуі Сарсүмбеге ... ... ... олар ... ... ... Алдымен Жақиямен
келіседі. Ыбырайым еш сезік ... ... ... ... барады. Сол күні
Зуханың үйінде ерулік беріліп жатқан еді. Ыбырайым Зуханы алудың ең ... осы деп ... Ма ... ... ... ... өзі хабар
беретінін айтып, Зуханың үйіне ас ... ... ... оны ... етіп
шығарып салады. Бірақ Ыбырайымның сатқындық әрекет істеп жүргенінен еш
хабарсыз еді. Жырда ... Ма ... ... ... ... суреттейді:
Қажы ойлады тамырын қонады деп,
Шәй ішіп дүңген кетті болады деп.
- Хабар сол бүгін кеште үйінде ... ... ... жуық ... ... ... ... келіскені бойынша келіп, таң ата Зуха ауылын басып
алуды жоспарлайды. Кеш бата Зуханың қонақтары ауылдан ... Таң ... ... ... алып Ма ... ... әскерлері де келіп қалған еді.
Сонымен Ма дарын да қосылыпты,
Жол ... ... ... ... ... ... жол ... келе жатқан досын көргенде:
Алатын мені алдамшы осы ғой деп
Қажекең көрген кезде шошыныпты.
«Зуха батыр» атты тарихи эссе ... ... ... Зуха ... «Қажекеңнің үйінде күндіз бір қызық жағдай болған еді. Ыбырайым
Ителіден қыз ... осы ... ... ... Сол ... ... жастарының бәрі де жезде деп қалжыңдасып жататын. Бүгін Ыбырайым
үйде шай ішіп ... ... оның ... ... ... болып, «Сен
мұнда неге жиі келетін болып жүрсің? Біз ... не ... не ... ... ... – деп қалжыңдағаны сол екен, ... ... ... деп ... ... ұшқан болатын. Жиылған көпшіліктің
ішіндегі бір ... ... ... ... ... ғана ... есін жиған.
Дардай еркектің орынсыз қорыққанына бәрі де ду ... ... да, ... неге ... ... қария қалжың демегенде не болар еді?»
деген ойлар оны мазалай берген еді» деген ... ... (82,124 б.( ... сол ойы тағдырмен бетпе-бет келіп тұрған еді. Зуха Ыбырайымды көрген
кезде өз көзіне өзі ... асын ... ... Зуха ... ... атын ... әруағын
шақырған болатын. Жырда:
…Құдайым ерте күнде білгізді ғой,
Күн бата «Бұқарбайлап» салған ұран.
Қажының жан таң қалды айғайына,
Қаратпас ажал ... ... б.( -
- ... ... күтпеген жерден қол астындағы асыранды баланың мұндай
сатқындыққа барғанынан бейхабар еді. Ойында ешқандай секет-сезік ... бір ... ... ... қашан атады деп көзін сатқан.
Тілегін жау кәпірдің ... ... ... таң кеп ... ... таң ... Ендігі әрекет ауылға басып кіріп,
Зуханы өлтіру. Жасанған жау аянсын ба? Бірден ... ... ... ауылға қадам басты
Сол күні көп адамның қанын шашты.
Үйінде жатыр еді бір қонағы
Шығуға сол қонағы есік ашты.
Қараса қорасында адам жүрген
Анықтап әлгі ... ... ... жау кеп ... ... ... әлгі ... қайта кірген.
Айтып ауыз жиғанша шеріктер үйге кіреді. Зуха Ма дарынның қолынан
қаза табады. Зуханың ... ... ... алып кетеді. Бұл – тарихи
шындық. Зуха батыр жөнінде жазылған ... бәрі де ... ... болған оқиға бұрмаланбаған. Қайта жыр мен дерек бірін-бірі
толықтырып ... ... ... ... бар:
Қауіпсіз жатқан шағында
Шеріктің қамап алғаны.
Басын кесіп қажының
Қу қоржынға салғаны (81,305 б.(.
“Зуханың басын денесінен бөліп алып, қоржынға сала ... Ма ... ... Сарысүмбеге жетеді. …Уи дауиң Сарысүмбенің Қыран өзеніне
салынған ... ... кіре ... ... ... іліп қойып, “кім
бағынбаса осыны көреді” деп үгіт жүргізеді”.(37,Б.174-178(
Жырда батырдың баласы ... ... да ... ... ... да, ... ... бар батыл азамат ретінде көрінеді.
Солтаншәріп Зұқаның үлкен ұлы
Әкесінен кем емес дейді оны.
Атына міне сала есіл бала
Кәпірге мылтық атты ... Ма ... тұра ... ақыл таппай асып –састы –
- деген жолдар кездеседі. Ал тарихи шындыққа келсек, ... ... ... ... ... Қол ... ... қуа шапқанда Зуханың інісі
Төлегетай “Қажы тірі, жаңсақ хабар ... деп ... ... Ал ... ... артынан қуа шыққаны айтылады.
Екі арада жүр екен ... ... соң ... алды қаны қасты.
Солтаншәріп Ыбырайым дүңгенге сатқын екенін мойындатқызып,
Бастап келген әскердің ... ... ... ... ... ... асыл ерін сатқан дос та, асыранды бала да бақытты ... ... ... еріп ... сатса да Ыбырайымның қолы
мәнсапқа, Жақияның қолы қалыңсыз қызға жетпей-ақ кетті.
Жақыпберді батырды ... ... ... адамдардың да бәрі
мәнсапқұмар, сатқындық істеп ұлыққа жаққан екі беткей тұрақсыз ... ... ... ... араласып, жеңіліс тапқаннан
кейін: “…Төменгі ел жақсы десе ... ... ... ел ... ... ... ... түседі. “Өртендік міне келіп жалынына”
деп, өкінішін білдіреді. Бір қорлық-зорлықтан қашқанымен, екіншісіне ... қып ... ... ... жара ... “ұры”, “қашқын”, “тонаушы” да
Адамды адамдыққа санамаған (64,21 б.( –
- деп күйінеді. ... ... ... ... үшін ... ... қол ... анттасу да түкке тұрмайды. Тек
қытай ұлықтарына жақса болды.
Сұраншы ... ... ... ... ... ... ... аруақ, құдай қол алысып,
Оқ тістеп, құран жайып, құрмет етіп.
Таладың қолымызда бар қаруды,
Қайтардым шын ниетпен саған өтіп.
Ақымақ, айтқаныңда тұра ... ... ... ... ... ағалары” атанып жүрген Сұраншы, Тінібай, Әлімжандардың пара ... ... ... ... ... ашық ... ұлықтарда болмайды екен,
Пара жеп сен де бірге қараладың.
Үмітім бәрінен де түңіліп тұр
Адал-ақ сүйегіме қарамадың -
- деп, үміт үзіп, ... ... ... ... бар ... ... ... дұшпанына еш
қарсылық көрсете алмай, қапияда дәрменсіз ... ... ... ... ... ... сатқындарға кектенеді. Бұл азаматтық әрекет емес еді.
Жағымпаздықпен жан баққандар ар-ұятын аттап ... еш ... ... ... ... ... андағайлап.
Амал не көпке қылар қайрат қайсы
Арқанмен түсе-түсе алды байлап.
Қылмас па ем ақ патшаның шерігіндей
Қолымда құрал болса оқпен жайлап, ... ... ... ... ... ... батыры
Жақыпберді де зұлымдықтың құрбаны болып, арманда ... ... ... ... өлім ... ... ... елдің алдында атылады.
Отарлық үстемдік өз дегеніне жетеді. “Іштен шыққан жау ... ... ... ... ... иек артып, көптеген зұлымдықтарды солар
арқылы іске асырып отырған. Бұл да өмірдің боямасыз ... ... ... ... ақ ... ... қара жұмысқа бала алу туралы
Жарлығы мен ауыр ... ... ... ... ... жыр-
дастандар өз алдына бір төбе. Әділетсіз билікке күйзелген қарапайым бұқара
ұлтының азаттығын көксеп, қолдарына қару ... Шеп ... ... ... ... 1916 ... ... көтеріліс туралы жырларды бір
қатарда қарап салыстырды, ғылыми тұрғыда ... ... ... ... “… ... Бөлтірік ақынның толғауында ел мен ер
тағдыры қатар алынып жырланады. Албанның ... ... ... ... ... еріп, патшаға қарсы көтерілген халықтың басшылары қапыда
қолға түсіп қалады. Жендеттер оларды түгелге жуық атып тастайды. Не істерін
білмей ... ... басы ... жаққа кете бастайды. Патша әскері босып
бара жатқан ... ... ... ... ... ұшыратса, барған жерде мал-
мүлкінен айрылып жұрдай болып ... ... – деп ... ... ... байланысты туған “Ақкөз”, “Қалаба”, “Бекболат”, “Ұзақ
батыр, немесе Бекболат Әшекеевтің үндеу хаты арқылы ... ... ... ... атты ... ... ... тарихи шындық
пен көркем шындықтың ... ... да ... ... ... ... ... айтқан. Бұл пікірге біз де толық қосыламыз.
Жақыпберді ердің де осы көтеріліске ... ... ... ... кейін соңына ерген біршама халқын ... ... ... ... ол жерге барғаннан кейін де патшаның ұзын ... ... ... ... ату ... ... жырда толық келтірілген. “Мұра”
журналының 1990 жылғы №1санына жарияланған Ысмайыл Далдабаевтың “Жақыпберді
батыр ... аз ... атты ... ... ... ... ... көрсеткен М.Әуезовтың “Қилы заман” повесіндегі кейіпкер
жайында Шыңжаң өлкесінде баласы Нүсіпқан қалдырған жыр қалдырған екен” ... деп ... ... ... ... туу ... анықтаған. Яғни, бұл
жырдың оқиғасы ізі суымаған, тарихта мағлұм ... ... ... де ... ... ... Бұл – жырдың нақты тарихи жыр
екенін тағы да бір ... ... ... жырында (84,Б.310-378( Елісхан Шың Шисай әскери
қосын жіберіп әкесі Әліп ... мен бар ... бір ... ... елін ... ... көз ... құлақ естімеген жанына тыныш
өмір беретін жер тапқанынша “Асанша жерұйық іздеп”, дала кезеді. Алғашында
Гансуде қиыншылық көргенімен, ... ... ... ... ... сеніп, Чиңхайға ауады. Тыныш өмір ұзаққа ... ... ... ... ... ... тартып ала бастайды. Чиңхай өлкесінің сол
кездегі бастығы Мабуфаңның әскери орынбасары Фалужияң мен Елісхан арасында
мал барымтасына ... егес ... ... өлке ... ... шыдамай, ашық қарсылық көрсетеді. Мал беруге қарсы келгендерді
Мабуфаң өкіметі ел алдында атып ... ... жан ... ... ... ... Бір ... ішінде елін бастап Чиңхайдан оңтүстікке қарай көш
түзейді. Мабуфаң әскери ... ... ... ... ... ... ... қайтарудың түрлі айласын іздейді. Тегін келген мал мен
мүліктен айырылғысы ... ... ... ... қазақтарды күшпен жеңе
алмайтынына көзі жетеді. Ол енді айла-сұмдық шарғысын қолдану ... ... ... Әскери басшыға жасақ пен бірқанша ел ішіндегі сыйлы
адамдарды, оған қоса көп ... ... ... ... ... ... жолға шыққан әскери қосын Момынғол өзенін көктей өтіп
Алтын Шөгеге келген шақта көштің артынан қуып ... ... қуып ... ... бар ... ... екен.
Ор қазып төңірегін қарауылдап,
Көп әскер қоршап апты сыртын бекем.
Дүңген басшылары ақылдаса келіп, Елісханға хат жібереді. ... ... ... тура ... ... Құдайым бір, кәлләм – Құран екендігі өздеріңе
аян. Сендерге қылар қасым жоқ, шариғатқа сенсін!”, - ... ... ... ... ісінен хабардар болғандықтан оған
сеніңкіремей, “бармаймыз!” деп жауап береді. Сонда ... ... ... ... тапсырғыл деп, Құранға мөр басып, қол алысқаннан” кейін ғана
қазақтар оған ... ... ... ... Бірақ ертесінде
Елісханмен қоса үш кісіні ... ... ... ... Фулужияңның
бұл ісінен кейін алданғанын білген ел жанынан үміт үзеді.
Әскери басшы қолға түскен қалың қазақты алдына салып айдап, ... ... топ ... ... ... ... келгенде: “Әкелсін елден таңдап
үш қыз алып!” – деп әмір ... ... ... ... ел ... Қазақтардың намысына тиген бұл әмір олардың ашу-ызасын келтіреді.
Зорлыққа шыдамаған ел “Ей, Алла, бір ... ... – деп, ... шабуыл жасайды. Дүңген әскерлерін сол мезетте-ақ ... ... ... ... өзін де ... Тұтқында кісендеулі жатқан
Елісхан, Аңғалбай, Мінәндарды босатып алып, тауды бетке алып, қайта көшеді.
Айтқан ... ... ... ... ... қаза табады. Таң ата бар
қазақ жан-жаққа қашады. Фулужияңның Елісқан қолынан мерт болғанын ... ... ... ... ... жібереді.
Бір көш жер Жеті обаға қалған шақта
Шаңдатып қалың дүңген қуып ... ... төрт ... ... ... болады. Есеңгіреген ел қайда барарын
білмей Тибетке қарай жол тартады. Қарлы ... ... елге ыс тиіп көп ... ... жонда қалған біткен малдар,
Көмілмей қалып жатыр біткен малдар.
Ғаріптің жетім-жесір қисабы жоқ
Тірідей қалып ... ... ... ... ... түйе ... қызыл қандар.
Бастарынан ауыр азап өткізіп келе жатқан көштің алдынан үш ... ... жол ... ... адам тағы қырғынға ұшырайды. Тибеттің
асау соққан бораны да елдің мазасын кетіреді. Берекесі кеткен ел тек ... бір ... ... ... ес ... Бірақ көп ұзамастан:
Бір үлкен жыңғылды өзен қона қалсақ,
Ласадан әскер ... сол күні ... ... тағы ... ... ... ауылдары үш жүзге тарта адамдарынан
тағы айырылады. Қалың ел ендігі жерде қару-жарақты былай қойғанда ішер асқа
да ... ... Деле ... қасына жиырма бес кісі ертіп мал іздеуге
шығады. Оқта-текте бір топ әскерге тап болады. Әскерлер:
Үндістан ... ... ... ... ... келген
- деп жөндерін айтады. Әскерлерге еріп Қазыбек руынан Мардан, Жәдіктен
Баймолла, Молықтан Сейітқан үшеуі олардың бастығына ... ... ... ... жөн сұрасып, жол көрсетеді. Үшеуі елге келіп ... ... ... Ел жиылып Ладақ арқылы Үндістанға бет алады.
Үндістанға келгеннен кейін мұсылман билеушісі бар Мұзаһар-Абат ... ... ... ... ... бар ... ... Бірақ,
Үндістанның ыстық ауасы жақпай
Дерт жүрді неше түрлі арасына
Сол ... ... ... ... ... аузынан қан ағып, кейі сандырақтап, кейі белім, кейі ... ... ... ... ... ... Сондағы ел зарлана:
Айналайын, бар құдай,
Құлыңды сақта қор қылмай.
Күйзелмей қайтсін ғаріп ел,
Күн болған соң осындай.
Дүние өтер соққан жел,
Көздің жасы ... ... ... көл ... ... ... опат ... толды-ау құба бел –
деп қайғыра жылайды. Мұсылмандардың ... ... ... ... қаласының шаһы Әсілімхан көмекке келеді. ... ... ... қаласына көшіріп әкеледі. Азараның да ауасы жақпай қазақтар
тағы қиналады. Әбден қажыған соң Байтолла ... ... ... хат ... ... мен Дамбай жағы,
Күн шығыс ұзақ шаһар шалғайдағы.
Бір себеп құдай үшін істейік ... бар ... ... ... шаһы ... ... Тырнауаға көшіріп әкеледі. Шаршап
шалдыққан ел “Алла жар болды” деп ... ... Көп ... ... ... күні жақпай тағы да дерт көбейіп, ел қайта азапқа түсе бастайды. ... ел ... ... кіші ... Қожақын дүние салады.
Бар қазақтың басы құралып, патшаға барып көңілдеріне ... ... ... ... кеңеседі. Патша естіген бетте-ақ еш қарсылықсыз ... ... ... ... де ... ... ... Жәдіктен Тыныбай,
Жантекейден Мардан, ... ... ... ... ... ... Дәуітбай, Рақаділ, Қошуыт, Қамза, Сарбастан Ғұмарларға өзінен
тоғыз кісі қосып, шер шалуға жібереді.
Ел, жер аралап біраз ... ... елге ... ... ... бір шешімге келуін тездетеді. Сонымен топтың бірі – Аптабатқа, ... бірі – ... бірі – ... бірі – Мүзәриге, бірі – ... ... ... енді бір топ ел ... ... ... Елдің былай
бөліп кетуі әркімге ауыр ... ... ... ... ... ел,
Көз жасы қойынына төгілген сел.
Қайғырып қатын-бала жүре алмайды
Айрылған әрбір жаққа ... ... ... ... Алтайға кері қайтқандардың арасында
болады. ... ... ... ... бөлініп кеткеннен кейінгі
бастан кешкендерін баяндайды. Алтайға қайта қайтқанда
Бір жүздей мөлшеріміз адам едік,
Болар деп ... ... ... ... жақтан жау кез келді
Көлденең бір қарлы тау асып едік
- дейді. Топ батырлары артта қалып ... ... да, ... ... бала-шағаны ертіп алға кетеді. Сейітқан осы соғыста ... ... ... ... де ... атымен,
Айтқан арыз, датымен.
Тиянақ қорған кеткен соң,
Сұм көңіл болды жермен тең
- деп ағасын жоқтайды. Сейітқан бастап келе жатқан топ сол ... ... ... кезеді. Қаратауды бетке алып келіп, сол жылы Қаратауды қыстайды.
Көктем шыға ... ... ... жер ... ... ... ... бір
мұсылманның бейітіне кезігеді. Қараса із батысқа қарай кетіпті. Ертесі өзен
бойын жағалап келе жатып жар астында тығылып жатқан екі ... ... ... сарт ... ... ... ... Сейітқан:
Қорықпа, ей, бейшара, сөйлеші сөз,
Тиіспейміз мүсәпірге, мұсылманбыз.
Ел-жұрттан айрылғалы ... жыл ... ... бір ... ... деп, ... ... кешкен михнаттарын айтып, жөн сұрайды. Сонда екі
сарт:
Сөйлейді Темірлік деп жердің атын,
Отырған мекен қылып қзаақ халқы.
Қазірде қол астында сексен үй ... ... ... ... ... ... Қанамбар бар,
Бірталай қазақ елден адамдар бар
- деп, бар ... ... Бір ... ... бөлініп
қалған Құсайын тәйжі мен Қанамбар ... ... ... ... артқа
қайтады. Естігендерін елге айтып, қуанғандарынан бір күн бөгелмей ... ... ... ... ... келеді.
Ел-жұртқа көшіп келдік, көлік алдық,
Сегіз жылда елді көрдік өліп-талып.
Үш жылдай жапан түзде тарттық бейнет
Жақсылық көрместей боп болып ғаріп.
Әзірше сөз аяғы ... ... ... ... ... ... ... күзі бопты
Қағазда Сейітқаннан аз сөз қалған – деп жырды аяқтаған.
Демек, Елісқаннан бөлініп қалғаннан кейінгі ... ... ... қайта оралғанында бір тоғыз жүз қырық алтыншы жыл болған екен.
Осы жерде ескере кететін бір жайт, Үндістан ... ... ... елді
кейін Түркия мемлекетінің басшысы Түркияға көшіріп әкетеді. ... 1951 жылы ... ... Сол жолы он ... мың жан ата ... бір жола ... ... олардың қаншасы Түркияға барып ат басын
тірегені белгісіз. Осы ... ... ... ... ... ... тобы ... қырқыншы жылдардың бас кезінде Қытай
билеушілерінің қорлығына ... ... ... ... ... ... ... ұшырап, Үндістан жерінде тұйыққа ... ... ... деп ... ... білмей дағдарып тұрған елден құралған. Оларға
жәрдем қолын ... ... әкеп ... ... ... ес жиып, етек
жиюға көмектескен Түрік үкіметі” дей ... ... ... ... да ... шығаруға болмайтынын қатаң ескерткен. (62,160 ... ... ат ... ... ... ауып ... ... үстірт қарамаған. Ол жөнінде: “Қытай ... бір ... ... озбырлыққа шыдамай, еркіндік, тыныштық көздеп, жаңа мекенді
шарқ ұрып іздегенінің қасіретке толы тарихы белгілі ... дін ... ... ... ... ... ... кітабының (1995)
негізін құрайды” – дейді де, ... ... ... ... ... атын атап, түсін түстеп айта алғандығы, деректілігі жағынан ... ... ... ... ... бағалы кітаптардың бірі болып
табылады” деп, бұл кітаптың ... ... баға ... ... сондай-
ақ, шығарманың маңызы мен мәніне тоқталған. Мұнда, - дейді, азаттық аңсап,
қатерлі белгісіз сапарға шыққан бір топ ... ... ... ... ... ... азабы, көз жасы, мұң-шері, андыздаған қатыгез ... ... ... баласының есінен кетпейтіндей естелік болып хатқа
түскен. ... ... бұл ... ... ... ... ... өжет
ерлігін, қарулы әскердің де кісәпір ... де ... ... бере білген, малдан айырылып, адамдары қырылып, аштыққа, ауруға дұшар
болып, талан-таражға түсіп ... да, бір ... ... ... деген үмітін
үзбеген ерлігі мен өрлігі айқын көрінген. Оқиғаның тосындығы соншалық,
кейде ... ескі ... ... ... ... еске ... Ертеректе
алыс сапарға шыққан талапкер жастың жолында небір жалмауыз, аждаһа, дию
пері, жалғыз көзді дәулер кездеседі. ... өжет жас ... ... ... ... мұратына жететін. Бірақ мына кітапта сөз ... ... қаны ... шындық” жатқанын жаны күйзеле айтады. Жазушының
“дүниеде өзіңнің елің мен жерің өзіңе пана болмаудан артық қорлық бар ... ... ... ... ... ... ... баяндалған
оқиғалар мен кейіпкерлер қоспасыз, бояуы жоқ ... ... өзі ... Тарихи шежіре орнына жүрерлік бұл шығарманың ... ... ... ... ... ... ... Б.213-221( Ғалымның берген
пікіріне біз де ... ... әрі ... ... Халифа Алтайдың
“Атажұрттан Анадолыға дейінінің” поэзиялық үлгісі деп қараймыз.
Халифа Алтайдың 2000 жылы ... ... ... ... ел” атты ... жарық көрген. Дәл осы кітапта ... ... ... һәм оның көші” деген ... ... ... ... ... да ерен еңбегі толық баяндалған. (85(
Демек, қазақтар қай жерде болмасын тағдырдың қатал қыспағына ... ... үшін ... ... тіккен. Жақыпберді еліне тыныштық іздеп
Қытай асса, Елісқан көз көріп, құлақ ... ... ... сапар шекті.
Деректерге қарағанда Елісқан Түркияға жетпеген, 1946 жылы Пәкістанда қаза
тапқан. (85,26 ... ... ... ... ... ... ... карта бар. Бұл картаны Мәнсүр тәйжі 2001жылы Алтайдан
Түркияға ауып барғандарына елу жыл ... ... ... ... ... ... Түркияға дейін жүріп келген жолы, ... ... ... ... ... Құсайын тәйжінің, Осман Таштанның, Зуханың үлкен
ұлы Сұлтаншәріп тәйжінің, Дәлелхан Саналтайдың, Қалибек Хәкімнің, Қариштай
Айқанаттың, Рақия молланың, ... ... ... ... ... ... ... Санның суреттері қоса берілген. Мұндай ... ... ... ... жыр ... тағы бір айқындала түседі. Жыр
оқиғасы туралы нақты деректер де мол.
Қорыта ... ... ... да заман зауалы барлық
қайшылығымен көрініс тауып отырған. ... бас ... бәрі ... ... қаза ... немесе осындай қуғын-сүргінге ұшырады.
Ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған жырдың барлық ... ... ... ... Демежанды Ысқақ, Мамырбек, Еңсе,
Жалбағай, Таңғыт сияқты ел ... ... ... ұстап берді. Бір
ескертетін жайт, жырдағы Демежанның абақ керей еліне қарата ... ... ... мөр ... ішінде Жалбағайдың аты аталады. Бірақ
тарихи шындықтың ізіне қарасақ, Жалбағай ешқашан Демежанға қарсы болмаған.
Жырдағы абақ ... ... ... ... ... ... ... деген
деректер де жоқ емес. (47,148 б.( Тіпті Жалбағайдың Мәтен мен ... ... үшін ... оған ... ... атын ... ... Ал
жырда керісінше, Демежанның хатында мынадай жолдар ... де ... ... ... бата ... ... ... үйде болса алар еді,
Сапар қып кеткен еді қажы мекенге –
дейді. Бұл арада Демежан батыр ... пен ... үміт ... ... ... ... жанаспайды. Тағы оқып көрелік:
Керей деп сәлем айттым батыр Көбен,
Адамға оңай екен пәле ... ... ... ақы ... ем күдерімді бұрын сенен – (73,Б.221-225(
деген тармақтар кездеседі. Ал, Ә.Қоңқаұлында:
Жалбағай, Таңғытпенен жамандастым,
Соларға есе бермей табандастым.
Жатырмын бұл ... ... ... аз ба, көп пе ғазиз бастың (61,283 б.( – делінген.
Иә, Демежанның қолымен хат жазған ... ... ... тұр.
Егер Тұрысбек шынында да Демежанның досы болса, ол не себепті Демежан
өлтірілісімен-ақ дереу ... екі ... ... пара беріп бір түнде-ақ
батырдың үшінші әйелі Ырысқанды мал-мүлкімен көшіріп әкетеді. 1908 ... ... ... ... ... ... некесін қиюға
асығады. Сол себепті Алтайдан Жәке би мен Мәми төрені ... ... асын жыл ... ... ... ... “хаттағы” Тұрысбек досының
істегені осы. Ел ... ... ... ... ... “Демежанның көзін жойсаң 100 жылқы берем” деп ... ... ... үшін ... мен Мамырбек арасына жік түскен. ... ... ... төре ... ... кетуге мәжбүр болған.
(47,Б.178-179( Сондай-ақ, Көбен батыр мен ... ... ... ... ... ... Ал, тарихи шындыққа сүйенсек,
Тұрысбек пен әкесі Мамырбек сатқындық жасайды, ал, ... ... мен ... ... Демежанның шын жанашырлары. Ысқақ пен әкесі
Қызылбала Демежанмен “ашық айқасқа” шықса, ... ... ... ... ... ... білдірмей жасап, елді аң-таң қалдырады.
Біз ел ішінен шыққан белді-беделді ел ... ... ... ... тірі ... ... ... деп өз мөрлерін басқанын
айттық. Зуханы ұстап берген асыранды баласы Жақия мен ... ... ... досы ... ... ... де ұстап берген өз
руластары Сұраншы, ... ... ... ... ... бір, ... етсек Аллаға тапсыр деген ... ... ... ... ... түскен батырларды ешкім де аямайды. Билеушілер көздерін
құртуды ғана ... ... мен ... ... ... ... сол ... алынады. Елісхан бірқанша адамдарынан айырылады. Әйтсе де
Елісханның ұстанған жолы Демежан, Зуха, Жақыпберділерден ... ... ... ... ... алмайтынын білгендіктен, артынан ерген ... ... шет елге ... ... ... де, соңындағы жұртын аман ... ... Ал, ... өлсе де ел ... ... ... ... ... Демежанға қайын атасы Құрманқажы келіп:
Әй, балам, жақсы қайда, үлгі шашқан,
Солаңдар ұлық болған саған дұшпан.
Әр сөз естіп қорқамын сыртыңыздан,
Ешкім жоқ басың ... ... ақыл айта ... ... ... алып ... ... иман, тіріге жиған керек,
Тауып ал керей елін осы бастан (73, Б.215-216( -
- деп аталық ақылын айтады. Демежан ата ... ... ... ... ... қашу керек? Дегенмен сақтанбаса өміріне ... ... ... Сондықтан атасының ақылын тыңдағысы ... ... өз ... ... ... ... ... Шелектіні баса көшіп, Ішбетінің суынан
өтіп кетейін деп ойлайды. ... ... ... - Неліктен кетесің, - деп,
Суынан Ішбетінің өтесің, - деп.
Ескермес мың ... ... ... ... ... нетесің –
деп, батырды райынан қайтарса, Демежан абақтыда ... ... ... неге ... ей, ... екен дұшман зәлім бек қабағат.
Келген сайын Бітіри ақыл айтар
Болмаса ... ... сіз ... бақ ... ... Былжырап көп сөйлеме ақымақ қатын,
Жасымнан Демежан боп шыққан атым.
Өлсем жақын барамын құдайыма
Ақылды-ақ деп ойлаушы ем замарбатың.
- ... ... тірі ... ... ұзақ ... ... жеп.
Ер едің ескермейтін өсек сөзді
Сиынам жатсам-тұрсам құдайым деп.
- Тәуекел, ... ... ... үшін ей, ... ... ... мұнан болса құтылмаспын
Қайдағы ақымақ жанша қашам неге?! (79,408 б.( –
деп Бітіридің айтқанына қарсы келеді. Абақтыда ... ... ... оны ... ... ... де жоқ емес. Бірақ Демежан қарсылық
білдіреді. Біраз уақыт өткеннен ... ... ... ... ... ... ... Ол Мәтенге қарсыласып талап еткен салығын да
төлемейді. Арызшылардың да сөзін елемейді.
Келеді арыз айтып күнде ... да ... асыл ... ... етіп бір қой ... ап тәшмиығын оқыр намаз.
Батыр ендігі жерде абақтыдан қашып шығып, өзіне қастық қылғандардың
жазасын ... ... ... ... ... ... ... мені елім неге?
Қашамын тас-талқан қып бұл зынданды
Жасқанам әлде кімше неменеге? (76,283 б.(
Босансам Еженханға барар едім,
Кегімді дұшпанымнан алар ... ... осы ... ... ... ... ... (73,226 б.(
Тіпті абақ еліне қарата жазған хатында:
Нақақтан таудай жала жабылса да,
Жатырмын мойынсынбай оттағанға (73,224 б.( –
деп жазады.
Жинақтай айтқанда, біз сөз ... ... ... ... бәрі ... ... ... Елісхан) өмірде болған адамдар және халқының
азаттығы мен теңдігі жолында ... ... қаза ... нағыз ерлер.
Мұндай «халқым» ... ер ... ... елі елеген, ұмытпаған.
Сондықтан олардың ерліктері туралы аңыз-әңгімелер, жырлар тудырған және
ауыздан-ауызға таратып отырған.
Шыңжаң, ... ... ... ... ... ... ... “Жақыпберді батыр”, Елісхан ерлігін баяндайтын ... ... ... ... ... орын алатын тарихи жырлармен
үндестігі бар ма ... ... ... ... Біз, ... ол үшін алдымен
бірнеше тарихи жырларды қарастырып, тарихи жырлардың бір-бірімен ұқсастығы
мен айырмашылығын ... ... ... ... батыр", “Жақыпберді батыр” жырлары "Исатай -
Махамбет", "Досан батыр", "Бекет ... ... ... ... ... ... тақырыбы, жырлану стилі, бас кейіпкерлерінің өмір сүрген
кезеңдері жағынан жақындау келеді. Бұл жырлардың ... де ... ... ... XIX ғасырдың 30-жылдарынан XX ғасырдың ... ... ... ... ... жырлардың бәріне де өзек
болған тақырып - қарапайым халық қамы, отаршылдық ... ... ... ... ... ... ... жырлану стилі ұқсас келіп
жатады. Жыр ішінде арнау, ... ... ... ... бәрі ... ... ізі ... жырға айналдырылған. Тарихи
дәлдіктер басым болып келеді. Әсірелеп ұлғайта көрсету ... ... ... көп ... ... ... ... "Бекет батыр",
"Жанқожа батыр", "Бекболат" жырларының негізгі мазмұны патша өкіметінің
қанаушылық ... ... ... ... ... ... ... қажырлы күресі және оны ұйымдастырушылары жөнінде. Ал
Шыңжаңдағы қазақтар арасында ... ... ... Цин ... мен ... ... ... әділетсіздігі, ел бастаған ерлердің көзін ... ... ... алым-салықтың түрін көбейтіп, жерін тартып алуы,
тіліннен, дінінен, салт-дәстүрінен ... ... ... ... жырланғанын көреміз.
Шыңжаң қазақтары арасында туған тарихи жырларда батырлардың ұлт-азаттық
қозғалысы "Демежан батыр", "Зуха батыр", ... ... ... ... жоқ, ... батырлардың жеке-дара тұлғалары ғана көрінеді. Ал, “Үркін-
қорқын” жыры осы тұста стихиялық сипат алған жыр деп айта ... ... ... Шың ... ашық ... ... ... қару-жарағы мен жасанған
ерлердің аздығынан, ... ... ... ... ... ... ... азаттық идеясы оны туған топырағынан шеткерлеуге ... ... он ... мың ... ... ... ... бір жола шет елге ауып
кете барды. Олардың ішінде Елісханнан басқалары Исатай, ... ... ... ... ... топ ... қолдарына қару алып, майдан
шебіне шыққан жоқ. Бұл – ... ... ... ... қару ... сөз емес, батырлар қолдарына қару ... ... ... ... жеке дара күресті. ... ... ... ... Бекболаттардың қасында сенімді серіктері, майдандастары, жаужүрек
достары бірге жүрсе, ... ... ... ... ... ... батырлар жалғыз. Оларға көмекке келетін көп халық жоқ. Қысқасы,
бұл жырлардың ... ... ... - ... ... ... ... батыр”, “Үркін-қорқын” жырларында топ құрап, қару-жарақ
асынып, отаршыл үстем тапқа қарсы ашық майданға қолбастап шығу деген жоқ.
Әйтсе де ... ... ... тапқа әділетсіз билігі үшін қарсы ... ... ... өз дегендерін істеді. Олар жалтақтауды,
жағымсынуды жат қылық деп біледі. Сол себепті, олар билік ... ... ... да болған. Олар әр уақыт халықпен санасып,
көңілі жетер тілектес адамдармен ақылдасып отырған. ... ... ... ... патша өкіметінің озбырлық саясатына қарсы күрессе,
кейінгі жырлардағы ... Цин ... ... ... ... қарсы күреседі. Сондай-ақ, жырлардың ... ... ... ... ... ... мен батырлар арасында өтеді. Жырлардың
бәрінен билеуші озбырларының ... ... ... ... ... отаршылардың билік басын пайдаланып отырғанын қарапайым
халықтың түсінбей, ел бастаған ерлерін өз ... ... ... ... Бір ... ... халық қаһармандары сатқындықпен
өлтірілген. Өкіметтің қолшоқпарлары арқылы батырлар әркез сатқындықпен мерт
болса да, ... өз ... ... айналдырып, артқы ұрпаққа өнеге
еткен.
Қытайдағы қазақтар ... ... ... ... өз іштеріндегі
саяси-әлеуметтік теңсіздік жағдайларына байланысты ... ... ... ... ... ... ... халқын түбегейлі жойғысы келген
әрекеттеріне қарсы бас көтерген ерлерді ұлт азаттығы ... ... ... ... деп ... олар ... жырларды “Ұлт-азаттық
көтерілісі туралы тарихи жырлар” деп таныдық. Бұл ... ... ... айқын, шынайылығы басым. Қиял мен ұлғайтудың элементтері жоққа тән.
Өйткені ... ... ... ... ... ... танытады,
маңызды оқиғалар мен көрнекті тұлғаларға халықтың бағасын, қарым-қатынасын
көрсетеді (86,82 б.(. ... біз сөз ... ... ... ... бәрі де ... жыр санатына жатады.
ІІ.І «Демежан батыр» жыры нұсқаларының ... ... ... ... ... желісінің баяндалуы әрқалай болғанымен,
ішкі мазмұны ұқсас. Біз жоғарыда оқиғаларды ... ... ... ... деп, 1-оқиғаның баяндалуын /толық, толық
емес/, 2-оқиғаның орын ... 3-тіл ... атап ... ... ... ... ... оқиғалар жырдың көп нұсқасында
кездеседі. Мысалы жырдағы мына эпизодтар нұсқалардың ... де ... ... ... ... Шәуешекке амбы болып келуі;
3. Мәтен мен Ысқақтың жақтас болып, елді азғыруы;
4. Мәтеннің алым-салығы, Демежанның қарсы келуі;
5. Демежанның ... ... ... ... Демежанның Мәтенге келуі, қолға алынуы;
7. Демежанның елге хаты, абақтыдан қашуы;
8. Батырдың қайта ... ... ... асу үкімі, консулдың араша түсуі;
10. Демежан өлімі. Батырды жоқтау, оған ... ... ... Жыр соңы.
Біз сөз еткен жырлардың бәрінде кейіпкерді таныстыратын шағын кіріспе
бар. Ақын-жыршылар батырлардың елі мен жері жайында ... ... ... ... ... өзінше баяндағандықтан кіріспенің көлемі ... ... ... ... ... ... ... шеберлігі,
ұйқасы, көлемі, баяндау ... ... да ... ... бар. ... ... Шәуешекке амбы болып ... ... ... елге ... ... ... ... жиі кездесіп жатады. Ал, шумақ ұқсастықтары сирек кездеседі.
Мысалы, таныстыруда:
Бастайын Дәмежаннан аз ғана кеп,
Аллаға ... ... ... ... ... төрт ... ... шыққан артық. (79,101 б. (
Берейiн Дәмежаннан бiраз сөйлеп,
Болғандай ойға тәлiм сөзден өрнек.
Жамағат, ... ... ... ер Дәкеңнiң ойға келмек. (61,276 б.(
… Асыл ердiң айтқан соң әңгiмесiн,
Басқа сөз бұл ... не ... сөз ... ... ер ... ... (73,13 ... сөз сөйлейiн тыңда жұртым,
Жүректiң әңгiме ашар қайғы бұлтын.
Ұлық боп ер Демежан тұрған күнде
Билеген Тарбағатай емiн – еркiн. (78,397 ... ... аз ғана ... ... мақтап болмайын шет
Билеген төрт үкiрдай Тарбағатай
Дәмежан сонан шыққан бiр қара кер. (80,402 б.(
Бiсмiллә келер сөз басы,
Жетiмнiң ағар көз ... ... ... тiлiм ... қарт ... ... осындай кіріспелерді ақын-жыршылар не үшін
пайдаланған? Немесе кіріспенің ... не? ... ... ... ... ... хабардар етеді. “Жамағат, құлақ салып
тыңдасаңыз”, “Әуелі сөз сөйлейін, тыңда ... ... ... ... ... ... ... Яғни жамағатты жыр тыңдауға шақырған.
Әрине, мұндай кіріспе-таныстыру әр нұсқада әр ... ... ... жырды бірнеше жыршы айтқандықтан, кіріспе көлемі жағынан да әр
түрлі болуы ... ... енді ... ... ... амбы болып келген сәтіне
тоқталар болсақ, Қ.Орынбасарұлында, Т.Құсайынұлында және А.Татанайұлында,
яғни үш нұсқада орын ... ... бұл ... ... елге ... ... Орын ... ауытқу болғанымен, Ә.Қоңқаұлы мен
Ә.Әмірұлы ... ... ... ... ... ... алшақ кетпейді.
Тіпті, жол ұқсастықтары да жиі келіп жатады. Ал Қ.Орынбасарұлында ... ... еш ... жоқ, қалыпты түрде хабарлайды.
Жеріне шөп шабатын егін салдық,
Құлжада ... ... ... ... шіркін, Дәмежан деп есіне алды.
Т.Құсайынұлында:
Жіберген Қошылыңды Ілеге айдап,
Тас қылып екі қолын бекем байлап.
Қазақтан қорлық ... ... ... ... ... ... А.Татанайұлында бұл эпизод – хатқа жазған сөзінде - ... кеп ... ... – деп ... де, ... ... амбы болып
келуінен хабардар етеді.
Жіберді солаңдардың жеріне айдап,
Тас қылып қол-аяғын мықтап байлап.
Қазақтан ... ... ... ... амбылыққа қойған сайлап – деп бастайды да,
солаңдармен табандасқанын, жемеңгерлермен ... жері үшін ... ... өзі ... Оған осы ... ... ... өз сөзі
дәлел. Демежан:
Жалбағай, Қанағатпен жамандастым,
Солаңға есе бермей табандастым.
Өлсем де әруағым разы емес
Қалайша төрт ... ... ... ... ... ... ақ қағазбен арыздастым –
дейді.
Ә.Қоңқаұлы Мәтеннің Шәуешекке келуін баяндағанда Т.Құсайынұлының
нұсқасымен дәл келеді. Тек ... ... Тас ... ... ... қолын байлап – дейтін азғантай ғана айырма
бар.
Ал, Ә.Әмірұлының нұсқасындағы осы эпизод ... ... ... Мұнда Демежанның өз атынан айтылмайды. Жыршы ... ... да ... ... ... бар. Тек, ... байқалады. Ә.Әмірұлында:
…Демежан күн бермеді дегеннен соң – деген ғана тармақ ... ... ... де біз ... ... нұсқаларынан Демежанның сібе-
солаңның үкірдайын әділетсіздігі үшін, қазақтың ... ... ... ... ... ... қалдырғаны үшін оның қолын мықтап байлап алып,
айдарын кесіп, тиісті жазасын бергенін, қарапайым халыққа салынған ... ... ... Демежан мен Ши амбы ... ... ... ... келтіргені анық. Сол себепті,
Ши амбы ... ... ... ... пара ... ... - ... келуіне орай туғызады. Мәтеннің Шәуешекке келуінің
себебі де Демежанның үш мың үйлі жанынан ... алу, ... ... ... келгеннен кейін өзіне жақтас табуды мақсат етеді. Асқар
Татанайұлы нұсқасында Ысқақтың ... ... ... ... ... ... тек Демежан абақтыдан қашқанда асыранды баласын қолды
еткенде ғана аталады. ... да бұл ... ... дәл ... Ал, ... Құсайынұлы нұсқасында бұл тұс
Мәтеннің Шәуешекке келуімен жалғасып, оқиға кеңінен баяндалады. Әйтсе де
ақын бұл екі ... ... ... ... ... аша түскен.
Мысалы:
Сол күнде Ысқақ тағы жетіп қалған,
Қағазды қаламменен қолына алған.
Солаңға қылғандарын бірін қоймай
Амбыға білдіруге ... ... «сол ... деп ... ... амбы ... келген күнін айтып
отырғаны белгілі. Дәл осы нұсқада Ысқақты мәнсапқұмар етіп тәрбиелеген кәрі
әкесі де шет қалмаған. Мұнда:
...Орынын Керімбайдың бұл алды ... ... ... ... ... яғни ... әкесі Демежан үкірдайлыққа сайланғаннан
бері наразы болған.
Осы эпизодқа ... ... ... ... ... арыз
айтушылардың бірі ретінде ғана айтылады.
Мәтенге арыз айтып Ысқақ кепті,
Қатты зорлық көрдім деп, зар еңірепті.
… Һаммасын мал мен ... ... ... ... болар ма екен бізге – депті.
Ал, Ә.Қоңқаұлында бұл ... ... ... ... ... ... жол ұқсастықтары да сәйкес келеді. Құсайынұлының
нұсқасында кездеспейтін Ысқақтың Мәтенге пара беру арқылы ... ... ... ... ... ... ... зәлім Ысқақ салды пәле,
Ойдырып ойдан-қырдан жапты жала.
Ысқаққа бәрін жаттап ұғындырған
Әкесі кәрі құзғын Қызылбала.
Осы тұста Қоңқаұлы Ысқаққа қоса оның ... ... ... ... ... бойынша әрекет етуі де нанымды. Демежанның үкірдайлық
мәнсабын алу үшін Ысқақ жанталаса іске кіріседі. Мәтеннің алдында ... қол ... - деп ... ай ... ... Ысқақ мырза үйге қайтты.
Тағы да құлдық ұрып, қол қусырып,
Мәтенге ... ... ... алып аузы ... Мәтен де еш нәрседен тартынбайтын
зұлымдығын, қатыгездігін көрсетеді. Ысқақтың ... ... ... әміріме қарап тұршы
Әкеліп абақтыға жабам, - дейді.
Сонда Ысқақ ... ... Күш ... айтқаныңа көнбейді ғой,
Жауапқа сіз, біз деген келмейді ғой.
Бас кесіп, тірі қоймай өлтірмесең
Түскенмен абақтыға өлмейді ғой –
деген Ысқақатың сөзіне ... ... ... ... ... ... уәде ... Жоғарыдағы жолдар Т.Құсайынұлының нұсқасынан алшақ
кетпейді. Ал, А.Татанайұлы мен ... бұл ... та ... Ысқақ арызынан кейін Мәтеннің Ысқаққа қарата айтқан бір ауыз
сөзі ғана бар. «Бір ... ... ма екен ... ... ... ... Мәтен:
- Сөйтсе дағы шақыртып алдырайын,
Ақы сұрап көңілін талдырайын.
Бәрің келіп жабылып ақы сұра
Амал қылып, абақтыға салдырайын. ... ... ... ... отырғанымыздай, А.Татанайұлы мен Қ.Орынбасарұлының
нұсқалары бір-біріне жақын, ... ... ... мен ... ... мол. ... ... айтқандай, Ысқақтың Мәтенге
пара бергендігінде ғана айырма бар. ... ... ... сол – ... екі ... ... жырлауға ден қойған.
Мәтеннің Демежанға қарсы елді азғыру эпизоды диалог арқылы беріледі.
Көбіне диалог ... мен ... ... ... Кейіпкерлердің алма кезек
айтылатын сөздері олардың характерін аша түскен. ... ... ... ... диалогінен айқын аңғарылып отырады. Бұл эпизод
А.Татанайұлы мен ... ... ... ... нұсқасына келер болсақ :
Жиып ап Мәтен елге жарлық шашты,
Тегіс кеп үкірдайлар амандасты.
Азғырып елдің бәрін Ысқақ ... ... ... ... ... ... тармақтан байқауымызша, бұл сөз Демежан Мәтенге
келгенде айтылған сөз ... ... ... ... кетуі де
мүмкін.
Ал сонда Мәтен амбы қылды жарлық,
Әй, Ысқақ, жауабыңа әбден қандық.
Дәкеңді шапшаң шақыр келсін мұнда
Басына бір пұт ... ... ... ... Мәтен сөзінен Демежанға қарсы көп қол ... ... ... Ал, осы ... ... Т.Құсайынұлы нұсқасымен
сәйкес келеді. Тек соңғы екі жолы басқаша берілген.
Азғырып елдің бәрін Ысқақ зәлім
Дайындап торын ... ... ... ... Бұл ... ... ... басқаша жырланған. Мәтеннің
Демежанға қолданған бір айласы ретінде айтылған. Демежанның ... ... ... ... ... өзі сүттен ақ, судан тұнық адам ... Бұл ... ... ... адам ... ... Бұл ... жасырын үйреткенім,
Арыздарың көбейсін күн-күн сайын.
Халдарың келгенінше ақы жоқта
Тұс-тұстан келіп түгел болып дайын ... ... ... ... ... ... ... Мәтен
елдің бәрін азғырғаннан кейін, жиналған шен-шекпенділердің барлығы Мәтеннің
сөзін қоштап, Демежанды ... ... мен ... ... ... мен ... ... сәйкес келіп жатады. Ал, Ә.Әмірұлы
нұсқасы дәл осы эпизодта сюжеттік құрылымы жағынан ерекшеленеді.
Демежанның абақтыға ... ... ... - Мәтеннің көп мөлшердегі
алым-салығы. Осы алым-салықтың мөлшерін әр жыршы өз қалауынша көрсетеді.
Сондықтан салық көремі әр ... әр ... ... ... ... ортақ. Қ. Орынбасарұлында:
Мәтен айтар – Демежан келсін, – дейді,
Менің Мәтен екенімді білсін, - дейді.
Бай дейді жұрттан асқан ер ... жүз ат, бес пұт ... ... - дейді.
Ә.Қоңқаұлында:
Бар екен жүз жорғасы өңшең саңлақ,
Қалтырмай бірін түгел берсін, - ... да бір пұт ... ... ... ... алып ... - дейді.
Тұрсынғазыда:
Дәкеңді шапшаң шақыр, келсін мұнда
Басына бір пұт алтын алман ... ... ер ... ... ... ... ат, бес пұт ... берсін, - дейді.
Ал, Әукіште:
Бай дейді ер Демежан жаннан ... ... ат, бір пұт ... берсін, - дейді – деп кел
Алым-салықты да жыршылар әртүрлі көрсетеді. ... ... аз, ... ... негізгі себебі, жыр хатқа ... ... ... кездеседі. Екіншіден, кейбір жыршылар нақтылықты алса, кейбір
жыршылар ... ... ... ... ... ... - салық
көлемін нақты көрсету емес, алым-салықты Мәтен Демежанды абақтыға жабуға
сылтау еткенін айту.
Демежанның Мәтен жіберген ... ... ... да әр ... ... жырланады. Барлық нұсқада салық бермейтінін үзілді-
кесілді ашық мәдімдейді. Аймақ басшысының аямайтынын да ... ... ... ... ... ой ... Оны мына ... жыр
жолдарынан анық байқауға болады. Демежан шабарманға:
- Алтын тұр ғой ат қайда ... - ... ит ... ... - ... ... бері шақыр
Мен сені бір кеткен соң көрмен, - дейді.
Жоқ істі уайым қып нетесіз, - ... үй толы адам ... ... ... «Мен сені бір ... соң көрмен,-дейді» дейтін ... ... ... ... ... Әрі ... алған бетінен
қайтпайтын табандылығын, батырлығын, ақылдылығын көрсетеді. Көптің батырға
тілектестігі де аңғарылады.
Ал, ... ... осы ... да ... ... келеді. Жауабын бірден кесіп айтады. Бұл нұсқалардың қай-қайсы да
тарихи шындықтан алшақ емес.
Қ.Орынбасарұлында:
“Келсін!”- деп, Әмір ... ... ... - деп, ... ... қойнын ашып.
Қағазды оқып-оқып отырғанда
Ойлады әрбір ойды есіл сабаз –
деген жолдарда Темежан сәл басқа қырынан көрінеді. Алдағы ... ... ... ... Қанша батыр болғанымен де жүректі пенде емес пе?
Сонымен, Қ.Орынбасарұлы мен ... ... ... ... ... жоқ ... ... Т.Құсайынұлы, Ә.Әмірұлының
нұсқаларында керісінше, Демежан Мәтенге айтар қарсылық сөзін сол ... ... ... бір сұмдықты ойға алғанын сезген Демежан Шәуешектен кетпекші
болады. Бірақ, оның жары Бітіри батырдың ... ... ... ... ... ... ... кеңес беріп, жігер берерлік сөздер айтады.
Енді, сол жары Бітіридің қайрат бітірген ... ... ... ... ... А.Татанайұлы нұсқасында:
Бітіри айтты:
- Бұл жерден неге кетесіз, -деп,
Суынан Құлыстының өтесіз,- деп.
Қараша хан тағында тұрған шақта
Өкпе қып бір ... не ... - ... ... ... ба?
Малыңды құдандаға қосамыз ба?
Өзгеден қорлық-зорлық көрген жоқпыз
Ей, патшам, құлдай болып қашамыз ба? –
-деген жолдар ... ... ... келеді. Ал,
Т.Құсайынұлында бұл эпизод жоқ. Тек Бітіридің көрген ыңғайсыз түсі арқылы
баяндайды.
Бітіри бір түс ... ... ... бұл ... деп, қаны қашқан.
Түсінде қара тұман басып еді
Бізлерді жамандасқан қандай дұшпан –
- деп, Бітіридің уайымы айтылады.
Ал Ә.Қоңқаұлы, Ә.Әмірұлы, Қ.Орынбасарұлы, А.Татанайұлының ... ... ... ... ... ... ... нұсқаларда бұл
эпизодтың бір-бірінен айтарлықтай айырмашылықтары жоқ. Батыр басына қиын-
қыстау заман туған сәтте әйелінің бір ауыз ақыл ... ... ... жанасады. Өскен елін тастап кетуді батыр намыс ... ... ... ... бел байлайды.
Сонымен, бұл эпизодтарда Демежан жар сөзінен қуаттанып, осы жерде
қалуды мақұл көреді. Оқиға ары ... ... ... енді ... баруды
жөн көреді. Демежанның Мәтенге келуінің өзі әр нұсқада әртүрлі көрініс
берген. Бір нұсқаларда Демежан ... ... ... ... ... ... бір ... Демежан жалғыз аттанады. Бірақ, бір ... ... да, ... ... да астына мінгені – кер жорға аты.
Ендеше, әрқайсысына жеке-жеке тоқталайық.
Т.Құсайынұлында:
Демежан кер жорғаны мініп алды,
Кер жорға жүрген сайын ... бір ... ... ... он бес ... ... алды –
десе, А.Татанайұлында:
...Кер жорға аты астында он кісімен,
Сауылдап Шәуешекке барып ... ... ... ... ше?
Боларын бір сұмдықтың біліп алды,
Жанына он бес жігіт ертіп ... ... ... ... ... кер жорға аты үкісімен,
Салауат,- деп, Шәуешекке келіп жетті –
делінеді. Осы эпизод Ә.Әмірұлында тағы да ... ... алып ... жаққа келе жатса,
Кер жорға ат астындағы сүрініпті.
“Ат еді сүрінбейтін не болды”, - деп,
Ішінен уайым қып ырым етті –
деп ... ... ... нұсқаларында Демежан
үйден шықпастан жатып Мәтеннен сезіктеніп, қасына достарын ертіп алса,
Ә.Әмірұлы мен ... ... ... ... ... Бір елге ... жасап отырған үкірдайдың азуы алты қарыс аймақ
басшысына жалғыз аттануы шындыққа келмейді. Ә.Әмірұлы мен ... ... ... еш ... ... Ә.Әмірұлының
нұсқасында Демежанның жолда келе жатып ... кер ... ... оны жаман ырымға балап, ... ... Тек, ... ... ... басына бір істің түсерін сезеді.
Демежан Мәтенге келгенде:
Келген соң Мәтен амбы ашуланды,
Сары таяқ жерде жатқан ... ... неше ... ... - ... қараңғы үйге алып барды.
Қ.Орынбасарұлының нұсқасындағы бұл эпизод ... мен ... ... бар. Ал, ... мүлде
өзгешелеу. Мұнда Мәтен Демежанға бірден қызыл жауып, абақтыға салмайды. ... ... ... ... ... ... Мәтен:
- … Әкеңнен жастай қалған жетім деп ед
Көп малды қайдан тауып алдың, - ... ... ... болу – бір ... ер ... ма құр ... мың қой, бес жүз ... сенде де бар
Әуелі өзің айтшы алдың қайдан? –
деп, Демежан Мәтеннің өзіне тап береді. Екеуі ... ... кінә ... ... Демежан ұлық алдына келсе де бас имей батыл жауаптар
қайтарады. Демежанның кішірейіп ... ... ... оны ... ... жазықсыз кінә тағып
Декеңді абақтыға жауып салды.
Бұл арада ескеретін бір жай ол тұста ұлық алдында өзін тең ... ... ... адамдар өте сирек кездеседі. Екіншіден, халық ... да ... көзі ашық ... көзін құртса, басқалары тұяқ та
серіппейді, кедергі жасайтын адам да жоқ. Сондықтан Мәтен ... ... ... соң іште ... ... да оған маза ... Сөйтіп
Демежанның “қылмысы” қолдан жасалады.
Мәтенмен Демежанның сөзге келуі Қ.Орынбасарұлы мен Т.Құсайынұлының
нұсқасында басқаша ... ... ... Өз ... өзіңе қосылмай ма,
Қойып ең қошылыңды Ілеге айдап
Асқан кісі асбаққа асылмай ма,
Бәсең жүйрік бәйгеге қосылмай ма.
Жүрегің тас ... ... ... ... ... ... халықы - қарға, мен бір – тірнек,
Әуелде мұндай қылса шошынбай ма?
Жамбылға соныменен ... ... туын ... ... атып.
Бұл итке жарты жармақ бермеспін деп
Сіресіп Мәтенменен қалды қатып.
Қ.Орынбасарұлының нұсқасы Т.Құсайынұлының нұсқасымен құрылысы, мазмұны
жағынан ұқсас келеді.
Батырдың абақтыға ... ... сәті де ... ... ... ... ... абақтыға түсуі және сонда отырып елдің басты адамдарына
қарата хат ... ... ... ұшырасады. Демежанның абақтыға түскенде
қалың еліне қарата жазған хатында сол тұстағы елдің бетке ... ... ... ... Осы ... Демежанның өзі жазды ма? Жоқ, ... ... ... күштердің әрекеті ме? Сонымен ... ... ... болғанымен, біз бірнеше тарихи деректерге сүйене отырып, ... ... ... ... өзін ... ... жазған деген қорытындыға
келгенбіз. Хат көлемі әр ... ... ... ... 82 жол, ... 58 жол, ... ... 68 жол, Асқар Татанайұлында 71
жол, ал Әукіш Әмірұлында 120 жол осы ... ... ... нұсқасында:
Сәлем де исі керей Меркіт елге,
Гүң төре, аржағында Сары белге.
Пәрмені бір Алланың мұндай болды-ау,
Еш бегет болмайды екен ... ... – деп ... ... ұстар адамдарының аттары аталады. Мысалы, Қара Оспан, Қанапия, Мәми
амбы, Саржан, Жәке би, Ақтай, Бозтай, ... Сары би, ... ... ... ... ... ... Атанай, Қырықбай, Көбен, Иса зәңгі -
бәрінің аттарын жеке-жеке ... ... ... Онда да:
Перзентім, Назарбегім, жас боп қалды,
Ұқсайды өлсем артым қара ... ... ... ... ... ... ... А.Татанайұлында да: “Хат
жазып, ақ қағазбен жазған сөзі”, - деп жыршы бастап беріп, Демежанның өзін
сөйлетеді. Хат ... тек ... ... ғана ... ... ... арманы,
наразылығы, күйінуі де көрініс ... ... ... ел ... ... ... ... оған қоса, қайын атасы -
Құрманқажы, жақын жүрген Қанағат би, қажы ... ... ... Ілгідай, Бөке қажы, арғындағы Асанбай зәңгі, ... ... ... ... ... ... да ... өне бойы
өкініш, өткен күнді аңсау, арман ... Хат ... ... ... ... ... ... А.Татанайұлы мен Т.Құсайынұлының
нұсқаларындағы есімдермен бірдей сәйкеседі. Ал, Ә.Қоңқаұлының ... елге ... ... ... – деп ... Ә.Қоңқаұлы да хатты
Демежанға жаздырады. Бұл ... ... ... ... ... ... тек ел ... емес, “Исі қазақ туған елге” жолдайды. Хат
Т.Құсайынұлының нұсқасындағы хатқа өте жақын. Осы ... ... ... де, ең ... де Ә.Әмірұлының нұсқасындағы хат. ... ... ... етіп ... ... не ... абақтыға түсті,
оған кім себепші болды, бәрін толық баяндайды. Мысалы:
...Пәрмені бір Алланың осылай боп,
Жолықтым Мәтен деген бір ... ... егер ... кез ... ғой жауған селге –
дейді. Мұнда, дұшпандық істеп отырған тек бір жалғыз ... ... ... ... ... бар ... меңзейді. Артынша:
...Жаламен бар Дөртуыл ақы жоқтап,
Бастығы Мәтен амбы мені қысқан
– деп, ашып айтады.
Сатқындардың бәрінің есімдерін ... ... да, осы ... ... ... ... қалдырмаған. Онда:
...Жамандап Ысқақ зәлім жала жапты,
Сөзіне ие болып Мәтен амбы –
деп ... Бар ... ... үзген Демежан күйіне отырып:
...Болған соң атам керей сәлем айттым,
Әруағы қолдай көр, -деп он екі ... ... ... ... ... ... ... Демежандай ер тұлғалы батырын күйіндіреді. Бірақ, батыр сонда да
қайратынан қайтпайды. Ол өз ... ... ... ... ... ... өкінеді.
...Көп итті інде талқан қылар едім,
Босанып бара қалсам Еженханға, -
деп ашуланады.
Демежанның ... ... ... жан ... ... жерде Демежанға
абақтыдан қашудан басқа амал қалмайды. Жазықсыз жапа тартқысы келмейді. Ар-
ожданын ... ... ... абақтыдан қашуына әйелі – Бітіри ақыл
қосады. Алайда бұл ... ... мен ... ... ... тек:
Әйелі Бітіримен хабарласып,
Түрмеде алған еді ақылдасып.
Үйінен Әсет ақын табыспақ боп
Серт байлап, қол алысып мақұлдасып -
деп келіп, ... ... ... ақыл ... ... Бітіри ме, әлде
өзі солай шешіп, әйелінен кеңес сұрады ма, әйтеуір осы нұсқада осы бір ... Ал, ... ... Демежан абақтыдан қашып шыққаннан
кейін ғана Бітіриге хабар айттырады.
Т.Құсайынұлы нұсқасына келер болсақ, мұнда ... мен ... ... алма-кезек жауаптасуы түрінде айтылады, әйелінің сөзіне келіспейді.
Келген сайын Бітіри ақыл айтар
- Болмаса басқа ... Сіз ... бақ, ... ... ... көп ... ақымақ қатын,
Жасымнан Демежан боп шыққан атым.
…Тағдырым мұнан болса құтылмаспын
Қайдағы ақымақ жанша қашам ... ... ... ... ... қашқысы келмеген сияқты. Алайда
ешкімнен үміт-қайыр келмеген соң қашып кетуді жөн көрген. Ал, ... ... ... ... ... демін алар,
Бітіри, Назарбекке берді хабар – деп келеді.
Демек, жырдың бұл эпизоды А.Татанайұлы, Ә.Әмірұлы, ... ... ... ... ашып айтылмаса да, Демежанның
абақтыдан қашуынан Бітіри хабардар болады. Т.Құсайынұлының нұсқасында осы
эпизод анық ашылған. ... ... ... ... ғана ... ... қашуына Бітіри ақыл берген деген қорытындыға келуге
болады.
Демежан қараңғы ... ... ... ... құтылады.
Жырдың барлық нұсқаларында (Қ.Орынбасарұлы, Т.Құсайынұлы, А.Татанайұлы,
Ә.Қоңқаұлы, Ә.Әмірұлы) бәкі ... ... Әр ... ... ... жырласа да, естіген, көрген-білгендерін тарихи шындыққа
жанасымды ... ... ... аяғындағы кісенді өзі қиып, жамбылдан қашып шығады.
Кісенін бірде екі жүз сомға алған, бірде үш жүз ... ... ... бес жүз ... ... ... талқандайды. Ә.Қоңқаұлының және
Т.Құсайынұлының нұсқасында кісенді өзі қиып қашқаны ... ... ... ... ... ... батырлық деңгейге көтергісі
келген де болар. Сол себепті де ашып айтпаған болуы керек.
Демежанның абақтыдан қашып келіп ... жері үш ... ... Бірі –Слахун, екіншісі - Әсет есімді ұйғыр азаматтардың, ал
үшіншісі - Әсет ... үйі. Бұл ... де ... ... ... ... және А.Татанайұлы нұсқасында Демежан ұйғыр досы
Слахунның үйіне жасырынады. Ал, Ә.Қоңқаұлы мен ... ... ... ... келеді. Ә.Әмірұлының нұсқасында Демежан Әсет деген ұйғыр
досының үйіне келіп жасырынады. ... Әсет ... ... ... емес еді. ... Әсет ... ол ... бірде ары, берде бері өтіп
жүрген кезі болатын. Әрі Демежан өлтірілгенде ... ... (47,186 ... қайта ұсталуына не себеп болды екен деген сұрақтың ... ... кей ... ... ... ... баласы Олжабай
сатқындық жасағаннан себепші болды десе, кей ... ... ... ақтап алып, Ысқақ оны /Олжабайды/ әбден жәбірлеген соң ... ... ... ... ... ... де ... қайта ұсталуына
Олжабай /сатқындық жасаса да, жасамаса да/ ... ... ... ... ... ... ... Олжабай сатқындық жасамайды, ұрып-соғып, өлерменге айналғанда
ғана барып, Демежанның жасырынған орнын айтып береді. Бұл нұсқаларға қарсы
келетін жалғыз ... ... ... ... ... тұра ... емес, Ысқаққа тура тартты.
Айламен Ысқақ зәлім ұстадым деп
Осындай залымдықпен закон тапты.
…Олжабай Мәтенге кеп айтты шынын,
Білдірмей түбі бөлек шикілігін –
деп жырлайды.
Қайта ... ... ... ... ... түс көреді. Бұл мотив-сарын
жырдың барлық нұсқасында кездесе бермейді. Мәселен, Демежанның он қасқырмен
бірге ... ... ... өлтіріп, үшеуі өзін келіп жарып кеткені ... ... оны ... ... ... ... ... кездессе, Т.Құсайынұлы мен Ә.Қоңқаұлында жоқ.
Жырдағы түс көру сарыны барлық эпикалық жырларда кездеседі. Мәселен,
«Қобыланды батыр», «Көрұғлы», «Қарабек», «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... тағы ... эпостық мұраларда, тіпті
фольклордың басқа жанрларында ұшырасып, әр түрлі ... ... ... ... ... ішкі ... ... бар тірі
пенде ретінде тану, бағалаудың үздік үлгісін ... ... ... (87,67 б.( ... ... ... Түс көру Демежанның ішкі үрей-
қорқынышынан хабар бергендей. Екінші жағынан – арыдан келе жатқан дәстүр
жалғастығын да ... ... ... асу ... ... мен ... ... диалог арқылы
хабарланады. Ә.Әмірұлы мен Т.Құсайынұлының нұсқаларында Шылан сөзі қағыту,
кекесін түрінде айтылса, ... ... ... ашық ... оның ... ... абыржымайды. Қайта тезірек өлтіруді талап етеді.
А.Татанайұлының нұсқасында:
Шылан айтты: - Ойлама өлмеймін деп,
Жамбылға бес мың ақша бермеймін деп.
Жасыңнан ... ... ер ... неге ... ... деп, ... сөзіне Демежан:
Дәкең айтты: - Олай болса, келдім, - дейді,
Келген соң өлерімді білдім, - дейді.
Тез ... ... өлем ... арманда боп өлдім, - дейді –
деп жауап береді.
Бұл сарын Қ.Орынбасарұлында және ... ... дар ... ... ... ... мен Демежан арасына болатын
жауаптасуға құрылған. Мәтен:
Қарады Мәтен шығып келбетіне,
Қайран боп ажарланған сәулетіне.
Ішіне қанын ... ... ... ... ас деп ... ... да ... Ей, Мәтен, саған сірә жалынбаймын,
Ел үшін құрбан болсам налымаймын.
Ши Мәтен ... міне ... ... ... қорлығыңды.
Қазағым, саған айтар бір ақылым,
Қорқытпақ мені өлтіріп барлығыңды.
Аман бол, мен өлейін, қайран елім
Тарқамай көкіректе қайғы шерім ... ... ... тура ... Қас жауы ... алдында бас имей,
«ел үшін құрбан болса ... ... ... Осы бір ... ... мен Мәтен образдары толықтана түскен, мінездері де ашық ... ... ... ... пен ... үлесі зор екенін академик
З.Қабдолов дөп басып айта ... ... ... ... ... ... ... сүйініш сезімдерді суреттеу, адамның өз сөзін (монолог) немесе
өзгелермен сөйлесуін (диалог) келтіру – осылардың бәрі де ... ... ... жоқ дара ... ... ... ... бірін-бірі толықтырып, бірінен-бірі туып, біріне-бірі жалғасып
жатқан дүниелер. ... ... ... адам ... де, ... да жасай
алмаған болар еді» - деп ... ... (88,117 б.( ... ... өмір ... ... ... кетпеген. Өйткені классикалық
эпосқа тән белгілер «Демежан батыр» жырында жоққа тән. Демежанның ерлік-
батылдығы сібе-солаңдардың ... ... ... ... ... басталады. Ақыры қытай отаршыларына қарсы күреске ұласады. Қытай
билеушілері түрлі ... ... ... ... ... дарға асады. Ажал
аузында тұрып та ... ... ... ... Демежанға „дарға асу“ үкімін жеткізуші - Ә.Қоңқаұлы мен
Т.Құсайынұлында – Мәтен, ... мен ...... ... ...... „дарға асу“ үкімін естігеннен кейін жырдың А.Татанайұлы,
Қ.Орынбасарұлы және Ә.Әмірұлы нұсқаларында екі ... ... ... Ал,
Т.Құсайынұлы мен Ә.Қоңқаұлының нұсқаларында бұл эпизод жоқ. ... мен ... ... ... ... асу ... дар
ағашы жанына келгенде Мәтен естіртеді.
Демежанды дар ағашы ... ... орыс ... Мәтеннен араша
сұрайды. Бұл мотив Т.Құсайынұлы, Қ.Орынбасарұлы, Ә.Қоңқаұлында ... ... ... ... ... ... ... Демежанды
құтқарудағы ақша көлемі әрқалай. Мысалы, А.Татанайұлының ... ... ... ... мың ақша ... үш күн ... ... нұсқасында:
Осылай Демежанды алып кетті,
Түбіне дар ағаштың барып жетті.
Айырып бір айламен алам ба, - деп
Адамы ақ патшаның – ... ... мың сом ... ... бар ... ... ... - депті.
Демежанды дарға асу ... да ... ... мен ... ... батырды дарға неше тартқаны
сөз болмайды. ... мен ... ... ... реткі
асуынан өлім құшса, Ә.Әмірұлының нұсқасында жетінші реткі ... ... ... ... ... ... ... есі шығып тұрды сезбей.
Ә.Қоңқаұлында:
…Дараға төртінші рет тағы асты.
Мойыны созылғанда болып кездей,
Ал, ... ... ... ... байқалады.
Тартқанда жеті қайта шықты жаны,
Тәнінің әр жерінен ақты қаны –
деп куәландырады. Әр ... ... ... ... шейіттігін растайтын эпизод жырдың барлық нұсқаларында
кездесе бермейді. ... ... және ... Демежанның шейіттігін растайтын эпизод жоқ. Батырдың
шейіттігін ... тек ... мен ... ... ғана ... өлімінен кейінгі „Бітіри жоқтауы“ көлемдері шағын болса да,
жырдың барлық ... ... ... ... ... ... нұсқасында бар. Ә.Әмірұлының нұсқасында:
Зарлады алғандары қара тұтып,
Қандай жан дәті шыдап сабыр тұтад/ы/.
Біз бұдан тарихи шындықты көреміз. Яғни ... ерін ... ... ... бар ... ... Бірақ, Бітіри жоқтауы ерекше. Біз тіпті
Демежанның көп әйел алғанын Бітіридің жоқтауынан ... жас не ... ... ... атар ... ... деп ... мұратыңа жетпей кеттің
Аз заман Демежан деп шықса да атың.
Немесе:
Арманда өтіп ... ... ... ... мұсылманға мұндай қорлық
Құдай қабыл етпеген көздің жасын -
деп, зарлана отырып, қазақ үшін Мәтенмен ... әділ ... оның көзі ... биік ... ... тәнін көргенде іш-
бауыры езілгенін, ендігі өмірлері не болмақ соны ... ... ... ... имамдар тоқтау айтып, сабырға шақырғанда баласы
Назарбек:
Кеттің-ау, шәйіт атам, бір қайырылмай,
Көрісіп бір ауыз да сөз ... ... ... ... мен де ... пе ем тірі ... ... тауым құлаған соң
Заманым бір-ақ күнде тарылды, атам -
деп күйінеді. Осы нұсқада есімі аталмаса да ... ... ... ... ... ... болсаң жамағат
Енесі өлген ботадай
Боздай-боздай жылайын –
деп бастап,
Ата-екем астың бір күнде
Дұшпаныңнан тартынбай.
Қымбатты едің қайтейін
Гауһардың асыл ... ... ... ем мұрт пен ...
деп әке жақсылығын айтып, өткен күнді аңсап боздайды.
Қазақтың кісісі өлсе жоқтау айту салты турасында академик М.Әуезов: ... ... ... ... оны қаралы үйдің өз ішіндегі барлық жаны жоқтап
жылайды. Солардың ішінде қатыны, шешесі, қарындасы, қызы сияқты жан ... ... ... Кей уақытта жалпақ елдің жоқтауы болады. Ондайда,
қайғылы қалың елдің ... ... ... ... ... қарғыс білдіре
отырып, өлген адамның жақсы қасиеттерін айтып, мадақ ете жырлайды» (89,Б.22-
26( - ... Біз ... ... жоқтаған Диқанбай қарттың, Әсет,
Әріпжан ақындардың жоқтауларын келтірген болатынбыз. Демежанды ... көп ... Мына бір ... жыршысы аталмайды, халық атынан
жырланады. Мұнда:
Демежан қайтыс болғанда,
Жұрт күңіренді, жылады.
Жыламай қайтіп шыдасын,
Бәйтерегі құлады.
Қыраны ұшып ... ... ... ... деп, Демежанның барша жан үшін бәйтерек болғаны, шын қорған, пана бола
білгендігі айтылады. Демек, Демежандай ерін тек үй-іші ғана емес, ел ... ... Бұл ... ... ... бейнесі биіктей түседі.
Халық қамқоры болғаны жан-жақты ашыла түседі.
Сонымен қатар, жырдың осы нұсқасында батыр өлімінен кейінгі ... ... ... оның ... қаны ... ... жоқ, өз қылғандары
өздеріне келді. Мәселен, Мәтеннің үстіне ауыр ... ... ... азаптанып,
соңында өзіне-өзі пышақ салады. Олжабай жынданып кетеді. Ал, ... ... ... осы нұсқаны оқи отырып, «Атаңа не істесең, алдыңа сол келеді,
немесе, ... ор ... өзің ... ... ... шығаруға болады. Жыр
соңында батырға қастық ойлаған дұшпандар жеңіліс тауып, ... ... ... ... арманының әркез биіктен көрініс табатынын көруге болады.
Жыр соңын ала батырын ... ... ... да ... ... тарихқа қаншалықты жанасымды екенін жоғарыда, алдыңғы
тарауда, жыр мен шындықтың ... ашып ... ... ... Сол ... ... қайталау артық ететін ... ... ... ... ... ... толық айтылған нұсқа - Ә.Әмірұлының
нұсқасы. Ал, нақты деректерді беруде - ... мен ... ... ... жатса, А.Татанайұлының нұсқасы көбінде Қ.Орынбасарұлы
мен Т.Құсайынұлының нұсқаларымен сәйкесіп жатады.
Біз оқиғалардың баяндалу ерекшеліктерін ... Енді ... ... орын ... ... ... ... бірінші саты - Демежанды таныстыру;
Кей нұсқаларда Қ.Орынбасарұлының, ... ... ... ... ... хат жаздырады. Сол жазған хатының
соңында “Айтайын абақтыға түскен мәнім” деп келтіреді де, ... ... хат ... ... ... салып тыңдасаңыз,
Айтайын жамбылға кеп түскен мәнім: -
деп ... ... ... ... саты ... ... екі ... яғни, Ә.Әмірұлы мен Ә.Қоңқаұлының нұсқаларында оқиғаның
хронологиялық орын тәртібі сақталған.
Қорыта ... ... ... нысанамызға айналған жырлардың көбінде
жоқтау, қоштасу өлеңдері ұшырасады. Жоқтау адам ... ... ... түрі ... ... ... бұл ... жырлар бірден пайда болмаған.
Алдымен шағын қоштасу, жоқтау ... ... осы ... ... ... жыр ... болған. Эпикалық жырлардың шығуы жөнінде академик-
жазушы М.Әуезов: “Эпостық дастандардың шығу тегі сөз ... олар ... ... ... туды деп ... ... болады”(16,35 б.( - деп
жазғаны белгілі. Оқымыстының пікірі дәлелді айтылған. Демек, тарихи жырлар
да тұрмыс-салтқа байланысты ... ... ... ... ... негізге
алған деген қорытындыға келуге болады.
Сонымен қатар біз сөз етіп отырған бес нұсқаны бес түрлі вариант ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір оқиға жайында бір ғана емес, бірнеше өлең-жырды ... ... ... қатарынан жырлаған кезде, бір батырға немесе сол оқиға болған
бір жерге байланысты бірнеше ... тобы ... ... (11( ... ... алып, жырдағы оқиғалардың бір-біріне өте жақын ... ... ... ... екі ... деп ... ... А.Татанайұлы, Қ.Орынбасарұлының нұсқалары
версиялық нұсқалар да, яғни бір ... ал, ... ... өз ... ... деп қарауымызға болады. Демек, нұсқа, версиялардың болуы
халық әдебиетіне тән ... ... ... ... ... кең
тарағандығын да көрсетеді. Елім деген ерді халық ардақ ... оның ... ... ... Әр ... өзінше толғап, кейінгі ұрпаққа
өнеге еткен. Бірақ жыр нұсқаларында ... ... жоқ. ... бәрі де қатардағы қарапайым адамдар. Демежан, Жақыпберді,
Зуха, Елісханнан бастап ... ... ... араласатын
кейіпкерлердің бәрі де өмірде болғаны рас. Ақын-жыршылар ... өзек ... ... ... өмірдегі болған ... жыр ... ... ... ... ... анық аңғарылады. Адам,
жер-су, елді-мекен, ел, ру аттары ешқандай ... ... ... Қытай билеушілері және қазақтың мәнсапқұмар, ... ... де ... анық ... ... бағынған халқымыз
қоғамдық-әлеуметтік езгінің сан ... ... ... ... ... Сол ... ... озбырлыққа қарсы шыққан, ел бостандығы үшін
күрескен. ... бұл ... ... қазақ эпосының белгілі бір
кезеңдегі шындықты бейнелейтін нақты тарихи жырлары ретінде қарастырдық.
ІІІ. Зерттеу нысанындағы ... ... ... ... әдебиеті мұраларының құрылым ерекшеліктерін,
композициясын, сюжет желісін, образдар жүйесін, бейнелеу құралдарының ... сөз ... сан ... ... ... тәсілдерін қамтитыны
белгілі. Ендеше ... ... ... ... ...
шығарманың сюжеті мен композициясын, тұтастануын, тілдік-көркемдік сипатын
ашу деген сөз. Поэтиканың сан түрлі қыры болатынын айта ... ... ... пен ... ... аса бір қиын да күрделі саласы. Өйткені
кез-келген ... ... мен оның тіл ... яғни поэтикасын
зерттеу сөз өнерінің ішкі қыр-сырына тереңдеп барып ... ... ... – гректің “poietine” – поэтикалық өнер ... ... ... ... ... ... (90,113 б.( ... фольклорлық шығармалардың
поэтикасын талдап, олардың көркемдік ... ... ... ... ... ... біз халық шығармашылығының көркемдік-эстетикалық
ерекшеліктерін ашып көрсете алмаймыз. Олай ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, тіпті, күнделікті
кәсіптерінде қолданатын кәсіптік атаулар, ұлттық ... ... ... ... ... ... дегеніміз сөз өнерінің көркем
формаларының: сюжет, композиция, образ, бейнелеу құралдары, тіл ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті
шығармаларының жанры мен шындықты бейнелеу принциптері мен методтары да осы
ұғымға кіретінін көрдік.
Фольклор шығармаларының ... ... ... ... ... ... ғалымдар аз емес./Ш.Уәлиханов, А.Байтұрсынов, С.Сейфуллин,
С.Мұқанов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, С.Қасқабасов, Р.Бердібаев,
Е.Тұрсынов, ... ... ... ... ... ... поэтиканы тұтастай алып қарастырмаса да, ... ... ... әр ... ... ... ... жырлардың жанрлық ерекшелігін танытатын негізгі белгісі ... ... ... ... ... ... те, ... жыр сол
нақты оқиғалардың дәлме-дәл берілген көрінісі емес. Бұл жырларда ... ... ... тән және ... үшін маңызды болған саяси тартыстар нақты
тарихи ... ... ... Тарихи жырларда сөз етілген
мәселенің нақты тарихи сипаты болады. Ал, шығарманың ... ... олар шын ... нақ ... ... ма, яки ... ма, оған
қарамастан тарихтың қайраткері ретінде әрекет етеді. Тарихи жырлар ... ... ... ... тұрғысынан бейнелейді – деп орынды
баға берген.
Біз сол себепті тарихи жырлардың ... ... ... үш ... ... 1) ... ... пен мотив) және композиция; 2)
көркем образ; 3) ... ... ... ... ... білу ... Бұл ... -
бүкіл шығармадағы оқиғалардың орындалуы мен орындау барысы. ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырылды. Академик ... орыс ... ... десе (91, ... ... ... пен С.Садырбаев(24,105 б.( мұндай тұтастану
заңдылығы қазақ фольклорында да кездесетінін дәлелдеген.
Ғалым С.Қасқабасов ... - ... ... ... деп
қарап, фольклорлық шығармалардың өзіндік әдіс-тәсілдері, көркемдеу
құралдары мен ... ... ... ... атап көрсетеді. Өз
қаһарманын ерен ерлік иесі етіп көрсету үшін ... ... ... қолданатынын баса айтады. Ғалым: “Көркем жинақтау - ... ... ... ... ... ... және ... күшейтеді. Өйткені тұтастанудың өзі, түптеп келгенде жинақтаудың
бір түрі десе де ... ... ... да ... ... кейіпкердің өмір
жолы мен іс-әрекеттері, оның ұрпағының ғұмыры мен ... ... ... ... ... ... ... (89,9 б.( Әйтсе де,
фольклор шығармаларының барлық ... ... ... сатыларынан өте
қоймаған. Дәлірек айтқанда, фольклорлық шығармалардың ерте ... ... ... ... ... шығармалар, мысалы, тарихи жырлар
тұтастанудың барлық сатысынан өтіп үлгермеді деп ... ... ... жырлардағы образдар жүйесі, сюжет бәрі де фольклорлық әсірелеуден
өтіп үлгермеген. ... ... ... ... ... ... суға ... батпайтын, отқа салса күймейтін қасиеттері және Бабай
түкті шашты Әзиз, Қырық Шілтен ... ... ... ... жоқ ... өз күш-қайратына сенген қарапайым жандар (93, Б.220-239(
Фольклорлық туындыларының тууы мен ... ... ... ... ... ... әрбір ауыз екі шығарманы, ... жеке ... ... ол ... ... бола ... Тек бірден-бірге
тарау арқылы ғана фольклорға айналады” – деп орынды айтқан. ... ... ... ... ... ... айналмайынша, ол фольклорлық
емес, жеке шығарушының төл туындысы болып қалмақ. Ақын-жыршы шығарманы
тудырады, ... оны өз ... ... ... ... ... шығарманың халықтық шығармаға дейін толысуы туралы академик
М.Әуезов: “Халық арасына әлдебір ... ... және соны ... ... ... ... бір ақын ... басын құрауы,
сөйтіп тұңғыш эпостық дастанның тууына байланысты негіз қалауы ықтимал. Бір
ақынның ... ... ... ... ... толысып, оқиғасы қалыңдап,
молыға түсіп отырған. Эпостық дастанның туып, ... ... ... та ... кей ... қабыл алып, кейбір ... ... бір ақын ... ... ... ... жасалғанша осылай
болған”- дейді (89,56 б.( Бұдан шығатын қорытынды, өздері ардақ ... ... ... ... өзі ... ... ... сөз. Демек,
шығарма сюжеті де осы образдарға негізделіп құрылатындықтан, халық ... ... ... ... ... Бір ... ... ақын естіп, өзінше
үлес қосып, бояу жағуы – жырдың бір эпизодының күшейіп, бір ...... бір ... ... ... ... Тарихи жырды батырлық
жырлардың соңғы үлгілері деп қарауға әбден болады. Бұл екі ... ... ... бір - батырларын мадақ ету. Әрине, ... ... ... тұтастанудың барлық сатысынан өткен ... ... Бұл ... ... ... ... ... батыр ұлдарын алып күш
иесі дәрежесіне дейін ... яғни ... ... ... оның туғанына да
ешкімнің тағдырына ұқсамайтын қиял-ғажайып араласады. Туылғаннан кейін өсу,
ержету сатылары да ... ... ... ... ... сай
аттары, жарлары, қару-жарақтары бар. Олар да ерекше көрініс береді. ... ... ... ... тіл ... ... көрсетсе, сүйгендері
перінің қызы немесе елден асқан сұлу, ... ... ... ... ... ... ... бір сілтегенде жеті басты айдаһардың
немесе қалың жаудың басын бір-ақ кеседі. Эпикалық ... ... күш ... ... әйелдері мен аттары да сенімді серік бола біледі. Ал,
тарихи жырларда мұндай ... ... қасы ... ... ... арқауы тарихи оқиғалармен тығыз байланыстылығын ... ... ... ғана ... ... ұсақ ... өзі де тарихи
мәліметтерге дәлме-дәл келіп отырады. Адам аттары, уақиғаға қатысушылардың
сол кездерде шын болған, сол ... ... ... ... арқылы айқындау қиын емес. (93, 224 б.(
Тарихи жырлардың құрылымдық ... ... ... ... ғалым А.Байтұрсынов: “Батырлар жыры өтірік-шыны ... ... ... әріден шыққан әңгіме болса, солғұрлым қиял жағы жеңіп,
әңгіме өтірікке ... ... (60,415 б.( ... осы ... кезінде
эпосты зерттеген С.Сейфуллин де растайды. Ол: “Қазақтың ескі ... ... ... ... ... алып қарасақ,
солғұрлым оның “қиял” қоспасының, жапсырма сырлардың “ертек” түрлерінің
молдығын көресің. ... ... ... ... бара ... ... шикі, надан кезеңіне таяна бересің. Батырлар әңгімелерінің
неғұрлым ... ... ... алып қарасаң, солғұрлым ол ... де аз бола ... ... ... бола ... және ... ... батырларының жаратылыстары да “кереметсіз” бола ... ... ... Бұл ... ... тұжырымдарға біз де
қосыламыз. С.Сейфуллиннің “қиял” қоспалары деп отырғаны батырлық жырларда
әсірелеудің ... ... ... көне ... жырларда батырдың дүниеге келуінен
бастап, арман-мұратына жеткеніне дейін, немесе өлім құшқанына дейін ... ... ... ашып ... ... жыр мен ... ... тұрғыдан ажыратпаса да, бұл екі жанрдың ерекшелігін анықтаған.
Сондай-ақ, ғалымдар ... ... да ... мән ... ... ... жыршылардың батыр образын ашудағы құралдары мен
тәсілдеріне көңіл бөледі. Сонымен ... ... ... шығу тегі ... ... ... ортасымен тығыз байланыста қарайды. Ол біз алдымен
жыршының қай тап өкілінің мүддесін қорғайтынын білуіміз ... (25, ... - ... Бұл айтылған пікір тек орыс фольклорына ғана емес,жалпы
фольклор атаулыға тән.
Фольклор шығармалары Кеңес ... ... ... ... белгілі. Ол тұстағы фольклортану ғылымына үлес қосқан ғалымдардың бәрі
де бір ... ... ... ... те: “Тарихи поэмаларды кім шығарды,
кімдер айтты бұл жағын білу де өте ... ... қай ... ... мазмұны шығарушылардың қай таптың мұнарасынан қарап, жырлаушының
қай таптың ... ... ... ... ... ... ... негізгі халықтық идея, ой-пікірлерді жырлайтын шығармалар
болса да, кейінгі ... ... ... ... таптық
тілегіне қарай жамаған қоспалары мұнде де болуы мүмкін. Шығармалардың
идеясын ашуда сол ... да ... мәні ... Бұл жағын тарихи
поэмаларды оқығанда, ... ... есте ... керек”- дейді.
(93,Б.221-222( Сонымен қатар акадик М.Әуезовтің: “Тарихи ... ... тән ... сарынның орнын оқиғаларды тікелей қабылдаған
автордың әсері араласқан субъективтік баға басады” (16,75 б.( ... ... ... ... бұдан жыршының дүниетанымы жырға өз әсерін
тигізбей қоймайды деген қорытындыға келдік.
Сонымен, тарихи жыр мен ... ... ... ... тілдік,
сюжеттік тұрғысынан ерекшеліктер болатынын ... Ал, ... ... ... ... ... ... яғни бір жүйеге алып келу деген
сөз. Фольклор шығармаларының ... ... ... В.Жирмунский,
С.Қасқабасов, С.Садырбаев, П.Пропп сияқты ғалымдардың ... ... ... Ғалым В.Жирмунский тұтастанудың төрт түрін (сюжеттік,
ғұмырнамалық(биографиялық), шежірелік ... ... ... ұлы ... ... ... болады, эпос солар туралы
баяндайды(орталық))деп атап ... ... ... қазақ
фольклорында тұтастанудың бес түрі кездеседі (сюжеттік, ғұмырнамалық,
шежірелік, тарихи, географиялық) деп атап ... ... ... ... ... және ... ... болатынын ашып
көрсеткен.
Бас кейіпкердің бойына оқиғаларды ... яғни ... ... ... ... сюжеттік тұтастану болса, сол бас кейіпкердің
туғаннан қаза болғанға дейінгі өмірі ғұмырнамалық тұтастану ... ... ... мен ... ... ... ... етсе – шежірелік тұтастану
болады. Тұтастанудың бұл түрі дұшпанда кеткен ата кегін баласы не ... ... ... ... ұл туса игі, ата ... қуса ... ... ұстануы. Тарихи тұтастануға келгенде ғалым “Аты әйгілі жыраулар ... ... ... куә ... ... туралы өлең-жырлар шығарумен
қатар бұрыннан халыққа белгілі жырларды жаңғыртып, ... ... ... мен ... жаңа идея мен соны оқиғаларды енгізіп, ескі мен жаңаны
араластыра, байланыстыра айтты, сөйтіп, жаңа үлкен дүниелер ... ... ... ... сай ... ... өңделді, жөнделді” – деп
тұжырымдаған. Ғалым одан әрі тарихи тұтастануды зерттегенде: ... ... ... ... ... мен тарих мәселесі. Бір жағынан тарихи
тұтастанудың өзі фольклордың тарихпен тығыз ... ... ... ... ... ... ... қарайтынын, тіпті фольклор ешбір
тарихи фактіні дәлме-дәл бейнелемейтінін, ... ... нақ сол ... ... ... топтастырып, тіпті әр дәуір оқиғаларын
араластырып баяндайтынын көрсетеді. Себебі тарихи ... ... - әр ... ... адамдарын, олардың қимыл-әрекетін кейінгі
заманға әкеліп, кейінгі дәуір қайраткерлеріне ... ... деп, ... ... жалмауыздан бастап, тарихи ... ... ... ... ... ... тұтастануға келгенде, ғалым: “…фольклорлық шығармада
көптеген жер атауларының бас кейіпкерге байланысты көрінуі болып ... ... ... бере ... ... ... жерлері көп жағдайда шын
географиялық атаулар болып келеді, сонымен бірге олар ... да ... Шын жер ... ... ... біріншіден, жыршылар өз ру-тайпасы
тұратын өлкені немесе өзі аралаған ... ... ... ... ... ... жерлерін тарихқа сәйкес атап, ... деп, ... ... маңызы мен мақсатын ашып
көрсеткен, әрі эпос жанрында іс-әрекет өтетін жерлер ... ... ... ... Осындай тұжырымды өз кезінде белгілі саяхатшы-
ғалым Шоқан Уалиханов: “Көне түркі ... ... ... ... өмірдің бір саласын қамтитын ... ... адам ... ... ... тағы басқалары атадан балаға
жалғасып ... (95,115 ... ... ... ... Демек, тарихи жыр
географиялық тұтастанудан өткен деген түйінге келуге болады.
Сонымен, көріп ... ... бұл ... ... ... ... ал, ... жырлар әлі де болса өте қоймаған ... ... ... Себебі, батырлар жырында “батырлар қандай
кездейсоқтық болса да ... ... ... ... ... істі ... шығуына ерекше күшті қаруы, аты (тұлпары) және ерен ... ... ... үшін ... ... болады. Мұндай батырлық жырлардың
қаһармандары өзгелерден жоғары тұрады. Батырын әрдайым жеңісте көрсету үшін
кең қолданылатын тәсіл – ... ... Ал ... ... ... ... ... емес. Сол себепті де
эпостық жырларда ... ... ... ... аз ... ... жырлардағы батырлардың іс-әрекеті (аты, қаруы), бәрі ... ... ... ... ... ... көркемдік бейнелеу құралдарының қызметі ... ... ...... ең асыл ... ... (97,54 б.(. Ал, ... жырларда батырын асыра мақтау жоқ.
Сондай-ақ, тарихи жырлардың мазмұндары өмірде нақты ... ... ... не ... ... да, байланысып жатады. Сондықтан тарихи ... ... қай ... қай ... болғандығына, тарихи
құжаттар мен шежіре айғақтарына сүйеніп, анықтауға болады. Демек, тарихи
жырларды белгілі бір ... ... ... айтқан сөзі, пікірі ... ... бар. Сол ... ... ... - ... оқиғалардың дәлме-
дәл көрінісі деуге келмейді, әйтсе де, қаһармандық ... ... ... ... ... ... ... тарихи жырларда аз
мөлшерде болса да ұлғайтудың болатынын ... ... ... ... жыр ... ... поэтикасын пайдаланады. Мысалы, біз нысанаға
алған жырларда («Демежан батыр», ... ... ... ... ... кездеседі, бірақ батырлық жырмен салыстырмалы түрде
алғанда жоқтың қасы ... ... ... ерін ... ... дәрежесіне
көтергісі келген. Жыршы Ә.Әукіш Демежанды дарға асып өлтіруінде:
Тартқанда жеті қайта шықты жаны
Тәнінің әр жерінен ақты қаны. (73,231 б.(
Немесе, ... ... ... ... ... ... ... ер Демежан
Төрт жүз ат, бес пұт алтын берсін, - дейді. (79,104 б.(
Әрине, Демежанның ... ... де рас, ... ... ... да ... ... бірақ, төрт жүз ат, бес пұт алтын сұратуы мүмкін
емес. Жыршы ... ... ... ... ... ... тым
асырмалап жіберген. Олай дейтініміз, бір пұт алтын он алты ... ... бес пұт ... ... ... тең ... ... мұнда жыршы
батырдың мықтылығын дәлелдеу мақсатында дарға жеті рет тартқызса, ... ... ... төрт жүз ат, бес пұт ... ... ... көрсеткен. Біз Демежан салықты төлей алмағаннан емес, салыққа
қарсы келгендіктен абақтыға алынғанын ескерсек ... ... ... тәсіл Зуха, ... ... ... ... ... Мысалы, “Жақыпберді батырдың” С.Далдабаев
нұсқасында:
“Көздің жасын көл қылып қатын-бала
Ешкімнен рахым келіп қарамаған”
Осы жырдың екінші нұсқасында:
“Жер жарған Будутыңның құр ... төрт ... ... ... ... ... ... өтер, соққан жел,
Көздің жасы болды-ау сел.
Айдынды шалқар көл едік,
Қаңғырлыған болдық шөл.
Талайын опат таптырған
Мүрдеге толды-ау құба ... ... ... ... ... ... ... әсірелей айтқандық байқалады. Бұл мақсатсыз қолданылған
тәсіл емес, мұндай әсірелеулер ... ... мен ... ... ... тигізеді.
Бұдан шығатын қорытынды, эпикалық жырларға әсірелеу ... ... ... ... ... ... идеалы жеңіліс табады. Үлгі-өнеге
етер батыр ұлы болмағанына ел болып қайғырады, болашақтан ... ... ... ... ... сеніммен қарату үшін жыршылар халық
арманын алдыңғы кезекке қояды, сол ... ... ... ... ... ... әсіресе сюжеттік және ғұмырнамалық тұтастануда ерекше ... ... ... болады. Алайда, қандай да бір шығарма туылуы үшін бірінші
кезекте сюжет қажет. Ал сюжет – ... ... ... ... ... ... ... – халық әдебиеті шығармаларындағы негізгі
оқиғаның өзегі болып табылады. ... ... бір ... - ол
шығармалардан бұрын пайда болады. Әуелі өмірдің шындығынан оқиға туады.
Сол оқиға ... - ... ... ... ел ішіне таралып, тұрақты
қалыпқа түседі. Осы ширатылған оқиға “тұрақталған сюжетке, ... ... ... ... ... С.Қасқабасов. (89,14 б.( Әйтсе де, сюжет
эпостық шығарманың бүкіл мазмұнынын түгел қамтымайды, ол ең ... ... өзек ... Осы ... ... ... ... көптеген қосымша
сюжеттер мен эпизодтар болады. Бұлар негізгі сюжетті дамыту үшін, оны
ұлғайтып, ... үшін ... Ал, ... ... сюжетін ыдыратпай,
сюжет құрайтын оқиғаларды бір желінің ... ... рет - ... ... жүйеге түсіретін қалып - композиция. “Сюжеттік дамудың
кезең -кезеңдерін тәртіпке салып, ... ... ... ... нәрсе
-шығарманың композициясы” - дейді З.Қабдолов. (98,193 б.( ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, мұнда негізгі оқиғаға мән беріледі.
Академик С.Қасқабасов “Ертек пен эпостың ... ... ... эпос сюжетінің жалпы схемасын төмендегіше жіктейді.
1. Перзентсіз ата-ана, олардың хал жағдайы.
2. ... ... ... туылуы:
а) Тотем-бабаның баласы;
ә) Аталар әруағынығ жәрдемі;
б) Мұсылман әулие-әмбиелерінің көмегі;
в) Баланың төтенше жағдайда (әкесі үйде ... ... ... өте ... батыр болып ерекше өсуі:
а) Оның ерекше қасиеттері (алыптық, алмастық);
ә) Бала ... ... ... ... Оның ... ... Батырдың әйел іздеп шығуы:
а) Қалыңдығын алу;
ә) Жолдағы оқиғалар, әртүрлі мақұлықтарды жеңіп, достасуы.
5. Ғашығын (қалыңдығын) іздеп табуы:
а) Танылмай келуі;
ә) ... ... ... ... ... ... ... келуі.
6. Батырдың өз елін қорғауы:
а) Елінің талануы;
ә) ... ... ... ... ... ата-мекеніне оралуы.
7. Ұлан-асыр қуаныш, той. Тыныштық.
8. Батырдың баласының ерліктері. (99, 240 б.(
Осы көрсетілген батырлық жырлар сюжетінің ... ... ... ... ... ... ... ұшырайды. Басқаша
айтқанда алдыңғы бес бөлшегі ... ... ... хал ... ... ... ... баланың өте күшті батыр болып ерекше
өсуі, батырдың әйел іздеп шығуы, ғашығын (қалыңдығын) ... ... ... ... батырлардың жас кезі, мекен жайынан қысқаша мәлімет
беретін шағын ... ... ... ел азаттығы жолындағы іс-әрекеттері
айтылады. Ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған жырларда ұлан-асыр ... жоқ. ... ... ... мерт ... Оқиға қайғылы аяқталады.
Оқиға қалай болса, сюжеттік желі де солай ... ... ... жоқ. ... ... ... ... Соған қарамастан тарихи жырлар
сюжеттері де ... ... ... - ... ... ... ... сюжет - мотивтерден құралады.
Мотив дегеніміз - сюжет аясында ... ... бар, ... жинақталған бүтіннің бөлшегі, яғни, толып жатқан оқиғалар
тізбегінен құралатын ... ... ... - ... Ш. Ыбыраев. (100,
Б.274-296(
Зерттеушілер мотивті үш типке бөледі: 1 - ... - ... 2 ... - сөз ... - ... 3 - ... - ... (мотив - действия). Бұлар
бір-бірінен ... ... ... болады. Осы мотивтерге жанасып
жүретін және екі ... бар. ... “1 - ... - ... 2 - ... -
мінездеме” -дейді. (25, ст.27( Соңғы екі ... ... ... ... ... ... ... сипаты бар. Ол сюжетке өзек болатын
оқиғаны бастау алдында айтылатын ... сөз ... ... қазақтың
батырлық эпосының көпшілігінде қаһарманның ерлігін айтпас бұрын, оның ел-
жұрты, ата-анасы, мекені ... ... ... ... ... бай бола ... зар болған қарт ата-ана, олардың Аллаға жалбарынып бала тілеуі,
түс көріп, аян алу, ... ... ... ... ... ... ... әңгіме - мотив-суреттеу. Экспозиция осыдан басталады. Бірақ,
енді оқиға болатындығы бұл ... ... ... аңғарылмайды. Ол енді
алдағы оқиғаның желісін тарту үшін мотив ситуацияға айналуы керек. ... ... ... алып күш ... ... ... ... киелі
әулиелерінің болуы, өзгеге ұқсамайтын ат, қару таңдауы жоғары дәріптеумен
айтылады. Ал, тарихи жырлардың ... ... ... кездесетіндігі және оларға ұлғайтудың тән еместігі қазақ эпосының тарихи
ұғымға, оқиғаны шындыққа мейлінше сәйкес ... ... ... Экспозицияда жырланатын жер-су, ру тіршілігі – бас қаһарманның
шыққан ... ... ... оның ... ... ... ... бүкіл эпос
сюжетінің қалай қабылданатынына әсер етеді. Ал, негізгі қаһармандардың іс-
әрекетін ұлғайтып көрсету ... ... ... олардың өз бойындағы
қасиеттерін даралап, ерекше етіп суреттеуге ... ... ... ... ... (101,358 б.(. Бұл пікірге біз де ... ... ... ... мен ... ... мотив-суреттеудің басты айырмашылығы да осында.
Батырлық эпоста мотив ситуация кейде мотив мінездемеден басталады. Бұлай
басталған ... ... ... қалай туғандығына, ата тегіне
тоқталмайды. ... ... ... мінездеме – тарихи жырларға тән. Мұнда
экспозиция саналатын әуелгі әңгіме ... ... ... ... ... ата-тегі мен ағайын-туыстарына, олардың кәсібіне және
жайлаған жерлері мен қоныстарына сипатама беруден басталады. ... ... ... ... ... ... кіріспе әңгіменің маңызы
зор болды. Бұл жөнінде ғалым ... ... салт ... бас ... ... жиындарында, ойын-тойда, айтыс-тартыс үстінде
өлеңмен сөз сөйлеуші адам алдымен өзін ... ... не ... ... тиіс. Сол себепті халық жыршысы өз туындысын бірден
жарқ еткізіп жасай салмай, оған ... бір ... етіп ... ... отырған”- деп орынды айтқан. (102,57 б.( Өйткені, кез-келген эпикалық
шығарманың алдында ... кім ... не ... ... осы ... арқылы
ғана білуге болады. Кіріспесіз тіпті ертегі де басталмайтынын ... ... ... ... ... сұлуда”:
Мекен іздеп жігіттер, кел, кетелік,
Ортасында Көктөбе белгі етелік.
Азаматтар ерінбей тыңдасаңыз
Қозы Көрпеш – Баянды тербетелік ... ... ... біз ... ... ... ... туған жырларда
да кездеседі. Мысалы:
Берейін Демежаннан біраз сөйлеп,
Болғандай ойға тәлім, ... ... ... ... ... ер Декеңнің ойға келмек -
/Ә.Қоңқаұлы/
деп, ерлігі асқан ерін мадақ етумен жұртшылыққа қарата сөзін бастайды.
Біз осы кіріспе арқылы жыршының кім ... ... ... ... ... жырларда жыршы кіріспеден кейін өз қаһарманына мінездеме
береді. ... бұл ... ... мен ... кеңінен қолдану арқылы
кейіпкерін дәріптеп, мадақтап отырған. Осы ретте нысанаға алған жырлардың
экспозициясына келсек, мысалы, ... ... ... ... ... ... ... артықша мақтап болмайын шет.
Қараған Тарбағатай төрт үкірдай
Дәмежан өзгесінен шыққан артық.
/Қ.Орынбасарұлы/
Немесе:
Жайырда аты шыққан ер ... ... ... ... ... ағла болып өтті,
Жер бар ма атын естіп танымаған?!
Тең болған солаңдарға жалғыз басы,
Артылған өз тұсында мәртебесі.
Ақ сары жігіт еді ... ... ақ ... қаламқасы.
Жасынан ұлықтықты көңілі қалап,
Тіл біліп, өнер іздеп жүрген жанап.
Өзгенің атасынан қалған ... өзі ие ... етіп ... ... ... отырғанымыздай, мұнда Демежанның ерекше жағдайда ... ... оның ... ер ... жоқ, ... ... қарапайым жан
екенін көрсетеді. Мұнда Демежанның Тарбағатайда қазақ, қалмақ ... ... ... ... ... ... жасынан өнер, білім іздеген
қызыл шырайлы ақсары жігіт екенін, білім, ... ... ие ... ... ... ... ... бар ма, атын
естіп танымаған?!” деген жолдарда жыршы Демежанды бүкіл ел ... ... ... ... анық ... ... де жыршы
батырлық жырлардың кейіпкерлеріндей ... ... ... өсті дегеннен
аулақ, ол тарихи шындыққа жанасымды ұлғайтуды пайдаланады. Оның қарапайым,
қатардағы адам екенін ... Сол ... де оның ... танымал
болуының себеп-салдарын да “оқып, білім алғанының, алғырлығының жемісі”
дегенді айтуды мақсат еткен. Мұндай ... ... ... жырларға тән.
Зуха да туыла салып батыр болған жоқ, ... ... ... ... ерек ... бір бала ... жиырма жасқа атқа мініп
Ішінен өз елінің шыққан екен.
Немесе:
…Алтай, Боғда, Үрімжі, Жайыр, Сауыр
Тұрушы ед ортасында бір асқар бел.
Міне, біз ... ... ... жасқа келгенен-ақ, елге ерлігімен
танылғанын, ата жолын қуған ерен ерлік иесі екенін ... ... ... ... Жайыр, Сауырға танылған “асқар белдей” болғанын
көреміз. Байқап отырғанымыздай Зуха ... ... туа сала ... ... ... ... ... ғана ел ішіне таныла бастады. Кейін келе ... ... ... ... үш аймаққа кең жайылғанын айтады.
Бас қаһарманынын ерлік иесі етіп көрсету Жақыпберді батыр жайындағы
жырда да көрініс ... ... сөз ... лаһу ... ... суып ... қонып, қиыр жайлап жүрген басым
Кез болдың биыл жауға қамалаған.
Шақырған кек алуға ардың үнін
Болмайын жеткізуге жарамаған…
- деп ... ... ... да ... бар ... ... ұрпаққа
жеткізе аламын ба, олар осы кеткен кегімізді дұшпанымыздан қайтара ала ... ... ... ... ... ... кіріспесінде жыршы өзін таныстыра отырып,
бұл жырдың тууына не себеп болды деген сұрақтарға жауап береді. Мысалы:
Әуелі жаралыпты қазақ ... он екі ру абақ ... ... ... ғайып молқы
Ұлымын Бортанқажы Сейітқан атым.
Қапияда мекеннен ауған керей
Айтайын бастан кешкен михнатын
- деп бастап, Шың дубан ... Шың ... ... отыр – Ұ.А.) ... ... қоймаған соң, мингоның жиырма бесінші жылы ... ... ... ... ... ... ... келген уақыттан бастан
жаңа жыл санақ бастаған болатын. Демек, жалпы жыл санаудың отыз ... – Ұ.А.) ... елі ... ... ... шыбын жанын сауғалап еріксіз
шет қиырға ауғандығы туралы сөз болады.
Демек, тарихи жырлардың сюжеттік желісінің ... ... - ... ... ... бір ... ... басталады. Осы
экспозицияда баяндалатын ситуациялар эпикалық сюжетке өзек болатын негізгі
оқиғаны ... ... ... келгенде, сюжет - шығармалардың оқиғалық өзегі десек, ал оқиға -
кейіпкерлердің іс - ... ... ... ... ... мен ... аты мен қару-жарағы, іс-әрекетімен ерекшеленсе, ... ... ... тек ... ... ... ... ғана ерекшеленген жандар. “Эпикалық жырларда кейде
кейіпкердің мұң-наласы мен ашу-қаһары да көтеріңкі стильде беріледі” ... ауыр күйі ауыз ... қай ... ... да ... ... поэзиясында ежелден ауыр жағдайды, апатты, қайғыны, қазаны
«айдын көл су ... «қас ... ... ... ... ... ... тұспалдап айтып келген» - дейді ғалым З.Ахметов. (103,38 б.(
Классикалық жырларда ... ... ... біз нысанаға алған
жырларда да кездеседі. Мысалы, Демежанды жоқтаған әйелінің жоқтауында:
Сарғайып зағпырандай қайғы ... ... ... ... ... тірі болсаң бүйтер ме едім.
(76,235 б.(
Немесе:
Күнім батып, заманым қуырылып,
Қайтейін арт жағыңның тайды бағы.
(78,235 б.(
Немесе:
Қорғанымыз құлады,
Бәйтерегім сұлады
(79,414 б.( -
деп келетін ... ... ... ... ... ер ... ... дұшпанының
көңілінде болса да көзінде болмауға тырысып, соңына ерген халқын ертіп, көз
көріп, құлақ естімеген ... көш ... Көш ... ауыр ... ... Дәл осы ... яғни өрбіген Алтайын амалсыз тастап ауып
бара жатқан мына бір көштің бастан өткерген қиын ... ... ... ... ... Жоңғар ойранында Қаратауды тастап бет-
бетіне ауған елдің халық арасына “Елім-ай” деген атпен ... ... көш ... тарихи өлеңімен салыстыра қараған жөн. Алғашқы ... мен біз сөз етіп ... ... ... ... қара ... сары
баланың қамы үшін қалың ел жылап-сықтап жан-жаққа бытырап күн көру қамын
ойлағаны айтылады. Ел бір-бірімен, ағайын-туысымен ... ... қош ... ... ... басынан көш келедіде”
Қаратау, қош аман бол, ата мүлкі,
Малменен, ... екен ... ... ... ... ... ... дем сағатта өлмейміз бе?
Баласы үш момынның қоныс ауды
Қош ... ... бе, ... ... “ Үркін-қорқында”:
Шуылдап айырылысарда көп жыласты,
Төгісті көздерінен қанды жасты.
Пәниде көре алмасақ ғаріп жолдас
Көрейік хикмет күні, - деп ... ... ... деп екі жақ та ... көкіректен шықты түтін.
Айрылып бір-бірінен егілген ел,
Көз жасы қойынына төгілген сел.
Қайғырып қатын-бала жүре алмайды,
Айырылған әрбір жаққа болды кесел.
немесе:
… Не секілді маңғаздар
Санаменен ... да ... ... мекен Алтайды –
- деп, атамекеніне деген сүйіспеншілігі мен қимастығын ашына айтады,
шерленеді.
Міне, халық мұңының бір-бірінен еш ... жоқ. Ата ... ... көз көріп, құлақ естімеген жаһанға бет бұрған қайғылылардың мұң-
зары. Тіпті, елдің жағдайы ауырлағанда тарихи өлеңде:
Қаңғырып ... көп ... қала ма, ... ... ... ... көшіп, бір қарлы тау тағы асты,
Ыс тиіп, күндіз-түні өлім ... ... күні суық ... ... жер ... жанталасқан.
Қарасаң жонда қалған біткен малдар,
Көмілмей қалып жатыр өлген ... ... ... ... ... ... ... есеңгіреп жарылып жүр
Боялып түйе үстінде қызыл қандар –
деп, көздің жасын көл ... ... ... ... ұшқаны сондай:
Тамтығымыз ел болып,
Қосылар ма екен санатқа?! (84,Б.310-378(–
деп зарланады.
Жыршылар мұнда елдің ... ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы шығарманың көркемдік және идеялық мазмұнын
ашып қана қоймай, халық басына ... ... ... ... ... ... оқиғаға байланысты туған екі түрлі шығарма болса да, ... ... ... ... ... ... де ... сұлу немесе пері қызы да емес. Сонымен қатар бұл батырларда орасан
динамикалық ... жоқ. ... ... ... да алып ... ... ... адамдардан алшақ кетпейді. ... ... ... ... ... образдағы сипатқа енбеген. Демежан Қобыланды сияқты
қырық мың қызылбаспен жалғыз айқасқа келмейді. ... ... өзі ... ... ... ... қасқырдай
Сойып кетіп барады.
Үш мың атты бір сайға,
Төрт мың атты бір ... деп ... ... барады.
Ал, Демежан бір Мәтеннің алдына барғанда:
Боларын бір сұмдықтың біліп алды,
Қасына он бес ... ... ... ... алдына келген қырық мың жасақты жайпап салатын Қобыланды
емес, ол кәдімгі қарапайым ... ... ... ... ... ... ... күнде де:
Келген соң Мәтен амбы ашуланды,
Сары таяқ жерде жатқан қолына алды.
Мәтен Демежанды шоқпармен немесе айбалтамен емес, ... сары ... ... ... Зуха да бар ... ... Ма дарын бастап келген 150
әскерге соққы бере ... ... ... адамның” бәрі қарулы
шеріктердің қолынан қаза табады. Ал, Жақыпберді болса,
Қауіпсіз еш нәрседен ... ... ... ... андағайлап.
Амал не, көпке қылар қайрат қайсы
Арқанмен түсе-түсе алды байлап ... ... сәл ... келеді. Алдыңғы жырларда батырлар
еш қауіпсіз жатқан жерде қолға түсірсе, ... ... ... жау бар деп
сезіктенген ел әркез дайын тұрады. Елісхан Фулужияңның алдауына ... да оны ... ... ... бар. ... ... ... тек Елісханның күші емес, ел ... ... ... тарихи
жырлардың қаһармандары дұшпанына жалғыз қарсы келе алмайды. Қырық мың
әскерді былай ... ... ... де ... бере алмайды.
Мысалы, қамауда жатқан Демежан өлмеу үшін абақтыдан қашудың қамына
кіріседі. Қашқанда да кісенді Алпамысша ... ... ... де ... ... мен ... ... Демежанды эпикалық
батыр дәрежесіне көтергісі келгендігі байқалады. Ал, қалған нұсқаларда:
Бес жүз сом ақшаға алған кезіменен,
Кәпірдің дал-дұл ... ... ... ... ... қашу ... батыр”, “Бекет” жырларында да
кездеседі. Аталған жырларда мысалы, “Арқалық батырда” ... ... ... ... ... ... әйелі артынан іздеп келіп, тамақтың
арасына қосып беріп жібереді. Ал, ... ... ... кездікпен талқандап қашып шыққаны айталса да(кей ... ... ... ... ... сөз ... жары ... де “Демежанға абақтыдан қаш” деп кеңес береліктей
ол да қарапайым жан. Ол Демежанды абақтыдан құтқаратын “ерекше” ... ... Сол ... де ... ажал ... үшін ... ... сайын Бітіри ақыл айтар,
Болмаса басқа жұртқа Сіз қашып бақ, -
десе, Зуханың ауылына шеріктер басып келгенде:
Бір ... ... ... ... ... ... ... да тарихқа лайық екшелеп алынады.
Оларда көзсіз батырлық, ерлік ... жоқ. ... ... ... ... Бекеттің әйелі Бекетке “қаш” деп ашық ... ... ... ... ... ... ұрыс үстінде ерлік көрсетіп,
ерімен бірге өледі. Ал, ... ... ... ... ... қалады. Ерін бір көре алмайды, оны бір көрудің өзін ... ... ... ... ... ... Мәселен, Елісқанды
Фулужияңның әскерлері кісендеп қараңғы үйге ... оны ... ... ... ... ... әйелдердің іс-әрекеттері екі басқа болғанымен, мақсат біреу
– еріне көмекке келу, ажалдан арашалау. Әрине, мұндай мақсат Гүлбаршын ... да бар, ... олар ... ... әрекет етпейді, тарихи
шындықтан гөрі асырмалау басым. Сондай-ақ, Демежанның абақтыда отырып ... ... ... хат ... да ... ... жанасады. Кім де болса
өмірден үмітін соңғы сәтке дейін үзбейтіні де табиғи нәрсе.
Қорыта келгенде, тарихи жырлардың сюжеттік ... ... ... ... бар ... аңғардық. Ең бастысы – ... ... ... ... ... алынған, асыра ұлғайтуды да
қажет етпейтін қарапайым жандар болатынын байқадық.
Біз ... ... ... тарихи және географиялық тұтастану тән
екенін айтқан болатынбыз. Мысалы Демежан:
Хат жаздым болғаннан соң атам керей,
Әруағы қолдай көр деп он екі ... қажы ... ерте ... ... ... бата Бұқарбайлап салған ұран.
Батыр өзінің ұлы атасының әруағын шақырып ұран ... ... ...... ... тән. ... жыршы ата ерлігінің ұрпаққа жалғасқанын
мақтан тұтады. Осы Зуха батыр жырында жыршы Зухаға батыр бабасы ... - ... қол ... ... бірі болған – Ұ.А.)
әруағын ататып ұран салдырып қана қоймай, батырдың үлкен ұлы Солтаншәріптің
де ... ... ... Зухалардан өнеге алған жас батыр екенін айта
кетуді де ұмыт қалдырмаған:
Зуханың үлкен ұлы ... ... өліп ... ... да ... ... ей, ... тұр емес пе жерді жарып
немесе:
Солтаншәріп Зуханың үлкен ұлы,
Әкесінен кем емес дейді оны.
Атына міне сала есіл ... ... атты ... – деп, ... әке мен бала ... жырлайды. Ал, “Үркін-қорқында” ерлікпен қаза ... ... ... ... кім ... ... өстіп өтпей ме
Бекер ғой мына жалғаның – деп, аға ерлігіне сүйсінеді. Елі үшін
жан ... ... ... етеді. Демек, шежірелік тұтастануда ата мен ұрпақ
арасындағы батырлық жалғастық мақтан етіледі, батыр бабасының ... ... ... ... ... ... келгенде, тұтастанудың дәл осы түрі
тарихи жырларда анық сақталған деп айтуымызға ... ... бар. ... ... ... сақталуына келгенде ғалым М.Мырзахметов:
“Атамекеннің топонимикалық атауларының ... алар тұсы – ... ... ... және тарихи жыр-дастандар” – дейді. (104,193 б.( Демек, тарихи
жыр географиялық тұтастанудан өткен деп толық айта аламыз. Оған ... ... ... ... да ... бола алады. Жырлардағы әрбір
оқиға болған жерлер картаға түскен қалпында алынған. ... ... ... Демежан тарихи өмірде де Шәуешек қаласында, маңындағы
Түлкі бұлақ, Қара үңгір ... ... ... ... Сауыр, Жайыр, Майлыда
тұратын қазақтың бетке ұстарларымен жақын таныс болып, Алтай-Тарбағатай
аралас жатқан екі ел ... көп ... ... да бұл ... білгендігі жыр бойынан анық аңғарылады. ... ... ... ... батыр”, “Үркін-қорқын” жырларында да кездеседі.
Жақыпберді батырдың уақиғасы Іле аймағына қарасты ... ... ... ... ... маңындағы жерлер ... ... ... ... қашып келгеннен кейін Ақбұлақ ... ... ... дегенді естіген соң Бозадыр деген жерге көшіп
барады. Бірақ көп ... ... ... ... ... Жол ... ... Арасан, Қаңғал, Шіптір өзендерін басып, Шолақ, Сарықобы асуларымен
өтіп, “Күренің келіп түстік түрмесіне” дейді.
Зуха батыр жайындағы ... да ... ел ... көп танылған адам екенін
көрсетеді. Мысалы:
Алтай, Боғда, Үрімжі, Жайыр, ... ед ... бір ... бел. (78, ... ... ... ... өтуіне байланысты Алтай аймағының
орталық қаласы Сарсүмбе мен ірі өзені Ертістің де аты ... Ал, ... ... ... басталған көштің Стамбулға жеткенге дейін ... ... ... бірінің де аты қалдырылмаған, толық, әрі нақты ... ... ... ... ... ... Саха, Бабу, Сәдім, Момынғұл,
Шиңхай, Герму, Алтын Шөге, Гуңхы, Шиан, Хайнан, ... ... ... ... ... ... одан әрі Үндістан шекарасына өтеді. ... ... ... Бопал, Тырнауа, Хайдарабад, Исламабад сияқты елді-
мекендердің аттары аталады. Қаз-қалпында еш өзгермеген.
Ерлік эпосында қаһарманның сөзі, диолог пен ... ... ... орын ... ... ... ... оқиғаларға баға беріледі.
Халықтың талап-тілектері, елдіктің ұрандары айтылады. Кейіпкер бейнесі сол
кейіпкерлер ... ... ... ... ... сол жырға
монолог, диалог, мотив - ... ... ... ... жасайды. Демек, тарихи жырда монолог сюжетті дамытуға және сондай-
ақ, кейіпкердің жан дүние қасиеттерін ашуда ... ... ... түр ... қоштасу өлеңіне ұқсайды. Бірақ мұнда өкіну,
қайғылану жоқ. ... ... ... арыз ... ... ... ... сөйлейді. Үлкен аманаттар тапсырады. Ел-жұрттың амандығы
үшін ең бірінші керегі ағайынның татулығы, бірлігі. Ала ауыз ... ... ... ... ... ... шері айтылады. Бірақ
монологтың соңы елге тілек, ... ... ... ... ... ... ашылады.
Монологқа қатысты: Демежан батыр жайындағы ... ... бір ... ... ... ... байқауға
болады. Ә.Әукішұлының нұсқасында ой түйдектеліп, кейіпкердің ата-тегі, елі,
мекені туралы айта ... оның ... ... ... ... әр ... ойды ... кейін бірін дамыту арқылы баяндау тәсілімен берген. Ол бас
кейіпкер Демежанның ішкі жан ... ... ... ... ... ... берсе, бірде тәтті қиялға батырады, ал бірде дұшпанымен сөз
таластырады. ... ... ... та: “… оның өзін ... ... да
мінез-құлқынан талай сыр түюге болады. “Адам сөйлессе” ... ... ... өзін ... б.(- дейді. Мысалы Демежан образын ашу
үшін жыршы батырдың өзін сөйлетеді.
- Ойласам, өз ... ... ме ... рахатта өтер едім.
Жамандық ардан безіп ойлағанмен
Дүниеден өлмей тірі кетер ме едім?!
Жұртым-ау, ел сасқанша жан қияйын,
Өлместей із калдырып сөз ... егер ... ... егер ... тілегенге
Абырой бұдан үлкен табар едім.
Мәтендер қияр жанын мен дегенде.
Қорғадым қорқаулардан ... ... ... билігімді.
Ел үшін өлсем шейіт боламын деп
Сақтаймын өле-өлгенше ерлігімді -
/Ә.Қоңқаұлы/
деп айтуы арқылы оның елі, жері үшін жанын құрбан ... даяр ... Яғни ... ел, жер қорғау идеясынан туындаған патриоттық рух
айқын көрініс тапқан. Батыр еш ... ... деп ... ... үшін ... ... арманым жоқ” деп, өмірін тәуекелге
тігеді. Оның құрбандығы жеке ... ... ... ... ... туындайды. Ол “Елім тоналғанша, мен өлейіннің” жөнін
айтады. Батыр одан әрі ... ... ... күн ... тік ... өлуді,”
яғни, дұшпанына еш жалынбауды басты мақсат еткен. Міне, біз ... ... ... ... елі үшін ... ... ол үшін – ... екенін
байқадық. Демежан намысқой, ол абыройын оңай аяқ асты етпейді, ерлікті
жанынан артық ... ... ... ... ... жанрының негізінде, арғы
тегінде тұрмыс-салт ...... ... ... ... өлең ... ... әрі қоштасу өлеңінің бір түрі ретінде, ... ... бара ... ... ... мен туып өскен елге арнап айтатын сөздерді
келтіреді. (16,64 б.( Ғалымның бұл тұжырымына қосыламыз. ... ... ... Мәтеннің озбырлығына күйіне отырып, дар ағашының алдына
барғанда, ... елге ... ... Ей, ... сірә саған сірә жалынбаймын,
Ел үшін құрбан болсам ... ... ... міне ... ... артық қорлығыңды.
Қазағым саған айтар бір ақылым,
Қорқытпақ мені өлтіріп барлығыңды.
Аман бол мен өлемін қайран елім,
Тарқамай көкіректен қайғы шерім!… ... ... ... ... гөрі, еліне қарата айтқан өсиет
басым. Батыр ел ішінен өз Назарбегін ... ... ... ... бір көре ... кеттім ғой» деп өксиді. ... ... ... ... көре ... ... кетіп бара жатқан аяулы ... ... ... жыршының да «шейіт болып барасың-ау» деген өкініші ... ... ... сол өкінішін батырдың «өлтірсең тез ... елі үшін ... де еш ... ... алып ... қайратымен жұбатады.
Ал, “Үркін-қорқында” Сейітқанның ағасы Ғалымжан жау қолынан мерт болып,
өлер шағында қоштасу айтып, інісі Сейітқанға ақыл-кеңес береді:
Сейітқан жүруші еді ... ... ... мені ойлап.
Кеңнен толғап, ақылмен амалдасын
Иен жер бәрі де би ауыл-аймақ.
Дәм айдап шығып едік бір отыз үй,
Боларсың бас-басыңа бәрің де ... шама ... ... жер ... ... көрсетер күй.
Сейітқан аға ерлігі мен оның тұспалдап айтқан “Бөлінгенді бөрі ... ... ... аударады.
Біздің зерттеуіміздегі жырлардың идеялық мазмұнында ислам дінінің әсері
болғанын байқаймыз. ... ... да, ... ... ... де ... молла, құдай” тағы басқа сөздермен қатар атақты
әулиелер де ... ... көп ... мұқтаж күйге түскенде” ауызға
алады, ... етіп ... яғни ... наным-сенім басым. Наным-
сенімнің өзі ұлттық ерекшелігімізді танытатынын, әрі оның қазақ ... ... ... ... ... “Қазақ эпосының этникалық сипатын
танытатын белгілерінің бірі – наным-сенімдер”(102,238 б.( – ... ... ... өне бойында елдің ғаріпшілік ... ... ... ауыр ... ... ... жалбарынуы,
құранды кие тұтқаны анық байқалады. Мысалы, Фулужияң Елісханға қарата:
Хат салып: - Бері қазақ келсін, - депті,
Бет ... тура ... ... - ... ... бір, ... Құран, шындығы хақ
Қасым жоқ, шариғатқа сенсін, - депті.
Сиынсақ бір ... ғаси ... істі ... Алла қылар.
Немесе, Үндістанға барғандағы қазақтардың күннің ыстығына шыдамай, ауыр
дерттерге ұшырғанда:
Аузынан кей адамның ағады қан,
О дағы біреу емес, бірталай ... ... жан тез ... ... ... деп ... ... -
деп шарасыздық тарытады. Бір жаратушыға жалбарынып:
Айналайын, бар құдай,
Құлыңды сақта, қор қылмай.
Күйзелмей ... ... ... ... соң ... Не ... ... сарғайды –
деп зарланады. Одан әрі күйзелген ел өзнің атамекені өр Алтайын ... ... ... ... ... ... ел Мұхаммед пайғамбардың,
Ғұсман молланың, әділ Ғұмардың, Ерғали ... ... пен ... адал досы ... оның інісі Нәбикәрімнің, 500 ... өмір ... Әбіл ... ... Зәкәрия, Мәриям, Ғайсалардың,
Арашат, Харон, Зұлқарнайындардың, Ілияс, Қызыр ата, Фараби, ... ... ... ... ... ... тірі кеткен төрт пайғамбардың,
“Әулие-әмбиелердің құрметі ... ей, ... ... ... ... – деп тілеу
тілейді. Сондай-ақ, шаһит жайға кеткен өз тұстарындағы ел ... ... ... ... би ... “пірім едің, қолдай
көріңдер!” – деп жалбарынады.
Ал, қалған “Демежан батыр”, “Зуха батыр”, “Жақыпберді” ... ролі ... ашық ... ... ... ... жырында тек:
Құдайым ерте күнде білгізді ғой,
Күн бата “Бұқарбайлап” салған ұран – деген ... ... ... ... ... ... медет сұрап жаратқаннан,
Ер жігіт ақыл ойла, талаптанған.
…Қашан да сақтансаңыз, сақтайды Алла
Талай ер қапылдықтан азаптанған.
Мұсылман - парсы, ... және ... де төрт ... ... тарап.
/Ә.Әмірұлы/
Немесе, Демежан абақтыда жатқанда Мәтенге пара бермегені:
Мәтенге жарты жармақ бермеспін, - деп,
Тартып ап ташмиығын оқыр намаз.
/Т.Құсайынұлы/
Ал, “Жақыпберді батыр” ... ... ... қол ... тістеп, құран жайып құрмет етіп.
/Ж.Диқанбайұлы/
“Зуха батыр” жырында да жыршы сөзін “бісмілләдан” бастап,
Құдайым жаратыпты осындай ер,
Құдай-ау, әрқашан да ... бер ... одан әрі ... ерінің қазасын естіген еліне: “Естіген дін мұсылман
оқы құран” деп шариғаттың жолын нұсқайды.
Байқап отырғанымыздай наным-сенім әсері ... бір ... ... ... ... тарихи жырларда да көрініс берген.
Ұлттық танымымыздағы туыстық атаулар туған халқының тіршілігінен тамыр
тартып жатады. ... жайы төрт ... ... біте қайнасқан халық
ұғымындағы баласын сол төрт ... ... ... қозым, құлыным,
қошақаным деп атау берік орын алған. Мысалы, ”Демежан” жырында Демежанның
артында ... ... ... көре ... ... қоштасуындағы
“Құлыным менің жас еді, бетіңнен сенің сүймедім. Көре ... сені ... ... ... ... ... ... өлгенде қызы:
Айналайын құдайым,
Басыма салдың уайым.
Разы болсаң жамағат
Енесі өлген ... ... деп ... ... ... ... баласын жоқтауында:
Қайран да жалғыз балам-ай,
Шыбыным отыр, халім жоқ.
Қылайын кімге тиянақ,
Артыңда құйрық-жалың жоқ.
Ауыр жағдайда жүргенде, ... ... ... ... ғой, - ... бәрі де ... ... негізделген туыстық атаулар.
Эпикалық жырларда сюжеттік желі ... ... ... ... отырған жырлардың сюжетінде ішкі сезім мәселесі алдыңғы қатарда
көрінеді де, оқиға сол сезімін ... ... ... әрбір астарынан бой
көрсетіп отырады. Мұнда жыршы ... ... ... өзі еніп ... де,
кейіпкерлерінің күйінген, сүйінген сәттеріне ортақтасып, бәрін тек ... ... ... ... ... ... шығармасындағы батыр өліміне
жанымен күйзелетіндігі жыр ішіндегі жоқтау, зарлардан анық ... ... ... ... ... ... ... әйелі Бітіридің
жоқтауынан көрінеді:
Дариға-ай, бабам қосқан алғаным-ау,
Әйелдікпен арманда қалғаным-ау.
Ішімді тартып едім уайымқып,
Қарусыз Мәтен итке ... ұлық ... ... сайлап,
Найман болып ұран салдың Қабанбайлап.
Отырмын өлгеніңді бүгін көріп,
Қан болып жатыр тәнің көзің жайнап.
/Ә.Әмірұлы/
Мұндай аласұрған күй ... ... да анық ... ... ... өлім ... соң, ... ендігі жерде
көңілдеріне жаққан жерден қоныс ... ... ... ... ... ... рұқсатымен жер шалған ел көсемдері, көргендерін айтып,
елдің бір шешімге ... ... ... ... бас ... ... болды неше күндей күн-түнімен,
Жылаған жер күңіренді үніменен.
Ей, Алла әділіңмен жаратып ең
Құдай-ау, қор ... ба ... жеті ... күн менен түн,
Болып тұр бұзылғандай жаһан бүтін.
“Қош”, “қош”- деп екі жаққа айрылғанда
Қайғылы көкіректен ... ... ... сол кездегі елдің ауыр күйі мен жан күйзелісін тебірене
жырлайды. Олардың қайғысына ортақтасады.
Ғалымдар жырда қазақ ... ... ... ... ... кеткен ұғымдардың көптеп кездесетінін айтады. Мысалы, қазақ байлығы
тұрмысына сай малмен өлшенген. Мысалы, ұлты сібе бола тұра ... ... ... жорға ат берсін дейді (кей нұсқаларда жүз саңылақ жорға,
төрт жүз ат, бес бәйге ат). ... ... ... тағалы тай қалмады”,
“түссе де, мыңдап түсер жеткен малдан” деген жолдар да бар. Сол ... ... ... ... ... мен ... ... құрылған мына бір
диалогтан да байқауға болады. Мәтен ... ... ... ... ... деп ... ... қайдан тауып алдың, - депті.
Бірақ Демежан да еш қаймықпастан:
- Бай болу, жарлы болу бір ... ер ... ма қу ... мың қой бес жүз ... сенде де бар
Әуелі өзің айтшы алдың алдың қайдан? –
- деп ... ... ... айтады. Көріп отырғанымыздай, Демежан мен Мәтен
арасында байлыққа ... ... дау жоқ, тек, мал дауы сөз ... ... халқының малды кие тұтқаны “Демежанның қалаға келе ... ... ... ... ... жаман күдік тудырып, ырым етеді,
әрі уайым қылады. Сондай-ақ, көк ... ... ... ... үшін бөрі
киелі ұғым. Мысалы, Демежанның ... бөрі ... ... ... ... болжауы болып табылады. Яғни, Демежан түс көру арқылы өзінің ... ... түс көру ... ауыз ... эпос ... ... кездеседі. Түс көру арқылы хабар алу турасында ... ... ...... ... тұлғасын ауыстыру ғана емес, тұтас
ұғымда астарлап жеткізу бар” – деп, Ер ... опат ... жары ... ... ... мысал етеді. (101,361 б.(. Демежан өзінің ... ... ... ... ... де ... түс ... жүргенін ешкімге
сездірмейді. Әйтсе де ... ... іске тап ... түсі ... ... Бітіридің түс көру тек Т.Құсайынұлының нұсқасында бар. Мұнда:
Бітіри бір түс көріп жүреді екен,
Ойлайды бұл ... деп, қаны ... қара ... басып еді,
Бізлерді жамандаған қандай дұшман
– деп, сезіктенеді.
Демежан өліміне келер болсақ, батыр дарға жеті ... ... ... ... өзі жеті ... кие ... ... халқының
ырымдарын да жоққа шығармағанын, әрі автордың ... ... ... көтермек болғанын көрсетеді. Сондай-ақ, “Үркін-қорқын” жырында
да ұлттық наным-сенімдерге құрмет көрсету ... ... ... ... ерекшеліктеріне мән беріледі.
Өтсеңіз осы жолмен жаблығың бер,
Және де сиыр сойып жемеңіздер.
Жемейді сиыр етін инду халқы
Жұртына қылған жарлық ... ... ... ... ... ... жүзден жылқы жетім бала – деп, кенеттен байығанын айтса,
Шуласты, мына заман қандай болды,
Табылса бір сарлық та нардай болды – деп, бір асым етке де ... ... ... ... малы болса - бай, жоқ болса - кедей.
Демежанның батырлық образын жасауда Ә.Әмірұлының ... ... ... ... тілмен жасалған. Жырдың қай нұсқасын алсақ та
оларда ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
мінезі бейнеленген. Мысалы, “Қазаққа көре алмастық ... ... ... ... бойына сіңген көре алмастық қасиетін айтып отыр. Авторлар
жағымды образдарға жағымды атаудағы ... ... ... ... бейнедегі теңеулерді шебер пайдаланады. ... ... ... ... ... не болмаса “Тіліне ит Мәтеннің енді
ермен” ... ... ... ... ... ... Ысқаққа арам
пиғылды ұялатқан әкесі Қызылбаланы жаман иіске құмар “құзғынға ” теңеуі,
құзғын болғанда да жасына ... ... ... ... ... бастан-аяқ бұрыссыз, шегіссіз берілмеген. Кей жырларда
хронология жоқ./ “Демежан” ... ... ... ... ... батыр” жырында/ Олай дейтініміз мысалы,
жыршылардың кейбірі ... ... ... оны ... ... оның ... туралы сөз етеді. Содан кейін барып қана оның ... ... ... ... Ал кей ... оқиғаны ретімен
баяндайды./Ә.Қоңқаұлы, Ә.Әмірұлы/
Біз негіз еткен ... ... ... ... ... жоқтау
үлгілері кездеседі. Ақын-жыршылар монолог арқылы өз батырларының ішкі жан
сезім ... шолу ... ... ... батырларының образдарын,
мінездерін аша түскен. Ал, қоштасу, жоқтау арқылы ... ... ... К.Матыжанов жоқтау турасында: “… Жоқтауда ... ... ... қасиеттері айтылатындықтан көп жағдайда ... ... алып ... ... ... ... ... ақиық қыран, көкжал
бөрі, ағар бұлақ, телегей теңіз, ... ... ... ... ... ... болып келеді” – дейді (77,155 б.(. Жоқтауларда ... ... ... ... сомдай түсетіні анық.
Жалпы барлық оқиға қазығы – батырлардың жемеңгер, озбыр билеушілер мен
«сатқын» ағайындарына деген ашу-ызасы. Кей жырларда ... ... ... өзі ... келеді. Жалғыздығына налыйды./ “Демежан”, “Жақыпберді”
жырлары/
Жырдың ... ... ... ... Демежандай, Зухадай, Елісқандай,
Жақыпбердідей батыр ерінің ерлігін мадақтаумен қатар, оның ... ... ... ... батырлар артында қалған еліне ... ... Ол ... ... ... ... үшін ерін сатты. Оның қол-
аяғын матап, дұшпанына тірі жемтік етті. Батыр сол үшін ... ... ... ... тек ... ... ғана ... соңын ала,
«алауыздық осымен бітсін, мен-ақ шейіт болайын, сендер енді мұнан кейін ... ... ... ... ... жырларында/ -
деп өсиет айтады.
Абақтыдағы жазылған хат: Жыршы мұнда ... ... ... ... ... ел ... көмекке шақырады. Жыршы бұл хатты да бас
кейіпкерінің өз қолымен жаздырады. ... ... қол ұшын ... ... ... мойындарыңда» деп ашуға булығады. Батырды
ашуға булықтырғаны – ... - ... ... ... ал,
“Жақыпбердіде” елім деп келгенде, бір мені емес, ... ... ... ақша үшін ... бергені-ай, деп өкініш білдіреді. Жырдың екеуінде де бұл
хат ең соңғы ... хат ... ... оның ... жолы ... елінің
ортасына енді қайтіп оралу жазбаған жанның ... ... ... ... енді қайтіп көрісуге жазбағанын» іштей сезінеді. Сол себепті
«Назарбегім жас қалды-ау» - деп бармағын шайнаса, ... ... ... сатқындық құрбанына айналып бара жатқанына күйзеледі. .
Қаһармандардың ... ... та олар ... ... ... сөзі мен ... алшақтық жоқ парасат иелері. Олар - сондай-ақ,
жүрек жұтқан ер, намысқой, ел намысын дұшпанына ... ... ... ... тізе бүгіп, бас июден өлімді артық санайтын
жандар. Жыршылар өз ... ... ... идеялдық деңгейге көтермеген.
Батырлардың өз бейнесін айқын беруге ... ... ... ... жоқ. ... ... дарға қанша тартса да сыр
бермейді. Ол ажалды арыстандай айбатымен қарсы алады. Олар - жау ... де, ел ... ... ... Жыршылар ерлерін әр қырынан көрсете
біледі. Мәселен, қай батырда алсақ та олар қарапайым, ... ... Олар үшін ... тегі түкке де қажет емес. Оларға батыр болсын, би
болсын, ... ... ... – бәрі ... ... де ... Сондықтан
олардың қасына халық көп үйіріледі, ашық-шашық жүреді. Олар - әділетті
басшы, жұрт қамқоры.
Әйтсе де кей ... ... ... ... ... ... ... шындықтан басымдау түскен, әсірелеушілік байқалады,
әрі, жеті ... кие ... ... ... ... ... рет ... ғана жаны шықты» деп көрсетеді. Шындығында, Демежанды дарға
тартып өлтіргені рас, бірақ жеті рет ... ... ... ... жырлар - өмірде көмескі болса да ізі бар уақиғаны сол қалпында
айнытпай ... ... ... ... ... ... тарихшы
Е.Бекмахановтың өзі тарихи жыр-аңыздардан тарих ізін ... ... ... ... ... бәрінде дерлік тарихи шындық негізге
алынған деуге болады. Мысалы, Демежан, Зуқа, Жақыпберді, Елісхан ... ... де ... Ма ... ... Шың Шысай сияқты –
астындағы тақтың айбарына сенген, адамшылығы аз, ел ... ... ... ... ... бар. ... қастарында Ысқақ, Ыбырай,
Сұраншы, Фулужияң секілді елді азғырушы сатқын ... бар. ... ... ... ... әлеуметтік - тарихи жағдайға лайықталып
сипатталған. Мәселен, ...... ... – амбы ... ... өз орны бар. Мұндай тарихи шындықтан ауытпаушылықты жырдардағы
кейіпкерлердің өз аттарымен алынуымен қатар, лақап, мәнсап атаулары да ... ... ... ... ... жыры ... ... жеткен белгілі қоғам қайраткерлері Халифа Алтайдың “Алтайдан ауған
ел”, ... ... ... ... ... атты ... ... келеді. Оның себебі, жырды шығарған жыршы Сейітқан ... ... ... өзі де болған, сол себепті ол өз ... ... ... ... ... Бұл дегеніңіз, тарихи жырларда тарихи
шындықтың негізі болатынын анықтай түседі. Тарихи шындықтан алшақ ... ... ... ... ... өзі ... болмайды. Жыршы қаһарманын
өзінше сомдағысы келеді. Сол себепті оқиғаға тағы да тосын жайларды ... ... ... әр ... ... өзінше түсініп, өзінше қорытып,
өзінше дамытып отырады деген сөз.
Енді нысанаға алған жырлардың тіл ... ... ... шығарма
тілінің образдылығы, әсерлілігі – көркемдеу құралдары арқылы жүзеге асады.
“Шынайы көркемдік шеберлік, сөз ... тіл ... ... өмірлік
мазмұнмен бірге туады”(103,29 б.(. Бұған қарағанда шығарма ... ... ... қарауға болмайды. Олай болса, ... ... жыр ... құрайтын компоненттердің бірі екен.Міне, ... ... ... ... ... бірі – теңеу. Ал ғалым
А.Байтұрсынов ... ... ... ... айыра көрсетіп, айқын
шығаруға жарағанмен, нәрсенің бернесін суреттеп көрсетуге күші жетпейді.
Ондай орында ... ... ... ... ... ... белгілі
нәрсеге теңеп, көрнектеп, ашығырақ көрсетеміз” – дейді (60,354 б.(. ... ... біз сөз ... ... өте көп. ... ... ... нұсқасында:
“Қырандай ұзақ шарлап ұшқан өрге”.
“Сөйлесе бозторғайдай кетер жылып”.
“Сөйлесе ... ... ... ... шоқтай кетті жайнап”.
“Сөйлесе тотықұстай кетер сайрап”.
“Ортекедей ойнаған,
гауһар тастай жайнаған”.
“Ыстық ... ... ... ... ... ... ... менің ажарым.т.б.
Т.Құсайынұлының нұсқасында:
“Көзінің ағы менен қарасындай”.
“Төртіншіде мойыны шықты кездей”.
“Машинадай жорға едің”.
“Қойдай қылып айдаған”.
“Сиырдай қылып айдаған”.
“Патша да болса бұлбұлдай” т.б.
А.Татанайұлының нұсқасында:
“Бір ... ... едім ... асау ... ... ... жігіт Дәмежандай әсте тумас” т.б.
Ә.Әукіш нұсқасы:
“Сарғайып зағпырандай қайғы жедім”.
“Бөлінген иен жерде тоқтыдай боп”.
“Келген ел құмырсқадай қайнаушы едің”.
“Көңілім сізді ... ... ... ... ботадай,
Боздай-боздай жылайын”.
“Гауһардың асыл тасындай,
Алтындай басың құшақтап”.
“Жандым ғой шақпақ қуындай,
Шырқырап қалдым құлындай”,
“Жанат тастай жайнаған”
деген ... ... ... ... ... ... ... күйік жараланған”.
“Денені қауырсындай құрыстырды”.
“Жауырын шоқпардай боп шығып тұрды”.
“Торғайдай тобықтыға ... ... өлең ... ... ... ... боп етім ұйып”.
Ж.Диқанбайұлының нұсқасында:
«Жаншылған сеңдей дүздің салмағына».
«Сорлының ... ... үні бар ... ... ... міне ... ... бүргесіне»
сияқты теңеулер кездеседі.
«Зуқа батыр» жырында:
«Жүректі жігіт еді жолбарыстай».
«Ойласам ақырады ол арыстандай».
«Үркін-қорқын» жырында:
«Қырылған адам қойдай боп» -
деген сияқты дәстүрлі теңеумен ... ап ... ... ... ... ... соң ... төнді».
«Бір күнде-ақ сұңқардай боп алтын бауда»
деген тәрізді теңеулер қолданылған. Ақын-жыршылар ... ... келе ... ... ... ... да, өз тұсынан
шығарған тосын теңеулерді де қолданған. ... ... ... көркемдігін
арттыра түскен.
Ақын-жыршылар заттың, құбылыстың ерекшелік сипатын анықтай түсу үшін
эпитеттерді де ... ... ... батырлар образын беруде эпитеттің
ролі зор. Мысалы, “Демежан батыр” жырында:
“Ақсары ... еді ... ... кәрі ... ... Мітен, көрдім міне жарлығыңды”.
“Сөнгенде жарық жұлдыз”, т.б.
“Жақыпберді батыр” жырында:
“Кім келер қараңғы ... ... ... зер ... ана ... ... құсалықтан қамалады”.
“Шай көрпе, қараңғы үй”.
“Ұлығы қайырымсыз қара жүрек”;
“Зуха батыр” жырында:
“Ойласам Зуқа - арыстан”;
“Үркін-қорқын” жырында
“Сауғалап шыбын жанды ... ... ... бір ... шоқ ... ... жүгіреді от боп жанып”, т.б.
Сөздің ажарын ашатын осындай эпитеттер біз сөз еткен жырларда ... ... аз ... ... ... ... ... сапасын көтеріп, тыңдаушылардың назарын ... ... ... түседі.
Ақын-жыршылар алмастыруды (метонимия) да қолданған.Метонимия – “кейде ой
ықшамдылығы үшін, кейде образ қажеттілігі үшін ... (98,222 ... ... ... ... ... ... енді”.
“Байлықтың ұзын қолы шалқалатып”.
“Әйтеуір сен үйірсің мыңы барға”.
“Әуелі ... ... үш ... батыр” жырында:
“Қорғадым қорқаулардан байлығыңды”.
“Қорықпас мың кісіден қара көгім” т.б.
“Зуқа батыр” жырында:
“Қажының мен тамыры дегізіпті” -
деген сияқты алмастырулар ойды ... ... ... ... ... аңыз әңгімелер негізінде жырланған жырларда бұрын соңғы
халық поэзиясының сөз ... ... ... ... ... ... ... кездеседі” дейді Е.Ысмайылов (14(. Мысалы, “Демежан”
жырында да:
“Жығылса құлан құдыққа абайсызда,
Бақа ойнар құлағына ... ... дәу ... ... қашан қапыл қалар салақтанған”.
“Қашанда сақтансаңыз сақтайды Алла,
Талай ер қапылдықтан азаптанған” –
десе, “Зуқа батыр” жырында:
“Дос қылғанға қас қылған ... ... ажал ... ау-жайыңа” – деген қанатты сөздер кездесіп
жатады. ... ... айту ... ... жырында да кездеседі:
«Бет қойып Үндістанға аумақ болдық,
Бір бұйрық неге жазса тәңірім салған».
«Алтынның қадірі жоқ, қолда барлық”.
““Қашқан жауға ... би” ... сөз ... ... жол ... ... сөз ... батыр” жырында:
“Жақсылық – жамандықпен туған егіз”.
“Ұлықтың арт жағы кең, алды тар деп” ... ... ... сол ... ... ... ішінде соңғы қайталаулар да (эпифора) жоқ ... ... ... ... ... Ш.Керім: “Қайталау – фольклор жанрларының
барлығында ... ... ... Тек осы ... әр жанр өз ... ... ... алады” (106,103 б.(. Мысалға Демежанды жоқтаған
баласы Назарбектің жоқтауында:
Зарлайды Назарбегі атам-ау, деп,
Біздерге жарық дүние атама-ау, деп.
Бар болса ... ... ... жал ... ... ... қапа ... жандым, атам,
Күйікке жас басымнан салдың, атам.
Зейнеғабдін баласы Құсайындай
Дәл сондай боп зарланып қалдым, атам.
Біз бұдан Назарбектің “ата(әке)” сөзін ... ... ... ... ... үшін ауыр ... байқаймыз.
Жыр арасында дыбыстық қайталаулар да кездесіп ... ... ... елің ... ... бермей бекіп едің
Немесе:
Бір күнде тоймаушы едім шекер-балға,
Бір амал болмады ғой шыбын жанға.
“Жақыпберді батыр” жырында:
Қайтейін қапияда қолға ... ... ... ... ... па ем ақ ... шерігіндей
Қолымда құрал болса оқпен жайлап.
Нысанадағы жырлардың өлең өлшеміне келсек, ... ... ... ... ... мен ағасын жоқтаған Сейітқанның жоқтауы ... зары ... ... ... ... жоқтауы болсын бәрі де шумаққа
емес, түйдекке негізделген 7-8 ... жыр ... ... ... ... зарлар 7-8 буынды өлең өлшеміне құрылған. Ал, жыр тексі
толық 11 буынды қара өлең ... ... 7-8 ... жыр өлшемі сияқты
11 буынды қара өлең ұйқасының да ... ... мол. ... ... ... жырды “…ақпа-төкпе жыраулар, суырып салма ақындар жырлаған” дейді
де, бұл өлшемнің маңызына: ... ... ... па, ... пе, мұң ба, кек ... ме… ... адамға тән қандай сезім болса, соның бәрін сыйғызып, әр
мазмұнды тек өз пішініне тән ... ... ... келе ... ... қара ... өзі бір ... өлшем: үнсіз оқысаңыз үйіре жөнеледі,
дыбыстап оқысаңыз көкірегіңізді күйге бөлеп, ... ән ... ... ... тұрады” (98,Б.275-282( - деп орынды баға берген.
Қорыта келгенде, біз ... ... ... мен батырлық жырларды
салыстыра отырып, сюжеттік, ... ... ... ... ... ... ... батыры” т.б.) тұтастанудың
барлық сатысынан өткен, тарихи жырлармен салыстырғанда оқиғасы мен құрылысы
ертегіге ... ... ... ... ... кейіпкерлеріне
қысқаша сипаттама беріліп, тұтастанудың сатыларынан әлі толық ... ... ... ... ... тарихи жырларда
да көп көрініс беретіні байқалады. Ұлттық наным-сенімдер мен ... мен ... ... ... ... көрініс тапқан.
Жыр оқиғасы тарихи шындықпен орайлас бейнеленген. Жырлардағы ... ... ... ... байқалады, ақын-жыршылар ертеден
келе жатқан эпикалық жырлардың бейнелеу құралдарын пайдаланған. Батырлық
жырларда қолданылатын ұлғайтулар біз сөз ... ... ... ... ... ... аз ұшырасады. Өйткені мұнда кейіпкерлер қиял-ғажайып
түрде дүниеге келмеген ... ... ... ... Бұл ... ... тарихи шындық басқанын әрі қаһармандар да, оның жаулары да
алып күш иесі емес. ... ... ... ... ... ... құралдардың ішінде ұлғайту-әсірелеудің мөлшері аз
болатынын аңғардық.
Ақын-жыршылар тарихта болған оқиғаларды және ... ... ... ала ... көркемдігі жоғары шығармалар тудырған. Бұл
шығармалардан халықтың арман-аңсарын ... ... ... ел ... ... ... үлгі-өнеге ретінде ұсынған. Олай болса, бұл
топтағы жырлар – эстетикалық та, ... те ... ... ... ... табылады.
Қорытынды
Қазақ халқы рухани мұраға өте бай. Сандаған ғасырлар бойы өздерінің
арман-мұраттарын, тұрмыс-тіршіліктерін, бастан өткен сан ... ... ... ... ... ... көшпелі өмір кешкен халық сөз өнерін
ерекше қадір тұтқан. Өздерінің жан сезімін, ... ... ... те ... ... Өмір ... ... сақтап, ауызша айтуға
дағдыланған. Сол себепті әр адамның оқуы шарт ... да ... ... ... ... ... ... машықтанған.
Қазақ фольклоры жанры жағынан да, түрі жағынан да бай мұра. Халықтың
қажетін өтеген халық әдебиетінің жанрлық түрлері ... ... ... сан ... жанр ... ... ... да қоса жарық көріп келе жатыр.
Алайда оқымыстылар назарынан қағаберіс қалған ... да жоқ ... ... ... мен ... тұратын қазақтардың фольклорын атауға болады.
Әсіресе Қытайдағы ... ... ... ғалымдарының зерттеу
нысанасына көп іліне ... жоқ. ... ... де жоқ емес. ... ... жүйе ... ... ... ... назар аударуға мүмкіндік бермеді. Олар үшін қазақтардың жан-
жаққа бөлініп ... ... ... ... ... ... рухани мұраларын сөз ету секем-сезік тудырды. Сондай-ақ,
компартияның темірдей тәртібінен аттап өту ... ... ... ... ... ... тарихы мен мәдени мұрасына назар
аударылмады. Сөз бола ... ... ... де ... ... ... ... белгілі. Бұл мәселе тәуелсіз ел болған соң ғана
шешімін тапты.
ХҮIII ғасырдағы жоңғар ойраны қазаққа Қытай қазағы, ... ... ... айдарын тағуына себепшi болды. Шығыс Түркiстанның Цин әулетiнiң
қол астына өтуi, Ресей-Цин империяларының ... ... - өрiсi мен ... ... жаны мен қаны бiр ұлтты қақ бөлдi.
Қытай қазақтарының ... ... ... ... толы ... ... тағдыр тәлкегіне түсіп, ары-бері босып жүрген қазақ баласының
басына ... ... ... үш ... бойы ұлт ... үшін ... ... сол күрестердің ондағы қазақтың рухани мұрасы – ... кең ... ... және ... ... отырған.
Шекара бөлінгеннен бастап Шыңжаң қазақтарының ... ... ... фольклорлық мұраларға да ізін ... ... жаңа ... ... ... туа бастады. Жаңа қалыптасқан тарихи
жыр болса да, қазақ фольклорының бір саласы болғандықтан халық ... ... ... ... ... ... сіңірді. Жыршылар
шығармаға арқау болған елеулі тарихи оқиғаларды фольклордың сан ... бар ... ... ... ... Олар ... ұлттық сана-сезімге
ерекше қозғау салған саяси ... баян ... ... ... жан түршігерлік қиянаттарын ... ... ... етіп жырлар туғызды. ... ... өз ... ... ... ... кейіпкер таңдағанда, оның елі үшін көрсеткен ерен
ерліктерін өз шығармаларының өзек-өріміне айналдырды. ... ... ... олардың ісін кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге етті. Сондықтан ... ... ... тарихи жырлар жұртшылықтың рухани сұранысын өтеп ... өнер ... ... ... ... ... байланысты туған тарихи
жырлар қазақ фольклорының ... бір ... бола ... оның ... де жоқ емес.
Ата жұрттан алыста жүріп ұзақ уақыт көшпелі тіршілік еткен қандастарымыз
сан түрлі қоғамдық құрылыстарды бастарынан ... әр қилы ... ... ... Бүкіл халық тағдырына қара дақ қалдырған мұндай
қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... із-таңбасын
қалдырып отырды. Әсіресе бұл эпикалық жырлардан айрықша байқалады.
Үш аймақта орналасқан қазақтардың ұзақ ... ... және ... ... болу да ... ... ... дамуына
әсер етті. Сонымен бірге ХХ ғасырдың отызыншы жылдарына дейін баспасөзі,
ақпарат құралдарының ... да ... ... жоққа шығаруға болмайды.
Осындай жағдайда көпшіліктің рухани қажеттілігін фольклор соның ішінде
эпикалық ... ... ... ... ... ... ... - ақын-жыршылар болғаны белгілі. Олар ... ... ... және ... ... ... тың, соны ... шығарып, көптің
көңілінен шығып отырды. Тумысынан сөз ... ... ... ... көңіл күйін көтеріп, ой сезімдерін толқытатын жырларды бірден
қағып алып ауызша ... ... де ... ... ... ... танып, талдап,
зерттеп-зерделеп ортақ игілікке айналдыра алмай келеміз. Бұл жөнінде ғалым
Б.Әзібаева да ... ... ... сан алуан, көпшілікке белгісіз, әлі
толық жиналмаған, ... ... ... көп ... б.(. Шет ... ... ... ... жинау, жариялау,
көпшілікке таныстыру, ғылыми айналымға түсіру сияқты толып жатқан қыруар
істер – ... ... ... ... ... ... ... (Қытайдағы қазақтардың
ХІХ ғасырдың екінші және ХХ ... ... ... туған тарихи
жырлары бойынша)» атты зерттеу еңбегіміздің алғашқы бөлімінде қытайдағы
қазақтардың ... ... ... билік өкілдерінің оларды ауыр
азапқа салуы, ұлт-азаттық көтерілістердің туу ... ... ... ... Елінің азаттығын ойлаған ерлердің ел жадында мәңгі өшпес
бейнесі сан қырынан ... Олар ... ... ... ... ... ... мәселелеріне назар аударылды. Жыршылық мектептің жазба
әдебиеттің қалыптасуына қарамастан ... ... ... ... ... ... ... үшін жыршылық дәстүрдің
маңызы зор болғаны байқалады. Жазба әдебиеттің дамууы да халық ... кері ... ... ... ХХ ... өзінде тарихи жырлар
туып қана қоймай, көп нұсқаланғандығын да байқау қиын ... ... ... Цин, одан ... Гоминдаң үкіметінің отаршылдық
езгісіне ... бас ... ... ... ... ... ... туылған. Тарихи жырлардың туу себептері жөнінде ғалым С.Сәкенов:
“Өзге эпос үлгілеріндегідей тарихи жырларға да кез келген ... ... ... ... жырларға бүкіл ұлттың немесе жеке рудың сана- сезіміне
ерекше ... ... ... ... ғана ... ... ... Тарихи жырлардың кейіпкерлері туралы да осыны айтуға болады. Халық
өз жырларына бас ... ... ... кейіпкер таңдағанда, оның елі үшін
елеулі еңбек сіңірген ер болғанын ғана емес, өмірбаянында да бір де ... ... ... қадағалайды” – деп жазады. (108,182 б.( Әр ... ... да бір ... болады, соған орай тақырып айқындалады. Біздің
зерттеу нысаны еткен тарихи жырлардың ... ... ...... ... орай ұлт-азаттық көтерілісі туылып, нәтижесінде сол
көтерілістің қаһарманын өзек еткен тарихи жыр туылған. Сол ... біз ... ... ... ... ... ... оқиғаларды негізге алып
жырланған, әрі ... ... ... ... жырлардың жиналу,
жариялану, зерттелу деңгейіне жан-жақты мән берілді.
Екінші тарауда тарихи жырлардың нақты ... ... ... олардың кейіпкерлерінің де өмірде ... ... ... ... ... ... ... ортамызда. Мұның өзі Қытайдағы қазақтар
арасында туған тарихи жырлардың ... ... ... ... ... бұл жырларды дара бөліп алмай, қара шаңырақтағы эпикалық жырлармен
салыстыра отырып, ... ... ... Бұл ... ... ... әлі ... үлгермеген белгілі дәуір шындығы қаз-
қалпында тарихи жырлардан көрініс ... ... ... ... ... осы тараудың ішінде тармақша етіп “Демежан батыр” жырының ... алып ... ... мен ... сюжеттік, тілдік
ерекшеліктеріне назар аудардық. Тарихи шындыққа жақын келетін нұсқаларын
анықтадық.
Үшінші ... ... сөз ... ... ... ... батыр”,
“Жақыпберді батыр”, “Үркін-қорқын” жырларының тұтастануында батырлар
жырымен салыстыстырғанда ... мол ... баса ... ... ... көркемдеуіш құралдардың қолданылуы, олардың мақсаты мен
маңызы талданды. ... ... ... ... тарихи жырлары
дерекке құрылып, тарихилығы артқан. Архаикалық ... жоқ. ... ... мен ... ... де аз екенін баса айттық.
Шыңжаңдағы қазақтар арасында туған тарихи жырларды саралай отырып
мынадай тұжырым жасадық:
1) Шыңжаң ... ... ... шығу тегі ... қазақ тарихи
жырларынан бастау алады, яғни қазақ хандығы құрылған кезеңнен ... ... ... ... ... де өз араларында тарихи жырлар
туып, таралып отырған. "Абылай", “Қабанбай”, “Ер ... т.б. ... ... ... ... ... ... туған
тарихи жырларды туғызып, тарату, яғни, жыр айту дәстүрі ХХ ғасырдың ... ... ... ... Шекара қолайсыздығына байланысты көптеген
дүниелеріміз қолға түспей қалған. Соның бір дәлелін ғылыми айналымға бүгін
алғаш ... ... ... ... “Зуха батыр”, “Жақыпберді батыр”,
“Үркін-қорқын” жырлары арқылы көрсеттік.
2) Біздің зерттеу нысаны еткен “Демежан батыр”, “Зуха ... ... ... ... ... - тәуелсіз ел болу
мақсатында туылған ұлт-азаттық қозғалыстарды басты тақырып ... ... бұл ... ... ... ... үшін күреске ұласады.
3) Басқа эпостардай тарихи жырлардың да өз ... ... ... әрі ... ... сай ... жырлар да көп
нұсқаланып келген. Әйтсе де Шыңжаңдағы қазақтар ... ... ... ... ... бар:
а) Олар қаһармандық эпостың көптеген үлгілерін ала отырып, тарихи
шындықты ... сай ... ... Соның нәтижесінде тарихи оқиғаға
сәйкестенетін, әрі шындықты нақтылы бере алатын ... ... ... ... бұл ... әсірелеу мен ұлғайтуды да көп ... ... ... ... ... ... келгенде, біз Шыңжаңдағы қазақтар арасында туылған ... туу, ... ... ... ол ... ... мәні ... баса мән бердік. Тарихи шындық пен көркем шындықтың арасын ... ... ... ... ... мақсаттарын шамамыз
келгенінше анықтауға тырыстық.
Қорыта келгенде, , бұл аймақта туған тарихи ... ... ... фольклорлық мұра болып табылады. Сондай-ақ, Қытайдағы қазақтардың
өмір-тіршілігінен ... ... ... жырлардың тәрбиелік ... та ... ... Ажар-айшығы көмескі тартпайтын халықтық
қазына екенін нақты дәлелдедік. Сонымен қатар біз зерттеу нысаны етіп ... ... ... ... ... ... - бүгінгі күннің басты
талабы бойынша талданды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. ... Н. ... ... ... ашық // ... ... (құжаттар жинағы) - Алматы: Атамұра, 1993. –
280 б.
2. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – ... 1995. ... ... ... Ж. ... ... ... Дүниежүзі қазақтарының
қауымдастығы, 2000. – 312б.
4. Мұқаметқанұлы Н. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ-қытай
байланыстары. Алматы: Санат, 1996. - 281б.
5. Тәтімов М. Жер жүзінде ... ... бар // ... елі. – 1997. – ... ... Ж. ... ... // Шалқар. – 1993. – 5 қазан.
7. Қытай-Ресей шекара шарты.- Пекин: ... ... 1982. – ... ... жергілікті тарихы. - Үрімжі: Университет, 1992, 361б
9. Бадавамов Л. Ежелгі Шығыс Түркістан // Білім және еңбек.-1982.- №7-
10-11б.
10. ... ... ...... ... ... бас редакциясы, 1978. – 12т.
11. Сейтжанов З. Тарихи эпос. - Алматы: ... 1994. - ... ... Р. ... ... - Алматы: Мектеп, 1983. – 248б
13. Марғұлан Ә. ... жыр, ... - ... ... 1985. - ... ... Е. Ақындар. – Алматы: ҚКӘБ, 1956. – 340б
15. Кәсейұлы Б. Қазақ әдебиетінің тарихы. - Үрімжі: Шыңжаң ... - 1996. - ... ... М. ... және әдебиет.- Алматы: Қазкөркемәдеббас, 1962. –
427б
17. Шыңжаңның қысқаша ... - ... ... ... 1982. – ... Чы Циньшун. Цин патшалығы дәуіріндегі Шыңжаңға берген
көмектері. // Синьцзянь ли-ши-янь-зию. – Үрімжі, 1985.- №1. -
45б
19. ... Ғ. ... ... ... // Қазақ елі. -
1997. – 28 қараша.
20. Қасқабасов С. Тарихи жырлардың зерттелуі мен жанрлық сипаты.//
Қазақ тарихи жырларының ... ... ... 1979.- 312 ... ... Қ. ... қазақтарының ауыз әдебиеті. канд.дисс.89б.
22. “Арқалық батыр”// Шалғын. – 1981. - №1. ... ... ... ... // ... – 1980. - №2. ... ... А.Татанайұлы;
“Арқалық батыр”// Мұра. – 1983. - №3. Жинап берген Ж.Әбілғазыұлы
23. Қалиасқарұлы Қ. «Дәмежан ... жыры ... // ... ... ... Садырбаев С. Фольклор және эстетика.- Алматы: Жазушы, - 1976. - ... ... ... ... ... ... веков. М.,
- 1960. -
26. Уахатов Б. Арқалық батыр.// Қазақ тарихи жырларының мәселелері.-
Алматы: Ғылым, 1979. – 312б
27. Ғұмарова М. Бұрын зерттелмеген ... // ... ... ... ... ... ССР ... академиясының баспасы, 1960. 1-т. – 1-
кіт. –
740б
28. Сыдықов Т.Қазақтың ... ... және ... ... // ... ... – Алматы: Ғылым, 1993. - 328б
29. Сейтжанов З. М.Әуезов және әлем ... ... ... ... ... Б. Қаракерей Қабанбай батыр.// Қазақ тарихи
жырларының мәселелері. - Алматы: Ғылым, 1979. – 312б
31. Ғабдуллина А. Қабанбай батыр туралы тарихи жырлар ... ... ... ... ... 2001, ... Жамбозұлы К. Алтай аясы. 1995.№4саны. 57б
34. Мыңжани Н. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Үрімжі. 1980.6-7б
35. Мыңжани Н. Қазақ фольклоры және оның ... ... ... ... Н. Қазақ халық дастандарының тарихына тән кейбір деректер
жайында. Үрімжі.1982. 54-68б
37. Татанайұлы А. Тарихи дерек-келелі кеңес.Үрімжі:Халық баспасы. 1987.
– 204б
38. ... О. ... ... және оның ... ... ... баспасы.1994ж
39. Егеубаев О. Қазақ тарихындағы әйгілі адамдар. Пекин: Ұлттар
баспасы.2000. 3-5-б
40. Егеубаев О. ... ... ... // ... 1984.-№1. – 160б
41. Егеубаев О. Қытайдағы қазақ фольклорының зерттелуі. // ... ... А. ... ... ... таңдамалы үлгілер. Үрімжі:
Шыңжаң халық баспасы. 1986.46
43. Қалиұлы Ә. Қазақ ауыз әдебиеті.монография. Үрімжі:Шыңжаң халық
баспасы.1985ж
44. Сәнік З. Бас сардар. ... ... ... ... ... хан. ... Жазушы. 1993.- 412б
45. Сәнік З. Әдеби мұра жөнінде.// ... ... 1980 жыл №1 ... ... З. ... Б. ... ... Алматы: Жазушы.- 1994
47. Сәнік З. Тұғырыл хан. А., Қазақпарат – 2005ж
48. Мырзақан Ж. Қабанбай ... // ... 1981. - №2. – ... “Мырзақан Ж.“Сабалақ” дастанының тарихи артқы көрінісі туралы. // .
Мұра, 1982. - №2. ... ... Т. ... ... ... ... зерттеу
және кәдеге жарату жайлы.// Шалғын. 1980. №2. 99б
51. Қызырқанұлы О. Арқалық дастаны жайлы аз аял. // ... ... О. ... ... ... ... ... Маман Ж. Әкбар-Сейіт. Үрімжі: Шыңжаң жастар баспасы. - 1986. - ... ... ... ... ... аз аял. // ... 1990. ... Ұйымқан, Камуна, Мұқаметқазы. Қазақ халық ауыз әдебиеті.Үрімжі:
Шыңжаң жас өрендер ... –1996. – ... ... ... тарихы туралы зерттеулер. (18-19ғасыр ) ханзуша
аудармасы. Үрімжі:Шыңжаң халық баспасы, - 1984. - 362б
57. Кәсей Б. ... ... ... ... ... ... сан. 36-
46б
58. Қабаев Т. Алтынды дат шалмайды. Шыңжаң жастар-өрендер баспасы.
1999ж
59. Қоңыратбай Т. Қазақ фольклорының шет елдерде ... ... ... №3, 2003. – ... ... А. Ақ жол. ... - 1991, - ... Қоңқаұлы Ә.Қазақ қиссалары. Үрімжі: Ұлттар баспасы. – 1999. - 8-к
62. Батырдың биік тұлғасы. жинақ. ... ... ... Хамит
Маданов. Алматы: Қазақстан, -1986. – 144б
63. Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. А., Қазақстан, - 1994. - 102б
64. Ж. ... Елге хат. // ... - №4, ... ... ... ... тарихилығы. Алматы. Ғылым, - 1994. –
252б.
66. Сейітжанов З. Қытай қазақтары әдебиетінің туып, даму жолдары (поэзия,
проза 1950жылға дейінгі кезең) докт. дис. ... ... ... Р. ... ... ... ... Қазақстан, 1996. -
256б
68. Е.Бекмаханов.Казахстан в 20-40-е годы ХІХ в. Алматы -1992, 37-396
69. Бердібаев ... ... ... ... 1982. – 231б
70. Баймоллаұлы М. Тарбағатай арпалыстары.(тарихи деректеме). - Үрімжі:
Шыңжаң жастар-өрендер баспасы.2000.-438бет
71. Қ.Жұмаділов. Тағдыр. Алматы: Жазушы, - 1988. – 620б
72. Іле ... ... ... 1994. 3-кітап
73. Құлжа қаласының мұрағаттық материалдар қорынан алынды.
Ә.Әмірұлының нұсқасы 213-243б
74. Мәсімханұлы Д. Сөз – ... ... ... - 2005. - ... ... ... ... Ә.Қоңқаұлы. Демежан батыр. // Мұра. 1987
77. Матыжанов К. Қазақтың отбасылық ғұрып фольклоры. докт.дис. –
Алматы, - 2004. – 264б
78. Құлжа ... ... ... ... ... ... 397-417б
79. Құлжа қаласының мұрағаттық материалдар қорынан алынды.
Қ.Орынбасарұлының ... ... ... ... ... ... ... нұсқасы. 402-418б
81. Исаұлы Ш. Зуқа батыр // Қазақ қиссалары. - Үрімжі: Ұлттар баспасы.-
1991.-301-308б
82. Құсбегин Б. Зуқа батыр. - ... ... ... ... 2000. – 432б.
83. Жармұхамедов М. Сарбаз поэзия. ... ... – 1981. – ... ... Ш. ... // Қазақ қиссалары. - Үрімжі: Ұлттар баспасы.-
1991. 10-378б
85. Халифа А. Алтайдан ауған ел. ... ... ... 2000. – ... Қасқабасов С. Миф пен әпсананың тарихилығы // Қазақ фольклорының
тарихилығы. - Алматы: ... 1993. – ... ... Г. Ішкі ... ... психологиясын ашудағы
көркемдік қызметі. Алматы: канд. дис. – 1994
88. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы, 1970. – ... ... М. ... тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991. – 240б.
90. Уахатов Б. Қазақтың тұрмыс-салт жырланың типологиясы. - Алматы.
Ғылым,1983.- ... ... В. ... ... эпос. М. – Л., 1962. ст.37-43
92. Қасқабасов С. Тұтастану – фольклор поэтикасының заңдылығы.// ... ... ... ... 2001, ... ... Қ. ... эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. –
Алматы:1958. 220-239б
94. Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті. - Қызылорда.-1932.180-181б
95. Уалиханов Ш.Таңдамалы. Алматы, 1985ж. 115б
96. Сейтжанов З. ... ... ... ... ... ... Ғылым. 2001ж, 125-165б
97. Сейтжанов З. Эпостағы өмір өрнектері.Алматы: ҚазҰУ, 2004.-137б.
98. ... З. Сөз ... ... ... 1982. - ... ... С. ... пен эпостың сюжеттік типологиясы. Алматы:
Ғылым, -1988.
100. Ыбыраев Ш. Эпос ... ... ... // Қазақ
фольклорының тарихилығы. Алматы: 1993, - 274-296б
101. Ыбыраев Ш. Қазақ батырлық жырларының поэтикасы. докт.дис.
Алматы. – 1993. – ... ... Ә. ... мен жалғастық.Алматы: Ғылым. 1976, - 203б
103. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. ... ... - ... ... ... ... ойлар. Алматы:Санат, 1998.-368б
105. Қоңыратбай Т. Эпос және этнос. Алматы: Ғылым, 2000.-268б
106. ... Ш. ... ... ... Б. ... ... әдебиеті. Дастандар. Іт. Алматы: Жазушы,
1990.-340б
108. Сәкенов С. Қазақ ... ... ... ... мен
типологиясы. канд.дис. Алматы. – 1997. – 194б

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 161 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Бөлтіріктің «Ел жарыла көшкенде » дастаны4 бет
Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар70 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
Ұлт-азаттық көтерілістері туралы Қытай қазақтарының тарихи жырлар20 бет
Махамбет Өтемісұлының педагогикалық көзқарастары5 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіндегі зар заман өкілдері4 бет
Амангелді Иманов3 бет
Желтоқсан оқиғалары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь