Нарықтық-экономикалық жағдайындағы тұлғаның құндылық бағдары мен өмірлік мағына бағдарының өзара байланысы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. НАРЫҚТЫҚ.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒДАРЫ МЕН ӨМІРЛІК МАҒЫНА БАҒДАРЫНЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫН ТЕОРИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6

1.1 Нарықтық . экономикалық жағдайдағы тұлғаның психологиялық ерекшеліктерін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.2 Нарықтық.экономикалық жағдайындағы тұлғаның құндылыққа бағдарлануын психологияда теорялық шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
1.3Тұлғаның өмірлік мағына бағдарының ерекшеліктерін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
1.4 Тұлғаның құндылық бағдары мен өмірлік мағына бағдарының өзара байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
1.5Теориялық бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

2. НАРЫҚТЫҚ.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒДАРЫ МЕН ӨМІРЛІК МАҒЫНА БАҒДАРЫНЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
2.1 Эксприменттік зерттеудің мақсаты, болжамы мен міндеттері ... ... ... ... ... . 51
2.2 Әдістемелердің сипаттамасы мен қолдану аясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52
2.3 Зерттеу барысы және мәліметтердің сандық.сапалық өңделу ... ... ... ... ... .. 57
2.4 Эксперименттік бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... . 77

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 79
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 81
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 86
Қоғамда дәстүрлі құндылықтармен қатар әрбір тарихи кезеңде пайда болған, әрбір әлеуметтік қауымдастық үшін маңызды құндылықтар өмір сүрді. Этникалық қауымдастықтар өзіндік ұлттық құндылықтарды түзесе, жалпы адамзатқа ортақ құндылықтар барлық адамдарды біріктіреді. Қоғамның дамуы, жылдардың өтуі, ғасырларға ұласуына сәйкес құндылықтар қоғамда адамға маңыздылығы жағынан өзгеріп, орын ауыстыруы тарихтан белгілі. Қоғамдағы үрдістердің даму қисынына байланысты тіршілікте, әрине, құндылық мәнін жоғалтуы мүмкін емес, тек мән берілмеуі ықтимал. Құндылық өте сирек кездесетін құбылыс, ол парасаттылықтан байқалады, рухани дамудың биік белестеріне жеткен адамдардың қасиеті.
Адам үшін ең басты құндылық, ең бағалы мәселе - өмір. Өмір – адамның күнделікті және өмір бойында жалғасатын тіршілігі. Тіршілік иесі ертеңін ойлап еңбек етеді, білім алады, тәжірибе жинақтауды, өмірдің мағынасы да сонда, жалғасы, ізбасары, көмекшісі болуында, қуаныш пен қайғы, бақыт пен бақытсыздық, тыныштық пен мазасыздық, бар мен жоқ сияқты құбылыстар алмасуын есепке алып, болжам жасап, шыдамдылық көрсетеді.
Адамның әлеуметтік ортаға қатынас жүйесінің негізгі элементі құндылықтарға бағдарлану болып табылады. Олар адамдардың әлеуметтік өзара әрекеттестігін, олардың қызығушылықтарының келісуі мен күресуі және адамның мінез-құлқы мен тұлғаның әлеуметтік өмірінің стратегиясын реттеп отырады.
Жаңа қазақстандық қоғам өз тарихында екінші онжылдықта өзгерістік сатыдан өтіп жатыр. Сапалық өзгерістерге қоғамның өмірлік әрекетіндегі барлық аумақтар еніп жатқаны сөзсіз, соның ішінде идеологиялық, ғылыми-дүниетанымдық және экономикалық парадигмалар пайда болуда.
Қазақстан мемлекетінің қалыптасуы тек қана жаңа саясаттық жүйені енгізумен ғана емес, сонымен қатар экономикалық тәртіптің ауысып, жаңа заманға сай жаңа қоғамдағы тұлғаның қалыптасуына әкелетін, жаңа нарықтық қарым-қатынастың пайда болуымен байланысты.
Зерттеудің өзектілігі: Қазақстан Республикасының нарықтық қатынастары мен бәсекелестіктің өсуіне байланысты болып жатқан әртүрлі өзгерістер білім беру жүйесіне қойылатын талаптарды өзгертеді. Біздің мемлекетіміздің дамуының негізгі бағыттары «Қазақстан – 2030» стратегиясында сипатталған. Ол стратегияның жүзеге асуы үшін жас тұлғалардың бойында білімділік, құндылық бағдардың қалыптасуы және шыншылдық қасиеттерін қалыптастыру керек.
Қоғамның барлығы өзгеруде, соның ішінде; идеологиялық, ғылыми-әлемдік көзқарастар экономикалық белгілер барлығы дерлік. Қазақ ұлтымыздың қалыптасуы, тек жаңа саяси жүйенің қалыптасуын ғана емес, сонымен қоса, экономикалық трансформацияның қалыптасуы мен қоғамдағы тұлғаның жаңа заманда қалыптасуы әсер етеді.
1. Мясищев В.Н. Психология отношений: избр. психол. Труды/ под. ред. А.А. Бодалева. М.,2004.- 456 с.
2. Розанова В.А. Психология управления. – М.: Интел-Синтез, 1999.-353с.
3. Мощенко А.В. Основы экономической психологии. – М.; СГУ, 2004.-173с.
4. Экономическая психология. Социокультурный подход – СПБ.; Питер, 2000.- 65с.
5. Мощенко А.В. Психология менеджмента. – М.; СГУ, 2004.-187с.
6. Джакупов С.М., Аймаганбетова О.Х. Введение в экономическую психологию. – Алматы, 2005.-111с.
7. Ломов Б.Ф. Личность как продукт и субъект общественных отношений-М., 1989. – 60с.
8. Налчаджян А.А. Социально-психическая адаптация личности – Ереван, 1988.-398с.
9. Кузнецов П.С. Адаптация как функция развития личности- Саратов: Изд-во Саратов у-та, 1991.-129 с.
10. Аймаганбетова О.Х. Основы экономической психологии– Алматы: МАБ, 2003.-178 с.
11. Шибутани Т.Социальная психология.- М., Изд. Наука 1969.-102с.
12. Кузнецов П.С. Адаптация как функция личности– Саратов., 1991.-98с
13. Сухарев П.Л. Сетевой маркетинг. Построй свою пирамиду успеха- Спб.: Питер 2003.- 153с.
14. Фоксол Г. Психология потребителя в маркетинге – Спб.: Питер 2001.-248с.
15. Шихирев П.Н. Современная социальная психология – М.;2000-108с.
16. Градева Д. Социальная адаптация – М.; 1976-58с.
17. Личность в условиях социальных перемен – Алматы, 2000.-169с.
18. Орестова В.Р. Социально-психологические проблемы идентификации личности в качестве субьекта рыночных отношений // Мир психологии,2007-№3.С.25-31.
19. Политический анализ общественного мнения о предстоящем перехода страны на рыночные отношения / Под.ред. С.В. Рогачева. М.; 1990.-118с.
20. Гудечек Я. Ценностная ориентация личности. – М.; 1989.- С.102-109.
21. Бубнова С.С. Ценностные ориентация личности как многомерная нелинейная система // Психол.журнал. – 1999.–т 5. –С.38-44
22. Алексеева В.Г. Ценностное ориентации как фактор жизнедеятельности развития личности // Психол.журнал. – 1984.–т 4. – С.63-70.
23. Щерковин Ю.А. Проблема ценностных ориентаций и массовые информационные процесы // Психол.журнал. – 1982.–т 3. – С.135-140.
24. Здравмыслов А.Г. Потребности, интересы, ценности. – М.: Политиздат, 1986. – 222с.
25. Мокшанцев Р.И. Психология рекламы – Новосибирск: ИНФРА-М, 2002.-49с.
26. Психология. Полный энциклопедический справочник. / Под. ред. Б.Г.Мещаркова, В.П.Зинченко. – Спб. «прайм-Еврознак», 2007.-172с.
27. Иванова М.А., Титкова Н.А. Социально-психологическая адаптация иностранных студентов первого года обучения в вузе (Методические рекомендации преподавателям) – Спб. 1993.-725с.
28. Леонтьев Д.А. Психология смысла: природа, строение и динамика смысловой реальности. М., 1999. - 87 с.
29. Китов А.И. Личность и перестройка. Заменки психология. – М.: Профиздат, 1990.-84с
30. Ким А. Личность и структура социально-психологических знаний на современном – Алматы, 2003.-348с.
31. Попов И. Психология и экономика. – М.; 1989.-96с.
32. Хьелл Л., Зиглер Д. Теории личности. – Спб. Питер. 2006.- 731с.
33. Толочек В.А. Адаптация субьекта к социальной среде: парадоксы, парадигмы, психологические механизмы. // Мир психологии. – 2006-№3.
34. Ананьев Б.Г. О проблемах современного человекознания. – М.: Педагогика, 1977. – 182 с.
35. Социальная психология / Под. ред. А.Н.Сухова, А.А.Деркача. – М.: Изб. центр «Академия», 2005
36. Фромм Э. Человек для себя. Иметь или быть. – Мн: Изд. В.П.Ильин. 1997
37. Дильтей В. Описательная психология. – М.: Изд-во МГУ, 1992. – 370 с..
38. Рубинштейн С.Л. Проблемы общей психологии. – М.: Просвещение, 1973 - 123 с.
39. Структура и личностные детерминанты экономического самоопределения субъекта // Психологический журнал. – 2008. - №2.- С. 5-15.

40. Анцыферова Л.И. О динамическом подходе к психологическому изучению личности // Психологический журнал. - 1981. - №2.- С. 8-18.
41. Леонтьев А.Н. Потребности, мотивы, эмоции: Конспект лекции. -М.: Изд-во МГУ, 1971. - С. 12-20.
42. Божович Л.И. Проблемы формирования личности / Л.И. Божович. – М.: Воронеж, 1995. - 64 с.
43. Яницкий М.С. Ценностное ориентации личности как динамическая система. Кемерово: Кузбасвузиздат, 2000. – 174 с.
44. Братусъ Б.С. К проблеме человека в психологии // Вопросы психо­логии. № 5. 1997. –С.3-19
45. Толстых Н.Н. Жизненные планы подростков и юношей // Вопросы психологии. - 1984. - №3. - С. 7-10.
46. Курбатов В.И. Анотомия и психология бизнеса. – Ростов на-Дону, 2006
47. Милославова И.А. Понятие и структура социальный адаптации.: - Л., 1974.- 141с.
48. Эльконин Д.Б. Психологическое развитие в детских возрастах. Воронеж, 1995.-84с.
49. Кон И.С. Психология юнешского возраста – М.: Просвещение, 1979. – 176 с.
50. Шустова Н.Е., Триценко В.В. Социально-психологическая адаптация молодежи и отношение к социальным нормам. // Психологический журнал. 2007 том 28. №1.-С. 24-32.
51. Сарнийт Ю.Р. Проблемы измерения социально-психологической структуры ценностных ориентаций: Автореф. – М., 1987.- 197с.
52. Гантер Б. Фернхам А. Типы потребителей: введение в психографику. / Лер.с.анг. под. ред. Андреевой И.К. – Спб: Питер 2001.- 714с.
53. Донская Л.Р. Гигиена и психология труда работников торговлии. – М: Экономика, 1979.-283с.
54. Лебедев – Любимов.А. Психология рекламы. – Спб: Питер. 2002.-285с.
55. Франкл В. Человек в поисках смысла: Сборник /Пер. с англ. и нем.
Общ. ред. Л.Я. Гозмана и Д.А. Леонтьева. – М.: Прогресс, 1990. – 168 с.
56. Фромм Э. Душа человека. - М.,1992. – 240 с.
Райгородский Д.Я. Практическая психодиагностика: Методики
57. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. –М.: Издательство Московского университета, 2007. -347с.
58. Юнг К.Г. Исследование феноменологии самости / Пер. с англ. –М.: «Рефл-бук», «Ваклер», 1997. –352с.
59. Психология личности. Учебное пособие / Под ред. проф. П.Н. Ермакова, В.А. Лабунской. –М.: Эксмо, 2007. –653с.
60. Абульханова-Славская К.А. Стратегия жизни. –СПб.: Алетейя, 2001. –220с.
61. Березина Т.Н. О многообразии смыслов жизни современной личности. // Личность и бытие: субъектный подход. –Краснодар, 2005. –С.53-60
62. Василюк Ф.Е. Психология переживания (анализ преодоления критических ситуаций). –М.: Издательство Московского университета, 1998. –200с.
63. Еникеев М.И. Психологическая диагностика. Стандартизированные тесты. –М.: «Издательство ПРИОР», 2002. –288с.
64. Дружинин В.Н. Варианты жизни. –М.: Аспект Пресс, 2000. –236с
65. Вилюнов В.К. Психологические механизмы мотивации человека. М.: Изд-во МГУ, 1990. – 121с.
66. Кузнецов П.С. Концепция соц. адаптации. Саратов, 2001.-126с.
67. Фромм Э. Душа человека. - М.,1992. – 240 с.
68. Сарнийт Ю.Р. Проблемы измерения социально-психологической структуры ценностных ориентаций: Автореф. – М., 1987.- 197с.
69. Гантер Б. Фернхам А. Типы потребителей: введение в психографику. / Лер.с.анг. под. ред. Андреевой И.К. – Спб: Питер 2001.- 714с.
70. Донская Л.Р. Гигиена и психология труда работников торговлии. – М: Экономика, 1979.-283с.
71. Лебедев – Любимов.А. Психология рекламы. – Спб: Питер. 2002.-285с.
72. Будинайте Г.Л., Корнилова Т.В. Личностные ценности и личностные предпочтения субъекта// Вопросы психологии, 1993, №5, с 99-105.
73. Клочко В.Е., Галажинский Э.В. Саморегуляция личности: системный взгляд. Томск: Изд-во ТГУ, 2000.
74. Леонтьев Д.А. Очерк психологии личности М.: Смысл 1997.
75. Клочко В. Е. Предмет современной психологии: человекообразование и психологическое обеспечение смысловой педагогики // Образование и социальное развитие региона. — Барнаул, 1995. — № 3-4. — С.204-113.
76. Оллпорт Г. Личность в психологии: Пер. С англ. — М.: КСП+; СПб.: Ювента, 1998. — 345 с.
77. Райгородский Д.Я. Практическая психодиагностика: Методики и тесты. Самара. Изд. Дом. Бахрах-М, 2003.-519с.
78. Леонтьев Д.А. Тест смысложизнных орентаций. М: Смысл, 1992.-713с.
79. Клейберг Ю.А. Психология девиантного поведения: Ученое пособие для вузов. М., 2001.-371с.
80. Готтсданкер Роберт. Основы психологического эксперимента. - М.; Изд-во МГУ, 1982. – 639с.
81. Леонтьев Д.А., Калашников М.О., Калашникова О.Э. Факторная структура теста смысложизненных ориентаций // Психологический журнал. - 1993. - №1. – С.58-64.
82. Вилюнов В.К. Психологические механизмы мотивации человека. М.: Изд-во МГУ, 1990. – 121с.
83. Евгени Турбецкой Смысл жизни. М.: 2003. 396с.
84. Леонтьев А.Н. проблемы развития психики. М.: Изд-во АПН РСФСР,1959.
85. Франкл В. Что такое смысл// Человек в поисках смысла. Часть III. Основы логотерапии. - М. 1990. 368с.
86. Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерде қолоданылатын негізгі ықтималды-статистикалық әдістер. - Алматы, 1999. – 146с.
87. Ганзен В.А., Балин В.Д. Теория и методология психологического исследования. - СПб., 1991.– 318с.
88. Сидоренко Е.В. Методы математической обработки в психологии. – СПб., 1996. – С.447.
89. Суходольский Г.В. Основы математической статистики для психологов. - Л.: Изд-во ЛГУ, 1972. – 742с.
90. Шакурова, З.А., Казанцева, Э.Р. Основы математической статистики для психологов / под ред. Ю.С. Багимова - Челябинск, 1993. – С. 5-30.
91. Чудновский В. Э. Проблема структуры смысла жизни как психологического феномена // Психологические, философские и религиозные аспекты смысла жизни: Материалы III-Vсимпозиумов / ПИ РАО. Под ред. В. Э. Чудновского. М., 2001. С. 156—164.
92. Чудновский В. Э. К проблеме адекватности смысла жизни // Мир психологии. 1999. № 2. С. 74. 80.
        
        ӘЛ - ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ және САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
МАГИСТРАТУРА
Жалпы және этникалық психология кафедрасы
МАГИСТРЛІК ... ... ... ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒДАРЫ МЕН ӨМІРЛІК
МАҒЫНА БАҒДАРЫНЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ
6N0503 – ... курс ... ... Б.Т. «__» ... ж.
Ғылыми жетекші
психол.ғ.к., доцент ... ... ... бақылаушы ___________Баймолдина Л.О.«__»___________2012 ж.
Қорғауға жіберілді
Жалпы және этник.қ
психология кафедра меңгерушісі
психол.ғ.к.,доцент _______________ Ташимова Ф.С. «__» ... ... ... 3
1. НАРЫҚТЫҚ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒДАРЫ МЕН ӨМІРЛІК
МАҒЫНА ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУ........................................................... . 6
1.1 Нарықтық - экономикалық жағдайдағы тұлғаның психологиялық
ерекшеліктерін
зерттеу.....................................................................
......................... 6
1.2 Нарықтық-экономикалық жағдайындағы ... ... ... ... өмірлік мағына бағдарының ерекшеліктерін
зерттеу.....................................................................
................................................... 34
1.4 Тұлғаның құндылық бағдары мен өмірлік мағына бағдарының өзара
байланысы...................................................................
...............................................45
1.5Теориялық бөлім бойынша
тұжырым................................................................49
2. НАРЫҚТЫҚ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚ ... МЕН ... ... ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫН ЭКСПЕРИМЕНТТІК
ЗЕРТТЕУ............................................... 51
2.1 Эксприменттік зерттеудің мақсаты, болжамы мен
міндеттері..................... ... ... ... мен қолдану
аясы.................................……... 52
2.3 Зерттеу барысы және мәліметтердің сандық-сапалық
өңделу...................... 57
2.4 Эксперименттік бөлім бойынша ... ... ... ... 81
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
................................... 86
КІРІСПЕ
Қоғамда дәстүрлі құндылықтармен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қауымдастық үшін маңызды құндылықтар өмір сүрді.
Этникалық қауымдастықтар өзіндік ұлттық ... ... ... ... ... ... ... біріктіреді. Қоғамның дамуы,
жылдардың өтуі, ғасырларға ұласуына ... ... ... ... ... өзгеріп, орын ауыстыруы тарихтан белгілі. ... даму ... ... тіршілікте, әрине, құндылық мәнін
жоғалтуы ... ... тек мән ... ықтимал. Құндылық өте сирек
кездесетін құбылыс, ол ... ... ... дамудың биік
белестеріне жеткен адамдардың қасиеті.
Адам үшін ең басты құндылық, ең бағалы мәселе - өмір. Өмір – ... және өмір ... ... тіршілігі. Тіршілік иесі ертеңін
ойлап еңбек етеді, білім алады, ... ... ... ... да
сонда, жалғасы, ізбасары, көмекшісі болуында, қуаныш пен қайғы, бақыт ... ... пен ... бар мен жоқ ... құбылыстар
алмасуын есепке алып, болжам жасап, ... ... ... ... ... жүйесінің негізгі элементі
құндылықтарға бағдарлану болып табылады. Олар адамдардың ... ... ... ... ... мен күресуі және адамның
мінез-құлқы мен тұлғаның әлеуметтік өмірінің стратегиясын ... ... ... ... өз тарихында екінші онжылдықта өзгерістік
сатыдан өтіп жатыр. Сапалық өзгерістерге ... ... ... ... еніп ... сөзсіз, соның ішінде идеологиялық, ғылыми-
дүниетанымдық және экономикалық парадигмалар пайда болуда.
Қазақстан мемлекетінің қалыптасуы тек қана жаңа ... ... ғана ... сонымен қатар экономикалық тәртіптің ... ... сай жаңа ... ... ... ... жаңа нарықтық
қарым-қатынастың пайда болуымен байланысты.
Зерттеудің өзектілігі: Қазақстан ... ... ... ... өсуіне байланысты болып жатқан әртүрлі өзгерістер білім
беру ... ... ... ... ... ... ... бағыттары «Қазақстан – 2030» стратегиясында ... ... ... асуы үшін жас ... ... білімділік,
құндылық бағдардың қалыптасуы және ... ... ... ... ... соның ішінде; идеологиялық, ғылыми-әлемдік
көзқарастар экономикалық белгілер барлығы дерлік. ... ... тек жаңа ... ... қалыптасуын ғана емес, сонымен қоса,
экономикалық трансформацияның қалыптасуы мен қоғамдағы ... ... ... әсер ... ... сай даму кезеңінде ең қажеттісі жаңа мазмұн, жаңа
ақпаратты меңгеріп ... ... ... ... ... қойылатын
негізгі талаптардың бірі.
Зерттеу көрсеткіші бойынша, Қазақстандағы жаңа ... ... ... үйретуге деген жүйемен қатынасты
көзқарастар мен жаңа ... ... ... күнге тиесілі болып келеді.
Осы орайда біз зерттеу жұмысымыздың мәселесін ашуда бірінші ең ... ... ... ... ерекшеліктерін
сараптап, содан соң тұлғаның құндылықтарға бағдарлану мен өмірлік мағына
бағдарының ерекшеліктерін және осы ... ... ... ... ... зерттеуді мақсат тұттық.
Құндылық мәселесінің әртүрлі аспектілерін отандық ғалымдарда зерттеген
болатын. Мысалы: жеке тұлғаның ... ... ... негіздерін, И.Д. Багаева, З.И. Васильиева, Д.Ә.Нұрғалиева,
жастардың құндылық бағдарын әлеуметтік тұрғыдан ... Б.Ф. ... жеке ... ... ... ... педагогикалық
негіздерін А. Балабекова, И. Сихимбаева, Р.Р.Наховка және тағы ... Ал ... ... ... К.А. ... ... Т.Н. ... П.В. Симонов,А.Н. Леонтьев, В.Франклдвң
жұмыстарынан кездестіруге болады.
Бүгінгі таңда нарықтық-экономикалық жүйелерді ... ... да ... нарықтық-экономикалық жағдайда тұлғаның құндылықтарға
бағдары мен өмірлік мағына бағдарының ерекшеліктері жан-жақты талданып өз
дәрежесінде жүзеге асуы мен ... ... ... аса ... мәселе
болып табылады.
Ғылыми жаңалығы: Әлемдік және ... ... ... ала ... ... ... бағдары мен өмірлік мағына
бағдарының ерекшеліктерін кешенді зерттеп, оны практикаға ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайдағы жастардың құндылықтарға бағдары мен
өмірлік мағына бағдарының психологиялық ... ... өз ... ... Нарықтық-экономикалық жағдайындағы тұлғаның
құндылықтарға ... мен ... ... ... ерекшеліктерін
зерттеу.
Зерттеу пәні: Нарық жағдайындағы тұлғаның құндылыққа бағдары ... ... ... ... ... ... Нарық уақытына дейінгі тұлғалар (45- 60 жас) ... ... ... ( 18- 25 жас) – 60 ... жалпы болжамы: Тұлғаның құндылықтарға бағдары мен өмірлік
мағына бағдарына, нарықтық экономикалық жағдайлар тікелей әсер ... ... ... ... тұлғаның құндылықтарға
бағдарлануының өзіндік ерекшеліктері болады.
2) құндылықтарға бағдарлану ерекшеліктері мен өмірдің мағынасын ұғыну
деңгейінің арасында ... ... ... ... Нарықтық-экономиканың психологиялық ерекшеліктерін теориялық талдау;
- Тұлғаның құндылыққа бағдарлануын мәселесін психологиялық зерттеу;
- Нарықтық-экономикалық жағдайындағы өмірлік ... ... ... ... ... болжамын дәлелдеу;
- Зерттеу мәліметтерін сандық-сапалық психологиялық талдау жасау.
Зерттеудің мақсат, міндеттеріне орай, нарықтық-экономикалық жағдайындағы
тұлғаның ... ... мен ... ... ... ... байланысын
эксперименттік талдауда, мына әдістемелерді қолдандық:
Зерттеу әдістемелері:
1.М.Рокичтін құндылықтарға бағдарын зерттеуге арналған ... ... ... ... ... ... ... өмірдің мағынасын ... ... ... ... ... ... бағдарлану ерекшеліктерін
анықтауға арналған авторлық анкета.
1. НАРЫҚТЫҚ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒДАРЫ МЕН
ӨМІРЛІК МАҒЫНА БАҒДАРЫНЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫН ТЕОРИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ
1.1 Нарықтық - ... ... ... ... ... ... ... негізі – осы заман талабына ... ... ... ... Бұл ... – адамның
экономикалық шартты түрдегі іс-әрекеттері. Нарық ... ... адам ... білінеді. Мұның астарында
экономикалық қарым-қатынастағы экономикалық санамен анықталатын мінез-құлық
жатыр, нақтырақ айтқанда нарық ... ... ... ... ... ... ... адам эмоциясы, іс-әрекеті болып табылады.
Бұл нарық экономика аясында адам қажеттіліктерімен байланысты, яғни ... ... ... ... де ... болып келеді,
ұсыныс сұранысқа байланысты туындайды. Мұнда адамның ... ... ... ... [1, 228 б].
Алайда, психология және экономика салалары оны өңдеудің бір ... ... ... ... ... ... жаңа бір ... ретінде қарастырады, ал экономистер болса,
экономикалық ... ... ... бір ... деп есептейді.
Бұған бірнеше себеп бар: олардың ең маңыздысына психология ... ... ... ... өз ... ... және психологиялық детерминанттардың пайда болуы жатады.
Осыған байланысты, экономикалық психологияның ... бірі ... ... деп ... «объективті экономикалық шарттар индивидумның мінез-
құлқына әсер етеді, бірақ олар экономикаға деген субъективті көзқарастармен
қамтылған» мысалы; «егер ... ... тобы бір ... ... шеше
отырып, өз мінез-құлқын өзгертсе, онда олардың ... бір ... ... ... ... ... ... ретінде макроэкономикалық
феноменге әсер етеді, психологиялық фактор бизнес циклді өзгертеді». Осы
түсініктің негізінде ... ... ... ... мен ... ... да бір байланыс бар» деп атап көрстетеді. Сол себептен, ... ... адам ... ... ... ... және ... талдау жасауды ұйғарады [2, 353 б].
Қазіргі қоғамның басты ... ... ... ... ... ... деген ұмтылыс. Ең басты
қызығушылықтар: түйсік, ... ... және ... ... ... ... ... аударыла бастайды. Бұл ... ... ... және ... ... көрінеді.
Қазіргі таңда экономикалық психология тек психологиялық экономикалық
мінез-құлық ғана ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік топтың этносаралық, мемлекет аралық байланысқа
әсер ... ... ... және ... ... жаңа
біртұтастылықтың қалыптасуына қабілетті болып келеді.
Осылайша, қоғамның прагматикалық және ғылыми қажеттіліктерге деген
сұраныстардың ... ... ... ... ... жаңа саласы
біртіндеп жеке өзарабайланысты экономикалық психология ... ... Г. ... ... бұл ... ... жағы болып
экономикалық психологияның біртұтас ғылым формасына ескере отырып,
психологиялық ... тек ... ... емес, сонымен
қоса, макроэкономикалық процестерге тигізетін әсерін тереңірек түсінуге
мүмкіндік береді» [3, 173 б].
Экономикалық ... ... ... ... ... ... ... және оларды тиімді пайдалану, ... жер және ... ... ... ... ... ... мемлекет бақылаушы орган ретінде қызмет атқарады;
мемлекеттік меншіктер жекешелендіріледі; еркін ... ... ... ... ... ... ... аппарат теориясы мен
практикасына барлық қатысушылардың болжамына, сеніміне және оның ... да ... ... ... ... ... субъективті
мән мағыналар кіреді. Мысалы; ... ... ... аз ... ... атрибуты болып табылады [4, 65 б ].
Сенімділік басты психологиялық ... бола ... ... ... сонымен қоса, ол әр кезде әр операцияларға қатысады, кез
келген экономикалық әрекеттегі болжамдарды талдаудың қажеті жоқ. ... ... ... ... ... ... ... теорияларының негізгі түсініктемелерінде өнеркәсіп, қарым-
қатынас, ақша, несие, ... өсу ... ... ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен ... ... ... ... этикалық тарихи дәстүрлерін қамтиды. Бұл
микроэкономикалық категорияға байланысты ... ... ... (Фирма
феномені, сұраныс, ұсыныс, баға, бәсекелестік және оның ... және тағы ... [6, 111 б]. ... ... ... экономикалық
категориялар өзіне психологиялық элементтерді жинақтайды. Мысалы «Нақты
баға» субъектілік сипатқа ие, ол ... ... ... бұл ... ... «нарықтық баға» объективті шынайылықты
қамтиды. Нарық - өндірушілер мен тұтынушылар, сонымен ... ... ... ... ... ... мен ... экономика мәдениеті. Нарықтың күшті репупляторы – бәсекелестік
болып табылады. ... жүйе ең ... ... сапасының жоғарылығын,
әрдайым кемелдену мен жаңаруды дефициттің болмауын қамтамасыз етеді.
Нарық - өзін-өзі ... ... ... ... ... мемлекет, заң секілді институттар қадағалап, реттеп отырады.
Экономикалық теориялардың жалпы барлық категориялары тек психологиямен
ғана байланысып қоймайды, сонымен қоса ... ... ... қамтиды. Сол себептен экономикалық теория субъективті
факторларымен қамтыла ... ... ... ... ... ... ... психологияның пән болып құрылуының жеке бір
тарихы болып табылады.
Экономика сөзі грек тілінен аударғанда үй ... ... ... білдіреді. Алғаш рет бұл ғылымды енгізген грек философы Ксенофонт
бұл кезеңде экономика да, ... да ... ... ... ең ... ... адамның жаны, мәні, оның ... ... ... ... философияның жиегінде еді [5, 187 б].
Ең алғаш экономика және психология мәселелерін зерттеген философтың
бірі Платон ... Ол ... ... ... ... ... болып
табылады. Платон «мемлекет адамның қажеттілігінен туындайды; екі өзіне
керек қажеттілікті қанағаттандыра алмайды» біз ... бір ... ... ... ... ... үшін ... көмекшілікті аламыз және
олардық барлығы бір орынға жиналғанда бұл топты мемлекет деп атаймыз. ... ... ... сенімді болды, яғни мемлекетті күшейту үшін
психологиялық білімдерді пайдалану міндетті [11, 102 ... ... ... Фома ... пікірі бойынша жан сыртқы
сезім мүшелері ... ... ... ... тануға қабілетті дейді.
Оның айтуы бойынша, барлық заттар тек Құдайға ғана ... ал ... тек ... Егер ... заттармен ауысса, онда ол әділетті
болу керек ... ... және жаңа ... ... ... ... ... дами бастады. Жылдам тауарлар ауыса бастады, сонымен қоса ... дами ... Бұл жаңа ... ... ... ... алға
жылжуына алып келді.
Америка және Үндістанның шекараларының ашылуы, тауалардың алмасуына
себеп болды. Осы тұста адамдардың ... да ... ... XVIII
ғасырдың соңына қарай ғылым адамды тұлға ретінде көрсете бастады [10, 178
б].
Алғашқы ... ... ... ... ... ... экономиканы жеке, тәуелсіз ғылым ретінде қарауы, микроэкономиканың
негізін салушы Альфред Маршелл, макроэкономикалық теорияның негізін қалаған
Джон ... ... ... «экономикалық адам» теориясы дами
бастады.
Осылайша, қиындығына және ұзақтығына ... ... XX ... ... ғана қалыптаса ... ... ... ... тарихы алда және өте қысқа ... ... ары ... ... екі ... ... оның пәні ... қалыптасады.
Оның біріншісі еңбек психологиясының төңірегінде қаралды, жұмысшы
өндірістік процесс ... ... ... ретінде ғана емес,
экономикалық әрекетіне тұрмыстық ... ... ... ... ретінде
көрінді.
XIX ғасырда Германияда неміс әлеуметтанушысы Г. Мюнстерберг өзінің
алғашқы экономикалық психология жайлы ... ... Г. ... ... зерттеп қана қоймай, сонымен қоса еңбектің
біркелкілігін және ұйымшылдығын, еңбек ақының әділетті алу деңгейі, ... ... ... ... ... тапсырмаларды жүзеге асыру
үшін зерттеу керек деді. Осы жетістіктерге жету үшін Г. Мюнстебергтің айтуы
бойынша, психотехниканың үш негізгі ... ... табу ... ... ... адамдарды таңдау, еңбектің өнімділігін жоғарлату,
психологиялық эффектілерге ... жаңа ... ... ... ... және
экономиканың байланысы болады. Кейінірек бұл Г. ... ... ... ... ... болды.
«Экономикалық психология» негізгі терминін француз әлеуметтанушысы Г.
Тард негізін қалады, 1902 жылы екі ... ... ... ... ... Бұнда Г. Тард әлеуметтік заңдар ... рөл, ... ... ақша және ... баға ... бәсекелестік,
экономикалық көрініс, айырбас және тағы басқалар жайлы айтқан.
Г. Тардтың бағыты экономикалық психологияның даму тарихындағы маңызды
орынға ие. ... ... ... ол ... ... ... және ... болады. Бұл дәстүр экономикалық
психологияның дамуында анықталды. Батыста бұл өте жақсы дамыды [14, 248 ... ... ... мен қалыптасуы ағылшын экономист
психологы Дж. Котонның есімімен байланысты, ол ... мен ... ... ... бастады. Өз еңбегінде, тауарға қатысты
сатып алушыларды зерттеді.
Экономикалық психологияның қалыптасуына көп үлес ... ... ... М. ... ... Сұраныстың моделін зерттей отырып, ол
мынадай шешімге келді, ресурстарды дұрыс ... және ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік
саясатпен, тұтынушының жүріс тұрысымен мінезделеді [15, 108 ... ... ... ... ... ... жүйесі құндылықтар
бағдары болып табылады. Олар ... ... ... ... ... және ... қызығушылықтарының бірігуін, талаптарын
және экспентацияларын, қоғамды бағалауға ... ... ... адамның жүріс-тұрысын реттейді, тұлғаның ... ... ... ... ... ... адам өмірі әр түрлі және өзгермелі: онда ... ... ... ... ... ... ол ... өзгермелі
мотивтермен және ниеттермен басқарылады. ... да ... ... да ... ниет бар ... ... мақсатқа ұмтылатынын, олардың
құндылықтары неден тұратынын түсіну керек. Нақты мақсаттар мен ниеттер
адамның ... және ... ... мән ... [17, 169 б].
Тұлғаның құндылығы – индивидтің санасындағы қоғамдағы материалды және
рухани құндылықтардың таңдаулы ... ғана ... ... ... ... үйі, оның ... ... жалпы, У. Джеймс «материалды ... ... ... ... құндылықтары болуы мүмкін. Тұлғаның
құндылығы сондай-ақ топтың құндылығы сияқты қоғам құндылықтарының ... ... бұл ... ... ... жүйедегі позициясынан және
оның даму деңгейіне тәуелді болып келеді.
Құндылықтарды ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мән көзқарасынан талдай отырып, оларға
қоғаммен тұтастай немесе әлеуметтік топпен болуға тура ... ... ... ... ... идеалды білім типін ұсынады.
Құндылықтардың психологиялық категориясы ... ... ... ... Адамдардың психикасында құндылық позитивті және
негативті ... ... ... ... ... ... біліммен
байланыстырылған, жүріс тұрыс немесе іс әрекет нұсқаларына таңдау ... ... [19, 118 ... түсінігі адамның қатынасы әлемге сипатталғанда қолданылады.
Құндылық адам және оны қоршаған әлем арасында бөлінген, ол тек ... ... ... ... ... кез келген зат, құбылыс бола
алады, адамның санасымен ... ... ... ... бағдары адамның шынайы жүріс тұрысымен жиі
қарастырылады. ... оның ... ... ... ... «біріншіден,
құндылықтар бағдары тұлғаның бағыттылығын және ... ... ... және ... ол оның әлеуметтік жүріс тұрысының
реттеушісі ... ... ... ... «Құндылықтар бағдарының жүйесі тұлғаның және
оның қалыптасқандығының көрсеткішінің маңызды сипаттамасы болып ... ... даму ... ... және ... ... деңгейін бағалауға мүмкіндік береді, тұтастылық және тұрақтылық, ... ... ... ... ... [20, 102-109 б].
Сонымен, тұлғаның құндылықтар бағдарының психологиялық аспектісі оның
ішкі ... ... ... ... ... жүріс-тұрыс, өмірдің
және мәдениеттің құндылықтарын ұғынуға және жаңғыртуға ... ... әрі ... ... ... жүйесінің алатын
орны ерекше. Құндылықтарға бейімделу адамзатқа тән ... ... ... ... жан иесі ретіндегі адамның іс-
әрекетінің де, өмірінің де мәні ... ... ... ... ерте ... да, қазіргі кезеңде
де философ, педагог, психолог және ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар мәселесіне арналған зерттеулер
нысаны – ... мәні мен ... ... ... мен ... ... ... әлеміндегі бағдарлар сияқты сұрақтар
болып табылады.
Құндылық ол ... ... ... ... мәдениетте қандай
көріністе бейнеленеді. Құндылықтардың қазіргі заманғы философиялық
түсініктемесіне тоқталайық [21, 38 ... ... ... ... идеялар мен принциптер ме,
әлде табиғат пен ... ... ... болып табылады.
Әдебиеттерде құндылықтарға ... ... ... ... ... ... ... құндылық», т.б. түрлерін жан-жақты
қарастырады.
Бұл жағдайда "тұлғалық мағына" концепциясы ерекше орын алады,яғни бұл
дегеніміз, ... ... ... адам өмірінің
өзгерісіне алап келеді. Осыған орай, А.Н. Леонтьевтің пайымдауынша, ... ... мен ... өзарақатынастары өзгереді. Мұнда
мотивтердің функциясы субъект үшін ... ... ... ... ... оларға тұлғалық мағына береді.Өз
кезегінде бұл ... ... ... ... және ... мен ... объектіне құбылыс қалай байланысатына орай
анықталады [23, 135 б].
Л.И. Иванько адам өмірін реттейтін ... ... ... мен
құндылықтар арасындағы айырмашылқтарды былайша ажыратуға болады.
Құндылықтар ... ... ... бағыттылық жақтарына сәйкес
келеді, ол нормалар сол іс-әректтердің жүзеге асуының ... ... жүйе ... ... ... ... ... айқындайды, өйткені біріншіден, ол нормаларды ұстанды, ... ... бір ... ішкі ... ... адам іс-
әрекетінде оны толық және тұтастай бір ... ... ... ...... ... мен
мақсаты және қызығушылығы жағынан алып қарағанда пайдалы, ... ... деп ... ... ... құбылыстардың қасиеттері» - деп
анықтайды, ал А.Ивин «құндылық дегеніміз кез-келген пайда мүддеге, тілек-
ықыласқа, ... ... ... ... ... деп өзіндік пікірін
ұсынады.
Р.Вильямс құндылықтарды мақсат-құндылық (терминалды) және құрал-
құндылық ... ... ... ... құндылықтар болады
деген пікірді білдіреді, мақсат құндылыққа – ... ... ... ... Ал ... - әлеуметтік,
саяси, экономикалық жағдайларды жатқызады. ... ... ... ... ... ... ... кеңістігіндегі алдына қойған
мәселелермен байланысты құндылықтар болып табылады –дейді [25, 48 б].
Жоспарлы эканомикадан нарықтық ... ... алғы ... ... ... пайда болуы. Нарықтық эканомиканың орнығып, ... ... ... ... енуі ... көп ... ... маман кадрларды көртеп даярлауға байланысты. Бұл бағытта елімізде
көптеген игі ... ... Ол ... ... да атсалысуда.
Нарықтық эканомикалық жағдайда жас ұрпақты жалпы орта, ... ... ... ... беру ... нарықтық жағдайға бейімделудің
міндеті әрбір оқушының жеке ... ... ... еңбек рыногының
қажетсінуін есепке ала отырып, оларға ... өмір ... келе ... ... ... ... ... түрлерімен айналысуға
мүмкіндік беретін кәсіптерді саналы түрде таңдауларына түрткілік жасау.
Экономикалық категорияның мұндай психологиялық ... - ... ... ... коп ... болып келеді. Ол мынадай сұрақтарға жауап
береді, өзінің ... ... ... және ... ... ... жарнамасының және бағасы арқылы әсер етеді.
Егер сіз ... ... ... ... онда ... ... ... не таба алар едіңіз? Бұл –құндылық
деп аталса керек. Құндылық ... ... Сіз еш ... ... алмайсыз, дегенмен, сіз барынша құнды тұлға бола аласыз. Құндылықтың
бұл көзқарас жүйесі-экономиканың ... ... ... ... ... не ... сатасыз, не қызмет көсетесіз,сіздің еңбегіңіз
өнімділіктің құндылығы бойынша төленеді. Бірақ сіз еңбек ... ... ... өндірілген құндылығыңыз үшін, өзіңіздің еңбегіңіздің өнімділігі үшін
аласыз [26. 172 б].
Тұлғаның руханилыққа деген әлеуметтік-құндылықтық ... ... ... ... мен ... ... ... мен оқушылардың өзара
қатынас ерекшеліктері, сабақтан тыс тәрбиелік шаралар арқылы ... ... ... ... оқушының дүниетанымы арқылы қалыптасады.
Біз тұлға бойында құндылықты бағдарлардың қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... – тұлғаның рухани келбетінің барлық жақтарын
және оның тіршілік әрекетін қамтитын біртұтас жүйе ... ... ... ... - өз бағыты бойынша тұлғаның сана
өлшеміндеріне сәйкес, бірақ адам тек өзі үшін ең ... деп ... ... ... ғана ... ... Құндылықтық бағдарлар – жүйесі жеткіліксіз меңгеріліп, адамның
көптеген іс-әрекеті ... ... ... ... ес, ақыл-ой арқылы сөз жүзінде ғана меңгерілген,
бірақ практикалық әрекетте байқалмайтын ... ... ... ... мүшесі жоқ, мінез-құлықтың
негізінен бір ... ... және ... ... деңгей.
Қоғамның экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени сфераларына әсер
ететін қоғамдағы кез-келген терең ... осы ... ... алуы мен ... ... орны, осыған сәйкес объективті қысым тудырады
және осы жаңа жағдайларға адамның бейімделуін қажет етеді. Мұндай ситуация
қазіргі таңдағы ... ... ... ... ... ... Қоғамдағы белсенді дамып келе жатқан нарықтық қатынастарға бейімделу
немесе оған идентификациялану қажеттілігі ең ... ... тап ... Бұл жағдай қоғамның және адамның ... ... ... байланысты.
Тұлғаның нарықтық қатынастарға бейімделуі тұлға мен қоғамның (нарықтық
қатынастарға) өзара әрекеттесу ... ... ... ... бірі ... ... ... мағынасында адаптация
адамның қоршаған ортаға бейімделуге талпынуы және онымен дау-дамайсыз
қатынаста болуы деп ... Бұл ... ... ... ... жүріс-тұрысының түрлі моделдерін толығымен түсіндіре ... оның ... мен оны ... ... ескермейді.
Шындығында, адам өзекті қажеттіліктерін жүзеге асыру үшін, өзі қоғаммен
өзара қатынастарды ... ... көзі ... ... Ол
өмірлік жағдайларды пайдасы мен зиянын ескере отырып бағалйды және оның
қайсысына бейімделу ... ... ... ... ... адам ... ортаның бірлігінің негізгі көрсеткіші тұлғаның өмірлік маңызды
қажеттіліктерінің жүзеге асырылу деңгейі болып табылады. Бұл ... бір ... жай ғана ... қайтармайтынын, ал өзі өмір
сүретін әлемді жасап ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру ерекшеліктерінің күші арқылы мәнге ие
болады [28, 87 ... ... ... бір ... ... және ... ортада әрекет етеді.
Қоғам тұлғаға әсер етеді, ал ... ... ... ... топ ... ... ... өзгерістерді жақтаушылар дағдарыс ... ... мен ... ... ... қажеттілігін
сезінген, өз сенімдеріне күш салатындықтан ... ... ... Ал,
нарықтық қоғам ең алдымен биліктің мемлекеттік органдардың қолынан жеке
өндірістік иелерінің қолына өтумен ... ... ... ... ... құны ... сатып алуышының өзара келісімімен анықаталады
[29, 84 б].
Осы тұрғыдан тұлғаның осындай қатынастарға ... ең ... ... және ... белсенділігінен жүзеге
асады. Бала дамуының ... ... даму ... ... ... ... ... қоғамдық-тарихи түрлерімен
байланысы бар. Бірақ адамның жас ... ... ... ... ... ... дамуды
шартталғандық түсініктерінде сипаттау кезінде тәрбие ... ... ... ал әлеуметтік және мәдени факторлар – ... ... ... Р. Бенедикт дамудың нақты түрлерінің оқыту мен тәрбие
технологиясының ерекшеліктерімен байланысы мәселесін көтерді, ... ... ... ... мен ... үшін мінез-құлық
ережелерінің әртүрлілігінде деген болжамды ұсынды. Ал К.Левин осы кезеңге
тән ... ... ... аударды, яғни ол балалық шақтан ересек
беделіне өту кезеңіндегі дүниеде бағдарлану ... ... ... ... соңында жастардың құндылық бағдарларын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... алдағы
онжылдықтағы жастар мәселесі бойынша жазылған ... мен ... ... ... С.Л.Рубинштейн құндылықтар әлем мен адам арақатынасынан туындайды.
олар әлемдегі барлық нәрсені және тарих процесіндегі адам ... де ... ... [31, 96 б].
Б.Г.Ананьевтің ойынша адамның жеке-дара сипаттамалары болып тұлғаның
қоғамдағы статусының қоғамдастық статусына теңдігі ... ... ... ... ... рөлдермен құндылықтық бағдарлар
жүйесі қалыптасады.
Б.Г.Ананьевтің айтуынша статус, рөл: ... ... ... ... ... тудыра отырып, адамнын ... ... ... ... мен ... ... адамдық қызығулар мен құндылықтық бағдарлаудың ... ... ... ... ... ... ... отбасы,
микроортаның жақын айналасы т.б. Тұлғаның белсенділігі тек қана танымдық,
еңбек, қарым-қатынас процестерінде, әрекеттің қоғамдық саяси аясында ... ... ... ... ... ... өзгерту процесінде
қалыптасады. Өзіне қатысты позиция жеке ... ... ... бір ... ... ... Осы ... қарастырғанда адам үшін
маңызды болатын құндылықтарын, ... ... ... осы
құндылықтарды алмастыру арқылы өзгертуге болады. Тек өзіңе ғана ... үшін де ... болу және осы ... алып ... ... жеке ... ... әлеуметтік дамуын бейнелейтін
әлеуметтік өзін-өзі бағалау және әлеуметтік өзіндік сана деңгейі, өзінің
қылықтарының және басқа ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлык тәсілдері, жеке адамдардың басқа
адамдармен қарым-қатынасындағы ... ... ... ... ... болып табылады.
Моральдық құндылықтардың жеке жүйесі әрбір адамда, оның ... ... ... Ол жеке-дара сана деңгейінде ... ... ... ... ... ... жеке адамның
қызығуларының. құндылықтық бағдарлауының, қажеттіліктерінің ұйымдасуы
білімнің және ... ... ... ... ... ... бағдарлар аясындағы әр түрлі обьектілер арасындағы тәуелсіздік,
байланыстардың құрылуы олардың қалыптасуындағы процестің ... ... ... ... мен құндылықттық бағдарлау аясындағы
студенттердің таңдап алу ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді.
Д.А.Леонтьев құндылықтардың үш формасын бөледі: қоғамдық мұраттар,
пәндік қүндылықтар, ... ... Д.А. ... құндылықтық
бағдарлардың иерархиясы белгілі бір бөліктермен ... деп ... ... әр ... ... бойьшша бөліктерге біріктірілген
жүйе құрарлықтай ықтимал топтамаларын ұсынады.
Кеңестік психологияда жастардың психологиялық ерекшеліктерін, тұлға
өмірлік ... ... ... ... ... ... ерекшелігін
кең зерттелген. Кеңес психологиясында өмірлік ... ... ... ... шақты тұтас зерттеудің ... ... ... Осы ... ... ... ... И.С.Кон еңбектері құрайды. Батыс
психологтарының ... ... ... ... ... А.Гезелп, Д.Бамбер, Э.Эриксон, Ш.Бюлер, Л.Холберг еңбектерін
атап өтуге болады.
Әдіснамалық ықпалдардың ... ... осы ... осы жас кезеңінің мынадай ерекшеліктері, бағалы қасиеттері алға
шығады. Олар: «мен»-нің ашылуы, рефлексияның ... ... Дәл осы ... ... өз ... анықтау және перспективалық
жоспардың белсенді қалыптасуы, өз өмірінің саналы ... ... ... ... ... ... қосылуы, іс-әрекеттің практикалық
түрлерімен бірге ағылуы жүзеге асады. Психологиялық көзқарастан, бұл жас
кезеңі ... ... ... ... ... ... қалыптасуымен және онық тұлға ... кей ... ... ... Осымен қатар, мамандықты таңдау, болашақ
өмірдегі орнын анықтау жүрді. Л.Н.Божовичтің ... біз ... біз ... ... ... алдағы тәжірибесі, өзінің
мүмкіндіктері, ерте пайда болған ... мен ... ... ... «ішкі позициясы» дәл осы уақытта өмірдегі қандай орынды ... және ... ... ... ... ... Дәл осы ішкі
позиция оның шынайылыққа, қоршаған ортасына және өзіне деген ... ... ... Осы ішкі ... ... әсер ... әр ... қоршаған ортадан алшақ кетіп жатқандар мың құбылады» [34, 82 б].
Психолгияның көзқарасы бойынша «жастар» түсінігіне ... ... ... ... ... анықталуына әсер ететін «мен» ... мен ... ... ... ... ... ... процесі бар болыумен бағалы.
Осылайша, жастар мәселесінің зерттеу маңыздылығы болашақта ... ... ... және осы ... осы ... ... ... перспективасында ойнауымен себептенген. Осылардың тұрақтануы
мен қалыптасуы бүгінгі күнде болашақта тұлға даму ... және ... ... алдын ала анықтайды. Яғни, ... – бұл ... оның ... ... ... зерттеудің әдістемелік
негізі олардың қоғам бөлігі ретіндегі ... ... ... ... өзара әрекеттілік пен даму заңдарымен ... ... ашып ... ... Бұл дегеніміз, жастар мәселелерінің
көптүрлілігі оның қоғамдағы басты байланыстарының ... ... ... ... айтар болсақ, «жастар- бұл біздің
жеке бейнеленуіміз, бұл біз жасаған әлеуметтік қатынастардың нәтижесі.
Сонымен ... ... ...... ... ... ... тағы бір белгісі ол экономикалық қатынастарды да
қарастырып кетейік, болмыстағы адам болмысының пайда болуы мен ... ... ... - ... ... табылады. Қатынастар - әрекет,
реакциялар, сезімдер арқылы көрініс табатын ... ... ... негізделген, қоршаған ортаның әртүрлі жақтарымен психологиялық
байланыс [1]. Яғни, адамның сыртқы ... орта мен ... ... ... қатынастар өндірістік, экономикалық, құқықтық, саяси,
діни, этникалық, эстетикалық және т.б. ... ... ... ... ... және рухани өнім нарығындағы
өндіру, иелік ету және тұтыну сфераларында жүзеге асады. ... адам ... екі ... орындайды. Сатушы және ... ... ... ... ... еңбек нарығы (еңбек күші) ... ... ... ... қосылады. Бұл контексте адамға өндіріс
амалдары мен ... ... ... ... ... ... қатар
жалданушы жұмыс күшінің рөлі тән.
Экономикалық қатынастар жоспарлы – үлестірілуші және ... ... ... ... ... шамадан тыс араласуының
нәтижесінде пайда ... Ал, ... ... ... либерализациясы, еркіндігі арқылы іске ... ... ... ... ... болады. Қалыпты ... ...... ... пен ... ... өзіндік басқарылу. Бұл дегеніміз мемлекеттің экономикалық
қатынастарды мүлдем бақыламайды ... сөз ... Ол ... ... кірістің
қайнар көздерін бақылап отырады [35, 63 ... ... ... ... мен ... ... деген принцип жүзеге
асатын болса, егер қоғам адамның негізгі құқықтары – жеке меншік құқығы мен
еңбек ету ... ... онда ... ... ... ... келеді. Ал, нарық (экономика) заңдарын бұзушы қоғам, ертелі-
кеш тоталитризмге немесе шаруашылық тоқырауға ұшырайды.
Нарық - өндірушілер мен тұтынушылар, ... ... ... ... ... ... қатынастары мен келісімдеріне негізделген экономика
мәдениеті. Нарықтың күшті ...... ... ... жүйе ең алдымен тауар сапасының жоғарылығын, әрдайым кемелдену ... ... ... ... ... - ... ... жүйе. Сонымен қатар, нарықтық
қатынастардың ... заң ... ... ... ... отырады.
Осының нәтижесінде басқарудың, реттеудің негіздерін ... тең ... ... ... инвестиялық саясаты салық
жүйесі, жалақының төменгі мөлшерінің мемлекеттік тағайындалуы, кадрларда
қайта даярлау, әлеуметтік ... ... ... ... және ... болады.
Тауар алмасу – көне экономикалық ... ... ... ... ... ... кезде пайда болған ... көп ... ... ... ... ...... алмасу
үшін кездесуге мүмкіндік береді. Онда өндіруші мен ... ... ... өзара салыстырмалы кіші топтар: сұраныс анықталған болады. Сондықтан
өндіруші осы сұранысқа орай бағдарлама алатын болған. Қазіргі таңдағы ... орны ... ... және ... сұранысқа ие механизм. Өндіруші
тұтынушылар шеңберінде емес, осы нарыққа қызмет етеді. Нарық үкілі ұсыныс
пен ... ... ... және ... ... бағаға сатылатынын нарық
анықтайды [36, 71б].
Бүгінгі таңдағы ... ... ... ... ... қарқындап
келеді. Кеңсе қызметкерлері мен сатушылар әкімшілік ... ... ... мен ... бәрі осы нарықта қызмет етеді.
Бірақ, олардың құқықтық статустары мен экономикалық дәрежелері әртүрлі ... ... ... үшін ақы ... ... – жалданып жұмыс істейді.
Олардың материалды табысы – оларды жалдап жұмысқа алған және қызметі ... ... ... ... ... деп ... ... Бағалау
принципі тұлғалық нарықта да, тауарлық нарықта да бірдей. Бірінші жағдайда
сатылымға тұлғасы қойылса, екінші жағдайда – ... ... ... ... ... да айырбас құн болып табылады. Біздің экономикалық ... ... өз ... ... ... сырт ... тұлға боп көрінсе онда ол
адамдарды жұмыс істеткізбейді. Науқас адамға керемет қатынас көрсету ... ... ... ... ... ... мен ... болмаса
табыс әкелмейді. Қандай керемет тұлға болса да, егер хатшы қыз компьютерде
тез тере алмаса орнын жоғалтуы ғажап ... ... ... ... ... тек ... мен тұтынушы
арасындағы ғана емес, ... ... ... иесі мен ... ... ... ... да жүзеге асатын айтуға болады. Ал,
нарықтық ... ... үшін ... ... ... өмірде-ақ
көрініс береді. Яғни, адамның жеке меншігі, өз пайдасы үшін өзгелердің де
мақсат-тілектерін, қажеттіліктерін ескере отырып ... ... ... ... ... жүзеге асыру ... ... ... ... ... байланысты. Сондықтан да қоғамда өзіндік
теңсіздіктер қалыптасады. Бұл жағдай орынды да, себебі әрбір адам ... ... ... сай ... ... ... ... мен адамның жеке белсенділігін нарықтық ... ... ... ... ... ... психологияда теорялық шолу
Отандық психологияда тұлғаның құндылық бағдар жүйесін ... ... бар, ... басқа да мәнді пәнаралық ғылыми ұғым ретінде
әртүрлі теорияда бұл ... ... ... ... «құндылық бағдар түсінігі» ғылыми әдебиеттердегі
«тұлғаның бағыттылығы», «тұлғалық ... ... ... ... т.б. ... ... ... [21, 22 б].
Зерттеулер бойынша «тұлғаның құндылық-бағдар» ... ... ... немесе мәндік сфераға сай келеді.
Тұлға мəдениетінің негізі оның ... ... ... көрінеді. «Құндылық» термині болмыстың белгілі құбылыстарының
адами, əлеуметтік жəне мəдени мəн-мағынасын білдіру үшін қолданылады. Адам
қызметіндегі ... ... ... жəне олар қамтыған ... ... ... ... ... ... бағалы заттар
сипатында іс-əрекетке қосылады, яғни бұлардың бəрі де жақсылық пен жамандық
, шындық пен жалғандық, əсемдік пен ... ... пен ... т.б. ... ... ... ... бағалауға негіз
болған тəсілдер мен өлшем-шектер субъектив баға түрінде қоғамдық сана ... ... де адам ... ... ... ... ... ұғым формасына енген мұндай құралдар түрі: ұстанымдар жəне
бағалар, бұйрықтар мен шектеулер, мақсаттар мен ... ... жəне ... құндылықтар адамның өзін қоршаған
дүниеге болған құндылықты қатынастарының екі қарама-қарсы (полярлы) шегін
аңдатады. Адам іс-əрекеті ... ... ... ... жəне
еріктік құндылықтармен өзара тығыз байланысқан.
Əрбір тарихи нақты қоғамдық құрылым (формация) өзіне тəн құндылықтар
жиынтығымен ... Ал одан ... жүйе ... ... ... деңгейі сипатында көрінеді. Бұл жүйеде қоғам не əлеуметтік топ
мойындаған ... ... ... ... ... деңгейде
меңгерілген бұл талаптар тұлға қалыптастырудың негізіне алынып, ... ... ... ... ... кезеңдерінде құндылықтар жүйесі өзгеріске түсіп, ауысып
барады. Құндылықтар өзіне тəн ерекшеліктерге ие. ... ... ... ... де өз маңызын жоймайды. Мысалы, ежелгі ... ... ... онда ... ... эстетикалық құндылықтар əлі күнге
дейін өз маңызын ... жоқ. ... ... ... ... ... идеялар бүгінгі заман қызметіне
жарауда.
Қоғамдағы құндылықты қатынастардың аса маңызды элементтерінің бірі ... ... ... – бұл стратегиялық өмір мұраттары жəне жалпы
дүниетанымдық алғы шарт ... ... ... адам ... ... ... бағыттарының жиынтығы тұлға
тұрақтылығын, қажеттер мен қызығулар бағдарында көрінген ... ... ... ... ... ұштасуын қамтамасыз етеді. Осыдан,
құндылықты бағыт тұлға сеп-түрткілеріне (мотивтеріне) себепші, ... ... ... ... іске ... ... бағыт-
бағдарлардың негізгі мазмұны – адамның саяси, ... ... ... ... əрі ... бейімділіктері, қылық-
əрекет, мінез принциптері. Осыдан, қай қоғамда да тұлғаның құндылықты бағыт-
бағдары ... жəне ... ... ... нысаны ретінде қарастырылады. Олар
арқылы еріктік күш ... ... ... бағдарлары анықталады.
Құндылықты бағдардың дамуы –тұлға кемелінің ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның
келесідей сапаларының дамып, орнығуына себерші болады: тұлғаның тұтастығы
мен сенімділігі , белгілі мұраттар мен принциптерге ... осы ... ... іске ... ... ерік ... аямауға қабілеттілік,
өмірлік ұстанымдарға орай ... ... ... ... пен
өжеттік.
В.Дитльтейдің айтуынша, жалпы өмірдің мазмұн болып эмоция, сезім табылады,
ал олар құндылықтардың тұлғалық көрінісін ... ... ... құндылықтардың сезімдерден бөлінбейтінін атап өткен [37.
259 б].
Мұндағығалымның айтқысы келгені - ... ... мен ... ... ... ... ... болатын құндылықтық бағдарларын
жіктеу, тұлға типтерінің дифференциациясын жасауға негіз болады. Тұлғаның
типологиясын ... ... ... ... ... ... Э.
Шпрангер жасаған. Ол тұлғаның идеалды типтерінің алты
түрін көрсеткен: теоретикалық адам ... ... ... адам (басты назарда пайдалы жəне практикалық құндылықтар);
эстетикалық адам (ең жоғары құндылық ... жəне ... ... ... ... ... ... деген талпыныс, барлық
адамдарға деген махаббат); ... адам ... ... ... ... діни адам (негізгі құндылық жоғары діни күш, өмір ... В. ... ... ... ... қалаулық, мүмкіндік құндылықтарын,
өзекті, көрнекі құндылықтарымен қарама-қарсы қояды. Мақсатты құндылықтарды
талдай келе, оларды мақсат ... ... ... ... құндылығы,
ықтималдық құндылық деп бөледі.
А. Маслоу құндылықтардың тіке ... ... Оның ... мен ... бір ... ... Ол құндылықтың екі
негізгі тобын бөліп қарастырған:
- Б-құндылықтар ... ... бұл ... ... ... өзі ... алатын адамдарға тəн (ақиқат, ... ... ... ... кемелділік, толықтық, əділеттілік,
тəртіп, қарапайымдылық, күш шығындамаушылық т.б.);
- Д-құндылықтар (тапшы құндылықтар) –бұл ... ... ... бір ... ... ... ... ұйқы, демалу, тəуелділік, қауіпсіздік). А. Маслоу бағыныстықтағы
Д-құндылықтарды адамдар əйтеуір кұн көру үшін, гомеостаз ... ... ... ... ... дей ... олар жоғары құндылықтар Б-
құндылықтарын қамтамасыз ету үшін қажет деген ой ... ... ... көп ... ... ... болып табылады. Бұл
феноменді ұғынуда онымен мəні жағынан ... ... ... ... сияқты психологиялық сфераларды талдаған маңызды. Құндылықтық
бағдарлар дегеніміз – тұлғаның ... ... өмір ... ... ішкі ... пен ... ... ашу арқылы
көрінетін адамның өмірлік ұмтылысы. Құндылықтық бағдарлар адамның тұлғалық
ерекшеліктеріне ғана емес, оның əлеуметтік жағдайларда өзін-өзі көрсету ... ... ... іс-əрекетін саналы ұйымдастыруларына ерекше
əсер ететін құбылыс.
Құндылықты бағыттар арасындағы қайшылықтар əрекет-қылық пен ... ... ... ... ... ... мен енжарлығына себепші болады.
Бүгінгі күнде əлем елдерінде əрқилы құндылықтар ... ... ... ... ... ... арасында жалпы адамзаттық
келесідей құндылықтарды аса маңыздылар қатарында алға тартады: адам құқы,
адамды ең ... ... ... ... бала ... мен оның ... бала ... мен даму құқын қорғау; білім жəне тəрбиедегі
демократиялық принциптерді берік ұстану.
Адам құқы жəне еркі – ... ... ... ... ... ... мүдделерін танытады, əрқилы халықтардың , ... ... ... ... ... əрі ... Барша халықтар
туындыларын сыйлауға, бағалау мен қорғауға үйрену – бұл ... ... ... ... ... қабылданған жалпы ... ... жəне ... ... ... қоғамда құндылықты бағыттар қатарында
ұлтжандылық, отаншылдық сезімдері, яғни өз халқымызды, оның ... ... ... ... ел ... құрметтеп білу- жоғары
маңызға ие болып ... ... ... ... адам үшін жоғары құндылық – бұл
өмір, тіршілікке болған қамқорлық, гуманистік ... ... - ... өз ... ... өз ... сапаларына болған құндылықты
қатынас; ата-ананы, туған-туысқанды, отбасы, бала-шағаны ардақ ... ... жəне ең ... ... ... ретінде еңбекті қадір ету.
Жалпы адамзаттық құндылықтар арасында ұлттық құндылықтар шегерілмейді.
Керісінше, осы ұлттық құндылықтар арқылы көрінеді. ... осы ... ... ... ... соны ... уақыт өте ... ... ... (мысалы, жақын уақыттың өзінде қазақ домбырасын
жетекші күй аспабы ... ... ... ... ... жеңімпазы
аталып, бүкіл əлемге танылуы).
Қоғамдағы азаматтық, гуманистік ... ... өз ... құқықтарының өзара тəуелділігін сезінуші əрі азаматтық ұстанымы бар
ерікті тұлғаны қалыптастыру көбіне тəрбие жəне оқу ... ... ... ... ... ... бағыттардың дамуынан əр
адам өзін ... ... əлем ... ... ... ... алады.
Жалпы адамзаттық құндылықтарды түсіне танудың негізі қоғамға
бағытталған идеялардың, сезімдердің, ... ... ... жəне
жалпыадамзаттық құндылықтарды байланыстыра білуге; қоғамға жəне басқа
адамдарға болған қатынастарға орай құқы мен ... ... ... құқы мен міндеттерінің бірлігін түсінуге; азаматтық мінез-құлық пен
сезімдерді тəрбиелеуге; пікір жүргізу еркіндігінің дамуы мен ... ... жəне т.б. ... ... ... ... ... тəрбие мазмұнының
ажыралмас бір бөлігі.
Психология ғылымында адам психикалық функциялар мен процестердің,
тұлға қасиеттерінің ... ... ... ... бар ... ... ... Бұл жүйе өзінің ішіне қоршаған ортаның
көптүрлілігіне қатысты ... ... де ... Осы ... ... өмірінің түрлі жастық кезеңдері үшін тұрақты емес және әр уақытта
динамикада болады.
Әлеуметтік әлемге ... адам ... ... ... ... ... құндылық бағдарлар есептеледі. Олар
адамдардың әлеуметтік өзара әрекеттігіне, адам қызығушылықтарының ... ... ... мен ... ... ... үшін қолданатын критерилерді береді және тұлғаның ... ... ... ... адам мінез–құлығын реттейді. Сондықтан
да әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... зерттеу мен олардың дамуы мен ... ... ... табылады. Осымен орай, бұл ... ... жаңа ... шарттарда анықтау үшін, маңызды. Бұл маңыздылық
өмірлік бағдарлардың ... ... және ... негізінде өз ішінде
негізгі идеяларды, елестерді, эмоцияларды біріктіретін, психологиялық ядро
суреттеуге мүмкіндік береді.Осылайша біз, бір жағынын ... ... ... ... аламыз, екінші жағынан, жастардың ... ... ... ... ескере отырып, оларды жеңе аламыз.
Мақсатқа жету ... біз тек қана ... ... ... ... болашаққа бару жолында халықтың ұлттың ...... ... ... ... ... ... қажет.
Құндылық бағдарлар мен жастар қызығушылықтарының мәселелері көптеген
ғалымдардың ... пәні ... ... ... ... ... А.Г.Зеравомыслова, С.Н.Сайко,
В.Е. Семенов, М.Х.Титма, Д.И. Фельдштейн, В.И.Чупров, ... және т.б. ... ... ... ...... ... отандық және әлемде ғылымда терең ... ... ... диалектикалық–материалистік тұжырымдамасының негізгі
тұжырымдары болып табылады. Әлеуметтік процестерді бір ... ... ... ... ... ... Материалистік ықпалдың
мазмұнын адам өмірмен санасының өзгерістерін ... ... ... болып, қоғамдық өзгерістер, саяси, әлеуметтік ортаның экономиканың
шарттарының ... ... ... ... ... ... психология ғылыми құндылықтарды өзбетінше
категория ретінде емес, эмоционалды ... ... ... түрде бұл түсінік мотивтік-құндылық немес мәндік сфера ретінде
қарастырылады.
Отандық психологияда ... ... ... ... ... та, ... ... А.Н.Леонтьев,
Л.И.Божович, Д.Н.Узнадзелердің және басқа да психологтардың еңбектерінде
қарастырылған, оның психологиялық тұтастылығын ... ... ... ... ... қалыптасатын тұлғаның қасиеттік жүйелік
қалыптастырушы ретінде қарастырылады.
Б.Г.Ананьев, пікірінше ... ... ... ... ... статусы болып табылады. Тұлғаның әлеуметтік статусы негізінде
рөлдік әлеуметтік жүйе және ... ... ... ... ... ... ... бағдарлар адамның бейімділігі және
мінезі, олармен өзара әрекеттегі мінез-құлық мотивациясы және ... ... ... ... ... топ ... табылады.
Б.Г.Ананьевтің айтуы бойынша, құндылық-бағдардың қалыптасуы ... және ... ... ... ... және ... ... болып табылады. Мотивациялар мен құндылықтар сферасының
қоғамда тұлғаның қалыптасуында детерминацияланады [34, 4б].
Олай болса, Б.Г.Ананьев тұлғаның ... мен ... ... ... ... ... еңбегінде тұлғаның дамуы ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортамен өзара әрекеттестігі мән мен ... ... ... нәтижесі болып табылады .
Тұлға әлеуметтік ортадан, қоғамнан бөлініп қарастырылмайды, тұлғалық
қарым-қатынас жанамасының анализі ... ... ... ... ... ... ... мәнділік түсінігіне С.Л.Рубинштейн теориялық идеяларды ұсынған
болатын. оның айтуынша, ... ... ... ... ... анықталған мәнді пәні, құбылысы мен құндылықтары қорытындыланады.
Оның ... ... ... бұл ... тарихи даму процесіндегі
адам үшін ... ... әлем мен ... ... ... мәні мен мағынасын, кездесетін жағдайларын қарастыра
отырып, С.Л.Рубинштейн регулятивті құндылық функциясын ерекше ... ... ... ... ... адамға әсер етіп,
оның мінез-құлқын өзгеріске ұшыратады. ... ... ... ішкі ... өзгеру нәтижесіне байланысты қандай да болмасын
құндылықтар өзектіге айналады. Сондықтан, С.Л.Рубинштейн, Л.С.Выготскийден
кейін ... ... ... ... жүйесінің қалыптасуына өз
әсерін тигізетінін көрсетті [38, 123 б ].
Тұлғаның ... ... ... рөлі
Г.М.Андрееваның, В.С.Мухинаның, А.И.Донцованың, Л.И.Анцыферованың және т.б.
авторлардың еңбектерінде жалғасын тапты.
Л.И.Анцыферованың көзқарасы ... ... ... ... ...... ... Процесстегі «бақылау шекарасы
және ереженің мазмұнын» адам қоғамның ұсынған құндылықтар жүйесін ... ... ... қабылдаудағы әлеуметтік
қамтамасыз етуді қорытындылай келе, адамның тұлғалық шыңы, оның іс-әрекеті
арқылы ... ... ... ... ... ... қалыптасуы,
сонымен қатар, қарым-қатынас жүйесінің қайта құрылуы мен және мағына ... оның ... ... табылады.
А.Н.Леонтьеваның тұжырымдамасына негізделген В.В. Сержантов, мынадай
қорытынды ... кез ... ... екі ... ие – ... ... тұлғалық мәнге. Құндылықтар мәні қоғамдық ерекшеліктердің жиынтығы
болып табылады, заттың функциясы ... ... ... ... ал ... тұлғалық мәнін адам өзі анықтайды [41, 12-20 б].
Ф.Е.Василюктің, Б.С.Братустың, А.Г.Асмоловтың, Д.А.Леонтьвтың ... ... ... ... ... ... ашып
көрсетеді.
Б.С.Братусь тұлғалық құндылықтарды «адам жалпы өмірінің мәнін ... ... ... анықтайды». Ол жеке өмірдің мәні деген
құндылықтар және «аталмыш» ... деп ... ... ... ... мағыналық сфераға қатысы болмайды.
К.А.Абульханова-Славская және А.В.Брушлинский, құндылықтар жүйесіндегі
мағыналық функцияларды суреттеу ... ... ... ... мағынасының төмендеуі (немесе жоғарлауы), ... ... ... ... ... ... «субьектінің анықтаған құндылығы оның тұлғалық ... ... ... атап ... ... ... ... жеке
құндылықтардың қалыптасуындағы басты жағдай.
Ф.Е.Василюк бойынша, мән - ол шекаралық білім, ол ... ... ... ... ... мен олардың орындалу мүмкіндіктері ұштасады.
«Мән – қарым-қатынас жиынтығы, құндылықтар жүйесінің жемісі болып саналады»
[62, 174 ... ... ... ... және адамға мағыналықты
жеткізуші болып табылады ... жеке ... ... ... мен ... және
құндылықтардың өзара байланысы мінез-құлықты өзгертеді.
Отандық психологияда, Б.Ф.Ломов «тұлға» түсінігі ... ... оның ... ... ... деп келтіреді.
С.Л.Рубинштейн, А.Н.Леонтьев, Б.Г.Ананьев, Д.Н.Узнадзе және ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылады және оның барлық психологиялық ... ... ... ... ... ... және алатыны, оның дамуына
қосатын үлесі ретінде қарастырады .
В.П.Тугаринов «құндылықты бағыт» түсінігін кез ... ... ... анықтап пайдалану. В.Н.Мясищев тұлғалық мәнін ... ... ... жиынтығы деп анықтайды, ... ... ... ... және жеке ... мәні ... сұрақпен
тікелей байланысты.
Сондықтан, тұлғалық бағыттылық түсінігінде тұлғаның әртүрлі шынайылық
жақтарға субъективті қатынасын көреміз.
Тұлғаның іс-әрекетіндегі әлеуметтік ... ... ... ... ... немесе «аттитюд» деген ұғымдар жиі қолданылады.
У.Томас және ... ... ... түсінігін, «индивидтің
құндылықтарды, мағынаны, әлеуметтік объектінің мәнін психологиялық ойлау»
деп ... ... ... ... құбылысын санадан өткізуге
көмектесе отырып, оның маңызды, мәнді, ... ... ... кез ... ... ... ... ретінде аттитюдтер вербалды
құрал ретніде ұсынылады.
Тұлға құндылықтары – бұл тек ... ... және ... ... ... ... бейнеленуі ғана емес;
индивид, тұлға құндылықтары ретінде индивидке ... оның ... " ... ... ... ... ... ойлар, сезімдер, түсініктер мен бейнелер елестер мен пайымдаулар
тіліне аударылғанда қажеттіліктермен қызығушылықтар. ... ... ... ... ... ... ... әлі анықтауымыз
қажет. Ал, екіншілері болса, осындай бағалауды іске асыруға мүмкіндік
береді, бұл ... ... ... өзі үшін ... ... ... қарастыратын орптикалық призмға ұқсайды. Әлеуметтік құндылықтар
функционалды ... ... бір ... ... Бір олар ... өз ... көмектксктін установкалардың адамдар санасында қалыптасуы мен
сақталуына негіз ... ... ... ... сананың бөлігі болып
кетеді. Бұл процесте құндылықтар адамдарды, ... ... ... ... ... ... шкаладағы санақтың өзінше бір басы
болып табылады.
Дәл осы кезде, екінші жағынан, құндылықтар іс-әрекет пен ... ... ... жаңа ... ... яғни адамның әлемдегі бағдары
және нақты бір мақсаттарға жету үшін тырысуы қатал түрде тұлғалық ... ... ... ... ... ... құндылықтар
адам мінез-құлығы мен іс-әрекеттің мақсатымен анықталатын ... ... ... ... секілді қарастырады. Олар шынайы
өмірде ұнамды және ұнамсыз жақтарын табуға және өзінің ... ... ... және күтілетін жәйттер есебінен есебінен құруға
көмектеседі.
Осыдан, ... ... ... сана ... ... шығады.
Алайда, тәжірибенің екі жақты табиғатына қатысты, яғни ... ... ... ... да екі жақты сипатқа ие болады.
Сондықтан, бұл жерде ... ... ... ... Бір ... ... ... қоғамда адамдың орны әлеуметтену және тәрбиелеу
жүйесімен байланысты. Екінші жағынан, олар бір ... ... ... адамның қайталанбас өмірлік тәжірибесі, оның қызығушылықтары мен
қажеттіліктерінің өзгешелігі, оның әдеттері жинақталған.
Жүйеге біріктірілген ... ... ... ... ... табылады. Олар адамда нақты бір мінез-құлыққа сәйкестенуді және ... ... ... ... ... құндылықтардың тағы бір маңызды
сипаттамасы бар – ол ... ... ... Бұл ... ... ... анықтамаларында кірістіріледі. Бұл
жайында Е.В.Шорохов, И.С.Кон және т.б. өз ... ... ... және көркем әдебиет бейнелері әлеуметтік зерттеулерде ең
маңызды құндылықтардың ... ... ... Дәл ... ... ... ... өмір сүрудің идеалды стилінің моделін ұғыну үшін
үлгіні елестету ... ... ... Бұл өте ... В.Е.Семенов жүргізген
және соның қол астында жүргізілген эмпирикалық, ... ... ... зерттеулердің маңыздылығын ... ... де ... өткен: «Адам іс-әрекетіне зейін қойып қараған
адам, оның идеалды түрдегі тырысу, ... және ... ... көрінетінін
байқамауы мүмкін емес. Осыған орай, адам іс-әрекетінде ең ... ... ... ... ... ... идеалды факторлар болып
табылады. Бұл идеалды әлемді, идеалды факторларды ғылым және өнермен талдау
– адам ... ... ... үшін ... ... ... Әлеуметтану, әлеуметтік психология өздеріне назарды ... еді, ... олар ... ... бір идеалды факторлардың –
тырысулар, қалаулар, қызығушылықтар, қажеттіліктер - ішінде ең ... ... ... ... ... 141 б ].
Көп жағдайда құндылық бағыттарын «қажеттілік» және «мотив» деген
ұғымдармен ... ... ... ... заттарды
адам санасынан өткізе отырып, оның өмірлік ... ... ... ... Алайда, Д.А.Леонтьев қарама-қарсы көзқарасын ұсынды, ол
«құндылықтар өзімшіл болмайды» деді. Оның ... ... ... дәл сол ... ... болмайды және іштей ештеңеге
апармайды, тек ... ... ... ... ... мотив қажеттілігі емес, себебі «біздің» құндылықтармен
салыстырғанда соңғылары «арам» ... олар тек «өз» ... ғана ... орнату мен тұлғалық құндылық бағыттарын ... кез ... ... ... ... ... ... функция құндылықтарын орындайды және соған
байланысты тұлғалық ... мен ... ... ... Оның ... ... құндылықтар мен әлеуметтік іс-әрекетте
пайдалануға субъективті дайын болуы сендіруге байланысты [48, 176 б].
Регулятивті ... ... ... ... ... ... ... алға шығатындығын атап
көрсетті. Оның ... ... ... ... ... олардың іс-әрекеттері сананың құрылымына және ... да ... Олар ... пен ... ... ... 202-203 ... табиғатын талдау бізге біздің қоғамда және өз ... осы ... ... адам ... ... олардың типтері мен
категорияларын шығаруға мүмкіндік береді. Осыдан кейін ғана тұлғаның және
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... шынайы түрде айыратын сапалық және сандық белгілерді анықтау
мүмкін болады. Біз үшін ... ... ... айтып өткен пікір
маңызды: «классификацияланған болса да, құндылықтар индивид ... бір ... ... келуі, себебі біртәртіпті құндылықтар да
әлеуметтік топтар мүшелері үшін ... ... ие ... ... ... ұйымдастырылуы құндылықтардың иерархияның аспектісіне
де қатысты [ 50, 197 б ... ... ... көп жағдайда адамның шынайы ... ... ... ... ... оның ... ... алға шығады: «біріншіден, құндылық бағдар тұлға бағыттылығы мен
әлеуметтік белсенділігінің мазмұнын сипаттайды; екіншіден, ол ... ... ... ... ... ... құндылық бағдарлаомен қатар тұлға нақты бір ... ... іске ... нақты іс-әрекетінде мотивтері мен
мақсаттары ретінде нақты жағдайлардың ерекшеліктерімен байланысында.
Әлеуметтік психологияда құндылық ... ... ... ... сәйкес индивидпен дифференциациялау әдісін қарастыру
қажет. Құндылық бағдарлар әлеуметтік тәжірибені ұғуда қалыптасады ... ... ... көрінеді. Адам іс-әрекетінің
құрылымында құндылық бағдарлар оның танымдық және еріктік ... ... ... ... ... ... ... мазмұндық
жағын құрайды және оның шынайылыққа қатынасының ішкі негізін білдіреді.
Адамның өмірлік ... ... ... ... бастаулардың бірі болып табылады. Олар адам ... ... ... реттеуші механизмі болып табылады. И.С. Кон
тұлғаның өмірлік позицияларын тұлғаның ... ... ... оны ... ... және ... негізгі құндылықтарының
логикалық жүйесі ретінде қарастырады. Әлемтанушылық ізденіс өзіне тұлғаның
әлеуметтік бағдарын, өзінің болашақ әлеуметтік ... және оған ... ... қосады. Осыдан, аксиологиялық (құндылық) ... ... ... ол адам ... ... ол прогресивті немесе реакционды, оптимистік, белсенді ... ... ...... ... ... атап өткендей: «Құндылық бағдарлардың жүйесі тұлғаның
маңызды сипаттамасы және оның ... ... ... ... ... дамуының деңгейлері, ерекшеліктері және тұрақтануы
тұлға даму деңгейі туралы сынауға рұқсат береді».
Жастардың ... ... жаңа ... ... ең керектісі іс-әрекеттің түрлі сфераларын
қамтитын тұлға белсенділігі болып табылады.
Тұтасымен айтқанда, құндылық бағдарлардың ... ... ... ... ... ұғу мен ... ... бағытталған қоғамдық
мінез-құлық пен оның ішкі өмірін зерттеумен тығыз байланысты.
Тұлғаның құндылықтарын және құндылық бағдарларын зерттеуге ... ... ... талдауы бізге оларды әртүрлі бағыт
бойынша орналастыруға шартты түрде мүмкіндік ... ... ... тұрақтылық қамтамасыз ететін, оның бүкіл өмірін анықтайтын тұрақты
бағдарлардан қалыптасқан. Құндылық бағдарларды және ... ... және ... ... ... деп ... құрылым тұлғаның әлеуметтік өзгерістерге тез бейімделуін, жаңа
енде ғана қалыптаса бастаған әлеуметтік ... ... ... олардың тұлғалық ядроларының тұрақтылық белгісі бойынша
дифференциациясын ескереміз. Себебі, адамдарда әрқашан күшті және ... бола ... ... ... ... бағдарларды талдаудың ғылыми негізін
байытады. Сонымен, өмір бізге тұлғаның көпнұсқалық мінез-құлығының ... Оны ... ... тек бір ... ғана ... ... ... бағдарлар мен олардың тұлғаның ... ... ... рөлінің мәселес кеңестік ғалымдармен, олар жасап ... ... ... Олардың зерттеулерінде қоғамның нарықтық
қатынастарға әлеуметтік-экономикалық реформалардың түгелімен жүзеге асу
жолында ... көшу ... ... ... ... ... ... қарастарылмады.
Ю.А.Щеркович құндылық жүйесінің екіжақты мінезін көрсетеді, ... және ... ... сай ... ... орай екі ... анықтайды:
Құндылықтарды санада қалыптастыру мен сақтау негізі болып саналады, олар
тұлғаға белгілі бір позицияны иемденіп, өз ойын жеткізуге ... ... ... ... оның ... бір ... жетуге
байланысты болады [52, 283 б].
Яғни, құндылық ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ережелер мен құндылықтар, жеке қажеттіліктер ... ... ... ... ... ... ... процессін
шыңдай түседі. Н.Ф.Наумова да, құндылық бағыты «мақсат пен құралдардың
болуы негіз болып ... олар ... ... ... тек ... ... бағыттай да алады. Сонымен қатар, құндылықтар жүйесі ... және ... даму ... ... ... теориялық қорытынды бойынша құнды бағыт
мотивациялық және когнитивті ... ... ... ... ... ... олар әлеуметтік және индивидуалды феномені болып
келеді.
Ф.Е.Василюктің байқауынша, «құндылық ... өмір бойы ... ... пен ... ... Осыған байланысты
құнды бағыттар сапалы шынайы ... ... мен ... ... ... ... Ол тұлғаның өсуі мен жетілуіне, дамуына үлесін
қосады .
Қорытындылай келе, құнды бағыт тұлғалық ... және ... ... ... ... ... қатар, дамушы мінез-құлық мен динамикалық
жүйе.
Тұлғалық құндылық және қоғам зерттеу мәселелерінің ... ... ... және психологияның «ең жоғарғы» (В.Вундт терминологиясының)
шыңы болатын. В.Дильтейдің айтуынша, «сипатталған» психологияны ... ... ... ... қатар, «негізгі қарым-қатынас пен
құндылық анықтамалары, мақсаттық идеялар». ... ... ... ... мен сезім болып табылады, «біздер үшін ... ол ... ... ... ... [17, 334б]. Э.Шпрангер осы жағдайды
сынай отырып, ол адам жаны тек ... ... ... ғана ... Оның ойынша, адамның жаны объективті
құндылықты да сипаттайды – «бұл ... ... ... ... ... ... мен мәніне байланысты жеке өмір салтынан тыс ... ... ... ... мәдениет деп атаймыз».
Рух психологиясында екіжақты құнды құбылысты көре ... ... ... олар сол қоғам санасындағы ережелер мен ... ... ... ... ғылыми, яғни, эмпирикалық
категорияға ие емес.
Ғылыми психологиялық түсініктер жүйесінен К.Левин саналы түрде құнды
ойларды ... ... ... оның ... ... ... тек құнды негіз болғанда ғана шығады». «Галиллейліктің» басты
ерекшелігін атай ... ... ... амалының алдында
«аристотельдік» «құндылық концепциясы» ... ... ... тек ... және экзистенциалды психологияда ғана бар.
Г.Олпорттың айтуынша, көптеген құндылықтардың ... ... ... ... ... кейбір құнды бағытқа бағынбайтын, моральдық ережеге
сәйкес келмейтіндер де бар. Моральды ережелер мен ... оның ... ... ғана ... ... ... құндылықтың, ішкіге
айналуын Г.Олпорт «функционалды автономия» деп атайды, сонымен қатар,
«білім ... ... ... деп ... Г.Олпорт,
бойынша «құндылықтар жеке мағына ретінде. Бала ... ... ... да ғана ... ... көзқарасы бойынша, құндылықты бағалағап қана қойғаны
жеткіліксіз. Қандай да болмасын қадірін ... оның ... ... да
ортасына қажет екенін сезіну. В.Франкл сонымен қатар, адам қабылдасын оны,
қабылдамасын ол бірге жүреді. Субъективті маңыздылық ол ... жүру ... ... ... ... ... ... деп
түсінеді, яғни, тарихи дамуда бұндай жағдайлар көп кездеседі [55].
З. Фрейдтің классикалық психоанализінде ол тұлғаның ішкі ... ... ... ... Көптеген авторлардың айтуынша,
З.Фрейдтің теориясы, адам іс-әрекетіндегі белгілі бір ... ... ... ... ... ... тұлғалық құрылымының
кез келген элементі, құндылықты ... ... ... ... ... ... ... «Супер-Эго» әлеуметтік ережелер мен құндылыққа
ие, ал Эго – бұл жеке құндылықтар. В.Э.Чудновский: ... ... ... құндылықтардың «саналы қабылданғандарда», олар жоғардан
төменге түседі және өте тереңге түседі, олар кез келген ... ... ... ... бой ... ... қарағанда мінез-құлықтың негізін либидодан емес,
адамның ... ... ... ... ... ... мінез-құлықтың сол немесе басқа типіне жату тұлғаның құндылық
жүйесіне сәйкестігіне бағыттылығын ... ... ... ... ... мен адам ... әлеуметтік шарттылық заңдылықтары анықталады.
К.Роджерс: Оның теориясының орталық ең ... ... ... мұны ол ... ... мен ... ... қабылдаушы
ұйымдасқан модель ретінде анықтайды. Өзіндіктің құрылымына «интроцирумді»,
яғни тікелей оның организмі ... ... ... жеке ... құндылықтар кіреді. Роджерс туындап отырған сезімді
саналы түрде ... және оны ... ... ... ... аппарат» арқылы меңгеру қажеттілігін айтады.
А.Маслоу: Адам өз өмірінің әрбір ... ... ... ... таңдау адамның табығатынан айқын болады. Тәуелсіз таңдауда
адам «инстинктивті» түрде жақсы жақтарды таңдайды.
Австриялық психологиялық мектебінде (А.Мейнонг, Х.Эренфельс, ... ... ... ... ... ... ... адам ләззат алатын қалау болады. ... ... осы ... ... ... ләззат әкеледі ме
немесе жоқ па деген сұраққа сәйкес ... ... ... ... ... ... «Құндылық деп аталудың себебі ол кез келген бір адамға
құнды. Жеке ... ол жеке бір ... ... ... ... ... пікір ғылым қалдырған іздермен шартталса,
дұрыс деп саналады. Ал ұсақ ... ... ... ... туралы сөз өз-өзімен түсіп қалады». «Бихевиоризм үшін құндылық,
мораль және этика – асоциалды үйренудің нәтижесі».
Э.Толмен адамның ... ... ... үшін ... ұғымын
пайдаланған
Дж.Роттер әлеуеметтік үйрену теориясында «еліктеу құндылығы» терминін
қолданады». Ол адамның белгілі бір ... ... ... тең
мүмкіншілікте біреуін басқасымен ауыстыру дәрежесі ... ... ... қатар «қажеттілік құндылығы» да бөлініп шығады.
Бекіту құндылығы ... ... ... ... ... ... құндылық бағдарын талдау жұмысын қорытындылай келе
шет ел психологиясында құндылық ... ... ... ... ... мен ... ... қарастырдық. Отандық
психологиядағы секілді тұлғаның құндылық бағдары ... ... ... ... ...... ... аймақтың қалыптасуы ретінде ұғынылады.
Тұлғаның құндылық бағдар ... ... ... ... Д.Б.Эльконин, В.И.Слободчиков және т.б. зерттеген. Р.Хейвигхерст
айтқандай тұлғаның дамуы ... ... ... анықталу мен жеке
өзіндік құндылық ... ... ... ... ... ... жүйе ... үнемі даму үстінде болады және жаңа
бағыттарды таңдауға итермелейтін күш дамуыдағы өз ... ... ... ... оның ... ... бағдарлаушы,
ұйымдастырушы болып құндылықтар шындықты, өзін және басқаларды бағалау
критерийі ретінде орын алады.
Бала ... ... ... зі ... ... орта мен оған ... ... бейнелерді қалыптастыра бастайды.
Құндылық бағдардың дамуын әр түрлі авторлар әр ... ... ... ... оның яғни ... бағдар жүйесінің
қалыптасуының кезеңділігін көрсетеді. Даму деңгейінің жаңа сатысына ... ... ... жүйесінің де жаңа алғышарттары қалыптасып, дамиды.
Л.С.Выготский, Ж.Пиаже, И.С.Кон секілді авторлар құндылық бағдарлардың
дамуы сатыларын ... ... ... жас ... байланыстырады.
Сонымен қатар құндылық бағдардың даму сатылары қатаң ... ... ... яғни олар ... ұшырап, бірін-бірі ауыстырып отырады.
Алайда әр саты соңғы және жетістікке жеткен болуы ... ... ... индивидуалды типте болады.
Ж.Пиаже және Л.Колберг құндылық бағдардың дамуын ақыл-ой ... Бір ... ... ... ... өту ... ... бұл міндетті шарт болып табылады.
Ж.Пиаже осылайша құндылық бағдардың қалыптасуының ... ... ... даму деңгейін көрсетеді. Ақыл-ой ... ... даму да ... ... ... ие. Ж.Пиаже
басқа авторлар секілді моральдық даму сатыларының жүйесі жалпы когнитивті
жасерекшеліктік өзгерістерге байланысты ... Ол ... ... ... ... және оның ... көптеген авторлардың сын көзқарасына
ілінді, яғни ... ... ... ... ... көңіл
бөлінбегендігі ескеріледі. Тұлғаның ... ... ... орта ... ... тұлғалық ерекшеліктер де әсер етеді.
Қоршаған ортамен өзара ... адам сол ... ... ... ... ... түрде бағалайды, кешірек жеке өзіне
қатысты бағалайды. Тұлғаның ортадағы шындықты бағалауы сол ортада тұлғаның
өзінің ... де ... ... ... ... қалыптасуы
жетекші іс-әрекеттің ауысуымен де байланысты.
Л.С.Выготскийдің пікірі бойынша кез келген іс-әрекет мазмұны ... ... ... ... ... шартталады.
Д.Б.Элькониннің көрсетуі бойынша жетекші іс-әрекеттің ауысу процесі
кезінде қоғамдық норманы меңгеру кезеңі реттеледі.
В.И.Слободчиков құндылық ... ... ... ... ... алады. Әрбір даму сатысы «қабылдау сатысына» ... ... ... жаңа ... меңгеріледі.
Осылайша, құндылық бағдар жүйесінің қалыптасуы ... ... ... яғни ... ... меңгеру және
адамдармен қарым-қатынасы нәтижесінде. Сонымен қатар құндылық бағдардың
жүйесінің ... ... ... ... мен ... ... ... айтылған концепцияларға сүйене отырып, ... ... ... ... ... дамуына тікелей қатысты деп
қортытынды шығаруға болады.
Егерде құндылық ... ... ... ... ... ... ... бала дүниеге келген сәтінен бастап, зі
туралы, қоршаған ... ... ... ... орны мен оған ... ... қалыптастырады. П.Массеннің тұжырымдамасы бойынша 2-2,5 ... ... ... ... жүріс-тұрыс құбылыстары мен формаларын
бағалау критерийлерінің нормалары қалыптасады, бұл адамгершіліктік дамудың
негізінде жатыр. Ал ... ... ... ... ... ... реакцияларын бақылау процесі кезінде жүзеге асады, ... ... мен ... ... ... моделі ретінде орын алады.
В.С.Мухинаның сөзіне құлақ салсақ, бағалау нормалары ересектермен ... және ... ... ... да ... ... ... бастап бала әлеуметтік жағдайларды бақылап, белгілеп алып
өзі де белсенді түрде басқа адамдармен ... ... ... ортасы кеңейеді, сәйкесінше балаға крсетілетін әлеуметтік норма
аймағы да кеңейеді.
В.С.Мухинаның сөзіне ... ... ... үлгісін
меңгеру мынадай ... даму ... бар ... ... ... адамгершіліктік нормаларға эмоционалды
қатынас және баланың іштей з позициясын ұстану.
Г.Крайг ерте балалық шақта және ... ... ... ... ... ... екі кезектестін сатыны көрсетті. Оның ойы
бойынша балалар бастапқы кезде тек сөздік құрылымдарды ... ... ... әрекетті қайталау. Кейінірек бала өз жүріс-тұрысындаа
әлеуметтік және этникалық құндылықтарды меңгереді.
Ерте мектеп жасында А.В.Запорожец пен ... ... ... ... ... ... ... құндылыққа үлкен мән
береді. Олардың пікірі бойынша бастапқы уақытта топтық нормалар жат болып
қабылданады, ... ... ... ... ... ... ... байланысты, үшінші этапта нормалар мен ... бала ... ... ие болады. Іс-әрекет пен қарым-қатынастың жаңа формалары
топтағы балалардың жаңа ... мен ... ... әкеледі. Ерте
балалық шақта шешуші рольді баланың жеке оқу ... ... ... ... ... жаңа ... ... байланысты. Р.С.Немов
«осы уақттағы оқуы арқылы баланың айналасындағы ересек адамдармен ... ... деп ... ... ... Бала жаңа ... енеді, оның әлеуметтік ролі згереді және негізгі жетекші әрекеті
оқу ... Осы ... ... даму крінісі жаңа қоғамдағы
қатарластары мен ... ... ... оған ... ... ... арқылы жүзеге асады .
Л.С.Выготскийдан бастап, барлық отандық ғалымдардың пікірі ... ... есею ... ... болып, құндылық бағдары да ересектердің
құндылығы іспеттес келеді [24, 142б]. Мұндай бағдар И.С.Конның ... ... ... ... Бір ... ... тобындағы құндылықтар маңызды болады. Екінші жағынан ендігі
кезекте оның өзіндік жеке тек өзіне қатысты құндылықтар жүйесі қалыптасып,
ол маңызды ... ие ... ... ... ... ... ... де шартталады. М.Хоффманның пікірі бойынша жеткіншек кезеңде
моральдық дамуы және құндылықтар ... ... ... үш әр ... ... мүмкін емес жаңа қалыптасушы бағдарда жүзеге асады. Бірінші –
«тынышсыздыққа ... ... яғни ... ... ... ... ... анықталатын жүріс-тұрыс. Екінші жол «негізгі
эмпатиялық қарауға негізделген», басқа адамдарды ... ... ... ... жол ... операциялар деңгейіндегі ойлау»,
информацияны қайта бағалау қабілеті мен ұғымдарды қайта ұғыну.
Жеке ... ... ... ... ... философиялық
мәселелер мен адамгершіліктің идеалды ... ... ... ... ... ... ... қасиеттеріндегі
комплекстердің күрделенуі құндылық бағдарға әр түрлі ... ... ... деп ... ... ... ... реттеуші функциясының
толыққанды қалыптасуы жасөспірімдік ... ... ... «тек қана жасөспірімдік жаста ғана моралды әлемді ... ... мен ... ... ... ... шынайы нақты мағыналы түрде адам бойында болуы оның өмірдің
мағынасын ... ... ... пікірі бойынша дәл осы
жасөспірімдік шақта ... мән ... ... ... өте көп ... ... ... қоюға деген қажеттіліктің пайда болуы, өмірде
өз орнын табу осы жастың айырқша ерекшелігі болып табылады. И.С.Кон ... ... ... ... ... бұл ... ... құру,
тұлғалық мақсаттары мен мотивтер иерархиясын құрастыру, құндылық бағдардың
тұрақталуы тән. ... ... бір ... ... және этникалық
құбылыс ретінде сипатқа ие болып, «кім боламын?», «қандай болу керек?»
деген ... ... ... ... ... ... деген
жеке көзқарасы қалыптасып, ол ішкі ... ... ... ... ... ... құндылық бағдар жүйесінің қалыптасуындағы
соңғы шешуші кезең болып табылады.
Құндылықтық бағдарлар қоғам өзгерістерімен шарттас ... ... ... ... ... ... жүртшылықтың
санасында құндылықтық бағдарлардың жаңа ... ... ... етуде. Қазіргі таңдағы тұлғаның қалыптасуындағы, әсіресе жаңа ... ... ... ... ... ... болады. Бұрынғы құндылықтардан кол үзген, ал жаңа ... де ... ... ... қазіргі буын шын мәніндегі бейтарап өрісте
тұр. Сондықтан да, біздер тұлғаның бойында ... ... ... ... әсер ... мән беруіміз қажет.
Сонымен нарықтық-экономикалық жағдайындағы тұлғаның құндылықтарға
бағдарлануы өмір барысында өзгеріп, толықтырылып, жаңа түрге еніп ... ... ... ... әр ... әр жасқа байланысты сол жас
ерекшелігіне сай бірінші орынға ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі, бірақ
өзара байланысты процестермен катар дамып отырады. ... ... ... ... ... бағдарлануының қалыптасып,
дамуы оның жалпы болмысының, ерік сапаларының да дамуын білдіреді.
1.3 НАРЫҚТЫҚ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ... ... ... ... ... – ол ... санасындағы субьективті ең маңызды
құндылық және оның мінез-құлқының басты реттеушісіне ... ... ... шыңы - осы ... өз ... ... бойынша адам
оағзасының, құратын ... ... ... сәйкестілік
белгісі бойынша тұлғаның ... және ... ... орта мен ... танудағы сәттіліктер белгісі бойынша іс-әрекет
субьектісі ... ... ... ең ... ... қарым-қатынас барысында қайталанбас тұлға ... ... ... ... ... білу - баға жетпес ... ... ие ... адам ... өз орынын тауып, үйлесімді өмір сүре алады.
Оған жету жолы сан түрлі. Соның бірі – өзін-өзі тану.
Тұлғаның өзін-өзі ... ... ... ... ... анықтау мақсатымен оның төрт ... ... және ... ... ... оларды төмендегідей көрсетуге болады.
Психологтар үшін ең ... ол ... ... ... оның ... ... ... Отандық зерттеуші В.С. Братусьтың айтуы бойынша:
кең көлемді және глобалды мағыналық құрылым [44, 3-19б].
1. Тұлғаның мотивациялық ... ... және ... ... ... Белсенділік аумағы: интерналдылық, ... ... ... ... ... ... ... құндылықтық бағдарлар,
өмірдің мағынасы мен мақсаттары.
4. Тұлғаның ... ... ... ...... ... негізінде қалыптасатын этномәдени сәйкестілік.
Өмір мағынасы өте кең таралған ұғым болғандықтан оны барлық ... ... Ол ... ... ... мәселелерінің
бірі, көркемдік әдебиеттербе белсенді қарастырылады. Ал ... ... ... ... өмір ... нені көрсетеді. Өз өмірінің
мағынасын түсіну қабілеті – адам өмірінің шарттарына негізделеді. Олар:
өмір мағынасын жоғалту өз ... ... ... ... ... ... ... мағынаны жоғалтқан невроз, «пассивті
өзін-өзі өлтіру», экзистенционалды фрустрация, депрессиялық күй, апатия,
қайғыру секілді.психологияда бұл ... ... В. ... және оның ... ... іздеу» атты кітабымен тығыз байланысты
[55].
Шетел психологиясында өмір мағынасын іздеуді алғаш рет А. ... ... ... бастады. Оның түсінігі бойынша, өмір мағынасы әрбір ... ол бес ... ... ... ... бастайды. Ол көбінесе
бейсаналы түрде болады, бірақ ол болашақта қалай болатынына қарамастан, ... ... ... Өмір мағынасы индивидтің сирек кездесетін ... ... ... ... ... ... зерттеушілерілерінің бірі К.Г. Юнгтың көзқарасы
бойынша, өмір мағынасысың пайда ... мен оның ... ... пен ... ... ... [58]. А. Маслоу да осы
пікірге қосылады. Поляк психологы К. ... ... ... ... қажеттіліктер тұлғаның маңызды қажеттіліктеріне жатады[59].
К.Г. Юнг бойынша өмір мағынасын тану ... ... ... ... жас ... ... көп мағына жайлы ойланбайды, ал әрекет етіпжүре
береді.өмір мағынасы – ... ... ... толы ... олар ... жайлы аз ойланады. Қалай мағына жетпей немесе жоғалса, солай тұлға
бойында мағынаның рөлі жоғарлай түседі.
Осылайша, К. ... А. ... ... оның ... ... автоматты түрде қалыптаспайды, өмір мағынасын іздеу – өмір сүру
барысындағы тапсырмалардан ... ... Д.А. ... ... ... өмір сүру ... өміс рүру туралы сұрақты екі подход арқылы
қарастырды[28]. В, Франклдың көзқарасы осы екі ... ... ... ... ... – барлық адамға маңызды тапсырма және мотивтің
тенденциясы, өмір ... ... ... ... ... оның жынысына,
жасына, интелектісіне, біліміне, мінезіне, ... діни ... ... ... ... Адам өз ... мағынасы туралы сұрақ
қоймайды, ал өмір оған осы ... ... Адам осы ... күн ... ... ... өзінің сөзімен емес, іс-әрекетімен жауап береді. Өмір мағынасы
уникалды және қайталанбас болып келеді. В. ... ... ... ... ... ... қою керек – мысалы, адамның ішкі
субъективтік күйі – рахаттану ... бола ... ал өмір ... ... ал ол ... ... ... болады. Сондықтан адам бақытты
болуға талпына алмайды, тек бақытқа жетуге ... ... ... ... психолог К.А. Абульханова-Славскаяның айтуы ... ... адам ... ... ... ... оның саналы
және кең түрдегі өмірінің принциптері, оның ... ... ... мағынасын түсіну үшін «қатынас» категориясын қолданамыз.
Субъектінің қатынас полюсінде – бұл маңыздылық пен ... ... ... объектісі бүкіл өмір жатады.
Индивидуалды өмірлік мағына қалай бола алады? Отандық зерттеушілер
оларды түсіндіріп және ... ... ... ... ... ... өмір мағынасы жайлы классификациясын ұсынды. Оған
келесідей категориялар ... ... ... ... ... ... когнитивті, отбасылық мағына[59].
Т.Н. Березиннің өмір мағынасы классификациясы П.В. Симоновтың ойына
сүйенеді, ол ... тап ... мен ... деңгейдегі адамдардың
индивидуалдылығының арасында тығыз байланыстың бар екенін айтады[61]. Бұл
классификацияға келесі өмірлік мағыналар кіреді:
1. ... ... ... өмір – өмір үшін(тіршілік ету); өмір ... ... өмір – бай болу ... өмір – ... ... өткізу үшін.
2. Әлеуметтік мағыналар: өмір – махаббат үшін; өмір –карьера ...... ... болу ... өмір – мықты адам болу үшін.
3. Идеалды мағыналар: өмір- таным үшін; өмір – шығармашылық үшін; ... өзін ... ... өмір – ... үшін; өмір – «ұяшық» үшін; өмір ... ... топ ... өмір – ... ... өмір – қарсы тұра білу
үшін[61].
Б.С. Братусь «Адамдық ... ... ... ... ... келесі сатыларын көрсетті:
1. Нөлдік – парагматикалық, ... ... ... яғни ... жету.
2. Эгоцентрикалық саты – құндылықты жүйенің бірінші сатысы, мұнда өз
басының ыңғайлығы ойлау.
3. Группоцентрикалық саты - ... ... ... ... ... болады.
4. Просрциялды саты – адамның ішкі ұмтылысын көрсетеді. ... ... ... ... ... ... пайдасын тигізетін
деген ниетпен жетеді.
5. Эсхатологиялық саты – өмір мағынасы, бақыты, Тәңірмен бірге болу,
оған ... ету ... ... өз ойын ... координата-құндылық жүйесін анықтау, абсцисса-
құндылықтар дәрежесі деп бөледі. Әр адам мақсатқа жетуде өз ... ... ... ... ... ... ... адам өмірінің басты
мағынасы деп деп сипаттама берді [62, 235б].
Сондай-ақ Леонтьев «мағынаға ... ... ... отырып, оны екі
топқа бөледі:
Бірінші, ол жалпы мағыналық ... Оған ... ... ... өмір ... кіреді. Олар адам дамуын зерттеп, тәуелсіз
таңдау жасауға және мағыналық ... ... ... ... ... әлеммен байланысы. Мұнда, «мағыналық бағдарлардың
өңделуі» іске асады.
В.Е. Чудновский өз ... ... және ... ... ... « ... ... басқа да мағыналардың арасында үнемі байланыс
болады. Ақыр соңында өмір мағынасы «динамикалық жүйе» болып ... ... ... өмір мағынасы топтарын көрсетті: конгломерат,
монолиттік, авторитарлы, бөлшектенген, номиналды, шашыраңқы, гармониялық.
1. бастапқы саты – ... Өмір ... ... ... сүру немесе олар бір біріне қарама-қайшы өмір сүру.
2. Монолит – өмір мағынасында бір ғана ... ... ... басқаларын басып өмір сүруді білдіреді. Бұл ... кері ... ...... компонент иерархияда қалып онда бірінші орын
алып тұрады.
4. Бөлшектенген – Бастапқы мағына басқа ... ... ... ... етеді.
5. Номиналды – бастапқы мағынаға қарсы басқа құндылықтар қарсы шығады,
сөйтіп оның күшін әлсіретеді.
6. Шашыраңқы – бастапқы мағына, ... ... ... ... өзімен өзі әрекет етеді.
7. Гармониялық – барлық мағыналар бір-бірімен ақылдаса әрекет етеді.
Бастапқы мағына бастапқы боып қала ... ... өмір ... мен ... туралы, оларды
топтарға бөлу керектігін айтады.
Г.А. Вайзер, Г.В. Акопов, Е.В. МАртыновалар өмір мағынасын «кіші» ... деп ... өмір ... өмір сүру мағынасы деп ... өмір ... ... ... сипаттама жасауға мүмкіндік
берді:
Өмір мағыналары «кіші» , «үлкен» деп бөлінеді. Адам үшін ... сүру ... ... ... сүру ... өмір құндылықтары өзгеріп отырады. Сондай-ақ олар
бірге немесе бір-біріне ... ... ... ... ... жүйе бола ... адамның мінез-құлқын, іс-
әрекетін қалыптастырады. Сөйтіп, мақсаттарын бағындыруға әсерін тигізеді.
Сонымен, өмір мағынасын зерттегенде адам үшін ... мен ... ... және ... ... ... дәлелдейді.
"Өмірдің мағынасы туралы ойланбайтын адам бар ма?" деген сұраққа кім
болса да: "Жоқ, өз ... ... ... ... ... өмір сүруге әрекет етуге тырыспайтын адам болмайды", — деп жауап
беретін болар. Олай болса, біз де бір ... өз ... мәні ... ... ... көрейікші.
Адамдардың бәрі ұлы тұлғалар сияқты ... ... ... ... ... ала ма? Ондайға тырысу қатардағы адамдар үшін қиял, орындалмайтын
арман емес пе? "Менің өмірлік тұрғым басқа, — ... ... — өмір ... рет ... ... ... көк аспан мен жарық күннің астында сайран
салып қалу керек. Аузың барда асап қал. ... ... ... құр. ... Ләззат ал". Қайсысы дұрыс? Мұндай сұраққа сылдырата жауап бере салу
қиын емес. Адам өмірінің мағынасына ... ... — ол әр ... өзінің
жеке мәселесі. Мұндайда дайын рецепт беруден онды нәтиже шыға кояр ма ... ... ... адам ... сонша өмірлік ұстаным бар. Ал талқының,
пікір алмасудың ... ... ... анық.
Өткен ғасырларда өмір сүрген ғұламалар ... ... ... ... ... ... ... абстрактілі және
өзгермейтінін негізге ала отырып, адамның өмірінің мәні оның ... ... ... мен ... тұрады деген қағидаға ден қойып
келгені мәлім. Бұдан дүниені рухани құралдармен өзгерту мүмкіндігі туралы
ой туады. ... ... ... мағынасын жеке адамның
дүниетанымдық жүйесінің көрсеткіші, ... ... ... үғым ... ... Бұл ... адам өмірінің мағынасын белгілі
бір тұтынушылық стандарттар мен жеке ... ... ... ... да ... емес екендігін айта кету керек.
Өмірдің мағынасы ... ... ... тұрғыдан нақты жауап қайтару
мүмкіндігін теріске шығаратын теориялар да жоқ ... ... ... мәні әр жеке адам үшін ... қайталанбас өзгешелігінен туындаса
керек. Егер дүние жүзінде 6 млрд-тан астам адам бар ... ... ... ... ... бар.
Ал, өмірдің мағынасы туралы философтар пікірлерінің жалпы адамзатқа
ортақ, ... бір ... ... ... ... ... да өзіндік жөні
бар. Адам өмірінің мағынасы оның ... ... ... ... ... ... ... Ол әлеуметтік дамуды жеделдетіп немесе тежеп, оған
тура ... ете ... ... ... ... ... ... адам
өмірінің мәнін, құндылығын айқындаушы — сол адамның өзі. Және ол ... ... тыс ұғым ... ... ... мен ... тұрғыдан біріктіретін ұғым.
Өмірдің мағынасы туралы айтқанда, біз оралмай кете алмайтын бір ... Ол — ... ... ұғым. "Өмірдің мағынасы оны бақытты етіп ... ... кез ... ... түсінікті әрі жылы естілетіні содан
болса керек.
Бақыт дегеніміз — өзі болмысының шарттары мен ... кең ... ... ... келетін, өмірінің толыққандылығы ... ... ... ... жету ... ... ... сана
ұғымы. Бақыт мұраттың сезімдік-эмоциялык ... ... ... ... ... бір нақты объективті жағдайды немесе адамның ... ... қана ... ... бірге адам өмірінің қалай болуы керек
екендігі, ол үшін ... ... бола ... ... ... ... Осыған байланысты бақыт ұғымы нормативті-бағалық сипат алады.
Бақыттың мазмұны әр адамның өз ... ... мен ... ... байланысты.
Бақыт сондай-ақ тарихи жене ұлттық шарттылық сипатта ... ... сана ... ... адамның тумысынан иелік ететін құқығы деп
есептелген мезеттер болса да, іс жүзінде ... ... ... ... ... ... әрекеттері аяусыз жанышталып тасталатын жағдайлар, жеке
адамның бақытына тосқауыл ... ... ... да аз ... бүкіл прогресшіл адамзат қауымы қабылдаған демократиялық
қағидалар біздің өмірімізге де ... ене ... ... ... ... астында тапталып қалмайтын болды. Бірақ бұл жағдай жекенің
мүддесі үшін қоғам зардап шеге ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыстар табиғи, бірін-бірі толықтырып отыратын
болуы керек. Қоғам бақытты болса ғана адам ... Ал ... ... оның
әр мүшесінің бақытынан құралады.
Қатардағы адамньң түсінігіне ... ... ... ... ... ... беру болып шығар еді. Бұл да ... ... ... ... ... ... жағдай болар. Солай
болғанның өзінде оған жетер жол біреу-ақ. Ол — табиғи жол, еңбек ... ... ... ... табу — әр ... өмірлік нысанасы болуға тиіс.
Өмір және оның мағынасы туралы ой қозғаған ... бәрі ... ... Осы ұстанымды қуаттайтын ойшылдарды, ғұламаларды,
көркем-өнер ... ... ... ... ... ... да, қатардағы салауатты адамдар да осыны мақұлдайды. "Бакыт тек
еңбекпен келеді" деген ... ... келе ... ақиқат, белгілі
аксиома ретінде әлі күшін жойған жоқ. Адамның өзі ... ... ұзақ және ... ... ... ... мол ... жинап,
кәсіпқойлықтың шыңына шығуы, шабытпен еңбек етіп, оның нәтижесін көруі ... ... ... ... ... ... осы болса керек. Еңбек
еткеннен кейін, оның ... ... Адал ... еш ... ... ... ... өзі қалаған мамандьны бойынша еңбек етіп,
көпшілік алып жүрген жалақысымен орташа күн ... ... де, ... ... мен ... арасында, тату-тәтті өмір сүріп жүргенін
бақыт санайтындар толып жатыр. Камю адам бірдемені өзгертуге қабілетсіз деп
санайды. Адам ... – өмір мен ... ... ... ... ... табылады. Әрбір адам бұл мәселені өз санасында жеке ... Өмір ... ал ... адам – ... ... ... көрермені, актері
әрі режиссері. Өмірдің мағынасыздығы мен ажалдың шынайылығын түсінген
адамның шынайы құндылығы ... мерт қылу ... ... ... емес,
ажалмен күресте. Камю егер адам ажалмен ... онда ... өзі ... деп ... ... ... келе өмір мағынасы адамның
тіршілік етуі деп санайды.
Жаңа қоғамдық-экономикалық жағдайдағы құндылықтарға бағдарлануы мен
жастардың ... ... ... және қоғамның дамуындағы жаңа
тенденциялары мен өмірдің барлық жақтары сапалы өзгерістерге ұшырады.
В.Франкл ... өмір ... адам жаны ... ... ... Өмір ... ... әр түрлі жас ... және ... ... болуы мүмкін, сондықтан адам өз тіршілігіне өзі мән ... ... оған ... ... көмек жоқ. Өмірдің мағынасы жазылып,
құрастырыла салмайды, ол өмір бойы ... Өмір ... ... үшін ... ... ... саналады. [55, 168б.]
Сонымен адам өмірінің мағынасын жоғары құндылық жүйесін түзеді:
1.Тәжірибеден (трансдентальдық) ақыл-санадан тыс ... ... ием ... әлем ... ... ... моральді
абсолют жүйесі енеді. Бұл құндылықтар адамды өлім туралы ойлауға, оған ... ... Олар ... ... біріктіреді, құрайды, қоғамды
біріктіреді, адамның ... ... ... – мәдени құндылықтар: саяси мұраттар, мемлекет мәдениеті,
мемлекет тарихы, мемлекеттік шекара; дәстүрлер, аймақ, т.б. қасиеттері бар
адамды тапқандай боады.
Сонымен, ... ...... және ... ... ... ... қатынастарда жүзеге асырылып, көрініс
табады. Құндылық болса субъектілер арасындағы жеке тұлға немесе тұтас қоғам
деңгейіндегі қатынастардың жалпы кезеңдерін ... ... ... ... ... ... оның ... маңызы
күшті, мағынасы терең жайттар болып жатады, ол адамның өмір сүру барысында,
жасерекшелігіне де байланысты болып келеді.
Адам тек өз ... ... ... қана ... оны ары ... ... керек. Адам өз өмірінің мағынасының алдында жауапты, мағынаның
орындалуы қарапайым ... ... Өз ... ... ... мағынасы қайталанбас болады. Тұлғаның мағынасы әрқашан ... ... ... ... ... өзінің бағдарында қоғамға байланысты
икемделеді және керісінше, қоғам мағынасы өз кезегінде индивидтің тіршілік
етуіне негізделеді. [66, ... ... ... ... көп ... қызығушылық танытуда.
Алайда теориялық жоспарда «мағына» ... ... ... ... ... ... ғалым А.Н. Леонтьев алғаш рет «мағына» түсінігін ашуға
тырысты. Оның айтуы бойынша: мағына ... ... ... ... ... абстрактілі анықтама болып тұр, бұны психологиялық тілге
аудару өте қиын. К. Вилюнастың тұжырымы ... А.Н. ... ... ... ... ... ... болып тұр дейді.
Күнделікті істі ысырып қойғанда адам шексіз әлем туралы ой қозғайтыны
жасырын емес. Ол әлем ... ... ... бола тұра ... ... ... да ... қол жетімді. Осы әлем адамға ... ... ... ... ... хош ... іспеттес кереметтерді сыйлай отыра тағы
табиғи апаттар мен соғыс, эксплуатация, жұт ... ... ... ... ... шаңы ... бар ... сезінеді, оның өмірі бар жоғы ... ... ... ... рет ... тең, ал Ғаламның көзге
ілінбестей қозғалысымен тең уақыт екенін біледі, ең ақырында адам бар жоғы
сол ... ... Осы ... ... сан ... бойы ... келе адам
әр кезде өзіне сұрақ қояды: Жер бетіндегі адамдар не үшін өмір ... осы ... ... мағынасы қандай?
Бір күні Лев Николаевич Толстойға хат келіп түседі. Хат иесі сауаты
толық ашылмаған қарапайым ... Петр ... ... ... ... өмір не үшін ... Өмір ... не өзі? Бізге оны кім
сыйлады, не мақсатпен?.. Мен өз ... осы ... бар ... салуға
дайынмын, тек сол сынақтардан соң мен осы өмірдің ... не үшін ... ... ұқсам болғаны. Алайда бұл әлемде мені тура жолға салып,
менің өмірімнің мағынасын ... күш жоқ ... ... Мен қайдан келдім,
не мақсатпен? Не мақсатпен?».
Біздің буржуазиялық әлемде қазіргі заманғы мельниковтар күйзелісі
түрлі философиялық ... ... ... ... ... ... ... қазіргі замандағы адамдардың миын шірітіп ...... ... көрнекті өкілдері.
Негізі экзистенциализм өмір ... ... ... ... ... ... күйзелісі мен үмітсіз ... ... ...... пен ... Капиталисттік әлемде
адамды барлық жерде қорқыныш жетелеп жүреді: банкрот болу қорқынышы,
биржалық ... ... ... ... алданып қалу қорқынышы, далада
жайсыз қалу, жұмыссыз қалу ... ... ... кесірінен әлемде
болмаған соғыс куәгері болып қалу қорқынышы тағысын тағы. ... ... ... ... ... ... және кіші буржуазияның қорқынышы және ... жеке ... ... ... ... ... Бұл ... әсеріне көбіне
«жоғалған ұрпақ» өкілдері түседі.
Жалғыз ұстаз және өмірдің ... ... ... ... ... ... отыр. Оның үйретуі бойынша, адамның жер бетіндегі ... ...... алдындағы сынақ, яғни өмір бойы осы ... ... ... ... таза бару, ары қарай Жұмаққа да жол ... ... Сол ... ... ... өзі ... ... өмірдің
нәрі қол қусырып отыру мен демалудан ... ... ... ... алдында барлық құбылыстарға кешіріммен қарауды ... ... осы ... ... Фома Аквинский былай деді: - ең жоғарғы игілік
болып – құдайды рухани тұрғыдан сезіну, ал ... ... ғана ... өмір сүру ол тек сырт ... заманғы неотомисттер де жоғарыда аталған Фома Аквинскийдің
сөздерін ... ... Олар ... ... тепе-теңдік бағытындағы
күресті доғаруын сұранады. Неотомисттердің көрнекті өкілі П.Брантонның
«Адамның ... ... атты ... Брантон адамдардың материалдық
құндылықтарға көп мағына беріп, құдай туралы ұмыт қылып ... ... Оның ... ... мағынасы тек құдайда және оған
жалбарынуда ... ... ... келесідей: адам осы өмірдің материалдық
құндылықтарына ... оны ... ... қолы ... соң ... ... та ... одан мағына да ... ... ... ... материалдық құндылқтарға ұмтылу – күйреліске
әкеледі, яғни адамдардың оған деген ... ... ... ... ... ... деген ұмтылыстары да мәнсіз.
Осы сөздерді қорыта келе біз капиталисттік қоғамға рухани күштердің
жасаған шабуылын сәтсіз санап, ... қиын өмір ... адам ... ... жоқ ... көз ... көз ... өмір мағынасы туралы ізденістердің түрлі
нұсқаларын көреміз. Прогрессвиті ғалымдар, философтар мен ... ... ... ... ... ... тырысып бақты. Ондай әрекеттерді
біз антикалық философтарда, XVIII ғасырдың алдыңғы қатарлы ... және ... ... ... Олар
халыққа, қоғамға жарқын болашақ туралы оптимизмді жеткізуді мақсат көрді.
Өмір мағынасы жайлы сұрақ адам өмірінің басты сауалы ... ... ... бар жан ... ... ... сұрақтар қоюы заңды-ақ:
бұл ғалам қалай пайда болды және оның мағыналы өмір сүруіне кім ... ... ... неде және өмір сүрудің басты мақсаты не? Өмір ... ... өмір ... ... ... ... орнағанда өте жиі
қолданыла бастайды. ХХ ғасырда адам, тұлға тұрмыс мағынасының өлшемі ... ме кеш пе ... адам ... философиялық көзқарастар оянатын
кездер болады, ол кездің басты қаңқасы ... өмір ... ... ХХ ... батыстық философия мен психоаналитикалық және
постмарксисттік дәстүрлерге ортақ мәселе – әр адамның өмір ... ... ... ... ... ... болды. Адамның қоршаған орта мағынасын
түсініп, сол ортада өз бағытын таба ... осы ... ... ... Өмір ...... ... бағыттар, мақсаттар мен
бағдарламалар және оларды жүзеге асыру жолдарының жиынтығы болып ... ... ... ... ... осы ... өз ... өмірлік мақсаттарын айқындауға, қоғамда белгілі бір статустарға ие
болуға ... ... ... ... бағыт анықтау процесі көбіне
басқалармен қарым-қатынас жасау, өз ... ... және ... пайдалана алу сияқты әрекеттердің тізбегінен құралады.
Өмір мағынасын іздеуде социум үлкен жұмыс атқарады, ... ... ... қалыптасу жолындағы көпжоспарлы идентификация жүзеге асырылады.
Тұлға ... ... ... ... әрі актуалды дамуы тоқтамаған
адамның жеке құпиясы оның сырт ... ... оның ... ... ... ... жолдарында емес оның өз мүмкіндіктерінің
шегінен таси алатындығында, ... ... ... ... ... сол ... өмір сүру әдістерінде және де өз өмірін өзі құра
білуде деп ... ... ... ... белгілі бір орын ... ... ... өмір ... деп ... да ... Өмірлік-мағыналық
мәселе іс-әрекет арқылы ... ... ... өз ... ... өзін көп ... мүмкін субъект ретінде қарасытырылуына
ұмтылыста көрініс табады. Адамның тұлға болып қалыптасуының басты критериі
адамның өзін өмірлік ... ... ... ... Ол үшін индивид түрлі
салалар мен түрлі әрекеттер барысында идентификацияланады, ол ... ... ... қолы бос ... ... ... діни және тағы ... әрекеттер болып саналады. [67,
240б.]
Адам өмірінің мағынасы туралы ... ... сол ... ... және ... ... табыстылық көрсеткіш бойынша
табыстылығының өлшемін ... Бұл ... ... ... ... ... ... өмірлік жолда үнемі
белгілі және белгісіз кедергілермен күрес жүреді, сол ... ... ... және өзін-өзі тану арқылы ұстанымдылыққа қол жеткізеді.
Өмір жолында адам үнемі өзін-өзі асып ... ... ... адам ... ... қана ... ... мәселелер мен қиындықтарды шешу жолын
қарастырады, сонымен қатар өз әрекеттерін және айналасындағы қоғаммен,
туыстарымен, ... және ... ... ... ... ... қабылдап отырады. Басқа адамдар өмірі мен өз ... ... ... ... ... және өмір ... ... пайымдауынша қазір біз күйреу заманында өмір сүрудеміз.
Осы ... ... ... ... адамға Франкл сәйкесінше жан
күйзелісінің ерекше диагнозын қояды – ... ... Бұл ... және ... ... ... алайда ол ерекше
күйзелістерге әкеледі, бұл күйзелістегі жандар «экзистенциалды вакуумға»
түседі, оның ... ... іш ... пен ... және ... ... ... болмауы. Бұл вакуумға түскен адамдар әдетте «өз
өмірімнің ешбір мағынасын таппадым» деп ... Өз ... ... ... ... ... ... қадамдары деп
танылады. Сонымен қатар экзистенциалды вакуум тұлғада басқа да ... ... ... етуі ... ... ... ... бұл апатия мен неврозға қарсы дәрі ретінде ... ... ... береді. Ол тіпті бұл неврозбен күрес ретінде
өзінің логотерапия атты емдеу курстарын ұсынды. Алайда бұндай фундаменталды
концепция дәл ... ... ... ... ие ... ... ... кеткен ноогенді невроз ықпалының күшін байқай отырып
біз қазіргі таңда жалпыға бірдей ... өз ... ... ... ... ... келеді деп айтуымызға толық мүмкіндігіміз бар.
Бұл жағдайда ұрпаққа білім беру мәселесі белең алады, себеп ... ... ... ... ... жеткізе отырып, әр ұрпақтың өз
бетінше құндылықтарды ... етіп ... ... ... ... келесі
ұрпақты «өз бетінше қайталанбас құндылықтарды табуға және ... ... ... ... Бұл заманға қарсы тек ұят қана тұра
алады, себебі тек ұят қана ... ... ... эффекттеріне,
конформизм мен тоталитаризмге қарсы тұруға көмектесе алады. Негізгі мәнінде
адам өмірі адамның рухани еркіндігі мен оның ішкі және ... ... ... ... ... Өмір мағынасы мәселесі өз кезегінде адамға
психологиялық зардабы бар құбылыс. Мағынаның жоғалуы ... ... ... ... ... болады.
В.Франкл құндылықтар әлемін үшке бөліп көрсетеді. «Жасау» құндылығы
(продуктивті шығармашылық ... ... іске ... ... шарықтау шегінде іске асады) және ... ... ... іске асады). Осы категориялар арасында белгілі бір
иерархия ... ол ... ... ресурстары мен мүмкіндіктеріне
байланысты орын алады. Адам ... ... осы ... ... арасы қысқара береді. Алайда адамның ешбір мүмкіндігі немесе
ресурсы болмаған жағдайда да, ол ... ... осы ... қол ... ... Ал ... бар өмір - мағынасыз өмір санатына
жатқызылмайды, сондықтан адам өмірі мағынасының жоғалуы еш ... ... емес деп ... ... өмір ... ... ... болады ма? Әр адамның ... ... ... ... ... ... жоқ. Дәл осы ... мағынасын іздеу процесін жеке, индивидуалды және сырт ... ... ... Олай ... ... ащы-тұзшысына көніккен
адамдардың қалдырған ақыл-кеңестерін қайтеміз? Олар бізге дайын, ... ... ... ... емес пе? ... қателігінде
үйренуге болады деген ... бар ғой. Бар ... ... және ... үйренуіне тура келетіндікте болып тұр. Бөгденің (соның
ішінде ... ... ... адам ... тәжірибесі) өмірлік тәжірибесін
ұғу – адам өміріндегі ізденістер мен шешімдердің кері ... ... ... Оны тек ... ... үшін қолдануға болады, тек өз ... ... ... ... ... ... ... әр бағытта әр түрлі
түсінеді және де әр адам өзінше тұжырымдайды, сол ... ... кең ... ... ... Әр тұлға өмірінде мағынасы терең жайттар
болады. Өмір мағынасын іздемейтін адам ... ... егер де ... ие адамда мағына бар деп ұғынамыз. Бір адамға мағынасы мол
болса, басқа адамға ол жай ... ... ... ... сол ... адамдар өзінше бағалайды және саналайды. Өмір мағынасына әр тұлға
субъективті баға береді, адамның өз ... ... ... ... ... ... ... қойған мақсаттары нақыланады. Осыдан мына сұрақтарға
келіп тірелеміз:
Өмір құндылықтары неден тұрады?
Өмірдің мақсаты не болып табылады?
Не үшін өмір ... ... өмір ... ... барысыда осындай сұрақтарға жауап
іздейді. [55, 175б.]
1.4 ҚАЗІРГІ ТАҢДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚ ... МЕН ... ... ... ... өмір ... ... көптеп қозғауы, бұл мәселенің
күрделігі мен өзектілігін ... Өмір ... ... ғалымдардың
ұдайы назарында. Өмір мағынасы құндылықтарға қалай әсер етеді? Адамның
құндылықтары арқылы оның ... ... ... ... ма? Бұл екі
түсініктің түп мағынасы бір ме? ... ... ... ... ... ... ... құбылыс объектілерін
диференциалдауы. Құндылықтар адамдар арасындағы қарым-қатынас пен тұлғаның
іс-әрекетін әлеуметтік тұрғыдан ... ... ... ... ... ... – бұл өмір сүру ... психологиялық әрекеттер арқылы
жүзеге асыру, сондай-ақ тұлғаның бүкіл ғұмырын ... ... ... де ... кезеңге өтудің құралы болып табылады. Бұл екі түсініктер
арақашықтығы ... ... ... алшақ емес. Түсініктерді
өзара байланыстыру көптеген пікірталас ... ... ... және
тағы басқа да авторлардың пікірі бойынша, өмір ... ... ... ... да көзқарастар бар. А.А. Будалев, Н.Г. Петров және Д. Колесов
сияқты авторлар бұл түсініктердің ... ... ... ... ... ... ... өмір мағынасын сипаттауға тырысады.
Әрбір адам өмір мағынасы мәселесіне ұшырап жатады. В. ... ... өмір ... мәселесімен әлем бойынша әртүрлі мемлекеттерде
кездеседі.
Өмір мағынасы бір жағынан индивидттің тұлғасы ретінде ... ... ... ... индивидтің өз өмір барысындағы құндылықтар ... ... ... ... әр ... түсінеді: өткен шақ,
осы шақ және болашақ ... ... ... мақсаты өмір мағынасы мен құндылықтардың ... ... ... өмір ... әртүрлі аспектілерін
әртүрлі құндылықтармен байланысты болып келеді.
Бұл жұмыста біз Н.Г. Петровтың ... ... ...... ... ... жатқызу, өмір іс-әрекет барысында
жиналатын тәжірибесі арқылы субъектке жатқызылатын ... ... ... ... ... ... және өте ... келеді. Авторлардың пікірі бойынша: құндылықтар мағыналарды құрайды.
Біз авторлардың пікіріне келісеміз, алайда, өмір ... ... ... бірақ оның ішіне жатпайды. Өмір ... ... ... бұл ... В. Франклдың сөздерін айтқанымыз дұрыс: «Әр индивидтің өмір
мағынасы әртүрлі, алайда барылығына ... ...... ... Бұл ... ... бізге бұл түсініктердің өзара байланысы
мәселесін басқа қырдан көрсетеді.
Өмір мағынасы адам жаны ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Адам өміріндегі мағына рөлі келесідей:
1. Мағынаға ұмтылыс – өмір сүруге талпыныс құндылығы. Адамдарда ... ... адам ол ... ... ... өмір ... оны байқамайды, күнделікті ауамен ... ... біз ... ... мен ... Адам ... ... мағынадан айырылмайды, мағынаны әрдайым табуға
болады.
Мағына – бұл адамды өмір сүруге құштарландырады, алайда ол кәрілік ... ... және ... жоқ ... ... ... ... ал
енді жас материалдық мүмкіншіліктері мен уақыт перспективасы тола ... ... ... ... ... беру ... ... оны табу керек.
Мағына зат емес. Адам нақты уақытқа ... өзі ... бұл ... ... басқа адам жасай алмайды. Мағынаны табу ... ... ... операцияның нәтижесі емес. Оны табу бейнені тұтастай қабылдап
түсінуге ұқсайды. Мағына бізге нақты ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, бірақ қолдан жасалуы мүмкін емес.
Адам қоғам мен мәдениеттен ажыратылған тіршілік иесі ... ол ... және ... ... ... байланысқан. Адамға өз
шегінен асу, яғни трансценденция байланыс береді – адамзатқа, достарына
шығуы, бұл ... ол ... ... ... ... да мағына жеке
таңдауға байланысты, мағыналы таңдау – еркін ... ... ... ... ... ... таңдалған мағынаға адам толықтай
жауапкершілік алады, сол ... ... ... де сол ... ... Мағынаны іздеу невроз емес, бұл жануарлардан ажыратылатын адамдарға
тән ... ... өз ... ... бір ... ... жүйесін
береді, ол мағына қоғамға өмір береді, бұл мағыналар үш деңгейге бөлінеді:
Бірінші деңгей – трансцендендтіктің құндылықтары, бұл ... ... мен ... ... және өлім ... көрсетеді, бұл құдай туралы
түсінік, моральді объект жүйесі, бұл жүйе әлем ... ... ... ... біркелкілейді, әдетте олар идеологиялық
жүйені құрайды, бұл жүйе ... ... ... әсер ... ... діни мағыналар адамдармен ерекше қабылданады, алайда, XX
ғасырда кейбір мемлекеттер трансцендендтік құндылықтан бас ... ... ... ... ... ... қарастырылатын идеалды коммунизм,
өмір мен өлімнің мағынасы мен моралін анықтау».
Екінші деңгей – қоғам мен ... ... ... ... оның ... оның ... Екінші деңгей әдетте бірінші деңгеймен
тығыз байланысты болып келеді. Ол ... ... және жаны ... ... ... қызмет етуде жоғары мағына табуға болады
және бұндай қызметке бар ... ... ... деңгей – күнделікті өмір ағысындағы жеке өмір құндылықтары. Бұл
құндылықтар әр ғасырларға тән өзінің ... ... бар, ... құрамына көбінесе денсаулық, пен ұзақ өмір сүру, тағдыр тауқыметін
ақылмен қарау, белгілі бір әрекет және сол әрекеттегі ... ... жету ... ... ... ... айналасындағы адамдармен
жақсы қарым-қатынас құру сияқтылар кіреді.
Нақты өмірде құндылық пен мағынаның барлық түрлері ... ... бір ... қалыспайды, құрамы бір болып табылады.
Қоғам құрамы иерархиялық болған сайын, жеке индивидтің өз ... ... ... ... ... мағыналар алдын ала дайындалып,
қатаң белгіленеді, адамдар оны балалық ... ... өз ... ... қарайды және оларда өмір сүру, ... ... ... ... ... ұмтылған сайын, жеке тұлғаның таңдау еріктігі
кеңейеді, алайда мағыналық ... ... ... ... ұмытыла бастайды.
«Құндылық» және «мағына» терминдері психология ... ... ... ... өте ... ... ... ғылыми әдебиеттер «мағына» мен «құндылық» түсініктерінің
көптеген интерпритациясын кездестіруге болады, алайда оның көптігі мәселені
шешпейді. Мысалыға, Ф.Е. ... ... ... ... ... ... ... іздеушілердің көпшілігі құндылықтың эмоционалды
маңыздылық, норма, ... ... ... ... жазған[62] «құндылық –
бұл, менің арманым, керек затым және мотивим емес, ... ... ... бір пайданы көздейді, ол менің ішімде сол ... жету үшін ... ... – бұл ... ... себебі құндылық бірқалыпты емес және
жағдайға қатыссыз болады . құндылық- шарт емес,норма емес... құндылық көзі
біздің ішкі ... ... ол ... көзі ... ішкі ... ... тек сол жерден туындайды» [76, 292б].
Жеке мағыналар мен құндылықтар адамның ішкі дүниесінде туындайтынында
ешкімге күмән ... ... ... ол ... тығыз байланыста, қоғам
мен социумның әсерінен құралады, пайда болады. Жеке ... ... ... ... ... оның көзқарасын, оның ... ... ... ... және ... ... ... қатынасын
анықтайды.
Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарда «мағына» мен «құндылық» түсініктерін
қарастырудың жалпыға ортақ бір жолы қалыптаспады, алайда ғалымдардың ... ... ... мен ... өзара тығыз байланысты екенін
айтуда. ... ... бұл ... ... ... ... тобы – ... мағынаның құрылуына әсер
етеді, ал енді басқа топ зерттеушілері қарама-қарсы пікір айтуда,яғни жеке
мағыналар ... адам ... ... ... мен ... арасындағы тепе-теңдік белгісін біз Олпорттың
жұмысынан көре аламыз: «менің ... ... – бұл ... бір
жекелей мағына, кішкентай бүлдіршін үшін мағына принципиалды маңыздылықты
білдіргенде ғана ... ... ... Е. ... ... ... ... мағына құрылуының негізгі
көзі болып табылады. Оның пайымдауынша құндылық – бұл бейнелер инстанциясы,
ол ... ... ... ... өзі мотив болып табылмайды. Алайда, ... ... ... және ... ... ... қасиетке ие
және де мүмкін еместі мүмкін етуге ... бола ... Ол ... емес нәрсе –
мағынасы бойынша салыстыруға да ... ... ... ... болу». [62, 291б].
Д.А. Леонтьев жеке құндылықты «керекті туралы идеалды елес» деп атайды,
ол өз кезегінде өмірге бағыт бере отыра магына бұлағы ... ... енді ... ... ... дәл осы ... жеке тұлғаның
құндылықтарын құрудың негізі мен фундаменті болып ... ... Б.С. ... жеке ... ... жеке адаммен
қабылданған өмірдің жалпы мағыналары» деп сипаттайды.[74, 89б]. Ол ... мен ... ... қатысты құндылықтар арасын ... ... мен Т.В. ... ... ... ... тек қана субъекттің анықтауы бойынша айналады» [72, 99б]. Бұл
жағдайда ... ... ... ... қана қоймай, оған қатысты
шешімді қабылдау, қабылдамауына негізделгенін айтқан жөн. Бұл авторлардың
тұжырымдауларынша жеке құндылықтар ... ... ... ... ... ретінде ғана өмір сүреді.
В. Е. Клочконың сөзіне қарағанда адам психологиялық жүйе ... ... жүйе ... сонымен бірге жасайтын әлем. Өмір сүру мән, ... ... мен ... адам өмірінің және өзінің қызметтік
сипаттамасын береді» [75, 209б].
Автор сөзі бойынша, адамның психологиялық жүйесі өзіне «әлем», «өмір»,
«адам ... ... ... ... Адам ... ... ... бес емес
жеті компоненттен тұрады, алтыншысы – мағыналық, жетіншісі – құндылық
компоненті ... ... Дәл осы ... өмір ... қамтамасыз
етеді. Мағына, құндылықсыз өмір сүру мәні жоғалады.
Клочко ... ... ... алынбайды, олар өмір мәніне
айналып, оның қажеттіліктерімен мүмкіндіктерін іске асыруға көмектеседі.
Сонымен, құндылық пен мағына өзара ... ... олар ... ... және дамуында үлкен мәнге ие. Көп зерттеушілердің ... ... ... ... маңызы зор, мағыналар – нашар
вербалданады және бейсанады түрде болады, ал құндылықтар – ... ... ... және саналы түрде болады.
1.5 Теориялық бөлім бойынша тұжырым
Құндылық бағдарлар мен жастар қызығушылықтарының мәселелері көптеген
ғалымдардың зерттеу пәні болған : К.А. ... ... ... Л.С. ... Т.Н. ... А.Г.Зеравомыслова, С.Н
Сайко, В.Е. Семенов, М.Х. Титма, Д.И. ... В.И. ... ... В.Н. Ядов және т.б. ... ... ... ...
теориялық, әдістемелік негізі отандық және әлемде ғылымда терең тамырын
жайған ... ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік процестерді бір қоғамдық
формациядан екіншісіне көшіретінде түсіну негізінде ... ... әсер ... ал ... ... ... ... топ арқылы
ықпалын білдіреді. Қоғамдағы өзгерістерді ... ... ... экономика мен қоғамда түбегейлі өзгерістердің ... өз ... күш ... ... алған адамдар. Ал,
нарықтық ... ең ... ... ... ... қолынан жеке
өндірістік иелерінің қолына өтумен ерекшеленеді. Нарықтық экономикада еңбек
және тауар құны сатушымен ... ... ... ... ... ... ... бағдарлар» түсінігі ... ... та, С.Л. ... Б.Г. ... А.Н. ... Д.Н. ... және басқа да психологтардың еңбектерінде
қарастырылған, оның психологиялық тұтастылығын айқындайтын әлеуметтену мен
жеке дербестік ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Отандық психологияда, Б.Ф. Ломов «тұлға» түсінігі ... ... оның ... ... ... деп ... А.Н. Леонтьев, Б.Г. Ананьев, Д.Н. Узнадзе және т.б.
еңбектерінде бағыттылық ... ... ... ... ретінде
қарастырылады және оның барлық психологиялық қалыптасуын анықтайды. Б.Ф.
Ломов ... ... ... беретіні және алатыны, оның дамуына
қосатын үлесі ретінде қарастырады .
В.П. Тугаринов «құндылықты бағыт» ... кез ... ... ... анықтап пайдалану. В.Н. Мясищев тұлғалық мәнін заттық
әлемге деген қарым-қатынас жиынтығы деп анықтайды, ... ... ... ... және жеке өмірінің мәні туралы сұрақпен
тікелей байланысты Құндылықтардың тағы бір маңызды сипаттамасы бар – ... ... ... Бұл сипаттама көптеген жағдайларда
құндылықтардың анықтамаларында кірістіріледі. Бұл жайында Е.В. ... Кон және т.б. өз ... ... ... ... және ... ... зерттеуге арналған
ықпалдардың негізгі ғылыми-теориялық талдауы бізге оларды әртүрлі ... ... ... түрде мүмкіндік береді. Құндылық ... ... ... ... оның ... өмірін анықтайтын тұрақты
бағдарлардан қалыптасқан.
2. НАРЫҚТЫҚ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТҰЛҒАНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒДАРЫ МЕН
ӨМІРЛІК МАҒЫНА БАҒДАРЫНЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫН ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ
2.1 Зерттеутеуді ұйымдастыру мен ... ... және ... ... бағдарлану ерекшеліктері мен өмірлік мағына бағдарын
теориялық зерттей отырып әдістерді талдаудан ... ... ... ... ... байланысты және өзара байланысқан сипаттамаға ... ... ... бағдарлану ерекшеліктерінің қалыптасуына
әлеуметтік даму ситуациясы, сонымен ... ... ... - ... сипаты әсер етеді. Тұлғаның құндылықтарға бағдарлануының дамуына
нарықтық экономикалық жағдайлар ... әсер ... және ... ... ... құндылықтарға бағдарлануының өзіндік
ерекшеліктерге ие ... ... ... Нарық жағдайындағы тұлғаның құндылыққа ... ... ... ... ... ... ... Нарық уақытына дейінгі тұлғалар (45- 60 жас) ... ... ... ( 18- 25 жас) – 60 ... ... Алынған эксперименттік зерттеу нәтижелері
нарықтық ... ... ... ... ... мен
өмірлік мағына бағдарының психологиялық ерекшеліктерін анықтауға өз үлесін
тигізеді.
Зерттеудің жалпы болжамы: ... ... ... мен өмірлік
мағына бағдарына, нарықтық экономикалық ... ... әсер ... болжамдар:
1) нарықтық-экономикалық жағдайдағы тұлғаның құндылықтарға
бағдарлануының өзіндік ... ... ... бағдарлану ерекшеліктері мен өмірдің мағынасын ұғыну
деңгейінің арасында өзара байланыс бар.
Зерттеудің мақсаты: Нарықтық-экономикалық ... ... ... мен ... ... ... ... мақсатына орай келесі зерттеудің міндеттері қойылады:
- Нарықтық-экономиканың психологиялық ерекшеліктерін теориялық талдау;
- Тұлғаның құндылыққа бағдарлануын мәселесін психологиялық зерттеу;
- Нарықтық-экономикалық ... ... ... ... эксперименттік зерттеу;
- Зерттеу болжамын дәлелдеу;
- Зерттеу мәліметтерін сандық-сапалық психологиялық талдау жасау.
Зерттеудің ... ... ... ... құндылық бағдары мен өмірлік мағына бағдарының өзара
байланысын эксперименттік талдауда, мына әдістемелерді қолдандық:
Зерттеу әдістемелері:
1.М.Рокичтін құндылықтарға бағдарын ... ... ... «Құндылықты бағдар жүйесінің қалыптасуының деңгейін
анықтау» әдістемесі.
3.Х.Ниемидің өмірдің ... ... ... ... ... ... ... бағдарлану ерекшеліктерін
анықтауға арналған авторлық анкета.
2.2 Әдістемелердің сипаттамасы мен қолдану аясы
Зерттеу жұмысымыздың мақсатын жүзеге асыру мақсатында біз ... ... ... бағдарын зерттеуге арналған әдістемесі.
Тұлғаның құндылықтарға бағдары мен өмірлік ... ... ... ең көп ... ... бірі - М. ... болып табылады.
М. Рокичтің әдістемесін қолдану тұлғаның құндылықтарға бағдарлану
ерекшеліктерін иерархиялық құрылымын, ... ... ... яғни қоршаған әлемге, өзге адамдарға, өз-өзіне қатынасын, өмірге
көзқарасының негізін, өмірлік тұжырымдамасы мен ... ... ... ... ... ... ... береді және де
тұлғаның құндылықты – ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның қоршаған ортаға, өзіне, өзгеге қатынасын,
өмір философиясын анықтау үшін де ... ... ... нарықтық-экономикалық жағдайға ыңғайлап
модификациаланған түрін пайдаландық. ... ... ... ... ... ... - ... өмір сүрудің негізгі мақсаты, оған ұмтылу
деген көзқарасты ұстану.
Инструменталды - белгілі бір бейне немесе тұлғаның қасиеті ... ... ... ... ... бөлу ... ... құндылықты - мақсаттар және құндылықты ... ... ... осы ... ... ... бағдарланудың
иеарархиялық құрылымы туралы мәліметтерді толыққанды алуға, ... ... ... тұлғаның құндылықтарға бағдарлану
ерекшеліктерін қалайтындарын анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... зерттеушінің құндылықтың топтау
ретінде мән беру ... ... осы тест ... «нақты» және «абстрактылы»
тұлғалық құндылықтарды анықтауға болады. Егер психолог бірде бір ... ... онда ол ... ... бағыттары қалыспағандығы туралы
мәлімет беру немесе зерттелуші жауапты шынайы белгілеген ... оң жағы – бұл әдіс ... ... ... ... ... Кемшіліктері – зерттелуші шынайы жауап беруден тартынады.
Сондықтан ... екі ... ... ... ... ... Сараптаманы өте
ұқыпты жасау керек.
Әдістеме.
Тест өткізу барысы:
Зерттеушілерге біреуі 18 ... ... 2 ... ... ... ... құндылықтарды маңыздылық деңгейіне байланысты
рангіленеді. Алғашында терминалды құндылықтар тізімі беріледі [78, ... ... ... ... нәтижесіне байланысты маңыздыдан
маңызы төменге қарай анықталып, ... ... ... ... ... ... ... біз әр түрлі негіздерге байланысты
терминалды және инструменталды құндылықтарды мазмұнды бөліктерге ... ... ... ... бөліктері анықталды:
Нақты құндылықтар (белсенді өмір, денсаулық, материалды жетістік);
Абстрактылы құндылықтар (өмірлік ақылдылық, бостандық);
Кәсіби ... ... ... ... (махаббат, отбасы, өзіне
сенімділік);
Тұлға аралық қарым-қатынас құндылықтары (достар, әлеуметтік орнын
иелену, ... ... ... ... ... ... даму құндылықтары (тану, даму);
Инструменталды құндылықтар мазмұнды бөліктерге топтастырылды:
Индивидуалды құндылықтар (ұқыптылық, ... ... ... ... ... әлемді сезіну құндылықтары (өмірге ризалық, сезімталдылық,
адалдық);
Басқаларды қабылдау құндылықтары (шыдамдылық көз-қарастар кеңдігі)
Кәсіби өзіндік ... ... ... тиімділік,
жауапкершілік).
Сонымен, берілген категориялардың негізінде, тұлғалық құндылықтар
жүйесінің иерархиялық талдауды сапалық ... ... ... ... байланысты тұлғаның бағытты мазмұнды тұстарын анықтадық.
Б.С. Кругловтың «Құндылықтарға бағдарлану жүйесінің қалыптасу деңгейін
анықтау» әдістемесі
Бұл ... 1994 жылы М. ... ... ... ... және ... түрін Б.С. Круглов өткізіп
өңдеген.
Б.С. Кругловтың әдістемесі құндылықтарға бағдарланудың ... ... ... ... ... М. ... әдістемесінің
бейімделген және модификацияланған нұсқасы болып табылады.
Құндылықтарға бағдарлану, белгілі бір ... ... мен ... байланысты екі топқа бөлінеді: 1) Құндылықты
мақсаттар 2) ... ... Бұл ... ... ... қалыптасуын, тұлғаның бағдарлануының ... ... ... ... ... 16 ... қамтитын 2 тізім беріледі.
Зерттеушілер 5 балдық жүйе бойынша құндылықтарды белгілеп шығулары ... ... ... барысы: сыналушыларға екі нұсқа ұсынылады.
1-нұсқа: төменде адам өмірінде жетуге талпынатын мақсаттардың ... ... ... ... ... мақсаттарды белгілеп шығыңыз. Ең
басты, құнды ... 5 ... ... Бланк. (T - құндылықтар).
Өмір құндылықтарының мазмұны.
Қойылатын балл 1-5 аралығы.
|№ |Мақсаттар, құндылықтар ... |
|1 ... өмір ... баға беру мен ... ... |
|2 ... деген сенімділік (ішкі ойлаудан арылу) | |
|3 ... ... ... еш ... көрмеу) | |
|4 ... ... және ... | |
|5 ... ... өмір ... ... үнемі жақсы өткізу) | |
|6 ... ... | |
|7 ... ... көретін адамыңмен қарым-қатынас) | |
|8 ... ... | |
|9 ... | ... |Жақсы әрі адал достар | ... ... ... ... ... ... | ... |Бақытты жанұялық өмір | ... ... ... айналысу мүмкіндігі) | ... ... ... ... ... арасында беделді | |
| ... | ... ... өмір | ... ... ... бір ... болу) | ... ... жеке ... ... ... тізімі берілген.
Маңызды, құнды деп бөліп алып, 1-5 балл аралығында ... ... ... ... ... дегенді 5 балл деп белгілеу керек.
2- Бланк (И- құндылықтар)
Тұлға қасиеттері(құндылық ... балл ... ... ... ... |
|1 |Жоғары сұраныстар | |
|2 ... | |
|3 ... | |
|4 ... ... ... | |
|5 ... ... | |
|6 |Өз ... ... ... | |
|7 ... | |
|8 ... және ... ... ... ... | |
|9 |Кең ... ... ... ... | ... ... | ... |Білімділік | ... ... өзі ... ... өзі ... ... | ... ... ... ... ... | ... ... (өз дегеніне жету, қиындыққа мойымау) | ... ... ... ... қабылдау, логикалық ой) | ... ... ... тұра білу) | ... ... ... ... деңгейін анықтау»
әдістемесінің сараптамасы:
Құндылықтардың өзі екі топқа бөлінеді: оның ... ... ... ... ... байланысты. Бірінші топқа мақсат-құндылықтар,
ал екінші топқа құндылықтық-қасиеттер жатады.
Мақсат-құндылықтар – бұл адам өмір бойы ... ұзақ ... ... ... – ол осы ... жету үшін ... ... ең бастысы болып, дифференциация механизімінің
қалыптасуының яғни құндылықты таңдау жасай алуына көңіл бөлінеді. Қалыптасу
деңгейін балдардың ... ... ... Осы ... ... 3 ... ... [79].
1-топ: Шкалада 5 балдық жүйеде қолдану. Бұл ... ... ... Тек екі ... ... ... ... бастапқы
сатыда екендігін көрсетеді.
3-топ: Тек бір бағаны қолданады ... ... баға бере ... ... көрсетеді.
Сөйтіп, құндылықты бағдарланудың сапалық талдаулары жүргізіледі
алынған балдардан ең ... және ... ... ... ... ... иеленген құндылықтар тұлғаның жалпы бағыттығын сипаттайды. ... ... ие ... ... маңызы төмен емес, өйткені, тұлға үшін
маңыздығы төмен екендігін көрсетеді. Ортада орналасқан ... ... ... ... ... ... жағдайларға байланысты өзгеруге
олар бейім ... ... ... ... құндылықтарға бағдарлану ерекшеліктерінің
қалыптасу деңгейі жайлы ақпарат, сонымен қатар ... ... ... анықтауға деген қосымша ... ... ... ... өмірдің мағынасын ұғыну туралы түсінікті зерттеу әдістемесі
Бұл әдістеме 1992 жылы жасалған ... ... ... ... ... ... «Өмірлік мақсаттар» тестін қолданады. Ол
В. Франклдың тұжырымдамысының негізінде құрастырылды.
Оның жасөспірімдер мен ... ... ... ... Х. Ниеми ұсынған болатын. Әдістеме негізінде өмірдің мағынасын
ұғынуды, яғни ... ... мен ... ... ... ... ... [80].
Қатысушыларға нақтылаулары бар парақ беріледі. Сол нақтылауларға
өздерінің қатынасын, ... бір ... ... ... ... ... ... барлық тізбектерге байланысты балдардың орташа саны
анықталады. Нәтижесінде көрсеткіш алынады. Осы ... ... ... ... ... жүргізуге арналған бланк.
Жүргізілу барысы: «кейбір адамдар өмірде – мағына немесе мақсат бар ма
деп ойлайды. Ал кейбіреулері мүлдем бұл ... ... Сіз осы ... ... ... ... және кіммен осы ... ... ... өтінеміз. Әрбір қатарға өзіңізге сай келетін
жауапқа белгі қойыңыз».
| ... ... ... |Жиі |Өте жиі |
| |1 балл |2 балл |3 балл |4 балл |5 балл ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... ... ... орташа
көрсеткіштеріне пайдалануды көрсетеді.
Бұл әдіс ... өмір ... ... сұраққа актуалдылықтың
көрінуін анықтайды. Қорытындыны бекіту келесі шкалалар бойынша жүргізілді:
ешқашан – сирек – кейде – жиі – өте ... ... мен ... ... осы ... бөлектеніп,
қолданылуы өмірлік мағына жайлы мәлімет алуға мүмкіндік беретін болғанымен
қосымша әдістемелерді қолдану керек.
Нәтижелерді талдауда индекстердің толыққанды және ... ... ... болады.
2.3 Зерттеу барысы және мәліметтердің сандық- сапалық ... ... 18-25 жас ... студент жастар және
45 - 60 жас аралығындағы ересек адамдар (барлығы 60).
Осыған байланысты келесі топтар іріктелді:
1) ... топ: ... ... ... ... өмір
сүру уақыт ерекшелігімен тікелей байланысты болатын қазіргі жастар.
2) ... тобы ... ... ... дәуірінде өмір сүрген адамдар.
Әртүрлі әлеуметтік статустағы тұлғаларда яғни әртүрлі уақытта өмір
сүрген ... ... және ... ... бағдарлану
сипаттарында айырмашылықтар болады және тұлғаның ... ... ... мағына бағдарының арасында өзара байланыс бар деген зерттеу идеясы
негізінде зерттеу ұйымдастырылды.
Зерттеу топтарында жыныстық және ... ... ... ... жоқ. Себебі, жұмыс мақсаты тек 18-25 жас аралығындағы студент
жастардың құндылықтарға бағдарлану ерекшеліктерін анықтау болып табылды.
Біз енді зерттеулеріміздің ... ... ... ... біз Х. ... ... алынған нәтижелерден
бастаймыз. Алынған нәтижелерді интерпретациялауда, ... ... ... ... ... ... ... өмірлік мақсаттар мен
жоспарлар индексінің толыққанды талдауын ... Бұл 3 ... ... ... индексінің құрамына кіреді және жастардың өмірлік ... ... ... ... ... ... ... біз, өмірлік мағынаны ұғыну деңгейі
45- 60 жас аралығындағы ересек адамдарға ... 18-25 жас ... ... жоғары екендігі анықталды және зерттеу нәтижесінің
статистикалық ... ... ... критериі арқылы статистикалық
нәтижелердің маңыздылығын есептегенде де ... ... ... (А2 ... студент жастарға қарағанда
( А1 тобы) өмірлік мағынаны ұғыну деңгейі төмен болып табылды.
А1 тобының 15%-де ... ... ... ... 60%- тен ... ... есеппен ересек адамдардың өмірлік мағынаны ұғыну деңгейі 58%-
ті құрады.
Тұрмыстық толықтылық ойлары, ересек адамдардың көрсеткіштерінің орташа
мәні 58%-ті ... Осы ... 60%-де ол ... ... ... ... ... өмірлік мақсаттары мен жоспарлардың көрсеткіштері орташа
58%-ті құрайды. Бұл топтың 74%-де бұл көрсеткіш 60%-тен ... ... ... ... ... көрсеткіштері, «тұрмыстың толықтығы
ойлары» шкалалары өмірлік мақсаттар мен жоспарлар көрсеткіші нәтижелерін
ескере ... біз ... ... келе ... ... ... 58%-ке тең келеді.
А1 тобының (студент жастардың) нәтижелерін өңдеу барысында біз
төмендегідей ... ... ... ... ... ... 1. ... мағыналу тестінің нәтижелері
Берілген топтың 78%-ті өмірлік мағынаны ұғыну көрсеткіші 75%-те ... Осы ... ... толықтылық жайлы уайымдау көрсеткіші ... ... ... ... 75%-ті ... Топтың 74%-де бұл
көрсеткіш 70%-тен асады. Өмірлік мақсаттар мен жоспарлар деңгейі бұл ... ... ... 72%-ті құрайды.
Сонымен, аланған мәліметтер негізінде біз келесідей тұжырымдамалар
жасай аламыз:
1. 45 - 60 жас ... ... ... ... мағынаны ұғыну
деңгейі 74%-ті құрайды.
2. Өмірлік ... ... ... 45- 60 жас ... ... қарағанда, 18-25 жас аралығындағы студент жастарда орташа
есеппен 83%-ке жоғары болды.
Алынған нәтижелерге ... ... біз 18-25 жас ... ... ... ... ... деңгейі жоғары екендігін кәміл ... ... ... ұғыну индексі, «тұрмыстың толықтығы ойлары»
индексінің өмірлік мақсаттар мен жоспарлар индекстерінің мәні 4.06, 3, ... ... ... ... 18-25 жас аралығындағы студент жастарда
бұл индекстер мынаған тең болды: 2.8, 3.3, 3.8.
Осыған байланысты, біз 18-25 жас аралығындағы студент жастарда ... ... ... 45-60 жас ... ата-аналарға қарағанда
жоғары екендігін тұжырымдай аламыз. Себебі, ... ... ... ... ... ... ұмтылушықтары жоғары.
Өмірлік мағынаға бағдар студенттердің оқу процесіне бейімделуіне, өмірдің
нәтижесіне ұмтылуға итермелейді.
Алынған мәліметтерді талдаудың ... ... ... Б.С. ... бойынша алынған мәліметтерді өңдеу болып ... ... бұл ... ... ... ... деңгейін зерттеу болып табылады. Бұл ... ... ... мен мазмұндық ... ... ... ол үшін біз М. Рокичтің әдістемесін қолдандық.
Түрлі топтардың ... ... ... ... ... үшін біз Стьюдент критерйін қолдану арқылы анықтадық.
Кесте ... ... ... ... ... ... (% есебімен)
|n/n |А1 |А2 |N |
|1 |1 |1 |1 |
|2 |2 |3 |3 |
|3 |1 |4 |2 |
|4 |2 |3 |2 |
|5 |3 |1 |3 |
|6 |2 |2 |2 |
|7 |1 |1 |1 |
|8 |2 |5 |3 |
|9 |3 |4 |2 ... |3 |3 |3 ... |2 |2 |2 ... |1 |1 |4 ... |1 |2 |2 ... |3 |4 |1 ... |4 |1 |3 ... |2 |2 |1 ... |5 |2 |3 ... |3 |1 |1 ... |1 |1 |2 ... |2 |3 |4 ... |4 |5 |1 ... |3 |4 |1 ... |1 |4 |3 ... |2 |2 |2 ... |3 |3 |2 |
| 26 |2 |4 |3 ... |1 |8 |3 ... |7 |4 |6 ... |2 |3 |1 |
| 30 |1 |2 |5 ... |2,1 |1,4 |1,3 ... |10.65 |8 |5.8 |
|S |0.6 |0.5 |0.4 |
|T |4.6 |5.7 |0.8 ... жағдайындағы тұлғаның құндылыққа ... ... ... ... ... бағдарының ерекшеліктерімен
байланыстылығы туралы зерттеудің қосымша болжамын (1) дәлелдеу мақсатында
М. Рокичтің ... ... ... ... ... Бұл әдістеме тұлғаның нарық жағдайына бағдарлануындағы негізгі
құндылықтар жүйесін зерттеуге бағытталған [78, 81, 82]. М. ... ... ... адамның өмірлік мақсаттарына байланысты ... ... екі ... ... (терминалды, инструменталды). Осы
құндылықтарды сипаттайтын әрқайсысы 18-тұжырымдамадан тұратын құндылықтар
тізбесі жасалынған. Адамның өмірлік мақсатына ... ... ... өмір ... ... мақсатын анықтайды; тұлғалық қасиеттерге
байланысты құндылықтар жүйесі-өмірлік ... ... ... ... ... адалдық, шындыққа сәйкес шешім қабылдай білу).
Зерттелушілерге әдістеменің орындалу шарты, яғни нұсқау: "Сіздердің
назарларыңызға тұлғаның ... ... ... ... ... Сіз өз ... аса ... құндылықтан бастап,
біртіндеп соңына қарай сіз үшін аса мәнді емес ... ... ... санмен әрбір құндылықтың жанына белгілеп отырыңыз" түсіндірілгеннен
кейін оларға бірінші адамның өмірлік ... ... ... жүйесін зерттеу барысы аяқталғанан ... ... ... ... ... жүйесі бойынша индивидуалды мәліметтері
өнделініп, маңыздылық ... ... ... ... мәліметтерін топтастыру нәтижесінде эксперименттік және
бақылау топтарының топтық мәліметтері салыстырылып, сапалық ... ... ... ... ... ... біз ... жас аралығындағы ата-аналар арасындағы және 18-25 жас ... ... ... бастаймыз.
Құндылықтарға бағдарлану қалыптасуының деңгейін ... ... ... ... ... ... бойынша құндылықтарға бағдарлану қалыптасуының
көрсеткіші А1 ... ... А2 ... ... әлде ... ... келді.
Кесте 2
Әртүрлі топтағы құндылықтарға бағдарлану қалыптасуы деңгейі
көрсеткішінің арақатынасы (N=30) (% ... |А1 тобы |А2 тобы ... |
|1 ... |28% |49% |21% |
|2 ... |52% |24% |28% |
|3 ... |16% |60% |44% ... ... нақтылау мақсатында, кестедегі келтірілген мәліметтерді,
яғни, екі топты салыстырғандағы ... ... ... 2. ... ... ... бағдарлану қалыптасуы деңгейі
көрсеткішінің арақатынасы
Берілген жұмыста біз құндылықтарға бағдарлануының қалыптасуы өмірлік
мәнді ұғыну деңгейіне байланысты деп ... Х. ... ... ... ... сүйенер болсақ бұл жерде де біз 45-60 жас
аралығындағы ата-аналарда өмірдің мәнін ұғыну ... ... ... ... біз ... ... ... мен өмірлік мәнді
ұғынудың қалыптасуы арасында байланысты анықтау үшін корреляциялық талдау
жүргіздік ... ... ... ... ... құндылықтарға бағдарлану
мен өмірлік мәнді ұғынудың қалыптасуы арасында тікелей байланысы бар ... ... ... жалғастыра отырып, құндылықтарға
бағдарланудың қалыптасу деңгейін анықтау барысында 45- 60 жас ... ... мен 18-25 жас ... ... ... көрсеткіштерін
салыстырғанда біз статистикалық мәнді ерекшеліктерді анықтадық.
А2 тобы мен А1 ... ... ... ... талдай
отырып біз, құндылықтарға бағдарлану ерекшеліктерінің қалыптасуының
деңгейінде ... ... ... жоқ ... ... ... құндылықтарға бағдарланудың қалыптасуы, алынған мәліметтер
бойынша, студент жастардың ... ... ... ... ... ... ... студент тұлғасының құндылықтарға
бағдарлануы қалыптасқан деп айтуға болады.
Бірақ, ... ... ... ... жүйе ... ... үстінде деп көрсетуге болады. Нарықтық ... ... ... ... ... ... ... Х. Ниемидің әдістемесі студент жастардың өмірдің
мәнін ұғыну деңгейі 80%- тен жоғары екендігін көрсетеді. Б.С. ... ... ... ... бағдарлануының қалыптасқанын
көрсетеді.
Әйтсе де, алынған нәтижелер бойынша, студент жастардың ... ... ... 75%-ті ... және де ... бағдарлануының
қалыптасқанын көрсетеді. Бірақ, ата-аналардың өмірдің мәнін ... ... ... ... ... ... ... байланысты, алынған мәліметтерді талқылау мен жоғарыда айтылған
нәтижелер құндылықарға бағдарлануының қалыптасу деңгейі мен ... ... ... ... ... ... анықтау керектігі
туындайды. Сондықтан ... мен ... ... ... ... ... ... анықтау болып табылады.
Корреляциялық байланысты біз Спирменнің рангілік корреляциясы
бойынша рангілеу арқылы жүргіздік.
Алынған мәліметтерді талдай отырып біз жоғарыда ... екі ... ... корреляциялық байланыс орнатылды.
Сонымен, қойылған жеке болжам қабылданады. Жоғарыда аталған ... ... ... және ... ... ... анализ нәтижесінде, құндылықарға бағдарлануының
қалыптаспауы тікелей өмірлік мағынаны ... ... ... ... келдік.
Кесте 3
Өмірлік мағынасы туралы сұрақтың маңыздылығын анықтау (% есебімен)
| |А1 тобы |А2 тобы ... |
| | | | ... ... |8 |- |48 |10 ... құндылықтар ... |d |d2 |
| ... ... | | |
|1 ... |15 |11 |4 |16 |
|2 ... даналық |1 |4 |-3 |9 |
|3 ... |7 |14 |-7 |49 |
|4 ... ... ... |12 |8 |4 |16 |
|5 ... ... және өнер |16 |17 |-1 |1 |
|6 ... |11 |10 |1 |1 |
|7 ... ... өмір |15 |13 |2 |4 |
|8 ... ... аралап, саяхатқа шығу |9 |7 |2 |4 |
|9 ... ... орны |17 |5 |12 |144 ... тану ... жалпы мәдениет тану,|1 |5 |-4 |16 ... ... | | | | ... ... болу |4 |2 | 2 |4 ... даму (өзімен жұмыс, үнемі |6 |8 |-2 |4 ... және ... ... | | | | ... ... ... ... |18 |18 |0 |0 ... ... ... көтеру) | | | | ... ... ... өз ... |4 |2 |4 ... беру) | | | | ... ... ... ... |4 |13 |-9 |81 ... ... ... болуы |14 |16 |-2 |4 ... ... ... |10 |9 |1 |1 ... ... ... ... (ішкі |3 |7 |-4 |16 ... ішкі ... | | | | ... | | | | ... |171 |171 |0 |346 ... ... ... (нарық уақытына дейінгі тұлғалар) және
құндылықтар жүйесінің белсенді ... ... ... ... ... ... ... денсаулық, қызықты
жұмыс сияқты құндылықтар ... Ал ... ... екінші түрі
бойынша көзқарастың кеңділігін өзін-өзі бақылау, жауапкершілік ... ... ... ... ие ... Бұл жайт ... ... болашақ кәсіби іс-әрекетінің ерекшеліктерімен және ... ... ... ... ... ... (нарық уақытындағы тұлғалар) тұлғалық құндылықтар жүйесі
өзіндік ерекшеліктерге ие ... ... ... ... ... ... әлеуметтік беделдік, жоғары жалақылы жұмыс, өз-өзіне
сенімділік, денсаулық, ... ... ... тәуелсіздік, өз
пікірін дәлелдеудегі батылдылық сияқты ... ... ... 5
Құндылықтарға бағдарланудың иерархиялық құрылымы
| |Құндылық |А1 тобы |А2 тобы ... |
| ... | | | |
| | |1 2 3 4 5 6|1 2 3 4 5 6| ... |
| | |7 |7 | | |Лік ... ... |- 24 – 6 8 12|16 – 9 – 3 |78 |12.6 |бар ... |4 |2 - | | | ... | | | | | ... | | | | | | |
| |2. ... |- 6 9 11 3 - |20 12 – 6 4 - 7|44 |8.6 |Бар |
| | |- | | | | |
| |3. ... |4 2 5 - 9 2|4 12 51 3 – 1|53.2 |9.4 |Бар |
| | |8 |2 | | | |
| |4. ... ... |- 6 9 11 3 - |20 12 – 6 4 - 7|12.8 |1.8 |Бар |
| | |- | | | | |
| |5. ... өсу |4 24 – 6 8 |16 – 9 – 3 |83.2 |16.4 |Бар |
| | |12 |2 - | | | |
| |6. ... |- 6 9 11 3 - |4 12 – 3 4 - 7|14.8 |2.2 |Бар |
| | |- | | | | |
| |7. ... |- 9 – 6 21 8|86 – 9 – 3 |13.5 |1.9 |Бар |
| | |4 |2 - | | | ... ... |6 9 11 3 - - |20 12 – 64 1 - |114.1 |18.8 |Бар ... | |7 | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | | |
| |2. ... |8 56 3 9 - 9|5 43 - - 16 |92.1 |16.6 |Бар |
| | |1 |- - | | | |
| |3. ... |7 11 6 14 2|8 6 31 - 4 |13.4 |2.1 |Бар |
| | |- |- - | | | |
| |4. ... ... |23 5 - 9 7 9 |23 -4 - 8 - |75.6 |11.4 |Бар |
| | |- |41 - | | | |
| |5. ... |21 7 5 3 - |45 9 - 11 5- |95 |17.2 |Бар |
| | |- - |32 | | | |
| ... |- 14 6 4 - |23 5 - 8 -17 |12.7 |2.1 |Бар |
| ... |7 - |- 4 | | | ... ... ... тыс біз ... ... ... анықтауға бағытталған әдістеме жүргізіліп, талданған ... бұл ... үшін ... мен жақындары маңызды екені
анықталды. Бұл әдістеменің жүргізілуі мен ... ... ... жоқ ... ... ... ... мақсаттары мен
міндеттері мүлдем өзгеше ... ... ... бұл ... ... осы тапта өмірдің мәнін ... ... неге ... ... бағдарлануының қалыптаспағандығын түсіндіруге ... ... ... ... ... 85%- ті бұл ... болып келсе, А2 тобының қатысушылары үшін бұл сұрақ ... тек 58%- ті ... Осы ... ... ... болып,
студен жастар үшін 68%-ті ата-аналары және 32%-ды достары болса, А2 тобы
үшін жоғарыда ... 60%-ті ... және 30%-ды ... ... ... ... ... сүйенсек, студент жастар
үшін өмірдің мәнін ұғыну сұрағы бойынша маңызды болып ата-аналары шығады
екен. ... ... ... бағытылығының негізгі болып табылатын
құндылықарға бағдарлануының қалыптасқандығын айтуға болады.
А1 және А2 топтарын салыстыра отырып біз тағы ... ... ... байқауға болады.
Ата-аналары үшін өмір мәнділігін ұғыну сұрағы маңызды және оны шешуге
көмек беретін жолдастары мен туыстары 60%-ті құрайды.
Ата-аналардың арасында бұл ... ... деп ... 56% ... ... немаесе өте сирек ойлайды. Бұл ... ... ... ... 60%-ды құрайды.
Алынған мәліметтерді өңдеудің келесі кезеңі бұл – құндылықтарға
бағдарлануының ... ... мен ... арасындағы ерекшеліктерді
анықтау және салыстыру.
Бұл талдауды біз эксперименттік А1 тобы мен А2 ... ... 2 ... ... ... ... ... арқылы есептеледі.
Х²эмп=∑( fэ- fm)² (1)
I=1 fm
Мұндағы fэ – эмпирикалық ...... ... – белгілер арасындағы айырмашылық
Құндылықтарға бағдарлануының маңызды ... ... ... ... қарастырылған категорияладың барлығында
өзгешеліктер анықталды.
11,070 үшін Р≤ 0,05
Х²кр =
15,086 үшін Р≤ 0,01
Келесі біз ... ... осы екі ... терминалды
құндылықтардың иерархиялық жүйесін салыстырумен жалғастырамыз.
Зерттеу нәтижесінің мәліметтерін талдай отырып, топтардың ... ... ... және ... мәнінің деңгейі
өзарабайланысын анықтадық. Бұл байланысты анықтау үшін Спирменнің рангілік
корреляциялық коэффиценті пайдаландық[86].
Еспетеуді мына ... ... ... ∑(d2)
rs=l- (((((((((
N (N2-l)
Мұндағы, d-екі белгі, екі айнымалы рангтерінің айырмасы;
N-рангтелінетін мәндердің, яғни ... ... ... ... ... ... ... корреляция коэффициенті әдісі арқылы студент жастардың тұлғалық
құндылықтар жүйесі мен ... мән ... ... ... ... ... корреляциялау коэффиценті көмегімен ... ... ... құндылықтарға бағдары мен өмірдің мағынасының
деңгейі жүйесінің қалыптасу деңгейін көрсетеміз.
Кесте 6
Студент жастардың өмірлік мән ... мен ... ... ... корреляция көрсеткіштері (N=30 % есебімен)
|№ |ӨМ |ҚБ |d |d² |
|1 |1,5 |1 |0,5 |0,25 |
|2 |1,5 |2 |-0,5 |0,25 |
|3 |3 |3,5 |-0,5 |0,25 |
|4 |4,5 |3,5 |0,5 |1 |
|5 |4,5 |5,5 |1 |1 |
|6 |6,5 |7,5 |-1 |1 |
|7 |6,5 |7,5 |1 |1 |
|8 |8,5 |16 |1 |1 |
|9 |8,5 |16 |-7,5 |56,25 ... |11 |16 |-5 |25 ... |11 |16 |-5 |25 ... |11 |16 |-5 |25 ... |13 |16 |-3 |9 ... |14 |16 |-2 |4 ... |15,5 |16 |-0,5 |0,25 ... |5,5 |16 |-0,5 |0,25 ... |17 |16 |1 |1 ... |19 |16 |3 |9 ... |19 |16 |3 |9 ... |19 |16 |3 |9 ... |21 |16 |5 |25 ... |13,5 |16 |7,5 |56,25 ... |5 |16 |7,5 |56,25 ... |3,5 |24 |-0,5 |0,25 ... |2,5 |25 |-1,5 |2,25 ... |14 |6 |-2 |4 ... |5,5 |16 |-0,5 |0,25 ... |15,5 |6 |1,5 |0,25 ... |17 |1 |1 |1 ... |19 |16 |3 |9 ... | | | |338,5 ... ... құндылықты бағдар жүйесінің ерекшеліктерін зерттеуде, бұл
топта ирархиялық жүйе қалыптаспағандығы анықталды. Осыған қарамастан ... ... ең ... мен ... ... ... ... маңызды мәнді қарастыратын болсақ: R= 1- 6 338,5 (25-1)=0,88
R=0,88 R=0,34
Жоғарыдағы ... ... ... өмірдің мәнін түсіну туралы
сұрағының ... ... ... ... ... ... құндылықтарға бағдарлануы мен өмірлік мән деңгейінің
арасындағы рангілік корреляция көрсеткіші
|№ |ӨМ |ҚБ |d |d² |
|1 |1 |1,5 |-0,5 |0,25 |
|2 |4 |1,5 |2,5 |6,25 |
|3 |4 |3 |1 |1 |
|4 |4 |7,5 |-3,5 |12,25 |
|5 |4 |7,5 |-3,5 |12,25 |
|6 |4 |7,5 |-3,5 |12,25 |
|7 |7,5 |7,5 |0 |0 |
|8 |7,5 |7,5 |0 |0 |
|9 |9 |7,5 |1,5 |2,25 ... |11 |7,5 |3,5 |12,25 ... |11 |7,5 |3,5 |12,25 ... |11 |13,5 |-2,5 |6,25 ... |14,5 |13,5 |1 |1 ... |14,5 |13,5 |1 |1 ... |14,5 |13,5 |1 |1 ... |14,5 |17 |-2,5 |2,25 ... |18,5 |17 |1,5 |2,25 ... |18,5 |17 |1,5 |2,25 ... |18,5 |19 |0,5 |0,25 ... |18,5 |2,05 |-2 |4 ... |21,5 |20,5 |1 | 1 ... |21,5 |22,5 |-1 |1 |
| 23 |23 |22,5 |0,5 |0,25 ... |24 |24 |0 |0 ... |25 |25 |0 |0 ... |7,5 |7,5 |0 |0 ... |9 |7,5 |1,5 |2,25 ... |4 |1,5 |2,5 |6,25 ... |4 |3 |1 |1 ... |14,5 |13,5 |1 |1 ... | | | |147,5 ... ... ... ... құндалықтар (1,2,3 орында)
кәсіби құндылықтар (1 орын), ... және ... ... ... ... ... аралық құндылықтар, өзіндік даму
құндылықтары және тұлғалық құндылықтар ... Ал, А2 тобы үшін ... ... ... ... құндылықтар, 2-ші орында өзіндік құндылықтар және 3-ші
орында абстрактілі құндылықтар ... ... ... құндылықтар
қатарына бұл топ ... даму ... ... және кәсіби
құндылықтарын қояды. 2 топқа да тән бір ... атап ... 2 топ та ... және 4-ші ...... ... ... анықталды.
Инструменталды құндылықтар категориясына А1 тобы профессионалды ... ... ... ... А2 тобы ... және ... ... көрсетті.
Жоғарыдағы кестеде көріп отырғанымыздай, А1 тобында 1 немесе 7 орында
тұрған құндылықтарды анықтау қиынға соғады, өйткені біз ара жігін ... ... ... емес тек ¼ ... ғана ... ... Бұл ... иерархиялық құрылымы әлі өзгеріске ұшырайтынын көрсетеді. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... қала беретінін айтуға
болады. өйткені, И.В. ... ... ... ... ... жиі ... байлансты уақыт өте келе балалар
тұлғалық қатынастарға эмоционалдық жауап қайтару жойылып кетеді.
Алынған ... ... ... біз ... ... ... 3-4 орындарды иеленіп қала береді деген ой түйінге келдік,
өйткені олар ... ... түсу ... ... ... қалу ... ... А2 тобының нәтижелерін сапалық талдау
жасау барысында.
Инструментальды құндылықтарда статистикалық маңызы бар айырықша
ерекшеліктер анықталады. А1 ... ... ... ... ... ... ... ересек адамдардың басынан бастап еңбек сүйгіштік пен
орындаушылық құндылықтарына тәрбиелейді. Бұл ... ... ... ... ... (олардың көзқарстарына төзімділік
көрсету, бөтеннің кзөқарасын түсіну) бұл топ 2-3 ... ... ... ... жеке құндылықтарды (тәрбиелік, ерік, биік мақсат)
маңыздандандырып көрсетеді. Сонымен алынған ... ... ... аламыз:
А) А1-ші топтың иерархиялық құрылымы бақылаушы топқа қарағанда құрылу
сатысында ... ... ... ... ... құндылықтарға көбірек көңіл
бөлетінін, ал А1 тобы өзге жеке ... ... ... А2 тобы 1-ші ... ... ... ... қабылдауды
артқа шегереді.
Г) Терминалды құндылықтарды негізгі айырмашылық кәсіби өзіндік анықтау
болып табылады.
Сараптауды ... ... ... А2 тобы мен А1 ... ... ... айырмашылықтықтың А1 және А2 топтарындағы статистикалық
маңыздылығын көрсетеді.
Эксперименттік топта терминалдық құндылықтар категориясында ... ... ... Яғни ... ... 1-ші жеке құндылықты 2-ші
орынға қояды.
Бақылаушы тобы 1-ші орынға жеке құндылықты яғни өзіне-өзі сенушілікті,
махаббатты қояды. Алайда бұл бұл ... ... ... 3-ші ... Ал А2 ... бұл ... 4-ші және 5-ші орындарды иемденеді.
А1 тобында экспериментальдық және абстракты құндылықтар аз маңыздылар
қатарында ... А2 ... ... өсу мен кәсіби деңгейді
маңыздансыздындырады.
Инструменталді құндылықтарда да айырмашылықтар байқалады.
А1 тобы интеллектуалды және ... ... ... деп есептесе, ал
А2 тобында конформды және дүниені сезінудің эмоциялық түрін 3-4 ... ... ... ... ... ... 2 ... бұл құндылықты 1-ші орынға қояды.
Сонымен М. Рокичтің әдістемесінен алынған мәліметтер негізінде, топтар
арасындағы ... ... ... ... ерекшеліктер анықталады.
1. Ересек адамдардың құндылықты жүйесі қалыптасу сатысында немесе
қалыптаспаған. Бірақ, ... ... ... ... – нақты, бостандық және кәсіби құндылықтар
бөлектенеді. Инструменталды ... ... ... индивидуалды, тұлғалық құндылықтар сонымен
қатар басқаларды қабылдау құнадылықтары орын ... ... ... ... аралық қатынастар, өзіндік даму құндылықтар,
сонымен ... ... ... эмоционалды және конфорымды
құндылықтар тіркеледі.
2. Студент жастардың құндылықты маңызы бар деп ... ... ... ... ... ... категориясына индивидуалды және ... ... ... төмендерге басқаларды қабылдау
мен профессионалды құндылықтарды белгілеген болатын, ... деп ... ... ... ... және нақты
құндылықтарды көрсетті. Маңызы төмен деп ... және ... ... ... жоспарлармен мен мақсаттар категориясы.
Терминалды, яғни құндылықты ... ... ... өзіндік анықталу құндылығы жоғары болып келеді. Оны ... ... ... ... мен ... ... ... болғым келеді
».
Бұл топтың басты ерекшелігі, топтың 70%-і болашақта карьера құрып,
шыңдарға қол ... өз ... ... ... болуды
армандайды.
Құндылықты - құралдар категориясы.
Зерттеушілердің ойынша әр адамның қасиеттаріне тән ... ... ... ақ ... қайсар, жігер, еңбек қорлық, намыс,
ұят, шыншылдық, өмір сүйгіштік. Мысалы: «Менің ... ... ең ... ... ... ... ... тиіс».
Жалпы зерттеу мәліметтеріне сүйене отырып, студент жастардың тұлғалық
құндылықтар ... ... ... ... өмір,
денсаулық, әлеуметтік беделділік, өз-өзіне деген сенімділік рахаттану сезім-
деріне ұмтылу, сонымен қатар, әрекеттегі ... өз ... ... ... ... ... ... тұжырым жасауға болады.
Жоғарыда анықталған ... ... тобы мен ... тобы
көрсеткіштерінің айырмашылық ерекшеліктері ... ... ... ... 4. Топ ... ... құндылықтарға нәтижелері
Құндылықтар категориясы, бұл жерде тұлға өмірлік ұстанымдары ... ... ... қарастырылады, маңызды құндылық ретінде: іс-
әрекетте тәуелсіздік және ... ... ... пен құрмет, достық,
өмірде сәттілікке жеткізу, белсенді өмір, бақытты отбасын құру, ... ... ... ... ең ...... ... және балалар»
(Салықбаев А., 19 жас)
Cурет 5. Топ бойынша терминалды құндылықтар нәтижелері
Өмір мәнінің категориясы, ... бір ... не үшін ... ... ... табады.
Ата-аналар құрайтын топтың ... ... өмір ... ... ... Бұл топ үшін бақытты болу тән. Топтың 75%-
і «Жақсы адам» болуға ұмтылады.
Ата-аналары құрайтын тобының ... ... мән олар ... қол ... ... ... топтың да ерекшелігі, өздерінен басқа адамдарды бақытты болу
талпыныстары ... ... ... мәліметтер нәтижесінде М. Рокичтің әдістемесінен
алынған ... ... ... ... ... көз
жеткіздік.
Нарықтық-экономикалық жағдайындағы тұлғаның құндылықтарға ... ... ... ... ... ... ... қасиетін бірінші орынға қоясыз
ба?
2. Сізге әлеуметтік-экономикалық жағдайда ең бірінші пайда ... ... ... ең ... ... қарым-қатынас маңызды ма?
4. Адамның бірінші әлеуметтік ролін бағалайсыз ба?
5. Бірінші ақша табуды көздейсіз бе?
6. Бірінші білім алуды көздейсіз ... Шет ... ... алу сіз үшін маңызды ма?
8. Бірінші орынға карьера қууды ... ... Сіз үшін ... ... ... адам ... құра алады ма?
10. Қазіргі таңда адамның үнемі шынайы ... ... деп ... ... Сіздің ойыңызша қазіргі жастардың заман талабына сәйкес сана сезімі
толық қалыптасқан ба?
12. Сіздің қоғамыңызда достық қарым-қатынас ... ... ... ... Шет ел ... ... деңгейінжоғары деп бағалайсыз ба?
14. Болашақта сіздің мамандығыңызға сұраныс жоғары болады деп есептейсіз
бе?
15. Шет ел унтверситетінің дипломы сіздің ... ... ... ... қарай өзгертеді деп ойлайсыз ба?
16. Отбасын құруда жұбыңыздың материалды жағдайы маңызды ма?
17. Нарықтық заманда махаббатты бірінші орынға қоясыз ... ... ... ... ... адами қасиеттер өзгерістерге
ұшырады деп ойлайсыз ба?
19. Жүз сомың болғанша, жүз ... ... ... ... ... бе?
20. Тек қана ақша барлық мәселені шешеді деген пікір сіздің ойыңызша
дұрыс па?
Анкетаның нәтижесі ... ... ... осы берілген сұрақтардың
барлығында жоғары болды. Бірақ психологиялық көмек олардың ... ... ... ... ... ... беру ... жағымды психологиялық адаптациясы қажет екені анықталды. Олар нарық
заманында тек ақшамен ғана шектелмейтінін, ... ... ... ... ... ... қалыптасуы нарыққа дейінгі
тұлғаларда олардың өмір ... ... ... ... ... ... байқағанымыз, ақша және байлықтан ... ... ... ... ... ... қойған. Психологиялық тұрғыдан
қарастыратын болсақ, нарық заманының мотивациясына сәйкес, жеке ... да ... ... ... бағдарлануы мен жаңа экономика,
яғни нарықтық экономика мәселесі жеке адамның ... үшін ... ... ... ... ... ... үлкен жеткіншектер
жасындағы өзіне деген қатынас пен ... ... ... ... күннің күттірмес, тиянақты ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарға
бағдарлануының келесідей ерекшеліктері анықталды:
• Нарықтық-экономикалық ... ... ... ... ... құрылымы қалыптаспаған;
• Иерархиялық құрылымда тұлғаның құндылықтарға бағдарлану ерекшеліктерін
басым ... ... яғни ... ... құрайды;
• Тұлға аралық қатынас құндылықтары ең жоғары дәрежеге ие;
• Өмірлік мәнді ұғынудың төменгі деңгейі;
Әлеуметтік басты айырмашылықтар:
Біздің ойымызша осы ... ... ... қажет. Өйткені,
құндылықты бағдардың қалыптасуына келесі ... әсер ... ... ... ... ... факторы, тәрбиелеу стилі
факторы және т.б.
Бәсекеге қабілетті тұлға ретінде дамуға ... ... ... әсер ... ... ... тұлғаның өмір сүру уақыт ерекшелігімен
тікелей байланысты болады эксперименттік топ қазіргі жастар тексеру тобы
соларды ата анасы
Әртүрлі ... ... ... яғни ... уақытта өмір
сүрген тұлғаларда (социализм және ... ... ... ... ... ... зерттеулер нәтижесінде алынған мәліметтерді талдай
отырып, біз ... ... ... ... студент жастар және ересек
адамдардың арасындағы құндылықты бағдарлану жүйесінің ... ... ... ... ... дәлелденді. Сонымен қатар, өмірлік мәнді
ұғыну мен ... ... ... ... ... ... бөлім бойынша тұжырым
Эксперименттік зерттеу нәтижесінде мынадай қортындыға келдік:
Нарықтық-экономикалық жағдайында тұлғаның ... ... ... мен ... ... ... ... арасында
байланыс бар;
Нарықтық-экономикалық жағдайында тұлғаның құндылықтарға бағдарлану
ерекшеліктерін қалыптасуы ересек адамдарда қалыптаспаған ... ... ... жағдайында тұлғаның құндылықтарға бағдарлану
ерекшеліктерін қалыптасуы студенттерде қалыптасқан. Нарықтық-экономикалық
жағдайында тұлғаның ... ... ... ... ... кәсіби өзіндік анықталу доминантты болып келеді,
Б) ең төменгі мәнге тұлға аралық қатынастар көрсетіледі.
Нарықтық-экономикалық жағдайында тұлғаның құндылықтарға бағдары ... ... ... ерекшеліктерін иерархиялық құрылымында: ересектерде
нақты, индивидуалды құндылықтар ... ... ... да: ... ... басымдық танытты. ... ... ... ... ... ... ... басымдық танытады.
Студенттердің арасында өмір мағынасы сұрағының мәнділігі 34%-ды
құрайды, ата-аналарда 58%-ке тең. Құндылықтарға ... ... ... ... ... ... ... толығымен қалыптасты
деуге болады. Нарықтық ... ... ... ... ... қалыптасқан деп айтуға болады.
Корреляциялық талдаудың нәтижесінде тұлғаның құндылықтарға бағдарлану
мен өмірлік мағына бағдарын ұғынудың қалыптасуы арасында ... ... ... ... ... ... ... отырып, құндылықтарға
бағдарланудың қалыптасу деңгейін анықтау барысында 45-60 жас ... ... мен 18-25 жас ... ... ... көрсеткіштерін
салыстырғанда біз статистикалық мәнді ерекшеліктерді анықтадық.
Ересек адамдардың құндылықтарға бағдарлануы қалыптасу ... ... ... ... ... қалыптаспаған. Бірақ, маңыздылығы жоғары
құндылықтар ішінде терминалды – нақты, бостандық және ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық құндылықтар сонымен қатар ... ... орын ... ... ... ... тұлға аралық қатынастар,
өзіндік даму құндылықтар, сонымен ... ... ... ... ... ... тіркеледі.
Студент жастардың құндылықты маңызы бар деп бостандық, нақты және
өзіндік құндылықтарды көрсеткен. Инструменталды ... ... және ... құндылықтарды белгілесе, маңызы төмендерге
басқаларды қабылдау мен қиындыққа төтеп беруді атап көрсетті, сонымен ... ... деп шет елде ... ... өмір ... ... және
өз қалауымен өмір сүру құндылықтарын көрсетті. Маңызы төмен ... ... және ... ... ... көрсетті.
А2 тобы мен А1 топтарының арасындағы мәнді ерекшеліктерді ... біз, ... ... ... ... ... мәнді ерекшеліктер жоқ деген ұйғарымға келдік.
Соныменен, құндылықтарға бағдарланудың қалыптасуы, алынған ... ... ... ... толығымен қалыптасты деуге болады.
Нарықтық экономикалық жағдайдағы студент ... ... ... деп ... ... ... қойылған болжамға сәйкес ... ... және ... ... ... ... ... қалыптасу деңгейінде
ерекшеліктер болатыны нақты түрде дәлелденді. Сонымен қатар, өмірлік
мағынаны ... мен ... ... қалыптасуы арасындағы
байланыс дәлелденді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі күрделі әрі өзгермелі заманда құндылықтар жүйесінің алатын орны
ерекше. Жаңа қоғамдық-экономикалық жағдайдағы ... ... ... өзіндік сезімінің қалыптасуы және қоғамның ... ... мен ... ... жақтары сапалы өзгерістерге ұшырады.
Адамның әлеуметтік ортаға қатынас жүйесінің негізгі ... ... ... ... Олар ... әлеуметтік өзара
әрекеттестігін, олардың қызығушылықтарының келісуі мен күресуі және адамның
мінез-құлқы мен ... ... ... ... ... отырады.
Осылай, нарықтық жағдайлар тұлғаның қалыптасуына, оның қажеттіліктері
мен құндылықтарына тікелей әсер ... ... ... ... ... ... байланысты. Құндылық түсінігі адамның қатынасы
әлемге сипатталғанда қолданылады. ... адам және оны ... ... ... ол тек ... ... ... Тұлғаның құндылықтар
бағдары мен өмірлік мағына ... ... ... ... ... ... оның келесідей басты сәттері беріледі: «біріншіден,
құндылықтар бағдары тұлғаның бағыттылығын және ... ... ... ... ол оның ... ... ... ... ... мен ... қызығушылықтарының мәселелері көптеген
ғалымдардың зерттеу пәні болған: К.А.Абулханова-Славская, Л.И.Анцыфарова,
Л.И.Божович, Л.С. Выготский, Т.Н.Мальковская, А.Г.Зеравомыслова, С.Н.Сайко,
В. ... ... ... ... ... ... т.б. ... зерттеуіміздің бастапқы ғылыми – ... ... ... және ... ғылымда терең тамырын жайған қоғамдық дамуының
диалектикалық–материалистік тұжырымдамасының негізгі тұжырымдары болып
табылады. ... ... бір ... ... ... түсіну негізінде қалыптасқан.
Қоғам тұлғаға әсер етеді, ал тұлға қоғамға нақты әлеуметтік топ арқылы
ықпалын білдіреді. Қоғамдағы өзгерістерді жақтаушылар ... ... ... мен қоғамда түбегейлі ... ... өз ... күш ... қарсы алған адамдар. ... ... ең ... биліктің мемлекеттік органдардың қолынан жеке
өндірістік иелерінің қолына өтумен ерекшеленеді. ... ... ... құны ... сатып алуышының өзара келісімімен анықаталады
Нарықтық-экономикалық жағдайында тұлғаның құндылықтарға бағдары мен
өмірлік мағына бағдары ерекшеліктерін иерархиялық құрылымында: ... ... ... ... ... ... да: ... сезіну басымдық ... ... ... ... ... ... ... тұлғааралық қарым-
қатынас басымдық танытады.
Студенттердің арасында өмір мағынасы сұрағының ... ... ... 58%-ке тең. ... бағдарланудың қалыптасуы,
алынған мәліметтер бойынша, студент жастардың арасында толығымен қалыптасты
деуге болады. Нарықтық ... ... ... тұлғасының
құндылықтарға бағдарлануы қалыптасқан деп айтуға болады.
Корреляциялық талдаудың нәтижесінде тұлғаның құндылықтарға бағдарлану
мен өмірлік мағынаны ұғынудың ... ... ... ... бар
екенін дәлелдедік. Нәтижелерді өңдеуді жалғастыра отырып, құндылықтарға
бағдарланудың қалыптасу деңгейін анықтау барысында 45-60 жас ... ... мен 18-25 жас ... ... ... ... біз ... мәнді ерекшеліктерді анықтадық.
Жалпы зерттеу мәліметтеріне сүйене отырып, студент жастардың тұлғалық
құндылықтар жүйесінде-материалдық жағынан ... ... ... ... ... өз-өзіне деген сенімділік ... ... ... қатар, әрекеттегі еркіндік, өз пікірін
дәлелдеудегі батылдылық сияқты құндылықтардың ... ... ... болады. Жоғарыда анықталған көрсеткіштердің зерттеу тобы ... тобы ... ... ... ... ... бөлімінде сипатталады.
Қорыта келгенде, зерттеу жұмысымыздың мақсат-міндеттеріне сай қойған
болжамымыз толығымен расталды деп сенімді ... ... ... ... ... ... ... құндылық бағдары
мен өмірлік мағына бағдарының өзара байланысын ашып көрсетуге тырыстық.
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... В.Н. ... ... избр. психол. Труды/ под. ред.
А.А. Бодалева. М.,2004.- 456 с.
2. Розанова В.А. Психология управления. – М.: ... ... ... А.В. ... ... ... – М.; СГУ, ... Экономическая психология. Социокультурный подход – СПБ.; Питер,
2000.- 65с.
5. Мощенко А.В. Психология менеджмента. – М.; СГУ, ... ... С.М., ... О.Х. ... в экономическую
психологию. – Алматы, 2005.-111с.
7. ... Б.Ф. ... как ... и ... ... ...... Налчаджян А.А. Социально-психическая адаптация личности – Ереван,
1988.-398с.
9. Кузнецов П.С. Адаптация как функция ... ... ... ... ... у-та, ... с.
10. Аймаганбетова О.Х. Основы экономической ... ... ... ... ... ... ... М., Изд. Наука 1969.-102с.
12. Кузнецов П.С. Адаптация как функция личности– Саратов., 1991.-98с
13. ... П.Л. ... ... Построй свою пирамиду успеха- Спб.:
Питер 2003.- 153с.
14. Фоксол Г. Психология потребителя в ... – Спб.: ... ... ... П.Н. ... ... ... – М.;2000-108с.
16. Градева Д. Социальная адаптация – М.; 1976-58с.
17. Личность в условиях ... ...... ... ... В.Р. Социально-психологические проблемы идентификации
личности в ... ... ... отношений // Мир
психологии,2007-№3.С.25-31.
19. Политический анализ общественного ... о ... ... на ... ... / Под.ред. С.В. Рогачева. М.; 1990.-
118с.
20. Гудечек Я. ... ... ... – М.; 1989.- ... Бубнова С.С. Ценностные ориентация личности как ... ... // ...... 5. –С.38-44
22. Алексеева В.Г. Ценностное ориентации как фактор жизнедеятельности
развития личности // Психол.журнал. – 1984.–т 4. – ... ... Ю.А. ... ... ... и массовые
информационные процесы // Психол.журнал. – 1982.–т 3. – С.135-140.
24. ... А.Г. ... ... ценности. – М.: Политиздат,
1986. – 222с.
25. Мокшанцев Р.И. Психология рекламы – ... ... ... ... ... энциклопедический справочник. / Под. ред.
Б.Г.Мещаркова, В.П.Зинченко. – Спб. «прайм-Еврознак», 2007.-172с.
27. ... М.А., ... Н.А. ... ... ... ... года обучения в вузе (Методические
рекомендации преподавателям) – Спб. 1993.-725с.
28. Леонтьев Д.А. Психология ... ... ... и ... ... М., 1999. - 87 ... Китов А.И. Личность и перестройка. Заменки ...... ... Ким А. ... и ... ... ... на
современном – Алматы, 2003.-348с.
31. Попов И. Психология и экономика. – М.; 1989.-96с.
32. ... Л., ... Д. ... ... – Спб. ... 2006.- ... ... В.А. Адаптация субьекта к социальной среде: парадоксы,
парадигмы, психологические механизмы. // Мир психологии. – 2006-№3.
34. ... Б.Г. О ... ... человекознания. – М.:
Педагогика, 1977. – 182 с.
35. ... ... / Под. ред. ... ...... центр «Академия», 2005
36. Фромм Э. Человек для себя. Иметь или быть. – Мн: Изд. В.П.Ильин.
1997
37. ... В. ... ... – М.: ... МГУ, 1992. – ... ... С.Л. ... общей психологии. – М.: Просвещение, 1973 -
123 с.
39. Структура и личностные детерминанты ... ... // ... ... – 2008. - №2.- С. ... ... Л.И. О динамическом подходе к психологическому изучению
личности // Психологический журнал. - 1981. - №2.- С. ... ... А.Н. ... ... эмоции: Конспект лекции. -М.: Изд-
во МГУ, 1971. - С. ... ... Л.И. ... ... ... / Л.И. ... – М.:
Воронеж, 1995. - 64 с.
43. Яницкий М.С. Ценностное ориентации личности как ... ... ... 2000. – 174 ... Братусъ Б.С. К проблеме ... в ... // ... № 5. 1997. ... ... Н.Н. ... планы подростков и юношей // Вопросы
психологии. - 1984. - №3. - С. 7-10.
46. ... В.И. ... и ... бизнеса. – Ростов на-Дону, 2006
47. Милославова И.А. Понятие и структура социальный адаптации.: - Л.,
1974.- ... ... Д.Б. ... ... в ... ... ... Кон И.С. Психология юнешского возраста – М.: Просвещение, 1979. –
176 ... ... Н.Е., ... В.В. ... ... и ... к социальным нормам. // Психологический журнал.
2007 том 28. №1.-С. 24-32.
51. ... Ю.Р. ... ... ... ... ориентаций: Автореф. – М., 1987.- 197с.
52. Гантер Б. Фернхам А. Типы потребителей: введение в психографику. /
Лер.с.анг. под. ред. ... И.К. – Спб: ... 2001.- ... ... Л.Р. Гигиена и психология труда работников торговлии. – М:
Экономика, 1979.-283с.
54. Лебедев – ... ... ... – Спб: ... 2002.-285с.
55. Франкл В. Человек в поисках смысла: Сборник /Пер. с ... и ... ред. Л.Я. ... и Д.А. Леонтьева. – М.: Прогресс, 1990. – 168 с.
56. Фромм Э. Душа ... - ... – 240 ... Д.Я. ... ... ... ... А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. –М.: Издательство
Московского университета, 2007. -347с.
58. Юнг К.Г. Исследование феноменологии самости / Пер. с ... ... ... 1997. ... ... личности. Учебное пособие / Под ред. проф. П.Н. Ермакова,
В.А. Лабунской. –М.: Эксмо, 2007. ... ... К.А. ... ... –СПб.: Алетейя, 2001.
–220с.
61. Березина Т.Н. О ... ... ... ... ... ... и ... субъектный подход. –Краснодар, 2005. –С.53-60
62. Василюк Ф.Е. Психология переживания (анализ преодоления ... –М.: ... ... ... 1998. ... ... М.И. ... диагностика. Стандартизированные тесты.
–М.: «Издательство ПРИОР», 2002. –288с.
64. Дружинин В.Н. Варианты жизни. –М.: Аспект Пресс, 2000. ... ... В.К. ... ... ... ... М.: ... МГУ, 1990. – 121с.
66. Кузнецов П.С. Концепция соц. адаптации. Саратов, 2001.-126с.
67. Фромм Э. Душа ... - ... – 240 ... ... Ю.Р. ... ... ... структуры
ценностных ориентаций: Автореф. – М., 1987.- 197с.
69. Гантер Б. ... А. Типы ... ... в ... ... под. ред. Андреевой И.К. – Спб: Питер 2001.- 714с.
70. Донская Л.Р. Гигиена и психология труда работников торговлии. – ... ... ...... Психология рекламы. – Спб: Питер. 2002.-285с.
72. Будинайте Г.Л., Корнилова Т.В. Личностные ценности и ... ... ... ... 1993, №5, с ... ... В.Е., Галажинский Э.В. Саморегуляция личности: системный
взгляд. Томск: Изд-во ТГУ, ... ... Д.А. ... ... ... М.: ... 1997.
75. Клочко В. Е. Предмет современной психологии: человекообразование и
психологическое обеспечение смысловой педагогики // ... ... ... региона. — Барнаул, 1995. — № 3-4. — С.204-113.
76. Оллпорт Г. Личность в ... Пер. С ... — М.: КСП+; ... 1998. — 345 ... ... Д.Я. ... психодиагностика: Методики и тесты.
Самара. Изд. Дом. Бахрах-М, 2003.-519с.
78. Леонтьев Д.А. Тест смысложизнных орентаций. М: Смысл, 1992.-713с.
79. Клейберг Ю.А. ... ... ... ... ... ... М., 2001.-371с.
80. Готтсданкер Роберт. Основы психологического эксперимента. - М.; Изд-
во МГУ, 1982. – ... ... Д.А., ... М.О., Калашникова О.Э. Факторная структура
теста смысложизненных ориентаций // Психологический журнал. - 1993.
- №1. – ... ... В.К. ... ... ... ... М.: Изд-
во МГУ, 1990. – 121с.
83. Евгени Турбецкой Смысл жизни. М.: 2003. 396с.
84. Леонтьев А.Н. проблемы развития психики. М.: ... АПН ... ... В. Что такое смысл// Человек в поисках смысла. Часть III.
Основы логотерапии. - М. 1990. ... ... Э.М. ... ... ... ... ... - Алматы, 1999. – 146с.
87. Ганзен В.А., ... В.Д. ... и ... ... - СПб., 1991.– 318с.
88. Сидоренко Е.В. Методы математической обработки в психологии. – СПб.,
1996. – ... ... Г.В. ... ... ... для ... -
Л.: Изд-во ЛГУ, 1972. – 742с.
90. Шакурова, З.А., Казанцева, Э.Р. ... ... ... ... / под ред. Ю.С. ... - Челябинск, 1993. – С. 5-30.
91. Чудновский В. Э. ... ... ... жизни как
психологического феномена // ... ... ... ... смысла жизни: Материалы III-Vсимпозиумов / ПИ
РАО. Под ред. В. Э. Чудновского. М., 2001. С. ... ... В. Э. К ... ... ... ... // ... 1999. № 2. С. 74. 80.
ҚОСЫМША А
1. Қазіргі заманда адамның адамгершілік қасиетін бірінші орынға қоясыз?
А) ... ... ... ... жауабыңыз:________________________
2. Сізге әлеуметтік-экономикалық жағдайда ең бірінші пайда көздеу
мақсат па?
А) ия
В) жок
С) білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
3. сізге ең ақшаға ... ... ... ... ия
В) жок
С) білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
4. Адамның бірінші әлеуметтік ролін бағалайсыз ба?
А) ия
В) жок
С) ... ... ... Бірінші ақша табуды көздейсіз бе?
А) ия
В) жок
С) білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
6. Бірінші білім алуды ... ... ... ... ... өзіңіздің жауабыңыз:________________________
7. Шет мемлекетте білім алу сіз үшін маңызды ма?
А) ия
В) ... ... ... ... ... орынға карьера қууды қоясыз ба?
А) ия
В) жок
С) білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
9. Сіз үшін әлеуметтік ... ... адам ... құра ... ... ... ... білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
10. Қазіргі таңда адамның үнемі ... ... ... деп ... ... ... ... білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
11. Сіздің ойыңызша қазіргі жастардың заман талабына сәйкес сана сезімі
толық қалыптасқан ба?
А) ... ... ... өзіңіздің жауабыңыз:________________________
12. Сіздің қоғамыңызда достық қарым-қатынас әлеуметтік статус бойынша
құрала ма?
А) ия
В) ... ... ... жауабыңыз:________________________
13. Шет ел университеті дипломдарының деңгейінжоғары деп бағалайсыз ба?
А) ия
В) ... ... ... жауабыңыз:________________________
14. Болашақта сіздің мамандығыңызға сұраныс жоғары болады деп ... ... ... ... ... ... Шет ел ... дипломы сіздің өміріңізде әлеуметтік
ақуалыңызды жақсы жаққа қарай өзгертеді деп ойлайсыз ба?
А) ия
В) жок
С) білмеймін
D) өзіңіздің ... ... ... жұбыңыздың материалды жағдайы маңызды ма?
А) ия
В) жок
С) білмеймін
D) ... ... ... заманда махаббатты бірінші орынға қоясыз ба?
А) ия
В) жок
С) білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
18. Қазіргі таңда сауда-саттық ... ... ... өзгерістерге
ұшырады деп ойлайсыз ба?
А) ия
В) жок
С) білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
19. Жүз сомың ... жүз ... ... ... ... ... бе?
А) ия
В) жок
С) білмеймін
D) өзіңіздің жауабыңыз:________________________
20. Тек қана ақша барлық мәселені шешеді деген пікір сіздің ойыңызша
дұрыс па?
А) ... ... ... ... ... ... ... «ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒЫТТЫЛЫҒЫ» ӘДІСТЕМЕСІ
Инстуркция: «Қазір сіздерге 18 картадан тұратын бағалықтар ... ... ... - ... өміріңізде ұстанатын принциптерді
сізге маңыздылығы бойынша ретімен қойып ... ... жеке ... ... ... таңдамас бұрын,
өзіңізге маңыздылығы жоғарысын мұқият қараңыз, таңдаған соң бірінші ... Одан соң ... ... ... ... Ең маңыздылы
төменін 18-ші орынға қойыңыз.
Асықпай, ойланып жасаңыз. Егер ... ... ... ... ... ауыстыруға болады. Соңғы нәтиже Сіздің шынайы
позицияңызды көрсетуі тиіс».
СТИМУЛДЫ МАТЕРИАЛ
А ... ... ... ... ... ... денсаулық
• жоғары жалақылы жұмыс
• табиғат әдімілігі және ... ... ... ... ... ... жүзін аралап, саяхатқа шығу
• жоғары қызмет орны
• тану (білім, жалпы мәдениет тану, интеллектуалды даму)
• атақты болу
• даму (өзімен жұмыс, ... ... және ... ... ... ... (міндеттердің болмауы, жағымды көңіл көтеру)
• еркіндік (дербестік, өз әрекетіне ... ... ... отбасы өмірі
• басқалардың бақытты болуы
• қызмет өсіру
• өзіне деген ... ... ... ішкі қайшылықтардан еркіндік)
Б Тізімі (инструменталды құндылықтар)
• өзін бірінші ойлау
• тәрбиелілік
• жоғары талаптар
... ... болу ... айту)
• эгоизм
• тәуелсіздік
• шет елде материалды жеткілікті өмір сүру
• білімділік
• жауапкершілік
• байлыққа ұмтылу
• өз қалауымен өмір сүру
• өзінің көз-қарасында, пікірінде ... ... ... ... төтеп беру
• адалдық
• байлыққа құмарлық
• басқаларды басқару
ҚОСЫМША Б
Б.С.Кругловтың «Құндылықты бағдар жүйесінің қалыптасуының деңгейін ... ... ... ... ... екі ... ... төменде адам өмірінде жетуге талпынатын мақсаттардың тізімі
келтірілген. Өзіңізге басты, құнды ... ... ... ... ... ... ... 5 баллмен белгілеңіз.
1-Бланк. (T - құндылықтар).
Өмір құндылықтарының мазмұны.
Қойылатын балл 1-5 аралығы.
• Өзбетінше өмір сүру, баға беру мен ойлаудың ерекшеліктері
• Өз-өзіне ... ... ... ... ... ... ... (өмірде еш қиындық көрмеу)
• Денсаулық (физикалық және психикалық)
• Рахаттану (рахат өмір сүру, уақытты үнемі жақсы өткізу)
• Қызықты жұмыс
• Махаббат ... ... ... ... Іс-әрекеттердің еркіндігі
• Әдемілік
• Жақсы әрі адал достар
• Өзін-өзі тану(интеллектті дамыту, айналасын ... ... ... ... Шығармашылық (шығармашылықпен айналысу мүмкіндігі)
• Қоғамда орныңды табу(ұжымда, достар ... ... ... ... өмір
• Теңділік (барлығымен бір сатыда болу)
2-нұсқа: төменде жеке тұлғаның негізгі ... ... ... ... деп бөліп алып, 1-5 балл аралығында белгілеу керек. ... ... ... ... 5 балл деп ... керек.
2-Бланк (И- құндылықтар)
Тұлға қасиеттері(құндылық ретінде)
1-5 балл арасында
• Жоғары сұраныстар
• Мейірімділік
• Тәрбиелік
• Өмірге деген ... ... ... Өз ... қорғау батылдығы
• Атқарушылық
• Өзіңдегі және басқалардағы кемшіліктерді жоюға асығу
• Кең көзқарас (басқаларды ... ... ... ... ... өзі бақылау (өзін- өзі ұстау, тәрбиелеу)
• Шыдамдылық (басқаны кешіре білу)
• Тұрақтылық (өз дегеніне жету, ... ... ... ... шешім қабылдау, логикалық ой)
• Жауапкершілік( сөзінде тұра білу)

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өмірлік жол жеке тұлғаның индивидуалды әлеуметтік тарихи дамуының формасы25 бет
Оқушылардың білімге құндылық бағдарын қалыптастырудың теориялық негіздері41 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
12 жылдық дамыту күні және білім беру бағдарындағы негізгі оқу бағдарламалары28 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы туралы15 бет
1950 - 1980 жылдардағы КСРО-ның халықаралық қатынастар жүйесіндегі Үндістанмен байланысы61 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
Delphi мен Pascal-дің байланысы21 бет
RC байланысы бар күшейткіштер8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь