Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 МӘТІН ЖӘНЕ МӘТІНТҮЗІМ ҰҒЫМДАРЫ
1.1 Мәтін лингвистикасының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Мәтін түрлері мен типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
1.3 Мәтінге тән категориялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
1.4 Көркем мәтіннің құрылымдық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45

2 КӨРКЕМ МӘТІНДЕГІ МӘТІНТҮЗУШІ ФОНОСЕМАНТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЛЕКСИКА.СЕМАНТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАР
2.1 Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық құралдар ... ... ... ... ...50
2.1.1 Фоносемантикалық доминант . мәтінтүзуші құрылымдық компонент
2.1.2 Дыбыстық қайталамалардың мәтінтүзімдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ..57
2.1.3 Көркем мәтіндегі дыбыстық символика мәтінтүзуші фактор ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
2.2 Қазақ көркем мәтініндегі мәтінтүзуші лексика.семантикалық құралдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .84
2.2.1 Мәтіндегі тірек сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..84
2.2.2 Сөздік қатарлар мен сөздердің тақырыптық топтары мәтін түзуші бірліктер ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 88
2.2.3 Синонимиялық парадигманың мәтінтүзімдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... .93
2.2.4 Антонимиялық парадигманың мәтінтүзімдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... .97
2.2.5 Көркем мәтіндегі фразеологизмдер мен символдар . мәтінтүзуші . лексика.семантикалық бірліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...100
2.2.7 Лексикалық қайталамалардың мәтінтүзудегі қызметі ... ... ... ... ... ... ... .122
2.2.8 Мәтіннің мағыналық ұйымдастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 131


3 КӨРКЕМ МӘТІНДЕГІ МӘТІНТҮЗУШІ ГРАММАТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАР
3.1 Морфологиялық деңгейдегі тілдік бірліктердің мәтінтүзімдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..133
3.1.1 Есімдік . мәтін байласымын жүзеге асырушы тілдік бірлік ... ... ... ... ... .133
3.1. 2 Шылаулардың мәтінтүзімге қатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..141
3.1.3 Етістікті құрылымдардың мәтінтүзімдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .143
3.1.4 Сан есімдердің мәтінтүзімдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...147
3.2 Көркем мәтіндегі синтаксистік мәтінтүзуші факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... 149
3.2.1 Сөйлем . мәтінтүзуші тілдік бірлік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 149
3.2.2 Парцелляциялық сөйлемдердің мәтінтүзімдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... .153
3.2.3 Сұраулы сөйлемдердің мәтінтүзу қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .159
3.3 Күрделі синтаксистік тұтастық . мәтіннің құрылымдық.семантикалық бөлшегі
3.4 Синтаксистік параллелизмдердің мәтін құрылымындағы қызметі ... ... ... ... ..182


4 МӘТІНТҮЗІМНІҢ ПРАГМАТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ КОММУНИКАТИВТІК АСПЕКТІЛЕРІ
4.1 Көркем мәтіннің коммуникативтік.прагматикалық ұйымдасуы ... ... ... ... ... 187
4.2 Көркем мәтіндегі субьект категориясы мәтінтүзуші фактор ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...193
4.3 Мәтін астарының имплицитті.коммуникативтік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... 201
4. 4 Көркем мәтіндегі автор сөзі мен кейіпкер сөзінің прагматикалық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 207
4.5 Көркем мәтіндегі композициялық баяндау формаларының коммуникативтік.прагматикалық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 237
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 254
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 260
Тілді зерттеу ұзақ жылдар бойы тілдің жеке бірліктері – дыбыс, сөз, сөз тіркестері және сөйлеммен шектелгені белгілі. Қазіргі тіл білімінде сөйлемнен үлкен тілдік бірліктер - күрделі синтаксистік тұтастық, абзац және тұтас мәтінді зерттеу қолға алынды. Кейінгі жылдардағы зерттеулер нәтижесінде мәтін лингвистикасы саласы біршама қарқынды дамып, мәтін ұғымына қатысты зерттеулер нәтижесінде мәтіннің ерекше құрылымға ие екендігі анықталды. Мәтіннің өзіндік белгілері, сондай-ақ мәтінаралық байланыстар түрлері мен мәтіннің байласымдық, тұтастық, аяқталғандық сияқты қасиеттері ашылды. Сондай ақ мәтін құрылымындағы байланыстар тек шылаулар мен шылау мәндес сөздермен ғана жүзеге аспайтындығы, мәтін бөліктерін байланыстырушы басқа да тәсілдер бар екендігі белгілі болды. Мәтін лингвистикасы саласының кейінгі уақытта қарқынды дамып келеді, соған қарамастан, мәтінге қатысты әлі де анықталмаған, бірізге түсірілмеген мәселелер де жеткілікті.
Тілдің сатылық құрылымында мәтін семантика - синтаксистік құрылым ретінде жоғары деңгей болып есептеледі. Кез келген мәтін тілдік жүйеге бағынады. Сонымен қатар әрбір мәтіннің белгілі бір тұрғыда қайталанбайтын өзіндік ерекшеліктері болады. Тіл деңгейінің құрамы ретіндегі мәтін концепциясында, мәтін төмендегідей қасиеттерге ие:
1 Мәтін байласымдылығы. Мәтіннің байласымы алдын ала жоспарланған болады, яғни, алдын ала ойластырылған мәселе ретінде іске асады.
2 Мәтін тұтастығы. Тұтастық – мәтінде пайдаланылған бірліктердің интеграциалану қасиетін іске асыратын мәтіндік категория. Мәтін, әдетте, бөлшектері ескерілмей, бүтіндік ретінде қабылданады. Сонымен қоса, мәтін тұтастығы бір біріне қарама қайшы келетін логикалық негізге келіп тіреледі – үзіліссіздік және дискреттік. Бұл екі тұтастық қасиеттердің арасындағы басымы - үзіліссіздігі, өйткені мәтінді дискреттеу арқылы, ішінен бөлек компоненттерді белгілей отырып, оған барлық мәтінді телімейміз. Мәтіннің тұтастығы мен оның үзіліссіздігі тікелей байланысты. Мәтін тұтастығы кілт сөздердің қайталануы арқылы іске асады.
3 Жағдаяттылық. Мәтін тұтастығында (ситуативный) жағдаяттылық қасиет міндетті түрде көрініс табады. Осы жағдаяттылық арқасында тұтастық мағыналық категорияға айналады. Зерттеушілердің пікірінше, мәтін мен жағдаяттылық арақатынасы жеткілікті деңгейде еркіндікке ие.
4 Мәтін денотаттық бірлестікке ие: ол басқа мәтіндерден бөлектенген және шектелген. Мәтін арасындағы шекара салыстырмалы.
5 Салыстырмалылық. Мәтіннің салыстырмалы болуымен оның тағы бір антиномиясы байланысты – аяқталу антиномиясы. Оның аяқталмауы кездейсоқтық және лингвистикадан тыс факторларға байланысты.
1 Пропп В.Я. Морфология сказки. –М., 1928. – 163 с.
2 Байтұрсынов А Ақ жол. – Алматы, 1991. – 460 б.
3 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966.
– 581 б.
4 Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1995. – 208 б.
5 Шалабаев Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми теориялық негіздері: филол. ғыл. д-ры... дисс. –Алматы, 1999, – 340 б.
6 Жұбанов А. Основные принципы формализации содержания казахского текста. – Алматы, 2002. – 246 б
7 Смағұлова Г. Мәтін лингвистикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 111 б.
8 Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері: филол.ғыл.д-ры... дисс. – Алматы, 2007. – 357 б.
9 Әзімжанова Г. Қазақ көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті: филол.ғыл. д-ры… дисс. – Алматы, 2007. – 263 б.
10 Әділова А. Қазіргі қазақ көркем шығармаларындағы интертекстуалдылықтың репрезентациясы, семантикасы, құрылымы. филол.ғыл.д-ры...дисс.автореф. – Алматы, 2009. – 49 б.
11 Жақыпов Ж. Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі (контекст мәселесі): филол. ғыл.д-ры... дисс. – Алматы, 1998. – 325 б.
12 Мұстафина С. Текстообразующие средства казахского языка. автореф. канд. филол. наук. – Алматы, 1989. – 24 с.
13 Құнанбаева С. Темпоральные отношения в казахском художественном тексте: автореферат д-ра.филол.наук. – Алматы, 1991. – 43 с.
14 Қайшығұлова Ж. Қазақ мәтінінің күрделі фразалық тұтасым / абзац деңгейінде мүшеленуі: филол.ғыл.канд...дисс. – Алматы, 2001. – 109 б.
15 Кеншінбаева Ж. Қазақ мәтінінің семантика-интонациялық мүшеленуі: филол.ғыл.канд...дисс. – Алматы, 2005. – 132 б.
16 Ахметова М. Суреттеу мәтінінің құрылымы: филол.ғыл.канд...дисс. автореф. – Алматы, 2002. – 24 б.
17 Маретбаева М. Әңгімелеу мәтінінің тілдік-стилистикалық сипаты: филол.ғыл.канд...дисс. автореф. – Алматы, 2008. – 24 б.
18 Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. – Алматы, 1987. – 269 б.
19 Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі. – Алматы: Ғылым, 1968. – 265 б.
20 Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. – Астана, 2006. – 369 б.
21 Кәрімов Х. Көркем әдебиет тілін зерттеудің мәселелері. – Алматы, 1986. – 165 б.
22 Момынова Б. Газет лексикасы (жүйесі мен құрылымы). – Алматы, 1999. – 152 б.
23 Есенова Қ.Ө. Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы (қазақ баспасөз материалдары негізінде): филол.ғыл.д-ры... дисс. – Алматы, 2007. – 345 б.
24 Алдашева А. Қазіргі баспасөз тілі: жанрлық-стильдік ерекшеліктер // Мемлекеттік тіл: терминология, ісқағаздары мен бұқаралық ақпарат құралдарының тілі. – Астана, 1999. – 364-370 б.б.
25 Әлісжанов С.Қ. Ғылыми тіл синтаксисінің құрылымдық-комммуникативтік негіздері: филол.ғыл.д-ры...дисс.автореф. – Алматы, 2007. – 43 б.
26 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – М., 1968. Т.3.
– 551 с.
27 Откупщикова М.И. Синтаксис связного текста. Ленинград: ЛГУ, 1982. – 244 с.
28 Тураева З.Я. Лингвистика текста. –М.: Просвещение, 1986. – 107 с.
29 Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. – М.: Наука, 1981. – 183 с.
30 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М.: Советская энциклопедия, 1966. – 606 с.
31 Москальская И.О. Грамматика текста. – .: Высшая школа, 1981. –215 с.
32 Лосева Л.М. Как строится текст. – М.: Просвещение, 1980. – 94 с.
33 Одинцов В.В. Стилистика текста. – М.: Наука, 1980. – 264 с.
34 Әзімжанова Г. Мәтінді өзекті бөлшектеу теориясы // Академик Р.Сыздық және тіл білімі мәселелері. – Алматы: Арыс, 2004. – 43-46 б.б.
35 Солганик Г.Я. Лингвистика текста. – М., 2000. – 318 б.
36 Ахмедьяров К. Лингвистика текста. – Алматы, 2000. – 423 б.
37 Мұратова Г.Ә. Абайдың тілдік тұлғасы: дискурстық талдау мен концептуалды жүйесі: филол.ғыл.д-ры...дисс. автореф. – Алматы, 2009. – 62 б.
38 Әлкебаева Д.А. Қазақ тілінің прагмастилистикасы. – Алматы: Зият-Пресс, 2007. – 243 б.
39 Ерназарова З. Сөйлеу тілі синтаксистінің прагмалингвистикалық аспектісі: филол.ғыл.д-ры...дисс. – Алматы, 2001. – 215 б.
40 Момынова Б.Шәкәрім поэзиясының тілі. – Алматы, 2008. - 256 бет.
41 Глушко М.М. Система и структура научного текста. – М., 1982. – 263 с.
42 Фуко М. Порядок дискурса // Воля к истине. – М., 1996. – С 47-56.
43 Арутюнова Н.Д. Дискурс. Лингвистический энциклопедический словарь. Под ред. В.Н. Ярцевой. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – 682 с.
44 Т.А. ван Дейк, В. Кинч. Стратегии понимания связанного текста // Новое в зарубежной лингвистике. – М., 1988. Вып. 23. С – 153-212.
45 Дымарский М.Я. Проблемы русского текстообразования: сверхфразовый уровень организации художественного текста: автореф. дисс... д-ра филол. наук. – СПб., 1999. – 55 c.
46 Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М., 1987.
47 Гиздатов Г.Г. Когнитивные модели в речевой деятельности. – Алматы: Ғылым, 1997. – 176 с.
48 Буркитбаева Г.Г. Текст и дискурс. Типы дискурса: учебное пособие. – Алматы: Дайк-Пресс, 2006. – 379 с.
49 Чернейко Л.О. Базовые понятия когнитивной лингвистики в их взаимосвязи // Текст и дискурс. - Konqro4@phild.msu.ru
50 Садирова К.Қ. Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурстың құрылымдық негіздері: филол.ғыл.д-ры...дисс.автореф. – Алматы, 2008. – 61 б.
51 Звегинцев В.А. Предложение и его отношение к языку и речи. – М., 1976. – 160 с.
52 Букейханова Р.К. Субъектный аспект когнитивного механизма обработки дискурса // Актуальные проблемы лингвистики и методики преподавания иностранных языков: Материалы международной научно- практической конференций, посвященной 10-летию независимости РК и 60-летию КазГУМО и МЯ. им.Абылай хана. – Алматы, 2001. Ч.1. – С. 72-75.
53 Имашева Г.Е. Міржақып Дулатұлы шығармаларындағы «Ғаламның тілдік бейнесі»: филол.ғыл.канд...дисс.автореф. – Алматы, 2007. – 32 б
54 Садирова Қ.Қ. Дискурс және оның құрылымына қатысты мәселелер // Тілтаным. – Алматы, 2007. №2. – 19-25 б.б.
55 Пешковский А.М. Избранные труды. – М., 1959. – 174 с.
56 Сильман Т.И. Проблемы синтаксической стилистики. – Ленинград, 1967. – 345 с.
57 Шалабай Б. Мәтін лингвистикасы // Ұлағат. – Алматы, 2007. №10. – 80-87 б.б.
58 Брандес М. Стилистический анализ (на материале немецкого языка).
– М., 1971. – 190 с.
59 Болотнова Н.С. Основы теории текста. – Томск: Издательство Томского университета, 1999. – 205 с.
60 Бабенко Л.Г., Васильева И.Е., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста. – Екатеринбург: Деловая книга, 2000. – 345 с.
61 Ахманова О.С., Гюббенет И.В. «Вертикальная контекст как филологическая проблема // Вопросы языкознания. – М., 1977. №2, – С.91-149.
62 Гальперин И. Р. О понятии «текст» // Вопросы языкознания. 1974. № 6.
63 Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. – Алматы: Дәуір, 2004. –240 б.
64 Лотман Ю.М. Анализ поэтического текста: Структура стиха. – М.: Искусство, 1972.
65 Валгина Н.С. Теория текста. – М., 2004. – 129 с.
66 Бахтин М.М. Проблема текста в лингвистике, филологии и других гуманитарных науках. Опыт филологического анализа // Эстетика словесного творчества. – М., 1986. – С. 135-141.
67 Сорокин Ю.А. Психолингвистические аспекты изучения текста. –М., 1985. – 197 с.
68 Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. – М., 1997. –325 с.
69 Москальчук Г.Г. Структурная организация и самоорганизация текста. – Барнаул, 1998. – 215 с.
70 Алефиренко Н.Ф. Смысловая структура текста // Семантика языка и текста: ғылыми мақалалар жинағы. Под ред.Ф. П. Сергеева. Волгоград, 1998. – С. 65-74.
71 Ковтунова И.И. Вопросы структуры текста в трудах акад. В.В. Виноградова // Текст как целое и компоненты текста. Виноградовские чтения – XI. – М., 1982. – С.4 –9.
72 Кожевникова К. Об аспектах связности в тексте как целом // Синтаксис текста. – М., 1979. – С. 56-63.
73 Бухбиндер В.А., Розанов Е. Д. О целостности и структуре текста // Вопросы языкознания. – М., 1975. № 6. – С. 73-76.
74 Котюрова М.П. О связи предложений и абзацев в научной речи // Лингвостилистические исследования научной речи. – М., 1979. – С. 177-179.
75 Бондарко А.В. Лингвистика текста в системе функциональной грамматики. Текст. Структура и семантика. –М., 2001. Т. 1 – С. 4-13.
76 Воронин С. В. Основы фоносемантики / С. В. Воронин. – Л.: Изд-во ЛГУ, 1982. – 244 с.
77 Балаш М.А. О роли звуковой организации поэтического текста в его понимании (на материале стихотворения А.Ахматовой) // Текст: структура и функционирование. Барнаул: Изд-во Алт. ун-та, 1994. С. 28-42.
78 Фадеева Е.Н. Фоносемантическая характеристика индивидуального стиля автора: На примере поэтической речи XX века: Дис. … канд. филол. наук: 10.02.01 Тула, 2004.
79 Воронин С. В. Английские ономатопы: фоносемантическая классификация / 2-е изд. Под ред. О. И. Бродович / С. В. Воронин. – СПб.: Геликон Плюс, 2004. – 192 с.
80 Шадрина, И.Н. Фоносемантическая доминанта как структурообразующий компонент текста перевода: Экспериментальное исследование на материале русского и английского языков: Дис.... канд. филол. наук: 10.02.19 Горно-Алтайск, 2001
81 Кулешова О.Д. Фоносемантическая структура текста. (экспериментальное исследование на материале англ. языка). Автореф. дис. ...канд. филол. наук. М., 1985. 19 с.
82 Журавлев А. П. Звук и смысл / А. П. Журавлев. – М.: Просвещение, 1991. – 160 с.
83 Михалев А.Б. Теория фоносемантического поля: Дис.... д-ра филол. наук: 10.02.19 Пятигорск, 1995
84 Михайловская Н. Г. Звукоподражания и повторы в детской поэзии // Материалы семинара по проблеме мотивированности языкового знака. – Л., 1969. – С. 74-76.
85 Павловская Ю. И. Фоносемантический анализ речи. СПб. ГУ, 2001. – 292 с.
86 Исаева Ж.А. Қазіргі қазақ тіліндегі сегментті бірліктердің фоностилистикасы. Филол.ғыл.канд... дисс.автореф. –Алматы, 2000. -32 б.
87 Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. Алматы, 1998, 304 б.
88 Бүркітов О. Қазақ тіліндегі қайталамалардың лингвостилистикалық жүйесі: филол.ғыл.д-ры...дисс. – Алматы, 2002. – 277 б.
89 Минаева Л.В., Феденев В.Б. Паронимия в языке и речи // Вопросы языкознания. М, 1983-2. № 2. –С. 90-95.
90 Григорьев В.П. Поэтика слова. –М.: Наука, 1979. -344 с.
91 Брик О.
92 Северская И.О. Паронимическая аттракция как явление поэтического языка и как явление индивидуального стиля ( семантическая преобразования). Автореф.дисс.канд. филол. Наук. – М., 1987.
93 Вольская Н.Н. Стилистические функции звукового и морфологического повтора в автобиографической прозе М.И.Цветаевой // Филологические науки. – 1999. № 2. – С. 45-53.
94 Хусаинов К.Ш. Звукоизобразительность в казахском языке. – Алма – Ата: Наука, 1988 – 232с.
95 Өткелбаева С.А. Қазақ тіліндегі дыбыстық символика құбылысы: филол.ғыл.канд...дисс.автореф. – Алматы, 1994. – 139 б.
96 Карпухин С. А. Звукоподражательные слова в русском языке: Автореф. дис. … канд. филол. наук / С. А. Карпухин. – Саратов, 1979. – 19 с.
97 Степанова, Светлана Вячеславовна Характер проявления фоносемантических особенностей звуков в различных стилях речи: Дис.... канд. филол. наук: 10.02.01 Калуга, 1998
98 Санжаров Л.Н. Современная фоносемантика. Тула, 1996. 36 с.
99 Прокофьева Л.П. Цветовая символика звука как компонент идиостиля поэта (на материале поэтических произведений А.Блока, К.Бальмонта, А.Белого, В.Набокова) Дис. ... канд. филол. наук.- Саратов: СГУ, 1995. - 256с.
100 Балаш М.А. Фонографический инвариант как базовая единица фоносемантики // Человек - коммуникация - текст. Вып. 2. Ч.1. Барнаул: Изд-во АГУ. С.25-27.
101 Газов-Гинзберг А. Был ли язык изобразителен в своих истоках? - М., 1965.
102 Корнилов Г.Е. Имитативы в чувашском языке. – Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1984. – 184 с.
103 Панов М. В. О восприятии звуков // Развитие фонетики современного русского языка. – М.: Наука, 1966. – С. 160-165.
104 Воронин С.В. Этимология и фоносемантика (на материале тюркских и некоторых других языков)//Проблемы этимологии тюркских языков. – Алма-Ата: Ғылым, 1990.- С.62-70.
105 Балаш М.А. Фоносемантическое содержание художественного текста как фактор регуляции восприятия смысла // Текст: структура.
106 Шляхова С. С. Типы и функции ономатопов в русской речи: дис. … канд. филол. наук / С.С.Шляхова. – Л., 1991. – 262 с.
107 Левицкий В.В. Звукосимволизм в лингвистике и психолингвистике// Филологические науки. 1975. №4.-С-47-52
108 Павловская И.Ю. Фоносемантические аспекты речевой деятельности: Дис. ... д-ра филол. наук: 10.02.04 СПб., 1999.
109 Балаш М.А. Фоносемантическая структура текста как фактор его понимания Экспериментальное исследование: Дис. … канд. филол. наук: 10.02.19 Горно-Алтайск, 1999.
110 Будагов Р.А. История слов в истории общества. – М.: Просвещение, 1974. – 136 с.
111 Жұбанов А. Мәтін абзацтарын заттық-логикалық мазмұн тұрғысынан зерделеу // ҚР ҰҒА Хабарлары. – 2004. –№4, – 21-28 б.б.
112 Әзімжанова Г. Көркем мәтіндегі стилистикалық доминант // Тілтаным.
– Алматы, 2003. – №4, – 30-34 б.б.
113 Виноградов В.В. О языке художественной литературы. – М.: Наука, 1959. – 368 с.
114 Ховаев В.И. Текстообразующая роль ассоциативных рядов слов в художественных текстах малого жанра. – Воронеж, 1987. – 245 с.
115 Гончарова Е.А. Роль лексических единиц в создании композиционно-сюжетного единства текста // Лексика и текст. – Калинин, 1983. – С. 79-87.
116 Лосев А.Ф. Проблема символа и реалистическое искусство. – М., 1976. – 367 с.
117 Лотман Ю.М. Структура художественного текста. – М.: Искусство, 1975. – 384 б.
118 Спиркин А.Г. Сознание и самознание. – М., 1972. – 333 с.
119 Юнг К. Архетип и символ. – М., 1991, – 304 с.
120 Қабдолов З. Сөз өнері. ІІ томдық таңдамалы шығармалар. – Алматы, 1983. 2-том. – 456 б.
121 Ахметов З. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. – Алматы, 1993.
122 Дүсіппаева С. Қазақ ескіліктеріндегі сандар жүйесі: филол.ғыл.канд...дисс. – Алматы, 1991. – 128 б.
123 Авакова Р. Фразеологиялық семантика. –Алматы, 2002. – 150 б.
124 Жанпейісов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка. – Алматы, 1989. – 177 б
125 Манкеева Ж.А. Қазақ тілінің заттық мәдени лексикасы: фил.ғыл.д-ры... дисс. – Алматы, 1997. – 314 б.
126 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы, 1998. – 304 б.
127 Уәлиұлы Н. Фразеология және тілдік норма. – Алматы: Республикалық баспа кабиенті, 1998. – 128 б.
128 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, 1998. – 196 б.
129 Ақбердиева Б. Лексика-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық тұжырымдар: филол. ғыл. канд... дисс. – Алматы, 2002. – 146 б.
130 Сейілхан А. Қазақ тіліндегі этнографизмдер лингвомәдениеттанымдық мәні: филол. ғыл. канд... дисс.автореф. – Алматы, 2001.
131 Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: «Ғылым», 1998. – 140 б.
132 Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологи. – М., 1993. – 185 с.
133 Мелетинский Е.М. О литературных архетипах. – М., 1994. – 164 с.
134 Тіл білімі сөздігі. – Алматы, 1998. – 544б.
135 Мокиенко В.М. Образы в русской речи. – М., 1986. – 278 с.
136 Чернышева И.И. Текстообразующие потенции фразеологических единиц // Лингвистика текста. – М., 1974. – 159 с.
137 Қалабаева Т.Б. Лексико-грамматическая структура повторов в казахском языке. Автореф.дис.канд.филол.наук. – Алматы, 1980. – 26 с.
138 Уринбаев З.Б. Лингвистическая природва редупликации в современном узбекском языке. Автореф.дис.канд.филол.наук. - Ташкент, 1982. – 18 с.
139 Қожабергенова Повторы: их организация и употребление в казахском языке. –Алматы, 1985. – 23 с.
140 Чебаевская Е.Н. Повтор как стилистический прием и как принцип выдвижения // Система языка и речевая реализация его категории. Сб.научных трудов. –Л., 1978. –С. 107-109.
141 Леонтьев А.А. Признаки связности и цельности текста // Лингвистика текста. Материалы научной конференции. МГПИИЯ им. М:Тореза. – М., 1974. Ч. 1 – С.168-172.
142 Кудлаева А.Н. Типы текстов в структуре дискурса: дисс... канд. филол.наук.- Пермь, 2006.- 329 с.
143 Бондарко А.В. Принципы функциональной грамматики и вопросы аспектологии. – Ленинград, 1983. – 208 с
144 Мещанинов И.И. Структура предложения. – М., 1963. – 216 с.
145 Алисова Т.Б. Очерки синтаксиса современного итальянского языка. – М., 1971. – 462 с.
146 Жұбанов Қ. Қазақ тілінің грамматикасы. – Алматы: Ғылым, 1996. – 210 б.
147 Сыздық Р. Сөз сазы. Сөздерді дұрыс айту нормалары. – Алматы: Ғылым, 1983. – 250 б.
148 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
149 Ванников Ю.В. Синтаксические особенности русской речи (явление парцелляций). – М., 1969. – 168 с.
150 Балақаев М, Сайрамбаев Т. Парцелляция және оны аудару // Аударманың стилистикалық мәселелері. – Алматы, 1987.
151. Тәсібекқызы. Парцелляция құбылысының грамматикалық болмысы мен тілдік табиғаты // Қазақ тілі мен әдебиеті. –№ 7-8. –1994.
152 Ақыжанова А. Қазіргі қазақ тіліндегі парцелляция құбылысы: филол.ғыл.канд... дисс. – Астана, 2000. – 110 б.
153 Бекмағамбетов Ш. Қазақ тіліндегі түсіндірмелі конструкциялы сөйлемдердің негізгі типтері мен олардың құрылымдық-мағыналық сипаттамасы: филол.ғыл.канд...дисс. – Алматы, 1993. – 194 б.
154 Әбдуова Б. Тарихи романдар тілінің көріктеуіш амалдары (І.Есенберлин шығармалары бойынша.): филол.ғыл.канд...дисс. – Алматы, 1998. – 156 б.
155 Сыздықова Р., Шалабаев Б., Әділова А. Көркем тексті лингвистикалық талдау. – Алматы, 2002. –182 б.
156 Кәрімов Х. Қосүнді сөз. – Алматы: Санат, 1995. – 120 б.
157 Серғалиев М. Қазақ әдеби тілі. – Алматы: Мектеп, 1995. – 172 б.
158 Байтұрсынұлы А. Тіл құрал. Сөйлем жүйесі мен түрлері. – Қызылорда, 1925. – 310 б.
159 Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. – Алматы, 1964. – 243 б.
160 Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем синтаксисі. – Алматы, 1995. – 68 б.
161 Шалабаев Б. Күрделі синтаксистік тұтастық // Қазақ филологиясы. –Алматы, 1975. – ІІ –кітап. – 75-78 б.б.
162 Серғалиев М. Мүсірепова Б. Күрделі синтаксистік тұтастық. – Алматы, 1989. – 26 б.
163 Құрманова Н. Текст теориясы және тексті талдау әдістемесі. –Алматы, 2000. – 150 б.165 Қазақ грамматикасы, – Астана, 2002. – 784 б.
164 Серғалиев М. Стилистика негіздері. – Астана, 2006. – 273 б.
165 Ахметов З. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. – Алматы, 1993.
166 Монтень М. Опыты. Избранные произведения в 3-х томах. М., 1992. – 315
167 Арутюнова Н.Д., Падучева Е.В. Лингвистическая прагматика.//Новое в зарубежной лингвистике. Вып. 16, под ред. Е.В. Падучевой, М., 1985, с. 3 – 42.
168 Столнейкер Р.С. Прагматика. //Новое в зарубежной лингвистике. Вып. 16,
с. 419 – 438.
169 Арутюнова Н.Д. Типы языковых значений. Л.. 1988, 388с.
170 Тарасов Е.Ф. Деятельность, общение, речь ( к формированию деятельностной концепции речи). //Всесоюзная конф. «Коммуникативные единицы языка.» – М., 1984, с. 23 – 41
171 Виноградов В.В. Избранные труды. О языке художественной прозы. – М.: Наука, 1980. – 360 с.
17 Сыздықова Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 2005. – 272 б.
173 Виноградов В. Проблемы русской стилистики. – М., 1981. – 319 с.
174 Шоқым Г. Жүсіпбек Аймауытов романдарындағы қосүнді сөз: филол.ғыл.канд…дисс. – Алматы, 1997. – 120 б.
175 Торсуева И.Г. Подтекст и средства его выражения // Материалы V Всесоюзного симпозиума по психолингвистике и теории коммуникации – Москва, 1975, ч.І. ,60
176 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы – Алматы: Рауан, 1991 – 216 б.,109
177 Филиппов А.В. К проблеме лексической коннотации // Вопросы языкознания, 1978, № 1 – С.57-63.
178 Тетюхин Е.П. Образ автора в выборе и комбинаторике стилистических приемов (на материале творчества Чарльза Диккенса): дисс...канд.филол.наук. – Алматы, 1999. – 133 с.
179 Кәрімов Х. Қосүнді сөз. – Алматы: Санат, 1995. – 120 б.
180 Имангалиева Г.С. Типология диалога: дисс...канд.филол.наук. – Алматы, 1999. – 138 с.
181 Щерба Л.В. Языковая система и речевая деятельность. Л., 1974, с. 428
182 Макаров, М.Л. Основы теории дискурса. М.: Гнозис, 2003. –149 с.
183 Сыров И.А. Cинтаксические факторы текстообразования в современном художественном литературе: дисс...канд.филол.наук. –М, 1998. – 236 с.
184 ван Дейк, Т.А. Вопросы прагматики текста // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. 8. М.: Прогресс, 1978. С. 259–336.
185 Дементьев, В.В., Седов, К.Ф. Социопрагматический аспект теории речевых жанров. Саратов, 1998.
186 Карабан, В.И. Сложные речевые единицы: прагматика английских асиндетических полипредикативных образований. Киев: Вища школа, 1989.
187 Карасик, В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. Волгоград: Перемена, 2002.
188 Макаров, М.Л., Жуков, И.В. Критический анализ дискурса в начале XXI века // Материалы междунар. конф., посв. 60-летию ф-та ин. яз. Ч. 2. Тверь: ТГУ, 2003. С. 89–102.
189 Матюхина, Ю.В. Развитие системы фатической метакоммуникации в английском дискурсе XVI–XX вв.: Дисс. … канд. филол. наук. – Харьков, 2004.
190 Остин, Дж. Л. Слово как действие // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. 17. М., 1986. С. 22–130.
191 Почепцов, Г.Г. О коммуникативной типологии адресата // Речевые акты в лингвистике и методике. Пятигорск, 1986. С.10–17.
19 Сусов, И.П. Коммуникативно-прагматическая лингвистика и ее единицы // Прагматика и семантика синтаксических единиц. Калинин, 1984. С. 3–12.
193 Филипс, Л., Йоргенсен, М.В. Дискурс-анализ. Теория и метод. –Харьков: ИГЦ, 2004. –146 c.
194 Чернявская, В.Е. Интертекстуальность и интердискурсивность // Текст – Дискурс – Стиль. Проблемы экономического дискурса. СПб.: Изд-во СПбГУ экономики и финансов, 2003. С. 11–22.
195 Шевченко, И.С. Историческая динамика прагматики предложения: английское вопросительное предложение 16 – 20 вв. Харьков: Константа, 1998.
196 Гак В.Г. О семантической организации повествовательского текста // Научные труды МГПИИЯ. – М., 1976. – 158 с.
197 Гусева Текстообразующие фекторы в эпистолярном дискурсе А.П.Чехова: дисс...канд.филол.наук.
198 Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
199 Шалабаев Б. Көркем әдебиет тілі және оны мектепте оқыту. – Алматы: Білім, 1982. – 91 б.
200 Омарова Р.А. Прагмалингвистический анализ дискурса прессы на материале немецкоязычных газет: автореферат канд.дисс.филол.наук. – Караганда, 2003. – 23с.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
.....................................3
1 МӘТІН ЖӘНЕ МӘТІНТҮЗІМ ҰҒЫМДАРЫ
1.1 ... ... ... ... ... ... ... Көркем ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ
ФАКТОРЛАР
2.1 Көркем мәтіндегі ... ... ... ... - ... құрылымдық компонент
2.1.2 ... ... ... ... ... ... символика мәтінтүзуші фактор
ретінде.....................................................................
............................................65
2.2 ... ... ... ... лексика-семантикалық
құралдар....................................................................
.........................................84
2.2.1 ... ... ... ... ... мен ... тақырыптық топтары мәтін түзуші
бірліктер ... ... ... ... қызметі
.............................93
2.2.4 Антонимиялық ... ... ... ... ... ... мен ... - мәтінтүзуші –
лексика-семантикалық
бірліктер...................................................................
....................100
2.2.7 ... ... ... ... ... ... ... МӘТІНДЕГІ МӘТІНТҮЗУШІ ГРАММАТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАР
3.1 Морфологиялық ... ... ... ... ...... ... жүзеге асырушы тілдік ... 2 ... ... Етістікті құрылымдардың ... ... Сан ... ... Көркем мәтіндегі ... ... ... - ... тілдік ... ... ... ... ... ... ... ... синтаксистік тұтастық – мәтіннің құрылымдық-семантикалық
бөлшегі
3.4 Синтаксистік параллелизмдердің ... ... ... ... ЖӘНЕ КОММУНИКАТИВТІК АСПЕКТІЛЕРІ
4.1 Көркем ... ... ... ... ... категориясы мәтінтүзуші фактор
ретінде.....................................................................
..............................................193
4.3 ... ... ... ... 4 ... ... автор сөзі мен кейіпкер сөзінің прагматикалық
қызметі.....................................................................
.............................................. 207
4.5 Көркем мәтіндегі композициялық ... ... ... ... 254
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ұзақ ... бойы ... жеке ... – дыбыс, сөз,
сөз тіркестері және сөйлеммен ... ... ... тіл ... ... ... ... - күрделі синтаксистік тұтастық, абзац
және ... ... ... ... ... Кейінгі жылдардағы зерттеулер
нәтижесінде мәтін ... ... ... қарқынды дамып, мәтін
ұғымына қатысты зерттеулер нәтижесінде мәтіннің ерекше құрылымға ... ... ... ... белгілері, сондай-ақ мәтінаралық
байланыстар түрлері мен мәтіннің байласымдық, тұтастық, аяқталғандық ... ... ... ақ мәтін құрылымындағы байланыстар тек шылаулар
мен шылау мәндес сөздермен ғана ... ... ... ... ... да ... бар екендігі белгілі болды. Мәтін
лингвистикасы саласының ... ... ... ... ... ... мәтінге қатысты әлі де анықталмаған, бірізге түсірілмеген
мәселелер де жеткілікті.
Тілдің сатылық ... ... ... - ... ... жоғары деңгей болып есептеледі. Кез келген мәтін тілдік жүйеге
бағынады. Сонымен қатар ... ... ... бір ... ... ... болады. Тіл деңгейінің құрамы ретіндегі мәтін
концепциясында, мәтін төмендегідей қасиеттерге ... ... ... ... ... алдын ала жоспарланған
болады, яғни, алдын ала ойластырылған мәселе ретінде іске ... ... ... ...... пайдаланылған бірліктердің
интеграциалану қасиетін іске асыратын мәтіндік категория. Мәтін, әдетте,
бөлшектері ескерілмей, ... ... ... Сонымен қоса, мәтін
тұтастығы бір біріне ... ... ... ... ... келіп тіреледі
– үзіліссіздік және дискреттік. Бұл екі ... ... ... - ... ... ... дискреттеу арқылы, ішінен бөлек
компоненттерді белгілей отырып, оған барлық мәтінді ... ... мен оның ... ... байланысты. Мәтін тұтастығы кілт
сөздердің қайталануы арқылы іске асады.
3 Жағдаяттылық. Мәтін тұтастығында ... ... ... ... ... ... Осы ... арқасында тұтастық
мағыналық категорияға айналады. Зерттеушілердің пікірінше, ... ... ... жеткілікті деңгейде еркіндікке ие.
4 Мәтін денотаттық бірлестікке ие: ол ... ... ... шектелген. Мәтін арасындағы шекара салыстырмалы.
5 Салыстырмалылық. Мәтіннің салыстырмалы болуымен оның тағы ... ...... ... Оның ... ... лингвистикадан тыс факторларға байланысты.
6 Аяқталғандық.
7 Модальділік.
Мәтін – сөйлеу барысында қалыптасып, сұрыпталған, ... ... ... ... болып табылады. Оған айрықша форма ... ... тән ... ... ... әр ... тілдік бірліктер мен
олардың арасындағы қатынастардың ... ... ... ... ... тілдік бірліктер өзара әр түрлі лексикалық, стилистикалық,
логикалық байланысқа түседі.
Мәтіннің негізгі сипаттарының бірі – мағыналық ... ... ... бір ғана ... ие, ... ... және ... әр түрлі тілдік бірліктерден құралған көп деңгейлі құрылым деп
тануға болады. Мәтіннің мағыналық тұтастығы оның бойында ... ... ... ... ... ... сөйлеудің сыртқа шыққан,
материалданған көрінісі. Ал сөйлеу психологиялық әрекет нәтижесі болып
табылатын жоғары ... ... ... ... ... ... көп
деңгейлі, көп қырлы құрылым мен өзге де ... ... ... күрделі жүйе тән. Осымен байланысты мәтінге тән күрделі
психикалық құрылым оның ... ... және ... ... ... ... ... мәтінді нақты бір ақпаратты өз бойына жиған, әрі өзгеге
жеткізе ... ... бір ... пен ... ... беретін, жеке
тұлғаның рухани әлемін ашатын, коммуникативтік бағыттағы, ... ... деп ... ... ... ... ... коммуникативтік-прагматикалық аспектісін айқындайды. Көркем
мәтіндегі субьект категориясының мәтінтүзушілік қызметіне, ... ... ... ... ... мәтінтүзімнің
коммуникативтік-прагматикалық аспектісін айқындауға көмектеседі. ... ... ... ... ... ... сөзі мен
кейіпкер сөзінің, композициялық баяндау формаларының коммуникативтік-
прагматикалық қызметіне талдау жасаудың мәні ... ... ... ... ... тән ... сан ғасырлардан бері зерттеушілер назарынан түспей келе жатса ... ... күн ... ... ... етіп жатқан тұстары әлі де
көп. Бұл бағытта қазақ мәтіні лингвистикасында соңғы он ... ... ... анықталып, құнды зерттеулер жарық ... ... ... ... ... бірнеше кандидаттық және
докторлық диссертациялар қорғалды. Бұл ... ... ... ... ... басқа да қырларының зерттелуіне негіз
болғаны ... ... ... аса ... ететін маңызды мәселелердің
бірі – мәтінтүзуші ... ... ... Көркем мәтіндегі
фоносемантикалық доминант, дыбыстық қайталамалар мен дыбыстық символика,
мәтіндегі тірек ... ... ... топтары мен және ассоциативтік
қатарларының, фразеологизмдер мен сөз-символдар, сондай-ақ ... ... бір ... ... сипатқа ие. Қазақ тіліндегі
мәтінтүзімнің ... ... ... ... ... және олардың мәтінтүзудегі қызмет ерекшеліктері кең
көлемде тереңірек зерттеуді, жүйелеуді қажет етеді. ... тіл ... бар ... ... ... ... бермейтін кейбір
тілдік құбылыстардың қызметі мен ... ... ... ... ... түседі.
Осы орайда зерттеу жұмысының қажеттілігі және өзектілігі ... ... ... ... ... ... ... аспектілерін, көркем мәтіннің коммуникативтік-
прагматикалық ... ... ... субьект категориясы мәтінтүзуші
фактор ретінде, мәтін астарының имплицитті-коммуникативтік сипаты ... ... ... ... ... өзекті болып
табылады. Аталған мәселелер қазақ ... ... ... түсуіне
үлес қосады.
Зерттеудің мақсаты.
Қазақ тіліндегі мәтінтүзуші мағыналық ... ... ... мәтін құрылымындағы мәтінтүзушілік қызметін талдауп,
мәтінтүзімнің коммуникативтік-прагматикалық ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің зерттелуіне шолу жасау;
- Мәтін категорияларын саралап, мәтінтүзуші категорияларды анықтау;
- ... ... ... ... және ... факторларды анықтау;
- Фоносемантикалық доминант, дыбыстық қайталамалар мен дыбыстық
символиканың мәтінтүзушілік ... ... ... ... көркем мәтініндегі мәтінтүзуші ... ... ... мәтіндегі мәтінтүзуші грамматикалық факторлар мен
олардың мәтінтүзімдік қызметін анықтау;
- Мәтінтүзімнің прагматикалық және ... ... ... ... ... ... фактор ретінде айқындау;
- Көркем мәтіндегі субьект категориясының мәтінтүзушілік қызметін
дәлелдеу;
- Мәтін астарының имплицитті-коммуникативтік ... ... ... ... тіліндегі мәтінтүзуші мағыналық-құрылымдық
компоненттер және олардың мәтінтүзушілік қызметі алынды.
Зерттеудің ... ... ... лингвистикасына арналған
зерттеулердегі ой-пікірлерді түсіндіру, жинақтау, ... ... ... ... ... қолданылды.
Зерттеу жұмысының дереккөздері ретінде ХХ ғасыр қазақ көркем прозасының
көрнекті өкілдері Ж. Аймауытов, Ғ. Мүсірепов, М. Әуезов М. ... ... О. ... С. Мұратбеков, С. Шаймерденов шығармалары алынды.
Зерттеудің теориялық-әдістанымдық негізін мәтін лингвистикасы, мәтін
стилистикасы мен ... тіл ... ... ... А. Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, М. Балақаев, ... Р. ... Т. ... Е. ... С. ... Б. ... Мұстафина, Г.Смағұлова, Г. Әзімжанова, Ж. Қайшығұлова, В.В. Виноградов,
В.В. Одинцов, И.Р. Гальперин, Г.Я. ... З. ... И.О. ... Реферовская, М.П. Брандес, сынды қазақ және ... тіл ... ... теориясына, мәтінтүзім мәселелеріне қатысты айтқан ... ... ... жаңалығы мен нәтижелері.
-Жалпы тіл біліміндегі және қазақ тіл ... ... шолу ... ... ... ... жіктелді;
- Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-
семантикалық ... ... ... ... ... қайталамалар мен дыбыстық
символика мәтінтүзуші фактор ретіндегі қызметі сараланды;
- Қазақ ... ... ... ... ... ... ... сөздер, сөздердің тақырыптық топтары мен
және ассоциативтік ... ... мен ... ... парадигманың мәтінтүзімдік қызметі ашылды;
- көркем мәтіндегі мәтінтүзуші грамматикалық факторлар ... ... және ... ойды ... ... ашылды;
- Мәтінтүзімнің прагматикалық және коммуникативтік аспектілері
айқындалды;
- ... ... ... ұйымдасуы
мәтінтүзуші фактор ретіндегі қырынан айқындалды;
- Көркем мәтіндегі субьект категориясының ... ... ... ... ... ... ... теориялық мәні. Қазақ тіліндегі мәтінтүзуші мағыналық-
құрылымдық және ... ... ... ... ... мен ... мәтінтүзуші тілдік-стильдік құралдарды айқындауда
және олардың мәтін құрылымындағы қызметін тануда жалпы мәтін лингвистикасы
мәселелерінің ... үлес ... ... ... ... ... ... негіздерін анықтауға үлес қосады.
Зерттеудің практикалық мәні. ... оқу ... ... ... ... қазақ тілінің стилистикасы, тіл
мәдениеті, көркем мәтінді лингвистикалық талдау бойынша оқылатын дәрістерде
және арнайы курстарда ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- Мәтін – негізгі қасиеттері тұтастық пен тығыз ... ... ең ... ... ... Фоносемантикалық доминант - мәтінтүзуші құрылымдық компонент
- Көркем мәтіннің дыбыстық ұйымдастырылуы акустико-артикуляттық ассоциация
(ой байланысы) мен  бейнелік ... ... ... ... ... ... Фоносемантикалық құралдарды талдау дыбыстың ассоциативті-бейнелі уәжделуі
негізінде мәтіндегі имплициттік-коммуникативті астарды анықтауға мүмкіндік
береді.
- Мәтіннің ... ... ... ... ... қайталамалармен
тығыз байланысты. Ассонанс пен аллитерация — көркем мәтіннің ... ... ... ... ... қана қоймайды, сонымен қатар
мәтіннің құрылымдық компоненттерін байланыстыру қызметін ... ... ... ... ... сөздер мәтін семантикасына қызмет
етеді;
- Мәтіндегі тірек сөздер, ... ... ... мен ... ... ... мен сөз-символдар - көркем
мәтінтүзуші лексика-семантикалық құралдар.
- көркем мәтінтүзуші грамматикалық ... мен ... ... ... ойды дамыту қызметтері ашылды
- Мәтіннің мағыналық ұйымдастырылуы – мәтін тұтастығын ... ... ... ... ... ... ... орталық (негізгі ой) және перифирициялық (қосалқы ой) деп
бөлуге болады.
- Лексикалық ... ... ... сюжет желісін түзу, дамыту,
оқиғаны бір-бірімен байланыстыру, мәтін композициясы мен ... ... ... ... ... ... ... етістік тұлғалары, есімдік, шылаулар мен үстеу сөздер
белгілі бір дәрежеде мәтінтүзімдік қасиетке ... ... ... лепті, хабарлы сөйдлемдер де мәтіннің композициялық
құрылымын түзуде, мәтін бөліктерін бір-бірімен байланыстыруда, ... ... ... бір ... атқарады.
- Күрделі синтаксистік тұтастық – мәтіннің құрылымдық-семантикалық ... ... ... ... - ... ... ... негізделеді.
- субъектоценнтризм - көркем мәтінді тілдік жүйе ретінде анықтайтын аспект
және мәтін ... ... ... ... ... ... ... «автор сөзі» көркем туындының тілдік арқауын ... ... ... ... ... - ... модальдылығы аясын
қалыптастырушы тұлға. Автор модальдылығы мен ... ... ... ... ... ойы ... жасалған
фактілер мен құбылыстар бейнелік тұрғыдан қайта ұғынылады.
- Мәтін астары - реципиент пен ... ... ... ... ... сипатқа ие ақпарат.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... ... мұра ... ... ғылыми-теориялық
конференциясында (Семей, 2006), «М.О.Әуезов шығармашылығы және мәдениеттер
диалогы» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясында ... ... ... тілдердің дамуы және ... ... ... атты ... ... конференциясында
(Павлодар, 2009), Профессор Құдайберген Жұбановтың 110 ... ... тіл ... ... ... атты ... ғылыми-теориялық
конференциясында (Алматы, 2009), «Әуезов оқулары – 2009» ... ... ... 2009) ... ... ... (Павлодар 2009), «Жұбанов тағылымы VІІ» атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференциясында ... 2009) ... ... негізгі тұжырымдары мен нәтижелері ҚР БжҒМ ... ... ... ... және ... ... ... және түрлі ғылыми жинақтарда жарияланды. Барлығы ғылыми жұмыс
бойынша 30 мақала, 1 оқу құралы жарық көрді.
Жұмыстың ... ... ... төрт ... ... тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілді.
1 МӘТІН ЖӘНЕ ... ... ... лингвистикасының зерттелуі
Мәтінді зерттеу өте көне замандардан бастау алады. ... ... ... ... ... ... ... заң және әдеби
мәтіндер, мәтіннің басқа да түрлері ғалымдардың ... ... ... ... ... мәтінді зерттеумен этнологтар айналыса бастады. ... ... ... ... арнайы қарастыру 19-20 ғасырларда басталды.
Мәтін туралы алғашқы мәліметтер қатарында орыс фольклористі, ... В.Я. ... 1928 жылы ... ... ... сказки» еңбегін
атауға болады [1].
1950-60 жылдары В.Я. ... бұл ... ... және француз
тілдерінде жарық көрді. 1960 жылдары Чех ... ... ... ... теориясы қалыптаса бастады. Бұл бағытта
П. Хартманн, Р. Харверг, З. ... Т. ван ... В. ... Я. ... ... П. Сгалл, И. Беллерт, Н. Энквист және т.б. ... ... ... ... ... тән ... сипат мәтіннің құрылымдық
әдіспен зерттелуі болды. 1970 ... ... ... мәтінді
коммуникативтік үрдіс ретінде қарастыру ... ... ... ... ... ... ... И.А. Фигуровский, Н.С. Поспелов
еңбектерінен басталады.
Қазақ тіл біліміндегі мәтін теориясы жөніндегі ... ... ... қолға алына бастады. Алайда, мәтін лингвистикасына қатысты, кейбір
ойлар қазақ тіл ... ... ... ... ... ... Жұбанов еңбектерінде де кездеседі.
А.Байтұрсынұлы мәтінді «шығарма сөз» деп атайды: «Сөз өнерінен ... ... ... аты ... сөз, ол аты қысқартылып шығарма ... Ауыз ... сөз ... ... ... сөз ... бәрі ... [2, 344 б]. Құдайберген Жұбанов «сөз бұйымы» деп атайды [3].
Кейінгі жылдары мәтін лингвистикасы ... ... ... ... мәселелері Р. Сыздық [4], Б. Шалабай [5], А. Жұбанов [6], ... [7], Н. Уәли [8], Г. ... [9], А. ... [10], Ж. Жақыпов
[11], С. Мұстафина [12], С. ... [13], Ж. ... [14], ... [15], М. ... [16], М. ... [17] т.б. ғалымдардың
зерттеулеріне нысан болса, М. Балақаев [18], Е. ... [19], ... [20], Х. ... [21] еңбектерінде көркем мәтіннің ерекшеліктері
сараланады. Б. ... [22], Қ. ... [23], А. ... ... ... мәтінінің, С.Әлісжанов [25] зерттеуінде ғылыми мәтіннің
ерекшеліктері қарастырылады. Мәтін теориясына қатысты ... орыс ... ... А.А. ... ... бастау алады [26]. 1950-60
жылдары мәтін құрылымы туралы тұжырымдар Н.Ю. ... Т.Г. ... ... Ю.С. ... ... ... Бұл ... абзац
құрылымы, мәтіндегі фразааралық қатынастар семантикасы туралы мәселелер
көтерілді. Орыс тіл білімінде 1970-80 жылдары ... ... ... Т.М. Николаева, С.И. Гиндин, И.И. Ревзин, М.И. Откупщикова, ... Б.М. ... З.Я. ... Е.А. ... И.И. Ковтунова, В.А.
Бухбиндер, Г.В. Ейгер, Ю.А. Здоровов т.б. ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... мәтін
құрылымындағы ең кіші тілдік бірліктердің көрінісі (фонема, морфема)
мәтіннің жалпы ... ... ... пен ... ... мәтін типологиясы туралы сараланады. Мәтін құрылымы, мәтін
түзуші бірліктер және ... ... ... ... ... А.М.
Пешковский, Н.С. Поспелов, И.О. Москальская, И. Гальперин, Г.Я. ... ... т.б. ... ... ... туралы маңызды еңбектердің бірі М.И.
Откупщикованың «Синтаксис связного ... атты оқу ... ... [27].
Ғалым мәтін бірліктері, мәтін байласымы, мәтінді ... ... ... мен ... ... тоқталады.
Мәтінді зерттеу оның қолданбалылық сипатына да байланысты жүргізілді.
Компьютерлік лингвистикада У.Манн мен ... ... ... ... мәтіндегі байланыс типтерін анықтауға бағытталған
қолданбалы зерттеу ретінде қалыптасты.
ХХ ғасырдың екінші жартысында кеңестік тіл ... ... ... бағыты қалыптаса бастады. И.Р. Гальперин, О.И. Москальская,
З.Я. Тураева және т.б. ғалымдар мәтінді ұйымдастырудың ... ... ... мен айтылымның ара жігі, мәтін және ... ... ... ... ... ... терминдік аппаратты бірізге түсіру және ... ... ... ... дәстүрлі құрылымдық-семантикалық әдіс
мәтіннің тұтастығы және ... ... ... ... ... ... ... мәтін әр қырынан, әр түрлі бағытта жан-жақты зерттелу
үстінде. Онтологиялық тұрғыда – мәтіннің болмысы, ... ... ... ... ... ... тұрғыда мәтіндегі
объективті шындық бейнесінің берілуі сипатталады. ... ... ... ... ұйымдасуы, психологиялық тұрғыда – мәтіннің қабылдануы,
прагматикалық тұрғыда – мәтін авторының объективті болмысқа және ... ... ... ... ... мәтін тіл білімі ғылымы саласында
лингвоцентристік, текстоцентристік, антропоцентристік, когнитивтік сияқты
бірнеше бағыттар ... ... ... ... мәтіннің түрлі
аспектілеріне кешенді талдау жүргізеді. З.Я. Тураева оның қазірде ... ... ... ... жеке ... прагматикалық аспектілерін көрсетеді [28].
Бүгінгі таңда мәтін лингвистикасындағы маңызды мәселелері ретінде
мыналарды көрсетуге ... ... ... ... пен ... ... табылатын, ең жоғары жүйе ... ... ... ... ... көрсеткіштері және соларға
қатысты лингвистикалық белгі-қасиеттерімен бірге қарастыру; мәтінді
құрайтын бірліктерді, ... ... ... ... ... болатын тілдік бірліктердің сапалық дәрежелерінің ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеу.
«Мәтін» ұғымының көптеген анықтамалары бар, ол ұғымның күрделі болуына
және білімнің басқа ... ... ... да ... ... ... ... мәтін тек жазба формадағы
сөз туындысы ретінде сипатталады. Алайда, мәтін деп кез ... ... ... және жазбаша айтылымдарды айтамыз. Мәтін (лат. ...... ... ...... ... ... пен
байланыстылық болып табылатын, бірізді мағыналық байланыс арқылы белгілер
бірліктерінің ұйымдасуы. И.Р. Гальперин ... - ... ... ... ... Аяқталған, объективтелген жазба құжаты ретінде,
құжаттың түріне ... ... ... өңделген, бірқатар ерекше бірліктері
(фразадан тыс ... мен ... бар, ... ... грамматикалық,
логикалық, стилистикалық байланыстармен біріктірілген, белгілі бір мақсат
пен прагматикалық бағыты бар ... ... ... ... ... ... ... «Текст – это реально высказанное
(написанное) предложение или совокупность ... ... ... ... материалом для наблюдения фактов данного языка» [30, 365 б.] деген
анықтама ... ... ... зерттелуіне О.И. Москальская да зор ... ол ... ... пен ... ... ... ... Соның нәтижесінде төмендегідей тұжырымдар жасайды: бір
немесе бірнеше сөйлемнен құралған кез келген айтылған пікірді мәтін ... ... ... деп ... ... ал кең мағынасында мәтін бір кітап
формасында болуы да мүмкін. Ол: ««мәтін» деп бір ... бір ... ... ... ... ойы аяқталған, кез келген
айтылған пікірді түсінсек, ... ... ... ... газет немесе
журнал мақалалары, ғылыми мақалалар, түрлі құжаттар тағы басқа осы сияқты
тілдесім туындылары» [31]. Л.М. ... ... ... және ... ... және хабарламаға автордың белгілі көзқарасы берілген,
жазба түріндегі хабарлама ... [32] ... ... ... мәтін өзара лексика-грамматикалық құралдар
арқылы байланысқан, сөйлемдер бірлестігін (бір сөйлем сирек ... В.В. ... ... ... ... мен ... қасиеті
жағынан айырмашылықтары бар, түрлі қатынастар ... ... ... [33, 42 б]. ... ... ойы ашылады. Мәтін сөзжұмсам
қызметінің нәтижесі. Сөз қызметінің себебі мен мақсаты бар. Оның ... пен ... ... ... – өзіндік сипаттарға ие күрделі тілдік
құрылым.
Мәтіннің құрылымы мен мәтінтүзуші мағыналық-құрылымдық бірліктер,
олардың ... ... ...... ... ... нысаны. Мәтін танушылар мәтінді әдеби-филологиялық жағынан, стилист
ғалымдар көркем мәтіндегі тілдік бірліктерді автордық стильдік мақсаттарға
орай ... ... ... қарастырып келді. Бұл зерттеулер ... ... ... Ал ... және ... ... мәселелерді зерттеу кейінгі жылдары ғана қолға алынды. Бұл ... ... жаңа ... ... ... мәтін лингвистикасы қарастырады.
Қазақ тіл біліміндегі мәтінтүзім мәселелері Р. Сыздық ... ... ... ... ... ... ... айтады: «Текст түзілісінің
өзіне тән шарттары болады. Кез келген көркем ... ... оның ... ... ... ... бермейді. Қазақ көркем сөзінде текст түзудің
айқын көрінісі Абай өлеңдерінен ... ... ... ... ... ... – шығарманың бір бөлігінде немесе бір өлеңнің өн ... ... ... ... реңктері біртектес сөздерді
шоғырлап беру. Модальдық реңк дегеніміз сөйлеушінің (жазушының, ақынның)
айтылған ойға жағымды, ... ... ... ... реңк ... өн бойларында (лексикалық мағынасында) да болады, немесе шылау,
одағай, көмекші есім, етістік, етістіктің рай ... сын ... ... ... ... (интонация) сияқты лексика-грамматикалық құралдар
арқылы да беріледі [4, 74 б]. Сонымен қатар ... Абай ... ... ... ... ... ... жасайды:
«Текст түзу жетілген жазба әдебиетінің көрінісі. Және ол қаламгердің
зор талантын талап ететін құбылыс, өйткені текст түзу үшін сөз ... ... ... білу ... әр сөздің лексикалық мағынасы
мен модальдық өңін тап баса білу керек» [4, 79 ... ... ... ... тіл ... зерттеуші
ғалымдардың бірі – С. Мұстафина. «Текстообразующие средства казахского
языка» атты зерттеуінде ғалым ... ... ... ... ... лингвистикасының шетелдік тіл ... және ... ... шолу жасайды, мәтінді талдаудың грамматикалық,
семантикалық, прагматикалық және психолингвистикалық бағыттарын көрсетеді.
Ғалым қазақ ... ... ... ... лексикалық,
грамматикалық және синтаксистік-стилистикалық ... ... деп ... С. ... ... ... ... ретінде
шылауларды, есімдіктер мен етістіктің шақ көрсеткіштерін атайды. Сондай-ақ,
ғалымның пікірінше қазақ мәтіндері түзілімінде морфологиялық ... мен ... ... ... рөл ... ... қыстырма
сөздер, есімдік, үстеу, шылау, одағайлар жатады. ... ... ... ... ... бірліктерді С. Мұстафина мәтінтүзуші
құралдар (текстообразующие средства) деп атайды. ... ... ... ... және тар ... деп қарастырып, кең мағынадағы мәтінтүзуші
құралдарға интонация, сөздердің орын тәртібі, қайталамалар, етістіктің шақ
көрсеткіштерінің қатысы, синтаксистік-стилистикалық тәсілдерді жатқызады.
Тар ... ... ... деп ... ... атайды. Тар мағынадағы ... ... ... ... ... ... құрылымды (демек, яғни,
айталық) және тұтас емес құрылымды (не үшін десең, олай болса, ... ... ... т.б.) деп ... Мәтінтүзуші тілдік бірліктердің
синтагматикалық ерекшеліктеріне олардың жалғаулықтармен (бірақ, сонда ... ... соң), ... (шынымен-ақ) тіркесе келуін
жатқызады. Олар сөйлемнің басқы позициясында келіп алдыңғы ... ... ... ... С. ... ... мәтіннің
реляциялық құрылымы яғни фразадан тыс бірліктер компоненттері арасындағы
мағыналық қатынастың түрлері көрсетіледі. ... ... ... ... ... ... ... түсіндірмелі,
санамалылық, өтпелілік, каузальды, темпоралды. Құрмалас сөйлемдердің өзара
байланыстарынан тыс ... ... ... ... ... басқа да жаңа
ақпараттардың қосылуы, айтылым бөліктерінің ... ... ... ... ... ... жүзеге асырушы лексикалық бірліктер ретінде зат
есімдер, есімді тіркестер, ... ... ... ... ... ... ... қызметін талдайды. Морфологиялық тұлғалардың
мәтінтүзу қызметін ... ... ... шақ және етіс ... ... семантикалық және
құрылымдық тұтастығына қызмет ететіндігін дәлелдейді;
2) есімдік және үстеулердің сөйлемдер арасындағы байланысты қамтамасыз
ететіндігін анықтайды. Олар алдыңғы ... ... ойды ... ... ойды қайталай бермеу үшін қолданылады.
3) реттік сан есімдердің мәтіннің композициялық құрылымын ұйымдастыруда
белсенді қызмет атқаратындығын көрсетеді. Олар ... ... ... ... ... оқиға немесе фактілерді санамалау,
материалды маңыздылығына ... ... беру ... қызметтерімен
ерекшеленеді.
Фразааралық байланыстың грамматикалық құралдары ретінде шылау және
шылау ... ... ... ... синтаксистік парллелизмдердің,
ақпараттың тема-ремалық берілуін, деривациялық және ... ... мен, бен, пен, да, де, та, те, я, яки, егер ... ... барлық түрлері мәтінтүзуге қатысады. Қыстырынды
құрылымдардың мәтінтүзушілік қызметі және ... ... ... ... ... ... Фразааралық байланыстың
синтаксистік-стилистикалық бірліктеріне анафора, эпифора, градацияны
жатқызады.
С. Мұстафинаның ... ... ... ... – әрі
синтагматикалық, әрі функционалды ұғым, оған байланыстылық, ... ... ... ... анафоралық қайталаулардан және есімдіктерден,
етістіктердің шақтық тұлғаларынан, жалғаулықтардан т.б. ... ... ... мағыналық бір тұйық тұтастыққа бірігуінен
көрінетінін айтады [12, 24 б]. ... ... ... ... ... қатынастардың эксплицитті ... т.б. ... ... ... ... жуық ... ... да, үздіксіз даму
үстінде. Мәтін лингвистикасына қатысты зерттеулердің көптігіне қарамастан,
қазақ мәтінінің құрылымдық ... ... ... әлі де ... ететін күрделі мәселелердің бірі.
Мәтіннің басты сипаты – оның тұтастығы. Мәтін тұтастығы ... ... ... пікір білдіреді: «Мәтін тұтастығы былай сипатталады: ... яғни ... ... ... бар ... және соңы);
2) байланыстырушылық, барлық мәтін компоненттері белгілі бір құрылымға
өзара ... Осы ... ... арасындағы байланыс нәтижесінде
мәтіннің қол жеткізген үрдісі ... бұл жай ... ... [34, 43 ... бұл белгісі оны сөйлем мен күрделі синтаксистік тұтастықтан
ерекшелейді. Кей жағдайда көркем шығармаларды ... ... бір ... орай ... бітіруі мүмкін. Мәтіннің аяқталғандығы белгілі бір
дәрежеде салыстырмалы ұғым. ... ... ... қалай аяқтауы, қай
жерде аяқтауы оның өз қалауына байланысты.
Мәтіннің келесі бір белгісі – оның ... Г.Я. ... ... екі ... ... тізбекті және параллельді байласым [35].
Л.М. Лосева мәтін ішіндегі сөйлемдер байласымын екі ... ... ...... ... ... байланысуы;
2 жанаспалы /контактный/ байласым – мәтін ішіндегі сөйлемдердің ... ... [32, 49 ... ... мен ... түзуші мағыналық-құрылымдық бірліктер,
олардың өзара ... ... - ... ... ... ... мәселелері. Мәтіннің өзіне тән ... мен ... ... мен ... күн ... артып келеді. Себебі ол
қолданыстағы, қоғамдық өмірдің барлық саласына белсене араласқан, ... ... ... ... ... сол ... өмір сүруге бейімделген тіл болып табылады. Шынайы тіл тілдік
қарым-қатынастың ... ... ... ... аса ... ... ... сезімдер, ақиқат өмір туралы ақпарат бере алатын тіл болып ... ... ... [36] ... – коммуникативтік-когнитивтік
ақиқат ретінде түсіндіріледі.
Г.Ә. Мұратованың «Абайдың ... ... ... ... ... ... атты докторлық диссертациясында мәтін лингвистикасына
қатысты бірқатар мәселелер сөз болады. Зерттеуші ... ... ... ... ... мәтінді тіл біліміндегі антрополингвистикалық,
когнитивтік ... ... ... талдайды. Еңбекте Абай
шығармалары мәтініндегі концептілердің танымдық ерекшелігі, семантикалық
өрісі талданады. ... ... тіл ... танылатын концептілер, мәтін
дискурсындағы ... ... ... ... ... ... метафораның қызметі анықталады. Сонымен қатар тілдік тұлға
дискурсында қолданылу жиілігі ... ... ... ... ... мәнін, көркем мәтінде қолданылған этномәдени лексика
мазмұнын, қолданылу уәжі мен сипатын антропоцентристік ... ... Г. ... ... «ұлт тілінен, оның әлеуметтік-қоғамдық
өмірінен, ұлт мәдениетінен құнды ақпарат ... ... ... ... ... оған ... анықтама береді: «Мәтін - коммуникативтік
бағыттағы, ... бір ... өз ... жиған, әрі өзгеге жеткізе отырып,
белгілі бір уақыт пен кеңістіктен мәлімет (дерек) беретін, жеке тұлғаның
рухани ... ... ... зор ... тілдік таңба» [37]. Сонымен қатар
ғалым бұл тілдік тұлғаны мәтіндік ... ... ... ... ... деп ... лингвистикасы жеке ғылым саласы ретінде ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... пайда болған ғылым
саласы. Мәтін лингвистикасы – тіл көркемдігін ... ... ... адам танымына жетелейтін когнитивтік лингвистика,
философияға дейінгі аралықты қамтиды. Мәтіннің сан алуан ... ... ... ... ... ... прагматикасы бойынша зерттеулер,
мәтіннің танымдық қырларын ... ... ... ... ... ... етті. Кейінгі уақытта мәтіннің прагматикалық қызметі туралы
зерттеу мәтін лингвистикасындағы маңызды мәселелер ... орын ... ... ... Д.А. [38], ... З. [39] зерттеулерін атауға
болады.
Ғалым Б.Момынова «Шәкәрім ... ... атты ... ... ... ... ... [40].
Қорыта келгенде, мәтін - тіл жүйесіндегі ең жоғары ... ... ... ... қалыптасып, сұрыпталған, тұрақталған айрықша ... ... ... ... Оған ... форма мен композиция,
құрылым тән болып ... ... ... ... сан алуандығы оның
күрделі құбылыс екендігін ... ... ... мен ... - ... ... ... өте қиын, күрделі нысан,
өйткені оның мазмұны оны ... ... ... ... синтаксистік
тұтастықтардың жай ғана қосындысы емес. Оның ... ... ... ... ғана ... солармен қатар сол кезеңдегі
түрлі экстралингвистикалық факторлармен де байланыста ... Ол ... ... ... ... бір ... ... ақпардан тұрады.
Сондықтан оның қалыптасқан формасы, қабылдап, түсінуге ... ... ... яғни ... ... ... ... кез келген элемент
қалай болса солай ... ... ... ... бір ... да, ... мәтіннің тұтастығын қамтамасыз етуде арнаулы қызмет
атқарады.
Мәтін – күрделі құрылымдар мен ... ... ... ... тән ... көркемдегіш құралдар тобы бар. ... ... ... бір ... оның ... ... байланысын қамтамасыз етеді. Оларға микормәтін, макромәтін,
абзац, фразадан тыс бірлік, күрделі синтаксистік тұтастық, прозалық строфа
сияқты категориялар ... ... ... осы ... ... толық түсінік
берілмей келеді. Қазақ тіл білімінде осы терминдердің кейбірі әлі күнге
жарыспалы ... ... ... зерттеу ұзақ жылдар бойы тілдің жеке бірліктері – ... ... ... және сөйлеммен шектелді. Қазіргі тіл білімінде ... ... ... бар ... ... күрделі синтаксистік
тұтастық, абзац және тұтас мәтінді зерттеу қолға алынды. Кейінгі ... ... ... ... ... ... қарқынды дамып,
мәтін ұғымына қатысты зерттеулер нәтижесінде мәтіннің ... ... ... ... Мәтіннің өзіндік белгілері, ... ... ... ... ... байласымдық, тұтастық, аяқталғандық
сияқты қасиеттері ашылды. Сондай ақ ... ... ... тек
шылаулар мен шылау мәндес сөздермен ғана жүзеге аспайтындығы, ... ... ... да ... бар ... ... ... қайталаулар, сондай-ақ сөздердің ассоциативтік қатарлары да жатады.
И.Г. Ольшанский мәтін элементтерінің төмендегідей иерархиясын ұсынады:
макромәнмәтін ... ... ... ... ... т.б.), ... ... тұтастық, микромәтін (бір сөйлем) немесе бұл жүйенің
ең ... шегі – ... М.М. ... осы жүйеге лексикалық ... ... ... [41]. И.Р. ... ... және контексті вариативті болып мүшеленеді ... ... түрі том, ... бөлім, тарау, абзац,
күрделі фразалық тұтасым деген бөлшектерге мүшеленеді. Контексті-вариативті
түрі автор сөзі, баяндау, пайымдау, ... ... төл сөз, ... ... ... ... мен ... суреттеу сияқты
бірліктерге ажыратылады» [29].
Т. Қордабаев, Р. ... Б. ... Ж. ... А. ... ... ... ... мүшеленуіне қатысты бірталай құнды ойлар
айтылған.
Бірқатар зерттеушілер мәтін деңгейіндегі ең кіші ...... ... (Г. ... Ж. ... т.б.) деп есептейді. Ал
кейбір ғалымдардың пікірінше мәтінтүзуші ең кіші ...... ... т.б.). З. ... мәтінді сөйлеуші мақсатына сай аяқталған
ойды білдіретін бір немесе бірнеше сөйлемдер тізбегі деп таниды. ... ... ... ... - ... құрылым ретінде
жоғары деңгей болып есептеледі. Ал, ... ... ... мәтін
сөйлесіммен салыстырғанда бүтіндік сипатқа ие. Ол ортақ мақсаттағы ... ... ... ... [39]. И.О. ... ... текста»
атты еңбегінде: «Тиянақты ойды білдіретін сөйлеудің негізгі бірлігі –
сөйлем емес, ... ...... ... ... ... деген
тұжырымдама жасайды [31].
Мәтін латынша - байланысу, бірігу – тілдік таңбалардың мағыналық ... ... ... ... ізбі-ізділігі [7, 4 б].
Мәтін сөйлеу процесінің жемісі. Ол тілді ... ... ... ... ... ... Б. ... «Мәтінді зерттеу тұрақты күйдегі тілді
емес, әрекетті тілді зерттеуден барып пайда болады» [35, 131 б] -дейді.
Мәтін – ойды ... ... ... ... қоршаған ортадағы шындықты
танып біле аламыз. Мәтін – адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасын
білдіретін ең ... ... ... ... ... сырт ... құбылыс сияқты көрінгенімен шындығында, тіл жүйесі оған ... ... ... тақырыбы болады. Көбінесе ол міндетті мәтіннің
бірінші ... ... ... ... ... және соған байланысты өзіндік құрылу моделі
болады. ... ... мен ... ... мен ... ... ... тұжырымдап, түсіндіруіне сәйкес берілген мазмұнды толық
әрі терең түсінуге мүмкіндік береді. Қандай болмасын мәтін бір ойдың ... ол адам ... сөз ... ... ... біртұтас тиянақты ойды оқырманға түсінікті етіп ... өзі ... ... ... ... ... ... көңіл-
күй сезімдерін білдіретін әр түрлі тілдік тұлғалар мен әдіс-тәсілдер
қолданылады.
Тіл ... ... бар ... ... ... ... ... тілдік құбылыстардың қызметі мен ерекшеліктері ... ... ... зерттеуде айқындала түседі.
Мәтін әр түрлі тілдік бірліктер мен олардың арасындағы қатынастардың
күрделі құрылымы ... ... ... ... тілдік бірліктер өзара
әр түрлі лексикалық, стилистикалық, логикалық байланысқа ... ... ... ... ... ... т.б. өзара қатынасқа түсетін
сөйлемдер жиынтығының іріленген ... ... ... ... ... ... жеткізуге қызмет етеді. Сөйлемнің мағынасы оның
құрамындағы сөздер мағыналарының ... ... ... ... да оны ... сөйлемдердің мағынасынан құрылмайды. Мәтіннің толық
мағынасы оның мазмұнын ... ... ... ... іске асады.
Мәтіннің негізгі сипаттарының бірі – мағыналық тұтастығы. Мәтінді
тұтастай алғанда бір ғана ... ие, ... ... және ... әр ... ... ... құралған көп деңгейлі құрылым деп
тануға болады. Мәтіннің мағыналық тұтастығы оның бойында ... ... ... тікелей байланысты. Мұндай сөздер орыс тіл білімінде
опорные ... ... т.б. деп ... жүр. Тірек сөз бүкіл контекстегі
тұтас шоғырланған өзекті сөздер ретінде автордың идеялық көзқарас жүйесі,
пікірін танытады. Мұндай ... ... ... ... бір ... ... негізгі тірек сөздерді мәтінде көзделген ойдың ықшам түрі
деп тануға болады. Зерттеушілердің пікірінше, мәтін ішіндегі тірек сөздерді
мынадай ... ... ... болады: сөздің мәтін ... ең ... және сол ... ең көп ... кездесуі.
Мәтіннің өзіне тән сипаттарын төмендегі кестеден көруге болады:
Мәтінді айтылым ретінде анықтаудың екі түрлі қыры бар: оның ... оның ... ... Кез ... ... ... ... бағынады. Сонымен
қатар әрбір мәтіннің ... бір ... ... ... ... ... ... дискурсты көптеген ғалымдар
мәтіннің динамикалық ... түрі деп ... Ал ... оған ... ... ... ... қарым-қатынас нәтижесі деп есептейді. Кейде
дискурс екі бірдей ұғымды - тілдік қызметтің ... ... мен ... дегенді білдіреді.
Мәтін лингвистикасының негізін ... ... ... ... ... ... ... алғаш қолданып, мәтіннің
статикалық күйінен динамикалық күйін зерттеуге ауысты [44].
1950 жылдары ... ... ... ... ... ... лингвистикасында дәстүрлі түрде қолданылып жүрген дискурс терминін
жаңа мағынада – сөйлеушіге тән айтылымның сипаттамасы ... ... ... ... Фуко ... Бенвенист пікірін жалғастырып, дискурсивтік
талдаудың мақсат-міндеттері жөніндегі өз көзқарасын білдіреді. Ғалымның
дискурс жөніндегі ... ... және ... ... ... ... – белгілі бір саяси-әлеуметтік топқа немесе дәуірге тән айтылым
типі (коммунистік дискурс) болып ... [42]. М. ... ... ... ... тіл ... ғылымында қолдау тапқан жоқ.
«Мы предлагаем понимать дискурс как ... ... ... ... с ... осмыслением и презентацией
мира говорящим и ... ... ... ... ... рецепиентом. Такое представление лежит в русле динамического ... ... к ... ... для ... ... (действие,
познание, презентация, реконструкция) достаточно полно ... ... ... ... степени сложности, совершаемых
участниками коммуникации» [42]
Дискурсқа Н.Д. Арутюнова "речь, ... в ... ... ... ... ... ... бағыттың өрістеуіне
байланысты адам танымы мен ой құрылымын тіл ... және ... ... ... қарай бағытталған зерттеулер қарқынды сипат алуда. Тілдік
субъектінің дүниетаным ерекшеліктерінің тілдің ... ... ... зерттейтін жаңа бағыттар пайда болды. Лингвистикалық бірліктерді
когнитивтік, прагматикалық т.б. ... ... ... туындады.
ХХІ ғасырда қарқынды дами бастаған мәтін лингвистикасымен қатар, дискурс
аталатын осы ... ... ... де ... ... Соның
нәтижесінде мәтін лингвистикасы мен дискурс теориясы деген екі ... ... ... ... екі ... айқындалып отыр. Бірақ күні ... ... ... мен ... ... ... ... ажыратылып, мәтін мен дискурс белгілері ... ... ... ... оған түрліше анықтамалар беріліп жүр ... ... ... пен ... ... ... ... талдау мен
дискурс талдаудың ортақ белгілері мен ерекшеліктерін ... ... ... бар. ... ... ... ... табиғаты әлі де толық зерттелмеген деуге болады.
Дискурс байланысқан пікірлер мен ... ... ... мәтіндердің
туындауына ықпал етеді. Мәтіннің авторға ... ... ... ... ... ғана, дискурс аясында түрлену мүмкіндігі бар.
Дискурс ұғымы langue-parole ... ... ... қоюдың дамуы мен
жалпылануы болып табылады. ... мен ... ... ... ретінде
қолданылып жүрсе де олар әр түрлі құбылыстар болып табылады. ... ... ... ... ... ... түсіндіретіні,
оны пікірталас барысында қалыптасқан, менталды үдерістермен ... ... ... ... ... ... – бұл ... тілдесім. Бұл прагматикалық, әлеуметтік,
мәдени, психологиялық және т.б. экстралингвистикалық факторлармен бірге,
оқиғалар ... ... ... ... әлеуметтік мақсатқа
бағытталған, әрекет ретінде ... ... ... ... ... ... сана ... (когнитивтік үдерістерге)
қатысатын компонент ретінде қарастырылады. Дискурс мәтінмен ... кең. ... ... дискурсқа қарағанда күрделі келеді, өйткені оның
ішінде коммуникация элементтерімен оның мәнін ашуға арналған белгілер ... ... орны ғана ... бірақ дискурстағыдай хабар алмасу
жүрмейді. ... ... ... ... ... бағыттайды, онымен өзі еш
қарым-қатынасқа түспейді.
Көркем мәтінді дискурс ... ... ... ... ... ... ... факторлардың қарастырылуы болып табылады,
сондықтан ғалымдар ғылыми, мемуарлық, ... ... ... ... ... ... педагогикалық) және т.б.
дискурстар жөнінде сөз қозғап жүр. ... тіл ... ... және ... ... ... ... сөйлеу ретінде
қарастырылады. Оның құрастырылуына мәтін авторының ықпалы тимей қоймайды.
Осыған байланысты жанрлар мен стильдерге, ... мен ... ... тіл ... репертуарына зор қызығушылықтың пайда болады.
Осы құралдар арқылы автор орныққан ... ... ... ... етеді. Дискурс ұғымы әлеуметтік институттар мен білім беру
салаларымен бірге тілдің ... ... ... ... Олар дара
әрекеттер мен түсініктердің, ... ... ... ... Сонымен бірге дискурстың міндетті сипатының бірі –
үдерістілігі, бұл «дискурстың өзі ... ... ... шынайы, физикалық
уақыттан тыс болуы мүмкін еместігі»; бір ағымның бар ... ... ... ішкі ... ... ... [45, 40 б]. ... бүгінгі ұғымына келсек 60-70 жылдардағы көзқарастарға қарағанда,
ХХ ғасырдың түсінігі («сөйлемдер мен ... ... ... ... ... ... ... «құрамында мәтіннен басқа ... ... ... ... бар ... ... ретінде» ретінде қарастырылады [46, 8 б].
Г.Г. Гиздатов [47] пен Г.Г. Бүркітбаева [48] еңбектерінде дискурстың
нақты түрлері арнайы зерттеу ... ... ... Манн мен С. ... ... сай дискурс үш деңгейлі
құрылыммен сипатталады: 1) ... 2) ... ... 3)
синтаксистік құрылым. Мұндағы суперқұрылым мәтіннің жоғары деңгейдегі және
жанрға тәуелді ұйымдасуына ... ... ... ... ... бірізділігінен біртұтастықтағы мәтін ретінде ұйымдасуына жауап
береді. Сөйлем мағынасының ұйымдастырылуы мен ... ... ... қажет болса, тұтас мәтіннің макроқұрылымы мен жалпы мағынасын
ұйымдастыру үшін де ... ... ... ... сызбалық суперқұрылым қандай
да бір дискурс сипатына тән категориялар жиынтығы мен осы ... ... ... мен ... ... тұрады. Мәтінде
тұтастығына қатысты, жалпы тілдік кеңістікке ... ... кілт ... ... ұялар, концептілер сияқты бірліктер
пайдаланылады. Мәтін сөз ... ... ... Ал, ...
қолданыстағы мәтін.
Мәтін мен дискурстың ортақ белгілері мен айырмашылықтарын ... ... ... ... интенциясына, стиль ерекшеліктеріне ... ... ... тілдік құралдардың жиынтығы. Мәтін осы
сұрыптаудың жемісі, нәтижесі;
2 дискурс мәтінге қарағанда кең ұғымды ... ол – ... ... ... ... ... ... бірлікте, ал мәтін тек мәдени
кеңістікте өмір сүреді, яғни ол ... ... ... ... кез ... екінші бір дискурста өзектенуі мүмкін;
4 дискурсты қайта туындатуға болмайды. Ал көркем мәтін ... ... және ... ... ... беру ... ... мәтін ақпаратты сақтаушы,
жинақтаушы, жаңа мән тудырушы көпқырлы, көпқабатты құрылым [10].
Зерттеушілер дискурс белгілері ретінде динамикалық, ... ... ... ... кез келген дыбыстық не графикалық
репрезентациядағы тілдік шикізат болатындығы, ... бір ... ... бір ... өтетіндіктен шартты түрде тұйықталатындығы, сөйлеушілер
бір-бірінің сөзін тоспай сөйлей бермейтіндіктен ... ... ... ... ... ... ... мақсатпен
мәтінді тұйықтауы, оның өмір сүруіне мүмкіндік беруі т.б. сипаттарды
атайды. Дискурстық ... ие, ... тіл» ... ... оған ... ... ... авторлары сөз жағдаятына қатысушылар,
бірінші деңгейдегі сөйлеу жанры, ... ... ... ... ... бір бағытты, эмоциясы біртуар, ауызша сипатта
болуы т.б. Ал мәтіннің белгілеріне статикалық, құрылымдылық, көп ... ... ... ... ... ... ... кез келген
материалдық тасымалдаушыда бекітілген тілдік шикізат сияқты қасиеттерді
көрсетеді. Мәтін ... ... ... оның ... ... ... ... Ал, тілде тұрғанда ол ешкімге арналмаған, дискурста
тілдік дерек ... ... ие, ... өмір» сипатында болады, ол
екінші деңгейлі күрделі сөйлеу жанры түрінде түзіледі.
Дискурсқа өте жақын ұғым – ... ... кез ... ... ... ... пен ... болуын қажет етеді. Сонымен қатар автор
мен адресат кезектесіп келеді. Егер ... ... ... ғана ... ... жатады. Алайда монологті бір ғана қатысушысы бар дискурс деп
тануға болмайды, өйткені монологта да ... ... ... келгенде, бір-
біріне қарама-қарсы құбылыс ретінде қарастырылып жүргеніне ... ... ... бір түрі деп ... болады.
Қазіргі тіл білімінде дискурстық талдауға ерекше мән беріледі. Ол
логика, ... сана ... ... ... сияқты
шектес салалар жүйесін қамтиды. Ғалым Н. Уәли ... ... ... ... ... ... ... әрекеті тұрғысынан зерттеудің
маңыздылығына баса назар аударып, антропоцентристік өзектілігіне ерекше мән
береді. ... ... ... ... ... ықпалы, оқырман
редакциясы, оқырманның зерделеу әрекеті тұрғысынан зерттеудің маңыздылығы
мен ... сөз ... ... ... ғылымының имманентті
жүйеден антропоцентристік бағытқа бет бұруы үшін аса маңызды, аса ... ... ... бір ... ... ... сөз ... дискурстың) адресант + мәтін жағы зерттеліп, тілдік, тілдік емес
құрылысы талданып, ал ... ... ... ... ... ... жағдаяттың табиғатын объективті түрде ... ... [8]- ... ... ғалым зерттеуінде, оқырманға
(адресатқа) бір жақты ... ... ... ... ... ... түрде айқындау үшін адресант+мәтін+адресат тұрғысынан
келу керек деген тұжырым жасайды. Дискурс ... ... ... ... деп жіктеп, әрқайсысының ... ... ... ... ... медиа-мәтінінің прагматикасын зерттеген ғалым Қ. Есенова
дискурстық ... ... ... ... «жағдаятқа және оған қатысушыларға
байланысты экстралингвистикалық, этномәдени факторлар, ... ... ... ... тиіс» [23, 32 б].
Дискурстық ... ... ... ... ... ... кім жазды, қашан, қайда, кімге арнап жазылды, қандай
мақсатпен жазылды, тіпті автордың нормативті ... ... ... ... ... ... ... алыну үшін талдау (тіпті
сараптама деуге болады) ... ... ... ... білу ... ... оның ... дүниетанымы мен көзқарасы, ұстанымы
мен әлеуметтік болмысы тілдік тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... әрі оны айқындауға бағдар болар
көрсеткіш іспетті [37].
В.В. Богдановтың пікірінше ... - ... және ... ... өмір ... ... ... О. Г. Ревзинаның, Л. О. Чернейконың ... ... ... ... ... ... ... адамдардың өзара қарым-қатынас жасап, ақпарат алмасуы үнемі болып
отыратын үрдіс. Ол сөйлеу ... ... ... ... ... ... жағдаятта орындалуынан көрінеді. Үнемі болып ... ... асу ... дискурстың аталған сипатына тән. Дискурс –
дүниетаным тілі, оның тілсіз (вербалды не ... ... ... ... ... ... көп пропозициялы дискурс
мәселесі қарастырылады. ... ... ... яғни ... ... ... ... көшкен тізбегінің ағымы, мәтін - дискурс ... ... ол жанр ... сай ... немесе тіпті арнайы
рәсімделмеуі де мүмкін екендігін ... ... ... дискурс шынайы
уақытта туса, ал мәтіннің өз ішінде сақтап қалған уақыты болады. Шынайы
уақытта белгілі бір ... ... ... мәтін ішіндегі уақыт ... сай ... бұл ... ... мен ... ... ... негізгі белгінің бірі деп санайды.
К. Садирова дискурстың төмендегідей типологиясын көрсетеді:
1) ... ... ... ... ... әңгіме, сот, жиналыс, әлеуметтік-салттық т.с.с.
2) Коммуникативті ... ... ... ... ... ... ... Стиль түрлеріне қарай: ғылыми, көсемсөз, іскери, әдеби ... ... ... мен ... ... ... гуманитарлық,
тарихи, танымдық, аргументтік т.б.;
5) Пропозиция санына қарай: бір (моно) пропозициялы, көп ... ... ... ... ... ... жазбаша, электронды,
интернет-дискурс т.с.с.;
7) Коммуникативтік бағдарға байланысты: актуальды, ретроспективті,
болжамдық;
8) ... ... ... ... поэтикалық дискурс;
9) Тілдік тұлға түріне байланысты: бірыңғай типті, әрыңғай типті;
10) Таза лингвистикалық ... ... ... жалпы дискурс,
жеке дискурс, нақты дискурс деп жіктейді [50, 31 ... өмір сүру ... – оның ... ... ... ... ... Дискурс өнімінің сақталуы «мәтін кітапханасы» түрінде
болады да, сол ... ... ... ... ... Яғни, мәтін тілде
орналасып, дискурста өмір сүреді. ... ... ... ... ... ... ... пайда
болады. Коммуникативтікке белгілі бір тіл ...... ... орындайтын ролі мен позициясы енеді, когнитивтікке дискурс
хабарламасында мазмұндалатын білім типі ... ... ... тілдік
тұлғаның тілдік құзыреті кіреді. Дискурстық ансамбльдің өзара әрекеттесу
типтері дискурстық үрдісті береді. Дискурстық ... - оның ... ... өмір ... шарты, сондықтан да ол дискурстың үнемі ... ... ... Осы сипаттан дискурстың интермәтіндігі пайда
болады.
«Тілді мәтін арқылы көруге, сөйлеу үстінде тыңдауға болады. Яғни ... ... ... ... ... пен оны ... ... болып табылады» [51, 121 б]. Қазақ тіл білімінде Р.Қ. ... ... ... ... ... ...... явление, включающее, кроме текста еще ... ... ... о ... ... установки, цели
адресата), необходимые для понимания текста» [52, 73 б].
Г. Имашева дискурсты тілдік тұлғаның қасиетін көрсететін факті ретінде
қарастырып, ... ... ... ... ... « ... ... ұғымымен
барабар түсінуіміз дұрыс, тек автордың «таным әлемін» ... алу ... ... ... лингвомәдениеттану ғылымдарының зерттеу
арқауы бола алады, бірақ әр ғылым өзінше жіктеп, өзінші бағалайды. ... ... ... ... көрсететін тілдік факті. Дискурста тілдік
тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... 3.Сөз қорыту, түсінік, ұғыну, сезіну деңгейі; 4. ... ... 5. ... деңгейі. Дискурста «ғаламның тілдік бейнесі
немесе дүниенің тілдік суреті» деп те ... ... ... ой ... ... бейнесі» күрделі ұғымдық құрылым болғандықтан, ... ... әр ... ... ... ... [53, 12 ... қарапайым бірліктеріне дискурстың ең кіші үзіктері жатады.
Ол семантикалық-синтаксистік және ... деп ... екі ... ... ... предикациялар шекарасымен
сай түссе, просодиялық өлшем интонациялық контурмен дәл түседі. Дискурстың
ауызша және ... ... сай ... ... ... ... байқалады. Тілдің ауызша дискурстағы қолданысына графикалық
сипат беру үшін екі нәрсе орындалуы ... 1) ... ... ауызша
дискурс, 2) соған сай келетін транскриптер [54].
Мәтін – ... ... ... ... білдіретін ең жоғарғы
коммуникативтік бірлік. Мәтін адамдар арасындағы ... ... ... оны қоршаған шындық өмір бейнесі туралы мағлұмат алуында
негізгі құрал болып табылады.
Қандай болмасын мәтін бір ... ... ... ол адам ... ... ... ... Мәтіндегі біртұтас тиянақты ойды
оқырманға түсінікті етіп жеткізуде автордың өзі ұсынып ... ... ... ... көңіл-күй сезімдерін білдіретін әр түрлі
тілдік тұлғалар мен әдіс-тәсілдер қолданылады. ...... сөз ... ... ... ... Мұнда хабардың орны
ғана көрсетіледі, бірақ дискурстағыдай хабар алмасу жүрмейді. Автор мәтінді
қалың ... ... ... ... өзі еш қарым-қатынасқа түспейді.
З. Ерназарованың пікірінше, мәтін – сөйлеуші мақсатына сай ... ... бір ... ... ... ... Тілдің иерархиялық
құрылымында мәтін семантика - синтаксистік құрылым ретінде жоғары ... ... Ал, ... ... ... мәтін сөйлесіммен
салыстырғанда бүтіндік сипатқа ие. Ол ортақ мақсаттағы ... ... ... ... ... әр ... ... қамтиды. Мәтіндегі
ақпараттарды фактілі, концептуалды және мәтін астары ... деп ... ... ақпараты – бұл фактілер мен оқиғаларды, олардың уақыты
мен орнын, автордың ой-тұжырымын, сюжеттің дамуын ... ... ... ... ... ... ... идеясы мен автордың негізгі ойларының берілуі. Ақпараттың бұл түрі
автордың ниетін танытады, әлем бейнесін ... ... ... ... ... ... сөз ... берілмейді, тек
байыпталады. Бұл ақпарат сөздердің, сөз тіркестерінің өзіне ойды жасырып
тұру ... ... ... ... ... әр түрлі болады. Ол өте ... ... ... ... ... өте көлемді болуы мүмкін (роман). Мәтін әр ... ... ... ... кейде тіпті бірнеше кітаптардан
тұруы да ... Бұл ... ... жіктелуі. Мәтіннің құрылымдық тұлға
бірліктеріне көптеген зерттеушілер сөйлем, күрделі синтаксистік тұтастық,
абзацты ... ең кіші ...... ... үлкен мәтінтүзуші тілдік
бірлік ретінде күрделі синтаксистік тұтастықты атауға ... ... ... ... ... ... – абзац. Кейде
ол күрделі синтаксистік тұтастықпен сәйкес келіп жатуы мүмкін.
Абзац ... ... ... ... ... Мәтін ішіндегі
абзацты ақиқат көріністің логикалық көшірме бейнесі деп тануға ... ... ... ... лексикалық құралдар арқылы өзара байланыста
болады. Бір абзацқа енетін сөйлемдер бір немесе бірнеше ... ... ... ... ... ... бірлік ретінде таниды. А.
Пешковский абзацқа күрделі синтаксистік тұтастықтың элементі деп ... ... ... береді: «Абзац – это сочетание сложных целых от
одной красной ... до ... [55, 459 б]. А. ... кейін
Т.Сильман да абзацты күрделі синтаксистік тұтастықтың элементі ... ... ... макромәтін микромәтіндердің жиынтығынан құралады. Олардың
арасында тығыз байланыс болады. Ол байланыс түрлі ... ... ... асады. Сол байланыстың үлкен бір бөлігін семантикалық байланыс
құрайды. Микромәтіндердің ... ... ... ... ... ... ... бірнеше макромәтіндер тастап, мағына
сабақтастығын жалғастыруы мәтін байланыстығының белгісі ... ...... ... бір ... логикалық ойға құрылған шағын
бөлшектері. Микромәтін өз ішінен одан әрі абзацтарға ... ... ... ... ... синтаксистік тұтастық, абзац,
фразадан тыс бірлік деп те атайды. ... ... мен ... ... бір ұғым деп ... ... ... қатысы да тең дәрежеде емес. ... ... ... ... ... ... ... соңы, фразадан тыс бірлік
ұғымдарымен тығыз байланысты келеді.
Мәтін ... ... ... және ... ... ... деңгейдегі жүйе ретінде танылады. Мәтіннің құрылымы мен мәтін түзуші
мағыналық-құрылымдық бірліктер, олардың өзара байласым ерекшеліктері мәтін
лингвистикасының бүгінгі таңдағы ... ...... ойды ... бір ... ... ... тізбегі.
Тілдің иерархиялық құрылымында мәтін семантика - ... ... ... ... ... ... Ал, ... бірлігі ретінде мәтін
сөйлесіммен салыстырғанда бүтіндік сипатқа ие. Ол ортақ мақсаттағы бірнеше
сөйлесім ... ... ... Кез ... ... ... ... ие бола тұра
(өйткені оны белгілі бір жағдайларға байланысты жеке адам ... ... ... да тән. Өте ... ... ... ... негізгі
функционалды стильдерді құрайды: ғылыми, ... ... ... қатар бір стильге тән мәтіндердің де ... ... ... ... мәтіннің сол салдағы маман мен көпшілікке ... ... ... Әр ... тән ... ... жақтары мен
айырмашылықтарын мәтін мазмұнын бейнелейтін стиль ... ... ... ... ... ... ... анықтайды [57, 86 б].
И.Р. Гальперин автор баяндауындағы мәтін бөлшектеріне ... ... яғни ... ... ойталқыны жатқызады. Мәтін
құрылымының негізін құраушы тұрақты ... ... ... ... М.П. ... ... ... атты еңбегінде де
қарастырылады [58]. Бұлар көркем мәтінде бір-бірімен ұласып, кейде ... ... өмір әр ... ... (қоғамдық, мәдени, көркем)
көрініс табады. Сондықтан мәтін де тілдің әр ... ... ... ... ... ... ... көркем
мәтін, ғылыми мәтін, публицистикалық мәтін және ресми мәтін жатады. ... ... ... мен ... ... келген мәтін даралық мәнге ие бола тұра (өйткені оны ... ... ... жеке адам ... оларға жалпы сипаттар да тән.
Ортақ белгілер ... ... ... ... ... ... т.б.» [35, 80 б]. ... әдеби тілінің әрбір функционалдық
стилі өзіндік ерекшеліктерге ие. Осы ерекшеліктері арқылы олар ... Әр ... ... белгілерін, қасиеттерін, ерекшеліктерін
танып, білудің қазақ тілінде ерекше мәні бар. ... ... ... ... ... түріне ортақ болуы мүмкін. Мысалы, ғылыми
стильдің өзге стильдерден ... ...... ... бұл
белгі іс қағаздарына да қажет. Жазба тіл мен сөйлеу ... ... ... да ... ... ... болып келеді. Стилішілік
айырмашылықтар ... ... ... ... Жанр белгілі бір
функциональды стиль ауқымында айқындалатындықтан, сол жанрға тән шығарманың
тілдік ... да ... ... ... Мысалы, газеттің әр түрлі
жанрларында (мақала, көркем очерк, интервью, пікірталас, репортаж) ... ... ... ... ... ... ... міндетіне т.б.
әр түрлі жағдайларға байланысты оларда ғылыми терминдер де, көркем не
ауызекі ... ... де ... ... ... ... ... олардан
өзге тілдік құралдардың байланысындағы, ... ... ... Өйткені олардың бәрі белгілі бір ... ... ... сол арқылы мәтін бір бүтіндікке, тұтастыққа
ие болады.
«Құрылымы мен мағынасы, тақырыбы мен ... ... ... мазмұнға ұйымдасқан, логикалық, бағалауыштық,
экспрессиялы, эмоционалды мән ... ... ... ... мәтін деп
айқындай аламыз» [37, 12 б].
Көркем мәтін – аяқталған ... ойды ... ... өзара
тығыз байланысты ... ... және ... ... ... туындайтын, полисемантикалы
біртұтас коммуникативтік жүйе. Мәтінді ... ... ... ... ... лексикалық, логикалық, грамматикалық, ассоциативтік байланыс
негізінде біртұтас жүйе жасайды.
Қорыта ... ... пен ... айырмашылықтарын төмендегідей кесте
арқылы көрсетуге болады:
Дискурс автор интенциясына, стиль ... ... ... ... ... ... жиынтығы. Мәтін осы
сұрыптаудың жемісі, нәтижесі. Сонымен қатар, дискурс ... ... ... қамтиды, ол – сөйлеу үдерісі болып ... ... ... бір ерекшелігі ол нақтылы уақытпен ажырамас бірлікте, ал мәтін тек
мәдени кеңістікте өмір сүреді, яғни ол ... ... ... ... кез
келген кезеңде екінші бір дискурста өзектенуі мүмкін. ... ... ... ... Ал көркем мәтін қайта туындатуға қабілетті ... ... ... беру тәсілі болса, мәтін ақпаратты сақтаушы,
жинақтаушы, жаңа мән тудырушы көпқырлы, көпқабатты құрылым.
Мәтін мен ... ... ... де өзіндік айырмашылықтары
байқалады. Мәтін түрлерінің ... ... ... ... ... ... көркем мәтін |
|Ақпаратты тасымалдау |ауызша, жазбаша, электронды т.б. ... ... | ... ... ... ... ... синтаксистік |
| ... т.б. ... ... ... ... ... аргументтік |
|мен сөйлеу тәсіліне |т.б.; ... | ... ... төмендегідей кесте арқылы көрсетуге болады:
|Қарым-қатынас аясына |Күнделікті-тұрмыстық, оқу, ... сот, ... ... ... ... ... эпистематикалық, педагогикалық, |
|стратегиясына қарай: |діни, эстетикалық дискурстар; ... ... ... ... ... ... ... дискурс; |
|Қарым-қатынас тақырыбы |гуманитарлық, тарихи, танымдық, ... ... ... ... |т.б.; ... | ... ... |бір ... ... көп (поли) ... ... ... тасымалдау |ауызша, жазбаша, электронды, интернет-дискурс ... ... ... ... ... ... болжамдық; ... ... | ... ... ... ... поэтикалық |
| ... ... ... зерттеудің алғышарттарына, ұстанымдарына мыналар жатады:
көркем шығарманың мазмұн мен ... ... ... алып ... ... тілінің басқа компоненттерімен байланыс, қарым-қатынасын ескеру;
бейнеленетін мазмұнға автор ... ... ... ... ескеру; ғылыми дамудың жаңа бағыт-бағдарларына сүйену т.б.
Көркем мәтінде тілдің эстетикалық қызметі ерекше көрінеді. Өйткені ... ... бұл ... ... ... келеді. Көркем әдебиет стиліне
сөздердің ... ... ... ... ... ... тән ... бір ерекшелік - көп ... ... ... ... ... элементтері кездесіп отырады.
Өзге функционалдық стильдердің құралдары көркем әдебиет стилінде қорытылып
жұмсала береді.
1.3 ... тән ... ... – құрылымдық элементтерінің сапасы және қасиетімен
ерекшеленетін күрделі құрылым. Мәтін лингвистикасының қарастыратын ...... ... ... ... ... ... сипаттау, әр түрлі деңгейдегі тілдік бірліктердің мәтін
бойындағы ерекшеліктерін көрсету.
Мәтін лингвистикасы мәтінді тұтасымдық және ... ... ... ... жүйе ретінде зерттейді. ... ... ... тән ... ... және ... ... аяқталғандық (Г.В. Колшанский, Н.А. Купина, И.Р. Гальперин);
бөлшектену (Т.В. Трошина); прагматикалылық (И. Р. ... ... ... тән категориялары, өзіндік сипаттары болады. Мәтін
категориялары мәтінге тән ең ... ... ... ... ... ... ... 70-ші жылдардың ортасында ене
бастады, бірақ осы ... ... ... тән категориялар нақты анықталмаған
деуге болады. Категория дегеніміз бұл – ... ... ... ... ... ... мен ... белгілері мен ортақ
маңызды қасиеттері анықталған ұғым; бұл құрылымы жағынан өзгере ... ... ... мен ... ... екі ... болуы. Жалпы
айтқанда мәтін категориясы деп, барлық мәтіндерге тән белгілерді айтуға
болады және бұл ... ... тән ... ... ... қажет. Осы
мәселені қарастырып жүрген зерттеушілер еңбектерінде де ... ... ... ... ... ... категориясын
белгілеу ұстанымдарында, атауы мен санын белгілеуде де айырмашылықтар бар.
Мәтін категориялары семантикалық және құрылымдық, ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші
ғалымдар арасында бірізділік қалыптаспағандықтан, олар мәтін категориялары
ретінде әр ... ... ... И.Р. ... ... байласым, континуум, мәтін |
| ... ... ... ... |
| ... ... тұйықтау ... ... ... ... |
| ... құрылымдық, интегративтілік, регулятивтілік,|
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... эмотивтілік, |
| ... ... ... ... |тұтастық, ол мәтін мағынасының концептуалдылығымен |
| ... ... ... ол ақпараттық, |
| ... ... ... т.б. ... ... ... етіледі; аяқталғандық |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... көркем мәтіннің ішкі және сыртқы|
| ... ... ... ... және бірізділігі |
| ... ... ... (эстетикалық қасиетіне |
| ... ... ... ... бейнелілігі); |
| |түсіндірілуі ... ... ... хабар, уақыт бірлігі, модальдық ... ... ... ... ... түрлерін көрсетеді: |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... проспекция, модальділік, аяқталғандық |
| ... ... пен ... ... Гальпериннің пікірінше мәтіннің тұтастығын және байланыстылығын
қамтамасыз ететін категориялар мағыналық және формальды құрылымдық ... ... ... жіктеледі [29, 137 б]. Н.С. Болотнова мәтіннің категориялық
белгілеріне коммуникативтілік, концептуалдылық, ... ... ... ... ... ... тұтастық, мүшелену, когезия, модальдылық,
экспрессивтілік, эмотивтілік, ... ... [59, 31 б]. Л.Г. ... ... ... ... тұтастық (мазмұн межесі) және байланыстылық ... ... олар ... ... ... ... ... –дей
келіп [60, 56 б], ... ... ... атап ... ол ... ... концептуалдылығымен байланысты болады;
байланыстылық, ол ақпараттық, интегративтілік, аяқталғандық, хронотопа т.б.
категориялар арқылы қамтамасыз ... ... ... көркем мәтіннің антропоцентристік сипаты, диалогтік сипаты;
көркем ... ішкі және ... ... ... ... толықтығы
және бірізділігі (немесе логикалылығы), күрделілігі (эстетикалық қасиетіне
қарай прагматикалылығы, ... ... ... ... ... ... ... мәтінге тән ең басты категориялар ретінде байласымдық ... ... ... ... ... сөз, сөз тіркесі, сөйлем
өзінің алдындағы немес ... ... ... сондай тілдік бірліктермен
ерекше – тақырыптық-самантикалық, парадигматикалық, синтагматикалық
қатынаста болады, ... бір ... ... ... да, бір ... ... ақпар береді. Бұл тұтастық пен байласымдылық – автор
интениясы мен ... ... ... соның нәтижесінде көркем
мәтіндегі оқиға немесе құбылыс туралы біртұтас түсінік пайда болады [10, 10
б.].
Г. ... ... ... ... ... ... ... бірлігі, модальдық т.б. ... ... ... ... мен ... ... типтеріне (көркем мәтін, публицистикалық
мәтін, ресми мәтін, ғылыми мәтін), олардың дұрыс құрылуына ... ... деп ... ... ... мәтіндегі ақпараттың үш түрін атайды: мазмұндық-
фактілі (мазмұндық-нақты), мазмұндық-концептуальды, мазмұндық астарлы.
Мазмұндық-фактілі ... ... ... ... ... Ал ... ... ақпар автордың қоғамдық өмір
құбылыстарын өз ... ... ... ... оқырманға
жеткізуінен көрінеді. Мазмұндық-астарлы ақпар мәтіндегі ... ... ... ... коннотацияға негізделеді.
И.Р. Гальперин мазмұндық-астарлы ақпар (содержательно-подтекстовая
информация) және подтекст терминдерін ... ... ... ... мынадай
анықтама береді: «мазмұндық-астарлы ақпар ... – тіл ... және ... ... ... алу ... сондай-ақ күрделі
фразалық тұтастыққа кіретін ... ... ... орай
мазмұндық нақты ақпардан алынатын жасырын ақпар» [29, 28 б]. ... ... ... пікірлері әртүрлі болғанымен олардың бәрі
оны ... сөз ... ... ... ... өн ... оны
тұтас оқып шыққанда ғана танылатын мән деп ... ... ... ой – ... ... ... ... оқырманның
мәтінді қабылдап, интерпретациялау нәтижесінде туындайтын шығарма мәні.
Подтекст ... ... ... ойы ... ... ... және вертикаль контекст арқылы ашылады.
Вертикал контекст терминін В.Я. Мыркин ... ... ... ... ... ... ... контекст, Г.В. Колшанский
контекстер торшасы (сетка контекстов), И.Р. Гальперин ... ... ... деп ... ... ... ... терминін
ұсынған О.С. Ахманова мен Ю. Гюббенет «Вертикаль контекст – берілген ... мен оның ... ... ... ... деп түсіндіреді
[61, 49 б].
Мәтіннің астарлы ойын ... ... ... ... ... ... бірліктердің жүйелілігі, қарама-қарсылығы, бір-
біріне ықпал-әсері, мағына сыйымдылығы, сығымдылығы, тақырыптық-мағыналық
ұйтқы сөздер тән ... ... ... ... (негізгі
идеясы) мәтіндегі ақпардан, жекелген сөздер мен сөз ... ... ... ... мазмұнынан алынады.
«Мәтінде берілетін ақпарат иә эмпирикалық сипатта, деректік мәнде келуі
мүмкін, иә теориялық сипатта концептуалды-болжамдық ... ... ... қабылдау тәсілдері мен жолдарын түсіндіруге құрылған әдістемелік
сипатта, моральдық-этикалық, эмоционалдық, ... ... ... ... ... бір әрекетке жетелейтін нұсқаулық
сипатта келуі ... ... ... ... ... сапа-
белгісін, қасиетін, оқиғаның өту сипатын анықтайды, ... мен оның ... ... түрде әңгімелейді. Мұндай мәтіндерде ой себеп-салдарлық
және шартты-мерзімдік қатынасқа негізделеді» [17].
М.Маретбаеваның пікірінше, мәтіннің ақпараттық мазмұнын кеңейтудің ... бар: ... және ... ... жолмен мәтіннің
ақпараттық мазмұнын арттыруда мәтін көлемі азайтылады, бірақ аз көлемге көп
мағына-мазмұн беріледі. ... ... ... ... ... ... мазмұнының кеңеюін көрсетпейді. Мәтіннің ақпараттық мазмұнын
экстенсивті жолмен кеңейтуде ақпарат молынан ... ... ... сурет нақты әрі бөлшек-бөлшегімен (детализация) суреттеледі. Бұл
суреттелініп отырған құбылысты терең тануға, оның сыртқы өмірмен ... ... ... ... ... мазмұнын экстенсивті жолмен кеңейту
мәтінге баяндалып ... ... ... ... ... бейнелейтін қосымша ақпараттар енгізу арқылы ... ... ... ...... –мекеншақ
терминімен беріледі. Континуум – мәтіндегі уақыт пен кеңістік ұғымдарының
көрінісі. ...... ... мен ... ... ететін
категория [29, 89 б]. Көркем мәтіндегі континуум етістік семантикасынан
байқалады.
Мәтінге тән категориялардың тағы ...... ... ... ... дара, эксплицитті түрде көріне, беріле алмайды. «Фразалық
модальділік грамматикалық немесе ... ... ... ... ерекше тәсілмен жұмсалған осы құралдармен қатар кейіпкерлер
мінездемесі, айтылымдардың предикат және релятив ... ... ... ... ... мәтіннің жекелеген бөліктерінің
өзектенуі және т.б. көрсетеді [29, 115 б].
Көркем мәтіндегі ретроспекция және проспекция категориялары уақыт ... ... ... ... реткроспекция категориясының екі
жағын көрсетеді: объективті және ... ... ... автор тарапынан мәтіннің ... ... ... беріледі,
субъективті ретроспекция шығарманың мазмұнын толық ... үшін ... ... ... ... ... ... сан алуан болып
келеді. Проспекция категориясы мәтінде баяндалып отырған оқиғадан соң ... ... ... ... ... ... Оқырман оқиға қалай
өрбитінін білгендіктен де, оның жай-жапсарын, себеп-салдарын ... ... ... ... мәтіннің бәрінде үнемі көріне
бермейді.
Мәтіннің тағы бір ...... Бұл ... әрі прагматикалық ниеттен туындайды. Сондықтан екі жақты,
яғни автор өзі баяндап, ... ... ... ... ... ... ... олардың өзара байланыстарын көрсетуді және
оқырманның сол алған ... ... ... ... ... И.Р. ... мәтінді бөлшектеудің екі түрін көрсетеді: мәтіннің
көлемді прагматикалық бөлшектеу. Мәтінді бұлайша бөлшектеу – ... ең ... ... ... ең кіші ... ... ... бөлшектеудің екінші түрін контексті-вариативті түрі деп атайды. Оны
құрайтын сөйлеу актілері қатарына ... ... ... ... ... ... ... жағдайын, оқиға орнын т.б.
суреттеу, автордың пайымдауы, бөгде сөз, ... ... ... ... ... сөз т.б. жатқызады [62].
В.А. Звегинцев «Предложение и его отношение к языку и ... ... екі ... енгізеді – сөйлем және квазисөйлем. Сөйлем – белгілене
алатын мәтіннің ... бола тұра оның ... ... ... ... ... – бұл нақты мағынаға ие емес ... ... тыс ... В. А. Звегинцев пікірінше лингвистер ... ... ... ... айтылымға тән бірлік болса, квазисөйлем – тілдік бірлік.
Сонымен, квазисөйлемнен үлкен, одан жоғары деңгей бар, ол – ... ... ... ... ... ... деп есептесек, мәтіннің сипаттық
ерекшелігі оның көлемі болады, яғни, ... ... Осы ... ... де қолдайды. Ал тілдегі, мәтіндегі, ... ... ... ... ... мен мәтін – бұлар «көлемі жағынан
ғана емес, деңгейлік иерархия ... да әр ... ... ... ... көру қиын ... Сөйлем мен мәтін ... ... Л.Н. ... мен А.С. ... ... ... ... және оның
интегранты» деген қорытынды жасайды. Мәтінді деңгей жүйесіне енгізу ... ... ... ... ... ... ... басқа
мәтіндермен синтагматикалық және парадигматикалық қатынастарға түсуі қажет.
Тұтас мәтінмен бірге оның бөлшектері де мәтін болып есептеледі. Олар ... ... ... ... ... – бұл атау ... бір ... қосылуы,
жалғасуы деген мағынаны білдірген. Қазіргі заман тіл білімінде тілдік
элементтердің бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... тіркесе, жалғаса айтылатын я ... ... ... ... байланыстары ішінде синтагмалық қатынастың мәні ерекше.
Тіл өзінің қатынас құралындық қызметін элементтердің синтагмалық қатынасы,
байланысы арқылы ... ... ... ... процестері кезеңінде тілдік
тұлғалардың бір-біріне тіркесе, жалғаса ... ... ... ... ... элементтер байланыстарының ең алғашқысы.
Синтагмалық қатынасқа жататын бір тектес тұлғалар: морфема мен морфема, ... сөз ... ... ... қой). Құрылымы, мағынасы, қызметі
жақтарынан әр тектес болып ... ... ... ... ... ... ... пен морфема, сөз бен сөйлем т.б.» [63].
Тіл жүйесіндегі синтагмалардың, синтагмалық қатынастардың негізінде тіл
жүйесін ... ... ... бірі синтагматика қалыптасқан.
Синтагматиканың қарастыратыны — жүйелі түрде орналасқан тілдік түлғалардың
сөйлеу ... ... ... ... ... ... байланысқа
түсіп тіркесуінен туатын ... ... ... ... ... қарама-қарсы қойылып қарастырылады, өйткені ол
тілдің бір мезгілдік деңгейіндегі күйін, яғни тарихына бармай, ... ... ... ... ... ... тілінен ауысқан бұл атау мысал, үлгі деген мағынаны білдірген.
Қазір де ол — бір ... ... ... класы деген мағынаны
білдіреді. Парадигмалық топ ... ...... ... ... ... келетін тұлғалар. Мысалы, септік ... ... ... т.б. ... топ ... ... ... қатынасқа келе алатын тұлғалар енеді.
Тіл жүйесіндегі парадигмалардың, парадигмалық қатынастардың негізінде
тіл ... ... ... аспектілерінің бірі парадигматика
қалыптасқан; Парадигматиканың қарастыратыны — парадигмалық ... ... ... ... зерттеп анықтау. Парадигматика
синтагматикаға қарама-қарсы қойылып қарастырылады, өйткені ол тілдің бір
мезгілдік емес, әр ... ... яғни ... ... ... тік бағытта (вертикаль) байланысуын зерттейді [63].
Мәтіндер бір ... ... яғни ... ... да
байланысады. Мәтіндер ауызша әңгімелеу немесе түрлендіру ... ... да ... ... кез келген өңделуі, мысалы, екіншілік
жанрлар мәтіндерін (аңдатпалар, пікірлер және т.б.) ... ... ... ... қатынасқа түседі. Мәтін мен оның атауы
да парадигматикалық қатынаста болады. Бірақ аталған синтагматикалық және
парадигматикалық ... ... ... немесе басқа да тілдік
деңгейлерде көрінетін ... ... ... ... сияқты
ашық көрсетпейді. Бұл ең жоғары деңгейдегі бірлік ретінде, мәтінге қатысты
азғантай нақтылықты Л.Н. Мурзин мен А.С. ... ... ... ... ... ... ... болса, синтагматикалық және
парадигматикалық қатынастар соншалықты қатаң болады». Сонымен қоса ... ... - ... мәтіннен де жоғары деңгейі бар ... ... ... бірліктер саны, нақты айтқанда, шексіз болады
және синтагматикалық, парадигматикалық қатынастар ... ала ... Олар ... ... ... ... бұл жағдайлар
өзгеріске ұшыраса, мәтін ... ... ... ... ие
болады.
Мәтін және оның тілдік сипаты, құрылымдық ерекшеліктері, мәтінге тән
категориялар орыс тіл ... ... ... ... бір ... ... орыс тіл білімінде де мәтінге қатысты түрлі көзқарастар
жүйесі орын алады. ... ... ... ... жоғары
деңгейі мәтін емес мәдениет болып табылады. Ю.М. Лотманның ... ... ... арқылы іске асады және онда ... [64, 104 ... ... мәтінге ғана емес, социумға да байланысты ... ... ... ... ... және ... ауыспалы болуынан
мәтіннің бір бөлшегі жоғалуы мүмкін.
Деңгейлік теорияға сай мәтін:
а) ... ... ... қол ... ... ... түзу [67].
Байласымдылық пен тұтастықты салыстырған кезде бұл қасиеттер қосалқы
сияқты көрінеді. А.А. ... ... ... ... мен
байласымы өзінің психологиялық табиғатына қарай түрлі ... ... ... ... ... ... ... Мәтін белгілі бір жанрдың бүтін тілдесім ... ... ... ... яғни әлеуметтік-тілдесім, көркемдік,
функционалдық аспектілерінде бүтін мәтін 60-шы және 70-шы ... ... ... ... бірі ... Бұл кезде зерттеушілер
назары бүтін мәтінге тоқталған еді. ... ... ... тіл
білімінің коммуникация теориясы, әлеуметтік лингвистика психолингвистика
сияқты салалардың ықпалы күшті болды [68].
Мәтін құрылымының ... ... – бұл ... және ... Біріншісі, өз алдына, екі түсініктен тұрады: тақырып және
нақты мазмұны. Мазмұны – ... ашу үшін ... ... ... – фактілер мен құбылыстар. «Мазмұн» және ... ... ара ... тілдің әр саласында және мәтіннің түрлі типтерінде
өзгеріп отыратынын айта кету ... ... ... ... (немесе
құжаттың) ең басында немесе типті атауында тұжырымдалады. Мәтін қаншалықты
жалпы халық тіліне жақын ... ... бұл ара ... ... ... ... атын оқи ... біз бұл мақаланың ... ... ... әңгіме не жайында болатынын ұға аламыз. Көркем туындының
тақырыбы туралы ... айта ... ... ... ... аты мен мазмұн
ара қатынасы күрделі болып келеді.
Сонымен, тақырып - бұл ... ... ... өз ... үшін, көрсету үшін сұраптап алған басты ойы немесе ой жиынтығы.
Форма категориясы негізгі екі ұғымды қарастырады – ... ... ... пен ... ... ... мен тіл де ... тығыз және
белсенді қатынаста болады. Соның нәтижесінде жаңа екі ұғым ... ... пен ... қатынасының нәтижесінен – идея; «тақырып» және
«комопозицияның» қатынасының нәтижесінен – ... ... және ... ...... ... Барлық ұғымдардың қатынастары
жалпы нәтиже – мәтіннің құрылымын жасайды. Мәтіннің стилистикалық талдауы
осы құрылымға ... ... ... оның бір ғана компоненті – мазмұн немесе
тіліне емес, олардың ара қатынасына ... ... ... - тіл ... тақырып, сюжетін, композициясын
– поэтика; тәсілін – мәтін стилистикасы зерттейді. Сөз ... ... ара ... ... жалпы құрылымын зерттейді.
Сонымен қатар, мәтіннің жалпы құрылымдық ерекшеліктерін талдауда,
тақырып және идея ... орын ... ... көркем мәтіннің стильдік
ерекшеліктері шығарма тақырыбы және ... ... оның ... тұруы қажет.
Көркем әдебиет мәтініне жақын келетін мәтін көркем ... ... пен ... анағұрлым алшақ болып, ресми салаға ... ... ... болған сайын, сөздің қолданысы соғұрлым байсалды да
қарапайым және нақты болып келеді. Бірақ көркем әдебиетке тән ... ... ... ... жылдары мәтін лингвистикасының зерттелуі әлемдік лингвистикада
да жалғасуда және мәтіннің тілдік табиғатын зерделеген ... ... ... Г.Г. ... ... ... яғни мәтін
түзушілікке назар аударады. Ол: ... ... бір ... беру ... ... ... пікір) бірізділігі мәтін болып табылады» [69,
215 б] -деп ... ... ... ... ... жүйесін талдай
отырып: «Мәтін – көп өлшемдік құрылым, ондағы ... ... ... ... ойды ... ... ... бағытталған» деп көрсетеді. Әр
мәтіннің өзіндік синтаксистік-логикалық ... бар, оның ... ... ... ... Н.Ф. ... мәтінге берген анықтамасы
бойынша: «Мәтін – бұл тұтасқан, коммуникативті құрылым, оның компоненттері
автордың ... ... ... ... ... бірлескен» [70, 4 б].
Осылайша, бір қатар зерттеушілер мәтінді тілдік форма мен ... ... ... мен ... заңдылығы бойынша құрастырылған
ерекше бірліктер ретінде қарастырады. Мәтінді белгілі бір ақпараты бар,
коммуникация ... ... ... ... ... құрылымы ретінде
қарастыру қалыптасқан. Осы орайда мәтін ... және ... ... ... белгілерге ие болуы қажет. И.И. Ковтунова:
«бүгінгі ғылым ... ... ... ... ... ... бірі
Байласымдылық және тұтастықсыз мәтін коммуникациясының болуы мүмкін
емес. Кез келген байланыссыз компоненттер бірлесуінің ... ... ... рөлін атқаруға мүмкіндігі болмайды. «Мәтін» ұғымының түсінігіне
деген көзқарастардың көп болғанымен, зерттеушілер мәтін байласымын оның ... ... ... мен ... ... ететін ең негізгі
сипаттамасы ретінде қарастырады. Мәтіннің байласымдылық қасиетін ... оған ... ... ... ... Анықталған байланыс құралдарының
түрлері сан алуан болып келеді және сарапталуы да әр түрлі. К. Кожевникова
мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалып, берілетін екі немесе одан да
көп фактілер мен құбылыстардағы жалпы ұқсастықтың ... ... ... арқылы жасалып, берілетін фактілер,
құбылыстар бірлестігінің мағыналық тұрғыдан бір ... ... ... ... мәні бір ... ... ақпаратты мәтіннің бір
бөлшегінен екінші ... ... ... ... Оның ... ұстанымдарын жасау түрлі болып ... ол ... ... ... ... ... ... ұстанымы арқылы,
рекурренция ұстанымдары арқылы жасалады [72].
Байласымдылық мәтін сипаттарының бөлінбес бір бөлігі екенін ... В.А. ... мен Е.Д. ... «Мәтін байланыстылығы бірнеше
факторлардың әрекеттесуінен туындайтын нәтиже. Бұл, ... ... ... мен оның даму ... арасындағы қатыстылықты білдіретін,
баяндау барысындағы логика; бұл, фонетикалық, ... ... ... ... ерекше ұйымдастырылуы және олардың
функционалды – стилистикалық жүктемесін ескеру; бұл коммуникативтік бағыт ... ... ... ... еткен мақсаттар мен уәжділікке, талаптарға сай
болуы; бұл композициалық құрылым – мазмұнын ... ... ... мөлшерге, бірізділікке сай болуы; соңында мәтін мазмұнының
өзі, оның мағынасы. Осы ... ... ... бір ... ... ... қамтамасыз етеді» [73]. М.П. Котюрова тілдесімнің
байланыстылығын «тілдесімнің ... ... ... ... ... категория ретінде мағына
элементтерінің лексика-грамматикалық және функционалдық – ... ... ... ... ... ... [74] – деп
түсінеді. Байласымдылықты зерттеу дәстүрі осы құбылыстың ... тыс ... ... ... ... ... ... анықтаудан басталды. Байласымдылық мәселелеріне ... ... мен ... ... ... ... түрлі болып
келуіне қарамастан, байланыстылық мәтіннің лингвистикалық, функционалды-
семантикалық категориясы ретінде оның негізгі ... ... ... ... ... деңгейіндегі бірліктер жүйесін пайдалану ... ... ... ... ... Олар ... іске асыру әдістері мен оны білдіру құралдарының әрекеті
ретінде ... Осы ... ... ... ... ... ... Қазіргі лингвистикада мәтін
байласымын білдіру үшін ... ... ... cohesion – ... ... ... И.Р. ... анықтамасы бойынша «когезия –
континуумды, яғни, логикалық бірізділікті ... ... ... ... ... ... ... қамтитын,
байланыстылықтың ерекше түрі» [29].
Лингвистикада байласымдылықты зерттеу мәтін тұтастығын зерттеумен тығыз
байланысты, өйткені мәтіннің дәл осы ... оның ... ... ... ... категориясы, өйткені ол ... ... ... ... Ол ... ... тұрғысынан ескеріледі. Мағыналық тұтастық ... ... ... ... кілт ... ... қайталанатын
номинациялар, құрылымның синтаксистік параллелизмдері арқылы аракідік
қайталанып отыруымен белгіленеді. Барлық гуманитарлық-философиялық ... ... ... болып табылады және ол осы ... ... ... ... ... болмыстың өзі болады. Кеңес одағының ғалымы М. М.
Бахтин айтып кеткен бұл ой тіл ... ... ... деп ... саласының бағдарламасы болды. Бұл оймен белгілі неміс зерттеушісі
3.И.Шмидт те ... ол ... ... ... ... ... деп ... Мәтінді лингвистикалық зерттеулердің альфа және
омегасы деген ... ... ... зерттеушілердің еңбектерінен
кездестіруге болады. Олар тілдің негізгі бірлігін сөз емес, сөйлем ... деп ... ... ... ... ең ... ... тілдік
бірлесім болып табылады.
«Мәтін байласымы – оны құрастыруға ықпал етуші маңызды категория. Мәтін
көпқабатты ... ол ... ... ... ... негізгі деңгейіне сәйкес ... ... ... да ... ... Мәтіннің күрделі табиғатына байланысты
мәтінтүзуші тілдік бірліктер фонемадан сөйлемге дейін жүйелі ... ... Олай ... ... – сөз, сөз ... ... ... бірліктердің ұйымдасқан жоғары формасы» [37, 18 б].
Бүгінгі күні мәтін лингвистикасы ғылымның жаңа саласы ретінде өз аясына
түрлі бағыттағы ғалымдардың ... ... ... он ... отандық және шетел тіл білімінде қарқынды даму алған бұл ... ... ... қабылданады. Мәтін лингвистикасына арналған көптеген
монографиялар мен ... ... ... оқу ... ... мен симпозиумдар өткізілді.
Мәтін теориясы саласында қажырлы да жемісті еңбек етіп жүрген неміс
лингвисті П. ... ... ... ... зерттеуге бағытталған
лингвистика бар екенін атап өтеді. Лингвистиканың бұл саласы ... ең ... де озық ... ... табылады. Ол лингвистика
мүддесі аясын кеңітіп, ... ... ... озық ... барлық
лингвистикалық идеялар кіретін жаңа сала ашады.
Мәтінді зерттеуге деген ... ... тіл ... ... ... құбылыс ретінде, коммуникацияның бүтіндік құралы ... ... ... ... іске асатын адамның түрлі қызметтерінің
тілмен байланысын терең зерттеуге ... ... ... ... мәтін арқылы әрқашан қозғалыста болатын, сан қырлы тіл ... ... ... ... де, ... гөрі ... тілдік
бірліктер арқылы, қозғалыста ғана мәні ... ... ... ... де ... Бұл орайда зерттеу нысаны болып, тілдің
негізгі қызметі – ... ... ... Мәтін лингвистикасы – адам
коммуникациясы талаптары мен ... ... ... ... ... қарқынды зерттеу тіл лингвистикасынан тілдесім ... ... ... актісіне деген назардың күшеюіне ықпал етеді.
Байласымды мәтінді зерттеу идеясы түрлі ... ... ... ... ... ... және соңғы тілдік
бірліктерді зерттеудің сараптаушылық (таксономикалық) әдісінің ... ... ... ... идеясы ұсынған бірқатар құбылыстардың
жобаға сай келмеуі құрылымдық ... ... ... ... ... тілдесім ағымын соңғы (дискреттік) бірліктерге және
оның сарапталуына бөліп қарастырды. Фонология мен ... ... ... жете мән бермеу, олардың мектептерінің біреуі де тілдің
толыққанды теориясын беруге ... ... ... барлығын
антименталды деп біріктіруге болады. Мәтін деген көпжоспарлы ... ... жаңа ... ... мен ... ... келуін
болжап, тіл білімінің бұрын ашқан жаңалықтарын пайдалануды меңзейді. Мәтін
лингвистикасының ғылым ретінде қалыптасуы бүгінгі филология ғылымының ... ... ... ... ... ... өткен антименталды
үрдістер болмаған. Кеңес ... ... тіл ... тіл теориясының
мағыналық аспектісі жан-жақты өңделген ... В. В. ... ... И.И. ... В.М. ... Б.А. ... С.Д. ... т.б.
ғалымдардың еңбектерінде тіл тәжірибе ... ... сана ... ... ... ... ... психологиялық
әрекеттерімен байланысын қарастырды. Отандық ғылымда тіл ... ... ... ... ... ... ... мәтін ұғымы айтылым (высказывание), дескриптивист пікірлері
теориясынан және Л.В. Щербаның тілдік материал ... үш ... ... ... ... ... түрі бар, олардың көп болуы «мәтін»
табиғатын және оның ... ... ... ... ... ... ... жүрген түрлі анықтамаларды
қарастыра келіп, біз мәтінді – ... ... ... немесе
фразадан тыс бірлік деп аталатын, өзіндік бірліктері бар тіл мен ... және ... ... ... ... ... қорытындыға келеміз.
Күрделі синтаксистік тұтастық зерттеушілердің анықтамалары бойынша бір
бірімен мағыналық жағынан және синтаксистік ... да ... ... бірнеше сөйлемдер топтамасы. Жеке сөйлемдерге қарағанда ойдың
толық дамуымен ерекшеленеді. Күрделі ... ... ... ішкі ... ... ... ие микромәтін
болып табылады. Кей жағдайда оның шекарасы абзацпен сәйкес келуі мүмкін,
бірақ оларды бір ұғым ... ... ... ... қатар бұлар әр
түрлі қызмет атқарады. Абзац ... ... ... ... деп ... ... синтаксистік
тұтастық – құрылымдық-семантикалық бірлік ... ... Г.Я. ... И.Р. ... еңбектерінде көрсетілгендей, мәтін міндетті ... ... ... ... ... ... еместігін атап өту
керек. Күрделі синтаксистік тұтастық функционалдық және ... жеке ... ... өзгеше. Мәтінде фразадан тыс бірлік
автор өз ойын ... ... ... ғана ... оны ... ойын ... ... оқырман дұрыс түсінсін деген ниетпен ... ... ... ... ... автор интенциясын толық
түсіну үшін мәтін құрастыру барысында күрделі ... ... беру ... ... ... ... және ... деңгейінде
белгілейді, яғни оларды құрылымдық және ... деп ... ... З.Я. ... тағы ... Құрылымдық категорияларды формалды
немесе тілдік категорияның жалғасы, оны толықтырушы ретінде және оларды
бірлесімдегі тұтастық деп қарастырады (В. ... мен Р. ... ... әр уақытта мәтінге ғана тән категорияларды анықтауға мүмкіндік бере
бермейді. ... ... ... ... ... ... ... белгілейді (Т. Глушак және С. Семенова). Бұл
жерде олар тілді екі ұшты ... ... ... ... тілдесім
(речевая) әрекеті мен жүйе ретінде кең ауқымда түсінеді. (тіл мен тілдесім
деп дәстүр бойынша жіктеумен ... З. ... мен М. ... ... А. ... ... ... жаңа түсінігі қарастырылады. М. ... ... ... ... ... ... қарағанда олар тілге ғана жатпайды және өз
маңыздылығын ... яғни ... ... ... ... ... ... деңгейінде функционалды-семантикалық категориялар мен басқа да
тілдік жүйелер қайта ұғынылады: семантикалық, ... мен ... ... ... ... А. ... атап өткен,
тілдік аумақтың мәтінде жүзеге асуы функционалдық-прагматикалық шеңбермен
корреляциаланады. Бірақ мәтін аймағы ... ... ... ... ... ғана тән ... ... жасап оларға сай келе бермейді.
Осылайша қазіргі ... ... ... ... ... мен ... ... құрылымы бар біршама релевантты категориялар жатады.
Мәтіндік категориялар әлі ... ... ... және ... ... деңгейге жете қойған жоқ. ... ... ... олардың
арасындағы ең маңыздысы: дербестік, тақырыптылық, логикалылық, үндестілік,
бағалауыштық, темпоралдық, шоғырлық ... ... ... ... енуі ... ... ... мүмкін. Басқа мәтіндік ... ... ... ... ... категориясы
иерархиясында дербестік категориясы басты орынға ие ... ... ... пен ... ... тағы ... осы сияқты
категориялардың бастау алу көзі ... ... ... ... ... ... ... түзуші категория болып табылады Егер мәтіндік категория
мәтіндік деңгейінде көрінетін категория ... ... ... ... ... ... категория болады. Мәтіндік категория үнемі мәтін
түзуші қызмет атқара бермейді және ол міндетті де ... Ал ... ... ... мәтіндік категория болып табылады. Барлық ... ... ... және ... ... емес деп ... қарастыруға
болады. Біріншілерге дербестілік, ... ... ... және т.б. ... ал ...... ... және т.б. жатады. Біз дербестілік
категориясын мәтіндік категориясы ... ғана ... ... екі ... ... ... ... (екі түрлі сипаттамада):
морфологиялық және мәтіндік. Дербестіктің морфологиялық категориясы ... ... [75] ... ол орыс ... ... ағылшын тілінде етістіктер жіктелуінің флексиясында орын
алады(осы шақтың үшінші жағы, жекеше түрі), «быть» ... ... ... ... ... және тәуелдік формалары, және
мағынасында дербестілік белгілері бар сөздер. Оларды сөйлем ... деп ... ... ... ... грамматикалық және лексикалық құралдар
арқылы жасалады. Оған сөйлемнен де үлкен бірліктер енеді және ол күрделі
синтаксистік ... ... ... ... Ал дербестіктің мәтіндік
категориясы үшін тілдесім шығармашылығына сөйлеуші позициясы және оның ... ... ... ... түсе ... баяндау жоспары
ең маңызды болып есептеледі. Олардың барлығы бір автордың ойына бағынады,
соған сай ... ... ... ... қабылдауы модельденеді.
Дербестікті мәтін түзуші категория ретінде алғанда зерттеушілер ... ... ... ... ... қарастырылады. Автор бейнесі
деп, шығарманың ұйымдастырушылық ... ... ол ... бөлшектерін
біртұтас жүйеге біріктіріп, ... ... ... ... ... категориясы» мен «автор бейнесі» ұғымдары тең келеді.
Модальдылықты ... ... ... ... қарастырамыз.
Модальдылық - сөйлеушінің айтылған пікірі ... ... ... және ... ... ... ... (хабарланып тұрған
ақпараттың шынайылыққа жанасуы) деген ... ... ... ... модальдылық, яғни сөйлеушінің өз айтқандарына деген
көзқарасы негізінде мәтін мен ... ... ... ... модальдылықты авторлық интенцияның жүзеге ... ... ... ... ... ... ... мен мәтін модальдылығы категориясын жүзеге асырады. Яғни, автор
модальдылығы мәтін модальдылығын жүзеге ... ... ... ... ... анықтайды.
Дербестік категориясын білдіретін, ... ... ... ... ассоциативті бейнелі салыстырулар,
эмоционалды-экспрессивті лексика, антропоморфизмдар, ... ... ... сөзі» (автордың пікірлері). Сонымен, пікірдің бағалауыш-
экспрессивтілігін қалыптастыру үшін ... ... ... сын ... ... – бұл, стилистикалық троп, ол құбылыстың немесе заттың
сипатын бейнелі, айшықты, эмоционалы түрде анықтайтын ... ... ... кездескенде бейнелілік сипат біршама ... ... ... ... ... ... ... бір эмоционалдық әсерді жүзеге асырып,
көркем мәтіннің негізгі мақсатына жетеді. «Автор ... ... ... арқауын құрудың күрделі саласы болып табылады. Алайда автор өзінің
кейіпкермен «таныстығын» жанама түрде білдіре ... ... ... сөзі ... адам ... ... кетеді) немесе бөлек
кейіпкер ретінде де орын алуы ... бұл ... оның ... ... реңк ... болады. Көркем мәтіндердегі антропоморфизмдер автор
модальдылығы аясын қалыптастырады, ... ... ... нәтижесінде жеке кейіпкер бейнесіне де ие болады. ... ... ... мен ... ... ... ... сонымен қоса шығармадағы қойылған мәселе бойынша автордың пікірін
нығайтады. Автор ... мен ... ... ... ... ... ойы ... жасалған фактілер мен
құбылыстар бейнелік тұрғыдан қайта ұғынылады.
Мәтіндегі баяндаудың субъективтенуіне эмоционалдық-экспрессивті лексика
ықпал етеді. Эмоционалдылықтың ... ... ... тыс ... ... ... ... табылады, ал экспрессивтілік деп,
тыңдаушыға айтылған пікірдің әсерлілігін, айшықтығын, оның ... ... ... ... ... ... ... айтамыз. Экспрессивтілік
– белгілі адресатқа бағытталған категория, яғни ... мәні ... ... ... ... кейіпкерлерге деген
көзқарасын білдіре ... оған ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер мінез-құлықтарына деген
құптарлық ... ... ... ... ... Көркем
мәтіндеріндегі дербестік категориясы кейіпкерлердің портреттік мінездемесін
сипаттау барысында анық көрінеді, осы ... ... ... деген әдіс
сыртқы бейнені сипаттауда пайдаланылады. ... ... ... маңызды рөл атқарады. Солардың көмегімен оқырман қабылдайтын
көркемдік бейне жасалды. Көркем мәтіндегі дербестік ... ... ... – одағай, парцелляцияланған құрылымдар. ... ... ... ... көзқарасын, шынайылық және ирреалдық
модальдылық мағынасын, ... ... ... ... ... ... білдіріп, көрсете алады. Одағайлар объектілі-
субъектілі ... ... ... ... ... таң қалу, сөгу, өкіну ... ... ... күдіктену,
сенімсіздену, белгісіздік, т.б. мағыналарын білдіре алады. Олар әр ... ... «Оһ» бұл ... таң ... білдірсе, (қорқуды,
ауырсынуды, т.б. білдіре алады), «аһ» ләззаттануды ... ... таң ... ... т.б. да ... ... Автордың қалауы
бойынша, бір одағай әр түрлі реңктегі мағыналарды білдіре алады. ... ... ... енудің көрсеткіші ретінде қыстырма сөздер,
сөйлемдер алынады.
Дербестік категориясын білдіретін құралдарды талдау ... ... ... ... ... ... Мұнда нақты вербалды
түрде берілген мәтінге ғана емес, субъект жөніндегі ... ... ... мен ... ... ... баса ... аударылады.
Прагматикалық аспектіде дербестік ... ... ... ... ... ... пайда болған мәтін ғана
ескерілмейді, мұнда назарға ... мен оның ... ... ... ... білдіретін құралдар ... ... ие. Осы ... ... ... ... барысында
белгілі болғандай осы құралдардың маңызды сипаттамалары; ... ... ... Лингвистикалық талдаудың
антропоцентристік деп аталатын ... ... ... жаңа ... ... ... ал ... дискрипция орталығына
абстрактілі тілдік тұлға ... ... ... ... ... субъектісі қойылады. ... ... деп ... өз ... руханилық тұрғысынан көркем
баяндау арқылы абсолюттендіру деп түсінеміз. Субъектоценнтризм ... ... ... ... негізгі талабы болып табылады. Ол ... ... ... ұйымдастырады, туындының жалпы көркемдік-
стилистикалық маңызын жүзеге ... ... ... ... ... ... ... көркем мәтінді
анықтайтын аспекті болып табылады және мәтін дербестігі категориясының
тілдесім ... ... ... ... ... ... ... формада берілсе де, мәтін «артында» тұрған мәтінтүзуші - автор өзі
жасаған көркемдік әлемге қатысты ... ... ... ... ... алу қасиетіне де ие болады. ... ... ... ... ... бір ... тактикалары арқылы сөйлесу аймағын жасаған
әрбір жағдайда жүзеге ... Бұл ... ... ... ... барысында
көрінеді. Бұл таңдау әдебиет маскаларын ауыстыру жағдайымен байланысты және
әр ... ... ... ... тән. Осылайша, режиссерлік тактика
деген белгіленеді, мұнда автор ... ... ... түсіндіреді; сот
тактикасы, мұнда автор бейнелеуіне сын тұрғысын пайдаланады; философиялық
тактика, бейнеленіп жатқан құбылыстар мен ... ... ... ... ... ... ... автор эмоционалдық атмосфера
жасауды пайдаланады; лингвистикалық ... ... ... ... ... ... баса назар аударылады. Автордың қатысы
деңгейіне қарай баяндаудың түрлі ... ... ... ... ... Автордың субъективті қатысын бейтараптандыру көркемдік
ойды ... ... ... ... ... ... ... ақылы оның
когнициясы негізінде, яғни көзге ... ... ... ... ... Өзі туралы айту барысында ... ... ... ... яғни ... ғана айта ... «Мен» - категориясы одан гөрі жалпырақ
дербестік категориясы негізіне жатады. Дербестік категориясы темпоралдық,
локалдық, категориялармен ... ... ... атқарады және
функционалдық құралдар ретінде қолданылады. Функционалдық құралдар ... ... ... ... (бір ... екінші оқиғаға ауысу) және
«мен» субъектісін (бір баяндаудан екінші баяндауға көшу) ауыстырады.
1.4 Көркем мәтіннің құрылымдық ... ... ... ... тән құрылым заңдылықтарына ие болумен қатар
өзіндік белгілері де болады. Мұндай ерекшеліктер көркем мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... бағыты, мәтіннің
стилі және жанры, автордың дүниетанымы, ... ... ... модальділігі және т.б. факторлардың әсерімен қалыптасады.
Бұлардың барлығы көркем мәтіндегі тілдік бірліктердің құрылымдық ... Кез ... ... ... ... ... құрылымдық бөлшектеріне абзац, күрделі синтаксистік тұтастық
жатады. Мәтін ... ... ... бірі – ... ... ... ... абзац – ұғымы өз алдына дербес категория
емес, күрделі фразалық тұтастықты ... ... ... белгі, пішін.
Бірқатар зерттеулерді абзац күрделі фразалық тұтастықтан бөлек, жазба
мәтіндегі стилистикалық-композициялық ... деп ... Ал ... ... композициялық-стилистикалық элемент болып жұмсалмайды:
күрделі фразалық тұтасымдарға ... ... ... бірін екіншісінен
ажыратып тұратын семантикалық белгі ретінде қызмет ... Бұл ... ... Ал стильдік-композициялық белгі ... ... Яғни бұл ... ... ... [14, 55 ... ... күрделі фразалық тұтасым/абзац деңгейінде мүшеленуін
зерттеген Ж. ... бұл ... ... және ... стиль
нормалары мен автор прагматикасын ұстана отырып, көркем, ғылыми, ресми және
публицистикалық мәтіндер негізінде қарастырған және мәтін ... ... әр ... әр ... ... табатынын анықтаған. Зерттеуші ғылыми және
ресми мәтіндерге күрделі фразалық тұтасымның абзацпен сәйкес келуі ... ... ... ... ... ... ... болып, көркем әдебиет стилінде ... ... ... күрделі фразалық тұтасым мен абзац аралығында мәтін
нормасынан ауытқушылардың жиі кездесетінін ... ... ... семантика-
интонациялық мүшеленуін зерттеген Ж.Кеншінбаева мәтіннің күрделі фразалық
тұтасым деңгейінде мүшеленуін кешенді түрде, яғни ... ... және ... ... ... қырларын
қарастырады [15].
Бір абзацтан екінші абзацқа өту ... ... ... адресаттың қабылдауына да белгілі дәрежеде жеңілдік әкеледі.
Мәтін нормасын негізделген логикалық ... ... яғни ... ... ... тұтасымның синтаксистік бірілктерінің өз орнында
жұмсалуы тән. Мәтін үшін негізгі норма дегеніміз – ... ой ... ... ... өрбуі, яғни ойдың динамикалы түрде
берілуі. Мәтіннің ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... маңызды болып табылады. Оны
И.Р. Гальперин, Т.А. ван ... Г.А. ... А.А. ... В.Г. Гак, ... И.А. ... Л.В. Зеленщиков, О.И. Москальская, И.П. Севбо, С.Э.
Шмидт, Н.И. Жинкин ... ... ... Осы байланыстылық
категориясына оппозиция ретінде дискреттілік категориясын атауға болады.
Мәтін лингвистикасында дискреттілік ұғымына ... әлі ... ... ... ... ... ... ретінде көптеген ғалымдар
күрделі фразалық тұтасымды, абзацты, микромәтінді ... Ал ... ... ... ... ... сөйлемді таниды [181]. Мәтінді құрайтын
тағы бір топ ... ... ... Хронотоп іс жүзінде ақиқат
болмыстың қандай да бір үзігін модельдейді. Оның антропоцентристік ... ... ... ... хронотоптың үш параметрін бөліп
көрсетеді: бастапқы ... ... ... ... ... қатысты құрылымында ақиқат уақыт пен кеңістіктің қасиеттері ... ... ... ... ... А.А. ... ... болатын. Ол Н.И. Жинкин бастаған ғалымдар дайындаған предикаттар
иерархия моделіне оң баға береді. Ол ... ... ... ... ... ... ой) және ... (қосалқы ой) деп
бөлуге болады. Мәтіннің осылайша мағыналық ... оның ... ... ... ... өзі ... қабылдануы мәселесіне келіп
тіреледі. Яғни мәтіндегі ойдың сатылы түрде өрбуі ... ... ... ... ... ... ой келесі бөлікке жалғасады, ал
қосалқы ойлар қалып отырады. Демек бұл жерде ... ... ... ... [68, 41 б].
Мәтіннің күрделі фразалық ... ... ... ... де ... ... Сыртқы факторларға адресант пен адресат
сияқты прагматикалық параметрлер жатады. Кез ... ... ... күрделі
синтаксистік тұтастыққа мүшеленуі аудиторияның шығарманы ешбір қиындықсыз
қабылауын көздейді.
Мәтіндегі ... ... бір ... құрай отырып, адресатты
аталмыш ойдың басталғанынан хабардар етеді. Аудиторияның ақпаратты жеңіл
және дұрыс қабылдауына ... ... ... құрылысы ерекшеліктерне
талдау жасау оның құрылымының мәтін шеңберінде орналасуына байланысты алаун
түрде болатынын дәлелді түрде ... ... клт ... ... ... ... бастама және қорытынды бөлімнен тұратын моделі
көпшілікке белгілі [31, 215 ... ... ... – абзацтың басты ақпараттық бөлігі, яғни ұсынылып
отырған ақпараттың ең маңызды тұстарын көрсететін сөйлем.
Бірнеше сөйлемнен тұратын ойды таратушы бөлімі ... ... ... анықтай түседі немесе ішнара ... және ойды ... ... ... әр ... ... келеді. Бір абзац кейде тек
кілт фраза мен ойды таратып жеткізуші бөлімнен, бастамадан, қорытындыдан
немесе тек кілт ... ... ... Бұл ... коммуникативтік
мақсаты мен сөйлеу ... ... ... ... ... тілдік деңгедегі элементтері көркем мәтін ұйымдасуының
құрылымдық та семантикалық тәсілдері ... ... ете ... ... ... сөйлем ішінде бірінен соң бірі келіп, , сөйлемдер
арасында тізбектелген ... ... ... ... ... ... ... аспектісіндегі бірлігін белгілеу
(немесе номинация), ол ... ... ... тыс ... ... ... табылады» [183, 58 б]- дейді В.Г. Гак.
Олардың ... бір ... және әр ... нысанды тізбектерді көрсетуге
болады. Екеуі де мәтіннің ... ... ... артынан бірі келген сөйлемдерде бір ғана нысанды
немесе әр түрлі нысандар арасындағы қарым-қатынасты білдіретін ... ... ... көркем мәтіннің семантикалық ұйымдасуына ... ... ... ... сөз ... ң
арасында
чсемантикалық балама қатынас болады.
Оларды ... ... ... атаса, енді бірі «номинациялық тізбек» деп атайды. Топиктер мәтінде
тізбек құрайды. Олар ... ... ... ... ... ... түрлі нысанды номинациялар негізінде бірнеше номинациялық тізбектер
түзіліп, олардың жиынтығы мәтін изотопиясын ... ... ... ... ... емес, парадигмалық (ассоциациялық) қатынаста
байланысады [184, 27 б].
Кез келген мәтін ... ... ... және ... ... ең ... деңгейдегі құрылымға кірігуі
нәтижесінде ... ... ... ... көп ... ... ең кіші дербес бөлігі сөйлем екендігі белгілі.
Мәтіннің тұтастық құрылымын былайшы ... ... ......
тарау- бөлім – мәтіндік тұтастық. Абзацтағы сөйлемдер мен абзацтар өзара
логикалық және ... ... ғана ... ... ... тілдік деңгейде
де байланысты болады. Көркем мәтіндегі сөйлемдер ... ... ... бар [27, 90 ... ... ... мен ... арасындағы байланыс мына принип
бойынша жүзеге асады:
1 Тізбек бойынша байланыс. Мұнда әр ... ... ... ... ... ... бірі ... іліктеседі. Мысалы:
Жамал жасы елуге таяп қалса да, киім киісі мен жүріс-тұрысынан ... табы ... ... ... мен ... ... ... көз
тастап қарағанына дейін әдемілік пен әдептілік белдеуінен шашау шықпайтын,
туа бітті қасиеті бар, ... пен ... бір ... ... ... білген әйел еді. Ол өзін ... ... ... тырыспайтын, әрқашан топ ішінде бола білетін және сол топтан оқшау
да көріне алатын-ды, көпшіліктің қатарында келе жатып алда жүре ... ... ... ... ... ... байланыстың екінші принципі
– жарыспалы байланыс. Бұл байланыста сөйлемдер бір-біріне іліктеспейді.
Сөйлемдердің толымдылығына қарай өзара ... ... ... ... шөп шабатын машинаға төрт ат жегетін. Төрт ат жегетін
себебі, жер қия, ... ... ... ... ... ... ат ... соң, оның міндетті түрде ат айдаушы баласы болады.
Алтыншы класты тәмамдаған біздер сол, атшы ұлдармыз ... ... ең ... ... ... ... іске ... не абзац басындағы анафора, жартылай немесе тұтастай лексикалық
құрам ... жеке ... ... ... ... принципі,
бірыңғай уақыттық меже немесе шақтық формалардың орналасуындағы ... ... ... ... ... түседі.
Көркем әдебиет қоғамдық өмір қалыптастырған әлеуметтік топтардың
қоғамдағы алатын орнын, ... ... мен ... ... ... ... сол топтардың тіліне тән тілдік элементтерге иек
артады. Мұндай тілдік ерекшеліктер көркем шығармада ортақ кәсібі мен тұрған
жері, ... ... т.б. ... ... адамдар тобының әлеуметтік
ерекшелігінен хабар беретін стильдік көрсеткіштер ... ... ... жасауға апаратын жолдағы көптеген амал – тәсілдер қатарында адамға
тән түрлі ... ... мен оның ... ... ... үшін
үлкен маңызға ие нәрсе – кейіпкер тілін «өзгермеген» қалпында пайдалану.
Қоғамдағы өзі ... ... ... ортасы атынан сөйлейтін кейіпкер
ешқандай әсірелеу, боямасыз-ақ келбеті мен ... ... ... ... ... ... тіл ... орнын айқындайды. Бұдан кейіпкер
бейнесін сомдауда тілдік құралдардың ... ... ... ... тіл мен ... ... ... айқын аңғарамыз. Тілдік
ерекшеліктерді туғызудағы негізгі факторлардың бірі ... ... орта ... ... ... мен өмірге деген өзіндік
көзқарасы, көрген-білгені мен оқып-түйгенінен ... ... ... ... жазушы ескеретін бірден-бір жайт болып табылады.
Көркем шығарма тілі – көркем композицияның элементі. Көркем шығарманы
лингвостилистикалық тұрғыдан ... ... екі ... ... ... ...... тілдің дамуы барысындағы көркем туындының орнын;
екіншісі – жеке ақын-жазушылардың сөз мәнерін зерттеу. Бұл ... ... ... ... ... арқылы оның идеялық және эстетикалық
болмысын ашу болып ... ... – сөз. Сөз – ... ... ...... ой
– сезімінің, елдігі мен ерлігінің, парасатының әрі куәсі, әрі ... ... ... сөз ... ... – көркем шығарма. Көркем ... ... ... ғана ... ... ... ... дамытатын
негізгі арналардың бірі болып табылады. Сөз құдіретін көрсету мен сөзден
айшықты кесте өрудің ... ... ... прозалық шығармаларының
тілін зерттеу арқылы әдеби тілімізді танып, меңгерудің тиімді жолы ... ... ... ұлт ... ... оның ... болмыс-сипатын
танытуға қызмет етеді. Ғылыми, публицистикалық, ... т.б. ... ... ... ... көркемдігін, эстетикалық қызметін
танытудағы мүмкіншілігі мол.
Көркем мәтін тіліндегі бейнелеу ... әр ... ... бояу ... ... сөйлеу тіліндегі мақал-мәтелдер де, эпитет, теңеулер
де, қарапайым ... де, ... ... да ... ... ... жалпы идеялық, тақырыптық арқауына лайық жаңа бір ... ... ... ... арта түседі. Ауызекі сөйлеу стилінде,
әдеби тілде де ... жиі ... тіл ... ... ... ... тілінде әр түрлі дамып отырады
2 МӘТІН ТҮЗУШІ МАҒЫНАЛЫҚ-ҚҰРЫЛЫМДЫҚ КОМПОНЕНТТЕР
2.1 Фоносемантикалық мәтінтүзуші тілдік бірліктер
2.1.1 ... ... - ... ... компонент
Мәтінтүзуші мағыналық-құрылымдық бірліктер ретінде фоносемантикалық
бірліктердің қызметін қарастыру ... ... ... ... ... ... келген дыбысты қабылдай ... адам ол ... ... ... ... ой арқылы ьайланыстырады. Адамзаттың тұтас сөйлеу-
ойлау негізінің арқасында әр адам ойға байланыстыру ... ... ... ... ие бола алады. Осы кезде адам миы көру, иіс,
дәм, дене сезінулері мен есту ... ... ... ... ... тарқатумен айналысып жатқан, ретімен орындалып жатқан әрекеттер
тізбегінен тұратын тұтас механизм ... ... ... ... ... ... негізделген үдерістерді зерттеумен жас ғылым саласы –
фоносемантика айналысады. Фоносемантиканың негізін салушылардың бірі - ... [76]. ... ... ... ... ... және ... да пәндерде ірге тасы қаланып бекіген, пастулаттарға
негізделеді. ... ... ... ... ... ... және ... талдау әдістерін оқыту жұмысында да ең маңызды
мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... музыкалық) ұйымдастырылуының маңыздылығын атап
өтеді. ... ... ... деп автордың мәтін құрылымын
фонетикалық тұрғыдан үндес етіп құруын ... ... ... ... ... жүйеге қосылған немесе соған қатысты болаған білім
ретіндегі түсіну нәтижесі ... ... ... ... ойлау
моделі ретінде мәтінді ұғу үдерісінде жасайды» [77, 65 б], ... түзу ... біз ... құру ... деп ... дыбыстық ұйымдастырылуы барысында дыбыстық доминанттар
түрлі репрезентацияға ... ... ... әр ... типтегі мәтіндер
туындайды, яғни мажорлы және минорлы, мысалы әр түрлі үнділік-мағына
типтері ... ... ... және ... ... Мұнда
мағынаның көпүнділігі, мағыналық полифония туралы айтуға болады.
1. Кез келген поэзиялық (көбінде поэтикалық) немесе прозалық болсын ... ... ... пен ... туғызу мақсатында
ұйымдастырылуы кездейсоқ құбылыс ... ... ... ... ... күй өте айқын
көрінеді, өйткені поэзияда дыбысталу мен мағына ... ... ... ... [78, 92 б] ... ... ... ұйымдасуының бір
тәсілі ретінде белгілі бір фонемалардың кездесу жиілігін айтуға болады.
Бірақ дыбыстық ... ... тән ... ... ... тән құбылыс
екендігі сөзсіз.
2. Поэзиялық шығармаларда дыбыстық үйлесімділік ақынның ойын ... ... Бұл бір ... ... ... құралдарды байланыстыруға
қызмет етсе, фоносемантикалық құралдарды анықтап талдау ... ... ... Ал ... ... ... үйлесімділіктің болуы мен олардың жиі
ауысуы мәтіннің ұзақтығынан, ... ... ... ... ... ... ... барысындағы фоносемантикалық
құралдарды пайдаланудың түрлі болуы поэзияға тән, ал прозада байқалмайды.
Прозаға көбінде ... ... тән, ... ... ... сөздер мен дыбыстық кешендердің қайталануында дыбыстық акустика-
артикуляттық ой байланыстары тән. Мәтінді фоносемантикалық ұйымдастырудағы
поэзияның прозадан ...... ... Ұйқас поэзиядағы мәтінді
фоносемантикалық ұйымдастыруды объективтендірудің негізгі фоносемантикалық
құралдарының біріне ... ... ... ... құралдармен
(эпифорамен, ассонанспен, аллитерациямен, паронимикалық аттракциямен және
т.б) біріге отырып ерекше мағынаға ие ... ... ... мен ... ... ... ... (синэстэмия құбылысы, С.В. Воронин термині ) аяларды
біріктіру идеясына негізделеді. Бұл біріктіру ой ... ... ... өйткені ол фоносемантиканың психофизиологиялық табиғатын
дәлелдейді.
Осыған байланысты мәтіннің фоносемантикалық ұймдастырылуы лексикалық,
синтаксистік және грамматикалықтарға қоса ... ... ... ... ... ... бірі ... есептеледі. Біз мәтіннің
фоносемантикалық ұйымдастырылуы мәтінніің толық эмоционалдық ... ... ... ... ... ... ... (дыбысталуы жағынан), семантика (мазмұны
жағынан), лексикологияның тоғысуынан туындаған жаңа сала деп ... ... ... ... тіл ... ... тығыз байланысты. Тілдік пәндер аясында ... де ... ... ...... ... ... дыбыс еліктеуіш және дыбыс белгілеуіш) жүйесі.
Фоносемантика пәні – ... ... ... ... ... деген термин («пантопия» + «панхрония») жалпы ... мен ... ... ... ... екі әдістің бірлесуінен
туындайды: анығында – ... яғни ... ... ... ... «хроникалық», яғни уақыт тұрғысынан ... ... ... ...... бейнелеуіштерді сөз фонемалары мен денотат-
нысан атаулары негізіне енетін сыңайлар арасындағы біршама ... ... емес ... ... уәжді, қажетті, мәнді, қайталамалы
байланысты қарастыру болып табылады. Осы орайда ... ... ... тіл тасымалдаушыларда «дыбыс пен оның мазмұны» арасындағы
фонетикалық ... ... ... арқылы сезілетін дыбыс бейнелегіш
сөздер ғана ... ... ... ... бұл ... ... бір қарағанда мүлдем мағынасын жойған, бірақ бұл ... ... ... ... ... де ... ... бейнелеуіш-сөз - өз негізінде, шығу тегінде дыбыс бейнелеуіш сөз
болып табылады. Бұл ... ... ... бар. Бұл жағдайдың
«ескерілмеуі» ... ... ... рөлі мен ... ... яғни ... дыбыс бейнелеуіш және дыбыс бейнелеуіш ... ... ... ... ... ... дыбыстық бейнелеуіш жүйенің тұтас ерекшеліктері; дыбыс
еліктеуіш және ... ... кіші ... ... ... ... ... денотат дыбыстарының құрылымы; дыбыс бейнелеуіш
сөздердің кешенді топтастырылуы; дыбыс ... сөз ... ... ... ... белгілеуіш сөздерді анықтайтын критерийлер;
грамматикадағы дыбыс белгілеуіштер; мәтін деңгейіндегі дыбыс ... ... ... ... шығу тегі; ... ... ... эволюциясы; фоносемантика санаты; фоносемантикалық ретті
қайталанулар; фоносемантиканың ... ... ... ... Фоносемантика ахроникалық тұрғыдан жалпы және
арнайы болып екіге бөлінеді. ... ... ... бір немесе бір топ
тілдердің емес, әлем тілдерінің дыбыс бейнелеуіш жүйесі ... ... ... қарастырады. Ал арнайы фоносемантика белгілі бір тілдің
дыбыс бейнелеуіш жүйесінің заңдылықтарымен байланысты [80].
Кез ... ... ... ... оның ... ... айшықтығын білдіретін фонетикалық элементтер ... ... ... ... түйсіктеріне негізделген белгілі бір ой байланыстарын
туындатады және ол көркем мәтіннің эмоционалдық ... ... ... ... құрылымын рецепиенттеу барысындағы түсіну үдерісі
фоносемантикалық бірліктерді ... ... ... ... фонемалар мен
олардың бірлесуі қайталаулар мен (поэтикалық мәтінде анық ... ... ... ... ... және ... ... түзеді. Мұндай фонемалар мен фонемалардың дыбыстық кешендері бір
жағынан мәтіндегі мағынаны құрастыруға ықпал етсе, ... ... ... деңгейінде мәтін түзу құралдары ретінде пайдаланылады [81]
деген О.Д. Кулешованың пікірін негізге ала отырып, фоникалық ... ... емес ... ... ... мен байланыстарына және құрылымдық-стилистикалық тәсілдеріне
басты назар аударамыз. Фоносемантикалық құралдар сөздегі және ... ... ... ретіндегі фоносемантикалық ой байланысын
сипаттауға мүмкіндік ... ... ... деп қайталанатын
дыбыстарды композициялық белгілеудің стилистикалық тәсілдерін айтамыз,
олардың талдануы ... ... ... ... ... астарды анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... эпифора,
паронимия, дыбыстық еліктеу ... ... ... ... ... біз ... ... деп қарастырамыз.
Мәтіннің белгілі бір ... ... ... сан ... ой ... туғызады. Біздің ойымызша, реципиенттің ой
қызметінің белсенділігі мен шығармашылық мүмкіндіктерін ... ... ... ояту оның ... ... ... бөлшегі болып
табылады. Әр түрлі ... ... яғни ... ... ... контексі бар мәтіндер бар. Мұндай мәтіндер интерпретацияның ... ... ... ... ... ... - бұл мәтіннің көркемдік мағынасымен мазмұнының
бірлесімі. Көркем мәтінді түйсіну барысында әрекет етуші және ұйымдастырушы
бастама ретінде ... ... ... Ол көркемдік мазмұнды ұйымдастыру
тәсілі ретінде және осы мазмұнды реципиенттің ұғынуына ұсыну әдісі ретінде
де пайдаланылады;
2)  мәтіндегі имплицитті ... ... көп ... ... түрлендіру барысында белгілі бір
дербестік сақталу қажет. Мағынаның біреу болмауы мәтіннің ... ... ... Осындай «белгісіздік» ой қызметі ... әр ... ... сәт деп ... ... көркем мәтіннің «көп өлшемді»
кеңістігінің болуы мүмкін емес;
4) мәтіннің ... ... яғни ... ... ... жататындығы;
5) мәтіндегі берілген ақпараттың саны мен тығыздығы;
6) интермәтіндік – мәтінге басқа шығармалардың мәдени кеңістігінің енуі
[82];
Мәтін түсінілу үшін ... ... ... ... ... етеді. Қабылдау үдерісі реципиенттің білім ауқымының
деңгейі мен оның ... және ... ... тікелей байланысты
болады. Мәтіннің дыбыстық ұйымдастырылуын айқындау үдерісі түйсінуден
басталады. Дыбыстық ұйымдастырылуды ... ... ... ... ... есту аппараты өте күрделі болып келеді, онда
дыбыстық ... ... тән ... ... бар дыбыс ретінде
қабылданады.
Реципиент қажетті білімдері белсенділенген кезде ... ...... ... ... ... айтылып кеткендей,
қабылдаудың ұсынылған ... ... ... әр ... сайын болып
отырады. Реципиент шынайы болмысты ұғынуы ... ол «өз ... сол ... ... реттеп, нәрселер, құбылыстар, үдерістер арасындағы
қатынастарды анықтап алуы қажет [83].
Осылайша, ұғыну үдерісінің осы сипаттамасы бойынша ... ... ... ... ойда ... (представление)
қалыптастырамыз. Дыбысты ... ... ... ... елестетуді
қалыптастыру аяқталады. Елестету дыбыс символдық ой байланыстарына ие ... және сол ... ... ... ... ... ... үдерісі
категориялау үдерісімен тығыз байланысты болғандықтан, мұнда бейнені
елестетуді белгілі бір ... ... ... ... ... Ары ... елестерді жадыда сақталған көптеген басқа елестермен салыстыру
басталады. Осы кезде дыбыс ... ой ... ... бола бастайды,
олар елестеулерді ары қарай қалыптастыруға ... ... ... және ... ... күрделі белгілерден тиімді айыруға
мүмкіндік береді. Ой байланыстары сөздегі дыбыс символдық ... ... ... және үнділік-мағына құруда маңызды рөл
атқаратындығын атап өту ... ... құру ... ... ... мен фоносемантикалық құралдар кірген байқалатын ой ... ... ... ... ... ... ... мағыналы
фоносемантикалық құралдар сөз деңгейінде жеңіл анықталады, ал айшықтау жағы
(эмоционалдық, бағалауыштық, бейнелілік) дыбыстар мүмкіндігіне ... ... ... дыбыстық мағыналар байланысы мен әдістерді күрделі
ойқызметі нәтижесінде имплициттайды деп және осы ... ... деп ... ... ой ... әлі ... ... емес.
Мәтін мағынасын құру үшін ойқызметінің ары қарай жұмыс істеуі ... ... ой ... ... жоғары сатыларда тұрады. Бұл
жағдайда мағына ойдың ... ... бар ... ... ... ... ... осындай қасиетіне біз синтездеу мен жіктеуді
жатқызамыз. Осы еңбекте « ... ... ... үдерісінде
қабылданған фоносемантикалық құралдарды бағалап, оларды белгілі бір топқа
жатқызады осының ... ... ... ... ... [84] ... ... фоносемантикалық құралдарды белгілі бір топқа ... соң сол ... ... ... ... ой ... ... жатқызу үнділік-мағына құруға мүмкіндік береді.
Фоносемантикалық құралдарды ... ... ... ... ... ой формаларының ары қарай қалыптасуы жалғасады.
Ой байланыстары өз ретінше нәрселер мен ... ... ... ... ... ... және ... кілт немесе
«көмекші» ретінде мәтіндегі дыбыс символдық компонент алынады. «Кез ... атау ... ... оның қасиеттерін немесе белгілерін тілдегі
болмыс фрагменттерінің бұрыннан белгілі және тұрақталған қасиеттері ... салу ... ... ... ... ... ... қасиеттерін біріктіріп, қосарлау ұқсастық немесе жақындық
қатынастарын анықтау негізінде ... ... ... мен ... әр ... ... қызмет етеді. Семантикалық жақындық бұл ... ... ... ... басты қызметі – сәйкес келетін мәтін
бөлшектерінің арасындағы ұқсастықты анықтау. Ю.И. ... ... ... ... ... ... жағынан эквивалентті
(метафораны), және жақындық жағынан (метонимияны) байқауға ... ... ... жаңа ой ... ... ойлау ішкі процесс
болғандықтан және ұғымдарды қалыптастыру ... бір ... ... ... ... белгілеуді, осы концептуалды қасиеттерді
байланыстыратын ережелерді ... ... ой ... ... бір түрі ... ... Индивид тәжірибесінде
адам есіндегі бір мағынаның ... ... ... ... ... ықпал
ететіндігі, осы екі мағына (сезінулер, елестетулер, ой, сезімдер ... ... ... ой байланыстары болып табылады.
Дыбыс формасы мен оның ... ... ... ... бар
екендігін ескере отырып, Р. Браунның ұстанған бағыты негізінде ... ... ... ... ... табылады. Бұл қасиет басқа
сенсорлық өлшемдерге (синестезия) немесе (физиогномия) дегенді білдіретін
және психологиялық, яғни ... ... ... ой ... ... ... ... жағдайларда нақты фактілер арқылы
жасалғандарға тән. Басқа сөзбен айтқанда, бұл ... ... ... ... ... бірақ ретті интерпретация контексінде
берілген жағдайдан туындайды. Бір қоздырғыштың басқа лар ... ... ... ... қорытындылау» барысында жасалады, осының
нәтижесінде түрлі ... және ... ... аралығындағы
біркелкілік пен бірдейлік сақталады.
Осылайша, индивидтің шынайы болмыстың көрінісін шамалау ... ... ... ... орын ... Шамалау деп
сезінулер мен осыдан бұрын алған білімдерін пайдалана ... ... ... ... ... Ол ... ... «өткен
тәжірибеден тұратын субъектілік жағдайлар, ... мен ... мен ... ... рөл ... ... ... реципиенттің алған тәжірибелері арқасында шығатындығын
тағы да атап өту қажет. Осы ой байланысын түзудің күрделі ... ... ... ... ... ... өте маңызды рөл
атқарады. Ой байланыстары табиғаттың түрлі қоздырғыштарына ... ... ... және синестезиялық байланысты болады) тән болады, бұлар
бейнелердің ой байланыстылық бағалауышы мен ... ... ... ... физикалық қасиеттеріне қарамастан көптілі-азды аффектілі мағынасы
бар ... бір ішкі ... ... себеп болады.Субъективті
толғаныстар белгісі түйсінген ... ... ой ... олар ... да ой ... ... толығады. Осылайша, осы
теорияға сәйкес дыбыстық ұйымдастырылу түрлі бағалау критерийлер бойынша ой
байланыстарын ... ... ... ... ... сезінуі, эмоциялануы
арқылы.
Дыбыстық ұйымдастырылу сияқты адам өмірінің әр ... ... ... ... кез ... ... реципиенттің ой
байланысы механизмінде синестезия көрініс алады.
Дыбыстық ... ... ... талдау барысында ғана
құрылады. Олардың ... ... ... екі ой ... ... ассоциация (ой байланысы);
2)  бейнелік ассоциация.
а) дыбыстың ... ... ... ой
байланыстары
К.Нироптың поэтикалық тіл теориясына байланысты дауысты фонемалар өзінің
табиғи реңкі мен артикулятына ... ... ой ... ... ... [i] ... «ашық, балқытқыш» сезімдерімен, ал [u] –
«ауыр, мұңдылықпен» ой ... ... ... ... ... ... ... оның ой байланыстары түрлі ... ауа ... ... және ... салдарынан жел ысқырығы,
су сылдыры, ысқырық дыбысымен ой байланыстыратындығы белгілі. Осылайша,
дыбыстық ... ... ... ... ... сан ... ... бірге үнділік-мағына құруға мүмкіндік
береді.
б) бейнелік ой ... ... В.М. ... Л. Тайлор, Л. Ганди, Ж. Дарк, сараптамалары
бойынша барлық адамдарға тән ... олар ... ... еске ... ... ... ... бейнесін – көбінде олар осындай дыбыстарды
шығаратын (су ... жел ... ... ... ... ... ... қалпына келтіреді. Осындай заттық ... деп ... ... ... ... ... көріністі бейне
алынады.
Затты түйсінудің полимодальдік ... көру ... ... есту ... ... туындайтын ой байланыстарын қарастырады,
және керісінше көру арқылы туған образдар есту ... ... Бұл ... ... ... ... ойлау қабілеті бар суретші,
музыкант, ақын сияқты адамдарда жиі кездеседі.
Осылайша, мағынасыз сөз бен ... ... ... арасында
үнемі ой байланыстық байқалады, бұлар екі қоздырғышқа да ортақ ой байланыс
арқылы ... Олар ой ... ... байланысын қамтамасыз етуге
арналады.
2.1.2 Дыбыстық қайталамалардың мәтінтүзімдік қызметі
Кез-келген мәтін дыбыс арқылы жасалған
сөздерден түрады, сондықтан, ... ... ... ... ... ... ... құралдардың қызметіне тоқталу қажет.
Көркем мәтіннің оқырманға түсінікті, қабылдауға жеңіл
болуы оның фонетикалық қүрылымына байланысты. ... ... ... ... болса, оның қабылдану деңгейі де
соғүрлым жоғары болмақ.
Көркем мәтін тек ... ... мен ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар дыбыстардың
үйлесімділігі мен әуезділігінен де тұрады.
Мәтіннің дыбыстың ... ... ... ... ... байланысты. Поэтикалық тілдің дыбыстық ... да ... Бұл ... ... ... ... ... айырмашылығы,
фоника сөзсаптамның дыбыстық қүрылымының шеберлігін қарастырады.
Көркем мәтінтүзуге қатысатын дыбыстық заңдылықтардың ... ... ... - ... ... келе жатқан әдіс-
тәсілдердің бірі. Көне дәуір ескерткіштері мен ауыз әдебиеті ... ... ақын ... еңбектеріне дейін зер салып қарасақ,
қайталамалардың түр-түрін ... ... ... актив
қолданылатын орны көркем шығарма. Көркем ... ... ... және ... ... ... ... тайғақ тағдырдың
таяғына туралаған халық (О.Бөкей), дүниені құртып та, құлпыртып та ... ... 403), ... ... ... ... ат ... (О.Бөкей), жұрағаттан айрылып жұтағандай боп (О.Бөкей),
күйеуінің қаһарынан ... ... ... ... ... ... ... кекесінді кескінмен күйеуіне ... ... ... ... ... шашырап ұшады (С.Мұратбеков) деген
бейнелі тіркестер аллитерацияға құрылған болса, ай астына алтыбақан ... ... ... ... кетіп абыройыңды сақтағаның жөн
(О.Бөкей), әжім әдіптеген көз ... ... ... жүз ... ... ассонанс түзе жасалған.
Дыбыстық қайталамалар әсіресе поэзиялық шығармаларда өте ... ... ... ... ... өз ... көркемдік мүмкіншілігін барынша пайдаланады. Дыбыстың қайталануы
сөзге әсерін тигізіп, соның ... ... ... ... ... ... қайталануы авторға сөздің ритмикалығына қосымша құрам
ретінде, қажет болуы мүмкін. Сонда да фонетикалық ... ең ... ... ... Оған ... консонанс және ассонанс
жатады.
Кейде дыбыстардың қайталануы немесе ... ... ... ... ... ... оны ... яғни орноментальды функция
қалыптасады. Бірақ кейде олар ... ... ... ... байланысады және сонда ғана дыбыс жазу құбылысы туындайды.
Сөздегі ... бар ... ... нақтылығы жазушылардың
парономазияға жүгінуі арқылы көрсетіледі. Бірақ жеке ... ... ... барлық өлең мәтініне жайылмайды. Сонда да
бұлар-дыбыс жазудың элементарлы формалары.
Егер де қандай да болмасын семантикалық дыбыс қайталануы ... ... ... өлең ... ... ... өсуі ... құбылысы байқалады.
Дыбыстық қайталамаларды қарастырған еңбектердің басым көпшілігі оларды
поэзиялық шығармалар тіліндегі тәсіл ретінде ... ... ... - ... ... ... атаулыда кездесіп отыратын ... ... бір ... сай саралап қолдану көркем прозада ... ... да ... ... ... қызметін қарастырған ғалым О.
Бүркіт олардың аллитерация, ассонанс, ... ... ... ... еліктеу, консонанс, ішкі ұйқас, паронимиялық ... ... ... ... бірыңғай (бірдей немесе ұқсас) ... ... ... ... құру болса, ассонанс ... ... ... келтіруге қолданылатын тәсіл болып табылады.
Аллитерация мен ... ... ... ... ... ... ... мәтіндерде еркін қолданылып, осы
жанрда көркемдік әдіс ... ... ... ... осы ... ... ... олардың тек поэзиялық мәтінді ғана ... ... ... ... ... ... тыс ... келеді.
Жапанда жалғыз жаттым елден безіп,
Жалықсам, аң қараймын тауды кезіп.
Оңашада жатқанды ұнатамын,
Елімді ел қылмасын ерте сезіп.
Жауға қатын, ... ... көк ... ... езіп ... әдіс ... ... да кездеседі:
Қаңқу емес, расы сол: қалаға қатер төндіріп тұрған селдің жолын біржола
шабу үшін екі жақтан ... ... екі ... ... жерде тас-талқан
етіп қопарып бөгеп тастау керек (С.Шаймерденов). Қ-дыбысының ... ... ... ... қысаң сөзінің орнына тар;
қаусырмаланып – ... ... ... ... ... ... т.б. ... болады. Бұл жерде жазушы дыбысты ... ... ... шығарма
тілін тартымды етіп, ажарландырады. Оқырманға әсерлілігін күшейтеді.
«Жаялықша жалпиған, жарқанатша қалқиған, жермен жексен ... жер ... ... көр ... ... боп ... қалақтай
боп иегі, жаңқадай жоқ жақ еттен, саусақтары шілтиіп, көлеңкедей кірбиіп,
бұл жатқан қай аруақ?
Әлсін-әлсін демігіп, тық-тық ... ... ... өткендей, алма
еріні кезеріп Бетпақ кезіп кеткендей, ... ... ... ... ... жастық емес кетпендей, сар төсек ... – бұл ... қай ... (Ж. ... «Екі ... жалп-жалп етіп, жанып бара жатқан зеңгір көк
жапырақтар жерге түсіп ... ... ... ... ... ... екі бай ... қойғандай, Майқұдық басына бүгін кешке ... ... ... айта ... – деп ... таңдайын қағып, таңданып отырған
Күреңкөз қожаға бұрылды. Игілік ыңғайымен өруге үйреніп қалған топ, ол ... ... ... ... ... (Ғ. ... дыбыс үндестiгi мәтiннiң әуездiлiгiн тудырып, тiлiн ажарлап,
оқырманын тартады. Дыбыстың қайталануы сөзге ... ... ... ... ... қызметі - мәтіннің жағымды естілуі.
Поэтикалық мәтіннің ұқсас дыбыстар арқылы берілуі оның ... ... өлең ... мәнерлілігін тудырады.
Кейде бірге жүрелік, кейде ойналық!
Ойнап, күліп, кешікпей ой ойлалық!
Ойынымыз аз болсын, оймыз көп,
Оймен талап етпеген іс ... ... ... ... аяқ баспай шабандалық!
Елемесең есіңе енбейді ақыл
Ескерсең, осы сөзім ... анық ... ... қу ... ... ... бітпес құба жон,
Құлан жортпас демеңіз.
Құрсағы жуан боз бие
Құлын салмас демеңіз.
Қулық туған құлаша
Құрсақтанбас демеңіз.
Қу ... ... ... ... ... ... мен ассонанс поэзиялық шығармалар мен қатар прозада да
кездеседі. ... бұл ... ... мәтінде тек ырғақтылық мән жамап,
ұйқас ... ... үшін ғана ... ... ... ... атқарады:
Қырықтан соңғы иманым,
Отыз жылдай жиғаным,
Көп ғалымның сөзінің
Ақылға алдым сыйғанын.
Молдалардың әдісін,
Пайғамбардың ... ... ... ақыл тыйғанын (Шәкәрім).
Ассонанс құбылысының микромәтін құрылымындағы жеке ... ... ... түзер адамның адамдық санасын,
Ақ жеңіп шығады арамның қарасын ... ... өлең ... ... ... мақсатында
қолданылуы
Адамның бәрі бір болмайды аласы,
Оларды бұзатын нәпсінің таласы.
Ар билейтін заманда нәпсі өліп,
Бірігер еңбекте барша адам баласы.
Адалдың жер жоқ ... ... ... адал жан ... ... сынбақ жоқ» деген рас,
Нәпсі өлсе, өзімшіл, бұған кім сенбейтін (Шәкәрім).
Кейбір өлең мәтіндерінде ... ... ... ... ... күйінде қайталанатын кезі болады. Бұл құбылыс соңғы кездері белгілі
бір тәсілге айналу үстінде. Оны ... ... деп атап ... ажал ... да,
Жанына қылыш ұрса да,
Қалжырап көңлі қарайып,
Қарауытып көзі тұрса да –
Үмітін қоймас адамзат!(Бұхар жырау).
Ассонанс пен аллитерация — көркем мәтіннің ... ... ... ... ... қана қоймайды, сонымен қатар мәтіннің құрылымдық
компоненттерін байланыстыру қызметін ... ... ... ... ... ... ... көркем мәтінде, әсіресе
поэзиялық мәтіндерде қолданылу жиілігі бірдей ... ... ... ... ... қарағанда, дауыссыз дыбыстар қайталануға
оңтайлы келеді. Сондықтан ... ... ... ... жиі қолданылады. Бұл құбылыс қазақ поэзиясында толық
қалыптасқан. ... ... ... ... ... ... мәтіннің дыбыстық лейтмотивін күшейтіп түрады. Дауысты дыбыстардың,
әсіресе, ашық ... ... ... ... абсолют басында
қайталанып келуі ерекше ... ... ... ... ... сол
бөлігін басқаларынан даралап тұрады.
Көрмей жүрсе өзіңді қайтер адам,
Күй көркіңді аңсаймын,
Қайта оралам.
Көлбесе ақша бұлтың ақ жаулықтай,
Келеді көз алдыма
Қайсар анам… ( Ф. ... тағы ем, ... ... ... ... серпер бүркеген,
Қайырымды жан боп көрінген.
(М. Айтхожина).
Мұндағы өлеңнің бірнеше ... басы ... ... дыбыстан басталып
тұруы, аллитерациялық, ассонанстық анофораға құрылуы, образ ... ... ... ... ... ... ... әсері
көзделген деуге болады.
Ақындар поэзиясының тармақ басындағы ... пен ... ... ... ... өлеңнің оқуға, таңдауға арналғандығынан
болса керек, екіншіден, түркі ... ... ... дыбыс
ырғағының көбірек сақталғандығын білдіреді. Соны өздеріне үлгі етіп
алғандығы ... ... ... ... көне ... өлең ... аллитерацияға иек артқан, ол әрі ... ... ... қызмет атқарғандығы, кейде тіпті тұтас шумақтардың өн ... ... ... да ... айтады.
Өлең мәтініндегі сөз ... ... ... ... ... келуі дыбыс сазының, үн гармониясының табиғатын
көрсетеді. Өлең жолдарындағы аллитерация мен ... ... ... ... музыкалы, үнді болып шығуы үшін ғана емес, белгілі ... ... де ... ... ... ... жүк ... мүмкін, өйткені осы тәсіл арқылы ақындардың ой-толғаныстары, олардың
жан-дүниесі, эмоциясы байқалады
Сонымен қатар кейде ... ... ... ... ... мәнділігі, мәнерлілік, суреттілік белгілері, бейнелілік,
әсерлік бояуы жаратылысынан деп түсіндіруге болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... Дыбыс қайталануы
сөзге әсерін тигізіп, соның нәтижесінде олардың арасында тығыз ... Олар ... тыс ... бірақ сөздің құрамында белгілі
стильдік реңкке ие ... ... ... ... ... ... сөздер орнымен қолданылып, экспрессивті – эмоционалды реңк
туғызып өлең шырайын ашатын тәсіл түріндегі қызметі ерекше.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... шығармаға
музыкалық реңк беріп тұрады. Құрамында дауысты ... ... бар ... ... ... ... қарағанда әлдеқайда
жеңіл, қүлаққа жағымды болып келеді. Ассонанс пен аллитерацияның арасындағы
осындай айырмашылықтар ... ... жас ... ... айналуда. Мысалы, Ж. Исаева ... пен ... ... ... Ол ... ... ал аллитерация
әсем айшықты үстейді деп есептейді [86, 27].
Қазіргі қазақ қара сөзі де аллитерация мен ассонансқа толы. ... ... ... ... гөрі ... ... сөз, ... эссе сияқты
жанрларды жандандырып қоя береді. Келтіріп отырған мысалдан тек аллитерация
үлгілерін ғана емес, дыбыстық тіркестердің қайталануын да ... ... ... ... ... (не ассонансқа) қүрылған
дыбыстық анафора деп атайды.
Қара қарғаның қанатындай немесе көмірдей жылтыр қара ... ба, ... ... ісінген қалың қызыл қабақты Әзімбай осылайша тор құрып қойып,
өзі құрық жонып ... ... бәрі ішкі ... пен ... ... ... төмендете қиғаштап қарап, өз есептеріне сүйснгендей,
болымсыз күлімсіреп те қояды. Көз ... ... ... ... ... тарта «қан жирен», «құла жирен» сәйгүлктер «біз ... ... жон ... ... ... ... ... (М.Әуезов).
Осы шағын микромәтінде аллитерация түрлері қолданылған. Олардың
қолданылуының ... ... бар. ... ... ... іргелес
орналасқан сөздерде қолданса, енді ... ... сөз ... ... ... мен оның ... ... байланысты анықтауда
дыбыстық қайталамалар, дыбысқа еліктеу, дыбыстық ... ... ... ... ... ... табиғатын танудың
маңызы ерекше. Бүл ұғымдардың мәтін ... ... ... маңызды мәселелер қатарынан орын алады.
Бір түбірден өрбіген сөздер лингвистикада паронимикалық аттракция
құрады. «Паронимия ... Para ... және onuma – ...... бар ... не ... сөздердің (паронимдердің) дыбыстық
ұқсастығы» [87, 62]. Паронимиялық ... ... ... ... айтылмақ
ойға екпін түсіру, жазушының көңіл-күйін білдіру сияқты стильдік ... ... ... ... ... ... ... да әсері
зор. Кейде ол бір түбірден өрбіген сөздерді қайталай қолдану арқылы ... ... ... ... жанға айла жоқ,
Аурулы жанға дәрі бар.
Аурусыз адам қайда жоқ,
Аурудың онда бәрі бар ... ... ... ... көзі ... ... ... кезі мол.
Жақсы жерде бір жақсы орын босаса,
Алдыменен ұсынады өзін ол.
(К.Ахметова).
Алдыңғы ... бір ... ... ... қайталануы арқылы
жасалған паронимиялық аттракция келесісінде бір ... ... ... ... ... ... ... О. Бүркіт паронимиялық аттракция құбылысын бірдей ... ... ... ... жасалғандықтан, дыбыстық қайталамалардың тобына
жатқызады [88].
Дыбыстық қайталаманың бұл түрі көп ... бойы ... ... аталып келді. Олардың қатарында
парономасия, парономазия, паронимиялық аттракция, малапропизм,
гиперурбаиизм, гетерофемия терминдері бар болатын. Л.В. ... ... ... аттракция может использоваться для ... ... и ... созвучных слов в речи "как родовой термин",
а "народная этимология", "парономасия", "малапропизм" и ... ... ... для ... ... разновидностей парономической
аттракции, то есть термины ... деп, ... ... ... ... ұсынады [89].
Паронимиялық аттракпияны қүрайтын сөздердің қүрамындағы дауыссыз
дыбыстардың саны мен түрі бірдей ... ... ... ... ... ... дәрежеде келуі міндетті емес. Паронимиялық аттракция
болу үшін В.П. Григорьев корреляттарда кем ... екі ... ... ... ... керек деп есептейді [90, 264]. Кезінде "дыбыстық
қайталама" терминін лингвистикаға енгізген О. Брик ... ... тек ... ... жүйесімен ғана байланыстырады. ... ... в том, что ... группы согласных повторяются один
или несколько раз, в той или иной последовательности, с различным ... ... [91, 60]. О. ... осы ... ... ... ... аттракцияның табиғатына толық сәйкес
келеді.
Паронимиялық аттракцияға кіретін сөздердің қүрамындағы дауыссыз дыбыстардың
орналасу позициясы бірдей ... ... Бүл ... ... ... параллель қүрылымдар қатарында келгенде анық байқалады.
Паронимиялық аттракдия корреляттары өзара синтаксистік ... Ол ... ... - ... белгі - зат, белгі - қимыл, қимыл
- обьект түрінде ... ... ... ... ... мүше ... келе алады.
Паронимиялық аттракция корреляттары поэтикалық мәтінде бір-бірінен алшақ
орналасады. Олардың арасында міндетті түрде басқа сөз ... ... ... ... ... тән ең ... ерекшелік — паронимиялық аттракция
корреляттарының ... ... ... ... да, стилистикалық
түрғыдан бір-біріне жақындасуы.
Паронимиялық аттракцияда дыбыстар белгілі бір ... ... ... ... айтқанда, паронимиялық аттракпия —
параллелизмнің фонетикалық деңгейдегі көрінісі.
Паронимиялық аттракция ... ... ... ... қазақ тілінде де
қолданылатын әдістің бірі болып есептеледі. Абай өлеңдеріндегі паронимиялық
аттракция қүбылысы проф. ... ... ... ... осы ... тілінде бар екендігін айта отырып, оған алғашқы болып анықтама берді:
"саргайды жузіміз, сарылды ...... ... ... да логикалық уәжі (мотивировкасы) оларды семантикалық
компоненттер қатарына ... ... ... ақын ... ... я болмаса дыбыстық үқсастықты мағыналық ... деп ... ... Бүл ... ... паронимиялық аттракция деп
атайды" [4, 165]. ... ... тек Абай ... ғана
кездеспейді, оның қолданысын Абайдан кейінгі ақындар поэзиясынан да
кездестіруге ... гөр, ... ... гөр, ... ... гөр, Тәңірім,
Қасқырдан бетер қанқумар,
Жендеттей жебір
Көршінің сойқандарынан.
( Әбділда )
Осы шумақта қайталамалардың бірнеше түрі кездеседі. Бүл ... да, ... да бар. ... ... ... аттракпия болып
түрған сайтан, сайқал, сойқан сөздерінен қүраған. Бүл ... дәл ... ... ... түрғыдан жақын, мағыналас сөзге айналып
кеткен. Бүл — паронимиялық аттракцияның негізгі ... ... бір ... ... ... ... ... келсе, екінші
жағынан аллитерацияға үқсас болады. В.П. ... осы екі ... ... өте қиын деп ... [90, 265 б]. ... аттракцияны фонетикалық, лексикалық, морфологиялық және
синтаксистік ... ... ... ... алады [92, 12 б]. Н.
Вольская паронимиялық ... ... ... ... ... ... ... отырып, оны кешенді дыбыстық қайталама ... [93, 52 б]. ... ... ... ... күрделі
тілдік қүбылыс екендігін көрсетеді.
Паронимиялық аттракцияның алғаш қолданылған жері ... ... да, олар ... кезде көркем проза тілінде де өнімді ... О ... ... та, ... да ... ... тілінде
қолданылатын тәсіл деп есептеліп келсе, бүл фигуралар да ... ... жиі ... ... ... табатын көркемдеу тәсіліне
айналып отыр. Мысалы,
Алайда Ораз ... ... – орыс ... көзі ... көк ... Мұң тұнған түпсіз мөлдір. Көк көз мұншама сұлу ... ... ... ... – ақ ... ...... қарсы қылмыскер.
Мынау – елді бұзған бұзық.
Анау – жерді құртқан қарақшы(М.Мағауин)
дыбыстық қайталаулардың басқа түрі ... ... ... ғана ... ... мәтінде ырғақ, ұйқас тудырып,
мәтіннің құрылымдық композициясына қызмет етеді.
Мысалы, ... үй де, қара көк ... да, ... тау мен ... ... да – ... бір сәт ұйықтап кетеді (О.Бөкей).
Берілген үзіндідегі қара ... ... ... ... ... келу арқылы мәтіндегі астарлы ой беріледі. Қара сөзі символдық
мағынада қолданылып мәтін астарын беруге қызмет ... ... ... ... ... бір позицияда
өлшеммен қайталануы нәтижесінде сөздердің
семантизациялануына ... ... ... ... ... ... ... символикалық сөздер
Тілдегі сөздердің дыбыстық тұлғасы мен олардың ... ... ... өте ерте ... бері ... ... аударып
келе жатқаны белгілі. Фоносемантика бағыты тіл білімінде ХХ ғасырдың 80 -
ші жылдарынан ... ... ... Бұл ... ... еңбектерінен бастау алады. С.В. ... ... ... ... ... түрлі тілдер негізінде К.Ш. Хұсайын
[94] , Өткелбаева С.А. [95] , Карпухин С.А. [96] , Степанова С.В. ... Л.Н. [98] , ... Л.П. [99], ... В.В. [100], және ... ... ... ... еліктеуіш сөздер туралы қазақ тіл біліміндегі зерттеулерде ... ... ... морфологиялық, синтаксистік
тұрғыдан сөз тобы ретінде ... ... ... ... ... зерттелу тарихының екінші
кезеңі К.Ш. Хұсайынның зерттеулерінде ... тіл ... ... сай, озық ... негізінде жаңа қырынан зерттелінді. Қазақ
тілінің бейнелеуіш сөздері фоносемантиканың ... ... ... негізінде 9500-ден астам бейнелеуіш түбір және негіз ... ... ... туыс және туыс емес ... ... ... ... семиттік тілдер) негізінде ... ... ... отырып, салыстырмалы-типологиялық
түрде зерделенген. Қазіргі уақытта қазақ тіл ... ... ... зерттеулер қатарында С.А. ... ... Б. ... ... ... ... өзінің «Был ли язык изобразителен в своих
истоках?» [101] атты ... ... ... да ... семит тілдерінің туыс емес төрт тілдік семьяларындағы дыбыс
бейнелеуіш түбірлерді салыстыра келе, ... ... ... ... пен
мағынаның байланыстылығын көрсеткен. Г.Е. Корнилов идеофон және имитативтер
символикалық түрде дыбыс бола ... ... ... жансыз объектілерді
бейнелей алады деген пікір білдіреді [102, 14]. Дыбыс ... ... ... ... ... ... осы ... көркем мәтіннің дыбыстық формасын құрайды және реципиенттің
мәтінмен ой қызметін жасау барысындағы ... ... ... ... ... анығырақ айтқанда дыбыс еліктеуіш пен ... ... ... ой ... ... олар ... бір әшекейлік беріп тұрады. Мәтіндегі дыбыс ... сөз ... ... ғана берудегі кілт элемент қана емес мәтіннің негізгі
мағынасын да беруші болып табылады. Өйткені ... ... ... ... ... ... ол мәтіннің тереңдегі
мағына суреттемесін нақты (мәтінқұру ... ... ... ... ... және ... үнділік-мағына құруға да мүмкіндік
береді. Дыбыс еліктеуішті берілген тіл құралдары арқылы қоршаған ... ... сөз ... ... беру деп те ... болады. Түбір
сөздің дыбыс еліктеуіштік артикуляциясы физикалық тұрғыдан дыбыс ... ... ... ... ... де ... Дыбыс еліктеуіштік
сөздердің – ономатоптардың С.В. Воронин ... ... ... ... ... ... ... негізінде құрылады. Дыбыс бейнелеуіш сөздер фоносемантика
теориясы бойынша екі ... ... ... ... ... ... ... түрі – дыбыстық символикалық сөздер
(звукосимволические слова).
Егер дыбыс еліктеуіш ... үшін ... ... алынатын
дыбыстарға қатысты (бұл белгілер әрқашан да дыбыс болып ... ... ... ... ... ... осындай белгілерге қатысты ... ... ... сөздердің уәжділік аясы ... ... уәж ... ... кең, сондықтан анықталмаған белгісіз сипаттары
да көп.
Дыбыс символдық сөздердің алғашқы ... аясы ... ... ... ие ... ... ... ая) оның уәж аясына сай
келеді; сондықтан дыбыс символдық сөздер қандай жағдайларда ... алу ... ... ... ... ... сөздер номинациясы
негізіне адамның кез келген сенсорлық модальділігіне қабылданатын нысандар
сыңайларын алуға болады (әрине, бұл ... есту ... ... ол ... ... ... ... Олар көру, иіс сезу, дәм ... ... ... сезінуі , органикалық түйсіктер арқылы білінетін
сыңайлардың көбі көру үлесіне келеді: қозғалыс (шұғыл/ұзақ, ... ... ... ... ... ... ... статика
(алшақтық – жақын/алыс, мөлшер – үлкен/кіші, форма – дөңгеленген/қисайған,
үшкіленген, ... Иіс ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді, олар көбінесе жығымды/жығымсыз деп сипатталады. Дәм объектінің
дәмдік сыңайлары ... ...... тұзды, қышқыл, ащы
(бұлар жағымды/жағымсыз деп те айтылады) деп ... ... ... ... ... жағдайларды ажыратуға мүмкіндік береді: терінің
сыртқы орта ... ... ... белгілер (жанасуды, қысымды сезу, беткі
қабат белгілерін – тегіс/бұдырлы; объекті фактурасы; қаттылық ... ... ... ... емператураны сезіну тобы
(ыстық/суық), ауырсыну тобы ... ... ... ... ... ... ... тұншығуды сезіну біз органикалық ... ... ... ... белгілері дыбыстық сезінуден басқалардың
барлығын қамтамасыз етеді. Сондықтан дыбыс символдық сөздердің «дыбыс емес»
ретінде ... ... ... ... ... ... А.Б. Михалевтың
топтамасы бойынша көркем мәтіннің ... ... ... ... мүмкіндік беретін дыбыс символдық сөздердің мынадай ... ... яғни ... ... ... бір бейнеленетін
дыбысты қайталау, ономотопея жағдайы сияқты.
Синестетикалық символизм – дыбыс басқа сенсорлық модальділікке жататын
бейнеленушінің қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... «қатты» немесе «жұмсақ», «ашық» немесе «қоңырқай», «тәтті»
немес «ащы», «ауыр» немесе «жеңіл» және т.б).
Физиогномикалық символизм – ... ... ... ... ой ... ... символизм», мысалы,
дыбыс туралы айтуда: «айбатты» немесе «жұмсақ», «көңілді» ... ... ... ... және т.б. ... ... мен «жұмыр»,
«күшенген» немесе «әлсіз», «үлкен» немесе «кіші» [83, 36]. Көркем ... ... ... ... жүйе ... ... екі ... талданады 1) дыбыс бейнелеуіш 2) дыбыс символдық.
Дыбыс ... ... ... ... (сөздіктерден, мәтіннен)
сәйкестендіріп алу қажет. Зерттеушілер дыбыс ... ... ... ... ... ... критерийлерін көрсетеді: І.
Семантикалық критерий:
1) эмоционалдық пен ... ... ... ... ... адамның психофизиологиялық әмбебабын белгілейтін қарапайым элементтер
белісі.
II. Грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық гипераномальдылық,
8) форманың қатыстық бірбейнелілігі,
9) фонетикалық гипернұсқалылық
(үнді ... ... ... ... ... - ... қарай, артикуляция орнына қарай, қатаңдық/ұяңдыққа
қарай);
V. Функционалдық критерийлер
10) стилистикалық шектелу;
VI. Интерлингвистикалық ... ... ... ... ... ... бойынша [103].
Дыбыс символдық сөздер дыбыс символдық емес аяның сөздерімен ... ... ... алғашқы семантикалық және функционалдық шектелуін
жоятынын айта кету қажет.
Дыбыс бейнелеуіш сөздердің фоносемантикалық ... ... ... ... ... көрінеді. Дыбыс символикалы ... ... ... өз ... бар, себебі аталған
сөздердегі дыбыстар табиғи нысандардың дыбыстарына емес, дыбыстан бөтен
түрлі ... ... ... ... ... еліктеуіш сөздер өзара екі
түрге бөлінуі мүмкін: 1. ... ... ... ... ... 2. ... табиғи нысандар дыбыстарына еліктейтін сөздер.
Дыбыс бейнелеуіш сөздер мен дыбыстық символикалық ... ... ... орны - ... ... ... зерттеуді қажет ететін
мәселе.
Көркем мәтіндегі дыбысқа еліктеу сөздердің микромәтіндердегі ойды дамыту
қызметін атқаруы ... ... ... ... ... Аттың аяқ алысы байсалды. Тырма
доңғалағы қиыршық тас ... ... ... ... ... Он, ... ... қадам жүрді. Тыныштық.
2-ші микромәтін:
...Жиырма қадам... Жиырма бес қадам... Отыз... Тырманың бір ... жол ... ... ... ... Қужауырын қалт тоқтады. Құлағын
тікірейте мойнын артқа бұрды. Мертік жауырыны мүлде күдірейіп ... де ... ... тартып тына қалды. Бірақ Қужауырын делбе қағылмаса да
жүгін алға тартты. Тырма жұдырықтай ғана сопақша тастың үстінен ... ... ... болды. Тырманың алып тарақтың ... ... ... ... ... салдыр-салдыр етіп, біріне-бірі
соғылды. Қужауырын үрейлене ... ... да ала ... (М. ... ... ... шықырлай деген дыбысқа еліктеу сөздер 2-
ші микромәтінде сыңғыр-сыңғыр, сылдыр-сылдыр деген ... ... ... Яғни ... микромәтіндегі еліктеу сөз келесі микромәтінде ... ... ой ... үшін ... –ші микромәтін Аз уақытта үлкен үйдің екі жағынан ақырын сыңқылдап,
күліп келе жатқан жас ... ... ... ... ... ... сияқты бүгінгі кеште бәріне ортақ сыр сақтаған ... ... ... шолпы дыбыстары келеді. Олардың ... сол ... мән ... ... ... есік ... ... Әуелі әр жастағы балалар кірісті. Бұлардың да ... таза ... ... ... ... Шаштары қоңырқай, көздері үлкен,
мұрындары көтеріңкі, бойы ұзындау, тік біткен.
2-ші ... ... ... Әбіш ... тоқтатып, жаңа келген
сыпайы топқа, тәрбиелі ілтипат білдірді. ... ... беті ... ду ете ... ... сәл ие амандасқандай белгі етті. ... ... өзі ... Оны мен ... ... ... ... өзі мен Нұртаза, Өтегелді сияқты ауыл иелері, Әбішпен қатар тез
тұрысып, төрге ... ... жол ... ... көп ... ... екі беті ду етіп қызарып, қып-қызыл еріндері ұялғандай жымиып,
аппақ ... ... ... Ол сәнді салмақпен баяу басып, ... өте ... ... ... шылдырлай келіп, Мұсабайдың дәл жоғары
жағынан отырды (М.Әуезов).
Берілген үзінділердегі алдыңғы микромәтінде келген ... ... ... сөз ... ... тағы ... Қыз ... шылдырлауы символдық мағынада жұмсалып, қыз ... ... ... ... тән ... ... Шылдырлаған шолпы
дауыстары қыз бейнесін, оның сыпайы жүрісін, нәзіктікті таныту мақсатында
берілген. Яғни ... ... ... сылдырлау, шылдырлау деген
дыбыстық еліктеу сөз мәтіндегі астарлы ойды білдіреді. Сондай-ақ үзіндіде
бұл сөздер кейіпкер бейнесін ... ... ... ... атқарады.
Сол сияқты сарылдау, сылдырлау, сырылдау, шарылдау, шұрылдау т.б.
құрамындағы сар/шар/шұр/шор деген түбірлер ... ... ... ... яғни ... ... баяу екпінмен қуыс, тар жермен ағуына
еліктеу түрінде сипатталады.
Өзен түбі таза ... ... ... болғандықтан, су айнадай мөлдір болып
сырғиды. Күзгі шөптің сәл ... ... ... ... ... ... ... ақырын сілкіте тербетіп бауырлай сылдырлайды (М.Әуезов).
Зерттеушілердің пікірінше, С дыбысы судың жылжитын, ағатын, сылдырайтын,
сырғанайтын, сорғалайтын, ... ... т.б. ... ... ... ... сөздер бір микромәтін бойында бірнеше рет
қайталанып келеді.
Қимылдаса болды — аяғындағы құрым етігі сықыр-сықыр
сарнап қоя ... ... ... ... сол бір ... үн ... жага ма... қойқаң-қойқаң
етіп, байыз тауып отыра алмағаны. Сықыр-сықыр... Қойбағар
ырғала басып сыртқа шықты. Сықыр-сықыр... Қойбағар ... ұзап ... ... (Ә. ... ... ... ... сөзі мәтіндегі астарлы ойды
білдіреді. Үзіндіде автордың айтайын деген негізгі ойын символдық мағынада
жұмсалған ... сөзі ... ... тұр. Сол ... ... ... ... аяғына бірдей, шашасына салбырата күміс қоңырау байлаған екен; ... ... ... ... ... ... ме, ... ма неше түрлі
салпыншақтан көрінбейді; ат секіргенде ... ... ... ... тұрғандай (М.Мағауин).
Мәтін құрылымындағы дыбыс еліктеуіш сөздер мәтін семантикасына қызмет
етеді. Олар микромәтіндегі негізгі ойға екпін түсіру ... ... ... үшін қолданылады. Сырттан топ ат дүбірі, дабыр-дүбір дауыстар
естілді. Келер сәтте есік ... ... шыға ... жоны жұмыр, түгі
күмістей жылтыраған, жайындай ту бие – батаға шалар бозқасқа көлденеңдеді
(М. ... ... - ... ... ... ... дыбыстарға
еліктеуден болған. Абзацтың алғашқы сөйлемінде келген осы сөз ... ойды ... ... ... ... көпшілігі сойыл, шоқпарларын қолтықтарына қысып,
кейбірі ердің қасына көлденең салыпты. Ең айдынды, ең ... ... ... ... да, ... ... ... көрініс те бол болды. Бақтығұл
атқа мінісімен: «Әйда, тарт!» деп тебініп жіберіп, ... ... ... аяғы ... басып, шымды жерді дүңк-дүңк еткізіп,
үстеріндегі ер-тұрман, қару-сайман ... ... ... ... қараңғылығын қуалап, тартып берді (М.Әуезов).
Берілген мысалдағы сатыр-сатыр, дүңк-дүңк, шылдыр-шылдыр, тықыр-тықыр
деген сөздер бірінен кейін бірі үстемелене ... ... ... ... ... ... ... барып, қайта жақындап, абалады. Ажал да ... ... ... келдi. Күбiр-күбiр адам дауысы естiлген ... ... зырқ ете mүcmi. Зырқ ... ... ... ... ... болғай eдi деп, қолын кeyдeciнe басып eдi. Апан ... ... ... түсі суық ... үш адам ... қалды. (Ж.
Аймауытов)
Т / д дүрсілдейтін, дүңкілдейтін, тарс – тұрс ... ... ... қағу ... ... ... ... дыбыстар
шығаратын нысандарды символдайтын сөздерде кездеседі. Бақтығұл не болса ... ... ... ... жан ... ара түсуі әке жанын өртеп
жібергендей болды. Жан-дәрмен қолына ұстап ... ... ... ... ... қамшысын сол қолымен жұлқа тартып, атып тұрып, көз жұмғандай
шапшаңдықпен Сәлменді қақ бастан үш-төрт рет тарс-тұрс періп, періп ... ... ... сөзі ... ... ойды әсерлі етіп
жеткізу үшін қолданылған. Сондай-ақ микромәтін бойында айтылған іс-әрекетке
шапшаңдық, қаталдық мән ... ... ... ... ... бір төресі қолына домбыра алып,
тыңқылдатып ... бір ауыз өлең де ... ... де, ... ... ... ... Құнекемді елемеді.
Ел жиып ағайыннан алғыс алса, Аз ғана шығасыдан өле ме еді? –
Деп тоқтағанда, барлық топ қарқылдасып, мәзденіп, ... ... төре Абай ... ... ... жиені болатын. «Бөлем» дегенде,
соны еске алып айтқаны. Өлеңнің аяғын ұйқастыра ... ... ме еді» ... ... «өле ме еді» деп айтқанын, өзінің ерен тапқырлығындай ... бір олақ ... ... ... даурығып айтып, елден бұрын өзі
тарқылдап ... ді ... ... ... ... ... ... сөздер микромәтіндегі ой
жүйесіне өзіндік әсер етеді. Жиылған топтың ... ... ... ... қарқылдап күлуінің өзі, ... ... ... ... Сонымен қатар бұл жерде автордың
жақтырмаушылық ... да ... ... тарқылдау – тырқылдау (күлу); қарқылдап күлу - ... т.б. ... ... ... ... ... р вибранты, әдетте, дыбыс ... ... ... ... ... дыбыстарға еліктейді. Қарқылдау – қарқ -
табиғаттағы ... ... ... ... ... ... белгілі.
“Күр” деген дыбыс еліктеуіш ... ... ... қосу ... дыбыстың (шудың) бірнеше түрін немесе типін көрсетуге болады.
Жем бітті. Тағы да адырға қарай тартты. Топ алдында екі көк ... ... ... жол ... ... алдына бірі түссе, тірсектерінен
тістеп, ырылдасып қалады. Азу тістерінің бірі сынған көкшолақ ызалы, долы.
Гүрілдеп, ... ... ... күр ... ... ... п, с, т дыбыстары бар
сөздердің дыбыс еліктеуіш сипаты ... ... ... ... ... ... ... бар. Салыстырыңыз: күрп – күрп, сүт сауғанда,
сүтті піскенде шығатын үн; ... күрп - күрп ... үн, ... ... ... ... ыдысқа күрп – күрп етіп құйылуы; күрпілдек, күрп - ... ... (қар) – бұл ... ... ... ... түбірге
жалғанған п модификаторы; күрс, салмақты нәрсе құлағанда шығатын дыбыс;
күрс – күрс, бірінен соң бірі ... ... ... ... ... ... шығатын дыбыс, гүрсіл, тарсыл; күрсілде 1. күрс - күрс ... 2. ... ... ... ... - бұл ... дыбыс бейнелеуіш
сөздерде түбірге жалғанған с ... күрт – ... ... ... не бір зат ... шығатын дауыс; күртілде, күрт - күрт еткен
дыбыс шығу; күтірлеу – бұл қатардағы бейнелеуіш ... ... ... ... ... бұрқырата, кейде ши түбіне, кейде әлдеқандай қу ... ... ... келе ... имек ... ... ... тырысып,
бар пәрменімен етпеттей артқа секірді.
Төрт тағандап түспек еді. Қолы қайырылып, бр тізерлей, ... ... ... жоқ. ... ... баса ... ... ышқынғанын,
артынан салдырай итермелеген тырмамен қоса, ... ... гүрс ... ғана ... Ағаш па, ... пе, темір ме әлденелердің күтірлеп
сынғанын анық ... ... ... ... ... біз ... еліктеуіш
сөздердің екінші түріне жатқызамыз. Академик Ә. Қайдардың сөздігінде даң
бір буынды түбір – негіздің мағынасы былай берілген: ... ... ... ... ... ... ... ударных инструментов; даңғыр

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 354 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет
Саяси партиялар туралы3 бет
Қазақ топонимдерінің фоносемантикалық сипаты42 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Аударманың грамматикалық және лексикалық мәні және қоғамдық рөлі22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь