Экономикалық тәуекелділікті басқарудың теориялық негіздері

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1 ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДІЛІКТІ БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Өндірістік кәсіпорынның қызметіне әсер ететін негізгі
тәуекелділік факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Экономикалық тәуекелділіктің жіктелу қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
1.3 Кәсіпорын қызметіндегі экономикалық тәуекелділікті бағалаудың
негізгі әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МҰНАЙ . ГАЗ САЛАСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙДАҒЫ ТӘУЕКЕЛДІЛІК ФАКТОРЛАРЫН АНЫҚТАУ ЖӘНЕ ТАЛДАУ
2.1 Қазақстан Республикасының мұнай . газ саласының қазіргі
жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.2 Мұнай . газ компаниялардың шаруашылық . инвестициялық
қызметінің ерекшеліктерін белгісіздік жағдайға сәйкес анықтау ... ... ... ... ..41
2.3 «КазГермұнай» ЖШС БК .ның қаржылық . шаруашылық
қызметін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

3 ӨНДІРІСТІК КӘСІПОРЫНДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАСҚАРУДЫҢ ТИІМДІ ЖҮЙЕСІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
3.1 Кәсіпорын қызметінің тәуекелділігін басқарудың негізгі әдістері ... ... ... ... 54
3.2 Қазақстан Республикасының мұнай . газ саласындағы экономикалық тәуекелділік жағдайға сәйкес оптимальды шешім қабылдау және таңдау ... ... .63
3.3 Өндірістік кәсіпорынның табыстылығының тәуекелділігін басқару моделі («КазГермұнай» ЖШС БК .ның мысалында) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 75

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...79

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .81
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Нарықтық шаруашылықтың дамуы –қазіргі отандық экономиканың жағдайында көптеген ерекше қиыншылықтармен өтуде. Мұндай жағдай мемлекеттің экономикалық саясатының кемшіліктерінен болуы мүмкін. Дамыған нарықтық экономика жағдайға қарағанда, экономикалық дағдарыс кезінде компания, фирма, ұйымдардың қызметі тәуекелділікпен тікелей байланысты. Көптеген шаруашылық құнды қағаздар заңсыз деп танылуы мүмкін, ал бұл жағдай тәуекелділіктің үлесін жоғарлатуы мүмкін.
Нарықтық субъектілердің еркін қатынасы – экономикадағы белгісіздік жағдайын және коммерциялық тәуекелділікті жоғарлатады. Белгісіздік жағдайда бизнес саласында өндірісті басқарудың оптималды шешімдерді қабылдау өте қиын. Сондықтан, коммерциялық тәуекелділік нарықтық қатынастар жағдайда шаруашылық талдаудың теориясының және тәжірибесінің жетілдіруін талап етеді. Кәсіпорынның басқару шешімдері көбінесе тәуекелділік жағдайда қабылданады және бұл шешімдер көптеген факторларға байланысты: толық ақпараттың жоқ болуы, бір – біріне қайшы тенденциялардың, элементтердің болуы.
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасындағы мұнай – газ компаниялары ауыспалы қиын мерзімде экономикалық қызметін атқаруда. Экономикалық дағдарыстың нәтижесінде, трансформация процессі тек мұнай – газ саласын ғана емес, халық шаруашылықтың барлық салаларын қамтуда. Экономикалық дағдарыстан шығу үшін бұл сектордың компаниялары бизнесті жүргізудің жаңа әдістерін және формаларын іздестіруде. Экономикалық дағдарыстың нәтижесінде әлемде мұнай – газ өнімдерінің бағасы күрт төмендеді, ал бұл жағдай қазақстандық мұнай – газ компаниялардың экономикалық қызметіне теріс әсер етуде.
Экономикалық дағдарыс жағдайында экономикалық тәуекелділіктерді сандық және сапалық бағалау және басқару мәселесі маңызды. Кәсіпорынның экономикалық қызметі – таңдалған шаруашылық және кәсіпкерлік стратегияға байланысты. Кез – келген бизнестің негізгі мақсаты – бұл тәуекелділікті жою емес (бұл мүмкін де емес), оны минималды деңгейге дейін төмендету болып табылады.
Мәселенің зерттелу дәрежесі. Өндірістік кәсіпорындардың тәуекелділік мәселесімен көптеген шетелдік, ресейлік және отандық ғалымдар айналысқан. Қаржылық тәуекелділіктің теориялық және практикалық аспектілердің дамуына 1952 ж Гарри Марковтың еңбегі, содан кейін Уильям Шарп, Мертон Миллер, Франко Модильянидің еңбектері әсер етті. Тәуекелділік теориясының дамуына үлкен үлесін қосқан, шетелдік зерттеуші – теоретиктердің ішінде Дж.М.Кейнс, А.Маршалл, О.Моргенштейн, Ф.Найт, Дж. Нейман, Б.А.Райзбергтің және т.б ғалымдардың ғылыми еңбектері арналған.
Мәселен, А.Маршалл экономикалық тәуекелділіктің пайда болу мәселелерін бірінші болып қарастырған. Ал, Дж.М.Кейнс инвестициялық және кәсіпкерлік тәуекелділікті сипаттай отырып, тәуекелділіктің жіктелу жүйесін ғалымдардың ішінде бірінші болып, құрастырған.
1. Шапкин А.С., Экономические и финансовые риски: оценка, управление, портфель инвестиций. Москва 2006, С 6
2. В.Н. Вяткин, Ю.А. Гализа, Ю.Ю. Екатеринославский, Риск – менеджмент Учебник/ Москва, 2003, С 10
3. Кузнецов А.И. Expert Decide для Windows 95, Windows 98 и Windows NT. Версия 2.0. Руководство пользователя / Под редакцией В.Г. Шуметова. — Орел: ОРАГС, 2000. — 24 с.
4. Секерин А.Б. Механизм формирования риска экономической несостоятельности производственного предприятия // Вестник Воронежск. гос. ун-та. Сер. Экономика. 2005. № 1. С. 177 - 182.
5. The RIMS Risk Management Glossary, N-Y 2001
6. Альгин А.П. «Грани экономического риска» Москва , 1989, С 15
7. Секерин А.Б. Вероятностная модель оценки уровня привнесенного риска производственного звена промышленного предприятия // Наука и образование. Межвуз. сб. научн. трудов. Вып. № 3 «Экономика и управление». М. : ИИЦ МГУДТ. 2006. С. 3-10.
8. Назарбаев Н.А. Казахстан-2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев. Послание Президента страны народу Казахстана // Казахстанская правда.- 2000, 21 октября -С.21.
9. Р.Н. Федосова, О.Г. Крюкова «Управление рисками промышленного предприятия» Москва 2008, С9
10. Кейнс Дж.М. «Общая теория занятости, процента и денег» Москва 1999, С53
11. Качалов Р.М. «Управление хозяйственным риском», Москва 2002
12. Никитина Т.В. «Страхование коммерческих и финансовых рисков», СПб: Питер , 2002
13. Указ Президента РК «Об утверждении перечня приоритетных секторов экономики Республики Казахстан для привлечения прямых отечественных и иностранных инвестиций» от 5 апреля 2003 года.
14. Макаревич Л.М . Управление предпринимательскими рисками.- М., 2006.- С333- 345.
15. Москвин В.А. «Управление рисками при реализации инвестиционных проектов» Москва 2004, С51
16. Н.Б. Ермасова «Риск – менеджмент организации» Москва 2008, С 48
17. Указ Президента РК № 2035 «О мерах по повышению эффективности государственного управления и регулирования процессов привлечения иностранного капитала в экономику РК» от 19 января 2002 года.
18. Карабаева. Слстояние и перспективы газовой отрасли РК// Petrolum 12 April 2005 г.
19. www.stat.kz ресми сайты
20. Доклады Вторых Междунородных научных надировских чтений «Научно-Технологическое развитие нефте-газового комплекса» Алматы- Қызылорда 2004г
21. Ахметов Д. Қазақстан мұнайының жарқын болашағы».- Алматы 2001.-С45.
22. Афонин И.В. Инновационный менеджмент.-М., 1005.-С8.
23. Карабалин С.Н. Нефть Каахстана//Oil and Gaz of Kazakstan №3,4, Алматы 2,6-2005 г.
24. Сатыбалдиева Т.Ж. Инвестициии в реальный сектор Казахстана //Нефтигазовая вертикаль Алматы, 08-09 2004г
25. Сагандыков С. Иностранные инвестиции в Казахстане: анализ и прогноз инвестиционных процессов в экономике. – Алматы, Ғылым, 1999.- 138с.
26. Н.А. Сафронова «Экономика предприятия» Москва 2004, С567
27. www. Government.kz ресми сайты
28. Карабалин С.Н. Газ саласының даму тенденциялары. //«Мұнай және газ» №4 мерзімдік басылымы, 2005 ж.
29. www. MEMR.kz ресми сайты
30. www.KGM».kz ресми сайты
31. «Бюллетень бухгалтера» №3 мерзімдік басылымы, 2006 ж.
32. Гермогентова М.Н., Кокурин Д.И., Серегин Е.В. «Финансовая среда предпринимательства и предпринимательские риски» Москва 2005, С25,26
33. А.Н. Тургунбаева «Инновации и риски», Алматы 2008, С68
34. Рэдхэд К., Хьюс С. Управление финансовыми рисками. М: Экзамен,1996.
35. Дубров А.М, Лагоша Б.А, Хрусталев Е.Ю. Моделирование рисковых ситуаций в экономики и бизнесе; Учебное пособие.М:Финансы и статистика,1999г
36. Тэпман Л.Н. Риски в экономики, М, 2002г.
        
        МАЗМҰНЫ
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН
ҚЫСҚАРТУЛАР...............................................................3
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................4
1 ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДІЛІКТІ БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Өндірістік кәсіпорынның қызметіне әсер ететін негізгі
тәуекелділік
факторлары..................................................................
....................7
2. ... ... ... ... ... ... экономикалық тәуекелділікті бағалаудың
негізгі
әдістері....................................................................
..................................26
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МҰНАЙ – ГАЗ САЛАСЫНЫҢ ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... Республикасының мұнай – газ саласының қазіргі
жағдайын
талдау......................................................................
...........................32
2.2 Мұнай – газ компаниялардың шаруашылық – ... ... ... ... ... «КазГермұнай» ЖШС БК –ның қаржылық – шаруашылық
қызметін
талдау......................................................................
...................................48
3 ӨНДІРІСТІК КӘСІПОРЫНДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАСҚАРУДЫҢ ... ... ... қызметінің тәуекелділігін басқарудың негізгі
әдістері............... 54
3.2 Қазақстан Республикасының мұнай – газ ... ... ... ... ... ... қабылдау және таңдау
.........63
3.3 Өндірістік кәсіпорынның табыстылығының тәуекелділігін басқару моделі
(«КазГермұнай» ЖШС БК –ның
мысалында).......................................................68.
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.....................................75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...................................................79
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
...................................81
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
АҚ – Акционерлік ...... ... – газ ... ... – ғылыми – техникалық прогресс
ЖШС – Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестік
ЖҰӨ - Жалпы Ұлттық Өнім
ЖІӨ - Жалпы Ішкі Өнім
КТС – ... ... ...... ... ... кешені
ҚҚС – қосылған құн салығы
ҚР – Қазақстан Республикасы
МӨЗ – мұнай өңдеу зауыты
ТМД – Тәуелсіз Мемлекеттер Достығы
ТӨБ – тораптық - ... ...... ...... ...... және Минералды Ресурстар Министрлігі
ЭС – электр стансасы
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Нарықтық шаруашылықтың дамуы –қазіргі
отандық экономиканың ... ... ... ... ... жағдай мемлекеттің экономикалық саясатының кемшіліктерінен ... ... ... ... ... ... ... кезінде компания, фирма, ұйымдардың қызметі тәуекелділікпен
тікелей байланысты. Көптеген шаруашылық құнды ... ... деп ... ал бұл жағдай тәуекелділіктің үлесін жоғарлатуы мүмкін.
Нарықтық субъектілердің еркін қатынасы – экономикадағы ... және ... ... ... ... ... ... өндірісті басқарудың оптималды шешімдерді ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
шаруашылық талдаудың теориясының және тәжірибесінің жетілдіруін ... ... ... ... ... ... ... және бұл шешімдер көптеген факторларға байланысты: толық
ақпараттың жоқ болуы, бір – ... ... ... ... ... ... Республикасындағы мұнай – газ ... қиын ... ... қызметін атқаруда. ... ... ... ... тек ... – газ ... ... халық шаруашылықтың барлық салаларын қамтуда. Экономикалық
дағдарыстан шығу үшін бұл сектордың компаниялары бизнесті ... ... және ... ... ... ... нәтижесінде
әлемде мұнай – газ өнімдерінің бағасы күрт төмендеді, ал бұл ... ... – газ ... ... ... ... әсер
етуде.
Экономикалық дағдарыс жағдайында экономикалық тәуекелділіктерді сандық
және сапалық бағалау және басқару ... ... ... ...... ... және ... стратегияға
байланысты. Кез – келген бизнестің негізгі мақсаты – бұл ... ... (бұл ... де ... оны ... деңгейге дейін төмендету болып
табылады.
Мәселенің зерттелу дәрежесі. ... ... ... ... шетелдік, ресейлік және отандық ғалымдар айналысқан.
Қаржылық тәуекелділіктің теориялық және ... ... ... ж ... ... еңбегі, содан кейін Уильям ... ... ... ... ... әсер ... ... теориясының дамуына
үлкен үлесін қосқан, шетелдік зерттеуші – теоретиктердің ішінде Дж.М.Кейнс,
А.Маршалл, О.Моргенштейн, Ф.Найт, Дж. ... ... және ... ... ... ... ... экономикалық тәуекелділіктің пайда болу мәселелерін
бірінші болып қарастырған. Ал, Дж.М.Кейнс инвестициялық және ... ... ... ... ... ... ғалымдардың
ішінде бірінші болып, құрастырған.
Тәуекелділіктің теориялық және тәжірибелік негіздерін зерттеген
ресейлік ... ... ... А.С, ... А.П, Н.Б. ... Т.В, Тронин Ю.Н, Р.Н. Федосова, О.Г. Крюкова, Гермогентова М.Н,
Н.А. Сафронова, Москвин В.А, Качалов Р.М және т.б ... ... ... ... ... – газ ... инвестициялық жобалардың
экономикалық талдау ... ... ... және ресейлік
авторлардың еңбектерінде қарстырылған: М.Тейман, К.Боулдинг, С.Джеванс,
Г.Дейли, Х.К. ... ... ... ... және ... компаниялардың экономикалық тиімділігін арттырудың негізгі
мәселелерімен ... ... ... еңбектерінде де
қарастырылған. ... ... ... А.М, ... О.И, ... А.Н. ... және т.б.
Зерттеудің мақсаты және міндеттері. Кәсіпорынның тәуекелділігін басқару
мәселелерін анықтау және қазіргі экономикалық белгісіздік ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты келесі міндеттерді шешуді талап етеді:
- тәуекелділік ... ... және оның ... ... ... ... ... зерттеу
- тәуекелділікті басқарудың негізгі әдістерді және ... ... ... төмендету үшін, тәуекелділік – стратегиясын
әзірлеу
- қазіргі экономикалық белгісіздік ... ... ... ... ... кәсіпорынның табыстылығының тәуекелділігін басқару
моделін құру
Зерттеу ...... АҚ БК – ның ... - ... ... табылады.
Зерттеу пәні – кәсіпорынның тәуекелділігін басқару ... әсер ... ... ... және заңдылықтар.
Теориялық және әдістемелік негіздемесіне тәуекелділікті басқару және
жоспарлау мәселесіне арналған, шетелдік және ... ... ... эмпирикалық базасы мемлекеттің ... және ... ... ... ... ... ... және
отандық ғалымдардың еңбектерінің материалдары және «КазГермұнай» ЖШС БК ... ... ... балансынан тұрады.
Диссертациялық жұмыстың ғылыми нәтижелері жүйелік амалдарды және
тәуекелділікті бағалаудың статистикалық, ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық және ақпараттық
модельдер құрылған. Осы әдістерді және ... ... ... ... ... ... экономикалық құбылыстар
талданған.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы шаруашылық тәуекелділікті басқару жүйесінің
қалыптасуының теориялық - әдістемелік әдістерді ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы келесі мәселелермен анықталады:
- «Кәсіпкерлік тәуекелділік» анықтамаларының аппараты жетілдірілген:
қаржылық тәуекелділіктің жіктелу ... ... ... ... ... ... ... жағдайда мұнай – газ компаниялардың шаруашылық –
инвестициялық қызметінің ерекшеліктері анықталған.
- Өндірістік ... ... - ... ... ... ... факторлары зерттелген.
- Тәуекелділікті басқарудың әдістемесі жетілдірілген: тәуекелділікті
басқарудың қағидалары анықталған және ... ... ... ... ... ... ... экономикалық тәуекелділікті басқарудың
моделі ұсынылған.
Жұмыстың тәжірибелік мағынасы – ғылыми мәселенің шешудегі және ... ... ... ... ... ... тиімділігін жоғарлату бойынша тәжірибелік ережелер ұсынылған. ... ... ... ... қызметіне ішкі және сыртқы
факторларды анықтау арқылы, тәуекелділікті бағалау және ... ... ... ... инвестициялық жобаның тиімділігін
бағалаудағы ... ... ... ... тәуекелділікті басқару жүйесінің ақпараттық ... ... ... ... негізгі теориялық және
тәжірибелік мәселелері ғылыми конференцияларда баяндалған және ... үш ... ... ... ... екі ... ... көрініс
тапқан.
Жұмыстың құрылымы. Магистрлік диссертация кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... 88 бетті
қамтиды, сонымен қатар 20 суреттен, 19 ... және бес ... ... ... ...... тәуекелділіктің теориялық
аспектілері қарастырылған. Екінші бөлімде – мұнай – газ ... ... ...... ... талданған. Үшінші
бөлімде - өндірістік кәсіпорынның мысалында экономикалық тәуекелділікті
басқару жүйесі ұсынылған.
1 ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДІЛІКТІ БАСҚАРУДЫҢ ... ... ... ... ... әсер ... негізгі
тәуекелділік факторлары
Көптеген фирмалар, компаниялар тәуекелділікпен тікелей байланысты,
инновациялық-экономикалық қызметтің ... ... ... болады.
Кез-келген компанияның экономикалық қызметі тәуекелділікпен байланысты
[1,8б.]. Сондықтан, бұл мәселе ... ... ... ... ... ... етеді.
Кәсіпкерлік қызметтегі және бизнестегі тәуекелділік – басқару ғылымының
құрамдас бөлігі ретінде, теориялық және қолданбалы мәнге ие ... ... ... экономикада тәуекелділіктің жалпы қабылданған түсінігі жоқ.
Тәуекелділік мәселесіне арналған экономикалық әдебиеттерді талдауда ... ... ... тәуекелділікке қатысты бірыңғай
түсініктің жоқтығын көрсетеді. Бұл жағдай – біздің ... ... және ... осы ... ... ... ... Сондықтан, экономикада тәуекелділіктің әр түрлі көзқарастағы
көптеген анықтамалары бар. Көптеген экономистердің ғылыми ... ... ... ... ... 1.1 - ... ... анықтамаларының тізбесі
|№ |Анықтамалар ...... |
|1 ... ... пайда болу |The RIMS Risk Management |
| ... және ... ... N-Y 2001 |
| ... ... | |
| ... байланысты мүлік немесе | |
| ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... шығындарға қатысты психологиялық | |
| ... | |
| ... ... ... | |
|2 ... ... болашақтағы инвестициялар |Dembo R., Freeman A. End |
| |портфель ... ... ... |Gand Ine, 1998, P 24 |
|3 ... – бір жағдайда және уақытта |Risk ... and |
| ... ... нәтижелердің вариациясы |Insurance/by C.A. Williams |
| | |N.Y., 1989, P 8 |
|4 |Бір ... ... ... ...... ... |
| ... жағдайға өту кезінде, |В.Н. Вяткин, Ю.А. Гализа, |
| ... үшін ... ... пайда |Ю.Ю. Екатеринославский, |
| ... ... ... 2003, С 10 |
|5 ... ... ... ... и финансовые |
| |кәсіпорынның экономикалық қызметі ... ... ... |
| ...... іс – ... ... инвестиций. Шапкин |
| |негізделген күрделі экономикалық құбылыс |А.С., Москва 2006, С 6 |
|6 ... ... ... ... А.П. ... |
| |экономикалық қызмет ... ... ... |Мақсаттан ауытқуды және күтілген нәтижені|, 1989, С 15 |
| ... ... | |
|7 ... ақша ... ... ... Дж.М. «Общая теория |
| | ... ... и ... | ... 1999, С53 |
|8 ... – бір ... ... |Н.Б. Ермасова «Риск – |
| ... ... емес ... ... организации» |
| |пайда болу мүмкіндігі ... 2008, С 48 |
| ... ... ... | |
| ... жағдайдың болу немесе болмау | |
| ... | |
|9 ... ... ... |Никитина Т.В. «Страхование |
| |жоспарланбаған қосымша ... тап ... и ... |
| ... ... СПб: ... , 2002 ... |Белгісіздік жағдаймен тікелей байланысты |Тронин Ю.Н., Юлдашев Р.Т. |
| ... ... ... ... ... |
| ... болатын қауіптілік |понятий ... ... |
| | ... 1999, С33 ... ... ... болу ықтималдылығын|Р.Н. Федосова, О.Г. Крюкова |
| |сипаттайтын құбылыс ... ... |
| ... тәуекелділік – экономикалық |промышленного предприятия» |
| |еркіндіктің қарама-қарсы жағы ... 2008, С9 ... ... ... ... болатын |Гермогентова М.Н., Кокурин |
| |экономикалық, саяси, техногендік және |Д.И., ... Е.В. |
| |т.б. ... ... ... ... |
| ... факторды жоюмен байланысты, |предпринимательства и |
| |субъектілердің шаруашылық қызметі ... ... |
| ... ... ... ... ... 2005, С25,26 |
| ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... | |
| ... жоспарланбаған шығындардың пайда | |
| ... ... | ... ... болатын болашақ жағдайлардың саны |Bannok G. «the Pengium |
| ... ... көп ... ... of ... ... ... жағдай |1987 ... ... ... ... ... ... «Экономика |
| |жетпеу және кәсіпкерлік қызметте қосымша |предприятия» Москва 2004, |
| ... ... ... болу |С567 |
| ... ... | ... |Әр ... факторлардың әсерімен |Москвин В.А. «Управление |
| ... ... ... болу ... при ... |
| |мүмкіндігі ... ... |
| | ... 2004, С51 ... ... қызметінің тиімділігін |Качалов Р.М. «Управление |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... және ... ... 2002 |
| ... | ... |Экономикалық шешімдерді қабылдау кезінде |А.Н. Тургунбаева «Инновации |
| |пайда болатын шығындардың ықтималдылығы |и риски», ... 2008, С68 ... |1) ... ... ... ... |
| |ететін, ... ... ... болу ... |
| ... | ... ... көрсетілген кәсіпкерлік тәуекелділіктің
анықтамаларын талдау нәтижесінде, көптеген ... ... ... ... ... ... ... бірге
қарастыратынын көруге болады. Сонымен ... ...... – қарсы
іс-әрекеттерге негізділген күрделі экономикалық құбылыс болып табылады.
Көптеген ... ... ... ... ... ... белгісіздік, шығын немесе пайда және т.б.
Тәуекелділік ықтималдылық және ... ... ... ... бұл екі экономикалық фактор тәуекелділіктің негізі
болып табылады, сондықтан бұл екі фактордың ... ...... бір ... алу ... яғни белгілі бір А
жағдайының болу немесе болмау мүмкіндігі [2, 53 б.].
Белгісіздік – ... ... ... кез-келген белгілі жағдайдың
жоқтығы [1,14б.]. Кәсіпкерлік қызметтегі белгісіздік жағдайы әр-түрлі
профильдегі ... ... ... ... ... ... ... және т.б.). Өйткені, шаруашылық ... ... ... ... ... Бұл факторларды ішкі
және сыртқы топтарға бөлуге ... ... ...... ... ... ... қатысты
нарықтың әсері, бәсекелес – фирмалардың іс-әрекеттері
- ішкі ...... ... ... ... жүйесі
және т.б [3, 24 б.].
Жоғары мәселелерді талдау нәтижесінде келесі қорытындыны жасауға
болады: ... ...... ... ... ... жағдайы болып табылады. Тәуекелділік өндірістік кәсіпорынның
барлық активті операцияларда кездеседі. ... ... ... іске ... жоспарласа – инвестициялық және нарықтық
тәуекелділікпен ... ... егер ... ... ...... ... тәуекелділікпен байланысты болады, ... ... ... қызметінің барлық операцияларда
кездеседі.
Осыдан, тәуекелділік бұл – ықтималды үрдістермен тығыз ... ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты.
Кәсіпкерлік тәуекелділіктің анықтамаларын ... ... ... ... ... ... болады:
- тәжірибеде мүмкін нәтижелерді анықтайтын оқиғаның кездейсоқ сипаты.
- ... ... бар ... ... және ... ... пайда болу мүмкіндігі.
Тәуекелділік – бұл кәсіпкерлік қызметтің нәтижеге жетуді ... ... ... ... бар ... белгісіздік жағдайдан өтумен
байланысты қызмет [1,7 б.]. Белгілі - бір баламаларды таңдауда және ... ... ... ...... ...... жағдайдың сапалық – сандық ерекшеліктері көрінеді.
Өндірістік кәсіпорынның экономикалық ... әр ... ... ... Кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздігінің ... ... ... әр ... ... ... ... болады.
Өндірістік кәсіпорынның шаруашылық қызметіне әсер ететін факторларды ішкі
және сыртқы факторларға бөлуге болады [4, 19 ... ... ...... ... байланысының нәтижесінде қалыптасады. Сыртқы факторлардың
кәсіпорынның ішкі қызметімен байланысы жоқ. ... ... ... ... ... ... саяси факторлар
- жалпы экономикалық факторлар
- әлеуметтік – ... ... ... факторлар
- ғылыми – техникалық факторлар және т.б
Тәуекелділіктің ішкі ...... ... ... қызметін сипаттайды. Ішкі факторлар:
- коммерциялық факторлар
- ... ... ... ... ... ... ... қызметтің және пайдадан айырылып қалу тәуекелділігі
- ... ... ... ... ... тепе – ... жағдайының өзгеруі.
Кәсіпорын қызметіне әсер ететін ішкі және ... ... және ... ... ... болады. Объективті (сыртқы)
факторларды кәсіпорынның деңгейінде жою өте қиын. Ал, ... ... ... – ала ... ... ... ... жоюға болады.
Тәуекелділік факторларын объективті және субъективті көрсеткіштер бойынша
топтастыру ...... ... ... ... ... Басқарудың бұл бағыттары арқылы тәуекелділікті тиімді
түрде бағалауға және басқаруға ... ... ... ... қызметінің тәуекелділігі алдын – ала болжанған және ... ... ... және ... ... ... концепциясы кәсіпорын қызметіне әсер ... ... ... ... ... ... [4, 27 б.].
Нарықтық экономиканың белгісіздігін ... ... ... Олар: экономикалық есептеулерде уақыт ... ... ... ... ... өзгеруі, бәсекелестер туралы
толық ақпараттың жоқтығы және т.б. Өндірістік кәсіпорынның қызметіне ... ... ...... ... ... әлеуметтік және
табиғи факторлар әсер етеді. Ал, ішкі ... ... ... ... факторы, өндірістік қызметтегі тәуекелділік
факторы, қаржылық қызметтің және пайдадан айырылып қалу ... ... ... және ... ... ... атап
кетуге болады. Яғни, өндірістік кәсіпорынның ... әсер ... ... жіктеуге болады:
Кесте 1.2 - Кәсіпорынның қызметіне әсер ететін тәуекелділік факторлары
|Тәуекелдік ... ... ... тобы | |
| ... ... ... факторлар) |
| ... ... ... |
| ... аймақта ішкі немесе сыртқы жағдайдың |
|Саяси факторлар ... |
| ... ... ... іс ... |
| ... немесе аймақта саяси жағдайдың |
| ... |
| ... ... ... ... |
| ... |
| ... – техникалық прогресстің дамуы ...... ... ... ... ... жаңа ... |технологияны игеруі |
| ... ... ... және ... |
| ... орын ... ... ... |
| ... |
| ... ... ... өзгеруі |
| ... ... ... |
| ... ... және ... ... |
| ... ... ... ... ... ... және сыртқы нарық конъюнктурасының өзгеруі |
|факторлар |Жүк және ... ... ... өсуі |
| ... ... ... ... және |
| ... |
| ... ... ... |
| ... ... үрдісі ... ... ... ... жағдайының төмендеуі |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... өзгеруі |
| ... ... ... ... және ... |
| ... әсер етуі |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... талаптарды |
|Табиғи факторлар |күшейту |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... апаттардың және төтенше |
| ... әсер етуі |
| ... ... ... ... |
| ... ... қызметкерлерінің жұмыстан шығуы |
| ... ... ... және т.б) |
| ... ... ... және басқа |
|Басқару ... ... ... ... ... ... |Кәсіпорынның стратегиялық әлеутін бұрыс бағалау |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... уақыты) |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|тәуекелділік факторы |ұзақтығы, мерзімділігі және т.б) |
| ... ... |
| ... ... ... және сапалық тозуы |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... құқықтың жоқтығы |
| ... ... ... ... ... |
| ... ауыстыру үшін, міндеттемені уақытында жүзеге |
| ... |
| ... ... ету және ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... жоспарлаудың |
| ... ... ... ... |
| ... емес құрылымы ... ... ... және ... ... өсуі ... пайдадан айырылып|Кәсіпорынның төлем қабілетсіздігі ... ... ... ... ... негізгі |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... және т.б) жүзеге асырмауға байланысты, |
| ... ... қалу ... ... жобаның төмен рентабельділігі ... және ... ... ... ... ... бұзу |
|инновациялық ... ... ... ... ... ... ... ... | ... ... ішкі және ... факторларын талдау
нәтижесінде, кәсіпорынның сыртқы негізгі экономикалық ... ... ... ... ... ... Өндірістік нарықта
кәсіпорындар көбінесе төмендегі контрагенттермен байланыс жасайды:
- инвесторлар
- ... ... және ... ... ... жабдықтаушылар
- ... ... және ... ... бәсекелестер және т.б
Сондықтан, нарықтағы кәсіпорындар әрқашан сыртқы ортаның ... ... ... ... асырады. Белгісіздік жағдайда
кәсіпорынның контрагенттермен байланыс каналдарының үзілуі келесі ... ... ... ... ... ... ... бағасының жоғарлауы, салық
заңдылығының өзгеруі, мемлекеттің саяси - әлеуметтік ... ... ... үшін пайдалы операциялардың және мәмілелердің пайда болуы,
мысалы неғұрлым тиімді ... ... ... ... жеке ...... нашарлауы.
- субъектілер арасында қаржылық, еңбек және тауарлық ресурстардың алмасу
талаптарының ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы).
Нарықтық экономиканың негізгі қағидасы – ... және ... ... ... [5, 23б.]. ... тепе – ... ... және ұсыныс көлемінің қиылысуымен анықталады. Сұраныс және
ұсыныстың экономикалық ... ... ... ... нарықта
айналысқа түсетін тауар көлемі және ... ... ... ... ... ... ... нарықтық тепе – теңдік ... ... ... тепе – теңдік нүктенің коорддинаттары үнемі өзгеріп
отырады.
Нарықтағы тепе – теңдік жағдайы тәжірибеде ... ... ... ... және ... көлемі үнемі өзгерісте ... ... ... ... ... ... ... және талғамы, балама
тауарлардың бағасы әсер етуі ... Ал, ... ... ... ... ... ... техника және технологиялық
процестер, балама тауарлардың бағалары әсер етуі мүмкін және т.б [4, ... ... ... тепе – теңдік бағадан төмен болса, онда кәсіпкер
үшін бұл ... ... ... жоқ ... болып табылады.
Мәселен, тауар бағасы тепе – теңдік бағадан неғұрлым ... ... ... ... сұраныс көлемі артады, осыған сәйкес фирма өзінің жалпы түсім
көлемін ұлғайтуы ... ... бұл ... ... қызметіне
тәуекелділік факторлары әсер етпейді. Ал, бағаның өсуі ... ... ... ... ... үшін ... ... сұраныс
көлемінің төмендеуі – бұл үлкен ... ... тепе – ... бағадан
жоғары тауар бағасының облысы тәуекелділігі жоғары облыс болып табылады:
Р ... 1.1 - ... тепе – ... ... коммерциялық
тәуекелділікпен байланысы
Кәсіпкерлік тәуекелділіктің мәнін түсіну үшін, кәсіпорын пайдасының
тәуекелділікпен байланысын қарастыру керек. Алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... себептері
және мәні туралы зерттеулер» деген еңбекте көрсеткен. Бұл еңбекте ол
пайданың ... ... жету ... ... ... ... ... байланысты болатынын көрсеткен. Ал, Й.Шумпетер өзінің
«Экономикалық дамудың ... ... ... – егер ... ... жоспарында қарастырылмаса, онда ол пайданың немесе
шығынның негізі ... ... ... экономикалық қатынастарда кәсіпкердің экономикалық қызметі
тәуекелділік факторлармен тығыз байланысты. Нарықтық қатынастардың ... ... – ала ... ... анықтау қажет: кәсіпкердің
нарықтағы үлесі, бекітілген баға бойынша өндірістік ресурстардың көлемі,
ақша бірліктерінің сатып – алу ... ... ... ... және басқа да құралдардың өзгермеу ... ... ... ... ... және т.б [5, 58б.]. ... ... жағдайда тәуекелділікке баруға тура ... ... ... ... ... ... алуға болады. Бірақ, кәсіпкер
үшін өнімді өндіруге кеткен уақыт және жұмсалған ақша қаражатқа ... ... та, ... да ... ... ... экономикалық пайданы
алу үшін, кәсіпкер тәуекелділік шешімді қабылдау ... ... ... ... субъектілерге ауыстыру
мүмкін, бірақ ... ... ... ... ... ... тәуекелділігі дәстүрлі емес әдістермен экономикалық нәтижеге
жету үшін бағытталған [6, 38б.]. ... ... ... ... соғұрлым кәсіпкердің пайдасы да жоғары болады. ... ... ... ... кері ... ... көруге
болады:
Пайда
0 ... ... 1.2 - ... ... ... ... кәсіпкер тәуекелділігі төмен шешімді (r1 =0) қабылдаса, ... ... ... (П1) ... болады. Ал, егер ... ... (r3) ... ... ... ... ... да (П3) жоғары болуы мүмкін. Осыдан, кәсіпкер табысты алу үшін,
міндетті түрде тәуекелділікпен байланысты ... ... ... ... ... Яғни, тәуекелділік және ... ... ... ... ... ... Көптеген фирмалар,
компаниялар ... ... ...... ... ... қабілетті болады. Тәуекелділік шешімдер,
шаруашылықтың тәуекелділік түрі неғұрлым тиімді ... ... ... ... ...... тұрақты серіктері болып
табылады. ... ... ... – бір ... ақша ... отырып, тәуекелділікке барады. Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын
тұлғалар жоғары шаруашылық, коммерциялық тәуекелділік ... ... ... асырады [3, 12-14б.]. Егер, кәсіпкер ... ... ... қарастырмаса, үлкен шығындарға тап болуы
мүмкін.
Нарықтық экономикада кез – келген шаруашылық субъектінің ... ... бес ... ... болады [7, 27б.]:
1. Тәуекелділігі жоқ облыс – кәсіпкердің экономикалық ... ... жоқ ... ... ... кәсіпкер үлкен көлемдегі
пайданы алмауы да мүмкін.
2. Минималды тәуекелділігі бар облыс – экономикалық ... ... тек таза ... ... ... ... ... тәуекелділігі бар облыс – егер кәсіпкер өзінің барлық операциялық
және ... ... ... ... бел ... ... үлкен көлемдегі табысты алу ықтималдылығын білідіреді.
4. Критикалық тәуекелділік зонасы – кәсіпкер өзінің барлық шығындарын ... ... Бұл ... кәсіпкер таза пайданы алмайды.
5. Катастрофиялық тәуекелділік облысы – ... ... ... П ... ... 1.3 - ... ... зоналары
мұндағы,
П – пайданың есептелген көлемі
Т – түсім
ЖТЗ – жай тәуекелділік зонасы
КТЗ1 – критикалық тәуекелділік зонасы
КТЗ2 – ... ... ... және 2 ... ... - жай ... ... орналасқан.
2 және 3 нүктелердің арасында - критикалық тәуекелділік зонасы орналасқан.
3 және 4 ... ... - ... ... ...... тәуекелділікте – шығындар кәсіпорынның
жалпы табыс көлемінен жоғары болады, сондықтан ... ... ... негізгі капиталдың құнын жоғалтады.
Сондықтан, кәсіпорындардың инвестициялық ... ... ... ... ... қажет.
Қазіргі экономикалық жағдайда, әсіресе Қазақстанда ... ... ... ... ... ... тәуекелділікпен
тікелей байланысты [8, 6б.]. ... ... - ... тоқталуымен, операцияларды орындау технологиясының ауытқуымен
және шикізаттың төмен сапасымен байланысты қосымша шығындардың пайда болу
ықтималдылығы [9, 48б.]. ... ... ... ... ... ... ... жабдықтың тозуының, қажетті
материалдар ... ... ... өнім ... ... ... ... төмендеуі.
- сұраныстың төмендеуіне, өнімнің жеткіліксіз сапасына байланысты ... ... ... ... энергияны, отынды артық жұмсаудың және тасымалдау шығындарының
өсуінің нәтижесінде материалдық шығындардың өсуі.
- еңбекақы көлемінің өсуіне байланысты, еңбекақыны төлеу ... ... ... ... ... және ... ... басқа төлемдер
көлемінің өсуі
- өнімді жеткізу қызметінің жоғары тарифтері
- кәсіпорын құрал – жабдықтардың физикалық және ... ... және ... ...... ... және қызмет түрлерін өндіру
қызметімен тікелей байланысты. Өндірістік тәуекелділіктің құрамына келесі
тәуекелділік түрлері кіреді:
• шаруашылық келісім – ... ... ... ... конъюнктурасының өзгеруінің және бәсекенің күшею тәуекелділігі
• болжанбаған ... ... болу ... ... ... жоғалту тәуекелділігі [9, 59б.].
Шаруашылық келісім – шарттарды орындамау тәуекелділігінің ... ... ... ... ... ... бір
серіктестің төлем қабілетсіздігі бір операцияға қатысқан барлық ... әсер етуі ... ... ... ... ... бас ... және төлем қабілетсіз серіктестермен келісім – шартқа
отыруының нәтижесінде пайда болады.
Өндірістік тәуекелділікті басқаруда - өнімге сұраныс көлемінің төмендеу
факторы әсер ... ... ... ... ең ... – кәсіпорын тауарына сұраныс көлемі болып табылады [10, 36б.].
Сұраныс көлемінің күрт ... ... ... ... ... ... ... өніміне сұраныс көлемінің төмендеуі ... ... ... кәсіпорынды тәуекелділікке алып келуші
факторларды және өнімге сұраныс ... ... ... ... ... керек.
Өнімге сұраныс көлемінің төмендеу тәуекеділігі – тұтынушының өндіруші –
кәсіпорынның өнімінен бас тартудың нәтижесінде ... ... ... ... бұл ... ... ... жағдай,
нарықтық жағдай, әлеуметтік – ... ... ... ...... база, ғылыми – техникалық деңгей және т.б факторлар
әсер етуі мүмкін [10, 43 б.].
Өнімге сұраныс көлемінің ... ... жою ... ... кәсіпорын өндірген өнімге сұраныс көлемін және оған әсер ... ... ... ... ... өнімге сұраныс көлемінің
төмендеу тәуекеділігімен байланысын қарастырайық:
Сурет 1.4- Өндіріс факторлардың өнімге сұраныс көлемінің төмендеу
тәуекеділігімен ... ... ... ... берілген тауарды ұсыныс
көлемі, тұтынушылар ... ... ... ... ... ... ... тауардың бағасы және т.б факторлар жатады. ... ... ... ... өте ... ... ... тәуекелділікті төмендету үшін, ... ... ... ... түрде талдау қажет.
Сұраныстың ішкі факторларына ... ... ... сапасы, өндіріс
шығындарының көлемі, жабдықтардың және материалдық ... ... ... ... – техникалық деңгейі жатады. Бұл факторлар
кәсіпорын тарапынан реттелуге, басқаруға ... ... ... ... ... төмендеуіне төмендегі факторлар әсер етеді:
- ... ... ... ... болу ортасы
- жауапкершілік орталығы
- ... ... ... ... тәуекелділіктің пайда болу уақыты
- тәуекелділіктің анықтау уақыты
- өнім ... ... ... өткізу каналдары
- өнімге сұраныс көлемі және т.б
Өндіріс факторлары келесі ... ... ... ... ... ... өндірістік айнымалы қорлар (материалдық активтер) [10, 68 ... ... ... ... ең ... тәуекелділік –
авариялық жағдайдың қалыптасуы болып ... ... ... ... ... сипаттағы жағдайлардың қалыптасуымен байланысты:
- табиғат жағдайлары – жер ... су ... сел, ... және ... ... жағдайлар – машина, жабдықтар және ... ... және ... жөндеу жұмыстарында жіберілетін қателер.
- аралас жағдайлар - адамзат ... ... ... ... ... жағдайының бұзылуы.
Нарық конъюнктурасының өзгеруінің және бәсекенің күшею тәуекелділігінің
себебі жетілмеген маркетингтік саясат болуы мүмкін. Өнімді өткізу ... ... ... ... туралы толық ақпараттың болмауы, құпиялы
ақпараттың бәсекелестерге жетуі, бәсекелестердің тұтынушылар санын жаулау
үшін, дәстүрлі емес әдістері – осы ... ... ... ... ... әсер етуі ... [10, 73б.].
Қазіргі экономикалық дағдарыс кезінде шикізат өнімдеріне бағаның өсуі
кәсіпкерге қосымша шығындарды алып келуі мүмкін. ... бұл ... – ала ... - нарық конъюнктурасын жоспарлау және ... ... ... ... мүлігін жоғалту тәуекелділігіне өндіріс процесінде болатын
авариялық ... ... ... және т.б ... әсер етеді. Мұндай
шығындарды мүлікті сақтандыру, мүліктік жауапкершілікті ... ... ... ... қызметін күшейту арқылы төмендетуге болады.
Өндірістік ... ... ... – газ саласының қоршаған
ортаға және ... ... ... зор. Сондықтан, өндірістік
қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері бүкіл әлемде мемлекеттік бақылауға
және реттеуге ... ... бұл ... ... ... ... ... жүйесі қызметін атқарады. Бұл нормативтерге
қауіпті ... ... ... ... жатқызуға болады. Жоғарыда
аталған құжаттарға сүйене ... ... ... бұл ... ... ... өзінің нормативті–техникалық және
инструктивті ... ... ... ... ... ... ... тиіс:
- барлық қаржылық бөлімшелер үшін, өндірістік қызмет ... ... ... ... өткен жылдың шығындары туралы ақпаратты талдау
- төтенше жағдайлардың нәтижесінде пайда болған зиянның ... ... ... ... басқару мүмкіндігін бағалау
- өндірістік қауіпсіздіктің жалпы концепциясын дайындау
- өндірілген өнімнің сапасын басқару бойынша кешенді шараларды ұйымдастыру
- ... ... ... ... және ... ... ... қарастыра отырып, келесі қорытынды
жасауға болады: кәсіпорынның ... ... ... сыртқы және
ішкі факторлар әсер етуі мүмкін, ... осы ... ... ... алдын – ала қарастыру қажет.
1.2 Экономикалық тәуекелділіктің жіктелу қағидалары
Кәсіпорынның экономикалық тәукелділіктің жіктелу жүйесі ... ... ...... ... ... жағдайлардың және проблемелардың пайда болуымен ... ... ...... нақты анықтауға және
кәсіпорынның белгісіздік жағдайда басқару жүйесінің тиімді әдісті таңдауға
мүмкіндік береді.
Тәуекелділіктерді жіктеудің қиындығы – ... ... ... ... ... тәуекелділіктердің жаңа түрлерінің пайда
болуымен түсіндіріледі. Кәсіпкерлік тәуекелділіктерді жіктеуде әр ... ... әр ... ... ... ... осы диссертациялық
жұмыста М.А.Роговтың, А.С.Шапкиннің, ... ... және т.б ... ... ... ... қолданылған.
Экономикалық тәуекелділіктің жіктемесін құрастыру ... ... ... ... ... ... негізгі түрлері,
зерттелініп отырған құралдардың жиынтығы, зерттеудің кешенділігі, қаржылық
тәуекелділіктің пайда болу ... ... ... тәуекелділік
деңгейінің өзгеруі, қаржылық шығындардың деңгейі, алдын – ала ... ... ... ... ... төменедету
әдістері және т.б.
Мәселен, қазіргі кезде М.А. Роговтың тәуекелділіктерді жіктеудің
төмендегі ... ... [11, ... ... ... ... – бір ... жүргізілуі керек. Тәукелділікті топтарға бөлу қасиеттері жіктелу
мақсатының ... ... ... Мұндай мақсаттарға
сақтандыру ... ... ... ... ... – сатып алу мүмкіндіктерді талдау, тәуекелділік факторларын зерттеу
және салдардан заңдық қорғануды және т.б ... ... ... ... ... көзқарас бағдармен жүзеге
асырылуы тиіс. Жүйелік көзқарас – объектілерді жүйе ретінде ... ... ... ... әдіснаманың бағыттылығы болып табылады. Үшіншіден,
бір топтағы тәуекелділіктердің жағдайы бір ... ... ... ... ... ... тәуекелділіктің бір топтың шекарасында
шектелуі тиіс.
Төртіншіден, бір тәуекелділік жағдайы әр ... ... ... ... ... Сондықтан, белгісіздік жағдайының
құрамындағы тәуекелділіктерді ажырату керек. ... ... ... ... ... ... ... – алу бір ... ... ... ... (трансляциялық), пайыздық, өтімділік және
банкроттық тәуекелділіктермен тығыз байланысты.
Бесіншіден, тәуекелділіктерді ... ... ... қарастыру
қажет: тәуекелділіктің қайнар - көзі, тәуекелділік ... ... ... ... ... ... ... үлкен қиындықты
туғызады. Кәсіпорынның қызметімен байланысты тәуекелділіктердің саны ... және әр ... ... ... әр ... ... ... А.С.Шапкин тәуекелділіктерді жіктеудің төмендегі қағидасын
ұсынады [1, 11 б.]:
1. Салдар бойынша тәуекелділіктер таза ... және алып ... ... немесе динамикалық) тәуекелділіктер болып
бөлінеді:
• Таза ... ...... ... үшін ... ... алып келетін тәуекелділіктің түрі. Таза
тәуекелділіктерге төтенше жағдайлар, табиғат апаттары, ... және ... ... ... ... ... әсер ... Алып – сатарлық (коммерциялық немесе динамикалық) тәуекелділіктер –
валюта ... ... ... ... ... ... ... шарттарының өзгеруіне ... ... ... ... немесе қосымша пайданы
алып келетін тәуекелділіктің түрі.
2. Пайда болу және ... ету ... ... ... ... жіктеледі:
• Өндірістік тәуекелділік – ішкі және сыртқы факторларға, кәсіпорынның
өніміді өндіру бойынша өзінің ... ... ... ... әсер ... ... ... Өндірістік
тәуекелділік кәсіпорынның өндіру және өңдеу қызметімен тікелей
байланысты.
... ...... ...... ... үлкен шығындар тәуекелділігі. Оның негізгі
себептері: тауарды өткізу көлемінің төмендеуі, жоспарланған сатып алу
көлемінің ... ... ... ... және ... ... ... – валюта бағамының өзгеруінің, ... ... ... ... кәсіпорынның өзіннің
қаржылық міндеттемелерінің ... ... ... ... ... ... байланысты олар келесі
категорияларға бөлінеді:
• Табиғи ...... ... ... ... ... тәуекелділік – қоршаған ортаға ... ... ... ... ... болуымен байланысты
тәуекелділіктер.
• Саяси тәуекелділік – ... ... ... ... көлемінің қысқаруы және шығындардың ... ... ... ... ...... әр түрімен тауар жүктерін
тасымалдаумен байланысты тәуекелділік.
... ...... ... жоғалтумен байланысты
тәуекелділік.
• Сауда тәуекелділігі – ... ... және ... байланысты тәуекелділік.
4. Ақшаның төлем қабілеттілігіне байланысты ... ... ... тәуекелділік – ұлттық валютаның ... ... ... ... ... ... Дефляциялық тәуекелділік – тауардың бағасының және ... ... ... Валюталық тәуекелділік – валюта бағамының өзгеруімен байланысты
спекулятивті тәуекелділік. Мұндай ... бір ... ... тап ... ... ... қосымша пайданы алуы мүмкін.
• Өтімділік тәуекелділігі – тауардың және құнды қағаздардың ... ... ... ... активтерінің төмендеуі.
• Инвестициялық тәуекелділіктер – инвестициялық жобаларды іске асыруда
кәсіпкердің ... ... ... ... тәуекелділік.
Инвестициялық тәуекелділіктер төмендегі түрлерге бөлінеді:
Сурет 1.5 - Тәукелділіктерді жіктеу жүйесі
• Табыстың ... ... ...... ... ... және пайыздардың төмендеумен
байланысты тәуекелділік.
• Пайыздық тәуекелділік – несие пайыздардың өсуіне ... ... ... ... ... тәуекелділік – қарыз алушының негізгі қарызды және несие
бойынша кәсіпорынның төлемқабілетсіздік ... ... ... тәуекелділік – биржалық мәмілелердің шығындарымен байланысты
тәуекелділік.
• Селективті тәуекелділіктер – инвестициялық қызметте капитал, құнды
қағаздар және салымдарының ... ... ... тәуекелділіктер – инвестициялық салымдардың ... ... ... ... ... ... ... тәуекелділіктерді нақты және қаржылық деп екіге бөледі. Басқа
авторлар ... ... ... ... және тікелей қаржы шығындармен байланысты тәуекелділіктерді
жатқызады [12, 29 б.].
И.А.Бланк тәуекелділіктерді жіктеу ... ... ... ... тәуекелділіктерді келесідей жіктейді:
1. Жалпы тәуекелділіктер – саяси факторлардың және әскери іс - ... ... ... жойылу қаупі. Жалпы ... ақша ... ... ... ... ... алып ... Техникалық тәуекелділіктер – белгілі – бір статистикалық жағдайдың (өрт,
техникалық апаттар, жерасты сулардың шығуы және т.б) нәтижесінде ... ... ... ... ... тәуекелділіктер – инвестиция алушының шаруашылық қызметімен
тікелей байланысты тәуекелділік. Мысалы, несие келісім – ... ... ... уақытта төлем қабілетсіздігімен байланысты тәуекелділік.
4. ... ... ... ... – кәсіпорынның
өндірістік қызметінің нәтижесінде өндірістік және операциялық шығындардың
жоғарлауы. Инвестордың ақша ... ... ... ... ... ... тәуекелділігі – коммерциялық банктердің
қызметімен байланысты тәуекелділік. Мысалы, ... ... ... ... тәуекелділігі.
Жоғарыда аталған авторлардың еңбектерін талдау нәтижесінде келесі
қорытындыға ... ... ... ... ... әсер ... ... зиян алып келуі ... ... ... ... ... қабілеттілігі және қаржылық
тұрақтылығы төмендеуі мүмкін. ... ... ... ... ... және т.б авторлардың тәуекелділіктерді
жіктеу қағидаларын ескере отырып, экономикалық ... ... ... ... ... 1.3 - Экономикалық тәуекелділіктер және олардың қалыптасуы
| | ... ... ... тәуекелділіктің нәтижесі |
| | ... ... ... тиіміділігінің төмендеуі |
|тәуекелділік | |
| ... ... ... мөлшерлеменің өзгеруі |
|Пайыздық тәуекелділік |Депозиттік салым бойынша ... ... |
| ... |
| ... ... ... бағамының өзгеруі: |
| ... және ... ... ... ... тәуекелділік |Шетел валютасымен тауар және қызмет түрлері үшін |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... |
| ... ... және ... ... ... төлем |
|Несиелік тәуекелділік |қабілестіздік мүмкіндігінің жоқ ... |
| ... ... берілген дайын өнім бойынша, |
| ... ... ... |
| ... ... ... бұрыс шешімді |
| ... және ... ... ... ... |Келісім – шартта көрсетілген мерзімде және толық |
| ... ... ... ... қайтармау қаупі|
| | |
| ... ... ... |
| ... ... және ... жаңа түрлерін |
| ... ... |
| ... және ... ... деңгейінің өсуі |
|Салық тәуекелділігі ... ... ... ... және |
| ... ... |
| ... кейбір салықтар және төлемдер бойынша |
| ... ... жоюы |
| ... ... және ... түрлерін күшін жою |
| ... ... және ... ... салық |
| ... ... |
| | ... тәуекелділік |Инфляцияның нәтижесінде күтіліп отырған табыс және|
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... немесе валютаның қолайсыз бағамы |
| ... ... және ақша ... төмендеуі |
|Төлем қабілестіздік |Кәсіпорынның кредиторлық борыштың дебиторлық |
|тәуекелділігі ... ... ... ... ... |Экономикадағы қолайсыз және белгісіздік ... ... ... ... өндірістік кәсіпорынның |
| ... ... ... ... ... ... тәуекелділіктің түрлері кәсіпорынның
инвестициялық қызметімен байланысты. Инвестициялық тәуекелділіктің барлық
түрлері ... ... ... мүмкіндігімен байланысты
болғандықтан, олар қаржылық тәуекелділіктердің ... ... ... ... ... ... тәуекелділікпен тікелей
байланысты, өйткені оған әсер ететін факторлар өте көп. Мысалы, ... ... ... ... ... және ... заңдылығының өзгеруі:
Салық Кодексіне енгізілген толықтырулар және ... ... ... ... ... қызметіне мемлекеттегі саяси жағдайының
өзгеруі, әскери операциялардың басталуы, ұлттандыру және т.б факторлар ... ... ... ... ... ... түрлері өндірістік
кәсіпорынның экономикалық қызметіне қолайсыз түрде әсер етуі ... ... ... ... ... - ... қабілетсіздік
тәуекелділігі және қаржылық тұрақтылықтың төмендеу тәуекелділігін ... ... ... ... төмендеу тәуекелділігі – қаржылық
тәуекелділкті тиімсіз түрде ... ... ... әр ... әр топтағы факторлар әсер етуі мүмкін, сондықтан
қаржылық тәуекелділіктер қаржылық көрсеткіштерге әр түрлі әсер етуі мүмкін.
Сондықтан, кәсіпорын ... ... ... ... ... әсер ету деңгейі бойынша топтастыру керек:
2- деңгей
1- деңгей
| | | ... ... ... ... |
| | ... |
| | | ... ... ... ... |
| ... ... |
| | | ... тәуекелділігі |Биржалық тәуекелділік |Пайыздық тәуекелділік |
Сурет 1.6 - Өндірістік кәсіпорынның қаржылық тәуекелділіктерді әсер
ету деңгейі бойынша ... ... ... ... ... кәсіпорын
нақты қызметімен анықталады. Яғни, бұл тәуекелділіктер әр кәсіпорынның
қызмет ету саласына байанысты ... ... ... Бұл ... ... бөлуге болады: инвестициялық тәуекелділік, ... ... ... ... ... депозиттік
тәуекелділік, салық тәуекелділігі, инфляциялық тәуекелділік және биржалық
тәуекелділік.
Екінші деңгейдегі тәуекелділік – кәсіпорынның банкроттық жағдайына алып
келуі мүмкін. ... ... ... және ... ... ... деңгейдің осындай жағдайға әсер етуі
мүмкін. Ал, төлем қабілетсіздік ... және ... ... ... басқа деңгейде көрсетуге болады, ... ... ... ... ... ... ... тәуекелділіктерді
жіктеу қағидасы келесі мақсатта қолданылады:
- кәсіпорынның экономикалық қауіпсіздік қызметінің ықтималды қаупін жою
- ... ... ... ... болу ... ... ... факторларының салдарының масштабтарын алдын – ала бағалау
- ... ... ... ... ... тәуекелділік факторларының салдарының жою шығындарды төмендету
- тәуекелділікті төмендету бойынша басқару ... ... ... ... ... тәуекелдіктердің негативті салдарын жоюдағы нақты шаралардың
қолданбауы – ... ... ... ... алып ... ... ... экономикалық тәуекелділікті бағалаудың негізгі
әдістері
Белгісіздік жағдайда, кәсіпорынның шаруашылық және ... ...... ... және ұйымдастырушылық базаны талап
ететін аналитикалық есептеу жүйесі болып табылады. ... ... ... ... ... ...... болатын
тәуекелділіктерге нақты және жан – жақты бағалау, басқару қызметінің әлсіз
жақтарын анықтау, инвестициялық ... ... ... ... ... Кәсіпорынның инвестициялық қызметтің тәуекелділігін
зертеу қызметі келесі міндеттерден ... [13, 4 ... ... ... және материалдық емес активтердің құрылымын
және динамикасын талдау. Талдаудың бұл түрі – ... ... ... ... ... ... ... базаны талдау – бұл инвестициялық жобалардың құрылымын дәне
құрамын анықтау және жобаларды мерзімділігі бойынша топтастыру
- ... ...... ... ... ... ... беруге мүмкіндік береді.
- кәсіпорын қызметінің тиімділігін талдау – ... ... ... ... ... ... Талдау нәтижесінде,
инвестициялық операциялармен байланысты барлық тәуекелділік түрлерін
бағалау
- ... ... ...... әр ... секторының бәсекелестердің
позицияларын талдау және бағалау
- кәсіпорын құрылымын талдау – кәсіпорын бөлімшелерінің ... ... ... ... талдау
- кәсіпорынның кадрлық саясаттың тиімділігін ...... ... тиімділігін анықтау.
Тәуекелділікті бағалау – белгісіздік жағдайдың ... ... ... сандық қасиеттерін және мүмкін болатын
операциялық және өндірстік ... ... ... ... [14, 6 ... сандық бағалау – кәсіпкер қызметіндегі ... ... ... ... ... кәсіпорынның алмаған пайданың
немесе шығындарының көлемін сандық бағалау. Тәуекелділікті бағалаудың
негізгі әдістері [14, 13 ... ... ... статистикалық әдісі
2. Тәуекелділікті бағалаудың эксперттік әдісі
3. Ұқсас объектілерді қолдану әдісі
4. Шығындардың көлемін есептеу әдісі
Тәуекелділікті бағалаудың статистикалық әдісі
Бұл әдісте ... ... ... ... шаруашылық субъектінің
қызметінде шығындардың және пайданың статистикасы талданады. ...... ... ... ... ... алуға болады.
Болашаққа есептеулер жүргізіліп, вариация, дисперсия және стандартты ауытқу
анықталады [14, 21 б.].
Тәуекелділктің деңгейін ... ... ... ... дисперсия
болып табылады. Дисперсия – күтіліп отырған инвестициялық салымдардың
нақты ... ... ... квадраттық мәні болып табылады.
Дисперсия келесі формула арқылы анықталады:
(1.1)
мұндағы,
q – дисперсия
Xi – инвестициялық салымдардың ... ... ... ... ... ... ... отырған
орташа мәні
n – инвестициялық салымдардың саны (жиілік).
Дисперсия – инвестициялық тәуекелділік жиілігінің абсолютті ауытқулығын
сипаттаса, ал ... ... ...... ... ... – бұл ... шама, сондықтан оның көмегімен әр түрлі
бірліктегі қасиеттерді салыстыруға болады.
Вариация коэффициенті ... ... ... ... [14,23 ... V - ... коэффициенті
q – орташа квадраттық ауытқу
- инвестициялық қызметтегі тәуекелділіктің күтіліп
отырған орташа мәні
Вариация – бір жағдайдан екінші жағдайға өтудегі тәуекелділіктің сандық
бағалаудың өзгеруі. ... ... ... ... ... ... (ЭРI) ықтималдылықтың (РI) сәйкес мәндерін қосу арқылы
анықталады [14, 29 б.]:
i=1,…,n
(1.3)
Вариация қасиеттің жалпы ... ... ... ... ... ... ... бағаланады. Дисперсияның орташа өлшенген мәні
келесі формуламен өлшенеді:
, i=1,…,n
(1.4)
Вариацияның шамасы неғұрлым жоғары болса, ... ... ... ... ... ... коэффициенті 1-100 %-ға дейін
өзгеруі мүмкін. Вариацияның шамасы неғұрлым ... ... онда ... де ... ... ... ... келесі сапалық бағалау
кестесін мысал ретінде көрсетуге болады:
Кесте 1.4 ... ... ... ... |Вариация коэффициентінің мәні|Нәтижесі |
|1 |10 %- ға ... ... ... тәуекелдліктің |
| | ... ... |
|2 |10%-25% ... ... ... ... |
| | ... ауытқуы |
|3 |25% - дан ... ... ... ... |
| | ... ауытқуы ... ... ... ... ... үлкен
шығындарға тап болады. Мысалы, көптеген өндірістік кәсіпорындарда жыл ... әр ... ... ... Басқа кәсіпорындар әр түрлі төтенше
жағдайлардан зардап шегеді. Ал, ... ... ... міндетті
түрде шығындарға тап болады:
Кесте 1.5 -Тәуекелділік деңгейінің эмпирикалық шкаласы
|№ |Тәуекелділік жағдайының ... түрі |
| ... | |
|1 |0,0-0,1 ... |
|2 |0,1-0,3 ... |
|3 |0,3-0,4 ... |
|4 |0,4-0,6 ... |
|5 |0,6-0,8 ... |
|6 |0,8-1,0 ... ... ... бар ... ...... ... тұлғаға
байланысты. Бірақ, тек кәсіпкердің банкроттыққа ұшырауына алып келемейтін
мұндай шешімдерді қабылдауға болады. Жағдайлардың ... ... ... ... қолданылады. Вариация коэффициентінің ауытқуы
келесідей: 0,1 –ге ... - ... 0,25 – ... 0,25 ... ... – жоғары
тәуекелділік [14, 34 б.].
Банкроттық тәуекелділікті анықтайтын коэффициентінің ауытқуын бағалауда
әр автордың көзқарасы әр ... ... ... ... оптимальды
тәуекелдіктің мәні - 0,3, ал банкроттыққа алып келетін тәуекелдіктің мәні –
0,7 деп есептейді. ... ... ... келесі шамалары
көрсетіледі: төмен тәуекелдлік –0,25-ке ... ... ...... критикалық тәуекелділік – 0,50-0,75, катастрофиялық тәуекелділік –
0,75-тен жоғары. Бірақ, барлық ... ... ... 0,3-0,7
аралығындағы тәуекелділік – ... ... алып ... ... ... ... тәуекелділіктің осы шамадағы
шешімді қабылдау – кәсіпкерді үлкен тәуекелділікке ... ... ... ... мүмкін.
Тәуекелділікті бағалаудың эксперттік әдісі
Егер, тәуекелділікті бағалауда ұқсас объектілер және қажетті ақпарат
болмаса, онда эксперттік әдіс қолданылады. Бұл ... ... ... ... ... ... Эксперттік әдіс инфляциялық,
инвестициялық, валюталық және т.б ... ... ... ... ... негізгі кезеңдері [1, 136 б.]:
- эксперттерді және ... ... ... ... сұрақтарын құрастыру
- эксперттермен жұмыс жасау
- ... ... ... ... ... мамандардың, қарапайым тұлғалардың және
сарапшылардың сауалнама жүргізу арқылы көзқарасы ескеріледі. Эксперттік
бағалаудың негізгі ... ... ... ... ... ...... топтың кәсіпкерлік
қызметінің салдарын туралы жалпы пікірдің қалыптасу ... Жеке ... алу ... – бір- бірінен тәуелсіз сауалнамаға қатысқан
эксперттерден ақпаратты алдын – ала ... Бұл ... ... және ... әдісін жатқызуға болады.
Дельфи әдісі арқылы тәуекелділік деңгейінің мәнін анықтауға ... ...... ... қолдануға болады. Зерттеліп отырған
объектінің ... ... ... ... ... үш ... болады [1, 143 б.]:
1. Бірінші ... ... ... оның ... және
көрсеткіштерін, сауалнама сұрақтарын, сауалнамадағы ... ... ... ... ... ... ... сауалнама жіберіледі. Бұл сауалнамада
түсініктеме хат, жұмыстың мақсаты және құрылымы жазылады. Егер, ... ... ... ... онда ... ауызша жүргізуге
болады.
3. Үшінші кезеңде эксперттермен ... ... ... ... ... ақпараты оптимальды шешімді қабылдауға көмектеседі.
Эксперттер тобын пайдаланудың бірнеше әдістері қолданылады. Солардың
ішінде - бағаларды жинақтау әдісі. Бұл әдіс ... әр ... ... бере ... ... ... әр ... амалдар арқылы бұл бағалар
жинақталады. Мысалы, егер i- эксперт тәуекелділік ... (р) ... ... (pi) деп ... онда ... ... ... формула арқылы есептеуге болады [1, 147 б.]:
(1.5)
мұндағы,
m- ... ... ... саны.
Дельфи әдісінде эксперттердің жалпылама ... ... ... ... объектілерді қолдану әдісі
Бұл әдісте бағаларды жалпылау арқылы, ұқсас бағаларды іздестіру ... ... ... асырылады. Тәуекелділікті бағалау – тәуекелділік
жағдайының болу ықтималдылығын есептеу, шығындардың жалпы құнын ... ... – ала ... ... ... әдісі
Бұл әдіс тәуекелділіктің «критикалық» зоналарын анықтауға бағытталаған.
Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... ... есептеу жүйесі келесі қағидалары бойынша талданады
[15, 52 б.]:
- объектінің бастапқы ... ... ... ... өнім ... ... ... бастапқы құнының жоғарлауы.
Статистикалық мәліметі жоқ, кездейсоқ тәуекелділік ... ... ... ... ... ... ... теориялық
талдауын жүргізуге болады. Бұл амалда жағдайлардың кезегі тізбек бойынша
құрастырылады. Қолайсыз жағдайлардың болу ықтималдылығын ... ... ... ... ... ... құрастыру әдісі
2. Бас тарту тізбегін құрастыру әдісі
3. «Жағдай-салдары» әдісі
Жағдайлар тізбегін (ағашы) құрастыру әдісі – ... ... ... бақылайтын графикалық әдіс болып табылады. Жағдайлар
ағашы бастапқы жағдайдан соңғы нәтижеге дейін құрастырылады. ... ... ... ... ... ... шешу жолдары қарастырылады.
Жағдайдың әр кезеңінде екі негізгі мүмкіндік қарастырылады: жүйенің жұмыс
істеу қабілеті (ағаштың жоғары ... және бас ... ... ... ... бұл әдіс ... ... теориялық әдісі болып
табылады [1, 232 б.].
Жалпы алғанда, тәуекелділікті бағалаудың ... ... ... ... стратегиясын ... ... ... ... және ... ... ... жағдайдың пайда болу
көрінісі статистикалық ... және ... ... арқылы
сипатталады. Қазіргі таңда ... ... ... ... ... әлі ... Кейбір сақтандыру
компаниялардың тәуекел – менеджерлері және актуарийлер тобы алдын – ала
болжау арқылы, ... ... ... ... ... ... ... барлық салаларында, ... ... ... ... ... ... ... компанияның
тиімділігін жоғарлату үшін, төмендегі факторларды қарастыру керек:
1. белгілі – бір ... ... ... ... ... инвестициялардың қаржыландыру көздері (капиталдық немесе өзіндік құн
есебінен)
3. техникалық – экономикалық тиімділікке жетудің мерзімі
4. тиімділіктің негізгі технологиялық құралдардың ... ... ... ... ... ... қысқаруы және т.б)
Экономикалық дағдарыс кезінде жоғарыда аталған көрсеткіштердің шамалары
және кәсіпорынның өндіріс тиімділігі ... Ал, ... ... ... – бұл ... ... ... табылады. Қазіргі
таңда, әсіресе экономикалық дағдарыс кезінде бұл мәселе экономиканың бір
саласы ретінде дамуда.
Тәуекелділікті ... ... ... Risk ...... ... болу ықтималдылығын төмендетуге және өндірістік шығындарды
минимизациялауға бағытталған, басқару шешімдерін қабылдау және ... ... [16, 41 ... ... ... басқарудың негізгі мақсаты – бұл
қолайсыз жағдайлардан ... ... ... ... ... ... ... кезеңдері:
- тәуекелділікті анықтау және оның нәтижелерін бағалау
- қолайсыз ... ... ... тәуекелділік – стратегиясын
әзірлеу
- тәуекелділікті басқарудың негізгі әдістерді және ... ... ... ... ... ... түзету және тәуекелділік стратегиясының шарттарын
өзгерту.Тәуекелділікті басқарудың негізгі әдістеріне – ... ... бас ... және ... ... ... ... Тәуекелділікті басқарудың негізгі құралдарына – саяси, құқықтық,
экономикалық және әлеуметтік құралдарды жатқызуға болады.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МҰНАЙ – ГАЗ ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... Қазақстан Республикасының мұнай – газ саласының қазіргі жағдайын талдау
2030 жылға дейінгі Қазақстан Республикасының даму ... ... ... ... - газ ... ... [17, 3 б.]. Мұнай
өнімдерінің қазіргі қоғамдағы алатын орны өте ... ... ... ... ... бұл түрінсіз ... өзі ... үшін ... және газ ... қоры ... мағынаға ие,
себебі мұнда ұлттық экономиканың салаларының мұнай ... ... ғана ... ... ... мұнайдың белгілі
бір ... ... ... бұл ... бюджетке табысты
түсірудің негізгі көзі болып табылады. Мұнайды ... ... ... ... ... Қазақстан өзінің экономикасын
нарықтық экономикаға ... ... ... ... ... ...
газ саласынан түсетін түсімдердің нәтижесінде 2001 ... ... ... Қор қызметін атқаруда [18, 37 б.].
Мұнай - газ саласы Қазақстан Республикасының энергетикалық қуат көзінің
екінші орында. ... ... ... ... - газ ... үлесі көмір салаласынан кейін 18,6% және 14% құрайды [19,12б.]:
Сурет 2.1- Қазақстан Республикасының Энергетикалық балансы
Мұнай-газ саласы ... ... ... ... ... ... қатарына отандық энергетикалық, тасымалдау, машина
жасау, химия және ... ... ... ... авто жолдарын салу
және тағы басқа салалар жатады. Көмірсутектің өте ... ... ... ... жаңа ... ... осы мұнай-газ
комплексінің дамуымен байланысты [8,4б.]. Республиканың ... ... төрт ... ... мұнай өндіру, мұнай ... ... газ ... Бұл ... ... ... өйткені өндіру
және өңдеу процесстері бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ел мұнай ... ... газ ... ... ол ... деңгейі бойынша 23-орында ... ... ... ... қорының 1,5 % келеді, мұнайдың
алынатын қоры –2,2 миллиард тонна, ... 690 млн. ... және 2 ... газ қоры бар. Қ.Р ... ресурстарының болжамдық көлемі 17 млрд.
тонна мұнайды құрайды, оның 8 ... ... ... теңізінің
қазақстандық секторына тиеді [19].
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... ... бай қорына иеленуші болып табылады. Елдің ... ... және ... эксперттердің бағалауы бойынша бірнеше
айырмашылықтар бар. ... British ... ... ... ... ... қоры 1,1 млрд ... құрайды және ТМД
елдерінің ішінде, Ресейден кейінгі екінші ... тұр [20, ... 2.1 - ТМД және ... ... елдердің арасынан Қазақстанның
мұнай қоры бойынша алатын орны (2007 жылдың аяғы)
|ТМД елдері ... |ТМД ... ... ... |
| ... |масштабындағы |бойынша |
| ... ... ... ... | ... % ... % |
|1 |2 |3 |4 ... |6.7 |73.6 |4.7 ... |1.1 |12.1 |0.8 ... |1.0 |11 |0.7 ... |0.1 |1.1 |0.1 ... |0.1 |1.1 |0.1 ... ... |0.1 |1.1 |0.1 ... | | | ... ... – |9.1 |100 |6.4 ... | | | ... ... |133.9 |- |93.6 ... қорлар |143.0 |- |100 ... ... BP ... review of world energy |
| ... ... газ ... ерекшеліктері оның негізінен –
шикізат қорының құрылымынан ... ... маңы ... ... газының жорамал ресурстары 6-8 трлн м³ бағаланады. Бекітілген
және қабылданаған мемлекеттік баланс А+В+С1 категориялы газ қоры 3,011 ... ... ... ... маңы ойпаты кен орындарының арасында бұл
категорияға тек 227 млрд м³ ... қоры бар ... кен орны ... ... және жер қойнауда газ қоры әркелкі таралған.
Баланс қорының 64% ... және ... кен ... (300 млрд м³ ... газ қоры бар), ал 16% (100-300 млрд м³ газ қоры бар) ... ... Жаңажол кен орындарда барланған. Бұл кен орындар және ... ... ... ... ... ... және ілеспе газдың
дәлелденген қордың 90% Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан және ... ... ... [21, 3 б.]. ... ... ... қоры 1,84 млрд. тоннаны құрайды және сәйкесінше төртінші орында тұр,
яғни Ресей, Түрікменстан және ... ... [20,23 ... 2.2- ТМД және ... ... ... ... Қазақстанның
табиғи газ қоры бойынша алатын орны (2007 жылдың аяғы)
|ТМД елдері ... |ТМД ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... | ... % ... % |
|1 |2 |3 |4 ... |47.57 |84.7 |30.7 ... |2.86 |5.1 |1.8 ... |1.87 |3.3 |1.2 ... |1.84 |3.3 |1.2 ... |1.12 |2.0 |0.7 ... |0.85 |1.5 |0.5 ... ... |0.02 |0.04 |0.01 ... | | | ... ... – |56.14 |100 |36.2 ... | | | ... ... |98.94 |- |63.8 ... ... |155.08 |- |100 ... ... BP ... review of world energy ... ... ... мұнай-газ кешенінің табиғи-шикі потенциалына
жақсы баға берді. Қазақстан Республикасының Статистика ... ... ... ... қорлары 169 көмірсутек кен ... ... ... 87 ... 17 газ, 30 мұнай-газ, 25 мұнай және ... 20 ... ... құрайды. Қазақстанда мұнай қорлары 2.8
млрд. ... ... мен 1.8 ... куб метр газ, ал ... бойынша 12 млрд.
тоннаға жуық мұнай мен 3 трлн. куб ... жуық газ ... көп ... 12 өте ... кен орындарына келеді, сондай-ақ жартысы –
Теңіз, Королевское және Қарашығанақ ... ... ... ... Каспий теңізі шельфін және оның ... ... ... ... ... 12 млрд ... жуық бағалайды.
Болашақта «Теңіз» және «Қарашығанақ» кен орындарынан жыл сайын 40 млн.
тонна ... мен 30 ... куб метр газ ... деп ... [21, ... сарапшылардың бағалауы бойынша, 2025 жылға дейін әлемдік
барланған мұнай қорының Қазақстанның ... 3,3 %- дан 5,5%- ға ... ... ... кезде, Мемлекеттік Комиссияның бекітілген Каспий
теңізінің қазақстандық мұнайдың үлесінің қоры 4,8 млрд т ... 35 ... ... ... және ... ... Министрлігінің
(ЭМРМ) ақпараты бойынша, егер 2007 жылы 63,4 млн т мұнай, 31,4 млрд ... ... ... жоспарланса, 2015 жылы 150 млн т мұнай, газ ... ... млрд м³ ... ал экспорт көлемі екі есеге өсуі жоспарлануда [22]:.
Кесте 2.3 - Республикада ... және ... ... ... ... ... және газды өндірудің жалпы көлемі, |
| ... | ... |
| |2004 |2007 |2010 |2015 ... ... |
| ... ... |жылға | |
| | | ... | ... млн т | 59,1 | 67,2 | 90,0 |150,0 ... ... м³ | 17,0 | 31,4 | 52,5 |79,4 (40-45 – ... ... |
| | | | ... ... |
Халықаралық беталыстардың дамуы әлемдік газ тұтыну ... ... ... әсер ... ... ... ... нарықта газ тұтынуының
жиынтық көлеміне сәйкес келеді. Қазақстан ... ... қоры ... м3 деп ... оның 9,2 трлн м3 ... ... маңы ойпатында
шоғырланған. Еркін және қосалқы газдың Қазақстандағы зерттелген ... ... ... ... ... өзінде 3 трлн м3 мөлшерді
құрайды. Оның 1,8 трлн м3 ... ... ... бойынша
“дәлелденген” деген түсінікке сәйкес келуші өндірістік категорияға ... ... өзі ... газ қоры бойынша Қазақстан дүниеде 16 орын
алатынын көрсетеді және Норвегиядан артта ... ... мен ... ... бір категорияда екенін көрсетеді [23, 4 б.].
Қазіргі ... ... ... ... – газ ... ... ... Өнімнің (ЖҰӨ) 27 % және жиынтық экспорт көлемде ... ... ... ... салық төлемдері бюджетке төленетін
төлемдердің 1/3 ... ... ... 2007 жылы Қ.Р ... мұнай және газ конденсатын экспорттаудан $28,5 млрд түсті, бұл
мемлекеттік ... ... 60 % ... ... 10 жылда
Қазақстанның мұнай өндіру көлемі 2,6 есеге өсіп, 2007 жылы 67,2 млн ... оның 10,6 млн т ... ... ҰК- ң ... ... [19].
Мұнай өндіретін компаниялардың акциялардың ... ... ... үлесіне тиеді. Бірақ, мемлекет жыл сайын шетел инвесторлары
үшін, шикізатты өндіру саласындағы талаптарды ... ... ... ... ... келісім – шарттық міндеттерді орындалуына
сұранысты көбейту, салық мөлшерлемерін жоғарлату және ... ... ... және т.б. Сонымен қатар, ... ...... ... ... ... ... жылға көбеюде. Мәселен, 2007
жылы салалық жобаларға $13 млрд инвестиция жұмсалған. Осыдан, мұнай ... – Қ.Р ... ... ішінде динамикалық түрде дамып жатқан саланың
бірі екенін көруге болады [24, 5 ... –ң ... – газ ... республика территориясының 1,7 млн км²
ауданын ... бұл ... ... 62%. Қ.Р –ң ...... 191 ... 49 газ кен ... тұрады. Қазақстанның мұнай қорының
негізгі бөлігі (90 %-дан жоғары) – республиканың әр облысында ... ірі кен ... ... Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ, Өзен,
Жетыбай, Жаңажол, Қаламқас, Кеңқияқ, Қаражанбас, Құмкөл, Солтүстік Бұзашы,
Әлібекмола, Орталық және ... ... ... Королевское және т.б.
Жоғарыда аталған мұнай кен ... ... алты ... ... Атырау, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Қызылорда және
Маңғыстау облыстары. Сонымен қатар, мұнай қорының 70 % ... ... ... [24, 6 ... ... көп ... ... қоры Атырау облысында
орналасқан. Атырау облысының территориясында 930 млн тонна мұнай қоры ... кен ... ... Облыстың ең ірі мұнай кен орны – Теңіз (бастапқы
барланған қоры – 781,1 млн тонна) болып ... ... ... ... орындарына мұнайдың 150 млн тоннасы шоғырланған. Бұл қорлардың жартысы
– екі негізгі кен орында қалыптасқан: Королевское (55,1 млн ... ... кен орны (30,9 млн ... 2.4 - ... ... мұнай –газ бассейндері
| | ... қоры ... |
| ... | | ... |мың | | |
| |км² | | |
| | ... |Газ, |Кон-денсат,|
| | |млн т ... |млн т ... газ ... |59 ... 486,00 |65 ... 125,30 ... мың ... | | | | ... ... ... |  |  |  |  ... | | | | ... |7 248,60 |7 990,10 |7 830,70 |7 563,40 ... |17 ... 247,00 |17 210,80|17 917,20 |
|Жамбыл |19,70 |28,40 |24,70 |26,30 ... ... |8 639,90 |10 419,80 |10 ... 817,00 ... |10 665,70|8 953,20 |11 ... 706,40 ... |15 ... 847,50 |17 934,00|18 095,00 |
|шикі мұнай, мың тонна |  |  |  |  ... ... ... |  |  |  |  ... | | | | ... |7 248,60 |7 990,10 |7 830,70 |7 563,40 ... |17 ... 247,00 |17 210,80|17 917,20 |
|Батыс Қазақстан |116,30 |108,10 |138,70 |229,10 ... |10 665,70|8 953,20 |11 ... 706,40 ... |15 ... 571,40 |17 674,40|17 849,90 |
|газ конденсаты, мың ... |  |  |  |  ... ... облыстар |  |  |  |  ... | | | | ... |19,70 |28,40 |24,70 |26,30 ... ... |8 523,60 |10 311,70 |10 ... 587,90 ... |270,00 |276,10 |259,60 |246,10 ... және Қарағанды облыстарының мұнай өндіру саласының негізгі
кен орны – Құмкөл кен ... тобы ... ... 2005 ... ... 70 млн ... мұнай қоры бар, кен орны туралы
ақпаратты жариялады.
Қ.Р – ң ... ... ... ... – Каспий және Арал
теңіздерінің табиғат ... ірі ... ... ... ... ... 2000 жылы ... кен орнының ашылуы – республика тарихындағы
соңғы 30 ... ... ірі ... бірі ... ... 2002 ... млн тонна көмірсутек қоры бар Қаламқас – теңіз кен орны ашылған. 2004
жылдың маусым айында, Каспий ... ... ... ... рет ... ... ... блогының мұнай қоры – 56 млн тонна. 2007 жылы
«ҚазМұнайГаз»ҰК Каспий теңізінде ... ... газ кен ... анықтауы
туралы ақпаратты жариялады [13, 2 б.].
Ақмола облысының, Қорғалжын ауданында 2006 жылы ірі көмірсутек ... кен орны ... 2008 жылы ... ... Батыс
Қазақстан облысындағы Шынар блогында 6 мұнай – газ кен орнынның ... ... ... мұнай – газ саласының компаниялары көмірсутек шикізатын өндіру
көлемін жылдан жылға жоғарлатуда. 1998 ... ... ... ... көлемін 2,6 есеге ұлғайтқан Республиканың мұнай және ... ... ... ... – жылдан жылға республика территориясында жаңадан
анықталынып жатқан кен орындармен түсіндіруге болады. ... ... ... ... ... ... кен орындарында мұнай және газды
өндіруде жаңа ... ... 2007 жылы Қ.Р –ң ... өндіру
компаниялары республиканың тәуелсіз жылдары кезінде өндірудің ең жоғарғы
шамасына жетті – 67,23 млн тонна мұнай және газ ... 61,06 млн ... ... ... ... шикізат қорының ішінде – мұнай өндіру
саласы алады. Қ.Р – да газ конденсатын – өндіруде бес ... ... ... ... 6,17 млн ... газ ... 5,9 млн тоннасын
Karachaganak Petroleum ... ... Газ ... ... ...... ... табылады, 2007 жылы 224 мың ... ... ... ... 2.2 - ҚР- да мұнай және газ конденсатын өндірудің динамикасы
Жоғарыда көрсетілгендей, 2007 жылы мұнай өндіру көлемі 3,2% - ға, ... ...... ... 7,8% - ға ... Ал, 2008 ... өндіру көлемі 8,4% - ға жоғарлап, ал газ конденсатын - ... 6,7% - ға ... ... ... тәуелсіз мемлекет ретінде он жылдық
даму кезеңінде ... ... ел ... ... орынға ие болды.
Ол өз басынан өтпелі кезеңнің және ... ... ... ... ... құрылымдық өзгерістерді, сондай-ақ
әлемдегі қаржылық-экономикалық дағдарыстың жағымсыз салдарларын ... ... мен ... ... ... мұнай-газ
кәсіпорындары қарқынды дамып келе жатыр.
Республика территориясында мұнай мен газдың ірі барланған ... ... ... ... қызметі үшін маңызды жағдай ... ... ... көп бөлігі Қазақстан экономика-сының
минералды-шикізат секторының дамуына бағытталған. ... ... ... жалпы қолайлы болып табылады. Осыған және ... ... ... потенциалы болып табылатын бай ... ... ... ... ... ... тарту
көлемі бойынша ТМД және Батыс Еуропа елдері арасында алдыңғы ... ... ... республиканың экономикасына $70 млрд тікелей
шетел инвестициялары ... бұл Орта ... ... ... 80% ... [25, 18 б.]:
$ млрд Сурет 2.3 - Қ.Р-ң мұнай –газ саласына салынған
инвестициялардың көлемі [19]
Жоғарыдағы ... ... ... ... ... жасауға болады:
соңғы сегіз жылда мұнай – газ саласына ... ... ... ... құрады. Осыған сәйкес, 2007 жыл осы салаға $13,09 ... ал 2008 ... млрд ... 2007 ... ... өндіру саласына салынған
инвестициялар 1997 жылмен салыстырғанда 5,7 есеге ... $13,09 млрд ... ... ... 80% ... қалды. Соңғы 10 жылда табиғат
байлықтарын өндіруге салынған инвестициялардың 87% мұнай – газ ... ... ... бөлігі шикізатты өндіру саласына
жұмсалған. Жалпы алғанда, ... – газ ... ... ... - ... ал 21 % - ... ... жұмсалған. Тәуелсіз
сарапшылардың болжамы бойынша, 2025 жылға дейін Қ.Р –ң мұнай – газ саласына
тағы $80 млрд салынуы мүмкін. ... ... ... 80-ге ... мемлекеттерінен инвестиция салынған. Осы мемлекеттердің ішінде
ивестиция ағымдарын АҚШ, ... ... ... және Қытай
жәнет.б мемлекеттердің инвесторлары үлкен көлемде инвестицияны салған.
Қ.Р –ң мұнай өнімдеріне ішкі қажеттілктері ... ... ... өте аз ... ... ... мұнай – газ саласы
көбінесе ... ... ... ... ... ... ... 2007 жылы Қазақстан экспортқа 60,8 млн тонна мұнайды шығарған,
бұл көрсеткіш 2006 жылмен салыстырғанда 6,5 есе көп.
Осындай көп мөлшердегі ... және газ ... ие ... да, ... газға деген ішкі ... ... ... отыр. Қазіргі
кездегі магистралдық газ тасымалдау жүйесі Қазақстанның барлық ... ... ... бейімделмеген, сондықтан инвестициялық
модернизацияға мұқтаж.
Оның үстіне отандық мұнай – газ ... ... ... ... мұнай - газ қорының игеріліп жатқан қорының 50% қиын әдіспен ... ... ... ... ... ... мұнай - газ ресурсының негізгі көлемі алынуы қиын болған тұзды қатармен
байланысты болып келеді. Каспий маңы ... ... ... ие ... ... ... құрамы күкіртті сутегі мен
көмірқышқыл газының көлемімен сипатталады;
- көптеген газ кеніштері майда кеніш санатына ... ... ... қоры
барлық қордың 1,5% аспайды.
2.2 Мұнай – газ компаниялардың шаруашылық – инвестициялық қызметінің
ерекшеліктерін белгісіздік жағдайға сәйкес анықтау
Қазіргі ... ... ... ... – газ ... қиын мерзімде экономикалық қызметін ... ... ... ... ... тек ... – газ саласын
ғана емес, халық шаруашылықтың барлық салаларын қамтуда. ... шығу үшін бұл ... ... ... ... жаңа
әдістерін және формаларын іздестіруде. Экономикалық дағдарыстың нәтижесінде
әлемде мұнай – газ ... ... күрт ... ал бұл жағдай
қазақстандық мұнай – газ компаниялардың экономикалық қызметіне ... ... ... ... ... ... ... және инвестициялық қызметте ... ... ... және ... жағдайын экономикада үнемі бірге қарастыру
қажет. ... ... ... ... ... көптеген
факторлар әсер етуі мүмкін. Мысалы, нарықтық сұраныстың белгісіздігі, тауар
бағасының ауытқуы, ... ... ... ... және ... ... ... салық мөлшерлемесінің төмендеуі, инвестициялық
кредиттің пайыздық мөлшерлеменің ... ... ... ... ҰБ - тің
қаржыландыру мөлшерлеменің деңгейі және т.б.
Экономиканың ... ... ... және ... ... мемлекеттің ЖІӨ көлемінің динамикасын ... ... ... Төмендегі кестеде 2008 жылғы республиканың ... ... ... 2.6 - 2008 жылғы өндіріс әдісімен Жалпы ішкі өнім көлемі
| |млн. ... |
| | ... ... ... |
| | ... |дефлятор|2007 |2008 |
| | ... | | |
| | |ң | | | |
| | ... | | | ... ішкі өнім ... |120,0 |100,0 |100,0 |
| |,0 | | | | |
| ... ... |7 276 |101,1 |129,0 |43,4 |45,6 |
| |016,2 | | | | |
| Ауыл ... |842 117,4 |94,5 |122,5 |5,7 |5,3 ... ... ... балық | | | | | ... ... ... | | | | | |
| Ауыл ... |826 919,4 |94,5 |122,0 |5,6 |5,2 ... ... ... | | | | | |
| ... ... ... ... |94,4 |155,8 |0,1 |0,1 |
|өсіру | | | | | |
| ... ... |138,1 |28,3 |32,1 |
| |5 | | | | |
| Кен ... ... |3 003 683,|105,6 |147,0 |15,1 |18,8 |
| |7 | | | | |
| ... ... ... |129,3 |11,5 |11,6 |
| |1 | | | | |
| ... ... |272 858,7 |106,4 |114,6 |1,7 |1,7 ... бен суды ... және бөлу | | | | | |
| ... |1 303 857,|101,9 |105,5 |9,4 |8,2 |
| |3 | | | | |
| ... ... ... ... |113,5 |54,3 |51,9 |
| |0 | | | | |
| ... ... ... |121,3 |12,4 |12,3 |
|тұрмыстық бұйымдар мен жеке |3 | | | | ... ... ... | | | | | |
| ... ... және ... |114,6 |111,4 |0,9 |0,9 ... | | | | | |
| ... пен ... ... |101,7 |11,5 |10,2 |
| |9 | | | | |
| ... ... |106,6 |9,0 |8,3 |
| |7 | | | | |
| ... ... |110,4 |84,7 |2,5 |1,9 |
| ... қызметі |864 725,5 |99,4 |114,2 |5,9 |5,4 |
| ... ... ... |119,5 |14,9 |15,2 ... жалға беру және |6 | | | | ... ... ... | | | | | |
| ... ... ... |103,3 |103,9 |1,9 |1,7 |
| ... беру |449 001,4 |102,2 |104,9 |3,3 |2,9 |
| ... ... және ... |103,0 |107,5 |1,7 |1,5 ... ... ... | | | | | |
| Өзге де ... |304 960,4 |105,8 |117,7 |1,8 |1,8 ... ... | | | | | |
| ... ... ... ... |120,3 |97,7 |97,5 |
| |,2 | | | | |
| ... ... ... |125,0 |-4,8 |-4,7 ... ... | | | | | ... және импортқа |1 138 840,|103,1 |120,1 |7,1 |7,2 ... таза ... |4 | | | | ... көзі: Қ.Р Статистика Агенттігі
Қазақстан экономикасының макроэкономикалық көрсеткіштерін талдау
нәтижесінде, ... ... әсер ... ... ... мүмкіндік береді. Жоғарыда берілген кесте ... ЖІӨ ... ... ... ... өнеркәсіп саласына және ... ... ... ... ... ... өндірісі мен
қызмет көрсетулер өндірісінің 2008 жылғы ЖІӨ-гі үлестері сәйкесінше 45,6%
және 51,9% құрады. ЖІӨ-нің өндірісіндегі ... ... ...... отыр. 2008 жылғы өткен жылмен салыстырғанда мұнайгаз секторының нақты
көлемінің индексі 108,1%, ... ... ... ... ... ... ... нақты секторының сапалық сипаттамасы, соның ішінде
өнеркәсіптің - технологияның ... ... Ал, ... ... ... ... ... байланысты: тозу, жойылу және
жаңарту деңгейі. Өндірістегі негізгі қорлардың ... ... ... ... ... ... ... 17 б.]. Көптеген өндірістік кәсіпорындарда негізгі ... ... ... ... ... ... ... жаңа салық
реформасының нәтижесінде, ... ... ... ... алып ... ... көрсетілген суретте Қ.Р –ғы негізгі
қорлардың тозу коэффициентері жаңарту коэффициентінен екі есе ... ... ... ... 2006 жылы ... ... тозу ... ең жоғарғы
деңгейіне жетіп, 40,6% құрады [19]:
Қайнар көзі: Қ.Р Статистика Агенттігі (қосымша)
Сурет 2.4 - Қ.Р –ғы негізгі ... ... ... ... ... негізгі қорлардың тозу коэффициентін
төмендету үшін, келесі әрекеттерді жүзеге асыру керек:
- ... ... ... Жаңа ... және технологияны енгізу
- Өндірістік процессті ... және ... ... ең ... ... – мұнай – газ саласы екенін
бәрімізге мәлім. Яғни, экономиканың ең ... ......... ... ... табылады. Сондықтан, мұнайдың әлемдегі басының
өзгеруі, біздің экономикамызға теріс немесе оң факторы ретінде әсер ... ... 2007 ... ... 2008 ... ... мұнайдың
бағасы өзінің ең жоғарғы нүктесіне жетті. Мәселен, Лондондағы Brent
мaркасының ... – 105,36 ... ал ... Light ... ... 102,55 ... ... 2008 жылдың ортасынан бастап, мұнайдың бағасы
күрт төмендеп, ... ... 10 ... ең ... ... ... 2008 ... қараша және желтоқсан айында мұнайдың ... ... ... ... – 33% -ға ... 43,2 $/баррель құрады Ал,
Қазақстанда өндірілген мұнайдың ... ... Brent және ... ... ... ... ... мәлім [27].
Сондықтан, мұнай бағасының төмендеуі біздің экономикамызға теріс әсер
ететіні мәлім. ... ... ... ... үлкен бөлігі
мұнай –газ саласынан түсетін түсімдерден құралады. Мысалы, республиканың
мемлекеттік бюджет түсімдерінің 27 % ... – газ ... ... ... ... 2001 жылдан бастап, мұнай түсімдерден құралған Ұлттық
Қор қызметін атқаруда. Қазіргі кезде, ... ... $29 млрд ақша ... ... , ... ... ... пайызбен, өсуі +, төмендеуі-
Қайнар көзі: Қ.Р Статистика Агенттігі ... 2.5 - ... ... ... ... өзгеруінің
динамикасы
Жоғарыда көрсетілген мәліметтерден, Қ.Р - ғы кен өндіру саласындағы
өнімдерінің бағасы 2008 жылы ... ең ... ... ... ... ... ... болады. 2008 жылы өндірістік сипаттағы
қызметтерді ... ала ... ... өнімін өндіруші-кәсіпорындар
бағасының индексі 81,4%-ды құрады. Өндірілген өнімдерге баға 20,1%, аралық
тұтыну ...... ... Баға өндірістік сипаттағы
қызметтерге 9,3%, ... ... -11,7%, ... ...... [19].
Өндіріс саласында осындай өзгерістердің қалыптасуына көптеген факторлар
әсер ... ... ... ... ... инфляция деңгейінің
өсуі, мемлекеттік борыштың ... ... ... ... ... ... жоғарлауы және т.б. Мұнай бағасының
төмендеуі – Қазақстан экономикасындағы үлкен ... және ... ... ... ... мұнай бағасының төмендеуіне
байланысты, Қ.Р –ң 2009 – 2011 ж.ж ... ... ... ... 2009 жылы $60 - дан $40-ға (1 ... үшін), ал 2010 -2011 ж.ж $50
- ға ... [28,6 ... 2009 ... ... мұнайдың әлемдік бағасы қайтадан өсе
бастады. Әрине, Қазақстанға да бұл ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша, републиканың энергетикалық
ресурстарының бағасының өсу деңгейі – 8,9% құрады, соның ішінде мұнайдың
бағасы - 12,3 % - ға, ... ... ... – 10,7%- ға, ал ... ... – 2,4% - ға, ... ... – 0,7- ға жоғарлады.
Мәселен, ағымдағы жылғы сәуірде ... ... ... қызметтерді қоса өнеркәсіп өнімдерін өндіруші - кәсіпорындар
бағасы 5,9% жоғарылады. Өндірілген өнім - ... ... ... ... - ... ... айға ... өсуі +, төмендеуі –
Қайнар көзі: Қ.Р Статистика Агенттігі (қосымша)
Сурет 2.6 - Өнеркәсіптегі баға өзгерісің динамикасы
(2008ж - 2009ж сәуір ... баға ... ... ... ... айда өндірушілер
бағасының кен өндіру өнеркәсібінде 10,3%, ... ...... энергиясын, газ бен су өндіру және бөлуде – ... ... ... ... 2008 жылы мұнай бағасының күрт төмендеуіне
байланысты, республикада мұнай өндіру ... ... ... ... ... ... үш жылда өндіру қарқынының төмендеуіне
мемлекеттің ... ... ... ... ... жаратудың және жер
қойнауын пайдаланудың талаптарын күшейтумен байланысты. Мемлекеттің талабы
бойынша, көптеген ... ... ... ... ... ... ... қызметін тоқтатқаны мәлім. Сондықтан,
республикадағы қазіргі ... ... ... ... ... қазбаларды
рационалды түрде пайдалануды қамтамасыз ететін, экологиялық ... ... ... ... ... ... %-бен ... көзі: Қ.Р Статистика Агенттігі
Сурет 2.7 - Қ.Р- да мұнай және газ конденсатын
өндіру динамикасының өзгеруі (1998-2008 ж.ж)
Жоғарыдағы суреттен 1998-2008 ж.ж Қ.Р - да ... және газ ... ... ... нәтижесінде, 2008 жылы мұнай бағасының
төмендеуіне байланысты, ... ... 2,9 %-ға ... ... ... ... ... және газ конденсатын өндіру динамикасының
өзгеруіне 2009 ... жаңа ... ... ... әсер етуі ... ... Кодексі бойынша, заңды тұлғалардың төлейтін корпоративті табыс салығы
30%- дан 20%- ға ... ... ... жаңа ... Кодексі бойынша,
2009 жылдан бастап, республикамызда ... ... ... ... Осыған сәйкес, тәуелсіз сарапшылардың болжамы бойынша, 2009 жылы
мемлекеттік бюджеттің дефициті 1,2 трлн теңгені құрауы мүмкін.
Қ.Р-ң мұнай – газ ... тағы бір ... – жыл ... ... ... ... Егер, 2001 жылы республикада мұнай өндіруші
компаниялардың саны - 27 кәсіпорын болса, 2008 жылы ... саны – 60 – ... [29,2 ... ... ... ... Қ.Р – ғы ... бағасының ауытқуы
- өндірістік кәсіпорындардың тауарды өткізудегі кредиторлық және ... ... алып ... ... ... ... ... және өткізу көлемінің төмендеуінің нәтижесінде, өндіруші –
компаниялардың ... да ... бұл ... ... ... қазіргі белгісіздік жағдайда, Қ.Р - ғы ... ең ... ...... қызмет және тауарды
өткізу үшін, ... ... ... табылады:
---------- кәсіпорындардың кредиторлық борыштары
----------
кәсіпорындардың дебиторлық борыштары
Қайнар көзі: Қ.Р Статистика Агенттігі
Сурет 2.8 - Қ.Р – ғы ... ірі және орта ... ... ... ... ... ... 2008 жылы үшінші тоқсанда,
өндірістік компаниялардың кредиторлық міндеттемелері 2007 ... 13%-ға ... 13744,1 млрд ... ... ... болады.
Осыдан, Қ.Р - да 2008 жылы үшінші тоқсаннан бастап, мұнай бағасының күрт
төмендеуі - ... ... ... ... әсер ... байқауға болады. Өндірістік кәсіпорындардың төмен
төлем қабілетсіздігі мемлекеттік бюджетке түсетін салық және төлемдердің
жиналуына теріс әсер етуі ... ... ... ... ... Қ.Р – ң ... – газ
саласының және өндірістік кәсіпорындардың тұрақсыз ... ... ... түсіндіруге болады:
- ЖІӨ көлемінде кен өндіру ... ... ... кәсіпорындардың негізгі қорлардың тозу деңгейі
- өндірістік салаға шетел инвестициялардың көлемі
- республика ... ... ... ... ... әлемдік бағасының жедел ауытқуы
- ... ... және газ ... ... ... өндірістік кәсіпорындардың дебиторлық және кредиторлық міндеттемелері
Жоғарыдағы барлық факторларды қарастыру ... ... ... ... ... ... болады. Экономикалық
дағдарыс кезінде, бұл салада қаржылық, ... ... ... ... және пайыздық тәуекелділіктерді міндетті
түрде қарастыру керек. Әсіресе, тәуекелділіктің жоғарыда аталған ... ... ... жобаның тиімділігін ... ... ... ... АҚ БК –ң ... қызметін талдау
Бірлескен кәсіпорын «КазГермұнай» 1993 жылы «Южнефтегаз» АҚ (акция
пакетінің үлесі 50%), Германия компаниялары Feba Oil AG және Erdol ... Gmbh (EEG) ... ... 2006 жылы ... компаниялары
өздерінің акция пакетін «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ- ға $133 млрд теңгеге ... ... ... Қ.Р – ң ... ... ... ... болып
табылады. Компания қызметінің негізгі бағыты – ... ... ... ... табылады [30].
«КазГермұнай» БК Қызылорда облысындағы Ақшабұлақ, Нұралы және ... ... ... ... Бұл кен орындарындағы мұнайдың тығыздығы
American Petroleum Instituions шкаласы бойынша 37-44 градустың ... Cline & ... ... ... ... ... компанияның ықтималды қоры 40,6 млн тоннаны құрайды.
Мұнайдың 10 млн ... қоры бар, ... кен ... ... ... 1998 ... қазан айында басталған. Компанияның өндірістік
инфрақұрылымының құрамына ұнғымалар, мұнайды дайындайтын ... ... кен ... 60 км ... ... құбыры және Құмкөл – Қарақойын
– ШНОС мұнай құбыры кіреді.
Мұнай ... ... ... және ... ... ... кезеңінде есепке алынуы ... ... Оның ... ... ... ... өнім мұнай және
мұнайлы газды өндіру, мұнай кен орындарын іздеу; оларды бұрғылау; ... және ... ... жер ... алу ... әрқайсы жұмыстарының
үлкен көмекшімен байланыстылығы. Қазіргі жағдайда мұнай газ ... ... ... ... ірі жүйенің өндірісін, еңбегін және
басқарылуының ұйымдастырылуын жетілдіруде ғылыми негізді обьектінің ... ... ... ... тұрғыдан қарағанда мекеме, ... ... - ... және ... бөлімшелердің тұтас жиынтығы, олар бір-бірімен
мұнайды өндіру, ұңғыларды ... ... ... объектілерді құру және
материалдық, еңбектік, қаржылық, мәліметтік ... ... ... ... және ... ... ... тұтас. Мекеменің,
құрылымдық бірліктің басқару аппараты – бұл басқару жүйесінің ... ... ... мен ... ие ... ... басқару
функцияларының орындалуын, олардың қамтамасыз етілуін қадағалайтын бөлігі.
Басқарудың алғашқы пункті ... ... ... ... ... ... осының нәтижесінде басқару функциясы – басқармалық ... ... ... шығады:
Сурет 2.9- «КазГермұнай» ЖШС БК –ның құрылымы
Компания инвестициялык процессті белсенді түрде дамытады. Мәселен,
2008 жылы компаниянын ... ... $220 млн ... [29, 17б.]. ... «КазГермұнай» БК капитал салымдары $20 млн құрады. Компанияның 2008
жылғы инвестициялық бағдарламасы келесі мақсатарды ... ... ... ... ... кен ... жер асты қысымын ұстау жүйесін құру, 50
Мвт қуаты бар газдытурбиналық электростанциясынын құрылысын аяқтау және ... ... және т.б. ... мұнай өндіру көлемін жыл сайын
жоғарлатады. ... ... ж.ж ... өнім өндіру көлемін 4,4
есеге ұлғайтқан [30]:
тонна
Қайнар көзі: «КазГермұнай» БК-ң ұңғылар ... ... ... 2.10 - ... ЖШС ... 1998-2008 ж.ж аралығында мұнай
өндіру динамикасы
Жоғарыдағы диаграмманы талдай отырып, 2008 жылы ... ... ... 3,34 млн ... ... ... болады. Бірақ, жоспар
бойынша компания 2008 жылы 3,12 млн тонна мұнайды ... ... ... ... 4 ... ... бағасының күрт төмендеуіне байланысты,
компания өнім өндіру көлемін көбейткен. Тек 2005 жылы мұнай ... ... ... ... 2005 ... ... өндіру көлемінің төмендеуінің
ең басты себебі - ілеспе газды кәдеге ... ... ... өндіру көлемін шектеу саясаты болып табылады.
Өндірілген мұнайдың үлкен бөлігі Қытайға экспортқа ... ... БК бір айда ... ... 250 мың ... ... соның ішінде 100-150 мың тонна Қытайға, 100-150 мың тонна Ақтау
порты арқылы – Бакудан Еуропаға, 20 мың ...... ... 20 ... – роялти ретінде «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ – ға жіберіледі.
«КазГермұнай» ЖШС БК –ның ... ... ... болсақ,
негізгі құралдарға кәсіпорынның айлық есептік көрсетікші кіреді. Негізгі
құралдың амортизациясын есептеуде ... ... ... ... заттарының құны негізгі құралдарға ... олар ... ... ... ...... ... өзіндік құнын бағалау
орташа құн әдісі бойынша жүргізіледі. Қысқа және ұзақ мерзімді қаржылық
инвестициялар бухгалтерлік ... ... құны ... ... ... ... 2.7 - «КазГермұнай» БК –ң қаржылық-шаруашылық қызметін талдау
Техникалық- экономикалық көрсеткіштері
мың теңге
|№_ |Көрсеткіштер ... |2007 жылы |2008 жылы ... ... ... |
| | ... | | | |% |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... |Өткізуден (сатудан) түскен |мың тнг |94,993,806 ... ... |36,4 |
| ... | | | | | ... ... ... құны |мың тнг |57,775,365 ... ... |18,3 ... |Жалпы табыс |мың тнг ... ... ... |64,5 ... ... ... |мың тнг ... ... ... |73,0 ... ... ... ... табыс|мың тнг |23,661,235 ... ... | ... ... ... |мың тнг ... |942,277 ... | ... ... табыс |мың тнг ... ... ... |47,8 ... ... ... БК-ң ... бухгалтерлік балансы
(қосымша)
«КазГермұнай» ЖШС БК –ның техникалық – ... ... ... ... өнімді өткізуден тусетін табысы жылдан жылға
көбеюде. Мәселен, компанияның 2008 жылы жалпы табысы 61 251731 мың ... 2007 ... ... 64,5 %–ға ... Таза табыс 2007 жылға
қарағанда, 6,495,435 мың теңгеге өсті. Ал, ... ... ... ... 2008 жылы 942 277 мың ... ... 2007 жылмен
салыстырғанда, 8 538 927 мың теңгеге ... ... аз ... 12). ... 2008 жылы ... ... табыс салығы бойынша
шығындарды келесі жылдың залалына қалдырған. «КазГермұнай»ЖШС БК - ның 2008
жылы таза табысының өткен ... ... 47,8 %-ға ... ең ...... ... өндру көлемінен, 220 мың тоннаға артық мұнайды
өндіру болып табылады.
«КазГермұнай» ЖШС БК-ның шоғырландырылған бухгалтерлік балансын талдай
отырып, ... және ұзақ ... ... құны 2008 жылы ... ... ... 2007 жылмен салыстырғанда 84836248 мың теңгеге өсті. Қысқа
және ұзақ ... құны ... ... арқылы анықталады:
Активтер құны = Қысқа мерзімді активтер + Ұзақ мерзімді активтер, (2.1)
Активтер құны2008 = 76947278000 + 329265998000 = 406213276 мың ... ... ... ... кез – ... ... активтер құны міндеттемелер және капитал құнымен теңесуі ... б.]. ... ЖШС БК - ның 2008 жылы ... ... құны 43950734 мың ... ұзақ мерзімді міндеттемелер құны
141748344 мың теңгені, ал капиталдың құны ... мың ... ... ... ... және ... құнын есептеу формуласын
қарастырайық:
Міндетеме және капитал құны = ұзақ мерзімді міндеттемелер +
+ қысқа ... ... және ... ... = ... + 141748344000 +
220514198000 = 406213276 мың ... ... ... отырып, компанияның ... ... ... болады:
Жалпы табыс =Өткізуден түскен табыс - Өнімнің өзіндік құны,
(2.3)
Жалпы табыс2008 = 129608153000 – ... = 61251731 мың ... ... ... 2008 ... ... ... пайдасын табуға
болады, бұл экономикалық көрсеткіш ... ... ... ... ... қызмет бойынша пайдасы = жалпы табыс + қаржыландыру табыстары
+ ... да ...... ... ... қызмет бойынша пайдасы2008 = 61251731000 + 3020622000
+4947473000 – ......... – 260574000 =
19115785 мың тнг
Компанияның корпоративті ... ... ... ... 2008 жылы
942 277 мың теңгені құрап, 2007 жылмен салыстырғанда, ... мың ... ... аз төленген. Өйткені, 2008 жылы компания корпоративті
табыс салығы бойынша шығындарды ... ... ... ... ЖШС БК - ның ... ... балансын
талдай отырып, компанияның бір жылдық таза табыстың формуласын ... ... = ... ... ... ...... табыс салығы,
(2.5)
Бірақ, біздің компанияда 2008 ... ... ... салығының
шығындары 2009 жылдың залалдарына ... мың тңг) ... 2008 ... таза табысы 2009 жылдың залалдарымен қосылады.
Таза табыс2008 = 19115785000 + 942277000= 20,058,062 мың ... ... ... ЖШС БК- ның 2008 жылы таза ... ... ... 47,8 %-ға ... ең басты себебі – жоспарланған мұнай
өндру көлемінен, 220 мың тоннаға артық мұнайды ... ... ... ... көлемінің жоспардан тыс жоғарлап кетуі – бұл үлкен ... ... ... ... ... ... ... тыс өсуінің ең басты
себебі – мұнайдың әлемдік бағасының күрт ... ... ... осы ... қаржылық және бағалық тәуекелділікті ...... ... ... өндірістік процессте өнім өндіру көлемінің
жоспардан тыс жоғарлауы - бұл ... ... ... ... ... алып келуі мүмкін. Сондықтан, ... ... ... ... ... түрде өндірісте жүзеге
асырылуы тиіс. Мәселен, ... ... ... ... ... экономикалық тәуекелділіктерді ескеру қажет. Осыған байланысты,
инвестициялық жобаның барлық критерийлері дұрыс түрде есептелуі ... ... ... ... ... ... ... Кәсіпорын қызметінің тәуекелділігін басқарудың негізгі әдістері
Экономикалық тәуекелділікті төмендетуге және реттеуге, ... ... ... ... ... – бір ... ... – тәуекелділікті басқару болып табылады [32,19б.].
Тәуекелділікті басқару - ... ... ... және ... сонымен қатар тәуекелділіктен ... ... ... қызметі [1,3б.]. Тәуекелділікті басқарудың
механизмі ретінде тәуекелділік – менеджментін қарастыруға ... ... жүйе ... екі ... ... басқарудың объектісі
және басқарудың субъектісі.
Басқарудың объектісі – бұл ... ... ... және ... ... ... ... қатынастар
(сақтандырушы және сақтанушының, кәсіпкерлер және бәсекелестердің, несие
беруші және несие алушының арасындағы қатынастар). Басқарудың ... ... ... ... және ... ... ... объектісіне мақсатты
түрде әсер ететін арнайы адамдар тобы ... ... ... ... ... ... мамандары).
Тәуекелділікті басқару ғылымы шаруашылық қызметті талдау, шаруашылық
шешімдерді оптимизациялау әдістері, сақтандыру қызметінің облысында үлкен
білімді талап етеді. Бұл ... ... ... ...... табыстылықтың арасындағы байланысты көрсететін инвестициялық жоба
үшін, оптимальды нұсқаны таңдау және ... ... ... ... ... ықтималды шығындарды төмендетуге бағытталған
стратегияны әзірлеу ... ...... ... ... ... ... және бағыттары.
Тәуекелділікті басқару стратегиясы – анықалмаған шаруашылық жағдайда
тәуекелділікті болжауға және төмендетуге бағытталған ... ... ... ... ... ... ... және іздестіру
жұмыстарына бойынша ережелерден тұрады. ... ... ... ... тұрады [33, 88 б.]:
- тәуекелділктен бас тарту
- ... ... ... ... ... ... ... жабу
- басқа тұлғаларға тәуекелділікті ауыстыру
Тәуекелділікті басқару процессі – тәуекелділікті төмендету үшін,
қажетті ... ... ... ... Бұл ... негізгі бес кезеңге
бөлуге болады: тәуекелділікті анықтау, ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру
және нәтижелерді бағалау. Тәуекелділікті басқарудың ... ... ... ... ...... мақсаттарын анықтау
кезеңі болып табылады. Тәуекелділкті басқару шешімін қабылдау процессі
тәуекелдікті басқарудың жалпы стратегиясын ... ... ... ... қажетті еңбек және қаржылық ресурстары ... ... ... ... менеджерлер арасындағы міндеттер
үлестіріледі:
Сурет 3.1 - Тәуекелділікті басқару процессінің жалпы кезеңдері
Басқару ... ... ...... ... ... Талдаудың негізгі мақсаты – маманды объектінің ... ... және ... ... ... ақпаратпен
қамтамасыз ету. Тәуекелділікті талдаудың екі түрі бар: сапалық және ... ... ...... ... тәуекелділік факторларын анықтау
және тәуекелділік шешімдердің нәтижесінде тәуекелділік салдарларын алдын ... ... ... ... ... ... ... ықтималды
шығындардың және тәуекелділіктердің түрлері анықталады.
Сандық талдау – экономикалық тәуекелділік деңгейін сандық бағалау ... ... ... ... ... сандық бағалау
анықталмаған жағдайдың салдарларын ... ... ... және ... ... ... ... асырылады.
Басқару процесінің келесі кезеңі – тәуекелділікті бағалау.
Тәуекелділікті бағалау – ... ... ... болу ... ... ... және ... болатын операциялық және
өндірстік шығындардың көлемін анықтау. Тәуекелділікті сандық бағалау –
кәсіпкер ... ... бір ... ... ... ... ... пайданың немесе шығындарының көлемін сандық бағалау.
Тәуекелділікті бағалаудың негізгі әдістері [1, ... ... ... ... ... ... ... эксперттік әдісі
3. Ұқсас объектілерді қолдану әдісі
4. Шығындардың көлемін есептеу әдісі
Тәуекелдлікті басқараудың ... ... ......
менеджері үшін ең қиын кезең. Өйткені, бұл әдістер экономиканың әр түрлі
салаларда және жағдайларда ... ... ... ... ... тәуекелділікті әртараптандыру, сақтандыру, ... және ... ... бас тарту әдістерін атап көрсетуге
болады.
Таңдалған стратегияның нәтижелерін бақылау ... ... ... жаңа ... негізінде жүзеге асырылады. ... ... ... жаңа ... ... ... тәуекелділікті басқару процессі тек теориялық ... ... ... ... ... кезеңдердің қасиеті және құрылымы
кәсіпкерлік қызметтің спецификасымен және ... ... ... байланысты.
Тәуекелділікті басқару – қабылданған және таңдалған шешімдер ... ... ...... ... бар динамикалық процесс [33,94
б.]. Уақыт факторымен бірге тәуекелділік түрлері де үнемі өзгеріп ... ... ... ... ... ... дұрыс
түрде таңдау қажет. Тәуекелділікті төмендетудің және басқарудың тәжірибеде
көп қолданылатын әдістеріне: әртараптандыру (диверсификация), сақтандыру,
хеджирлеу, ... ... ... резервтеу және нәтижелер туралы
қосымша ақпаратты қолдану әдістерін жатқызуға болады.
Тәуекелділікті әртараптандыру
Әртараптандыру - тәуекелділік ... ... ... ... байланысы жоқ, әр түрлі объектілер арасында инвестициялық қаражатты
үлестіру үрдісі [34, 75 б.]. ... ... ... тығыз байланысты. Сондықтан, ... бір ... ... ғана ... ... ... байланысты болады.
Бизнес саласындағы тәуекелділікті ... ... ... ... ... ... жаңа өнімді -
биоэтанолды өндіруге $ 1 млрд ақша қаражатын ... ... ... ... қаржылық нарықта тура ... ... ... ... Мәселен, жаңа өнімді дайындайтын көптеген
компанияға ақша қаражаттарын жұмсау ... ... ... ... әртараптандыру тәуекелділік деңгейін төмендететінін көруге
болады, ол үшін екі жағдайды салыстырайық: бірінші жағдайда – бір ... бір ... $ 1 млрд ақша ... ... болады, және
екінші жағдайда – әр түрлі екі компанияға $500 мың ақша ... ... ... ... табысқа жетсе, онда салынған ақшадан 4 есе
ақша қаражаттарын алып, ал ... ... ... салынған ақша
қаражаттарын жоғалтады, деп ұйғарайық. Сонда, бірінші жағдайда, ... ... $ 1 млрд ақша ... ... біз $ 4 ... ... немесе $ 1 млрд ақшаны мүлдем жоғалтамыз.
Екінші жағдайда, екі ... ... $500 мың ақша ... $ 4 млрд ақшаны ... ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ, бұл жағдайда бір компания табыс
алмаса, екінші компания $ 2 млрд ... алуы ... ... ... ... тәуекелділігін жоймайды, бірақ оны төмендетеді.
Сондықтан, ... ... ... ақша ... ... екі бұл екі ... ... бір корреляцияға түспеу керек.
Бұл жағдайды статистикалық әдіспен есептеуге болады. ... О1, ... ... ... Е1, Е2, ……, Еn – ... ал R1,
R2, …..Rn - ... ... деп ... онда ... ... есептеуге болады [34, 86 б.]:
, ... ... ... бұл көрсеткіштер математикалық күту және ... ... ... ... есептейік. Мәселен, барлық
операциялар корреляцияланбаған және ... i=1,n ... a=Ei және b

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктегі несиелік тәуекелділік. «Алматы сауда қаржы банкі» акцонерлік қоғамының несиелік қызметіне талдау74 бет
Екінші деңгейлі банктердің несие саясатын басқару73 бет
Менеджмент туралы ақпарат165 бет
Тәуекелді басқару туралы64 бет
Банктік тәуекелдердің экономикалық мазмұны29 бет
Банктік тәуекелдердің экономикалық құрылымы31 бет
Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретіндегі экономикалық даму стратегиясы34 бет
"Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс."3 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь