Функционалды-семантикалық өріс проблемасы

КІРІСПЕ 3.6
1. Қазіргі қазақ тіліндегі сын есімдердің зерттелуі мен сөз табы ретіндегі ерекшеліктері

1.1 Қазақ тіліндегі сын есім категориясы қалыптасуының диахронды.синхронды сипаты 7.14
1.2 Түр.түс атауларының сөзге тән белгілері 15.20
1.3 Функционалды бағыттағы зерттеулер мен функционалды.семантикалық өріс құрылымы 20
1.3.1 Түр.түсті білдіретін сөздердің функционалдық сипаты 20.26
1.3.2 Функционалды.семантикалық өріс туралы зерттеулер және өріс типтері 27.44
1.4 Түр.түс атауларының функционалды семантикасын қалыптастырушы факторлар 44
1.4.1 Зат есім мен сын есімдердің семантикалық тарихи ұқсастықтары мен айырмашылықтарының жұрнақтар арқылы көрінуіндегі мәнмәтіннің рөлі
44.49
1.5 Түр.түсті білдіретін сөздердің функционалды.семантикалық өрісінің жалпы сипаттамасы 49.64
1.6 Түр.түсті білдіретін сөздердің өзара мағыналық байланысы мен қарым.қатынасы 64.77
1.7 Интенсивтіліктің функционалды.семантикалық өріс аясында қарастырылуы 77.83
2 Түр.түс атауларының тұлғалық ерекшеліктері мен ауыспалы мағыналары арқылы функционалды.семантикалық құрылымының қалыптасуы
2.1 Түр.түс атауларындағы сапалық белгілердің өзектенуі 84.96
2.2 Түр.түсті білдіретін сөздердің тіркесімдері мен мағыналық қырлары 96.107
2.3 Түр.түс атауларының функционалды.лексикалық сипатының дәстүрлі танымға негізделуі 108.120
Қорытынды 121.124
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 125.129
Қазақ тіл білімі түркі тілдерінің ішінде теориялық жақтан зерттелген, тұжырымдары жетілген тілдер санатына енеді. Алайда қазақ тілінің функционалды сипатын зерттеу арқылы тілдің және тілдік бірліктердің ішкі семантикалық құрылымын, қызметтік қырларын терең түсінуге болады. Функционалды грамматиканы зерттеу қазақ тілінде енді қолға алына бастағанмен, жалпы тіл білімінде функционалды грамматиканың теориялық іргетасы ХІХ-ХХ ғғ. қаланып, тілдің функционалды құрылымын кешенді түрде зерттеу осы ғасырларда қолға алынды. Сөйлеу тілі мен тілдік жүйе заңдылықтарын түсіндіруде де қолданылатын функционалдың термині екі түрлі мағынамен жұмсалады. Функционалды граамматикада бұл терминнің қызмет мәні ғана емес, тілдік бірлік арқылы жеткізілетін ойдың мәнін анықтайтын мағынасы ашылады.
Функционалды грамматиканың негізгі бағыты тілдік тұлғалардың бір-бірімен өзара байланысып жатқан терең ішкі қарым-қатынасын мазмұннан - формаға, қызметтен - тілдік құралдарға принципімен анықтайтын кешенді зерттеуден тұрады. Осы бағыт ұстанымы бойынша тілдегі негізгі грамматикалық категорияларды тірек етіп құралатын функционалды-семантикалық өрістегі тілдік бірліктердің ойды өз мән-мағынасымен қалай жеткізіп тұрғанын анықтау көзделеді.
Қазіргі қазақ тілінде, жалпы барлық түркі тілдеріндегі сияқты, грамматикалық және лексика-смантикалық жағынан ерекше бөлініп жатқан сөз табы – сын есім. «Затсыз сындық ұғым тумақ емес дейтін қағида заттың сынын да, сапасын да, түсін де, белгісін де, көлемін де, сипатын да білдіретін сын есімдерді сынын білдіріп тұрған затпен, объектімен тікелей байланыстырады. Сын есім сөйлем ішінде зат есімдермен тіркесе келіп, оның түрлі қасиеттерін, оның ішінде түсін де білдіреді. Зат есім мен сын есім категорияларының арасындағы бірлік - ертеден келе жатқан тарихи құбылыс. Өйткені затты айтпай, тек сынды білдіретін сөздердің өзін айтсақ, ол сапа қай заттікі екені мәлімсіз болғандықтан, ой тиянақсыз болып қалады, Тек зат атауымен тіркестіріп барып қолданғанда, ой нақтыланады, тиянақталады. Сондықтан жұмыстың негізгі мақсаты сын есімдердің тіркесімдері арқылы сөйлемде, сөз тіркестері құрамында тұрып білдіретін мағыналық өрістерін, семантикасын анықтау, түр-түсті білдіретін сын есімдердің семантикалық, грамматикалық ерекшеліктері олардың тұлғалық құрамына, жасалу тәсіліне байланысты екенін көрсету.
1. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы, 1988,-177-178-бб.
2. А.Байтұрсынов.Тіл тағылымы.-Алматы:Ана тілі,1992, 446 б. -217-б
3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер.- Алматы: Ғылым, 1966.-362 б.
4. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіліндегі сын есімнің шырайлары, Алматы,1951.
5. Төлеуов Ә. Сөз таптары. - Алматы,1979.
6. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология.-Алматы,1991.-277 б.
7. Қазақ тілінің грамматикасы. - 1-бөлім.- Алматы, 1954.
8. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіліндегі сын есімнің шырайлары. – Алматы,1951. – 11-15 бб.
9. Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Лекциялардың текстері. – Алматы,1973.-89 б.- 76-77 бб.
10. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. -Алматы: Рауан,1998.-303 б. – 140-б.
11. Шакенов Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім категориясы. -Алматы, 1961.-28, 30-б.
12. Современный казахский язык.Фонетика и морфология. – Алматы, 1962.-207 б.
13. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. –Алматы,1991.-385 б.-184-189 бб.
14. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырамлы грамматикасы. Алматы: Мектеп,1992.-122-б.
15. Колшанскийй Г.В. Объективная картина мира в познании и языке. – Москва:Наука,1990.-107 стр.-24-25 б.
16. Комаров А.П. Актуальные проблемы общего языкознания. – Алматы: МИзд.КазГУМЯ,1995. – 82 с.-13 б.
17. Момынова Б. Қазақ тіліндегі жаңа бағыттар және типтік қатынастар. – Алматы:Арыс,2009.-110 б. – 15-б.
18. Бондарко А.В. Функциональная грамматика.-Л.,1984.
19. Ахметжанова З. Принципы сопоставительного функционального исследования казахского и русского языков. Автореф. дисс. докт.филол. наук. - Алматы,1989; Функционально-семантические поля русского и казахского языков. - Алма-Ата,1989.
20. Кунанбаева С. Темпоральные отношения в казахском художественном тексте. Автореф.дисс. докт.филол.наук. - Алматы, 1991.
21. Жакупов А. Қазақ тілі функционалды синтаксисі. – Филол. ғыл. док.дисс.-Алматы,1999.
22. Рысалды Қ. Функционалды грамматиканың көкейтесті мәселелері туралы// КазГУМО хабаршысы. – Алматы, 2001№3, 175б.
23. Салқынбай А. Функциональды грамматика очерктері. - Алматы:Қазақ университеті,2003.-119
24. Құлманов С. Қазақ тіліндегі мүмкіндік модалділігінің функционалды-семантикалық өрісі.-Алматы,2006. – 154 б.
25. Комаров А.П.Система средств выражения причинно-следственных отношений в современном немецком языке. Автореф. Дисс. Доктора филол. наук. – Москва,1973,156-157 бб.
26. Бондарко А.В. К теории поля в грамматике//Теория методических категории.Л.,1976.
27. Гулыга Е.В., Шендельс Е.И. Грамматико-лексические поля в современном немецком языке.М.,1969.С.10.
28. Гухман М. Грамматическая категория и структура парадигм //Исследования по общей теории грамматики. - М.,1968.
29. Адмони В.Г. Грамматический строй как система построения и общая теория грамматики. - Л.,1988, с.28.
30. Павлов В.М. Полевые структуры в строе языка. - СПб, 1996 г.; Принцип поля в грамматическом исследовании и идея противоречия//Исследования по языкознанию. - СПб, 2001;Павлов В.М. Полевой подход и континуальность языковой системы// Общее языкознание и теория грамматики:Материалы чтений, посвященных 90-летию со дня рождения С.Д.Кацнельсона. - СПб, 1998.
31. Ченки А. Семантика в когнитивной лингвистике // Фундаментальные направления современной американской лингвистике: Сб. обзоров. - М., 1997, 341 с.
32. Жанпейісова Ж. Ақ-қара сөздерінің оппозициясы.-Филол.ғыл,канд. автореф.-Алматы,2007.-23 б.
33. Бондарко А.В. Проблемы функциональной грамматики. Полевые структуры. - С-Петербург,Наука,2005, С.17.478 стр.
34. Бондарко А.В. Теория морфологических категорий. Л.,1976,204-244 стр.;
35. Бондарко А.В. Функциональная грамматика. - Л.,1984,58-70 стр.; Теория значения в системе функциональной грамматики: на материале русского языка.-М.,2002, 289-661стр.
36. Бондарко А.В. Грамматическая форма и контекст (О поятиях «частное значениең, «функция грамматической формы» и «категориальная ситуация//Русский язык. Функционирование грамматических категорий. – Москва,1984).
37. Бондарко А.В. Грамматическая форма и контекст (О понятиях «частное значениең, «функция грамматической формың и «категориальная ситуация) //Русский язык. Функционирование грамматических категорий. - М.,1984.
38. Ахметжанова З.К. Сопоставительное языкознание: казахский и русский язык. - Алматы, 2005.
39. Жолшаева М. Қазақ тіліндегі аспектуалды семантика: форма және мазмұн.–филол.ғыл. докт, дисс. Автореф. Алматы,2009.–48б.–15 б.
40. Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Времменая локализованность. Таксис. – Ленинград: Наука, 1987. -347 б..11 б.
41. Севортян Э.В. Аффиксы именного словообразования в азербайджанском языке. – Москва,1966, 21-б.
42. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. М.-Л., 1948, 69-б.
43. Қайдаров Ә.Т., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З.Т. Сырға толы түр мен түс. – Алматы, 1986.
44. ДТС., Ленинград,1969,48-б.
45. Шмелев Д.М. Проблемы семантического анализа лексики. – Москва,1973.
46. Татаринцев Б.И. Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке. – Наука.М. Главная редакция восточной литературы. Москва,1987. – с.3].
47. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. - Л.,1963.
48. Абақан Е. Тілдің мәдени философиясы. – Алматы: Айкос, 2000.
49. Кенжеғалиев С. Қазақ тіліндені ділдік лексиконның берілу жолдары. – филол.ғыл. канд. дисс. – Астана,2009-135 б.
50. Березин Ф.М., Головин В.Н. Общее языкознание.- Москва,1979.
51. Тұрғынбаев Ә., Нұсқабаева Л. Тіл аралық байланыстар мен қатынастар диалектикасы. – Алматы:Білім,2005.-216 б.
52. Комаров А.П.Актуальные проблемы общего языкознания. – Алматы:Изд.КазГУМЯ,1995.
53. Хасанов Ғ. Қазақ тілінің лексикалық синтагматикасы. Докт. дисс. қолжазб. – Алматы,2009.- 350 б.
54. Новиков Л.А. Семантика русского языка. – Москва:Высшая школа,1982.
55. Реформатский А.А. Принципы синхронного описания языка. О соотношении синхронного анализа и исторического изучения языков. – М., 1960.
56. Пауль Г. Принципы истории языка. – Москва,1960.
57. Ф де Соссюр. Труды по языкознанию. - Москва,1977.
58. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Семантикалық аспект. Филол.ғ.докт. қолж. – Алматы,1999.-284 б.
59. Момынова Б. Қоғамдық-саяси лексика: әлеуметтік-бағалауыштық, сөзжасам.-Алматы: Қазақ университеті, 2005.-112 б.
60. Шмелев Д.Н. Проблемы семантического анализа лексики. – Москва:Наука,1973.-280 с.
61. Кубрякова Е.С. Эволюция лингвистических идей во второй половине ХХ века (опыт парадигмального анализа) //Язык и наука конца ХХ века. - Москва,1995.
62. Гулыга Е.В., Шендельс Е.И. Грамматико-лексические поля в современнолм немецком языке. – Москва,1969.
63. Абай тілінің сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған фил. ғыл. докторы А.Ысқақов. – Алматы,1968).
64. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. І том, А-Ә. - Алматы, 1974, 126-137-б.
65. Ақбердиева А. Лексико-фразеологиялық жүйедегі мифтік құрылымдар//филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация Қолжазбасы. – Алматы, 2000.
66. Айтова Н. Қазақ тіліндегі түр - түс атауларының когнитивтік семантикасы, кандидаттық диссертацияның қолжазбасы. - Алматы, 2005.
67. Черемисина И.В., Новикова Н.С., Черемисина Н.В. Многомерие в реалиии: общая типология языковых картин мира// Филологические науки,№1,2000.
68. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика. - Алматы,1975.
69. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 6-том.Қ. - Алматы,1972.
70. Қайдаров Ә.Т., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З.Т. - Сырға толы түр мен түс. – Алматы:Қазақстан. - 1986.
71. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. ІІ том. - Алматы, 1961.
72. Абай тілінің сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған филология ғылымының докторы А.Ысқақов.- Алматы, 1968.
73. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность.- Москва: Наука, 1987. – 263 с.
74. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 6-том. Қ. - Алматы,1972,36-55 б.
75. Қашқари М. Девану луғат-ит түрк. 2-том. - Ташкент,1963. – 284 б.
76. Бекежанов О. Мифтің қоғамдық санадағы мәні мен қызметі. – Алматы,1999. – 186 б.-62-б.).
77. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы.-Алматы: Рауан, 1991.-212 б.
78. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті.-Алматы:Ана тілі,1991.-264 б.
79. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. -Алматы, 1974.
80. Жанпейісов Е. М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының тілі.-Алматы, 1976.
81. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. Алматы. - 1994.
82. Кононов А.Н. Семантика цветообозначений в тюркских языках. – Москва:Прогресс,1975. – 149 стр.
83. Қасқабасов С.Қазақтың халық құпиясы //Жұлдыз.- Алматы, 2000, 165 б.
84. Бияров Б. Өр Алтай оронимдері.-Алматы: 2000.-165 б.- 84-б.
85. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология. - Алматы, 1975.
86. 86. Мусабаев Г. Современный казахский язык.-Алма-Ата:АНКаз ССР, 1959. – Ч.1.-138 с.
87. Момынова Б.Саткенова Ж. Қазақ тілінің морфологиясы.Есімдер. –Алматы:Арыс,2007. – 115 б.
88. Шмелев Д.Н. Современный русский язык.-Москва,1978. – 355стр.
89. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.-Алматы:Санат, 1993.-496 б.т-86-б.
90. Шанский Л.Н. Современный русский язык.-Москва,1964.-406 с.
91. Щербак А.М.Очерки по сравнительной морфологии тюркских языках. - Ленинград,1977. - 191 с.
92. Потебня А.А.Из записок по русской грамматике. – Москва, 1958.-Т.1. –ІІ.-374 с.
93. Бондарко А.А. Грамматическое значение и смысл. – Ленинград, 1978.-282 стр.
94. Қашқари М. Девану луғат-ит түр. - 2 том. – Ташкент,1963. – 284 б.
95. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – 5-том. – Алматы: Ғылым, 1980. - 640 б.
96. Сейдімбеков А. Күңгір-күңгір күмбезде. – Алматы: Жалын, 1981.-293 б.
97. Сейітова Ш. Өсімдікке байланысты тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаты. – Алматы, 1999. – 196 б.
98. Панзарбекова Р. Қазақ тіліндегі жануарлар төлінің ұлттық атауы. – Алматы,1998.-145 б.
99. Тілепин Б. Түркі тілдеріндегі мал атауларының қазақ тілінде қолданылуы мен этнолингвистикалық табиғаты (қой-ешкі атаулары негізінде). – филол. ғыл. канд. диссертациясы. – Алматы,2004.-127б.
100. Уәлиев Н. Көне сөздердің құпиясы//Қазақстан әйелдері. – 1982. №3.
101. Номинханов Ц.Д. Термины животноводства в тюркских и монгольских языках//Труды сектора востоковедения т.1. - Изд. АН Каз ССР.-Алматы,1959.
102. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы. Үш томдық. Романдар және поэма. - 1т.– Алматы: Жазушы,1980.- 349 б.
103. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. 2-басылым. – Алматы:Жазушы, 1985. – 560 б.
104. Колшанский Г.В. Контекстная семантика. – Москва: Наука, 1980. –154 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘОЖ
Қолжазба құқығында
Шанбаева Лаура Рзабайқызы
Функционалды-семантикалық өріс проблемасы
(түр – түс материалдары негізінде)
Мамандығы 10.02.02 – қазақ тілі
Филология ... ... ... ... алу үшін дайындалған
диссертация
Ғылыми жетекші –
Филология ғылымдарының докторы,
профессор Б.Қ. ... ... ... |3-6 ... ... ... ... сын ... ... мен сөз| |
| ... ... ... | ... |Қазақ тіліндегі сын есім категориясы қалыптасуының |7-14 |
| ... ... | ... ... ... ... тән ... |15-20 ... ... ... ... мен |20 |
| ... өріс ... | ... |Түр-түсті білдіретін сөздердің функционалдық сипаты |20-26 ... ... өріс ... ... және |27-44 |
| ... ... | ... ... ... функционалды семантикасын |44 |
| ... ... | ... |Зат есім мен сын ... семантикалық тарихи |44-49 |
| ... мен ... ... ... | |
| ... ... рөлі | ... |Түр-түсті білдіретін сөздердің функционалды-семантикалық|49-64 |
| ... ... ... | ... ... ... ... ... ... ... |
| |мен қарым-қатынасы | ... ... ... өріс ... |77-83 |
| ... | |
|2 ... ... ... ... мен ... | |
| ... ... функционалды-семантикалық құрылымының | |
| ... | ... ... ... ... ... ... |84-96 |
|2.2 |Түр-түсті білдіретін сөздердің тіркесімдері мен |96-107 |
| ... ... | ... ... ... ... сипатының |108-120 |
| ... ... ... | |
| ... |121-124 |
| ... ... ... |125-129 |
К І Р І С П ... тіл ... ... ... ... ... жақтан зерттелген,
тұжырымдары жетілген ... ... ... Алайда қазақ тілінің
функционалды сипатын зерттеу арқылы тілдің және тілдік бірліктердің ... ... ... қырларын терең түсінуге болады.
Функционалды грамматиканы ... ... ... енді ... ... жалпы тіл білімінде функционалды грамматиканың теориялық
іргетасы ХІХ-ХХ ғғ. ... ... ... құрылымын кешенді түрде
зерттеу осы ғасырларда қолға ... ... тілі мен ... ... ... де ... ... термині екі түрлі
мағынамен жұмсалады. Функционалды граамматикада бұл ... ... ... ... ... бірлік арқылы жеткізілетін ойдың мәнін анықтайтын
мағынасы ... ... ... ... ... ... ... өзара байланысып жатқан терең ішкі ... ... ... қызметтен - тілдік құралдарға принципімен анықтайтын кешенді
зерттеуден тұрады. Осы бағыт ұстанымы бойынша тілдегі ... ... ... етіп ... ... ... ... ойды өз мән-мағынасымен қалай жеткізіп тұрғанын анықтау
көзделеді.
Қазіргі қазақ тілінде, жалпы барлық ... ... ... және ... ... ... бөлініп жатқан сөз
табы – сын есім. «Затсыз сындық ұғым тумақ емес ... ... ... ... ... да, түсін де, белгісін де, көлемін де, сипатын да білдіретін
сын есімдерді сынын ... ... ... ... тікелей
байланыстырады. Сын есім сөйлем ішінде зат есімдермен тіркесе ... ... ... оның ішінде түсін де білдіреді. Зат есім мен сын есім
категорияларының арасындағы бірлік - ертеден келе жатқан ... ... ... ... тек сынды білдіретін сөздердің өзін айтсақ, ол сапа
қай заттікі екені мәлімсіз ... ой ... ... ... Тек ... ... барып қолданғанда, ой нақтыланады, ... ... ... ... сын есімдердің тіркесімдері арқылы
сөйлемде, сөз тіркестері құрамында тұрып білдіретін ... ... ... ... білдіретін сын есімдердің семантикалық,
грамматикалық ерекшеліктері олардың тұлғалық ... ... ... екенін көрсету.
Түр-түс әлемін ғылыми жолмен тану, әрине, осы құбылысты зерттеуге
қатысты ғылым ... ... ... болса, дәстүрлі тану белгілі
бір қауымның ұзақ дәуір бойындағы өмір тәжірибесіне сүйенеді. Хронологиялық
жағынан алып ... ... ... тану ... танудан бұрын тұруы
керек. Тану нысаны – табиғаттағы түр-түстер болғандықтан, бұл екі жолдың
екеуі де ... және олар ... ... ... ... ... зерттеулер барысында түр-түстердің жалпы ... ... ... ... ... ... зерттеу
нәтижесінде олардың жай көзге көріне бермейтін негізгі және нәзік реңктері
анықталады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... атауларының семантикасы мен ... ... ... ... ... ... ... функционалды-
семантикалық өрісін, мағынасының халыққа түсініктілігін, жаңа бағытта
зерттелуін қарастыру қашан да ... ... ... ... ... өзектілігін білдіреді.
Хроматты түр-түс атаулары көне жазбалардан, көне мұралардан бүгінге
жетіп, ... ... ... ... болып табылады. Түр-түсті
білдіретін сөздерде ... ... анық ... бірді-екілі
мысалдардың өзі қара, ақ, көк сөздерінің тіркесімімен ... бұл ... ... ... ... ... ... бір даму сатысының ... ... ... ... ... сөз
таптарының жеке-дара бөлініп шығуының ... ... ... ... ... тарихи омоним құбылысының пайда болуы мен түр-
түсті білдіретін сөздердің функционалды-семантикалық ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу нысаны: Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының функционалды-
семантикалық ... ... ... ... ... түр мен түсті білдіретін
сөздердің сөздіктерде берілуін, ... ... ... ... ... өрісін ішкі құрылымдық ... ... ... ... ... үшін ... жазу ... мынадай міндеттерді шешу қажет болды:
-түр-түс атауларының диахрондық, тарихи негізін ашып көрсету;
-түр-түс атауларының ұлттық танымдағы ... ... ... ... ... ... түзудегі ерекшеліктерді
көрету;
- түр-түсті білдіретін сөздердің тіркесімдерін анықтау және олардың
тіркесімділік ... сөз ... мен ... ... ... ... арқылы көрсету;
- функционалды-семантикалық өрістегі түр-түсті білдіретін ... ... ... ... ... ... функционалды-семантикалық
өрістерінің белгілері диахронды-синхронды жағынан айқындалды;
- түр-түс атауларының тіркесімділік қабілеті тіркесім жасаудың
тілдік ... ... ... ... ... түр мен түс ... ... семантикалық реңктері, ауыс
мағыналары, өрістегі интенсивтілігі анықталды;
- ... ... ... ... ... ... ... жеткізудегі қызметі айқындалды;
- мифтік түр мен түс символдарының тегі, мифтік танымға байланысты
символдық мәндері мен семантикалық мағыналық қырлары анықталды;
Зерттеу ... ... ... ... түркі тілдерінің
этимологиялық, салыстырмалы, көне түркі ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің
көп томдық түсіндірме сөздігі, фразеологиялық сөздік, диалектологиялық
сөздіктерден ... ... ... ... ... мен
көркем әдебиеттен жинастырылып, іріктелген тілдік деректер пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. Түркі ... оның ... ... лексикасының баю жолдарын, даму заңдылықтарын анықтау мақсатында жазба
ескерткіштердің деректерін, қазіргі қазақ тілі фактілерін, ... ... ... жақтан зерттеу, сын есімдердің тілдік сипатын
функционалды ... ... ... ... ... ... ... лексикология, этнолингвистика,
лингвомәдениеттану мен функционалды бағыттағы пәндер мен ... ... ... ... ... өткізуде қолдануға, жинақталған
материалдарды пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- Түр-түс атаулары мен олардың ... ... ... ... ... этникалық тілдік бейне жасауға қатысады;
- түр-түсті ... ... ... ... бар және оның ... ... ... мен өлшемдері болады;
- түр-түс ... ... ... ... ... әр орталықтан таралатын өріс микроөрістерден,
микроөрістер мәндес басқа өрістермен ... ... ... ... ... қабілеті зор, соған орай
мағыналық реңктері мен семантикасы да сан алуан;
- түр-түсті білдіретін сөздер арқылы ... ... ... ... ... қазақ ұлтының эстетикалық
талғамын, дүниетанымын көрсететін концептуалдық жүйе бірліктері ... жазу ... ... тіл ... ... ... ... Е.Жанпейісов, З.Ахметжанова, Ш.Жарқынбекова,
А.Салқынбай, Н.Айтова, С.Құлманов, М.Жолшаева, О.Жұбаева, А.Ноғаев ... орыс тіл ... ... ... ... ... ... еңбектері мен көзқарастары басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысының әдістері. Жұмысты орындау барысында ... ... ... ... мен ... қорыту әдістері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының жарияланымы: Диссертацияның негізгі түйіндері мен
тұжырымдары әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... сын ... сөз ... ... аспект); «Қазіргі таңдағы
ғылым мен білім» Халықаралық ғылыми тәжірбиелік конференция материалдары.-
Шымкент, 2005ж, «Қара» сын ... ... ... ... ... қазақ-түрік университеті. Хабаршы, 2005ж. Қыркүйек - қазан;
Функционалды-семантика бағытындағы ... сын ... сөз ... А. ... ... Тіл білімі институтының «Тілтаным»
журналы.-Алматы,2005ж. ... ... ... ... ... ... Тіл және ... бүгіні мен болашағы. -
Халықаралық ғылыми – теориялық ... ... (27- ... функционалды – семантикалық өріс аясында ... ... мен ... ... тәрбие жүйесін іске
асыру: тәжірибе, проблемалар, перспективалар» атты ... ... ... конференция, Тараз-2009ж. Түр-түске байланысты сөздердің
мағыналық байланысы мен қарым ... әл – ... ... ... ... ... ... кафедрасында ғылыми - әдістемелік
семинарда баяндама жасалды.
Сонымен ... ... ... ... ҚР ЖАҚ-ы шешімімен
бекітілген республикалық 3 басылымда ғылыми ... ... ... ... ... ... екі тарау мен қорытындыдан, пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. Қазіргі қазақ тіліндегі сын ... ... мен сөз ... ... ... сын есім ... ... диахронды-
синхронды сипаты
Қазіргі қазақ тілінде, жалпы барлық ... ... ... және лексика-семантикалық жағынан ерекше бөлініп жатқан сөз
табы – сын есім. Сын есімдердің ... ... ... ... әр кезде, әр түрлі ғалымдар өзінше түсіндіріп ... ... бұл ... зат ... ... ... ... бәрі де
мойындайды. Яғни затсыз сындық ұғым тумақ емес делінеді. Заттың ... ... да, ... де, ... де, көлемін де, сипатын да білдіретін сын
есімдерді оның ... ... ... ... объектімен тікелей
байланыстырады.
Қазақ тіліндегі сын есімнің жеке ... ... ... ... ... морфологиялық көрсеткішінің болмауы ... ... оны ... және морфологиялық жағынан ажырата түсуді
қиындатады. Мәселен, жақсы бала және жақсы ... ... ... ... ... сын есім ... ... үстеу қызметін атқарып
тұрғандай көрінгенмен, оны, мәселен, орыс тіл ... ... ... сын есім деп ... Бұл ... (түркі) тіліндегі сын есімнің
басты ерекшелігі. Осылайша жақсы бала жақсы оқиды дегенде екі жақсы сөзінің
екеуін де лексика-семантикалық және ... ... ... ... ... ... ал осы ... қарт сөзін сөйлем ішінде алып
қарасақ, оның да екі түрлі қызмет ... ... Қарт ... ... қарт сөзі – ... арқылы сындық мағынадан заттық мағынаға
ауысып, сөйлемнің бастауышы болып тұрса, үйге қарт кісі келді ... ... сөз - өз ... ... ... ... ... анықтауышы
болып тұр. Бірақ мұнан сын есім зат есімнен бөлінбеген категория ... ... Сын ... кейбір жалпылық жақтарын (қайшылықтарын)
былай қойғанда, өзіне тән семантикалық, морфологиялық және синтаксистік
белгілері – мұны ... сөз ... (зат есім мен ... ажыратып,
бөліп жатады.
Сын есім сөйлем ішінде зат есімдермен тіркесе келіп, оның сынын,
қасиетін, түсін ... Бұл екі ... ... ...... ... тарихи тіркес арқылы қалыптасқан. Мысалы, үлкен сөзінің соңына
«үй», «кітап» не тағы басқа осы сияқты сөздердің бірі ... ... ... ... ... ... ... деген сын есім мағыналық жағынан
тиянақты емес, ол зат есіммен ... ... ... сынын, сапасын,
сипатын, көлемін көрсету арқылы оның мағынасын анықтайды. Егер затты
айтпай, тек ... ... ... өзін ... ол сапа қай ... ... болғандықтан, мағыналық айқындық болмайды. Ойды, мағынаны
тиянақтау үшін зат есіммен тіркестіру керек: сезгіш ... ... ... ... ашық күн, ... күн, ... күн, ... бөлме, жылы үй,
жарық бөлме, т.б.
Зат есіммен салыстырғанда көптелу, ... ... ... есімге тән болмауы – оның басты морфологиялық ерекшелігі. Егер сын есім
белгілі бір сөйлемнің ... ... ... ... ... ... субстантивтеніп, заттық мағынаға ауысып кетеді. Мысалы: ... ... еді ... ... сөз өтпейді дегенде жаманымыз, жаманға
сөздері – жаман ... ... ... деген мағынада жұмсалып тұр. Мұнда
сын есімнің негізгі мағынасына қосымша мағына тудырушы морфемалар тәуелдік
жалғауы –ымыз және барыс ... ... – ға. ... сын ... ... айналдырып тұрған тәуелдік және септік қосымшалары. Оны
тағы да мына мысалдардан да көруге болады:
Жақсының басына іс ... бір ... да ... Өз ... ... ... жоқ ... кішіден сұра (Мақалдар).
Алғашқы кезекте зат есімдердің пайда болғанын, яғни ... ал сын ... одан ... ғана пайда болғанын М.Томанов
былай деп көрсетеді: «Сын есімдердің грамматикалық класс ретінде ... ... ... ... Зат ... зат жайлы ұғыммен бірге
сын, сапа ... да ... ... грамматикалық класс болды. Бүгінгі
тіл ... ... ... ұғым мен ... бұл зат ... ... ... субъект пен объектіні ғана білдірмей, атрибуттық та
мән туғызып, сондай қызмет атқарады. Анықтауыш деп аталатын ... ... зат ... сөйлем, сөз құрамындағы қызметінің бір
түрі ретінде қалыптасты. Ал анықтауыш қызметінде зат есімдердің қолданылуы,
сөйтіп анықтауыш категориясының ... бір ... ... зат ... ... ... сөзбен айтқанда, заттарды өзара салыстыру артық-
кемдігін байқау арқылы жүрді. Сонда тіл құрамында алғаш рет сын, ... зат ... ... ... бір сондай сөздермен салыстырғанда
белгілі бір затқа не заттар ... тән ... пен ... ... білдіретін болады» [1Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы.
– А.,1988,177-178-бб.]. Ғалым бұл ойын дәлелдей түсу үшін ... ... ... ... ... ... таспен теңестіруден барып тас
жер, жұмсақ, сусыма жерді құммен теңестіруден барып құм жер, т.б. ... ... ... ... ... тобы ... ... категориясы осы тәрізді сөз мағынасын кең түсінуге
негізделген қолданыстан басталды. Мұндай қолданыстың ... ... ... ... ... сөз әрі зат ... әрі сын, ... тұрақтады. Қазақ тіліндегі ақ, көк, қара ... ... ... ... ақ әрі зат атауы (ағарған сөзімен синонимдес), ... ... көк – зат есім ... мәні), әрі түстің атауы, қара – зат
есім (кісі, көрінетін ... зат – ... мал), ... ... М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – А.,1988,177-178-бб.].
Сонда сын есімдердің дербес сөз табы, ... ... ...... лексикалық және синтаксистік қолданысқа түсуінен
пайда болғанын аңғару - қиын емес.
Сын есімдердің арғы негізі ең ... есім ... ... есім ... ... ... ... сын есім жасайтын
біршама аффиксация (қосымшалар) жүйесі қалыптасты. ... ... сын ... ... ... грамматикалық класс ретінде
танып, жеке қарастыруға мүмкіндік берді. Зат есімдермен, ... о ... ... ... ... болмаған, тілдің даму
барысында пайда болған сын есімдер, міне, осылайша жеке ... ... ... ... зат есімнен кейін өз алдына жеке сөз табы ретінде
қарастырылып, басқа сөз ... ... ... ... ... оның ... алтай, ұйғыр, қырғыз тілдеріндегі сын
есім, оның тұлғасы, шырай категориясы, жасалуы ... ... ... ... тіл ... сын ... сөз табы ретінде жеке алып
қарастыруға негіз болғандығын ғалым Ж.Шакенов атап өтеді. ... ... және ... тілдеріндегі сын есім категориясының зерттелу тарихында
сын есімді алғаш сөз еткен М.Терентьев еді, ол ... ... ... и узбекская” (СПб,1878) атты еңбегінде сын есім
туралы ... ... Ал ... ... ... сын ... айтқан пікірі кейінгі көзқарастарға үлкен әсерін тигізгені анық. Ол
сын есімнің сырт қарағанда зат есімнен еш айырмашылығы жоқтығын айтқанымен,
оның ... және ... ... ... ... түрі ... ... көрсетіп, олардың мағынасын ашу бағытында біраз еңбектенген.
В.В.Катаринский еңбегінде сын ... ... және ... сын ... ... бөлінеді, бірақ мағыналық жақтан саралауда, жіктеуде ара жігін толық
ашып көрсете алмаған.
Дәл бүгінгідей нақтыланып, ... ... ... ... сын ... категория ретінде қаралуына, жеке дербес сөз
табы ретінде әрі қарай зерттелуіне кең жол ... ... сын есім ... ... ... ... сол ... салынғанын мойындау
керек.
А.Байтұрсынов сын есімді «тек сыны» және «сыр сыны» деп ... ... сыны ... ... көрсетеді де (ағаш аяқ, күміс қасық, алтын жүзік
т.б.) сын сыны нәрсенің ішкі, тысқы сырын, ... яғни ... ... ... күйін білдіреді (арық, аласа, жуан, шебер, аш, ақ, ... ... үш ... жай ... талғаулы шырай, таңдаулы шырай бар дей
келіп, жай ... ... ... ... жай көрсететінін (жақсы аттар,
тентек бала, биік ағаш), талғаулы шырай нәрсе сиқының бірінен-бірі ... ... ... ... шырай нәрсенің сиқы
өте артық екенін көрсетеді (тым қорқақ, ең жақсы, бек нәзік, қас батыр, нақ
шешен) деп ... [2, ... ...... б.-217-б.].
Қ.Жұбанов Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер еңбегінде шырайға
төмендегідей сипаттама ... ... ... ... өзін ... ... істің тұрғылықты белгісін көрсетеді. Мұның өзі екі түрлі – сан ... ... ... ... ... сан есім, бірін сын есім дейміз. Сын
морфологияда – рақ, -рек, -лау, -леу ... ... ... ... ерте ... қызыл – қызылырақ, қызылдау, қып-қызыл... [3,Жұбанов ... тілі ... ... – Алматы:Ғылым,1966.-362 б.].
Қазақ тіл білімінде сын есімнің ең негізгі, тек ... ғана ... ... шырай категориясын жеке-дара алып қарастырып,
зерттеу нысаны еткен ғалым Ғ.Мұсабаев болды. Ол осы ... ... ... ... сын ... ... [3] ... еңбегін жазып,
сын есімнің өз алдына сөз табы болуының негізгі әрі басты белгілерін атап-
атап ... ... ... ... ... Шырай жұрнағын қабылдауы, жалғай алуы;
3. Зат есімге тән ... ... ... ... ... қызметін
атқаруын жатқызуға болады.
Қазақ тілі морфологиясын зерттеген ... ... ... ... түсін, белгісін, көлемін, сипатын білдіретін сөз табы сын есім»,-
деп атайды [4], ал ғалым А.Ысқақов: ... ... ... ... ... және басқа сол сияқты сыр-сипатын білдіретін сөз ... ... деп ... [5,5]. Екі ... ... айта қаларлықтай
айырмашылықтың жоқ екені байқалып тұр.
Ал «Қазақ тілінің ... ... ... «Сын ... ... ... ... мен сөз
тудыру, сөз өзгерту амалының жүйесі, синтаксистік қызметі мен қолданылуы
жақтарынан қазіргі қазақ ... ... тән ... бар сөз табының
бірі»,- деп аталып көрсетілген [6,109].
Қ.Жұбанов аталған еңбегінде шырай түрлерін: жай ... ... ... (бірі тура күйде, бірі шығыс жалғаулы күйінде),
салыстырмалы шағын шырай ... -рек, -лау, -леу ... ... ... ... ... ... көтеріңкі), талғаулы шырай, дәйек
қосылыңқы (өте ... ... ... ... ... орта шырай
(бір қос, бірсыпыра, бір жөн, бір дәуір, едәуір сөздері ... ... [3, ... Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. ... ... ... бес түрін: салыстырмалы (-рақ, -рек), бәсең (-дау,
-деу), шағын (-шыл, -шіл,-ғыл, -ғылт, -ғыш, -ылдыр), күшейтпелі (күшейту
буынымен), ... (аса, тым, өте) атап ... [7, ... Ғ. Қазақ
тіліндегі сын есімнің шырайлары. – Алматы,1951. – 11-15 ... ... -леу ... ... ... ... еңбектерінде олар біріктіріліп қарастырылған. Ал –шыл, -шіл, -ғыл,
-ғылт тұлғасымен жүретін сын ... ... ... ... ... ... ... кездеспейтінін, Абай өлеңдері мен совет
әдебиетінде жиі қолданылатынын ... [7, 11-15 ... ... белгісін білдіретін жұрнақтарды сөз ... ... ... пе, әлде ... ... қарала ма деген
мәселе бойынша және жай ... ... ... ... ене ме, ... бір түрі ретінде грамматикалық қатардың мүшесі бола ала ма, яғни
граммемаға жата ма ... ... ... ... көңіл бөледі.
Нөлдік форма туралы сөз ете отырып, жай шырай, негізгі етіс деп аталып
жүрген түрлердің ... ... ... ... ... оның ... ... тілінде, кейбір грамматикалық формалар
сөйлемде грамматикалық көрсеткішсіз-ақ нольдік ... ... ... ... ... форма, көбінесе, түбір ... ... ... ... ... ... тілі ... түбір сөздер мен
нольдік форманың аражігін айыруда ғылыми-теориялық анықтамалар жеткіліксіз.
Қазақ тіл ... ... ... ... зат ... ... ... атау
септік, жай шырай, негізгі етіс деген терминдер грамматикалық форманың
атауы ретінде қолданылады. ... ... ... тән арнайы
грамматикалық көрсеткіші жоқ. Олай болса, бұлар нольдік формада емес. …
Қазақ тілінде ... ... ... ... арнайы форма тудырушы
қосымша жалғану арқылы жасалады. Былайша айтқанда, түбір сөз ... ... ол ... ... негіз болып жұмсалады. Зат есімнің
жекеше түрі, жай шырай, негізгі етіс делініп ... де ... ... етіс формаларына негіз болып ... ... ... Өйткені
бұлардың арнайы грамматикалық көрсеткіші жоқ» [8,Қазіргі қазақ тілі.
Лекциялардың текстері. – Алматы,1973.-89 б.- 76-77 ... өз ... ... ... ... ... ... оқу құралдарында шырай түрлерін жасауға негіз
болатын тұлға деп көрсетілетін жай шырай ... жеке ... деп ... Тек ... түрлеріне негіз болатын, ал өзі шырай түрлеріне
мағыналық жағынан да, ... ... да ... ... ... сөйтіп, басқа түрлермен тепе-тең парадигмалық жүйе жасай алмайтын
тұлға ол категорияның ішіне, шеңберіне кіре алмайды. ...Сөйтіп, бұл ... есім ... мен жай ... деген ұғым бір ... ол бір ... екі ... ... не ... Екіншіден, категориялық түрлену
формасына негіз болатын тұлға да ол категорияға (шырай ... ... ... ... ... ... тұлға – зат есімнің түбірі.
Бірақ зат есімнің түбірі тәуелдіктің ішінде бір түрі ... ... С. ... ... ... ... ... сипаты. –
Алматы:Рауан,1998.-303 б. – 140-б.].
Сын есімдерді еңбектерінде терең қарастырған Ж.Шакенов шырай түрлерін
Ғ.Мұсабаев ... ... ... Тек ... ... ... орнына таңдаулы шырай терминін қолданып, ал шағын шырайды өз
алдына жеке, бөлек шырай жасайды деп көрсетеді. Шырай ... айта ... ... жөнінде: «Шырайдың білдіретіні бірен-саран ғана сөздердің
басына тән жеке қасиеттер болады. Мәселен, -рақ, -рек, -лау, -леу ... ... ... ... ... буындар да, өте, тым, аса
сияқты күшейткіш үстеулер де солай. Ал –ғыш,-ғылт ... ... олар ... ... ... түсін білдіретін сөзге ғана
жалғанады. Соның өзінде де барлығына емес, екі-үш ... ... ... ... ... сапа сындары тәрізді белгілі жұрнақтар арқылы
етістікке айналып ... ... ... ... ... т.б.
бұдан кейін сұрғылт, ақшыл тәрізді сындар күрделі сындардың құрамына енеді.
Мысалы, Бір сәт қызғылт сары аш бүркіт осы тастарға ... ... ... ... ... ... ... енді қайтадан қан жүгіре бастады
(М.Әуезов.). Ал шырай жұрнақтары қосылған сөздерден бұл кездеспейді. ... -ғыл, ... -ғыш, -аң, -қай, ... -шыл, -шіл ... ... ... сапаның толымсыздығын білдіретін формалар болады», - дейді
[10,Шакенов Ж. Қазіргі ... ... сын есім ... ... ... ... дау ... жүрген бұл жұрнақтардың шырай
формасына жататыны туралы: «Данная степень ... ... ... для ... придагательных, называющих цвет,
суффиксов: -ғылт, -ғылтым, -ғыш, ... ... Эти ... к качественным прилагательным обозначающим цвета, выражают
преуменшительное, приблизительное значение т.е. неполноту качества: сары
(желтый), сарғылт (чуть ... ақ ... ... (чуть побелевший)
т.е. имеет цвет чуть белый, но не совсем белый» ... ... ... и морфология. – Алматы,1962.-207 б.]. Шынында да бұл
жұрнақтар бірді-екілі ... ғана ... ... ... ... ... ... кітабында шырайдың: 1.
салыстырмалы шырай; 2. ... я ... ... 3. ... шырай; 4.
асырмалы-үдетпелі шырай деген түрлері аталады. Бұл еңбекте –ғылт, ... ... ... ... ... шырай формалары ретінде көрсетіледі.
Бірақ олар тек түсті білдіретін ... сын ... ... ... қанық еместігін ғана білдіретін формалар ретінде аталады. Ал
мектеп оқулықтарында –қыл, -ғыл, -қылт, -тым, -шыл, -шіл, -ғыш, ... ... ... ... ... ... ... жай шырай, салыстырмалы ... ... ... ... деп бөледі де, -ғыл (-қыл),-ғылт, - ғылтым (-қылтым),
-ғыш қосымшаларын ... ... ... ... солғындық реңдері
мен мәндерін білдіретін формаларға жатқызады. Бұл қосымшалардың сөз тудыру
қызметтерінің болымсыздығын айта ... ... ... деп, ... ... бірі ... жалғанатын қасиетіне тоқталады [12, Ысқақов А.
Қазіргі қазақ тілі. Морфология. –Алматы,1991.-385 б.-184-189 ... бұл ... ... ... ... қосымшалар деп
санайды [13,Томанов М. ... ... ... ... да ... шырай түрлеріне, сын есімнің жекелеген
қосымшаларына келгенде ... ... ... ... ... ... сөз ... С.Кеңесбаев «Грамматика казахского языка» (1947 ... ... ... ... түрлерін атаса, Н.Сауранбаев, С.Бегалиев
«Грамматика казахского языка» (1944 ж.) деген еңбекте салыстырмалы,
таңдаулы, ... ... ... ... ... ... жәй, ... таңдаулы шырай түрлерін өз зерттеулерінде көрсетеді.
А.Ысқақовтың оқулығында ... ... ... ... ... жай ... ... шырай, күшейтпелі шырай, асырмалы шырай түрі
берілген. Осы көзқарастардың ... де ... сын ... ... ... ... ... тек сапалық сын есімдердің категориясы
дейтін ... ... ... ... ... ... белгілі болып отырған шындық - ... ... мен ... ... ... екі ұдай ... бар ... тіліндегі шырай категориясының зерттелуіне біраз ғалымдар үлес
қосты. Көптеген пікірлер мен көзқарастарды жинақтай келе ... ... ... ... ... ... бөлуге келгенде бірізділіктің
жоқтығы байқалады;
ә) мектеп оқулықтары мен жоғары оқу орындарының оқулықтарында, сондай-
ақ, ... ... ... түрлері әртүрлі көрсетілген (үш және төрт
түрі).
б) қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... ұқсамайтын пікір бойынша шырай категориясы (екі түрі бар)
және ол жалпы сынды білдіретін сөздерге (сөз табы ретінде сын ... ... ... ... категория емес, тек сапалық сындардың ғана
түрлене алатын ... ... ... ... ... сын ... ... білдіретін лексика-семантикалық тобы
сын есімнің грамматикалық негізнде түрлі жағдайлармен қолданысқа түседі.
Бірақ олар ең ... ... ... ... бойында сөзге тән белгілер
қалыптасқан. Енді сол белгілерге тоқталып өту керек.
1.2 Түр-түс атауларының сөзге тән белгілері
Грамматикалық ... да, ... ... да жеке-жеке алынғанда тілді
құрай алмайтыны белгілі. Бірінсіз бірі жоқ ... ... ... Байланыс тілдік жүйенің, жүйелі қатынастардың қалыптасуына ... Бұл ... олар үшін ... ... ... сөз өз мағынасына өмірлік тәжірибемен тығыз байланыста ғана
ие бола алады. Сын есімге байланысты, сын ... жеке ... ... ... жолы мен сөз табы ... ... проблемалық мәселелері тілдік категорияның зерттелуіндегі
алғашқы, бірақ негізгі сатылары, сондықтан ... ... ... ... есімге арналған зерттеулердің ой, ұғым, сана, іс-әрекетпен
сабақтастырыла, ... ... сөз ... сөз мазмұнына
қатысты категориалды ұғымдардың қалыптасуын, түр-түсті білдіретін сөздердің
өрісін ... ашып ... ... ... тудырады. Бұл
тұрғыдан Ғ.Мұсабаев материалдық іс-әрекет, материалдық қарым-қатынасты тіл
формасымен байланыстыра келіп, былайша түсіндіреді: «Демек ой мазмұны ... ... онда ... ... ... ... [86,9-б.].
Шынында да, ойдың формасын емес, мазмұнын, тілдің мазмұнын емес, формасын
бір-біріне жұптастыру арқылы сөз бар ... ұғым ... оның ... мен ... ... ... ... айтқысы келгені көрініп
тұр. Ал түр-түс атауларының бойынан сөздік қасиеттің барлық белгілері ... ... ... сөз ... ... ... пікірлері
бар М.Оразов сөздердің мынадай белгілерін атап өтеді:
1.Сөз тұлғасы жағынан тұрақты;
2.Сөздің тұлғалық тұрақтылығымен ... оның ... ...
сөйлеу кезінде жалпы тізбектен (поток – М.О.) жеке сөздердің бөлініп, ... ... ... ... ... ... бойындағы лексикалық және грамматикалық мағыналары;
5.Мағына мен сөздердің тұлғалық тұрақтылығы.
Сөз мағынасы материалдық дүниемен астасып келетіні айқын. ... ... ... ... бір ... түр-түсін білдіреді, бірақ ... ме, ... ... ... келе ... ... ... арқылы пайда болатын ұғымдарды көзбен
көруге болады, бірақ қолмен зат қана ... ... бір ... ... ... ... түсті білдіретін сөздердегі лексикалық мағына
материалдық зат немесе құбылыстармен астасып кетеді де, сөз ... ... ... ... ... ... ... байланысты ұғымдар ... ... ... ... ... ... Бұл тұжырымды, яғни ең
негізгісі, бір түсті, түрді ... ... ... бір түр мен ... ... ауыпайтынымен түсіндіруге болады. Айталық, қызыл түстің
сары түсті білдіруге, қараның ақты, көктің сарыны білдіруі, ауысуы жүрмейді
және бұл ... ... ... арасындағы тұрақтылық белгісінің
сақталуын көрсетеді, бірақ уақыт өте келе ... ... ... жаңа ... білдіретін ұғымдармен көбейіп отырады. Өйткені адамның
дүниетанымы, айналасын тануы, табиғатты білуі, ... ... ... түр-
түске байланысты ұғымдар көбейеді. Оған дәлел ретінде, соңғы кездерде сәнге
айнала бастаған ультратүстерді, атап ... ... ... ультражасыл, ультракөк т.б.;
одан бұрынғы:
күлгін, сарғыш, сарғылтым, көкшіл, ... ... ... ... ... ... ... т.б.;
заттық негіздегі:
далаптай (қып-қызыл мағынасындағы), күйедей (қап-қара), мейіздей
(қатып-семген, жаратылған және қоңыр түс), қардай, қанттай (кіршіксіздікті
және ... ... ... ... ... сап-сары), өрттей (қып-қызыл),
алмадай (екі бетінің ұшы алмадай қызарып кетті дегендегі, бірақ алма мойын
қызыл түсті білдірмейді (Алма ... ... ат к...е ... күн), ... ... ... ... тілде айтыла беретін помидордай
(қып-қызыл, бірақ қызанақтай деп айтылмайды), т.б. ... ... ... ... ... ... да, бір жағынан, көбейіп келе жатқанын,
көрсететінін айтуға болады. Екіншіден, ... ... сөз ... ... туралы санада ұғым болмаса, түр-түсті білдіретін сөздердің
өзі де болмайтындығының ақиқаттығын білдіреді.
«Түр-түсті білдіретін сапалық сын ... ... ... бірі ... олар бірін-бірі анықтамайды, олардың әрқайсысы зат есімнің түрлі
сапалық қасиеттерін жеке-жеке анықтайды» [87,90-б.]. Яғни түр-түс ... ... ... ... ... де сақтайды.
Түр-түсті білдіретін сөздер, тұтас алғанда сын есімдер біртұтастығы бар
және бөлшектерге (сегменттерге) бөліне алатын ... бар ... ... ... ... осы түрі бұл сөздердің ... ... ... ... ... бір дыбыстар тіркесінен (сегменттерден)
тұрады, ұғымның атауы болып табылады, өйткені сөз болуы үшін ұғымның атауы
болуы тиіс. Сөз бен ұғым ... ... ... де осы ойды бекітеді:
«Слово является номинативной единицей, ... ... ... бен ... арақатынасын К.Аханов былайша жеткізеді: «Бізді
қоршаған дүниедегі заттармен құбылыстар адам ... оның ... ... ... Олар ... ұғым пайда болады. Ұғым заттың
не құбылыстың жай ғана бейнесі емес, олардың басты ... ... ... ... Ұғым ... сөз ... айтылады, сөз
мағынасына тіркеледі, бекітіледі. Осы ... сөз ... ... ... «Заттар мен құбылыстар» деп айтып отырғандардың
қатарына қолмен ... ... ... болмайтын немесе көзбен ... ... ... ... ... деректілерді де (біздіңше,
түр-түсті білдіретін сөздер, сын есімдердің ... ... да ... деп ойлаймыз) кіргізетін болсақ, бұл анықтаманың сөз бен
ұғымның арақатынасын толық қамтыған ... ... ... ... ... ... мен олардың ұғымдарын түсіндіргенде, екі
әдіс типінің, яғни ... ... ... әдістің қайсысын
қолданған қолайлы болатынын ашып алу керек. Адам ... ... ... ... ... оның бес анализаторы (тіл, көз, құлақ, мұрын, ... ... ... ... ... ... бір дәм ... тіл арқылы түйсінудің, дыбыстар туралы ұғымдар ... ... әр ... ... мен ... көз ... түйсінудің, т.б.
нәтижесінде пайда болады. Сонда сөз ... ... ... ретінде
қызмет етуі керек, түр-түсті білдіретін сөздерде осы қасиеттер кездеседі,
мысалы, тәтті, үлкен, қызыл, сары, көк, тау, өзен т.б. ... ... ... тікелей нәтижесінде пайда болатын ұғымдардың атауы ретінде
тілде қызмет ... ... ... ... ... өзге ... өзге ... тіркесу барысында жаңа түс-түр реңктерін бере ... ... ... ... ... ... ... қана ұғымды білдіруі шарт
деген түсінік жоқ, олар бір-бірімен байланыса ... ... ... ұғымдарды, яғни түр-түстің қосынды түрлерін, түрлі ... ... мен ... ақ пен ... ақ пен ақ боз, ... ... күрең, қара мен мақпал қара, қазанның түп күйесіндей қара - ... ... ... жағынан жалаң ұғым мен күрделі ұғымдарды атау
барысында түр-түс ... ... ... ... яғни ... және
күрделі сөз түрінде (ақ, ақ боз, тарғыл ала, ... көк, т.б. - ... ... және ... ... құрайды.
Пайымдау категориясының заңдылығы бойынша бір ұғым мен екінші ұғымның
адам санасында бір-бірімен байланысы ескерілетіні анық. ... ... ... түс ... үшін ... от, от ... от жағатын материал,
жалын, жалынның қазанның түбін күйдіруі, күйе, күйелену, т.б. мен ... ... ... ... бір ... ... т.б. ... туралы
мида қажетті ақпараттар болуы, олардың бір-бірімен сәйкестенуі және оларға
анализ жасалуы, пайымдалуы тиіс. Сондықтан түр-түстің әртүрлі ... ... - ... ... білдіретін сөздер өзге сөздермен байланыса алады, ... ... ... ... ауысуы мен кеңуі, тарылуы,
трансформациялану ... ... ... түр-түсті білдіретін сөздер
динамикалы, ол ... ... ... ... ... ... ... атқара алады. Яғни сын есімдер заттана, үстеулене, етістіктене
алады.
Түр-түсті білдіретін ... ... ... ... ... ... ... объективті дүниемен байланыстың күштілігімен ерекшеленеді.
Айталық, адамның түрінің бозаруы немесе қызаруы субъектіге тән ... ... тыс жүре ... ... объективтік құбылыс. Ал оны
тілмен ... ... ... ... да, ол ... сипатты
жеткізуші ғана болып қалады. Қызару мен бозару, ақшыл тарту мен ... ... мен ... алқызылдану мен гүл-гүл жайнау, т.б. ақиқат
дүниедегі болған құбылыстың сырын тілмен жеткізудегі ұмтылыс ... ... бұл ... ... ... сөздердің ұғымдық сипатына қатысты
туындайды.
Сөзге тән белгілерді толық қамтыған анықтама ... ... Оның ... ... ... ... сөздің сипаты
мынадай болып тұруы керек:
Фонетикалық тұтастық;
Семантикалық валенттілік;
Тұтастық (непроницаемость;
Бір екпінділік (недвуударность);
Лексика-грамматикалық шарттылық;
Дыбысталуы мен мағынасының тұрақтылығы және үздіксіздігі;
Сөз тудыру ... және ... ... дара ... ... [90,10-б.].
Осы белгілердің ішіндегі ең ... ... ... ... ... бір ... ... және тұтастық (араларына сөз кіріктірмеу)» екенін аталған
еңбегінде бөліп ... ... ... бұл ... ... ... бере ... күшейтпелі мағынаны жеткізетін шырай формаларындағы сөзалды күшейтпелі
буындарының (қып-, қап-, ап-, т.б.) сын ... ... ... ... күмән тудыруы ықтимал. Бірақ бұл сөздердің өзі де
түрленген ... ... ... ... ... барысында) ескертуге болады. Мысалы: қып-қызыл, қып-қызылдың,
қып-қызылға, т.б. Мен ... ... ... шақпын, т.б.
Морфемалық құрылымы айқын қазақ тіліндегі сөзалды қосымшаның яки
тұлғаның (қып-, ап-, қап-, сап-, жап-, боп-, тап-, қоп- ... ... т.б., ... ... ... дап-далап, өп-өттей болып
айтылмайды, соған қарамастан өп-өткір бар) ... ... ... ... ... ... рас. Бұл туралы А.М.Щербак: «В ... ... ... ... ... ... ... в него
структурных элементов: слева: - ... ... ... ... количество их встречается лишь в заимствованных словах), справа –
аффиксальные или суффиксальные ... ... ... на ... и ... ... ... слабо, хотя отдельных диалектах
отмечаются значительные сдвиги в этом отношении» (91,21-б.), - деп ... ... ... ... ... тәсілі деп
түсіндіретін сапалық сын ... ... ... тұлға туралы: «Другой
способ выражение грамматических значений – повторение основ, полное ... ... ... ... часто в пределах любой части речи.
...«һаrі - һаrі» совершенно желтый. ...Неполное ... с ... из ... и ... к нему ... р (б), м
характерно, главным образом, для прилагательных. Этим способом образуется
форма интенсива, выражающая высшую степень ... ... ... ... ... [91, 17-б.], – деп ... ... қазақ ғалымдары
тарапынан құпталды. С.Исаев бұл формалардың таза ... ... ... ... тудырып тұрғанын былайша көрсетеді: «...ал үп-үлкен,
сап-сары, жап-жас ... ... ... ... сындар, түстер емес, сол
сындардың күшейтілген түрі ғана» [9,140-б].
Түр-түсті білдіретін сөздердің ... ... сөз ... ... болып саналады. Бұл сөздердің қолданыстағы қызметі мен мағыналары
көптеген құрамдас бөліктердің ... ... және ... сөздері
арқылы тіл мазмұнының универсалды және идиоэтникалық сипатының арақатынасы,
тілдік құрылымның универсалды компоненттерін жасауға қатысуы, ... ... ... ... ... семантикалық
құрылым мен оның «синтаксистік көрінуін», формалық және мазмұндық ұғымға
қатысты ... ... т.б. ... фнукционалды-семантикалық
өрісте көрінеді. Бұл мәселелер зерттеу жұмысы барысында ... ... ... сын ... сын ... ... ... түр-түсті білдіретін сын есімдерді топқа бөлу сын есімдердің
тарихымен, зерттелуімен байланысты. Ал осы сөздерге тән негізгі ... ... ... ... сөз ... атауыштық сипатымен,
синтаксистік қызмет атқаруымен түсіндіріледі.
1.3. Функционалды бағыттағы зерттеулер мен ... ... ... ... сөздердің функционалдық сипаты. Сын
есімдердің ... ... ... ... ... тілдік сипаты олардың функционалдығымен тығыз байланысты
қалыптасады. Өйткені, түр-түс ... ... ... ... ... ... ұштасады, екінші жағынан олардың бойынан функционалдық
қабілет, ... ... ... ... ... ... Осы ... түр-түсті білдіретін сөздердің қызмет ету аясы
қарастырылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... концептуалдық жүйесімен
байланысады,сөйтіп барып қазақ тіліндегі түр-түсті ... ... ... ... ... ... ... өрісін құрайды.
Бұл жерде түр-түсті білдіретін сөздердің мағыналары өрісте доминант
қызметін ... ... ... - ... да, ... да келіп
тірелетін, екеуінің тоғысатын нүктесі. Сондықтан түр-түс атауларының
мағынасы жүйедегі ... ... және ... ... ... ... тұрғысынан жұмыстың өн бойында сөз болып, талданады. Талдаулар
барысында бұл сөздердің қоршауын, ... ... ... ... ... түр-түсті білдіретін сөздердің ... ... ... ... ... ... де басқа сөздермен ... ... ... ... ... ... түстің қанықтығын, солғындығын,
әлсіздігін, т.б. анықтауы, заттың, үстеудің ... ... ... ... ... әсер ... инверсиялануы, т.б.).
Дегенмен бұл құбылыстар мен өзгерістер талдау нысаны ... ... ... ... сөздердің мағынасының әлсіздігін білдірмейді, өйткені кез
келген ... ... ... және ... (сөз тіркесі, сөйлем)
нақтыланады. Әсіресе атауыш сөздердің, оның ... сын ... ... ... ... ... ғана ... Мысалы, көк
бидай мен бидайдың көгі – ... және орын ... ... ... тереңдегенін, оның (көктің) семантикасында заттық мағына пайда
болғанын, соған орай әлі піспеген, толыспаған, жеуге келмейтін, ас ... ... ... ... ... ... қалыптаспаған, адам
ағзасына керекті молекулалық құрылымдармен толыспаған ... ... ... ... ... болады. Яғни сындық қасиеті бар түр-түс
атауларының ... ... ... ... қатысуы мәтіннің жалпы мазмұнын
өзгертуге әсер ететінін көрсетеді.
Мәтіннің негізгі мазмұнын атауыш сөздер беретінін, оның ішінде зерттеу
нысаны болып отырған ... бар ... осы ... ... ... үлес
қосатыны даусыз. Соған ... ... ... ... жүйесі мына элементтерден құралады:
1.түр-түс сөздерінің сөйлеу мазмұнына қосатын үлесі ... ... ... ... соған орай функция атқара
алуы және фукнционалды талдау ұғымдары болуымен сипатталады;
3, түр-түс сөздерінің формалық ерекшеліктері бар;
4.түр-түсті ... ... ... ... оның сипатына
қатысы көптеген ерекшеліктерін түсіндіруге септігін тигізеді.
Бұл белгілерді түсіндіру ... ... ... түрлі
аспектілердің арақатынасы, тілдік және ойлау категорияларының ... ... ... ... ... ... түсу ... сөйлемнің
немесе мәтіннің мән-мазмұнын көркейтетініне дау жоқ. Осы ... ... ... ... в ... не ... В
ней есть только речь. Значение слова возможно только в речи. Вырванное ... ... ... не ... не ... ни ... ... тем более формальных своойств, потому что их не имеет», - деген болатын
[92,42-б.].
Осы сипатты байланысқа түсуге икемділік қызметін кез ... сөз ... ал өзге ... ... түсу сын ... яғни ... төл ... деуге болады. Өйткені ұғым жоқ болса, оның белгілері
де болмайды деген ... ... сын ... о ... зат ... ... ... сөздер. Демек, сын есімдерде ерекше функционалдық
қабілет бар және ол өте ерте кезден ... ... сөз. Ол ... қатынас барысында, қолданыс кезінде функция атқарумен ұласып кетеді
де, мазмұн түзіледі. ... ... ... өрісі оны құрайтын
элементтердің байымдау әрекетіндегі ... ... ... ... ... мағыналық өзгерістерге түсуі арқылы
түр-түсті білдіретін сөздер ... ... ... айтарлықтай
үлес қосады.
Тілді қолдану кезінде сананың нормалары жасайтын лексикалық топтардың
ерекшеліктерін, морфология мен ... ... ... ... аңдап, бақылай отырып, тұжырым жасауға тура ... оны ... де ... ... ... (функционалды немесе қолданыстық) -
мағыналық ... ... ... ... ... осылай туындаған.
Тілдегі категорияларды тілдік мазмұны мен тілдік ... ... ... ... зерттеу бағытының ерекшелігін көрсетеді.
Г.В.Колшанский адам санасындағы болмыстың актив бейнеленуі сөз ... бір ... ... десе де, ... ... объективті дүние
табиғи дыбыстық тілде адам ... ... ... ... айта ... ойлаудың тілдің алдын алатыны, яғни ойлаудың тілден
бұрын іске қосылатын әрекеті ойлау мен ... ... ... тілдің
объективті дүниемен тікелей байланыспайтынын, тілдің ... ... ... ... ... айтады. Тіл мен ой бірлікте қызмет етеді,
оларды «языковая ... ... ... ал ... ... ... және танытады [14,Колшанский Г.В. Объективная картина мира в
познании и языке. – ... ... ... ... ой ... мен тіл семантикасының арақатынасы
туралы ой бейнесінің мазмұны мен тілдік ... ... ... ... ... ... ... көлем-ауқым жағынан болсын,
ешқандай айырмашылық жоқ; ойлау әрекеті мен сөйлеу әрекеті – екі ... ... де - ... бір ... тіл мен ойлаудың арақатынасы тілдің
материалдық (дыбыстық) идеалдық (мағыналық) ... ... ... болмыстың екі түрі – объективті шындық – тіл - екі ... ... ... шындық – ойлау – тіл тұрғысындағы үшаралық қатынас
болмайды; дүниенің екі ... жоқ, ... ... ... ... ... деп ... қасаңдыққа апарып, тілдік және тілдік
емес сананы мойындап «тіл – ... ... ... деген негізгі тезиске
қайшы келеді дейді [15, ... А.П. ... ... ...... – 82 с.-13 ... де, ой да, сана да – ... ғана тән.
Әр ұрпақтың ойлау үдерісі өз заңдылықтарымен әрі қарай дами береді, тіл
де, сол сияқты тілді зерттеу де ... дами ... ... таңда
лингвистиканың көппарадигмалы ғылым ... ... ... ... ... жаңа ... бірі – ... зерттеудің функционалды бағыты
болып қалыптасып отыр. Функционалды бағыт ... ... ... ... ... ... - ерекше зерттеу принципіне
негізделген жаңа ... ... Бұл ... ... ... адам»
немесе «адамдағы тіл» проблемасы зерттеу нысаны ... ... ... ... ... ... Себебі, антропоцентристік бағыт тілді адам арқылы зерттеуді,
зерттеудің басты тұлғасын адам етіп алуды мұрат тұтады. Ал ... ... оның ... ... ... тек ... ғана емес, ірі,
іргелі ғылым салаларының бәрі де ... етіп алып ...... шындығы.
Антропоцентристік (антропоөзекті) принципі - зерттеудің ерекше
принципі, өйткені оның мәні кез ... ... ... адам үшін ... алудан, адамның тыныс-тіршілігіндегі қызметін, адам тұлғасын дамыту
мен жетілдірудегі ролін анықтаудан, оны бағалаудан ... әрі ... ... ... ... ... ... дүниедегі түрлі құбылыстарға
сараптама жасау адамнан басталады, кез келген әрекет адамға негізделеді деп
түсіндіреді, сондықтан адам ... ... ... ... ... ... ... тартылады. Тек адам ғана сараптаудың келешегі мен
түпкі мақсатын белгілеуші бастапқы және соңғы нүкте ... ... ... ... «тіл және адам» диадасы спектрінде
қарастыру антропоөзектілік ... ... ... ... оның
өзіндік ерекшелігін ашады, бұл принциптің нені және ... ... ... ... ... зерттеу тәсілдерімен байланысып жатқанын
анықтап тануда қолайлы.
Антропоөзекті бағыт бойынша:
1. Адам факторы - тілдегі негізгі фактор;
2. Тіл ... оның ... және ... қалай әсер етеді; өз
кезегінде осы әсер адамның санасында ... ... ... нені қосады;
3. Адам өзі сөйлейтін (тұтынып жүрген) тілге қалай ықпал етеді, жалпы
ықпал ете ала ... ... ... ... жүзеге асыру үшін тіл жүйесінің
қай бөлігі ыңғайлы болып табылады немесе адам үшін қай ... ашық ... ... қай бөлігі адамның ықпалына көп ұшырауы мүмкін;
6. Қай бөлік өзгерісті қабылдауға бейім, т.б. – ... ... ... ... ... ... ... осындай, бұл бағыттағы зерттеулер осы проблемалардың
айналасына топтастырылған. Антропоөзектілік ... ... ... тіл мен ... ... ... зерттеген ғылыми
еңбектер арқылы орнығып отыр [16,Момынова Б. Қазақ тіліндегі жаңа
бағыттар және типтік қатынастар. – ... б. – ... ... ... ... ... ... функционалды грамматика дегеніміз тілдік бірліктерді, кластар мен
категорияларды сипаттауға арналған бағыт, бірақ бұрыннан белгілі дәстүрлі
грамматиканы жоққа ... пән емес және ... ... ... ... деп айтуға болмайды. Дұрысында, функционалды грамматика
дегеніміз - біртұтастықтағы грамматиканың функционалдық аспектісінің ғылыми
жағынан ... ... ... және ... ... ... құрылыммен арасындағы
байланыс үзілмейді, сақталады. Функционалды грамматиканың мақсаты - оның
негізгі және аса ... ... ... ... ... ... - ... тілдік бірліктер жүйесін сипаттау болып
табылады.
«Функционалды ... ... ... жүргізу мен сипаттаудың
ерекшеліктері – ... ... ... жеке ... ... (морфология, сөзжасам, жай және күрделі ... ... ... ... негізде өзара байланысатын түрлі деңгей
элементтерінің ... яғни ... ... ... ... туындайды». [16. – 15-б.].
Сөз – лексикалық мағынасы тұрғысынан лексикалық бірлік, бірақ ... және сөз ... ... ретінде морфологиялық аспектіде
зерттеледі. Сөз – негізгі морфема, ал морфема ... ... ... және сөз ... ... болады. Функционалды-семантикалық
категориялар мен морфологиялық категориялар арасында айырмашылық болса, ... ... ... ... ал ... сөзформа
ретінде сөз деңгейінде қарастырылуына байланысты.
Функционалды-семантикалық категориялар – жалпылықты қамтитын категория
емес, негізгі ... ... ... ... ... бұл ... сөздердің функционалды-семантикалық өрістегі
құрылымы, қызметі терең қарастырылады.
Көптеген еңбектерде, оның ішінде функционалды ... ... А.В. ... ... ... ... жүйелілік-
құрылымдық аспектісі функционалды-семантикалық өріс құрылымына талдау
түрінде ... ... ... ... қолданысқа түсетін тілдік
құралдар жүйесі оларды топтастыруға негіз болып тұрған семантикалық принцип
негізінде талданып, «формадан ... ... ғана ... ... ... ... басшылыққа алынады. Мағынаны жеткізгенде әртүрлі
деңгейлік құралдардың семантикалық ортақтығы, ... ... ... ... ... ... ... өріс - белгілі бір ... ... оның ... морфологиялық, синтаксистік, сөз тудыру,
лексикалық, сонымен қатар ... әрі ... ... ұласып жататын амал-тәсілдерінің ... ... ... ... ... мен белгілерінің ортақтығына
негізделген әрдеңгейлі жүйе» [16. – 15-б.].
ФСӨ-тік зерттеу өріс құрылымының моделін ... ... ... алудан
басталады. Өріс құрылымын Г.В. Бондарко төмендегідей үлгі-модель түрінде
көрсетеді:
1. ФСӨ компоненттерінің ... ... ... жүргізілетін
тілдегі ортақ инвариантты семантикалық белгілеріне қарай
анықтау;
2. ... ... және ... ... ... анықтау;
3. ФСӨ компоненттері арасындағы байланыстарды анықтау;
4. берілген өрістің құрылымдық ... ... ... өріс пен өзге ФСӨ ... байланысты анықтау
(немесе ФСӨ жүйесіндегі берілген өрістің ... ... А.В. ... ... ... ... жүргізуде ең маңызды деп
ерекшелеп, бөліп алып қарастырылатын элементке өріс ... ... сөз ... мен ... амалдардың өзара
әсерлесуі мен байланысын көрсететін сараптама-анализ жасалады.
Қазақ тіл білімінде функционалды грамматика саласы - енді қолға ... ... ... оның негізгі базалық ұғымдары мен терминдері және
олардың баламалары толық бір ізге ... ... ... жоқ. ... және ... құрылымын құрылымдық бағытта зерттеуге көп ... ... тіл ... және ... ... үшін ... күйінде алып, сипаттап, жаңа ... ... ... кезде өзекті мәселе екені рас.
Қазақ тіл біліміндегі ... өріс ... ... ... ... материалдарының салыстырмалы негізінде
З.Ахметжанованың бірнеше еңбектерінде [18], сонымен бірге С.Құнанбаеваның
докторлық диссертациясында [19] көтерілді.
Соңғы ... ... ... ... ... ... көптеп жазыла бастады. Айталық, профессор Т.Сайранбаевтың
жақ категориясының функционалдығына арналған, Ж.Жақыповтың синтаксистің
функционалдығын ... [20, ... тілі ... ... ... док. ... ... 1999ң] еңбектері, сонымен бірге Қ.Рысалдының
[21,Функционалды грамматиканың көкейтесті ... ... ... -Алматы, 2001Ғ3, 175б.], А.Салқынбайдың ... ... [22, ... ... университеті, 2003.-119 б],
С.Құлмановтың ... ... ... ... ... ... [23, Алматы, 2006. – 154 б.] аталатын еңбектері жарыққа
шыққан.
Қазіргі кезде қазақ тіл ... ... ... зерттеулер
жүргізіліп жатыр. Олардың ішінде Б.Қапалбеков қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... формасы мен
мазмұнын, О.Жұбаева персоналдылық (жақ) категориясы өрісін, А.Жаңабекова
шақ ... ... ... ... ... қазақ тілі білімінде дамытып отыр.
1.3.2 Функционалды-семантикалық өріс туралы зерттеулер және ... ... ... ... ... ... ... және синтаксиспен шектеліп, оның өзінде оларды бір-бірімен
байланыссыз ... ... ... ... ... ... ... грамматиканың аумағын кеңейтіп, негізінен лексика-
грамматикалық деңгейлерді, атап айтқанда, морфология, синтаксис, лексика,
сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... семантикалық категория негізінде байланысқан ... ... ... ... бастады.
Орыс тіл білімінің өкілі А.П.Комаров жалпы ... ... екі ... топқа бөліп қарайды. Тілдік бірліктер әлемнің
тілдік бейнесін, болмыстың бар қыры ме ... ... ... ұғымдық-
семантикалық категориялардың құрылымын түзеді деп санайды. ... ... ... негізіне қарай екі өріске
топтастырады. Заттар мен құбылыстарды, ... ... ... ... ... ... ... «атауыш өріске» («поля номинаций»,
сол заттар мен құбылыстардың ... ... ... өріс» («поля реляций») деп топтастырады [24, А.П.Комаров. Система
средств выражения причинно-следственных ... в ... ... ... ... ... ... наук. – Москва, 1973,156-157 бб.].
Өріс (поле) термині түрлі ғылым салаларында қолданыс ... ... ... ... Яғни әр ... ... тән ... мен оны
зерттеудің әдіс-тәсілдері туралы сөз болғанда өріс термині тілге тиек болып
отырады. Бұл терминді талдап, түсіндіргенде осы ... ... ... ... жинақтап көрсетуге болатыны байқалады.
Өріс термині кеңістік ... ... ... шектес түсіп,
іргелесе орналасып жатады. Гуманитарлық және ... ... өріс ... ... ... ... белгілеріне қарай
айқындалады. Ол белгілер мыналар:
1. өзге құбылыстарда кездеспейтін, ... ... ... ортақтығына қарай ... ... ... ... ... ... басқа күйге ауысуы;
3. элементтердің өзге бір сатыға, келесі деңгейге өтуі мен өзара
қиылысуына негізделуі, ... ... ... бір ... ортақ құбылысқа айналуымен түсіндіріледі.
Өріс терминінің мәні осы ... ... сол ... ... ... ... ... өрістердің өзара бір-
бірімен қиылысуы, әсерлесуі ... ... ... орын алып ... ... тіл ... бастапқы кезде семасиология саласында
қолданылып, категорияны ұйыстырушы сөздердің (сөз бен сөздің ... ... ... ... ... ... Кейіннен сөз мағынасының
құбылуы, толығуы, тарылуы өрістегі өзгерістерге ... ... ... ... ортақтығы сөздерді ұйыстыратыны, байланысқа
түсіретіні анықталды. Сондықтан да «әр ... тіл ... ... ... біркелкі қатынастарды, дұрысында бірыңғай мағыналарды білдіретін бұл
тіл құралдарының жиынтығы өріс ретінде түсіндіріледі» [23,24-б.].
Егер функционалды грамматиканың ... ... ... ... барысында адам санасында қалыптасқан ойдың ... ... ... бірліктердің басқа тілдік деңгейлер бірліктерімен
тығыз қарым-қатынасқа түсудегі қызметінің заңдылықтарын сипаттау болса, ... ... ... өріс болып шығады.
Өрістің, сонымен қатар, заттардың, ұғымдардың қызметтік және ... бар ... ... ... ... ... ... алғаш рет өріс туралы теориялық ұғымды енгізген И.Трир, Г.Ипсен
өрісті «семантикалық ... деп ... ... ... екі түрін көрсетеді:
1. 1.Бір затқа байланысты топтастырылған заттық не ... ... ... ... ... мен ... ... уақыт, кеңістік, персоналдық (жақ), темпоралдық,
т.б.;
2. Бір ... ... ... не ... ... Бұл ... рух, рухани дүние, қабылдау үдерістері, қажеттілік пен
мүмкіндіктерді белгілеп ... ... ... сөздер кеңістік принциптеріне үйлестіре,
ыңғайластыра топтастырылады. Ал ... ... ... ... ... ... түп ... уақыт принципі және
өріс құрамындағы ұғымдардың қарым-қатынасының ... ... ... өріс ұғым-түсінігі философиядан ауысқан. Бұл екі
ғылым саласына ортақ өріс түсінігінің негізінде жүйелілік ... ... Яғни жүйе ... тану мен ... ... ... мүмкіндігі
өріс принципімен зерттеу жүргізу кезінде толықталып, мәні ... ... ... ... ... ... бері өрістің түрлі
ерекшеліктері мен сипаттары ашылды, теориялық ... ... және ... ... қаланды. Кез келген жаңа ұғымның аталуы
бірден бір ізге түсуі қиын, сондықтан өрісті әр ... ... ... түрлі
терминдер ұсынды.
Атап айтқанда, өріс теориясын Н.Ю.Караулов «лексика-семантикалық өріс»,
А.А.Уфимцева «лексика-семантикалық топ», Е.В.Гулыга, Б.И.Шендельс, ... ... ... ... «қатыстық өріс»,
З.Қ.Ахметжанова, Г.К.Шайрахметова «функционалды-семантикалық өріс»,
М.В.Харченко, М.В.Беркетова «интеграциялық-семантикалық өріс» деп ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Өрісті лингвистикадағы жүйелі әдіс деп есептейтін А.В.Бондарко бір
жүйені ... ... ... ... ... ... ... жатқызады және бұлардың арасында семантикалық байланыс
желісі үзілмеуі тиіс деп ... ... ... с ... о системном характере языка, необходимости
изучения реального проявления системности в ... ... ... поля ... подход в лингвистике. В целом различают три типа ... ... и ... единиц одного, двух или
нескольких уровней языка. Поле представляют собой внутренне ... где ... ... ... свое ... и свою ... ... соңғы кездерде жиі айтылып, нақты зерттеліп жүрген шақ
категориясының темпоральдылығы ... ... ... ортақтығымен
байланысты болғанымен, уақыт, мезгілдің айырым-белгілері арқылы ажыратылады
да, ажыратқыш ... осы шақ, ... шақ, ... ... ... ... бір функционалды-семантикалық өрістің пайда болуы мен өмір
сүруін ... ... ... өзек ... сөз ... категория болса,
перифериясында, яғни шеткері аймағында осы өзек сөзбен тіркесіп келіп, бір
контексте келіп, түрлі ... ... ... ... ... ... негізгі шартына енеді. Мысалы, қара, ақ,
көк сөздері өрістің өзегі болса, осы қарадан тарайтын, ... ... ... ... жасалатын түрлі жаңа сөздер мен ауыс мағыналы
сөздер, сөз тіркестері, заттың сынын, қасиетін, затқа тән ... ... ... ... ... ... өріс ... ене
алады.
Дәстүрлі зерттеулерде тілдің жеке деңгейлік бірліктерінің ... ... ... яғни ... ... ... синтаксистік, лексикологиялық ерекшеліктері анықталады.
Функционалды зерттеулер бойынша барлық ... ... ... ... қолданысы тілдік бірліктердің өзара қарым-қатынасы
арқылы түзілетін жалпытілдік ұғымдық категориялар қарастырылады. Сондай
жалпытілдік ... ... ... ... ... сын
категориясы жатады. Түр-түсті білдіретін ... - ... ... ... тілдік категориялар қатарына сын дәрежесі категориясы ... ... ... ... ... ... Оның семантикалық
негізі болмыстағы заттар мен құбылыстардың сапалық, сын-қимыл белгілерінің
әртүрлі ... ... ... ... Бұл ... ... ... ретінде тілдің әртүрлі деңгейлерінің бірліктері мағыналарының
тұрақты тұлғасы болып танылады да, ... ... ... фразеологиялық деңгейлердің бірліктері бір-
бірімен тығыз қарым-қатынасқа түсіп, ... ... ... ... ... ... ... етеді. Оның мағыналық негізін сапалық белгілердің
сандық ... деп ... ... ... ... сапалық
белгілері әр затта әрқилы, әртүрлі дәрежеде болып келеді. Заттың саны деген
ұғымға біз заттың тек ішкі және сыртқы ... ... ... ... бірге оған заттың сын-қимылын да жатқызамыз. Заттық ұғымды
зат ... ... ... сын ... ал сын ... етістіктер
көрсетеді. Үстеулер қимылдың қыр-сырын анықтайды» [22,15б.].
Қара, ақ, қызыл, сары, көк, т.б. ... ... ... ... денотатқа негізделген, түсті белгілеу типіне жатады.
Мысалы:
Қ А Р ... қара ... қара ала, қара ... қара ... ал ... ... ... шымқай қара, қара қошқыл, қара сұр, қаралау;
- қара ... қара ... ... ... ... ... қаралы, қара жамылу, қара байлау, қара жығу,
- қазанның түп күйесіндей,т.б.
Кейде негізгі ... ... ... ... ... ... ситуация бойынша түсіндіргенде:
Жарқ етпес қара көңілім неғылсаң ... ай ... күн ... да ... ... ... ... күні өткенін енді ғана сезініп, бармағын
шайдаы, өйткені дәл ... ... ... ... - ... сын ... ... контекстік жағдаятпен нақты түсіндіріледі, өйткені
жағдаяттың көмегі арқылы оның мағынасы түзілген.
Бұл өрістің өзек сөзі қара сын ... яғни ... ... қара сөзі сын есімдік мағынада қолданылып тұрғандықтан, өзек-
типі жағынан мысалға келтіріліп отырған өріс квантативті-квалитативті топқа
жатады. Себебі өзектің ... ... ... ... ... ... ... өзекті және анық/анық емес (айқын емес)
өзекті функционалды-семантикалық өріс;
2. Акционалды функционалды-семантикалық өріс ... ... ... ... функционалды-семантикалық өріс (сапалық
белгісіне қарай, сандық мөлшеріне қарай, компаративтілігіне
қарай, ... ... ... ... өріс түрі).
Функционалды-семантикалық өрісті өзегіне қарай түрге бөлумен бөлініс
тоқталып қалмайды, ... оны ... енді бірі ... ... ... жеткізуші құралға байланысты болып
келеді.
Сондай-ақ семантикалық өрістің құрылымы да топтауға әсер ... ... ... ... өріс ... ... күштілігі мен әлсіздігі де функционалды-семантикалық өрісті
зерттеудегі айқындаушы және жетекші фактор болып ... ... ... ... ... қара ... түрлі
реңктерін білдіретін (қара, қап-қара, шымқай қара, мақпал қара, қара ала,
қою қара, қошқыл қара, т.б.) ... мен қара ... қара ... қара ... ... жерлеу рәсіміне орай қалыптасқан сөз тіркестері арасындағы
байланыс күшті, сондықтан градуальдылық жағынан ... ... бар ... ... ... ... аясына енетін сөздер, кейде сөз тіркестері я болмаса
фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... қара жамылу, басына қара салу; қара тігу, қара байлау – бір-
біріне мағыналық жақтан тең ... ... ... саналады.
Ал сөздердің ортақ семантикалық мағынасы қарадан туындағанмен, келе-
келе мағыналық жақтан алшақтану сезілетін өріс ... де ... қара ... мен қара ... ... ... байланыс әлсіз.
Оның үстіне қара көңілдің шын мәні (контекстік ... шын мән деп ... – Л.Ш.) ... көмегімен және контекстік ситуация арқылы нақтырақ
ашылады. Мысалы:
Жарқ ... қара ... ... ... ай ... күн ... да ... қара көңіл мен адамынан айрылған, жер ... ... қара ... ... мағыналар арасында айырым айтарлықтай. Екі
қолданыстың стильдік күйі, эмоциялық сапасы бір-бірінен бөлек, ол ... ... ... ... ... Және осы тұста бір
ескеретін жағдай туындайды, ол қара ... ... ... ... өлеңнің жазылу тарихы мен жазылу себебін білумен қатар, Абай туралы,
Мұхтар туралы, ... ... ... ... білу керек,
сонымен қатар қазақ халқының ... ... мен ... Абай мен ... ... ... үшін ... тұлғалар екенін білу
шарт (интерпретатор тарапынан), ал зерттеушінің бұл ... ... ... қоса талдау кезінде тілдік факті етіп мысал теріліп,
алынатын әр ақын мен ... ... ... ... ... білуі
қажет, олардың шығармашылық тұлға ретінде стильге енгізген жаңалығы туралы
деректерден ... ... ... ... ... ... отырғаны
дұрыс. Бұл санамаланған қажеттіліктерді білу және зерттеп ... ... ... ... барысында ізденушіге көмектесетіні сөзсіз және
функционалды-семантикалық өріс компоненттерінің арасындағы байланыс пен
айырмашылықты ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуындағы, мазмұнының ашылуындағы жағдаяттың
орны мен рөлін танып-білуге көмектеседі.
Өйткені, ғылыми көзқарастар бойынша, функционалды-семантикалық өрістің
мәні мен компоненттерінің ... ... ... барысында
жүретін категориальды ситуациямен анықталады және сонымен бірге өрістің
типтік мазмұндық құрылымын құрайды. Категориальды жағдаяттың ... ... ... орны мен ... ... ... ... байланысты мынадай қалыптасқан пікір ... ... это ... в ... типовая
содержательная структура а) базирующая на ... ... ... ... б) представляющая собой один из ... ... ... ... ... ... ... саласына қатысты өріс жүйесінің немесе құрылымының:
1.лексикалық; ... ... ... ... ... ... 13.функционалды-семантикалық
7.парадигмалық;
түрлері бар. Соған орай ... ... ... ... ... ... орта үшін таң емес.
Өріс тәсілімен лингвистикалық зерттеулер жүргізу тіл білімінде жүйеге
түсіп, өрістік зерттеулер ... ... ... бастағаны,
зерттеулердің ғылыми ортада мойындала бастауы - ... ... ... ... зерттеулер тілдік бірліктердің қолданыс ... ... ... ... ... ... әсерін, мағыналық
реңктердің пайда болу себептерін түсіндіруде және соларды анықтауға орай
зерттеулер мен ізденістер жүргізуде қолайлылығын ... ә ... ... ... ... тіліндегі грамматика-лексикалық өрісті талдай
келе, Е.В.Гулыга мен ... өріс ... ... ... ... ... ... болатынын:
«а) наиболее специализированной для выражения данного замечания;
б) передающий его наиболее однозначно;
в) систематически используемый», - атап ... [26, ... ... ... ... «Теория поля в лингвистике»
(М.,1974) еңбегі арналған. Ал М.М. Гухманның ... өріс ... ... мәселенің теориялық тұжырымдарын нақтылап, ... ... бірі ... ... дау ... ... теориясында жиі қолданылатын:
маңы, жаны (окрестность);
шек (предел);
үздіксіздік принципі (принцип беспрерывности);
мағына континуумы (континум значений) ұғымдары туралы А.Ф.Лосеваның бұл
уақыттан көп бұрын ... ... ... таңда да маңызын жойған жоқ.
Өріс құрылымы ... ... ... ... да ... ... ... пікірлер В.Г.Адмонидің еңбектерінде кездеседі. Оның
айтуынша, өріс құрылымының негізгі ... ... ... ... мен өте ... интенсивтілігі, сонымен қатар олардың
өрістің перифериясында шашырай орналасуы және ... ... ... ... ... бөлімдерінің бірдеңгейлі тұрақтылығының болмауы, орталықтан
(өзектен) бірыңғай жағдайда болмаса біраз қашықтықта ... алыс ... ... грамматикалық бірлік өрістерінің ішінара ұқсас түсіп жатуы, яғни
екі өріске ортақ сегменттік бөлшектің болуы – бәрі де өріс ... ... ... және өріс ... түсіндіреді әрі сипаттайды.
Сондай-ақ өрістің ... ... не ... ... деп ... ... түрлі тілдік амалдардың қатысуымен қалыптасады және олар ... да, ... ... келеді.
Өріс құрылымының әртүрлілігі түрлі белгілердің әртүрлілігі мен біркелкі
келмеуіне қарай, яғни әртектілігіне ... ... ... ... ... ... әр ... әртүрлі
формамен келіп, әрқилы көрінуіне байланысты.
Г.В. Адмони 1988 ... ... ... ... ... ... ... мағынасына байланысты қалыптасқан деп ... Оның ... ... ... өрістік құрылымдармен
байланысты болса, онда ... ... ... ... ... ... ... Ал олардың арасында ... ... ... ... «Ассиметрия между планом выражения и ... ... ... в том, что ... у ... ... формы определенное обобщенное значение ... и ... ... тем как у ... реализаций этой
грамматической формы данное обобщенное значение представлено нечетко,
половинчато и даже ... ... - ... ... (28, стр.28).
Қазіргі тіл білімінде өріс принципі тіл жүйесіндегі континуальдылықпен
(үздіксіздіктің) ... ... ... ... және ... бірліктерді классификациялаудың проблемасын реттеп, шешуге себепші
екенін ... ... ... ... в ... ... поля в ... исследовании и идея противоречия» (СПб, 2001
г.) [29] т.б. еңбектері бар.
1998 жылы жарияланған [30] мақаласында аталған автор ... ... ... ... ... ерекшеліктерді өрістік
шешім арқылы зерттеп-танудың, оған сүйенудің ... ... ... ... Осы мақалада сөз болған өріс құрылымы ... ... ... ... немесе дискреттілікке және үзілісіздікке
(непрерывность) немесе ... ... ... ... ... 2001 ... «Принцип поля в грамматическом
исследовании и идея противоречия //Исследования по ... ... ... ... тапты.
Прототиптер немесе қарама-қарсылықтар теориясы ... ... ... ... ... ... Ғылыми ортада «оң» және
«теріс» не болмаса «оң» және ... ... ... ... ... орталығы мен шеткі аймағы бар категорияның ... ... ... ... ... ... ... өзіндік өріс құрап
жататынын пайымдауға, себебін ... ... Ал ... ... ... ... басым яки көп (более прототиптический) және аз я
болмаса болмашы мөлшермен (менее прототипический) кездеседі. Қазақ тілінде
«ақ» пен ... ... ... ... ... ... ... мен психологиялық негіздегі екі түрлі бағытпен
өрістейтін аталмыш проблема өз аясына бұрын-соңды тілдік ... ... ... ... ... ... келуіне жол ашты.
Прототиптер теориясы «база» және «профиль» ұғымдары арқылы қалыптасады.
Айталық, көк түс пен ... ... ... ... ... көк зат ... - базалық, ал одан туындайтын көк түстің сан
алуан ... - ... ... ... ... еді. ... даму басқа да бағытқа нұсқайды. Өйткені, көк сын есімі өз алдына
база болып отыр, ол ... ... ... ... мен ... алады.
Прототиптер теориясы, екінші жағынан алып ... ... ... ... ... ... ... бұл арада да
«орталық – шет» және «өрістік құрылымдар», сонымен ... ... орын ... Бұл ... ... - это ... на определенной семантической категории группировка
разноуровневых средств данного языка, взаимодействующих на основе ... ... ... - ... пікірін білдірген осы мәселемен
айналысып жүрген ғалым А.В.Бондарко [32].
Прототипке тән мән ... ... ... ... ... Ал ... ... келмейтін, мәні жағынан
ұқсамайтын ... ... ... ... ... олар шеткері
орналасқан элементтер ретінде танылады. Әрине, бұл ... да ... ... ... болуы міндетті саналады. Орталық және
шеткері элементтердің бір-біріне қарама-қарсылығы өрістегі ... ... ... ... ... ... ... алыс-
жақындығына қарай шартты түрде болып келеді.
Когнитивтік лингвистика зерттеушілері өз ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің негізгі принциптерінің грек антикасынан ... ... және бұл ... ... ХХ ... бойы
психологиядан, философиядан, тілтанудан ... ... да, ... ... үстемдігін мойындай келе, тұжырым мен негізгі пікір ретінде
оған арқа ... ... ... зерттеп-танудың классикалық түрінің мынадай
негізгі принциптерін атап берді:
1. 1.Категории определяются на основе необходимых и ... ... ... ... Категории имеют четкие границы (т.е. предполагается , что мир
четко поделен на классы предметов);
4. Все ... ... ... ... статус (нет разных степеней
вхождения в категорию) (30).
Категорияға ... өзге ... ... осы аталған еңбегінде
әрі қарай былай жалғастырады:
1. 1.Категорияның ... ... ... яғни әрі ... ... ... ... универсалды. Әр сала белгілердің универсалды ... ... да ... ... универсалды
жиынтығынан тұрады.
3. Белгілер абстрактілі. Жекелеген жағдайларға ... ... ... ... белгілермен бірге пайда болады (бірге
туады) [30, 342].
Әрине, тек қана лексикалық бірліктердің ғана ... ... ... ... ... түрлі позициялық көзқарас шығу төркініне, түрлі терминологияның
болуына қарамастан, классикалық, ... т.б. ... ... ... белгілердің қиылысып, сәйкестеніп жатуына, ортақтықтың болуына
негізделеді. Ортақтықтың орын алуының ... ... ... ... ... – шет – ... ... – ішінара қиылысу»
және «прототиптер және олардың айналасы, қоршауы» ... ... ... ерекшеліктерінен іздестіріледі, ол ерекшеліктер зерттеу
нысанының өзінде көзге анық ... ... және ... лингвистикалық
жағынан сипатталғанда көзге бірден шалынбай тасаланып, жасырынып тұруымен
түсіндіріледі.
Функцияның ... ... мен ... ... ... және ... ... өзге өрістермен қиылысу аймақтары
қалыптасады. Жалпы ... ... ... ... ... рөл ... ... – ФСӨ-ке арналған кез келген зерттеу
жұмысының негізгі мақсаттарының бірі болып ... - ... ... ... ... жатқан белгілі
бір семантикалық категорияның базалық құрылым ... ... ... ... ... ... ... кеңістік - өрістегі
функциясы мен амал, құралдарына қарай өрістің ... және ... ... ... және өзге өрістермен қиылысатын
аймақтары айқындалады.
ФСӨ-тің негізгі екі, атап айтқанда, моно және полиорталық деген типтері
бар екені анықталып отыр. ... ФСӨ ... бар ... ... ... бір ... ... орналасады. Осы
категория ФСӨ функциясының анық белгілерінің байқалып тұруы мен айқын
көрінуі үшін ... ... ... «етістіктің түрі және аспектуальдылық»,
«етістіктің шақтары және ... «рай және ... «жақ және ... ... және ... ... ... тип таксис, сапалылық, сандық, поссесивтілік,
локативтілік, тұрмыстық, т.б. түрлерімен көрінеді. ... ... түр мен түс ... ... ... типтеріндегі көрінісін ашуға
және полиорталықты ФСӨ типінің сапалылық, сандық, ... ... ... ... ... ... кету ... ФСӨ-тің орталығы мен шеті арасындағы қарым-қатынас төмендегі
сипаттарының жиынтығы болуына қарай белгіленеді:
1. базистік ... ... ... ... Бұл ... ФСӨ-тің сапалық ерекшеліктерін, атап
айтқанда, орталықтың спецификалық белгілерін, яғни ... ... ... яғни ... ... ... белгінің қазақ тіліндегі түр-түс атауларының сапалық
қасиеттерінің, түстердің хроматтық ... ... ... әсері
болатынын, қолданыс барысында өз ықпалын тигізетінін көрсетеді, осы бағыт
зерттеу барысында сөз ... ... ... оппозицияның (орталықтың) мейлінше көп
бөлігіне қатысуы және ондай байланыстардың шеткі ... ... ... ... соның нәтижесінде шеткері
аймақтағы тілдік бірліктер байланысының оқшаулануының байқалуы –
екінші сипатты белгісіне жатады.
Бұл ... ақ, ... көк, сұр, т.б. ... түстердің және олардың
тіркесімдерінің мағыналық қырлары ашылып, олардың негізгі түспен мағыналық
байланысының берік-босаңдығы ... ... ... қара сын ... ... ... байланыстың босаң-күштілігі айтылғанын
ескертуге болады.
Түр-мен түс атауларының тілдік сипаты көбіне-көп ... жеке ... ... ... ... жүргізіліп келгені - жасырын емес.
Бірақ түр-түс атауларының фразеологизмдердің құрамында, кісі және ... ... ... мен тарихи сөздердің құрамында, ... мен ... ... ... әрі ... ... бағытта сөз
болмаған.
Түр-түс атауларының бәрі дерлік тұрақты тіркестер құрамында кездеседі,
соның ішінде «ақ» сөзімен келетін ... көп ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігі» мен І.Кеңесбаев құрастырған
«Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінде» (Алматы,1977) жинақталған.
Күнделікті қарым-қатынаста ... ... ... ... ... болады. Бірақ солармен біте қайнасып кеткен атауларға
күнделікті өмірде мән берілмейді. Ал шынында сөз ... ... де ... тұрақты тіркес ретінде көсем сөз құралына
айналуы атауларсыз мүмкін еместігіне мән берілмейді. ... «ақ ... ... ... ... фразеологизмдерді өз қалауымызға қарай өзгертіп, ... де, қара ... деп ... ... келмейді, себебі ол өзінің
мәнін жойған болар еді. Өйткені ақтың да, көктің де, ... кез ... ... ... ... орны, атқаратын қызметі, аңғартатын
мағынасы бар. ... ... тән ... біз ... орын тәртібі мен мән-мағынасынан да іздеуіміз керек.
3. Нақты бір ... ... ... ... орталықтың белгілі бір
семантикалық функциясын атқаруға мейлінше көп икемделуі және ... ... ... ... аз ... ... бір ... құралдардың немесе құралдар кешенінің ... ... ... және ... ... ... қолданыс тұрақтылығының болмауы немесе аз болуы, қолданыстың
жиі ... ... пен ... ... ... иерархиялығы, орталықтан
шетке ығысудың я болмаса ауысудың біртіндеп жүзеге асуы, ... ... ... ... А.В. ... еңбектерінде көрсетілген [34].
Өріс принципіне негізделген ... ... ... ... грамматикада белгілі бір подсистемаға тәуелділігіне қарай
ерекшелене ... ... ... ... ... тұратын тілдік
құралдарды интеграциялауға мүмкіндік жасайды. ... сын ... ... сын ... бір-бірінен интеграциялануына олардың жасалу
жолдары мен түрлену жүйелері жағдай жасайды.
Сол сияқты түр-түсті білдіретін ... ... және ... ... ... ... - ... өріс өзек (орталық) және шеткері (шек,
шеткі) бөлшектерден тұрады. Функционалды грамматикада ФСӨ-тің өзегінің ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
1. Предикативті өзегі бар ФСӨ. Осы ФСӨ ... ... ... ... ... да, ... табиғатын ашады. Бұл өріс түрін ... ... ... ... ... ... ФСӨ. ... объектілік,
айтылымның коммуникативті перспективасы, айқындылық және
белгісіздік категорияларымен байланысты ... ... ... ... ... сөйлеу актісі кезіндегі жеке
адамның, субъектіге байланысты ... ... өріс түрі ... ... ... ... ... сипаттаудан, танудан, кейіпкерлердің ... ... жеке ... интеллектуалдық,
психологиялық, әлеуметтік белгілерінің жиынтығын анықтаудан
кейінгі орында тұратын өріс түрі ... ... ... ... функционалды-семантикалық өріс.
Сандылықты, сапалылықты айқындайды және ... ... ең ... өріс түрі ... ... ... ... функционалды-семантикалық өріс
локативтілікті, тұрмыстықты, поссесивтілікті, шарттылықты
(обусловленность), т.б. ... ... ... ... т.б. өріс кешендері осы өрістің
шеңберіне енеді.
Өріс түрлерінің атаулары ... ... ... ... ... дау ... еңбектерде екеуіне ортақ шарттар мен құрылымдар болғандықтан,
функционалды-семантикалық өріс ... ... ... ... ... беріліп жүр. Атап айтқанда оларға:
а) жалпы сигнификатты ... ... бір ... ... ... ... болуы;
ә) белгілі бір семантикалық категория мен соған сәйкес өрісті ... ... ... және тағы да ... ... тектік
ұғым тұрғысынан алып қарағанда бір ғана түрлік ұғым болып саналуы, т.б.
жатқызылады.
Жағдаяттың, ... ... ... ... бар ... ... ... ұғымы міндетті түрде өріс құрылымының
принципімен байланысты. Ондай жағдайда саралаудың нысаны ... ... ... мен олардың варианттарының құрылымы болады.
Категориалды жағдаят (ситуация) не үшін қажет?
Категориалды жағдаят ... тегі ... ... ... ... Ойлаудың нақ осы категориясының міндетті қатысуы
функционалды-семантикалық өріс үшін аса ... ... ... бір ... - семантикалық өрістің компоненттерінің мағынасын ... ... ... болып жатады, ал кейде, керісінше, кейбір
мәтіндердің ... ... ... ... ... ... болып
келеді де, осындай жағдайларда ... ... ... ... ... болады. Сондықтан функционалды-семантикалық өрістің
компоненттері контексті қажетсінеді ... ... ... систему, основные контуры которой обусловлены ... ... в ... ... и ... ... в ... того поля, к ... ... ... ... ... (кейде қысқартылып КЖ деп беріледі -
Коммуникативтік ситуация - КС) ... ... ... ... ... ... саналады. Бұл жөнінде ғылыми еңбектерде
былайша жазылып жүр: «Когда речь идет о ФСП, о его ... и ... ... о структуре поля, то имеется в виду поле в ... ... ... ... Что ... КС, то это
понятие ориентировано на реализацию элементов данного поля в ... ... на ... и типы ... рассматриваемых
языковых единиц» [35, 19].
КЖ нақты бір өріс элементтерінің ... ... ... ... ... отырған тілдік бірліктердің жұмсалымдық
(функционалдық) типтерінің жүзеге асуына негізделіп, ... ... ... ... ... әсерінен өзгеріске түсіп отыратын
(варьирующих) семантикалық ... мен ... ... ... ... ... ... байланысын категориалдық жағдаят
(ситуация) атқарады. Сол арқылы КЖ тіл және ... ... ... ... барысы мен саралау жасау кезіндегі негізгі базалық ұғымға
айналады.
Зерттеулердің нәтижелеріне қарағанада өріс ұғымының екі аспектісі бар:
1) онтологиялық ... ... ... ... ... ... ... зерттеу принципі немесе әдісі ретіндегі аспектісі.
Өрістің айрықша көрінетін әрі маңызды сипаты ретінде ... ... ... атауды мақұл көреді, ол тип: өріс өзінің
құрамынан өзек және шеткерілікті бөліп шығара ... ... ... ... түрі бар ... ... барысында
анықталып отыр, әртүрлілік ... ... ... Бір ... ... бар және екінші жағынан, көп (полицентристік)
құрылымдар бар. ... ... ... (центристік) және әлсіз өзекті
(центристік) өріс ... ... ... ... грамматика теориясының қағидаларына қарағанда шектеулі
сөздерге яки белгілі бір ... ғана ... ... ... ... орыс ... зерттеушілері тұрмыстық өрісті осындай
өріс түріне жатқызады. Бұл өріс бицентрлі өріс ... ... ... ... ... ... существовать, иметься деген сөздерінен
ғана тұрады.
Грамматикалық өзегі лексикалық тұрғыдан шектелген перфектілік өзекті
өріс өрістің тағы бір классификациялық түріне ... ... өріс ... өзі ... бір ... лексикалық бірліктердің семантикалық топтарын негіз ететін және солар
арқылы анықталатын, сонымен ... ... ... ... ... және ... ... семантикалық функция арқылы
бір-бірімен байланысып жататын ұғым болып табылады. Сондықтан ФСӨ-тің
түрлі ... орай ... ... зерттеуге және сипаттауға тура
келеді.
Осындай ... ... ... ... ... ... сай ... тілдік бірліктерді, атап
айтқанда, лексемаларды, формаларды, құрылымдарды анықтау арқылы өрістің
аяқталатын жерін ... ... және ... ... оларды өзек пен периферияға орналастырудың принциптерін белгілеу
керек.
Бұл ... шешу үшін ... ... пен ... ... Бұл екі ұғым ... зерттеулерде альтернативті ұғымдар
ретінде, енді бір еңбектерде ... ... ... ... жүр. ... ... қалыптасуына лексикалық және
грамматикалық категориялаудың жеке-жеке алынып, өз алдына ... әсер ... жүйе ... аса жоғары жағдайда ретке келтірілген және
категория мүшелерінің санының шектеулі болып келуіне ... ... ... ... ... ... категориялаудың
абстрактілігі жоғары болғандықтан, оларды талдау барысында инвариант ұғымы
жиі қолданылады.
Прототип ... ... ... көрсетуінше, лингвистикада тілдің
лексикалық сипатына сай, өйткені лексикалық жүйе формальды ... ... ... ескерусіз қала береді және бірыңғай
таксономиямен сипаттауға көне бермейді, сонымен ... ... ... не ... ... ... адекватты.
Лексикалық жүйедегі категориялардың ара-жігі ... ... ... бір ... ... бір категорияға жатуы-жатпауы ... ... ... ... ... нақты жүйесі
айқындалған және атқаратын қызметі мен ... ... ... ... қарағанда олардың нақты саны туралы айту ... ... ... ... ... мүмкін емес. Лексикалық мағына
абстрактілі инвариант ұғымына жанаса бермейді, ... ... ... кейбір топтарын зерттегенде пайдалануға келеді. Грамматистер де
прототип ұғымын грамматикалық зерттеулерде пайдалану ... жиі ... пен ... ұғымдары - күй-қалып ... ... ... өріс деп ... бір ... ... бір
ұғымдық категорияның тілдік бейнесін білдіруге қызмет етумен бірге оны
танытатын барлық ... ... ... ... ... ... құрамдас бөліктерінің бүкіл ... ... ... бір-бірімен байланысып жатуы шартты.
Осы жағдайда функционалды-семантикалық өріске арналған А.В.Бондарконың
анықтамасы былай болып ... ... поле - ... ... ... ... ... и синтаксическими) средствами данного
языка вместе с взаимодействующими с ними ... ... и ... ... ... к той ... зоне» [36].
Байқап отырғанымыздай, функциональды-семантикалық өрісті тілдің әр
түрлі деңгейінен алынған тілдік ... ... ... ... – дара сын ... ала – ... сын есім – тілдің морфология деңгейінің бірліктері,
сонымен қатар:
қара тігу, қара ...... сөз ... сөз ... ... аспектісі болады және фразеологиялық тіркестер қатарына
жатады, яғни лексикология ... де тән ... ... ...... ... ... ауыспалы мағынада
қолданылып тұр,
қара жамылу – ... ... қара ... ... емлесінің проблемасы оны фонетикалық бірлік деп
тануға мүмкіндік береді.
Ал қара ... ... ... оның синтаксистік және
сөзжасамдық деңгейдің бірлігі екенін көрсетеді. Сонымен бірге қара сөзімен
келетін терминдер ... ... қара ... ... өрісі өте кең
екен әрі ол әрқилы ... ... ... ... ... де
басын тоғыстырып тұрған - ұғымдық категория. Бұл ... я ... ... беріледі, я болмаса грамматикаланған формалар
арқылы жеткізіледі.
ФСӨ-тің лингвистикалық табиғатын тереңірек ұғу үшін грамматикалық
категориялдылық пен ... ... ... білу ... ... ... семантикамен
топтастырылған, олардың ұғымдық ядросы (өзегі) болады.
Ұғымдық категориялдылықтың базасы кең. Ол лексикалық амалдар ... және ... ... ... ... ... ... (ситуациясы) арқылы жеткізіледі.
Сонымен, түйіндей келгенде, функционалды-семантикалық өріс екі ... ... яки ... немесе моноцентристік;
2. көпөзекті яки полиөзекті немесе полицентристік.
Моноөзекті ФСӨ туралы ғалым З.Қ.Ахметжанова былай ... ... ... ФСП ... ... ... ядро, а на
периферии располагаются ... ... ... ... ... ... ... өзек компоненттері
ретінде түрлі формалар мен ... ... ... ... ... ... де өзек ... болып, қызмет атқарады
Өрістің өзегі (ядросы) сематикалық табиғаты жағынан түрліше болады,
кейде заттық, ... ... т.б. ... келеді.
Жалпы алғанда, кез келген сөздің толық мағынасы мен ауыс мағыналары сөз
тіркестерінің құрамында немесес контексте анық ... ... ... функционалды семантикасын қалыптастырушы
факторлар
1.4.1 Зат есім мен сын ... ... ... ... ... жұрнақтар арқылы көрінуіндегі мәнмәтіннің рөлі
Категория түрлері тілдік бірліктерді топтауға негіз болатын белгінің
сипатына қарай ажыратылады. ... тіл ... ... ... белгілері
бар тілдік категориялардың негізінен үш түрін көрсету дәстүрі қалыптасқан:
1) лексика-семантикалық категория;
2) ... ... ... ... мағынаға негізделетін грамматикалық категория, көбіне,
морфологиялық категория ... ... және ... шарттармен
айқындалады:
а) грамматикалық мағына мен ... ... ... ... ... ... бірлігі белгілі бір грамматикалық топ
құрайтын сөздерге тән ... және ... ... ... жүйесі
ретінде қаралуы;
б) грамматикалық мағыналар жиынтығының өзара қарама-қайшы мәнде болуы»
[9, 56 ].
Лексика-грамматикалық ... ... ... түбірдің
лексикалық мағынасына өзгеріс енгізеді. Сөйтіп семантикалық ... ... ... таза ... ... [39,15 б.].
Ал түр-түс атауларының толық тілдік сипатын беру үшін ... ... ... етіп ... Тілде негізгі мағынаны беруге
бейімделген тұрақты тұлғалармен бірге, оны ... ... ... ... ... ... Яғни өріс теориясына сүйене отырып, тек ... ғана ... ... ... ... сөйлеу
жағдаяттарындағы қызметтері мен басқа тіл деңгейі бірліктерімен тығыз қарым-
қатынасқа түсіп, ... ... ... ... ... ... нәтижелі болады.
Зерттеудегі семантикалық категория түр-түс атауларынан құралады, олар
семантикалық қызметінің ортақтығына орай ... ... ... ... грамматикалық, әртүрлі аралас тұрған (лексика-синтаксистік)
тілдік құралдар тобын құрайды. Функционалды-семантикалық өрістің осы сипаты
ғылыми әдебиеттерде ... ... ... ... Аспектуальность. Времменая локализованность. Таксис. –
Л.:Наука,1987.-347 б..11 б.].
Зат есім мен ... ... ... ... сын ... - ... ... тығыз байланысты категориялар. Олардың мұндай
ұқсастықтары әсіресе сөз ... ... ... ... ... есімге негіз болатын сын есім болса, ондай туынды зат ... ... сын ... ... жүріп, зат есімге тұлғалас болады. Сонымен
зат есім мен сын есімнің бірлікте дамуына оның сөз ... ... да - ... ... ортақ жұрнақтар омоаффикстер деп аталады.
Тұлғалары бір, ... ... ... көрсеткіштердің сырт
ұқсастығына қарай емес, оны қай мағынада, қай грамматикалық формада тұрғаны
сөйлемдегі қызметіне, яғни ... және ... ... Зат есім мен сын ... ... ... омоаффикстер сөз
тудырудағы өнімді, өнімсіздігіне қарай екіге ... ... ... әдеби тілдің лексикалық қорын байытуда
өте актив, өнімді және алуан мағыналы сөз тудыратын жұрнақ – лық ... -дік, ... Бұл ... ... түрколог Э.В.Севортян былай деп
жазды: «Оно является одним из древнейших и постоянно воспроизводится на
протяжении всей ... ... ... ... Э.В. ... ... в ... языке. – М.,1966, 21-б.]. Көптеген
түрколог ғалымдар –лық жұрнағы зат есім тудыратын ... ал сын ... оның ... түрі - лы деп қарайды. Бірақ, тілдік фактілер қазір
зат есім жасайтын ... ... ... сын есім ... ... ... Мысалы:
1. 1.заттың атын білдіру /ауыздық, түндік, белдік, т.б./,
2. ... ... ... ... ... көптік,
демеулік, т.б./,
3. арнаулы орындық мәні /алматылық, тәшкендік, ... ... ... ... мән ... ... т.б./,
5. жалпылық мән /қалыңдық, шымылдық, т.б./,
6. тағам аты /тұздық, ... ... ... мән ... ... ... ... қызмет түрін /дәрігерлік, мұғалімдік, студенттік, т.б./, т.т.
Аталмыш жұрнақ үстеулерге де жалғанады, етістік ... де ... зат ... әрі сын есім ... ... өнімді жұрнақтардың бірі – дақ /-дек, -тақ,-тек/. Бұл да ... ... әрі сын есім ... - ... Сын ... ... қосылып,
шырайлық мәнді сөз жасалады: ... ... Ал ... ... сын есім мәнінде тұрып, заттануға көмектеседі.
Еліктеуіш түбірлі зат есімдерге осы – дақ ... ... ... ... ... ... сын есім тобы ... күпілдек, күжілдек, былқылдақ, желпілдек, күрсілдек, ... ... ... бір ... түбірлі сөзге –қақ жалғанса, заттың сынын, белгісін білдіретін
сын есім тудырады: жабысқақ, тайғақ, майысқақ, тоңғақ, ... ... Осы ... ... ... бір құбылыс, көрініс мәнінде, яғни белгілі
бір қолданысқа түсу кезінде заттанады: ... ... ... ... ішінде құбылыс, көрініс ретінде осы сияқты сын ... ... ... ... ... бұл пікірдің жаны барын
дәлелдеуге болады:
Ә дегенде қарсыласының пікіріне келісе қоймады, ... ... ... ... ... кетті? - деп елеңдеген әжесі кішкене немересін
іздеп, жан-жағын қарманып, әбігерлене қалды.
Әр түрлі мағыналы әрі зат ... әрі сын есім ... ... – ақ ... Бұл - ... келе ... көне жұрнақ. Ол туралы
Н.К.Дмитриев: «что он ... к ... ... ... ... как
пережиток в ограниченном числе слов и новых образований от новых корней ... ... ... с ... ... аффикса, дифференцировались в
порядке лексических ... на ... и ... Н.К. ... башкирского языка. М.-Л., 1948, 69-б.] - десе,
академик А.Н.Кононов: «тот аффикс /-ақ,-ек,-к/ представляют ... ... – деп ... бұл ... ... ... ... ашық дауыстыдан басталатыны
– зат есім жасауға бейім болса, қысаң дауыстыдан басталатындары – сын ... ... Бұл ... тек сын есім ... ... -ық жұрнағы
көбінше етістікке қосылып, заттың түрін, қалпын, қасиетін білдіретін сын
есім тудырады:
ашық, жабық, жарық, ... ... ... ... ... ... бұзық,
жыртық, арық, жасық, жатық, т.б.
Бұлардың кейбіреуі заттануға бейім тұрады: сызық, сынық, артық, суық,
тесік, пысық, бітік, кемік, ... т.б. ... ... ... ... аузы аңқайды – Пысық ... ... ... ... ... ... ... келтірілген сөйлемдегі
пысық сөзінің заттық мағынасы ... ... ... ... Сондай-ақ:
Тозығы жеткен ескі киіміне қарап, екі иығы одан сайын салбырай түсті –
дегендегі тозықты ... ... т.б. ... ... –ақ ... ... ... белгісін көрсетеді: қорқақ,
үркек, жолақ, ирек, т.б. Мұнда -ақ қосымшасынан еліктеуіш түбірлі заттанған
сөздер жасалады: бұлтақ, бұрқақ, ... қар, ... жол, ... ... жатақ көңіл тіркесімдерінің
құрамындағы аталған сөздердің сындық сипатын тек функционалды тұрғыдан
айыруға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жұмсалымға түсіріп барып, нақты мағынасын көрсету керек. Жұмсалым
немесе контекст бұл ... ... ... ... емес,
грамматикалық мағынасын білдірудің құралы болып тұр.
Етістік түбірлі сөздерге –ғыш, -гіш, -қыш, -кіш ... зат есім ... есім ... Сын есім өнімді жасалады: сұрағыш, айтқыш, жегіш, ұққыш,
ұйықтағыш, сенгіш, ... ... ... жыртқыш, жүргіш, мінгіш,
алдағыш, талдағыш, ойнағыш, т.б.
Ал сезгіш, шапқыш, ескіш, айтқыш, жүзгіш, желгіш, көнгіш, білгіш, ... ... ... ... ... ... сын ... де, зат
есімге де ыңғайлас келеді. Сондай-ақ –ғыш жұрнағы бір заттың ... ... ... ... ... сын есім ... ... қызғыш,
сарғыш. Дауысты дыбысқа біткен сын есімге –ғыш қосылса, сөздің соңғы қысаң
дыбысы түсіп қалады: Сары/ғ/ - ... Ал ... ... –ыл ... -ғыш ... түбірге қосылады: қызыл + ғыш = қыз/ыл/+ғыш = қызғыш.
Етістікке және әр түрлі ... ... ... зат есім мен сын ... ... ... бірі – ғы /-гі, -қы, - ... мәнді зат есімдерге қосылып, қатыстық сын есім ... ... ... ... ... мекендік үстеулерге де қосылады: соңғы, манағы, ендігі,
шеткі, сыртқы, ішкі, былтырғы т.б. Мысалы :
Бұл жігіттің ... ... ... ... ...... аң-таң
күйінде алақанын жайды.
Көбінше зат есім жасайтын өнімді – дас /-дес, -тас, -тес/ жұрнағы ... ... ... ... ... білдіреді: жылдас, жемдес, дәмдес,
іргелес, ... ... ... ... ниеттес, ұялас, үзеңгілес, т.б.
Бұл жұрнақтың енді бір қасиеті заттың бір-біріне ұқсастығын білдіреді:
реңдес, түстес, ал ... қой, ... мал, ... адам ... сын есім ... көрінеді.
Қазақ /түркі/ тілінің нақты тарихынан мәлімет беретін ең көне ескерткіш
– Ү-ҮІІІ ғасырларда тасқа қашалған Орхон-Енисей ... ... ... оған ... де сан ... ... ... тілі болды және бұл
ескерткіштерге жазылып қалған сөздердің өзі тіл байлығын түгел қамтымағаны
өз-өзінен ... Ал ... ... яғни ... көне түркі тілі сөздігіне енбеген сөздер сол заманда болмады,
қолданылмады деп айта алмаймыз. Мұндай тұлғаларды, ... тіл ... ... реконструкция жасап, қайта жобалап, болжау жасауға болады.
Әйтсе де, ең алдымен осы ең көне ескерткіштерде ... сын ... ... ... ... ... ескерткіштерінде негізгі сапа сындары кездеседі. Мысалы, ақ
ат, боз ат, йашыл өкүз / «өзен»/, торығ ат / «торы ат»/, ... ... ... ... ... ... ... сын есім мәнін
білдіретін сөздерді іштей былайша топтауға болады:
1. Заттың түр-түсін ... сын ... ақ, көк, ... ... /ақ, ақ түсті/, сарығ /сары/.
2. Заттың көлемі мен аумағын білдіретін сын ... ... ... /жіңішке/, қалың /қалың/, узун /ұзын/, улуғ ... ... ... сыр-сипатын білдіретін сын есімдер: арығ /таза/,
едгү /әйгілі, ... қары ... ... йіг ... семіз
/семіз/, тұрық /тұрық/, тоқ/тоқ/, учуз /арзан/.
Ал бертінгі орта ғасыр ескерткіштерінде де аз, көп, ... ... ... ... ... ачы /ащы/, ақ,қара, көк, сары, ала, торы,
кічі /кіші/, ... ... ... ... ... оң, сол және т.б. ... мен ... анықтайтын сын есімдер ұшырайды.
Түйіндей айтқанда, тұлғалары бір, ... ... ... сырт ... ... ... оны қай ... қай
грамматикалық формада тұрғаны сөйлемдегі қызметіне, яғни функционалдығына
және екпініне ... ... ... ... ... ... жүзгіш, желгіш, көнгіш, білгіш, т.б.
сияқты –ғыш /-қыш, гіш,-кіш/ ... ... ... іс-әрекеттің
вербалдық түрін көрсетумен бірге, сын есімге де, зат есімге де ыңғайлас
келеді. Сондай-ақ –ғыш ... бір ... ... не ... көрсететін
салыстырмалы мәнді сын есім тудырады: сұрғыш, қызғыш, сарғыш.
Түр-түстің осы жұрнақ арқылы жасалатыны алдыңғы ... ... ... ... ... ... –ғылт, -ғылтым, -ілдір, -ілжім
қосымшаларымен бірге шағын шырай формалары ретінде көрсетіледі. Бірақ ... ... ... ... сын ... жалғанып, түстің солғындығын,
қанық еместігін ғана білдіретін формалар ... ... ... ... ... -ғыл, ... -тым, -шыл, -шіл, -ғыш, ... салыстырмалы шырай құрамында беріледі. Қосымшалар тудырып тұрған
мағыналар ... ... да ... ... білдіретін сөздердің өзге сөздермен тіркескен жағдайда,
қосымшалар жалғанғанда белгілі бір ғана ... ... ... ... турады жалпы қағидаға негізделген форманттардың жалғану
тәртібі сақталады. Ал осындай жағдайда семантикалық ... ... ... ... ... ... ... атауыш сөз болуға
икемді болады. Сондықтан екі сөз ... ... ... ... ... ... ... бір тобы сындық қасиетті білдіруге ... ... ... білдіретін сөздердің функционалды-семантикалық өрісінің
жалпы сипаттамасы
Заттың сынын, түр-түсін ... - сын ... ең ... ... Адам
өмірінде түр-түс ұғымының маңызы зор. Айнала дүниені, обьективті өмірдің
ажырамас бөлігі ... ... ... ... тек ... ... ғана реалды өмірді, болмысты танып-білу мүмкін. Содан болар, дүние
жүзі тілдерінің ... түр мен ... ... ... өте ... ... болып табылады.
Түр мен түске байланысты сын есімдер - тармақталған мағыналық жүйесі
бар сөздер. Олардың мағыналық ... ... ... ... байланысты сын есімдермен, қазақ, шет ел лингвистері ... ... ... әр ... көтеріп, жан-жақты зерттеу нысаны етіп,
айналысты. Олар сын есімнің эволюциясына тоқталды, әр түрлі тілдерде пайда
болу және даму тарихына шолу ... түр мен ... ... сын ... сөздердің семантикалық қатынастарын талдады, түр-түс ... ... сөз ... ... ... ... Осы түр мен түске байланысты жұмыстардың көптігі, әр ... ... тіл ... осы ... ... ... үлкен екендігін
білдіріп, зерттеу жұмысының өзектілігін аңғарта түседі.
Зерттеу жұмыстарын жүзеге асыру барысында ... ақ, көк, ... ... ... ... (ақ, қар, сұр) ... сөздерінің жұмсалу жиілігі
де, мағыналық тармақтары да, контекстік ... сан ... ... қабілетінің жоғарылығы да, т.б., бір сөзбен айтқанда, сөзге
тән қасиеттердің бәрі де кездесетіні ... ... ... ақ, ... және ... ... ... сөздер алынды.
Кез-келген заттың адам түсінігі ... ... көз ... ... ... ... таным-түсінігі артқан сайын
белгілердің де саны, мөлшері көбейіп, артып, молайып отырады.
Көзбен ... де адам ... ең ... ... ... ... түсі ... рас. Адамзатқа ортақ кәдімгі жер планетасын қазақтар қара
жер деп атағанда, асқан сүйіспеншілікпен, қадірлеушілікпен, құрметпен,
кейде ... пен үрей ... ... ... ... ... О.Бөкеев
жасанды аяқпен жүріп, қиыншылыққа шыдап, құрдастарының әзіл-қалжыңын, түрлі
түртпектерін қайыспай көтерген Оспан шалдың жасанды ... ... ... ... ... қара жердің қадірін біле алмады: ылғи да қазықтың үстінен
жүргендей қауіпті. Жерден бөлек желіп ... ... ... ... ... ... ... ол: Көк шөптің үстіне отыра қалып, екі ... ... ... ... ... ... соң, құр бекер
шоқақтағанның атасын ұрайын,-деп, жалғыз-ақ күнде протезді лақтырып тастады
да, құйрығымен торқалы топыраққа отыра кетті ... ... қыс ... сияқты адамның портреті де оның түрі мен түсін суреттеуден
басталады: Қазақтың қарақаттай ... бар ... жуан қара ... ирелеңдеген бойжеткені, беті жаңа жауған ақша қардай, қызыл
шырайлы сұлуы десек те, түр мен ... адам ... ... орны ерекше
екені байқалады. Сондықтан түр-мен түсті білдіретін сөздер ұлтпен бірге
жасасып келе ... ... және ... ұлттың әлемнің тілдік бейнесін
жасағанда белсенді ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеу өзекті әрі қызықты.
Сын есімдерге әр түрлі тілдер тобында әрқилы ... ... ... ... ... ... дәстүрлі топтастыру бар екені де
рас. Ол сын есімнің қатыстық және сапалық түріне келіп тіреледі. Яғни ... ... ... ... ... және басқа заттардың қатысымен,
басқа сөздер арқылы білдіретін қасиетіне негізделген бөлініс нәтижесінде
сын есімдер сапалық сын есімдер мен қатыстық сын ... деп ... ... ... ... сын ... екі тобы да ... қай деген сұрақтарға жауап
береді. ... ... мен ... ерекшеліктеріне қарай сын
есімдер осылайша екі топқа бөлінсе, ... сын ... ... ... ... ... ... болады:
1. заттың түсін білдіретін сын есімдер: ақ, қара, көк, сары, қызыл,
сұр, т.б.
2. заттың дәмін білдіретін сын есімдер: ашы, тәтті, тұùы, ... ... ... ... ... ... мен ... сын есімдер: құрғақ, дымқыл, салқын, ыстық, суық,
т.б.
4. заттың өлшемін ... сын ... ... ... кең, ... ... ... адамның жан-дүниесін білдіретін сын есімдер: ақылды, ақымақ,
қуанышты, мұңды, кейісті, т.б.
Белгілі ғалым А.Ысқақов ... сын ... ... әр ... түрі ... (ақ, қара, қызыл), сыры мен сапасын (жақсы, жаман, тәуір, нашар),
өлшемі мен көлемін (үлкен, кіші, ... ... дәмі мен ... (ащы, ... және ... ... да қасиет белгілерін білдіреді деп көрсетеді
(12,176).
Кейбір зерттеушілер, атап айтқанда, А.Бейсенбаева ... сын ... ... ... ... ... ақ, көк, ... қызыл, т.б.
2. Өлшем белгілері: ұзын, қысқа, т.б.
3. Мінез-құлық қасиеттері: мейірімді, ... ... ... ... жануарлардың ішкі қасиеттерін, ... ... сын ... күшті, ақсақ, қорқақ, т.б.
5. Адамдар мен жануарлардың ... ... ... сын ... ... ... ... Заттардың сапасы, қасиеті, құрамын білдіретін сын есімдер:
өткір,таза ауа, жақсы, кәрі, ... ... ... ... ... ... зиянды, сүйкімді,
белгілі т.б.
Бұл қасиеттер адамның есту, көру, сезу, сезіну, дәм сезу, иіскеу, ... ... ... ... ... ... ... көру арқылы танылатын сын есімдер түр мен ... ... ... болып табылады.
Табиғат көркемділігін, әсемдігін сүю, сұлулығын сезіну, түрлі түстерді
ажырата білу жеке адамның өз басына ғана ... ... ... қоғам
үшін де түр-түс жайындағы мәлімет өте ... ... орай ... да табиғи
құбылыстар сияқты, түр мен түс те ... ... ... ... телулі болып келеді. Сондықтан түр мен түс ... ... ... ... ... метрология, өнертану,
лингвистика сынды толып жатқан ғылым салаларының шұғылданатын аспектісіне
айналып отыр және осы ... ... ... бойынша түр мен түсті
зерттеу ісі интенсивті түрде қолға алынып жатқанын айту абзал.
Басқаны былай қойғанда түр мен ... ... жаңа ... ... ... тіл ... ... жолға қойыла бастады. Яғни
когнитивтік, контрастивтік лингвистика бойынша, ... әр ... түр мен түс ... әр ... атап айтқанда, лексикалық,
синтаксистік, валенттілік жағынан саралау бағытында кандидаттық, докторлық
диссертациялар ... ... ... ... ... ... ... шұғылданып, зерттейтін ғылым саласы
орыс тіл білімінде «цветоведение» деп ... жүр, ... ... ... ... бұл сала ... деп атала бастады.
Түр мен түске неге осылай ерекше көңіл бөлінеді? Оның себебі түр мен
түстен адам тек қана ... ... ... ... ... түр ... тұрмыс-тіршілікте атқаратын қызметі де осал еместігімен ... Бұл ... ... жиі ... жүрген адам – қоғам – табиғат
триадасының дұрыс ұстаным екенін анық ... көру ... ең ... ... - ... түсі. Бірінші
рет көрген адамды сипаттағанда ең алдымен шашының түрі (қара, сары, жирен,
т.б.), өңі (қызыл ... ақша бет, өңі ақ, т.б.), көзі (ақ, ... ... т.б.), киген киімінің түсі, т.б. сындық белгілері тілге ... ... ... әр ... ... мен ... ... де, басқа
заттардың қатынасы арқылы да білдіреді. Осындай сипаттарына байланысты олар
өзінің семантикалық мағыналары мен ... ... ... ... (негізгі) және қатыстық (туынды) сын есімдер деп бөлінетіні
бегілі қағидаға ... сын ... деп ... жағынан заттың әр алуан сыр-сипатын,
атап айтқанда, түрі мен түсін (ақ, қара, қызыл, көк, сұр т.б.), сыры ... ... ... тәуір, нашар т.б.), көлемі ме аумағын (үлкен, ... ... т.б.), дәмі мен ... (ащы, ... ... т.б.) ... ... басқа да қасиет-белгілерін білдіретін сөздерді айтамыз, - дейді
А.Ысқақов [12, 168-б.].
Шын мәнісінде сапалық сындар жалпы сын есім деп ... сөз ... ... ... қызмет етеді. Олай болу себебі – жалпы сын есімге
тән негізгі категориялық ... мен ... бәрі де ... ... ... Сапалық сын есімдердің ішінде көру арқылы
білінетін сын ... көп ... ... ... ... сын есім ретінде тек
грамматикалық категория ... ... ... ... орны бар
күрделі құбылыс деп қараған еңбек академик Ә.Қайдардың басшылығымен ... ... ... ... ... қалыптасуы туралы былай дейді:
«Егер табиғаттағы сан алуан түр-түстер мен реңктердің дүниеге ... ... жоқ ... процесс болса, ал ... ... ... сол ... ... ... тікелей өздеріне ғана байланысты.
Сондықтан түр-түс құбылыстарын белгілі сөздер мен сөз ... ... - ... ... ... ғана тән ... ... Басқаша
айтқанда, түр-түс әлемі табиғи обьект ретінде барлық халықтарға ... ... ... әрі ... ал ... жағынан сол тілдердің өз
ерекшеліктеріне, өзіндік сөз ... ... мен ... дамуына
негізделеді. Осыған орай, түр-түс атаулары әрбір тілдің өз топырағында
танылып, өз жүйесінде зерттелуі ... ... ... ... колористика ғылымы табиғатта 30 мыңға жуық
түс пен реңк бар ... Ал адам ... жай ... 180 ... түс пен ... астам реңктерін көріп, ажырата алады екен.
Табиғатта түстер мен реңктердің түрі қаншама көп болса да, түр-түс тану
ғылымы /колористика/ ... ... екі ... ... ... хроматты және
ахроматты түстер.
Хроматты («түсті», «көрінетін») ... 780-380 ... ... аралықтарындағы қызыл, кызғылт сары, ... ... ... ... жасыл, көгілдір жасыл, көгілдір, көк, күлгін түстер жатады.
Бұлардың жетеуі, атап айтқанда, қызыл, қызыл ... ... ... ... ... ... жеті түрлі түстеріне сәйкес келеді. Ал
ахроматты («түссіз») түстерге ақ, сұр және қара ... ... ... ... «ақ» пен ... түс қана қоспасыз, таза
түстер. Осы «ақ» пен «қарадан» басқа түстердің бәрі ең аз ... екі, ... одан да көп ... ... ... ... ... «күлгін түс»
(фиолетовый) «қызыл» мен ... ... - ... мен «көк»-тің,
«қызғылт сары» (оранжевый) – «қызыл» мен «сары» түстердің араласуынан пайда
болады. Табиғи қоспасыз түс болғандықтан да болар, сапаны ... ... ... бойына тілдік белгілер мен мағыналық өрістік сипаттар
көп шоғырланған. Мәселен, ақ түсті алып көрелік.
Ақ түске берілген ... ... «Ақ түс. Ақ ... ... барийдің сульфатымен қапталған пластина алынған. Өйткені ... еш ... тең ... ... пластина өзіне түскен
монохроматты түр-түс сәулесінің бәрін ... ... ... жақын, яғни шағылыстыру мүмкіндігі жоғары ақ ... ... ... ... Одан ... ... ... пен титан
пластиналары тұр. Ең ақ деген қағаздың өзі ... ... ... ... ... болып көрінеді»[42,39-б.].
«Ақ» сөзі түр-түс атауы ретінде Ү-ҮІІІ ғасырлардағы Орхон-Енисей
ескерткіштерінде, көне ... ... ... және араб ... бай ... ... бәрінде кездеседі. Мысалы: Ақ адғыр –
белый жеребец («Күлтегін»; Ақ атын ... ... ... – сев ... ... ... ... он бросился в атаку) т.б.
Ал «Көне түркі тілінің сөздігін» құрастырушылар «ақ» сөзінің мынадай
мағыналары бар деп атап ... ... ... ... сивая (о масти животного);
3. перен. благоприятный [43, 48-б.].
Осы сөздікте «ақ» сын есімінен келетін тұрақты тіркес ретінде ақ ... мел), ақ ... ... почтенный человек), сөздері берілген. Сондай-
ақ, Ақ бас атық ... аты), Ақ сай (жер аты), Ақ ... (Іле ... ... аты), Ақ термал (өзен аты) сияқты сөздер де ... ... ... «ақ» сын ... ... да, мағынасын да
өзгертпестен қазіргі тілімізде қолданылатыны мәлім. Бұл мысалдар сондай-ақ
«ақ» сын есімінің «қара», ... ... ... ... «ал» тәрізді өте
көнеден келе жатқан қазақтың көне төл сөзі екенін көрсетеді. «Ақ» сөзі ... бір ... ... ... ... одан әрі жіктеуге, морфемалық
бөлшектеуге келмейді. Демек, оны да аталған сөздермен бірге көне заманнан
бері келе ... ... ілкі ... ... ... ... ... де «ақ» сын есімімен бірнеше туынды түбірлер жасалған:
АҚ: ақша, ақшыл, ақшылдау, аппақ.
Дәл осындай жолмен барша көне, байырғы, төл түр-түс атауларынан ... ... ... ... бозаң, бозаңдау, бозша, бозғыл, бозғылша, бозғылт, бозғылттау,
бозғылтым, ... ... ... ... ... ... қараша, қарамты, қараңғы, қаралау, қаралаңқы.
СҰР: сұрша, сұрғылт, сұрғылтым, сұрлау, сұрғылттау.
КӨК: көкше, ... ... ... ... ... ... қазғылт, қызғылт, қызғылтым, қызылдау.
САРЫ: сарыша, сарғыш, сарғыштау, сарғылт, сарғылтым, сарылау.
АЛА: алаша, алалау, аламыш, аламыштау, т.б.
Түр-түс атауларының саны ... ... ... ішінде сөз тұлғасымен,
яғни түбір, туынды түбір, ... ... ... ... ... ... ... (ақ, боз, сары, сұр, қара, ала, ал, көк, қызыл, жасыл, қоңыр,
кер, сұр, құба, торы, ... ... ... ... ... ... ... қырыққа жуық екені еңбектерде көрсетеліп жүр. Түр-түс
атауларының туынды тұлғалары екі және үш ... ... ... Мысалы:
ақ: ақ ала, ақ құба, ақ құла, ақ сары, ақ сарғыл, ақшыл сары, ақ қызыл, ақ
қызғылт, ақ сұр, ... боз, ... көк, ... ... ақ сарғыш, ақ боз, ақ
бөрте, ақ ... ақ ... ақ ... ... ... сары, ақшыл сарғыш,
ақшыл сарғылт, ақшыл сұр, ақшыл ... ... ... ақ ... үш ... ... ... сын есімдер: ақ шаңқан боз, ақ
боз жирен, ақ боз шаңқан, ақ ... ... ақша ... көк ... ... ... ақ ... боз, қызыл жирен сары, т.б.
Әрине, үш компонентті түр-түс ... екі ... ... әлдеқайда аз және тілде сиректеу ... ... ... ... шығаруға болмайды. Мысалы:
Досқа қыс бойы қойға мінген ақ қаптал шабдар ғана ... ... мен ... сөзі төрт ... ... ... ... кездесуі
мүмкін. Бірақ олар сан жағынан үш компонентті атаулардан аз. ... ... қара ала ... ... ... ақ ... кер ... ... жатыр (Ә.Әбішев. «Терең тамырлар»).
Көп компонентті түр-түс атауларына қойылатын басты талап: олардың ... бір ғана ... (әрі ... не ... түр-түсті сипаттауы керек.
Егер бұл тұтастық сақталмаса, онда тіркестегі сөздер ... де, ... та ... ... қызметін атқарады, не қатыстықты білдіреді.
Түр-түсті халықтың салт-санасымен, эстетикалық талғам өлшемімен, мифтік
көзқарасымен, ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктердің мәні ашылады.
Көне түркі жазба ескерткіштерінде заттың сынын, белгісін ... ... ерте ... ... ... мағынасы жағынан, морфологиялық
ерекшеліктерімен де, сөйлемдегі ... ... да ... сөз табы болып саналады. Ал көнеден келе жатқан сапалық сын
есімдерге жататын ... ... ... ... келе жатқан түркі
тілдеріне ортақ. Түркі тілдерінің ... ... ... түркі
тілдерінің фактілері негізінде жан-жақты мағыналары ашылып, тұлғалық
сипаттары қарастырылған.
Түр-түстің ... ... ... ... «Способы и термины определения стран цвета у ... «О ... слов ... «ақ» в ... ... ... сондай-ақ М.Таниходжаеваның «Прилагательные
цвета узбекского языка в сравнительно-историческом аспекте» ғылыми еңбегін,
шетел түркологтарынан В.Банг, А.Табен, Г.Дерфер еңбектерін айтуға болады.
Қазақ ... ... ... ... ... тәңірлікті
білдіретін сөздің бірі – «көк» сөзі. ... сын ... ... ... ал ... дауыссыздың қолданылуы С.Е.Маловтың көрсетуінше, тіл
құрамындағы ежелгі заңдылықтың белгісі, тіл тарихындағы ескі құбылыс ... ... ... мен тіл ... ... ... бәрі де көк
сөзінің жиі қолданылатынын байқатады. 1969 жылғы «Диалектологиялық
сөздікте» ... ... ... ... бес ... ерекшелік
көрсетілсе, 1977 жылы жарық көрген «Фразеологиялық ... ... ... ... ... 1980 жылы ... шыққан «Қазақ
тілінің түсіндірме» сөздігінде осы сөздің үш мағынасы берілген.
1. Көк сын. Ашық аспан тәрізді түс.; 2. ... ... шөп, ... 3. Жеміс-жидек, көкөніс [95, 121-б.].
Көк сөзінің мағынасын толық жеткізу мақсатында ... ... ... Бұл ... кейін көк сөзінің басқа
мағыналарына түсінік ... Көк зат. ... ... ... ... ... ... жан-жақты жеткізу үшін он алты тіркесімі берілген. Көк зат.
1.Таспаның жуан, мықты, шыдамды ... ... ... көк деп ... ... ... байланыстырып тұратын таспа. ҚызЖібектің
беттерін кереге көні жыртады («Қыз Жібек»). ... ... көк ... ... үш сөз көрсетілген. Сондай-ақ «көк» сөзімен т.бірлес көке,
көкек, көкірек, көктем сөздерінің ... мен ... ... сөздер
берілген.
Көктен туындаған көгілдір сын есімі мен оған қатысты сөздер ... ... ... ... ... ... ... зат. Аққудың балапаны; Көгілдір зат.Көкжиек. Көгілжім сын.
Көгілдір, көкшілтім.
Көк сөзінің мағыналық жақтан тарамадалуы, ең ... ... ... ... ... ... ... Олардың ішінде
зат есім мағынасындағы сынды білдіретін сөздердің мағыналық ауысу барысында
заттанғаны көрінеді. ... ... ... міндетті түрде сөз табы
ретіндегі зат есімнің грамматикалық категорияларының бәрін да ... ... ... ... көк ... ... тәңірі, құдай және
жер бетіндегі көк (шөп) мағыналары түбір күйде тұрып заттық ... ... ... көк ... Көктен нөсер төгілді; Көкке қарап сауға
тіледі, т.б.
Сөзге тән үшінші белгі бойынша заттық мағынаны білдіретін көк ... бір ... ... ... ... Әрине, зат есім мағыналы көк
сөздері сөйлемде ... ... ... және ... ... ... басқа да мүшелерінің (айталық, етістіктің қызметін атқарады).
О баста синкреттіліктің айқын белгісі болған көк сөзінен таралған ... ... мен көк зат ... ... жақтан дифференциациялануы екі сөз
табына жататын, бірақ семалық ортақтығы бар сөздер тобының (бәрінде де көк
сөзінің түпкі мағыналық белгілері сақталған) өрісінің ... ... ... ... ... тарамдалуы жалғасқан көк сөзінен көгеру,
көкшілдену, көгілдірілену, көгілжімделу сияқты және көкшіл тарту, көгілдір
тарту, көгілдірлене бастау, көгілжім тартты сияқты күрделі ... ... ... ... ... ... етістіктер
етістіктердің түрлену сипатына сәйкес түрлі қосымшалар арқылы қайтадан
заттана алады. Мысалы, көгеру (Көп ... ... ... иісі шығып бұзылып,
көгере бастайды. Көгеру тамақтың жеуге жарамсыздығын көрсетеді) сөзінің
эволюциясы бұл ... ... ... Абай ... ... ... ... дүниеден өту, дүниеден ерте кету ауыс
мағынасындағы) мен ... ... шикі ... ... ... сөзінің мағыналық өрісінің бір шеті үстеу ... ... ... ... ... айналғаны оның сөз тудыру процесіне жиі
тартылуынан көрінеді. Көк сын ... мен көк зат ... көк ... көк
үстеудің бәрі де сөз тудыру мен мағыналық ... ... ... ... әр сөз ... жататын, бірақ семалары ортақ көктен
таралған сөздерден туындаған сөздердің көптігінен сезіледі. Жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... негізгі
себеп болады. Сонда тілімізде көктен таралған және түптеп тексере келгенде
көкке келіп тірелетін синтетикалық және аналитикалық ... ... көк ... ... ... сөз ... активтілігін,
көк сөзінің түр-түсті білдіретін сөздердің функционалды-семантикалық
өрісіндегі өзек ... ... ... ... ... ... көк ... қара және ақ сияқты сөздермен
бірігу, қосарлану, тіркесу арқылы ... ... ... қорды толықтырып
келе жатыр. Олардың барлығында да сөзді атау қасиеті бар. Құрамы жағынан
күрделі болғанмен, ... да, ... ... де, морфологиялық
жағынан да біртұтастықты білдіреді. Сөйлеу барысында олар бір ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынасқа негізделеді. Ол синтагманы
түсіндіруде шектес жатқан, жақын ... ... ... ... ... ... Яғни ... сөздердің морфологиялық құрылымы,
оның бөлшектері синтагмамен бірдей дегенді айтады. «Тек туынды сөз емес,
сөз тіркестері, жай және ... ... ... т.б. ... ... ... ... синтагматикалық қатынастарға
жатқызылады. Мұндайда егер синтагматикалық қатынастың тілдік деңгейлерге
түгел ортақ, тән ... ... ... тіл ... ... мен
анықталушының қатынасына негізделген болып шығар еді» [18,15-б.].
Шын мәнісінде ... ма? Бұл ... ... ... ... ... «Бірнеше сөздің бірігіп, тіркесіп барып күрделі сөз қатарына ... ... ... де, ... ... де компоненттері
арасындағы синтаксистік байланыс өшіріліп, олар тұтасып кетеді де, сөйлемде
бір сөз мәнінде жұмсалып, бір ғана ... ... ... ... сөзге бірдей қатысты болады» [6,277-б.]. Яғни айтыла-айтыла,
қайталана келе бір қалыппен тілде орныға бастаса, олар жаңа деңгейге, ... ие ... жаңа ... ... ... жаңа сөз ... болады,
аяқталған мағыналық тұтастығы бар жаңа құрылымдар ... ... ... ... ... ... ... келетін осы сияқты сөздер
құрамындағы компоненттердің мағынасының әртүрлі болуына қарамастан осындай
тұтастыққа көшкен тілдік бірліктер. Олар ... ... ... ... ... ... ... көкжөтел, көкнар – медициналық
терминдер; көкқұтан, көгаршын - ... ... ... көкжидек -
ботаникалық терминдер, өсімдік атаулары болып келеді. Одан өзге көкберен,
көкжал, көкжиек, көкпар, көксүңгі, көктайғақ, ... т.б. ... ... ... сөзін анықтайтын, оны сипаттайтын құбылыстарға олардың өсімдіктер
әлемінде, жан-жануарлар әлемінде, аспан ... ... ... ... ... түрлі әрекеттер мен заттарды, сапаны атауда,
фразеологизмдер құрамында келуі, т.б. жатады.
Көк ... ... ... ... және ... өсімдіктер,
дақылдар, ағаштар, жеміс-жидектер, гүл атаулары бар. ... ... көк ... көк ... көк тамыр, көкпияз, көктамыр, ... ... ... ... ... ... ... т.б. жатады. Өсімдіктерге ат қоюда қазақ халқы оның түрлі ... ... ... ... ... ... ұқсауын негіз етіп
отырған. Сөһйтіп ... ... ... Ал «Атаулар дегеніміз халықтың өз
елін, жерін, табиғатын тілмен ... ... ... ... ой-аңсары мен тұрмыс-салт ерекшеліктерінен сыр шертеді» [96, ... ... ... ... түс ... ... ... көк сабақ болу, көк ала
сақал болу, көк ... ... ... пісіп-жетілмеген, шикі мағынасы бар тіркестер: көк сабан болды
(дән алмады, басына дәр салмады), көк сағал (шалла пісті), көк ... ... мал ... шөп ... ... ... ... тойды, көкке аузы
ілінді, көк майсадай құлпырды, көкорай шалғын жер, көк азық т.б.
Егер өсімдік сөзінің кейіннен жасалған сөз екенін ... көк ... ... ... бұрыннан жұмсалып келе жатқаны дау тудырмайды.
Қазақтар уақыт бағдарын көктің, яғни ... ... ... ол ... ... ... көк ... жаз келді тіркесімдерінің құрамында келеді. Ал
көктем мезгілі ерімдік көктем – ергеу айы (наурыз), ... айы ... ... ... ... көктем – мезгеу айы (мамыр) деп ... ... ... ... ... «Әр ... ... дақылдардың жеміс-жмдектердің, шөптің өсіп-жетілуіне,
жиын-теріміне үш ай кететіні, одан соң жұмысшы қауымның қолы ... ... ... ... «көк шөп ... үш ... үш ... соң шошайдық»
тіркесі бар» екенін айтады.
Р.Панзарбекова көк сөзімен келетін малдың ... ... төрт ... ... байланысты жеке-жеке топты құрайтынын айтады.
Көкпен келетін жылқы малының ... көк ... көк ... көк ала, ... қара көк, көк ... қызыл көк, күрең көк, көк сұр, сөк ... ... ... ... ... ... екі компоненттің бірі ғана түр-
түсті білдіріп, оған тіркесетін сөз өзге ... ... ... бр. Ондай атауларға қоян көк, көк қасқа, көк ... көк ... ... көк ... ... көк, сандал көк, көкбақай т.б. сөздерін жатқызу
керек. Осы мысалдардың ішінде көк ... ... ауыс ... да ... ... ... ... емес мағынасын:
Сойған мал арық, жеуге ... көк ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген мысалдардың бәрі де жылқы малының аттары,
көркем әдебиетте батырлардың, билердің, байлардың, атбегілердің аттарына
қойылған ... ... ... ... көкпен келетін атаулармен атау жиі
болғанмен, түйеге байланысты олай деу қиын. Өйткені, түйе малының түсі ... ... ... ... түс ... осы ... тіркесуімен
аталады. Айталық: ақ түйе (Ақ түйенің қарны жарылу, қара нар, қоңыр тайлақ,
боз түйе, т.б.). Бірақ «көк түйе» деген атау да бар. Ол түс ... ... түйе ... ... көк, бозалаңға жақын түстегі түйелер» [98,98-б.].
Көк түспен ... ... ... көк ... көк ... көк кепе,
көк қозы сияқты түстер таңылады және олар көк не ақ емес, көк пен ... ... ... мен ешкі ... ... ... тілдеріндегі атаулардың қазақ
тілінде қолданылуы мен этнолингвистикалық табиғатын ... ... ... ... ... ... ешкі. Түсі ақ сары, ақшыл, бозғылт болып келетін ешкі.
Бөрте ешкі. Қыр арқасы мен ... қара ... ... ... ... ... Қара сары ... аралас болып келген ешкі.
Қара сұр ешкі. Сыртқы қылшық түктері өте қара ... жай ... ... ... қыфлшық түктерінің қызғылттануы да кездесетін ешкі.
Қара көк ешкі. Сыртқы қылшық ... көк соя, көк ... ... ... қара ... ... ешкі. Сыртқы қылшық түктері біркелкі болмайц, көк ... ... ... қара ... ... ... ... түкті ешкі.
Бұдан басқа ақ, боз,боз қызыл, жағал қара, қоңыр, көк, күрең, ала,
шұбар, ор, тарғыл, т.б. ... ... бар, олар ... мал ... ... қайталаудың қажеті жоқ деп таптық», - деп көрсетеді [99,72-
б.].
Қазақ халқының дәстүрлі кәсібі мал ... ... көк ... ... ... мен қой ... ... қылын араластырып ескен желі
арқан, ұзындығы 25-30 метр ... ... ... метр ... ... жіп
орнатылады. Кейде мұны «бұршақ» деп те атайды. Н.Уәлиев «көген» сөзінің
түп-төркінін жіп дәнекер деген ... ... ... сөзі ... ... ... мағынасын білдіретінін айта келе, «көктеу»,
керегенің көгі, ердің көгі (ердің көгі ... ... ... ... ... ... ... [100, 13-б.].
Бұл атау қырғыз тілінде «көген», ... ... ... ... ... тұлғаларымен беріледі, мағыналары да бірдей [101].Жазушы
Ғ.Мүсірепов «Ұлпан» романында ... ... ... ... «Әуелі көгендеп алып қорлау – қорлаудың ауыр түрі. Бұл ... бара ... ... ... ... адамда қадір-қасиет қалмайды»,-
деп жазды [101,349-б.].
Сиырға байланысты көк ... ... ... ... , жынысына
байланысты атаулар. Көк бұзау, көк құнажын, көк ... көк ... ... көк ... көк ... көк ... т.б. ... номинативті атауларға
жатпайды, тек малдың түсін ... Онда ... таза көк ... ... үші ... ... тұтасымен бозғылт, көкшіл болуына
байланысты айтылады.
Көк сөзі жабайы аңдарды атауда көп қолданылғаны байқалады: көкжал, ... көк ... көк ... көк ... көк ... көк ... көк шулан,
көк шыбын, көк шымшық, т.б. Соның ішінде ... мәні бар көк ... ... көк кептер туралы, олардың танымдық табиғаты туралы өз алдына ... ... ... Қасқырдың көркем әдебиетте, негізінен үш түсі ақ, ...... ... айтылады. Символдық мәнді тсүті білдіретін атаулар
қазақ халқының жыр-аңыздарында, фолбклорлық шығармаларында, жыраулардың
мұраларында кездеседі. Көкбөрінің ... мәні ... ... да, ақ ... жер ... оң ... ниетті білдіретін жиынтық
образ, ал қара қасқыр жер асты және ... ... ... атауларының құстарға байланысты қолдануы ... ... ... ... кездестіруге болады. Ол: «Қазақтар
киесінен қорқып, аққуларды атпайды, аққуды құстың сұлтаны деп ... ... үкі, ... көк ... ... де ... Көкек
ертеде адам болыпты деген аңыз бар. Бір ... ... бала ... ... ... аты ... Қалыңдықтың сіңлісі атты іздеуге шығарда бір аяғына
өз етігін, екінші аяғына асығып жүріп ... ... ... ... болатын, міне сондықтан да көкектің бір аяғы қызыл, бір аяғы көк,
сол себепті де «Аты жоқ көк-көк – ... деп ... ... құс санатына
жатады, көкек қонған бұтақты ... ... май мол ... деп ... ұғымда
іркітке салады», - дейді [102, 156-б.]. Осыны негізге алған ... ... те ... айының аты «көк-көк» айы деп көрсетеді. Ш.Уәлиханов
жоғарыда келтірілген еңбегінде ... тағы бір ... «көк ... деп күн күркірегенде айтылатынын білдіреді. Соған орай ... оның ... ... ... ... ... сөзі аспан денелерін, шоқжұлдыздарды, жұлдыздарды, бір сөзбен
айтқанда космонимдерді атауда өте жиі ... Көк, ақ, ... ... ... ... ... көк аспан, қара аспан, көк
күмбез, ақ күмбез, көк ... көк ... көк ... ақ ... көк нұр, ... көк жолы мен ... жалқы есім Көкбозат атауы бар. Ол - ... ... ... ... ... Ал «Көк шақпақ» космонимі
жарқыраған көкшіл жұлдыз, көгілдір сәуле беріп жарқырайтындықтан, аңға
шыққан адамдарға қолайлы сәтті ... ... ... дәстүрінде
аңшылықпен байланысты айтылады. Көкпен келіп, іс-қимылды білдіретін көкке
қарап қалшию, көкке қолын жаю - екі қолын көкке жаю, ... ... ... ... тілеу, көктен сұрау, көкке телміру, т.б. ... ... ... ... ... білдіруге өткенін білдіреді. Бұлардың
ішінде фразеологиялық тұрақты мағынаны білдіретін тіркестер бар.
Жалпы алғанда тіл ... мен сөз ... ... ... ... да ... байланысты, бірден-бір ықпал жасайды. Бұл үдерісті
әсіресе екі не үш компонентті ... ... ... ... ... ... ... күрделенген сайын оның берер ... ... ... ... көк ... ... ... адамның мінез-құлқын,
күйін, түрлі қасиеттері мен сапаларын білдіруде қолданылады. Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде ... ... ... сөзінің мынадай
тіркесімдері келтірілген: ақ көкірек, зор көкірек, көр көкірек, қара
көкірек, қу ... ... ... өр ... шер ... сын есімдыі
тіркестермен, ал: көкірегін жарды, көкірегін басты, көкірегіне ... қарс ... ... көк ... ... тұсы удай ... ашты, көкірегі қарс айрылды, көкірегіне ... ... ... ... т.б. – ... ... тұрақты
тіркестер: көкірегіне нан пісті, көкірегіне тоқыды, көкірегі ояу, көкірек
көзі ашылды, көкірек ... ... ... көк ... ... ... ... бақа, көк ала қойдай қылу, көк малтасын езу, көктен сұрағаны жерден
абылды, көк ... ... т.б. ... ... ... және ... ... көкіректен тарайтын көкірексу, көкірексі, көкірексіз, іөкіректе,
көкірекшіл - ... ... ... Бір ғана көк ... өзі ғана ... атауларының әрдеңгейлік бірліктер бола тұрып, бір ғана көк ... ... ... ... ... ... ... үдерісінен өткенін көрсетеді. Тілдік бірліктердің семалық жақтан дамуы
мен ұйымдастырылуындағы контекстің орны ерекше болатыны тағы да ... ... есть одно из ... ... ... языка, участвующие в выражении какой-либо идеи с помощью
языка, настолько связаны ... ... что их ... и ... в ... ... ... языка устроен именно так, что
его связи, прежде ... в ... ... и ... ... и одновременно экономны, что, опираясь не всевозможное
пересечение смысловых связей, язык ... с ... ... не ... а однозначно передавать ... ... ... залогом успеха любой материальной и ... ... ... ... ... ... ... өзара мағыналық байланысы мен қарым-
қатынасы
Атропоөзекті бағыт алғашқыда лексикография, оқу әдебиеті негізінде ... мен тар ... ... ... ... саласында ауқымы
кеңейді.
Сол кезде семасиологияны этимологиядан бөліп қарастыру ... ... ... компонентіне сөздердің шығу тегі, тілдің дамуы
барысындағы сөздердің мағыналық жақтан ... ... ... ... ... ... тұрғыдан келумен сипатталды. Оның өзінде
сөздердің мағыналық өзгерістері зерттеушілер тарапынан тілдік контактілерді
ашудың қосалқы ... ... ... ... айтылған пікірді
бекітетін иллюстрациялық материалдар ретінде ғана ... ... ... морфологиялық құрылымы формальды сипатталуына көңіл
бөлініп, формальды деңгейде қалып келді.
Зерттеуді тек осы бағытта жүргізу бірден-бір ... ... ... қала
беруі мүмкін емес еді. Өйткені тілдің синхрониялық күйі, тілді дамудың
нақты бір кезеңінде ... ... ... ... әдіс ... бастады. «Использование этого подхода оправдана и тем, что для
нужд языкового общения важна не столько сама ... ... ... его ... [45, ... құбылыстардың этимологиялық күйі олардың кейінгі актуальды
жайына бейтарап (нейтральна к его актуальной сущности). «Во ... ... не ... ... его ... ... и не ... прямого
влияния на его функционирование в речи» [46,9-б.]. Айта кету ... ... ... мен ... ... айырмашылықтар
болады. Айталық бүгінгі таңдағы сөздің негізгі әрі дара ... ... дәл олай бола ... Ал бір кездердегі бір сөздің
лексика-семантикалық варианттары тіл дамуының кейінгі ... ... бола ... және көп кездесетін жайт. Сондықтан соңғы кездерде
лексика-семантикалық бағыт, сонымен қатар тіл біліміндегі ... ... жүйе ... ... ... ... ... еді. Алайда жаңа дәуір талабына жауап беруде бұл ... ... ... еді. ... ... ... (синтаксистік, морфологиялық, лексикалық) және
сөздердің мағынасы жеке-жеке ... ... ... табиғаты мен
дамуына аса үлкен мән берілмеді»[47,47].
Сондықтан тілдің актуальды күйін зерттегенде оның тарихы назарға алмау
дұрыс болмайды. Себебі: ... ... ... главным образом в
плане синхронии, должны включать в себя ... ... для ... ... ... ... ... (45, 4-б.).
Тіл адам қоғамы дамуының жемісі және оның дамуымен ... ... ... ... ... Әр ... ... бұрын қалыптасқан
дүниетанымды бойына жинаған ана тілін үйреніп, сол арқылы дүние-болмысты
игеріп өседі, бірақ ол ... ... ... ... одан әрі қарай
тануын шектемейді, өйткені ойлау үдерісі өз заңдылықтарымен әрі қарай дами
береді, оның нақты ... ... тіл де өз ... ... ... ... ... береді. Яғни ойлау мен тіл
диалектикалық бірлікте және бір-біріне әсер ете ... ... ... де ... ... ... болады.
«Дүние-болмыс – объективті шындық ретінде адамзатқа ... оның ... тану ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан жалпы ұғымдық
категориялар әр тілде өз жүйелік-құрылымдық сипаттарына, заңдылықтарына сай
тұлғаланады. Адам болмысы мен таным әлемін ... ... адам ... тіл ... ... сол әрекет нәтижесінде дүниенің тілдік бейнесі
түзіледі» [48, 34-б.].
Жеке адам да, ұлт та адамзаттың бір ... ... ... ғана ... ... ... болады. Сондықтан түр-түсті білдіретін
сөздер әр ... әр ... әр ... ... соны.
Дүниенің тілдік бейнесі де, оны зерттеудің әдістері де уақыт ... ... ... жетіледі. Өйткені, қоғами өзгерістермен бірге
тілдік өзгерістер де ... ... ... ... ... ... парадигма ығыстыра бастағанмен,
дәстүрлі тіл біліміндегі зерттеулер, дереккөздер жоққа шығарылады деген ой
тумауы, ұғым қалыптаспауы тиіс. Өйткені бұл екі ... ... ... ... тіл ... теориялық зерттеу парадигмасының антропоөзектік
басты ұстанымы тілдің диалектикалық бірліктегі қызметтерін тереңінен ... тіл ... ... ... сай жаңа ... деңгейге көтеруге
негіз болып отыр.
Тіл зерттеушілері әдетте сөздің негізгі (сөздік), тұрақты, ... ... және көп ... ... ... ... ... байланысты, көбінше бірінен бірі туындайтын құбылыстар. Сөздің
негізгі (сөздік) мағынасы дегеніміз - өзінің өмір сүруінде, негізінде ... ... мен ... ... түсінікті нақты ұғымды білдіретін шындық
өмірдің көрінісі. Бұл жинақы, ортақ ұғым о бастан белгілі, ... ... ... ... ... ... «қара» десек, көз алдымызға
бірден ақ не қара түс, ... ... ... ... келеді.
Қандай зерттеу болмасын мақсаты негізінен алғанда біреу, ол сөздің
мағынасын, лексикалық мағынасын және ... ... ... мен
қарым-қатынасын байланыста зерттеуде жатыр. Ғылыми ... ... пен ... ... ... ... ретінде жұмсалады,
шын мәнісінде олар бір-бірінен өзгеше ұғымдар болып табылады. Өйткені: «в
одних случаях значения слов ... или ... а в ... - ... характер и степень общности и различий лексической семантики»
[45,5-б.].
Лексикалық семантиканың сөздердің тіркесімділігіне ықпал ... ... ... мы говорим «связи», то, очевидно, предполагаем
взаимодействие связанных элементов. Когда мы ... ... ... ... ... ... и различия», - дейді [49, 94-б.].
Тіл өз алдына жеке дүние ... ... ... ... ... мен
тілдің арақатынасы қатар өмір сүретін екі құбылыстың жай ... ... ... ... ... мен форманың диалектикалық бірлігі болып
табылады. Бұл бірлікте алғашқылық, ... ... ... ... ол ... ... идеялық бейнеленуі болғандықтан, өзінің тілдік
формасын жасайды» [50, 55-56 бб.].
Тілдік пішін жай ғана ... ... ол осы ... ... және осы ... ... жақ – мазмұнмен қарама-қарсы, екінші жағы
болғанмен, олар ... ... ... ... бұл ... ... пішіннің
идеалды мазмұнның ықпалымен қалыптасып, ... ... ... ... ... ... «Языковое звучание есть не
просто звучание, но звучание, тщательно обработанное, строго ... ... ... и, ... ... в ... момент в виде слов, отпечатков мыслительной деятельности. Форма
есть проявление идеалного, его материальное ... «его ... ... в свою ... - в ... ... ... мағыналық байланыс пен қарым-қатынастар
синтагматикалық және парадигматикалық деп екіге бөлінеді.
Парадигматиткалық байланыстар - парадигматикалық ... ... ... ... ... функционалды-семантикалық
өрісін, оның жайылу, таралу шеңберін көрсетуде үлкен орны бар. Туындатушы
байланыстар, ең алдымен, көпмағыналы сөздердің мағынасымен ... ... Бұл ... ... ... болуымен бірлікте бірінен
бірі туындайтын құбылыстар ретінде танылады.
Парадигматиткалық қатынастар әртүрлі ... ... ... және ... ... лексика-семантикалық
варианттарына ортақ компоненттің болуымен ... ... ... шөп, көк, ... ... ... - ... ортақ семантикалық
компоненттері бар сөздер. Бұл құбылыс лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... конверсияға да тән болып келеді.
Сөздердің арасында болатын ... ... ... ... сөз ... құрамында қарым-қатынасқа түсуінен,
контексте жүзеге асатын сызықтық тіркесімдерінен туындайды.
Лексикалық құрамдағы парадигматикалық қатынастар – мағыналардың жүйесі
болса, ... ... – осы ... ... ... жұмыс істеуі.
Тілді ұстап тұрған негізгі қатынастарға синтагматикалық және ... ... ... ... ... ... мағыналық байланыспен қатар, кейбір грамматикалық ұқсастықтар немесе
жақындықтардың да ықпалы болуы мүмкін. Тілдің лексикалық ... ... тіл ... ... ... дегенге сүйенгенде, сөйлеу
әрекетіндегі ой мен тілдің байланысында, тілдік ойлауда тұрған қалыпты тіл
түрленіп, ... ... ... ... таба бастайды. Сөздердің
жүйелік күшімен біріне бірі тартылуы осы кезде, яғни ... ... ... ... ... жүзеге аса бастайды. «Тілдік
ойлауда ... ... ... синтагмалық қатынастарда жиі
кездесетін позициялықы өзгерістер ... деп ... ... ... ... асып келе ... сөз ... қатынастарының құбылып, не
іркілуіне ықпал етуші фактор – ... ... ... әсер ... ... өз ... ... Сонымен бірге сағыналық құрылымның
құрамындағы семалардың өз өқызметтері арқылы бір-бірімен тікелей ... ... бір ... ... ... ... қалыптасқан не жаңа
ғана қалыптасып келе жатқан және енді қалыптаспақшы мәнді байланыстың айқын
не күңгірт ... ... оңай ... ... Сөз ... ... ... байланысуын немесе «бұрыс» байланысуын тек позициялық
орындардың ықпалдары арқылы анықтаймыз» [52,-88-б.].
Зерттеушілер ... ... ... ... ... сөз-
атаушының қарапайым мағыналық құрылымы, мәтіндік ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер, тілдің
лексикалық жүйесіндегі ұлттық-мәдени фактор және ... ... тағы ... да ішкі және ... факторлар әсерін тигізетіндіктен
«мәтін-жүйе» бағыты керек [53,148-б.] деп есептейді.
«Жүйе-мәтін» бағыты мен «мәтін – жүйе» бағыты ... сөз ... ... ... ... ... атап айтқанда,
сөздердің бір-бірімен байланысу мүмкіндігін айқындауға өз әсерін ... ... ... ... тұрған сөз-таңба қандай да болсын
мағынаға толық ие бола ... кез ... ... ... тек ... ғана ие болатыны бүгінде көпке белгілі болып
отырған шындық. Сөздердің контекске ... ... ... ... ... қатынасқан түсуін көрсетеді, яғни олар ... ... ... ... ... ... формы важны
линейность речи и системность ... или ... ... ... - ... ... екі ... туралы айтқанда. Сонымен бірге өз ойын белгілі тілші-ғалым әрі қарай
былайша ... ... ... что ... ... не ... вне ... и синтагматических отношений» [54, 90].
Бірақ осы сызық бойындағы тіл бірліктерінің қатынасы жай кез ... ... ... бірі стихиялы тізбектеліп келуіне ұқсамайды,
өйткені синтагма жай ғана тізбектелуге негізделмейді. ... ... ... ... заңдылықтарға негізделеді және Соссюр бұл
қатынастардың сыры тілдің ... ... ... деп ... ... ... ... нақты бір сөзбен қатар келесі бір ғана ... яки ... ... ... ... ... сөзбен тағы да
бірнеше сөз байланысып ... ... ... ... ... да ... бойында
кезек-кезегімен орналасатын сөздердің бәрі бірдей синтагма құрамайды,
себебі мағыналық ... ... жоқ ... ... ... ... синтагма мен сызықтық – екеуі бір нәрсе емес.
Сызықтық – тілдің қарапайым құрылымы, ... жай ғана реті я ... ... ... - ... тұрғыдан ұғындырылатын түпқұрылымға
негізделеді. Сөздердің ретінің ... ... ... шеңберлі
(айналасындағы) қоршауымен немесе дистрибуциясымен ... ... ... қатар орналасқан сөздердің кездейсоқ үндесіп кетуі әбден
мүмкін. Синтаксистік позиция заңдылығына сәйкес сөз ... ... ... тән ... я ... валенттілік арқылы анықталады» ... ... ... ... тәуелділікті туғызады. Мысалы,
А В-мен үндеседі, ал В ... ... ... ... ... Синтагмада мұндай байланыс біржақты түрде болып келеді, атап
айтқанда, А В-ға ... В ... ... ... синтагма дегеніміз жай ғана ... ... ... ... ... деп түсіну керек. Яғни бір-бірімен тіркесетін,
сәйкесетін, байланысатын сөздердің өздеріне тән белгілі ерекшеліктері ... ... ... бар ... көп сөздің ішінен біреу болады да, бір
ғана сөз ерекшеленеді. Осы бір сөз бен оның ... өзге ... ... туындауына әсер етеді:
Көрініп тұрғандай, ерекшеленген синтагмалық қатынастан басқа
синтаксистік ... өзге бір ... ... ... ... бір ... атап айтқанда, парадигматикалық қатынасқа өтуге немесе
ауыса алуға ... ... ... сөз ... сөздердің тобы парадигма бола алады, парадигма
құрайтын ... ... орны ... ... ... ... бір ... ұшырасады. Осы бір ғана орында ұшырасуы оның сызық бойымен бірінен
кейін бірі ... ... ... ... ... екі ... ... көрсетеді. Олар: негізгі (заттық)
және формальды типі. Заттық түріне зат есімнің түрлі септік формаларын,
т.б., ал ... ... сын ... салыстырмалы шырайын, атау септігі
тұлғасын, естістіктің жіктік формасының 1-жағын, т.с.с. ... ... |2 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... сарылау, сарғыштау |
|қара ... ... ... бұл екі ... ... ... негізгі (заттық), ал
екіншісін – формальды парадигма деп белгілейді [54].
Осыған ұқсас бөлініс түрі Ф. де ... ... де ... Бұған
қоса Ф.де Соссюр парадигматикалық қатынастың (ассоциативтік) бір-бірімен
байланысты болатынын, ... ... ... отырып:
«Образуемые в нашем сознании ассоциативные группы не ... ... ... ... ... общее, – ум схватывает и
характер связывающих их в каждом случае отношений и тем ... ... ... ... ... есть различных отношений», - ... ... ... ... «бір сөз бір ғана ... еншісінде
қалып қоймайды, қатарынан әр түрлі парадигманың бірнешеуіне де жата алады.
Сонда әр түрлі парадигма өз ... ... ... ... бір-
біріне мүлдем ұқсамайтын белгілеріне қарай белгілі бір типтерге біріктіре
алатынын байқауға болады. Оның ... ... ... ... яки ... ... ... анықталады және түсінуге, түсіндіруге
болады. Бұл – 1-парадигма.
Бұл парадигма мүшелерінің синтаксистік позициялары ... ... ... ... орын да ... ... да ... олар
бірін-бірі алмастыра алады. Сондықтан бұл парадигманың түсінігі де кең.
Парадигма мүшелері ... ... ... топ, ... ... ... сөз ... деп әр түрлі аталып жүр.
2-парадигма мүшелері де ... ... ... ... ... орын ... бірақ әр түрлі дистрибуциясы бар және олар бір-
бірінің субституттары бола алмайды.
Парадигма туралы екінші ұғым дәстүрлі ұғым, бір ... ... яғни ... үлгісі, я болмаса түрлену жүйесі. Мысалы, етістіктің
жіктелуі, шақ, жақ жағынан түрленуі, осы бөлініске сәйкес шақ ... ... т.б. ... [53,24].
Парадигманың нақ осы ұғымды түсіндіретін, нақ осы ұғымды қалыптастырған
анықтамасы сөздіктерде, монографиялар мен оқу ... ... осы ... ... ... орныққан [56].
Мысалы көк, қара сөздері ала сөзімен тіркесе алса да, басқа түспен
қызыл, сары түсті атап ... ... ... ... ... көк ... сары ... қара қызыл немесе қара сары). Яғни олардың ... ... ... семантикалық ерекшелігіне байланысты болып
келеді. Көк ... ... ... сақал болмайды, бірақ қызыл бет деп атау
тілде кездеседі.
Сөздердің арасындағы синтагматикалық байланыс семантикалық аспектіден,
синтагматикалық ... ... ... ... ... ... компоненттер болатыны жоғарыда айтылды, яғни синтагматикалық
байланыс парадигматикалық топтармен бірлікте қарастырылады да, олардың
арасында аналогиялық ұқсастық ... ... ... байлаулы мағыналарына ... орай ... Бұл ... ... түр мен ... ... ... таралуы шегіне негізгі себеп
болуы басқа сын есімдерде өзінше ... ... ... ... сөзі ... ... Зат ... лексика-семантикалық топтарымен тіркес
жасауға келгенде, қара, көк, қызыл, ақ түс атауларына ... ... ... ... сөзі ... ... табиғат құбылыстары, жан-
жануарлардың түсін зат есімдермен тіркесіп, ... ... ... көрсетеді: тарғыл бет, тарғыл беттену (предикаттылық) деп
айтумен бірге, тарғыл дауыс (сындық), дауысы тарғылданып кетті, тарғылдану
деу қазақ тіліндегі бейнелілікті ... ... ... ... ... ... жұмсалатын айғақтайды. Тарғыл сөзінің мағыналық
өрісі, тіркесім жасау мүмкіндігінің кеңдігі тарғыл тау, тарғыл сиыр, ... ... ... ... дала ... байқалады. Тарғыл сөзінің заттануы
арқылы зат есім қызметін атқаратынын мына мысалдан байқауға болады: Тарғыл
беттің әлем-тапырық ... ... ... сол, ... ... өзі де,
бұзылып кеткен кескін-келбеті де көрінді.
Синтагматика мен синтагмада барлық элементтер бір-бірімен ... ... ... ... жатады, парадигматика мен
парадигматикалық кластарда элементтер тек ... ... ... бар. ... ... ... ... элементтер арасындағы
байланыс пен қарым-қатынас синтагматикаға да, парадигматикаға тән екенін
айту жөн. Яғни мағыналық байланыстар парадигмаларға да, ... ... ... ... байланыс - жүйелі құбылыс. Тілдік құрылымды жүйелеп,
сөздердің, морфемалардың ... ... ... ... құрылымдық не тұлғалық заңдылықтар ... ... осы ... ... Синтагмикалық байланыс заңына
бағынбайтын жалғанатын тілде тілде ... мүше ... Яғни ... ... ... ... ең ... олардың ішкі семантикалық
құрылымы, мәндес, ыңғайлас болуы шарт. Екіншіден, олардың тұлғалық жағы
сингармонизм заңына лайықталып, позициялық ... ... ... ... ... жағынан жатық, «сылдырап өңкей ... ... ... ... ... ... ... Бұл негізгі үш шарттылық
фонетикаға, лексикологияға, семантикаға, синтаксиске, сөзжасамаға ... - деп ... ... [57, ... ... ... айтқанда ономасиологиялық аспектідегі
мағыналық байланысты семантикалық байланыстан айыра білу ... ... ... бір ғана сөз фонетикалық ... өзі ... ... ... ... бірақ соған пара-пар
лексикалық семантикасы бар, ... өзге сөз ... ... ... топқа жататын жаңа сөздің жасалуымен ерешеленіп тұрады: көк сын ... ... да ... және одан ... көк (жас шөп - зат ... осы ... ... болады.
Синтагматикалық байланыс кезінде сөздердің ... ... ... ... ... ... ықпалын тигізеді.
Мысалы көк от (жас шөп немесе көк шөп) қолданысы арасындағы ... ... тұр, ... ... қатынасы айқын, сондықтан
қарапайым ... ... ... ... мен
семантикалық өзіндік байланыстар анық, бірақ ономасиологиялық байланыс пен
қарым-қатынас туралы бұл арада сөз ... реті жоқ. Көп ... ... ... ... ... ... деривациялық байланыстар деп аталады.
Қалай дегенде де, түр мен түстің қазақ халқының мәдени өмірінде алатын
орны жеке сөз ... ... ... ... Қазақ халқының мәдени
лексикасындағы түр мен түстің табиғаты, тарихи орны зерттеліп біткен ... мен ... ... ... ... берік орын алған
танымдық, дәстүрлік, әдет-ғұрыптық проблемаларын ашу, ... ... ... ... сөзсіз. Бұлайша түбегейлі зерттеуге қол
жеткізу үшін халықтың дүниетанымын тұтастай алып, ... ... ... ... ұлттың санасында адамның аксиологиялық моделі ... ... ... ... ... ... санасында адам қандай
болу керек, халық нені көксейді, нені керемет құрметтейді, нені шынайы
нәрсе деп ... сырт ... мен оның ішкі ... ... болуы тиіс,
жақсы, жаман қасиеттері, адамгершілік мақсаттары, нені мансұқ етуі керек,
т,б, жайлы ұлттық образ бар», - ... ... ... [58]. Осы ... ... түр мен түс атаулары, соларға байланысты қалыптасқан ұғымдар
міндетті түрде қатысады, түр-түс атауларынсыз ұлттық ... пен ... ... ... сөз ... мүмкін емес. Осыған орай:
ақ – сүт, қымыз, ... ... ... ... ... ... болып қосыла алады. Ал қара тұту немесе арқа тұту, қара көру, төбесі
көкке ... ақ ... мен ... ... ... ... т.б. - ... тілдегі көрінісі. Менталды лексиконмен байланысты түсіндірілетін
түрлі жүйедегі түс ... ... ... ... ... ... жасап, өріс құрайтын бірліктер.
Түр-түс атаулары өз бетінше ассоциативті өріс құрай ... ... ... ... ... өріс ... ... арқылы
анықталады. Мысалы, көк сөзінің ассоциаттары: көк түс пен көк – зат ... ... ... табылады. Сындық мәнінен алшақтамаған көк сын
есімімен жасалатын ... ... ... жаңа ... Бұл ... ... ... омонимдес, синонимдес, антонимдем
болады. Мысалы:
омонимдік сипат: көк – түс; көк – шөп; көк – ... ... ... көк ... көк ... ... сол тұрақты
тіркестерінен көрінеді;
антонимдік сипат: көгеру, көктеу – жер қыртысын жарып ... өсу, ... ... көгеру – шіру, бүліну, бұзылу, жарамсыздануды (асқа
байланысты түсінің өзгеруі) білдіруге байланысты қалыптасқан.
Бұл ... ... көк шөп, ... ... ... ... ... арқылы бір-біріне сәйкес келе алады.
Көк сөзінің ассоциативті қатарына оның ... ... ... олар көк ... көк түспен, көк аспанмен және адаммен,
адам әрекеттеріне байланысты туындайды.
Бірін-бірі ... ... ... ... ... көк ... ... фразеологизмдердің ерекшелігіне олардың номинативтік
негізгі мағынасынан гөрі ауыспалы, яғни ... ... ... ... ... ... «Көк көз» көздің түсін
білдіреді, ал көзге қатысты әрекетті білдіретін «көзі көгеру» ... ... ... ұқсастығы болмаса, мағыналық сәйкестігі жоқ, өйткені ол
«көп күттіріп қою, зарықтыру» ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеті сын есімдердің
зерттелуі туралы әңгіме қозғай отырып, жалпы мағлұмат беру, оның ... ақ, көк, ... сары және ... күрделі сын есімдер, т.б. жайлы
тілдік, танымдық мәліметтер беру, талдау, мағыналық ... ... ... орай ... фактілер жинақталды.
Академик Ә.Т.Қайдар қазақ тіліндегі жалпы түр-түс ұғымына қатысты
атаулардың саны мыңнан ... ... ... ... сөз ... ... ... біріккен сөз түрінде) берілетін түр-түс атаулары:
ақ, боз, сұр, ... ала, ал, ... ... көк, жасыл, қоңыр, кер, құба,
құла, торы, күрең, жирен, ... ... ... баран, қызғылт, көгілдір,
көкше, сарғылт, сарғыш, ақша, ... ... ... ... ... қоңырқай, т.б. – бәрі болып қырыққа жуықтайтын көрінеді.
Бұлардың сыртында түр-түстік мағына білдіретін ... мен ... ... қырмызы, шұбар, қожалақ, шаңқан, шикіл, қошқыл, секпіл,
тарғыл, қылаң, жолақ, сағал, таңдақ (таңдақтай), ... ... ... т.б.) тағы ... ... сан ... қаншама көп болғанымен, сұрыптай
келгенде бір топ ... ... ... ... ... ... бәрі ... болып отырған осы 20 шақты түбір сөздің негізінде
дамып (көк – көгілдір, көкше, ... т.б.), ... ... ... ... ... көк, ... көк т.б.) айналған жай және ... ... ... ... ... ... қалай пайда болды?» деген мәселеге
байланысты оларды орыс тілінің кейбір фактілерімен салыстыра қарауды ... орыс ... тек бір ... ғана ... ... атауларының
жалпы саны 150-ден аспайды. Қарап отырсаңыз, осылардың 80-90 пайызы тілдік
табиғаты айқын, ... ... ... ... ... Оларды заттық негізіне
қарай топтастыру киын емес: өсімдік, жеміс-жидек, негізінде (зелень ... роза – ... ...... ...... малина –
малиновый, гранат – гранатовый, т.б.); металл негізінде ... ... ...... медь – ... бронза – бронзовый т.б.);
тұрмыс бұйымдары негізінде ... - ... ...... ...
бутылочный); асыл тастар негізінде ...... ... ... ...... ... – терракотовый, коралл -
коралловый); азық-түлік негізінде (молоко – ... ...... – кофейный, салат – салатовый, томат – томатный, горчица – ... ... ... ... ... огненный, ржавчина-
ржавый, болото - болотный) т.б.
Осы принциптің негізінде орыс тіліндегі ... ... ылғи ... жаңа ... еніп ... ... ... өзінің «Көтерілген
тың» романында волчий, голубиный, изморозный, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... толықтыра
түседі.
Түр-түс атауларын жасаудағы орыс тілінің заттық негізге сүйену принципі
дәл осы тіл үшін ... ... ... саналады. Соның арқасында тек ... ... ... саны ... жүз елуге жетіп отыр. ... ... тағы ... орай ... ... ... ... тапшылығын сезінген жазушы
Ғабит Мүсіреповтың мына бір құлаққағысы еске ... ... көгі ... көгі бір ... бола ... ... ... комитеті зеңгір, көк,
жасыл деген атаулардың аздығынан араласа бермейтінін ескеріп, осы мәселені
бір қарастырса болар еді. Орыс ... «шие ... ... ... ... деген қосымшалар бар ғой. Мүмкін, біз осы маңынан бірдемелерді
табармыз».
Бұл ... ... Дәл осы ... қабылдағанмен (оны
сол күйінде қабылдау мүмкін емес), осыған ұқсас, бірақ қазақ ... ... ... тәсілдерді дамыта түскен абзал. Мәселен, қазақ тілінің
өзінде бір қызыл түстің әр алуан реңктерін: ал ... ... ... ... қан қызыл, алтайы қызыл, шымқай қызыл, қырмызы қызыл тәрізді
дәстүрге ... ... ... ... Сондықтан да ақын-
жазушылардың, ... де ... ... осы ... ... ... ... еді.
Қазақ тілінің табиғатына тән бір ерекшелік: ... ... шығу тегі ... ... ... ... этимологиялық
жолмен анықтауға болса да, кейбіреулерінің құпия сырын ашу мүлде мүмкін
емес. Мәселен, ақ, боз, сұр, көк, кер, ал ... бір ... ... ... ... ... ... жоқ сияқты. Өйткені бұлар одан ары
жіктеуге, морфемаларға бөлшектеуге келмейді.
Демек, оларды көне түркі заманнан бері келе ... ... ... санатына жатқызуға болады. Көптеген түркі тілдерінде кездесетін
бұл сөздердің түстік мағынасы да көне болса ... ... шығу ... ... ... ... сөзі түркі тілдерінде ақ//ах//ағ//а: қ формасында қолданылып, ... ... үш топ ... ... «ақ» деген негізгі тұр-түстік мағына («белый»); оның төңірегіне:
ақшыл («белизна»), көздің ағы («бельмо»), ... ... ... түс («светлый»), шаштың, сақалдың ағы («седой»,
«седина»), ақ боз («сивый»), өңсіздік («бледный»), сүт тағамдары
(«молочные продукты»), боз түсті ... ... ... т.б.
мағыналар туған;
2. «ақ» сөзінің ауыс мағыналары: кіршіксіз таза ... ... ... ... ... ... «чистосердечный»);
3. керемет, тамаша, ... ... ... сөзінің этимологиясы жөнінде, оның заттық не ... ... ... ... ... ... жоқ. Кейбір ғалымдар, мәселен,
К.Менгес, М.Рясянен т.б. «ақ» (а : қ) ... ... ... ... ... сөз
деп қарайды. Бұл пікірмен келісу ... ... ... ... түркі
тілдеріне енген элементтердің таралу шегі белгілі региондармен шектеулі
ғана. Ал «ақ» сөзі болса, ... ... ... ... ... бұл
көне де байырғы түркі сөзі.
Ал сөзі де ... ... көне ... ... Ол ... ... қазақ тілінде көбіне-көп қызыл, ... ... көк ... ... ... ал ... ал қара, ал көк, ал күрең, ал
қаракөк, т.б. Бұл ... ... ... да ... көп. ... ... «ал»
сөзі монғол тіліндегі «гал» («от») ... ... гал шара – ... гал ...... ... ... деп қараса, енді
біреулер – түрі тілдеріндегі жалын, ялкун, йалун («пламя», «зарница»)
сөзінің ... ... ... ... һал тартмақ – «қызару,
қызғылттану») деп қарайды. Сөз ... ... ... ... ... ескерсек, «ал» сөзінің о бастағы заттық негізі «от», ... боуы ... ... орай «ал» ... ... ... өз төл сөзі деп қарауға негіз
бар сияқты. Оның екі ... ... тағы ... ... ...... бүгінгі түркі тілдерінің көбінде-ақ (орысша «алый», «светло-
розовый», «светло-красный», «ярко-красный» мағынасында) жеке-дара ... ... ... ... де (ал ... – «ярко-красный», ал қара көк ат
– «вороной конь», ал сары – «ярко желтый» т.б.) қолданылуы болса, екіншісі
– орыс, т.б. ... ... ... түбірі «алды» мамандарының
барлығы бір ауыздан түркі тілдерінен енген кірме сөз деп есептейді (Фасмер,
Шипова). Кейбір этимологтар түркі тіліндегі ... және ... ... ... ... ... ал («алқызыл») және түн («қызғылт
мыс») түбірлерінен пайда ... ... деп ... енді бір ... ... ... алша ... жемістердің бірінші сыңары ал – парсы сөзі
деген пікір айтылады. Бұл да ... ... ... (ал + ... +
«груша»), алқор (ал + қор – «чернослив»), алша (ал + ша – «алыча») деген
сөздердің ... ... ... да ... ... «солғын қызыл»
мағынасында иран тілдерінде қолданылады. Ал ... ... бұл ... ... ... оның төркіні санскритпен байланысты екенін ғалымдар
көптен бері-ақ ... ... ... ... ... ... «ал» ... тілдеріне енген сияқты, иран тілдеріне де енуі мүмкін ғой. Сондықтан
біз «ал» түр-түс атауын түркі тілдерінің ... ... ... ... ... ... жүрген пікірді қолдағымыз келеді.
Ал түр-түсті білдіретін сөздердің дербес жеке мағыналарына қарама-қарсы
тұратын «контекстік мағыналар» көп ... ... ... пайымдауына қарағанда ондай мағыналар «басқаша айтуға келмейтін
сөздердің мағыналарының тіркесімдер ... ... ... ... Проблемы семантического анализа лексики. – М.:Наука,1973.-280 с. – 158-
б.]. Түр-түсті білдіретін сөздер ең ... ... ... ... ... береді, бірақ талғаусыз тіркесу боолмайды.
1.7 Интенсивтіліктің ... өріс ... ... ... ... тіл ... ... қолданбалы
деп түрліше аталып жүрген зерттеу принципі – жаңа. Бұл ... ... ... зерттеу нысанының функциясын танып-білу, ... ... ... атқара алуға әдіс-тәсілдерінің қолайлығын
пайымдай отырып, оның табиғи ерекшелігін көрсету, т.б. жатады.
Функционалды бағыттың ... ... ... былай деп
көрсетеді: «Общим постулатом функциональной лингвистики является положение
о том, что язык представляет собой инструмент, ... ... ... для осуществления определенных целей и реализации человеком
определенных намерений – как в ... ... ... и ... так и в актах общения, социальной интеракции, взаимодействия с
помощью языка» [60]. Ғалымның ... ... ... бағыттағы
зерттеулердің түпкі нәтижесінің бәрі де лингвистикадағы мағына категориясын
мойындатуға келіп тіреледі. Тілді ... ... өзге ... ... өзге зерттеу принциптерінен табиғаты бөлек функционалдық бағыт -
адам тілін формальды парадигмалық танымдық тұрғыдан зерттеуге қарама-қарсы
принцип болып ... ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлмейтін формальды бағыттағы
зерттеулерден жөні де, жолы да ... ... [54, ... өріс ... бір-бірімен семантикалық
қызметінің ортақтығына қарай байланысып жатқан ... ... ... және ... лексикалық бірліктердің
топтарының және ... ... ... ... ... ... күрделі құрылым ФСӨ-тің ... ... ... кез ... ФСӨ ... оның ... ... Ол бастама:
а) өріс шегін анықтаудан, белгілеуден;
ә) өріске енетін ... ... ... анықтаудан;
б) лексема, түр, құрылымдардың ФСӨ-ке лайық белгілерін нақтылаудан;
в) аталған тілдік бірліктердің орталық пен шеткері аймаққа ... мен оның ... ... т.б. ... ... білдіретін тілдік құралдарды әр түрлі аспектіде
қарастырып, қызмет аясын түсінуде ... ... аса ... Кез келген тілде жағдаятты олардың компоненттерін
«жақсы-жаман», «көп-аз», ... ... ... ... ... ... Осы ... білдіруде интенсивті
формалар пайдаланылады.
Жалпы баға мен ... ... ... ... ... тілдік құралдарды пайдалануға болатыны айтылады, қорытындылар
семантикалық ортақтықтың міндеттілігін айтумен бір-бірімен ... ... ... интенсивтілікті білдіру кезінде керемет, өте ... ... таң ... т.б. ... ... ... ... мен басқа да тіркесімдер таңдалады, интенсивтілікті жеткізуде
қолайлылығы көрініп ... ... ... ... ... ... тілдік ситуация мен сөздердің белгілі бір
лексикалық тобына байланысты.
Мысалы, қазақ тіліндегі адам төзгісіз, ... ... ... ... ... ... да ... жаманнан да жаман, бекерден де бекер,
жан ауыртарлық, т.б. жалпақ жұртқа етене таныс интенсивтілікті білдіретін
қолданыстар.
Мысалы, халықтық дәуірдің ... ... ... ... егіз ... азамат ер, адыра, ақ, т.б. интенсивтілікті сөздер, тіркестер
жұмсалып отырған. Ақ - қараның ... қар ... ... сөз, ... ... зат есімдермен тіркесіп, тұрақты эпитет жасайтын сын
есім. Осы сөздің мәтін ішіндегі қолданыстарына көңіл аударғанда:
Ағыны ... ақ ... ... ... ... Ақ ... орытып,
Жүгірмегі майдан-ды (М.,38). Исатай деген ағам бар, Ақ ... ... ... ... ... Ақ алмасын суарды-ай (М.,41). Ақ жүрегін
тербетіп, Ер көңілін желдетіп (М.,49). Арқада жатқан ақ киік ... ... ақ ... ... біздің керекке (М.,127). Ақ жұмыртқа, сары уыз
(М.,114). Балдағы алтын ақ болат, ... ... қын да жоқ ... ... ақ ... ... еді ... батырлар, Көкпен де сауыр қынсыз
деп (М.,117). Толғамалы ақ мылтық (М.,73). Алты ... ақ ... ... күн ... ... Қара ... ақ тұйғын Қайыңда болар ұясы
(М.,83). Айналайын Ақ ... Ат ... өтер күн ... ... ... ... орда ... Ханның кірген ақ орда, Бұзуын ойлап кеңестік ... әр ... ... ... ... ... көрініп тұрады:
Ақ тұйғын, ақ алмас, ақ найза, ақ ...... ақ ... емес,
өткірлікті, қиып түсер қайтпас қайсарлықты, т.б. білдіреді.
Ақ орда – ... ... ... ... ... ақ дария
тереңдікті, Ақ Жайық байтақты, махаббаттылықты, өзенге деген ... ... ... қара ... де ... осы ... табылады.
Интенсивтіліктің терең иірімдерін түсіну үшін қазіргі лингвистикада
инвариант пен ... ... ... Бұл екі ұғым ... кейде бір-біріне альтернативті, енді бірде бір-бірін
толықтырушы ... деп ... ... ақ пен қара ... ... ... ғана ... бірін-
бірі толықтырушы үғымдар, қарама-қарсы қойылу олардың бірінің орнын бірі
жұмсалмайды, бірақ бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... қырлары айқындала беретін сын
есімдер. Қарама-қарсы ұғымдардың контрастығы тудыратын интенсивтілік тек
Махамбет жырларында ғана ... тіл ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы қойылу арқылы түсінікті бола
түсетін сөздер қатарласа өріліп, ... ... ... тағы
бірде шырайдың күшейтпелі түрінде қызметін атқарады.
Орыс тіл ... ... ... мәселелерін, атап
айтқанда, етістік және үстеу, фразеологиялық тіркестер, ... ... ... сөз ... ... ... ... еңбектер бар.
Эксплицитті интенсификаторларды қарастырған еңбектер бір бөлек
зерттеулерден тұрады. ... ... өте жиі ... ... ... және ... ... лексикалық
мағынасының өзге де компоненттерімен байланыса алатынын қарастырған
зерттеулер бар.
Интенсивтілік – категория. Осы ... ... ... ... аудармалар жасауда дәлелденген, сол себепті күшейткіш мәнді сөз
тіркестерінің екі тілді ... ... ... ... ... ... жақын белгілердің өлшемін анықтап,
градуальдылық, дискретті емес мөлшер категорияларын саралаған зерттеу
жұмыстар ... жаңа ... ... жүр. ... ... өзіне тән мазмұны мен мағынасын жеткізетін құралдары, өзіндік тілдік
амалдары бар. Интенсивтілік категориясын талдау арқылы ... ... оның ... ... ... түсіндіруге, интенсивтіліктің
механизміне анализ жасай отырып, белгілеуге болады. Бұл мәселенің қойылуы
дискурстың түрлерімен ... ... ... ... түсіну
барысында табиғи тілдің рөлі мен ұлт тілі ... ... ... айқындау - ұлттың әлем туралы білімін бекітетін негізгі
амал, түр.
Белгінің дәрежесін ... ... ... жай белгіні емес,
қалыптан тыс белгіні көрсетеді. Мұндай сөздерді әдейі таңдап ... ... ... ... күшейтіп жеткізу болғандықтан, олар
экспрессивті функцияны орындайтын, бағалаудың эмотивті ... ... пен ... ... ... ... әсерді күшейтетін
амал ретінде ... Осы ... ... ... ... ... құралдарын сөйленімге енгізудегі
мақсат бірнешеу:
а) адресанттың қызығушылығын туғызу,
ә) сөйлеу процесіне қатысып отырған ... екі ... ... ... ... ... тиімді кодын таңдап алу,
в) көңілін белгіге тікелей бұру, аударту. Мысалы: керемет әдемі – ... сұлу – ... ... ... ... өте ... – керемет қызыл
– қып-қызыл, т.б.
Қазақ тілінде анықтауыш, яғни атрибуттық қызметті сөз ... ... ...... ... ... субстантивті сөз тіркесіндегі
бағыныңқы мүше. Субстантивті сөз тіркесінің сөйлемде атқаратын қызметіне
қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... сыңар заттың белгісін ... және ... ... ... ... ... кезінде осылай позициядағы
анықтауыш сөз (анықтауыштық тіркес) анықталушы мен анықтауыштың тіркесімі
- жай ғана ... ... ... ... ... ... ... шығатын, селекциялық таңдаудың нәтижесі. Сондай-ақ осы қатынастағы
тіркестердің «дайын» құрылымдары кездеседі. Атрибуттар негізінен интенсивті
сөздер болып ... және ... ... құрылымы күрделі,
көпфункциялығымен ерекшеленеді.
Интенсификаторды таңдау процесі бірнеше себептермен ... ... ... таңдау интенсификацияланып ... ... ... жаңа бір ... ... ... семантикасын
қиындатпау үшін қосылмауына байланысты. Мысалы, ... ... ... үшін ... ... құралдардың бірнешеуін
пайдалануға болады:
қатты жылау;
өте қатты жылау;
тоқтай ... ... ... ... ... ... жылау,
жағы сембей жылау,
дауыс шығарып жылау, т.б.
Өте және өте қатты жылаудың семантикасына ... ... өзге ... ал ... ... ... эмоцияның шектен шығуы,
тоқтаусыздық, зайталау, ... ... т.б. ... ... ... ... сөзі ... дейін жетеді.
Жылау – еңіреу – көз ... ... ... ... ... бояуын күшейтеді, осы әрекетті істеп тұрған адамға
байланысты ... ... ... ... ... бастады – бозарып кетті – боп-боз бола бастады – бозарды ... ... - ... ... - ... – аппақ болып кетті - дегенде
интесивтілік ... екі түрі ... ... ... Яғни бағалаушы адам жылау әрекетіне күйзеледі немесе сынап
қарайды, сондай-ақ адамның беті ... ... ... ... ... ... ... қысылғанда, қатты шошынып, үріккенде,
қорыққанына қарап, аяу, ... ... ... ... тудырады. Бірақ
интенсивтенген сөз бен интенсификатордың семантикасына қарай қолданысы
кейде тежеліп қалады. ... орай ... ... көп ... ... аз ... деген топтарға бөлінеді.
Кейде интенсификаторды таңдау сөздің ... ... ... ... ... шөл – адам төзгісіз, ес шығарған, жан қинайтын, жан
шыдатпайтын, қорқынышты, т.б. болғанымен, қуантарлық, бойды алған, ... т.б. ... ... ... ... ... тіркестер жасалмайды. Адамның бетінің ұшы қуаныштан қатты
қызарып, бал-бұл жайнағанмен, ... ... ... ... ... ... ... кей жағдайларда қалыптаса келе
көз үйреніп, қолданыла келе стандартқа айналып ... ... ... ... ... ... бір ... айналатындықтан сөйлеуші
оларды ешқандай ойланбастан өз сөзіне араластырып, өз ойында жасау (тудыру)
әрекетін істемей, ... ... ... ... ... өте, тым, аса, ... орасан, зор, т.б. көмекші
сөздер жатады. Әрине, сөйлеушінің қабілетіне қарай, тілінің бейнелілігіне
орай ... ... ... ... да ... ... орын ... Окказионал интенсификаторлардың да өзіндік орны мен
қызметі бар, оларды жасауда белгілі мақсат көзделеді. ... ... ... ... ... ... ... көздеген мақсаты
болады, ол - сөздің экспрессиясын арттыру, тыңдаушыға әсер беру, ... ... ... ... ... ... тарауда сын есімнің жеке сөз табы ... ... ... мағыналары санамаланды және зерттелу тарихына шолу жасалғаннан
соң, грамматикалық ең негізгі сипаттары ... ... ... мен
сапалық, қатыстық түрлері, олардың жасалу жолдары мен ерекшеліктері туралы
қысқаша ... ... ... арнаулы ғылым салалары болады. Олар ... ... дәм ... иіс сезу органдары арқылы ажыратылатындығын
даралап берді.
Заттың сынын білдіретін сөздердің, оның ішінде ... ... ... көру ... ... түр-түсті білдіретін сөздердің
негізгі, ауыс мағыналары, т.б. проблемалық мәселелері айтылды.
Сын есімді зерттеудің, оның ұлттық таным ... ... ... ... ... ... ... жаңа бағыттың бірі сөздің мағыналық қырларын тереңірек тануға
мүмкіндік беретін, жүйелілікке ... ... ...... сол ... ... көрінісі функционалды-семантикалық өріс туралы
сөз қозғалды.
Функционалды-семантикалық өріс түсінігі, зерттелуі, негізгі белгілері,
типтері, өрістің құрылымы туралы теориялық көзқарастарға шолу ... ... ... ... ... өзегінің өрістің тұтас құрылымына, аясына әсер ететіні, ... ... ... бір-бірімен шектесетіні айтылды.
Түр-түсті білдіретін сөздердің өрісі, ассоциативтік қатары, қатардың
гипонимдері, синонимдік, омонимдік, ... ... ... ... арқылы сипатталды.
Сөздердің өзара қарым-қатынасқа түсуіне ықпал ететін байланыс түрлері,
синтагматикалық және парадигматикалық қатынастар мен сөздердің ... ... жүйе ... ... ... ... ... тоқталуға
күш салынды.
2 ТҮР-ТҮС АТАУЛАРЫНЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН АУЫСПАЛЫ МАҒЫНАЛАРЫ
АРҚЫЛЫ ФУНКЦИОНАЛДЫ - СЕМАНТИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
2.1 Түр-түс ... ... ... ... ... тілдегі қызметі, қолданысы, мағыналық өзгерісі
жағынан басқа сөздерден айырмашылығы, аса ... жоқ. ... да ... ... ... ... номинативтік және ауыспалы,
қосымша, қосалқы мағыналары болады. ... сөз ... ... ең басты айырмашылығына тек олардың категориялық белгісін
заттың сынын, ... ... ... ғана ... ... ... түр-түс атаулары да лексикалық ... ... ... ... ... ... заңдылығы бойынша өзгеріп, дамып отырады.
Егер зат есім, сан ... ... өзін және ... ... ... сын есім ... ретінде заттың сынын, сипатын білдіреді. Бұл
- көптен қалыптасқан қағида.
Соңғы кезде тіл білімінің ... ... ... ... ... және ... ... осы деңгейде
шектеп қана сипаттау жеткіліксіз болғандықтан, ... ... ... ... қызметін ашу мақсатында да зерттеуді өзге деңгейге
көтеру көзделеді. Грамматикалық бірліктердің лексикалық бірліктермен тығыз
қатынасқа түсе отырып, қолданыс ... ... ... ортаға бейімделіп,
бір-біріне әсер ете отырып, ... ... ... ... зор. ... ... ... тығыз қарым-қатынаста бірін-
бірі мағыналық, функциялық жақтан ... ... ... сөздің
мағыналық болмысын басқа бір арнаға түсіреді. ... ағы ақ, ... ... ... тұр дегендегі ақ пен қызыл сөздері бұл түстерді ... ... ... ... ... ... ... толықтыра түседі. Ол толықтырулар лексикалық бірліктер арқылы
жүзеге асып ... ... ... ... ... ... ... ол – тілдің табиғи тұлғасы, ... ... Ал тіл ... осындай заңдылықтарды ашып беру, түсіндіру жатады. Функционалды-
семантикалық өрісті зерттеп жүрген ғалымдар тілдің грамматикалық, лексиалық
бірліктерін тығыз ... ... ... ... ... мағынаны
білдіру мақсатындағы өзара қатынасын айқындайтын тұлға ретінде лексика-
грамматикалық өрістерді алады.
Өріс ... ... ... қасиеттің бірі жоғарыда айтылып
кеткендей түрлі ... ... ... ... ара ... ... өрісті құрайтын тұлғалардың конституенттер дәрежесіне қызмет етуімен
ерекшеленеді. Өрісті құрайтын тілдік ... ... ... ... қай-қайсысының негізінде осы мағына жатады. Үшіншіден,
өрістің жалпы семантикалық мағынасы кем ... ... ... ... диалектикалық бірлікті құрайды. Осының негізінде макроөріс
өрістерге, ... ... ... әбден мүмкін. Сын есімнің
шырайын өріс деп санасақ, шырайдың жай, салыстырмалы, күшейтпелі, асырмалы
шырайлары микроөрістерді құрайды. ... өріс ... үшін кез ... негізгі, басты тұлғасы мен оның перифериясын құрайтын тұлғалары
болады.
Сын есімдер үшін сын-сапа - семантикалық категория, оның ... ... ... ... ... кіндік доминанты – сапалық,
қатыстық категориясы. Соған сәйкес ... ... ... ... жіктеледі. «Кіндік-доминант тұлғаға негізінен ортақ
семантикалық мағынаны барынша, жалпы ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын тілдік бірліктер жатады» (61,
10-б.).
Сын-сапаны білдіру сын есімнің неғұрлым жалпы және жиі ... ... ... ... мен мағынасына қарай өз алдына
жеке лексика-семантикалық топ құрайтын түр-түс атаулары кіндік ... ... ... ... лексика-граммтикалық
өрістерінің кіндік тұлғасы ретінде көп жағдайда морфологиялық категориялар
қызмет ... ... ... парадигмалық жүйесі
грамматикалық инвариантты мағынаның ... ... сол ... ... деректі, тілдің лексикалық қорындағы атауыш сөз ... ...... өрістердің ортасы,
кіндігі. Осы сияқты домиант (басым) бірліктердің ... ... ... бере ... ... тығыз байланыстағы конституенттер
топтасады, ал орталықпен аса тығыз байланыс жоқ яки ... аз ... ... ... ... (перифериясын) құрайды.
Сын есімнің макро- және ... таза ... ... гөрі ... және ... ... құрайды. Біздің жағдайымызда түр-түс атауларының
кіндік мағынаны ұстап тұратын доминант тілдік бірліктер болып түр мен түсті
білдіретін сөздер алынады: ақ, ... ... көк, ... т.б. ... ... ... микроөрістердің құралуына негіз болатын орталық
тұлғаға айналады.
Қызыл түсі одан тарайтын басқа да түстің реңктері, атап айтқанда, ... ... ... ... ... қою қызыл т.б. микроөрістері түзілсе, қара
қызыл түс ... ... қара ... ... ... ... ... категориялардың өзіндік жүйесі болады, ол
көп түсінікті қажет етпейді. Олардың ішкі ... ... ... бір ішкі құрылымы бар көптеген тәртіптелген өзара шарттас
элементтерден ... ... ... тілдік бірліктердің де қоршауы
болады.
Әр микроөрістің төңірегіне өзімен тіркесе алатын тілдік бірліктерден
құралған тіркесімдерден жасалған өрістер түзіледі. Ол ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
1. қызыл көйлек, қызыл гүл, қызыл жер, қызыл ағаш, қызыл аспан,
қызыл дау, қызыл қыз (ауыс), ... су ... ... жігіт
(ауыс), қызыл көз (ауыс) болғанмен,
2. қызыл мінез, қызыл ... ... ... қызы шал, ... Бұл ... ... ... таралатын өрісі
болса, оның өзінде ауыс мағыналары ... ... гөрі ... ... ... ... заттық мағынасынан тарайтын
өрісі өз алдына жеке микроөріске кіндік, яғни доминант болады.
Өйткені ... ... ... ... атауларының да негізгі номинативтік
мағыналарымен қатар көптеген ауыс мағыналарының болатынын ... ... ... үшін ... ауыс, субстантивтенген (заттанған) және символға
айналған мағыналарында қолданудың маңызы өте зор.
Түр-түс атауларының бұл сыры жай ... ... ... бірақ
тілдің ұзақ даму тарихында қалыптасып, қолданыс ... ... ... мен ... ... мен әсемдігін паш ететін керемет қасиет.
Бұл қасиетті ана тіліміздің өз ... ішкі ... ... ... ... ... ауыс мағыналарының өзі бірдей емес
екенін көреміз. Олардың бір тобы ... ... ... ... о ... ... ... әлі де үзе қоймаған, логикалық
қатыстығын түгел жоймаған сыбайлас (соотнесенное значение») мағыналар болып
келсе, енді бір ... ... ... ... алыс, тіпті мүлдем
байқалмайтын алшақ жатқан мағыналар жатады. Егер ... ... ... ... ... ... метафора, метонимия, синекдоха т.б.
заңдылықтары себепкер болса, екінші ... ... ... ... ... шарықтау шегі болып саналатын логикалық
абстракция негіз болады. Осыдан келеді де, ... қара ... ... жиырмадан астам қосымша ... оның ... ... жатқан
символикалық ұғымдар пайда болады екен.
Бірақ олардың бәрі бірдей ауыс мағынада қолданыла бермейді. Әсіресе
малдың түр-түстері ... ... ... кер, ... т.б.) тек өз ... ... біз ... деп танылатын (ақ, қара, қызыл, көк,
сары, ала т.б.) ... ... ... ... ... ... ақ және ... ауыс мағыналарын ғана қарастыруды мақұл көрдік.
Ақ - қараға қарама-қарсы түс. Бұл – ақ түстің негізгі түстік, реңктік
(номинативтік) мағынасы. ... «Ақ ... қой ... Ақын ... той
бастайды» деген мақалдағы, сондай-ақ «Ақ ... ... Ақ ... ... ... ақ ... ... негізгі түстік мағынасын аңғартып
тұр. Ақ қар, көк мұз, ақ қағаз, т.б.
Бірақ бұдан барлық жағдайда бірдей ақ атауы тек ақ ... ғана ... ... ұғым ... ... Керісінше, ақ атауының ақ түске қатысы бола
тұрса да, одан алшақтап ... ... ... ... ... үзген (метафоралық, метонимиялық) ауыс мағыналары мен
символикалық мәнде қолданыстары ... жиі ... ... ... ... ақ атауы қатысқан жай және фразеологиялық тіркестерден, мақал-
мәтел құрамынан, қос сөз, біріккен сөз, ... ... ... ... ... жиі ... түске байланысты ауыс мағыналардың біразын қазақ тілі негізінде
Ә.Қайдар былайша жіктейді:
Ақ - сүт, сүт тағамдары. Сүт ... төрт ... ... ... ... ... құрт, ірімшік, сары май, қымыз, шұбат, сүт т.б.)
тағам, сусындар енеді. ... ... ақ ішіп ... ... ... ... сүт және сүт ... білдіріп тұр. Ақсырау – сүт және ... ... ... ... – кей ... «әк» ... мағынасында қолданылады. Осыған орай
үйді әктеу (үйді ақтау) деген варианттар ...... ... ... пәк» ... ... Жала ... – аққа
қара жақтым (бұл аражағы ақ - таза, күнәсіз, адал адам); Аққа ... ... ... пәле жоқ» ... «Айтқан жерде пәле жоқ, Ақ жүргенде
жала жоқ» т.б.
Ақ - әділ, әділетті, арамдығы жоқ, істің ... ... ақ ... ... ... айту, шындықты сөйлеу, бұрмаламау» мағынасында);
ақтық сөз ... ... сөз» ... ақты ... ... ... дәлелдеп шығару»); ақ көңіл («арамдығы жоқ, таза да
әділетті адам») т.б.
Ақ - ізгі тілек, ... ... ... ақ ... («шын көңілден
айтылған ізгі тілек»), ақ жол тілеу («сапардың, ... оң ... ... ... ... ... ақ қас, мұңсыз бол! (түшкірген ... ... ... ... мұңсыз, қайғысыз бол!» деген
тілегі); ақ босаға, ақ отау, ақ дастархан, ақ ... - ... ... жақсылықтың нышаны ретінде қолданылатын тіркестер.
Ақ - асыл, таза, қоспасыз (болат, құрыш, ... т.б. ... ... ақ ... ақ семсер, ақ сауыт, ақ берен, ақ найза, ақ мылтық т.б.
сауыт-саймандардағы ақ олардың ақ түсін емес, тазалығын, асылдығын ... - бір ... бір ... ... созылған құбылысқа қатысты.
Мәселен: ақ жауын – жер мен көк ... ... ұзақ ... ... жауатын
жаңбыр; ақ боран – аспан әлемі мұнартып, үдей соғып ұзаққа созылатын боран;
ақ түтек - ... ... ... бет ... боран т.б.
Ақ – «тозу, жұтау, күйзелу» мағынасын аңғартады. Мысалы: ақ сүйек қылу
(қатты қыстың, боранның ... ... ... ... кетуіне
байланысты) ақ сүйек жұт; ақ сирақ жұт (малды қырып кететін қатты ... қыс); ақ ... ... ерте ... ... ақ ... ... азып-тозып, қаңғып кетуі) т.б.
Ақ - қасиетті, қастерлі. Мысалы: ақ жауып, арулап көму (өлген адамды
қастерлеп, жақсы ... ... о ... шығарып салу); ананың
ақ сүті («адам баласының ... ... ... ... ізгі ... ... - хан, бек, төре тұқымына тәндігін, елден ерекшелігін, ... ... ... ... ... ақ ... - ... хан тұқымдары; ақ орда - жоғары тап, билеуші-төстеуші қауымның
(ханның, бектің, патшаның, ... ... ... ... ел ... ... ақ үй - дәулет нышаны, бай адамдардың ... ... ел киіз ... ... ... ... ... үйі ме, жоқ
кедей-кепшіктің үйі ме, бірден анықтай алған); ақ ... - қара ... ... ... ғана ... ... ... әйелдер).
Ақ - әйелге тән әдемілікті, келбеттілікті аңғартады. Мысалы: ақ дидар,
ақ жүзді, ақша бет, ақ ... ақ ... - ... ... ақ ... т.б. ... тіркестер.
Ақ түстің дәстүрлі қолданыстарынан өзгеше кейінгі дәуірде жаңа
маыналары да ... бола ... ... ... ... ... деген сөз субстантивтеніп, социалистік революцияның жеңіп шығуына
өлгенше ... ... ... ... ... ... Бұл өз ... Франция революциясы кезінде пайда болған ұғыммен
байланысты (бұл революция кезінде де ақ және ... ... екі ... екен.
Орыс тілінде «географиялық картадағы әлі ашылмаған, аты қойылмаған
обьекті» мағынасын беретін ... ... ... ... ... ... осы ... қолданылып та жүр. Ал орыс тілінің өзінде: ақ билет
- әскери міндеттен ... ... ... құжаты; ақ қарға -
айналасындағыларға ұқсамайтын, мінезі жағынан ... ... ... ... ... ... Онда да: ақ түн – ... түн», ал ақ сөзінің өзі –
«жеңіл», ... ... ... ... ... ... ақ күң «бәрін істейтін қызметкер әйел», ақ піл – «өзіне көп көңіл
бөлуді талап ететін адам». Сонымен бір Ақ үй ... ... ... бір үкімет үйі маынасында жұмсалады. Орыс тіліндегі Белый домды
тікелей калькалау нәтижесі деп ... ... ауыс ... ... ... ... ... тілдерден
тағы бір-екі мысал келтірейік. Мәселен, монғол ... ... ақ түс Күн мен ... ... ... ... ... символы болып
саналады. Барлық монғол халықтарының ... ... ... ... яғни Жер мен оның бетіндегі жан-жануарлардың ... ... ... ... («Ақ ... деп ... екен, осы арадағы цаган сөзі
ақ шаған, ақ шаңқан сөздерімен төркіндес сияқты. Ақ шаған да, ақ ... ... ... тіркестер. Ақ түсті мал монғолдар үшін де ... ... ... ... не ... ... ақ ... немесе цаган
сар деп аталатын жаңа жылдың басы («ақ ай» деген тіркес) - осының бәрі ... ... ауыс не ... ... ғалымдар, оның ішінде қазақ тіл білімінің көрнекті өкілі
М.Томанов сын ... ... ... ... да ... дербес грамматикалық класс болып қалыптасуы – ... ... ... ... ... ... ... дейді, басқаша айтқанда, сын
есімдердің функционалды-семантикалық өрісінің де ... ... ... ... ... бірі «ақ» сын есімінің мағыналық, функционалдық қырын
ашуда енді түсіндірме сөздік материалдарына жүгінуге болады. Ол – ... ... ... ... тілі ... «ақ» сын ... тоқталудағы себеп – бұл жоғарыда бірнеше аталған екі ... ... пен он ... ... ... аралығында шықты.
Екіншіден, бұл сөздіктен жалпыхалықтық әдеби тілде ... ... ... және ... ... ... ұлы Абай ... контекстік мағыналарын көре аламыз.
«Абай тілінің сөздігін» құрастырушылар ақынның «ақ» сын есімін өз
туындыларында 54 рет ... атап ... ... ... ... ... басқарған фил. ғыл. докторы А.Ысқақов.-Алматы,1968). Атап
айтқанда, «қар, қант, бор тәрізді түс; қараның антонимі» мәнінде - 26 ... ... ... ... - 7 рет қолданған. «Қар – аппақ, бүркіт – қара,
түлкі – қызыл, Ұқсайда қаса сұлу шомылғанда» - ... ... ... ... ... түседі.
Абай шығармаларында сондай-ақ төмендегідей «ақ» сын есімімен келетін
тұрақты тіркестер аталмыш сөздің функционалды-семантикалық өрісін ... ... ақ ... – адал ... ... ақ ... өлім – тағдырдың дегенімен болған қаза;
- ақ жем болу – босқа әурелену, арам тер болу;
- ақ ... – ақ ... адал ... ақ ...... надан;
- ақ көңіл – таза, адал ниетті, ақ пейіл;
- ақ ниет – ... адал ... ақ орда – ... киіз ... ақ ... – ақын бұл ... ... бейнесін шалға теңеп отыр.
- ақ сұңқар – ақын бұл жерде Әбішті қыран құсқа теңеп отыр;
- Ақ ... ... – 1823 ... ... ... соғыста
қазақтың үргін-сүргінге ұшырап, босқын болған кезі;
- ақ тамақ – қаздың әдемі сұлу мойны;
- істің ақ пен қарасы – ... ... «ақ» сын ... ... ... ашылып, барлық мағыналық
қырлары, функционалдық қызметі мен ... ... ... ... ... ... ... [63,І том, А-Ә, Алматы, 1974, 126-137-
беттер] көрініс тапты.
Қара түсі. Бұл түстің анықтамасын түсіндірме сөздіктерде «ақтың қарама-
қарсы түсі» деп ... жүр. Бұл ... ... дау ... ... ... ақ түстің қарама-қарсы түсі ресми бекітілген бүкілодақтық эталонда
көрсетілгендей «қара барқыт», «қара мақпал» түсіне сай ма, сай емес пе ... ... ... ... ұғымындағы қара түсті біз оның ... ... деп ... ... ... қара көмір, қара күйе,
қара түтін, қара шаш, ... қара ... ... ... оның негізгі
мағыналары болып саналады.
Ал табиғатта, адам қоғамында басқа түр-түстер сияқты қара түстің ... ... ... шартты, символикалық мағыналар бар. Бұл тек ... ғана ... ... түркі дүниесіне ортақ құбылыс. Түркі тілдеріндегі
түр-түс атауларының мағынасын арнайы зерттеген академик А. Н. Кононов ... тек қара сын ... ... ғана 20 шақты қосымша, қосалқы,
ауыспалы мағыналар бар екенін көрсетеді. Олар ... ... ... ... ... ... «мрачный»,
2) «суровый»;
3) «печальный», «несчастный»;
4) «скот» (о крупном скоте);
5) «толпа», «народ», «простой люд», «простолюдина» (т.е.) незнатный»,
«неаристократ»);
6) «войско»;
7) «суша», ... ... ... ... ... ... ... «контуры»;
10) «постный», «нежирный» (о мясном продукте);
11) «нецветной» (о ... ... ... ...... и ... ... «дремучий» (о лесе, джунглях);
14) «прозаичный» (о слове);
15) «загорелый» (о ноге);
16) «пеший», «босый» (о состязании в беге, о байгах);
17) «грунтовый» (о ... ...... т.б.
Қара сөзінің тек түркі тілдеріндегі ауыс мағыналары шын ... ... көп. Ал ... ... ... ... біз жинаған материалдарға
қарағанда біраз. Енді біз олардың біразына мысалдар келтіре ... Айта ... ... ... ... қара ... емес мағыналары тек белгілі сөз тіркестерінде ғана ашылып,
айқындала түседі. Бұл ... ... ... ... қарастырылады.
Көк, ақ, сұр сары, қызыл, жасыл хроматты түстері алғашқы және негізгі
түстер болып саналады, ал қаракөк, ... ... ... сары сияқты
түстер қосымша түстерге жатады, ал қара, ақ, сұр ахроматты немесе нейтрал
түстер болып табылады. Әр ... ... ... бір символикасы бар.
Айталық, қара сын есімі күш, билік, жоғары талғам белгісі саналады.
Классикалық түске ... Бұл - ... ... ал ... ... мәні ... ... (черная магия), заңсыздық, тәртіпсіздік, қара пиғыл, қара ниет,
қауіп-қатер, қарсылық, құрбандық символы болуынан көрінеді. Бұл туралы:
Фольклорда қара дәу, қара ... қара жын, сары бас қара ... қара ... көрініс тапқан. Құрбандыққа шым қара қой шалу діни түсінікке
байланысты. Қара ... ... гөрі ... ... ... ... ... күн мен жарық пен түнекті адам өмірінің анықтаушы
факторы деп ... ... ... орай ... ... екі ... ... 1. қара, қаракөк (түн); 2. Ақ, ашық сары (күн). Қара, қаракөк
тыныштық, мүлгіген құпиялы. Ақ сары - ... ... ... ақ пен
қара реттегіш түстер ретінде сипатталады, бұлар өзара жұп құрайды. Айталық,
дүниедегі өлі мен тірі, жақсы мен жаман қандайлық жұп ... ақ пен ... да ... ... ... ... ... де аспан, жер, жер асты үштігімен түсіндірілсе,
үштік дүниенің түр-түстік сипатын, тілдегі мифтік құрылымдарды зерттеген
Б.Ақбердиева ақ қара ... ... ала ... ... деп
түсіндіреді [64, 146-б.]. Оның қарапайым ғана схемасын береді.
Адамды ... әлем ... ... ... тұр. Осы әлем ... бір
құрамдас бөлігі түр мен түс екені - шындық. Түр-түссіз әлемнің бейнесі
толыққанды болып алмайды.
Ал ... ... ... ... ... ... ... жасау арқылы жақсы зерделеп, ғылыми еңбек жазған жас
ғалымдардың бірі Н.Айтова болды. Енді осы ... ... адам ... табады да, оны адам қайтадан сыртқа тілі арқылы шығарады, таратады.
Оны адресат қалай қабылдайды, ғалам қалай ... сол ... ... береді. Мұны ғылым тілінде әлемнің тілдік бейнесі деп аталатыны
белгілі. Н.Айтованың схемасы негізінде ... ... ... ... А – обьективті шындық - ғалам бейнесі;
В – адам санасы, не аралық әлем (ғалам ... ... ... - ғаламның тілдік бейнесі, концептуалды ғалам бейнесін ... ... ... ... адам ... әсерін көрсетеді.
В1А2 сананың дүниені тануға бағытталуы, бірақ бұл тең қатынас құра
алмайды, себебі, обьективті ... ... ... ... сондықтан
В1А2В2 қатынасы құрылады, ал А1В1А2 қатынасы ғалам бейнесі ... ... ... емес ... ... білдіреді.
В1С1 - қатынасы бейнеленген концептуалды ғалам бейнесі;
В1С2 - ... ... ... ... ... ... мәндердің
тілдік бейнесі;
С1В1С2 – обьективтенетін білім мазмұны, ... ... ... ... ... бейне;
С2В2 индивидуалды, жеке мойындалған білім мазмұны;
В2С1В1 - ғаламның субьективті тілдік ... ... ... ... алмайды, арасында табиғи байланыс жоқ, бірақ
обьективті өмір сүре ... ... ... ... ... ... ... Толықтай АВС қатынасы мүмкін дүниенің сана арқылы
мүмкін болатын тілдік бейнесі ара қатынасын ... - ... ... ... ... білім (өзгешелігі;
қасиеті; әсері; қызметі, т.б.)
С1В1С2 - бьективті белгіленген ... ... ... (ақ-таза,
тағам, символ, т.б.)
В1С2В2 - түр-түстің субьективті ... ... ... ... ... ассоциация т.б.
А1В1А2 - қатынасы түс туралы санада бар, бірақ тілге вербальды ... ... ... ... ... ... ... не қызылдың
әр түрлі реңктерін көру арқылы қабылдау, ызыл ... ... ... ... білмеу) тілдік емес білім. Түске бағытталған ой түстің өзін, мысалы,
қызыл - дыбыстық тіркесі арқылы ВА1В2 ... ... - ... емес ... ... ... И.А.Стернин тілдік
және тілдік емес білімдердің өзара ара қатынасына ... ... Ол ... ... сол немесе басқа затқа қатысты білім жиынтығын түсінеді ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырады. Оның ойынша, ғалам туралы тілдік білім, тілдік емес білімге
қарсы тұрады. Тілдік білім сөз ... ... ... ... ... тілдік месе білім сөз мағынасында қандай да бір
компоненттерді жасайды. Тілдік емес ... адам ... ... ... түрде сақталады және жан-жануарлармен адамның ортақ ойлауының
нәтижесі дегенді айтады.
Ғаламның тілдік бейнесінің философиялық ... мәні ... ... Т.В., ... А.Д., Караулов Ю.Н., Кубрякова Е.С., Арутюнова Н.Д.
еңбектерінде толық баяндалған. Олар ... ... ... ... ... ... Бірақ ғаламның бейнесі қатып қалған статикалық
күйдегі бейне ... ол - ... ... ... ... ... ғаламының тілдік бейнесі мынадай түрде кездеседі:
Әмбебап бейне;
Идиоэтникалық бейне (66,42-49).
Түр-түсті ... ... ... пен ... ... ... ... өзгеруі қандай анық болса, қазақ халқының идиоэтникалық ... ... ... ... ... ... сыртта қалмайтыны да сондай
анық. Бұл бейне тілдегі ... ... ... ... ... және ... дұрыс ұйымдастырылуы, дұрыс қолдануы мен
дұрыс сөзұғыным арқылы жетіле береді.
Түр-түсті ... ... жүйе ... Ал ... ... қоршау ұғымымен байланысты жүйе ұғымы да қарастырылады. ... ... түсе ... ... бір ... тұтастықты құрайтын
көптеген элементтер ретінде өзінің барлық қасиеттерін ... ... ... біз ... бір ... ... немесе топқа қатысы
жағынан жүйеге ұқсастыра отырып, анықтауға болады: бұл ... ... ... ... ... отырып, өз функциясын атқаратын қоршаудың
рөлін ойнайтын тілдік ... ... ... ... мағыналарын білдіруде қоршаудың рөлін мәтін мен
сөйлеу әрекетінің ... және сөз ... ... ... сөздердің осы категорияға әсер ететін лексикалық мағыналары және
лексика-грамматикалық топтары, ... ... ... ... ...... жүйе ретінде қарастырылатын
категориямен өзара байланысатын басқа да грамматикалық категориялар ... ... ... тіркеспейді. Олардың тіркесім жасау
қабілеттілігі қабілеттілік аспектісін тудырады. Бұл тараушада ... ... ... яғни ... ... сөз ... ... функционалдығына мән берумен байланысты сөз болды. Олар ... ... мен ... және оның сөз ... ... ... ... жүгін көтеріп келе жатқан сөздер екені,
өрістің мәніне, мазмұнына әсер ететіні анықталды. ... ... ... ... лек ... және ... мағынамен шектеліп
қалмайтыны белгілі болды. Яғни белгілі бір ... ... ... ... бірлік қоршаудағы сөздердің мазмұндық ерекшеліктеріне
қарай басқа да семантикалық мәндерге ие ... ... ... ... ... негізгі бөлімнің екеуінде де келтірілген мысалдарға қарағанда
жетекші сөздердің және ... ... ... ... ... ... ... өзінше жаңа мағынамен жаңа қызмет
атқаруға кірісетіні анықталды. Әсіресе номинативтік мән ... ... ... ... ... жасалған түрлерінде бұл құбылыс
анық байқалатыны белгілі болды.
Түр-түс ... ... ... оларда интенсивтілік пен
сапалық белгілердің өзектенетіні байқалды. Демек, олар ... бере ... яғни ... ... ... сөздер.
2.2 Түр-түсті білдіретін сөздердің тіркесімдері мен мағыналық қырлары
Қазақ тілі ... қоры мол, ... бай, көне де ... тіл ... ... ... жазып келеді. Оған лексикамыздың бар байлығын қамтыған
он томдық Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін, ... ... ... ... ... ... мысалға келтіруге болады. Осы
ұшан-теңіз байлығымыз қазір әр қырынан алып зерттеу үстінде. Сөздік ... ... ... ... ... ... ондыққа енетін сан
есімдер, негізгі ... ... ... ... ... байланысты кәсіби сөздер, терминдер, т.б. ... ... ... ... ... ... өсімдік атаулары,
зергерлік өнерге қатысты сөздер, балық, бау-бақша кәсібіне байланысты
атаулар арнаулы сөздер, т.с.с ... ... ... ізденістер жасалды.
Әсіресе соңғы жылдары қазақ тіл ... ... ... көп көңіл
бөлініп, көне ескерткіштердегі қазақ тіліне қатысты ... ... ... ... ... ... ... болды. Тарихи
грамматиканың жазылуы, тарихи лексикология мен мен тарихи семасиологияға өз
ықпалын тигізіп, сөз ... ... кең жол ... ... өз зерттеуімізде жекелеген сөздердің пайда ... даму ... ... процестеріне ден қоя отырып, қара сын ... ... Оның ... ... бар. Қара - өте көне сөз. Ол ... түр және түс ... ықылым заманнан қолданылып келеді. Оған
түркі тілдері бойынша ... ... ... бола ... ... сын есімі тілімізде актив қолданыста жүрген сөз. Сол ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестері, этнографизмдер, жер-су
атаулары, т.б. ұшан-теңіз. Сондай-ақ қара сын есімі осы ұзақ даму ... жаңа ... ие ... ... ... ... салмағын
молайта түскен. Олардың бәрін ашу үшін, әрине, қара сөзін жеке, дара алып,
сөз ету қажет.
Қара сөзінің мағынасы кең де ... ... ... ... ... ... Ол өз ... «Сондай-ақ қара деген сын есімді алсақ,
бұны адамға қолданғанда қара ... түс пен қара ... қара ... қара күйе
дегендердегі түсті бірдей деп айтуға болмайды»,- деп жазады (67, 32).
Одан әрі былайша талдайды:
Мысалы: Орта ... ... ... қара ... жүзі құбылып үйден шығып
кетті /Б. Майлин/ дегенмен: Айранбайдың … таралмай ұйысқан қара сақалы
барлық ... ... тәу ... адам – ... ... қу ғой, - дейтін /Б.
Майлин/ дегендегі қара жігіттің қаралығы қара ... ... ... ... ... болады.
Мұнан шығатын қорытынды: сөздің мағынасы ақиқат ... дәл ... ... белгісін нақты көрсете алмайды, бірақ халық тілінде дәстүр
бойынша конкрет ұғымға сай болады.
Бір сөздің өзі сан ... ... ... ... ... Бұған
мысал ретінде «қара» сөзінің басқа мағыналарын қарастырып көрейік. Мысалы,
қара халық осыны ұнатады деген сөйлемдегі қара ... ... ... байларды ақ сүйек, кедейлерді қара сүйек деген. Сөйтіп, баяғы түсті
көрсететін қара деген сөз мағынасын алыстап, тым ... ... ... ... ... ... осы сияқты мағынасын ауыс мағына дейді,
бірақ бұл жағдай ... факт ғана ... жеке ... бола алмай,
контекстік мағына болып қала береді.
Егер бұл сияқты тіркестер көбейіп, қара деген сын есімнің ... ... онда ... ... гөрі ауыс ... жақындап,
бара-бара тұрақтанып, мағынасы ашылып, жеке мағына болады. Мысалы:
Жүз қараға екі жүз ... ... ... ... ... деп ... мағынасының құбылуы – сөздің грамматикалық тұрақтылығын әлсіретіп,
бір сөз табынан екінші бір сөз ... ... ... Бұл жөнінде сын
есім мен зат есімнің, яғни есімдердің ара жігі тым ... ... /сын ... ... ... қазақ тіліндегі сын
есім категориясын жасайтын сапалық сын ... бәрі де ... ... ... зат ... айналып кетеді. Көптеген сын атаулары зат
атауымен ұштасып жатады. Мысалы:
Кешегі қонған ... ... ... жоқ ... ... ... батыр»/.
Міне, бұл мысалда қара деген заттанып кеткен. Ерболға бір қара ... екі ... ... алғызды /М. Әуезов/. Бұндағы қара деген мал дегеннің
орнына қолданылып тұрғанын көреміз. Бұл – тұрақталған ... жеке ... қара сөзі сан ... ... келгенде сын есімдік ... ... ... Бұл ... ... ... қалпымен қатар,
оның ерте күндегі семантикасы да тікелей затпен байланыса айтылып, ... ... ... ... келе сын есімге ауысқан.
Қара көне түркі тілінде де мал дегеннің орнына қолданылғанын ... жазу ...... ... Әнбиясынан» көруге болады.
Онда жиі қолданылған. VІІ ғасырда Күлтегіннің ескерткішінде қара ... ... - қара ... яғни хан ... ... ... сөз. Қара
деген сөз моңғол тілінде хар ... ... хар ... - қара ... ... - қара сана ... ой/. Бұлар, әрине, кездейсоқ нәрсе емес, ... да қара сөзі сын ... ... ... ... оның ... мағынасы
заттың атауы болып, бертін келе сын есім болған деген пікірді дәлелдейді.
Бұл жөнінде ескеретін бір жағдай бар. Моңғол тілінде хар ... ... қара ... сөзбен тура мағыналас болғандықтан қара деген сөздің
түбірі қар болып, ол сөз - ... ... ... ... ... ұры-қар
дегендегі қар-мен мағыналас болмай ма деген күдіктен аулақ болуымыз керек.
Өйткені моңғол ... қар ... сөз ... мағынада қолданылады, хун қар
– ер адам, хун адам, қар еркек, ер ... ... Мұны ... ... немесе еркектің қоры, әйелдің қары күлегеш дегенмен салыстыруға
болады. Қолды хол деумен қатар гар деп те ... ... гар буу - ... ... ... ... қара ... сөздің мағынасының динамикалық дамуын шамаласақ,
басқа сөздердің де мағыналық дамуы осы тектес болып келеді деген ... ... ... даму ... тұрақты мағына да, жаңа мағына
да, ауыс мағына да, ... ... да ... ... ... ... ... заңды құбылыс, сөз өрісінің кеңеюі мен тарылуы.
Сөз мағынасы даму ... жаңа ... ... да ... жеке ... ... организм сияқты құбылғыш келеді.
Біз бір ғана қара деген сапа сынының заттық мағынасын шолғанымызда, ол
әр ... ... ... яғни әр ... зат ... орнына
қолданылатынын байқадық /Сонда/.
Міне, ұзақ үзінді - профессор Ғ. Мұсабаевтың «қара» сөзіне қатысты ой-
пікірлерін толық ... ... оның ... ... ... ... 30 жыл бұрын-ақ зерттеушілердің назарына ілінгенін
көрсеттік. Енді өз жұмысымызда осы айтылған ... ... ... ... ... ... Бір ескертер жайт, біз көбіне
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне» ... ... ... ... Қ ... ... редакциясын басқарған Қазақ ССР
Ғылым ... ... ... А.Ы. ... ... ... ж.) ... Өйткені, жоғарыда атап өткеніміздей, ана тіліміздің бар
байлығын топтастырып, жинап отырған бұл он томдық ... - баға ... ... ... ... ... ... нақты, абстракты,
контекстік және көп мағыналығы болады ... ... ... ... ... ... бірі туындайтын құбылыстар. Сөздің негізгі
/сөздік/ мағынасы ... - ... өмір ... ... сөз ... мен ... ... түсінікті нақты ұғымды білдіретін шындық
өмірдің көрінісі. Бұл ... ... ұғым о ... ерте заманнан-ақ
көпшіліктің құлағына сіңісті болады. Мысалы, «қара» десек, бірден ... түс, не ... ... ... ... сөзінің мағыналарын ашу, сипаттама беру екі томдық
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» ... ... ... ... том. Қ-ß. ... ... рет ... алынған болатын. Енді сол
талпынысты толықтай келтіре кетелік:
«Қара» І. Сын. 1. Аққа ... түс. ... қара ... ... қара ... қолаң қара шашы үйдің қараңғылығын қоюландырып
тұрғандай /Әбішев/. Халықтың жұмбақтарында паровозды алып ... қара ... ... қара ... деп ... /М. ... Бір ... алыстан қарайып көрінетін бейнесі, ... ... ... ... де бір ... ... тұрып қалды
/Әбішев/. Біздей қарамызды көрген соң, олар ... ... ... ... жатқан жерінен жарты көш шыққан кезде, артымыздан жұлындай болып
бір қара көрінді /Мүсірепов/.
Қара ІІ зат. Ірі мал. Жасы ... ... Бар ... ... Бір-екі қара тапса, малға бөге қалған кісімсіп, «маған мал жоқ
па?!» дегендей қылып, еріншектік, жалқау, ... ... ... ... ... ... басылымында, атап өтер бір жайт,
«қара» етістігі реестр сөз ретінде берілмеген. Оны ... ... ... ... Онда «қарау» етістігінің «көру үшін
назар аудару» және «бағыну, қарамағында болу» секілді қос мағынасы ... ол ... ... ... сын ... ... сөз ретінде
келтірілген. /68,40-бет/.
Ал, жоғарыдағы үзіндіден «қара» сын ... ... әрі «ірі ... қос мағынасының омоним делініп, жеке-жеке реестрге алынғанын
көріп отырмыз. ... он ... ... ... ... ... «ірі
мал» мағынасы омоним ретінде ... оның ... ... ... ... ... ... «қара» сөзінің түсті білдіретін
тоғыз ... бірі деп ... алда ... сөз болады.
Сондай-ақ, «қара»-ның сын есім мәнді бірінші мағыналар тобының ұясында
/реестрінде/ қара барқын, қара бет, қара ... қара ... қара ... ... қара таяқ, қара көлеңке, қара күйе, қара кер, қара май, қара
халық, қара суық, қара сұр, қара тер, қара ... қара ... қара ... ... ... ... беріліп, мағыналары арнайы мысалдармен
ашылған.
Сын есімдер заттың әр алуан сыр-сипаты мен белгілерін тікелей де, ... ... ... да ... ... ... ... олар
өзінің семантикалық мағыналары мен грамматикалық ерекшеліктеріне қатысты
іштей сапалық ... және ... ... сын есімдер деп екіге
бөлінетіні белгілі. «Сапалық сын ... деп ... ... заттың әр
алуан сыр-сипатын, атап айтқанда, түрі мен түсін /ақ, қара, қызыл, көк, сұр
т.б./, сыры мен сапасын /жақсы, ... ... ... т.б./, көлемі мен
аумағын /үлкен, кіші, ауыр, жеңіл т.б./, дәмі мен ... /аùы, ... т.б./ ... және ... ... да ... білдіретін
сөздерді айтамыз» (12, 168).
Сапалық сындар жалпы сын есім деп ... сөз ... ... ... ... етеді. Олай болу себебі – жалпы сын ... тән ... ... мен сипаттардың бәрі де сапалық сындардың бойында
болады.
Тіліміздегі түр-түс атауларын сапалық сын есім ... ... ... ... ... лексикалық байлығымызда өзіндік орны
бар күрделі құбылыс деп қараған еңбек соңғы жылдары академик Ә. Қайдаровтың
басшылығымен жарық көрді (17).
Авторлар тілдегі түр-түс ... ... ... былай дейді:
«Егер табиғаттағы сан алуан түр-түстер мен реңктердің дүниеге келуі адамға
қатысы жоқ обьективті ... ... ал ... белгілі факторға
айналдыру сол тілде сөйлеуші адамдардың тікелей өздеріне ғана ... ... ... ... ... мен сөз ... ... - әрбір тілдің өзіне ғана тән творчестволық ... ... ... ... ... ... ... барлық халықтарға және
олардың тілдеріне ортақ әрі бейтарап, ал аталуы жағынан сол тілдердің өз
ерекшеліктеріне, ... сөз ... ... мен ... ... ... орай, түр-түс атаулары әрбір тілдің өз топырағында
танылып, өз ... ... ... ... ... зерттейтін колористика ғылымы табиғатта 30 мыңға жуық
түс пен реңк бар ... Ал адам ... жай ... 180 ... түс пен ... ... ... көріп, ажырата алады екен.
Табиғатта түстер мен реңктердің түрі ... көп ... да, ... ... ... ... ... екі топқа бөліп қарайды: хроматты және
ахроматты түстер. ... / ... ... ... ... сәуле толқындары аралықтарындағы қызыл, қызғылт сары, сары,
сарғылт жасыл, жасыл, ... ... ... көгілдір жасыл, көк, күлгін
түстер жатады. Бұлардың жетеуі /қызыл, қызыл сары, ... ... ... күлгін/ кемпірқосақтың жеті түрлі түсіне сәйкес келеді. ... / ... ... ақ, сұр және қара түстер жатады.
Ғалымдардың айтуынша, табиғатта «ақ» пен «қара» түс қана таза, қоспасыз
түстер. Осы «ақ» пен ... ... ... бәрі ең аз дегенде екі, үш
не одан да көп түстердің синтезі болып табылады. Мәселен, ... ... ... мен ... ... ... пен ... «қызғылт
сары» /оранжевый/ «қызыл» мен «сары» түстердің араласуынан пайда болады.
Аталған еңбекте авторлар «қара» түске мынадай ғылыми анықтама береді:
Қара түс. Егер спектрдің ... ... ... ... ... ... 1,5 ... аспай шағылысса, ал сәуленің қалған ... оның ... ... ... онда ол ... /өңін, түсін/ қара түсті
деп атайды.
Мүлде қара түс тек абсолютті қара денеде ғана болады. Кейде шағылысқан
сәулелерді айқындау үшін қара ... ... ... қара ... ... ... түсі ... құрамына байланысты. Кейбір бояулар
пигментіне байланысты қара көк, қошқыл қара, қоңыр болып көрінеді. Заттың
беті ... ... оның түсі ... ... ал ... ... ... көрінеді. Себебі – заттың бетіне түскен сәулелер оның бетінің тегіс,
не кедір-бұдыр болуына байланысты әр түрлі шағылысады”(69,19-20).
«Қара» сөзі түр-түс ... ... ... ... ... көне ұйғыр, манихей, брахма және араб әріптерімен
жазылған бай тарихи-әдеби мұраларымыздың ... жиі ... ... Күлтегін, Онгин, Тоныкөк ескерткіштерінде жеке тұрып, ... түс ... ... ... қара ... – «простой народ», Қара
кум – «черные пески», Қара ...... ... қара тер – «черный
пот», қара түргіс – «простые тюргиши», қарасын йығдым – ... ... ... ... да ұшырасады.
Ал «Көне түркі тілінің сөздігін» құрастырушылар ... ... ... бар деп атап көрсетеді:
1. черный /о цвете/; в ... сущ. ... ... ... ... света, погруженный во мрак; в знач. сущ.
тьма, мрак.
3. перен. злосчастный, злополучный; горестный, ... ... ... ... ... ... в знач. сущ. черное /как синоним
отрицального начала/, дурное.
5. перен. обыкновенный, для повседневных нужд, ... ... ... ... ... тушь (70, ... айтар бір жайт, осы «Көне түркі тілі сөздігінде» «қара» сөзі ... сөз ... ... Біз талдап отырған сын есімге осы үш ... де ... ... ... ... ... түс ... ретіндегі «қара»-ға мынадай тұрақты сөз тіркестері
қоса берілген: қарабас – раб, ... ... бас ... ... те ... ... ... мен Ж.Баласағұнидің «Құдатқу білігінен»/,
қара боғуқ - вид ... қара ... - вид ... қара ерұк – ... қара ...... блюда, қара йағ - нефть, қара йел ... ... ... ... қара йер ... - ... тлен, қара йер
қаты /перен./ - могила, қара йұз – слуга, қара құзы /бот./ - наз. ... мырш – сорт ... қара орун ... - ... қара от ... қара қаш ... қарақ - зрачок, қара қура – вид кушанья,
қара куш /зоол./ - 1. беркут /?/, 2. Края ... ... қара ... ... удод. /Сонда, мысалдарымен берілген/.
«Көне түркі тілі сөздігіндегі» «қара» сөзінің екінші омонимдес мағынасы
былайша беріледі де, оның бірінші реестр сөзге қатысы, ... ... ІІ- ... ... ... контаминация /?/ с қара І/
простой люд, чернь; подданные правителя, народные массы, народ. Ал осы ... ... сөз ... ... қара ¿ам ... ... - простой
люд, простонародье; қара бодун /парн./ - народ, народные массы, ... қара ... ... - ... одного из огузских родов, қара йағма
/этн./ - название одного из тюркских родов, қара ... ... - ... ... ... (19, ... ... түркі тілі сөздігінде» үшінші болып ... ... ... ол ... ... ... – кісі және жер атауларынан тұрады.
Мысалдардың көбі Махмұд Қашқаридің «Диван лұғат ... атты ... және ... бәрінің «қара» сын есіміне тікелей қатысы
болғандықтан, оларды да көрсете кетпекпіз.
Қара Ш. – компонент имя ... ... ... Қара бақшы –
имя собств., Қара йалға – геогр. название местности в Средней Азии ... ... ... синонимом глухих мест, глухомании; Қара бұқа – имя
собств., Қара Йығаш – геогр. ... ... Қара көл – ... название
местности, Қара оқуй – имя собств., Қара қайас – название города, Қара ... имя ... Қара қаш өгүз – ... ... Қара қум – ... название
местности, Қара қуш – 1./астр./ планета Юпитер, 2. /астр./ созвездие Весов,
3. имя ... Қара ... - ... - 1. ... ... ... 2. ... местности; Қара сеңұн – имя собств., Қара теқұн – ... Қара ... – имя ... Қара ... – имя ... Қара ... ... собств. /19, 424-бет/.
Осы сөздік материалдарынан біз сондай-ақ көне түркі тілінде «қара» сын
есімінен туындаған көптеген ... ... бар ... де ... ...... ... Қарашуқ - геогр. название города Фараба, қарағу
– железный купорос, применяющийся в качестве черного красителя; қарағуны –
название детской игры; қарағур - ... ... ...... ... ... - кухоль, қараңғу – темнота, тьма, мрак; қараңқу
– темный, лишенный света, черный; темнота, ... ... ... - ... ... ... /бот./ - карагана, қарар - чернеть, темнеть;
становиться черным, темным, қарарығ - 1. ... ... ... 2. ... ... ... мрачный, низменный, злостный; 3.
Бұл мысалдар сондай-ақ «қара» сын есімнің «ақ», «боз», «сұр», «көк», «кер»,
«ал» тәрізді ертеден келе ... ... көне төл сөзі ... ... ... сөзі де осы бір ... түр-түс атаулары сияқты морфемалық
бөлшектеуге келмейді, бірақ ілкі ... ... одан ... ... жасалған. Мысалы:
Қара: қараша, қарамты, қараңқы, қаралау, қаралаңқы.
Бұдан ... да ... сөз ... ... ... сын есім ... екі
және үш компонентті де болып келе береді.
Мысалы: Қара: қара ала, қара қоңыр, қара көк, қара ... қара ... ... қара ... қара ... қара ... қара кер, қара сұр, қара
тарғыл, қара теңбіл, қара құла.
Немесе: Қара: қара ала көк, қара ала ... қара көк ... көк ... ... ... жасыл қара қошқыл, қара көк жасыл, теңбіл қара қоңыр,
қылаң қара қасқа, қара жал көк /дөнен/, шымқай қара көк, ... қара ... қара кер. Бұл ... ... ... ... оның ... қарата айтылатыны байқалады. Бұл қазақтың ата кәсібіне, «ер қанаты
– ат» деп бағалауына ... ... ... ... «қара» сын есімінің шығу төркіні, этимологиясы туралы айтқанда,
ғалымдарымыздың соңғы кездерде көптеген екі буынды түбірлерді бөліп, ... мен ... ... тұрып сөз жасамаса да, бір заманда жаңа сөз
тудыруға белсене ... ... ... ... айта кету керек.
Мысалы, академик Ә.Т.Қайдаров өзінің соңғы еңбегінде (20) ... ... ... /қыз – ыл, жас - ыл/, ... /тар -ғыл, қош ... - ғыл/, ... –ақ - ша, боз – ша, сұр – ша/, -аң//-ең /боз – аң, күр
– ең/, ... ... сұр - ... ... ... ... деп ... көрсетеді. Ол сондай-ақ көне түркі тілінде «сары»-ның
- сарығ, «торы»-ның - торығ түрінде ... ... ... - ы/ғ/ «өлі»
қосымшасына жіктейді де, ал «ала», ... ... сын ... ... /яғни, ал, қар, құл/ байырғы - а қосымшасы ... ... ... түйін түйеді. Әрине, бұл жорамал, гипотеза болашақта арнайы
зерттеулер нәтижесінде өз ... ... ... Бұл тұста біздің бір
қосымша айта ... ... ... моңғол тілімен салыстыра зерттеп жүрген
Б. Базылхан (21,114) «қар» ... ... ... ... ... өң, ... бар «қар» түбірлі сөздер:
|көне моңғол ... ... ... |екі ... ортақ |
|тілінде ... ... ... ... |хар ... ... ... өң |
|қаралақұ ... ... ... ... ... ... ... |қараңғы ... ... ... |қараңғылау |“жарықсыз ету” ... ... ... ... ... ... ... |қараша ... ... ... басында айтылған профессор Ғ. Мұсабаевтың пікіріне қосымша
осы бір деректер болашақта «қара» сын ... ... ... ... деп ... «Алтай тілдері теориясы», яғни «түркі, монғол және тұңғыс-манчжур
тілдері туыс па?» деген мәселе әлі даулы ... ... ... ... ... сөз ... тұста «қара» сын есіміне
арнайы тоқталмаса да, жалпы сөз табы ... сын ... ... ... ... ... М. Томановтың пікіріне тоқтала кеткен
жөн. Қазақ тілінің тарихи грамматикасын тұңғыш жазып қалдырған ... ... ... кезекте зат есімдердің пайда болғанын, яғни
олардың біріншілігін, ал сын ... одан ... ... ... ... «Айталық, қатты нәрсені, затты таспен теңестіруден барып тас ... ... ... ... ... ... құм жер, т.б. сөз ... анықтауыш қызметіндегі сөздердің тобы қалыптасады. Мұндай
қолданыстың барысында бірсыпыра ... ... ... түсті: сөз әрі
зат ұғымында, әрі сын, сапа ұғымында тұрақтады. Қазақ тіліндегі ақ, ... ... ... ... ... ... ақ әрі зат атауы /ағарған
сөзімен синоним/, әрі түстің ... көк – зат есім ... ... әрі ... қара – зат есім ... ... жанды зат – көпшілігінде мал/,
түстің атауы.» /22,178/.
«Қара» сын есімінің ... ... ... біз тағы бір ... ... жүгінгелі отырмыз. Ол – «Абай тілі сөздігі» (72).
«Абай тілі ... ... сын ... ... ... ... ... жоғарыда сөз болған екі томдық «Түсіндірме сөздік» пен он томдық ... ... ... ... бұл ... біз ... ... қолданылатын «қара» сөзінің негізгі және ауыспалы мағыналарымен
қатар ұлы Абай қолданған авторлық, контекстік ... да көре ... ... сөздігін» құрастырушылар ақынның «қара» сын есімін ... 58 рет ... атап ... Оның 42-сі «Күйенің,
көмірдің түрі сияқты аққа қарама-қарсы түс» мағынасында жұмсалған ...... ... - ... ... - ... қаса сұлу ... дегенде, шынында да «қара»-ның түстік
мәні шынайы ашылмай ма? Ал ... үш ... ... ... Абай ... ... ... ғана қолданған екен. Атап айтсақ:
1. Ауыс. Арамдық, жамандық. / «Көңілінде қара жоқ, ... Тым ... дос ... ... ... ... ... / «Ынсапсызға не керек, Істің ақ ... Нан ... ... Бүлінсе елдің арасы»/.
3. Ауыс. Жай қарапайым адам / «Бақпен асқан патшадан,
Мимен асқан қара артық, Сақалын сатқан кәріден, ... ... ... ... ... ... ... онан соң мәтіннің ... мен оны ... көшу ... білдіреді. Осылайша жеке қор
коммуникация үдерісіне, нақтырақ айтқанда, жеке ... сөз ... мен ... ... ісін ... ... зор ықпал етеді. Осы
үдерістің сәтті жүруіне ... ... ... ... болу ... орай ... сөздік және «ағымдық» сөздіктер екі түрлі ... ... адам ... ... іске ... ... ... сай, қатыстысын, зертеуші керектісін ... ала ... ... ... Ю.Н.Карауловтың анықтамасы бойынша, «қоршаған ортаны
терең де, дәл бейнелуімен белгілі бір мақсаттағы ... және ... ... ... сөйлеу мәтіндерін тудыру және
қабылдау қабілеттіліктер жиынтығы тілдік тұлғаны білдірсе» [73,Караулов
Ю.Н. ... язык и ... ... -Москва:Наука,1987. -263 с.-11-13
ст.], бұл – тілдегі әрі кең ... ... тіл ... жеке тұлғалық
ерекшелігін, тіл ... ... ... нақтылау әрі жеке ... ... ... ... ... шеберлігін пайдалу үшін
қажет.
Өзгеге мүлде ұқсамайтын өзіндік ерекшелігі бар адам тұлға бола ... Абай ... Абай ... тілі арқылы, ұлттық тілге әр қырынан
қарауға ... ... ... Абай ... түр-түс
атаулары көп кездеседі, соның ішінде қара ... ... ... де қолданылған:
– басына қара салу - қайғы түсіру,
– қаны қара – ашынған, күйінген, кекті,
– қара ...... ісі ... ... ... қара жұрт - көпшілік, бұқара халық,
– қара көңіл - ... ... қара көк - қара ... қара ... ... бөлу - әділ ... айту,
– қара суық - ызғарлы қатты жер,
– қара сөз - ауызша айтылатын тапқыр сөз, ... қара тер болу - арам тер ... ... шаршау,
– қара халық - көпшілік, қарапайым ел.
Атап өтер ... ... ... ... де ... жарық көрген екі
томдық «Түсіндірме сөздіктегідей» «ірі мал» мағынасындағы «қара» сөзі жеке
реестрге алынып, алғашқы ... ... ... ... берілген.
«Қара» сын есімінің семантикасы толық ашылып, барлық ... ... ... ... ... оның он ... «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде» берілуінен көрініс ... ... ... ... 6-том. Қ. Алматы,1972,36-55 беттер):
Соңғы сөздікте «қара» сөзінің «көз ... ... ... мәнін
беретін етістік формасынан басқа мағыналары бір ... ... ... сөз ... қос ... «ірі мал» мағынасы жеке алынбай, оның
негізгі түстік, сыни ... ... ... ... ... сын ... ... 9 мағыналық қыры ашылған:
1. Күйенің, көмірдің түсіндей /түс, бояу/.
2. Дәл не екені айқын емес, қарайып көрінген ... ... ... ... сан, ... ... Жобасы, нобайы, пошымы, түрі.
5. Ауыс. Ес, серік, ... ... ... ... қара ... зұлым.
7. Этногр. Өлікті аза тұтудың белгісі ретінде киетін киім.
8. Қарапайым, халық арасынан шыққан адам, қара халық, бұқара.
9. Ірі мал: ... ... ... не үш ... ... дәйектелген “қара” сөзінің осы қамтылған
мағыналарының саралануы мейілінше толық, жан-жақты. Тек осы 9 ... ... ... ... ... ғана ... ... ұялатады. Өйткені,
дәстүр бойынша әуелі негізгі, тұрақты, абстрактылы мағыналары берілуі керек
еді де, ал олардан туындайтын қос ... және ... ... ... жөн еді. ... сөз ... тағы ... айтар болсақ, он
томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіндегі» «қара» сын есімінің жаңа,
толықтырылған семантикалық талдауы ... ... та, ... ... ... ... ... дәстүрлі
танымға негізделуі
Табиғаттағы неше алуан түр мен түсті, олардың реңктерін адам ... ... ... ... біле ... екен. Оның бірі – ғылыми жол да, екіншісі
– халықтық дәстүр, ... ... ... ... жолмен тану, осы
құбылысты зерттейтін ғылым салаларының (колометрия, физика, ... ... ... болса, дәстүрлік тану өмір тәжірибесіне
сүйенеді. Хронологиялық жағынан дәстүрлі тану ғылыми танудан бұрын ... ұғым ... ... ... ... негізгі белгілерін
білсек, ғылыми-теориялық зерттеу нәтижесінде олардың жай көзге ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады.
Түр-түстің мағыналық өрісінің кеңуі мен тарылуы әрбір халық, ... ... ... ... ... ... өз тілінде ат қойып,
айдар тағуынан, яғни дәстүрлілігінен ... ... ... ... өзі халық болып танылғаннан бергі дүиетанымның өзін ... ... ... және ... ... ... ... табылады.
«Евразия даласын үш мың жылдан бері мекен етіп келе ... ... адам мен ... ... ... ... қандай
қарым-қатынас орнады, ол қатынастың себебі мен сипаты қандай болды деген
сауалдарға өз ... ... ... іздеттірді.өз өмірінің сан-салалы
белестерін толып ... ... және діни ... ... ... қиялы мен дүниетанымы үлкенді-кіші өз құдайын (Тәңір, Ұмай, Жер,
Су) дүниеге әкелді. Байырғы діндер (шаманизм, нагуализм, зороастризм т.б.)
мен наным-сенімнің ... ... ... культ, т.б.), сондай-ақ
мифологиялық сана классикалық діндерге арқау болды, адамзат санасының әр
түрлі ... ... ... ... ... сұрыптау және оны тілдік ... ... ... ... ... Себебі тарихи әлеуметтік
тұрғыдан алғанда, тіл – ... ... ... ... ... (76.Бекежанов О.Мифтің қоғамдық санадағы мәні мен қызметі. -
Алматы,1999. – 186 ... ... ... миф ... ... ... құрамдас
бөлігі, этномәдениеттің өмір сүру дағдысы, сананың дүниетанымдық негізі
ретіндегі деректердің ... ... ... ... ... С.Қасқабасов, Е.Тұрсынов, Қ.Құрманова, Ғ.Есім т.б. ғалымдардың
ғылыми еңбектерінде айтылып жүр. Қазақ тіліндегі түр-түстің мифтік сипаты
бар, бұл сипат ... ... ... мен ... әсер ... «көк» сөзіне келсек, бұл сөз түркі халықтарына ортақ. Заттық
ұғымдағы көк ... пен сын есім ... ... түбір деп
қарастырылып жүр. Аспан манынасындағы көк сөзі мен ... ... ... көк ... әбден мүмкін. Түркі тектес халықтардың
ішінде «көк» күшейту ... ... ... ... Бұл ... ... яғни көк ... көк үстелді дегенді, көк түстің ... ... ... ... ... ... ... берілген:
1.негіз, түбір; 2.шылбыр; 3.аспан, көк; 4.қиындық, машақат; ... ... бәрі ... болмағанмен, кейбірі тұрақты тіркестер құрамында
сақталған: көген көз, көкше көз, т.б. Көне түркі тілінде «көк» сөзінің бір
мағынасы «тамыр» ... ... ... ... ... ... ұғымын
береді. Бұл «көке» туыстық атау сөзімен де байланысты. Мұндай мағына «көгі
жақсы», «көгі жаман» ... ... ... көне ... де ... ... сөздігінде «көкең кім?» тіркесінің
мағынасы «шыққан тегің қандай (кім?)» дегенді білдіреді [75,Қашқари ... ... ... 2-том.-Ташкент,1963. – 284 б.].
«Зеңгір көк» түс адам баласы түсініп, қабылдап жүрген бояуларының ең
реңділерінің бірі. Бұл ... ... ... не ... де ... өзін
қоршаған ортаға, табиғатқа еліктеуінен туып жатады. ... ... ... ықыласқа бөленуі әбден заңды. Сондықтан да тілімізде «көк» (аспан,
тәңірі) ұғымымен байланысты айтылатын тіркестер көп. Көк сын ... ... ... Ал, ... дауыссыздардың қолданылуы С.Е.Маловтың
көрсетуінше, тіл құрамындағы ежелгі ... ... тіл ... ескі ... ... тарихына көз жүгіртер болсақ, «Құтадғу білікте»
түр-түсті білдіретін сөздердің ... ... ... ... білдіру үшін нақты сөздер қолданылаған.
Олардың қолданылу дәрежесі әр ... қара ... ... бәйітте, көк – 78,
қызыл – 50, жасыл – 26, ақ -25, қоңыр – 22, сары – 17, ... – 6 ... ... ... көк бір бәйітте ұшырасады.
Ал көк сөзінің аспан мағынасында қолданылуы түс атауларына қарағанда
әлдеқайда жиі. Көк сөзінің мағыналық ... түс ... ... мағыналық өзгеріске қалай түсетінін нақтылай алады. М. Оразов сөз
мағынасын объектив ... ... ... бейнесі екенін айта
отырып, кейбір түстің, оның ... көк ... ... ... ашып ... ... аспан тәріздес түс; 2.қаулап өскен
шөп; 3.жеміс-жидек, көкөніс. Сондай-ақ бұл ... жас, ... ... ... да ... ... М. Қазақ тілінің семантикасы.-
Алматы:Рауан,1991.-212 б.-153-б.].
Көк – киелі түс. Бұл оның ... ... ... сөздердің
барлығы да наным мен сенімнің, кие ... ... ... ... сөзі және оның ... ... ... әр біреуінің шығу,
тіркесуінде көне заманғы шамандық түсінік сезіелді. Айталық, көк тіреу
тіркесі мағынасында ... ... ... ... мағынасы сезіледі: Бір
мүйізің көк тіреп, бір ... жер ... ..., т.б. ... ... ... ... ... Көкке қолын жайып,
Кеудесі жарық, Көк ана –
Көк тәңірі көзіңді аш,
Көк айрылып күн шық!..
Тас жарылып, су шық!
Жер жарылып, көк шық!
Қуыс ... жел ... ... сүт ... ... ... түркілер үшін аспан, ұлы, биік, құдірет, құрметті
мағынасына жақын ... Көк ... мен көк ... ... болып
шыққан, бертін келе «көк» сөзі субстанцияланып, «тәңірі» ... ... Бұл екі ... ... ... семантикалық
ұқсастық күшті болған, сөйтіп осы сөзден тарайтын туынды сөздер, ... бәрі бір ... ... ... – зат есім және көк – сын ... ... етістігі, фонетикалық
өзгеріспен жұмсалатын көкпеңбек сияқты кіріккен сөз – бәрі де көк ... ... ... ... ... ... ... Биікте Көк тәңірі Төменде қара жер ... Н. ... ... әдебиеті.-Алматы:Ана тілі, 1991.-264. – 40
б.] дегендегі) кейінгі орында келетін көк бөрі сөзі көк ... ... бір ... оның өзінде де белсенді
бөлігін құрайды. Көк бөрі – бөрі ... бөрі ... көк ... көк шулан
қасқыр, көкжал, көкжал қасқыр, көк сұр қасқыр, т.б. мағыналық қатар жалғаса
береді. Егер ... ... өзге бір ... ... ... өрістейтін мағыналық өріс жеке бір
микроөріс болумен бірге көкбет сөзі арқылы келесі бір өріс ... ... ... байланыс жасайды.
Көк сөзінің символдық мәні функционалды-семантикалық өрістің бір
қанатын құрайтыны сөзсіз. Айталық, Оғыз қағанның ... аты Ай, ... Көк, Тау, ... ... онда да Көк ... ... байқалады.
Көк сөзінің қазіргі түсінікте ... тиіс емес ... ... ... ... ... түс ... Ертеде күндердің бір күні
Ай қағанның көзі жайнап бір ұл тапты Сол баланың жүзі көгілдір дегенде ... ... ... ... анық көрінеді. Я болмаса, аспаннан көк нұр
түсті Күннен де шұғылалы, айдан да сәулелі екен ... ... да ... өрісінің тарихи сипатын көрсеткенмен, қазіргі қолданыс аясымен
жиілігіне қарағанда бұл тіркесімдердің ... ... ... ... ... қиын ... Ал көзі ... көкшірек дегенде көкшірек мөлдір
ұғымын, таза, кіршіксіздікті білдіреді. Келесі көзі көкшірейіп дегенде, бұл
жағымды мағынасынан ... өзге ... ... ... ... көзін көкшиту – ашулануды және аузын аңқитып кету дегенді
білдіреді. Символдық мән көк ... көк құс ... ... ... сын ... ... ... беретін мағыналарына тоқталып өттік.
«Қара», «көк», «ақ» сөздері сондай-ақ көптеген фразеологизмдердің құрамында
кісі және жер-су аттарында, түрлі этнографизмдер мен ... ... ... мен ... ... Әсіресе, «қара» сын
есімімен ... ... сөз ... ... ... он ... сөздіктен» және академик І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің
фразеологиялық сөздігінен» (79) көптеп ... ... ... ... шығу мүмкін болмағандықтан, біз бұл тарауда ... ... ... тура ... контексімен келтірілуі және сөздіктерден мысалдар берілуі
өрістік талдауда қажетті әрекеттердің бірі. ... ... ... семантикасын жеткізуде, ашуда, нақтылауда, талдаулар жасауда
міндетті, әсіресе сөздік материалдармен дәйектелуі міндетті. ... ... ... ... так или ... ... речевом узусе и в принципе может быть ... в ... ... тезаурусе. Одним сз способов фиксации ... ... , ... раскрытие многозначного слова через словосочетании
всловаре, стилистические пометы, указания на ситуацию общения и т.д.» [103,
33-стр.].
Қазақ ... ... ... сөзі ... ретінде дәстүрлі жерлеу
салтында ұшырасады: Қара салды//қара жамылды – «күйеуін бір жыл ... ... ... ... алды//қарасын тастады – жыл өтіп, асы берілген
соң, ері өліп қара ... ... қара ... алу, ... ... ... ту ... - үйдің оң жақ белдеуіне найзаға ... ... ... ... – жыл ... ас берілген соң тігілген қаралы туды жығу ... ... ... туралы былай деп жазады: «Қара ретінде,
әдетте, найза ұшындағы ту ғана ... ... ... киім атаулы да (желек,
кемзал, бөрік, көйлек, шапан – бәрі) айтылады. Бұл қара да ... ... ... ¶й ... (не белдеуге шаншып қоятын) қараның түсі
оның артында қалған жанашырларының жас мөлшеріне қарай белгіленеді. Бірақ,
найзаның ... ... ... түсі мен ... түсі ... дәл ... ... (яғни тудың) түс үшеу – ақ, ... ... Ал ... ... ... ... (не ... не қара) болып келеді… «Абай
жолы» тілінде қара тек қара түспен ғана байланысты кездеседі, яғни ... ... ... жасы да, кәрісі де - қай-қайсысы да үнемі қара
киімді болып келеді» (80,32-33).
Сондай-ақ тілімізге әбден сіңісіп, фразеологизмдерге айналған ... ... ... ... ... ... ... белгілі тілші
ғалым Р.Сыздықова жан-жақты ашып көрсетеді (81, 112-113). Автор «Қаратаудың
басынан көш келеді» қайғылы әніндегі «Қарындас пен қара ... ... ... екі ... жас ... ... жолдарды келтіре отырып, кейбір
басылымдарда «қара орман»-ның орнына «қара орын» тіркесінің қолданылатынын
айтады. Ал «Қара қыпшақ Қобыланды жырындағы: Қара ... ... ... қолданыстың Махамбет жырларында жиі қолданылатын «қара орман» тіркесімен
бірдейлігін сөз ... ... ... ... тілінде «мал, мүлік» мағынасын ... ... ... ... Революцияға дейінгі сөздіктерде де
«қара орман» – ағашқа, орманға қатыссыз, контексте «мал-мүлік» ... қара орын ... ... қоныс» деген ұғымды айқындайды. Монғол
тілінде орон сөзі «ел, ... ... жер, ... ... ... ... ... түркі-монғол тілдеріне ортақтығын, әсіресе,
мағыналары күңгіртенген сөздерді ... ... ... ... бұл ... орын ... «ел, ... ел мекендеген территория»
деген мағынадағы түркі-монғол сөзі ... ... және бір ... қара ... ХІ ғасырдағы Қашқари сөздігінің ауыспалы мағынада «мола» ұғымында
қолданылған. Сонда «Қарындас пен қара орын ... соң» ... өлең ... ... бұл ... «туыстар») мен ата-бабаның сүйегі
жатқан жерді тастап кеткеннен соң» деп те түсінуге болады. Қазақтар ... ... ... кету – ең ауыр зобалаңның зардабы болмақ. Сірә,
мал-мүлікті қалдырып кетуден гөрі, қара орынды – ... ... ... босу - ... ... ауырырақ екендігі сөзсіз.
Тілімізде аталған қара орын-ды «хан тағы» тіркесінің ... ... да ... ... бар ... ... орын – хан ... - дейді.
Бұл жердегі «қара орын»-ның мағынасы мемлекет дегеннен ұзап кетпейді.
Тақ та мемлекетті ... ... ғой. ... ... сөзінің бұл
мағынасы қазақ тілінде күңгіттенгендіктен, ол «орман» болып өзгеруі, одан
барып қара орман ... ... ... ... ... ... әбден
ықтимал немесе қара орын мен қара орман тіркестерінің екеуі о бастан екі
бөлек қалыптасқан болуы да мүмкін. ... ... ... ... «мал-мүлік»
деген қосымша мағынасы да болуы ғажап емес, өйткені біз бұл күнде сөздердің
бір кездердегі тура не ... ... ... ... біле ... көне ... қатарына төмендегі тұрақты сөз тіркестерін
жатқызуға болады:
Адалға қарасы жоқ - малсыз, тақыр, кедей.
Ақ үстінен қара ...... ... ... ... қара салмайтын – 1. жүйрік, ұшқыр (ат),
2. Сөзге шебер, шешен.
Аузына ақ ит кіріп, көк ит шықты – аузына ... ... бет ... қара ... ...... ... қара қазандай болды – мақтанды, елірді.
Ер қара болды – азамат болды, ел қатарына ... қара ... ... – зәре-құты қалмады, састы.
Зіл қара тас (тастай) - өте ... ... ... жоқ - өте ... ... ... жер қара – ... жайлы мезгіл.
Қара аспанды жауға алдырды – Ақыр ... ... ... ... басы – жеке өзі, соқа ... ... – албасты басты, құдай ұрды, жолы болмады, т.б.
Әрине, бұл жерде «қара» сын есімімен тіркесіп келетін ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жоқ. Ал шындығында
олардың әрқайсысын үңіле зерттесек, талай олжаға кездесер едік.
Мысалы, тіліміздегі «қара ... ... ... кімге де болса
түсінікті. Ол ... ... мерт ... хабарлайтын қағаз,
қаралы хат. Яғни, күні кеше, тілімізге жарты ғасыр ... ... ... бір сөз ... ... ... бірі ... Сол сияқты тіліміздегі
«қара» сын есімімен келетін сөз тіркесімдерінің бір парасы қарғыс сөздер
болып келетініні көреміз. ... ... ... ... ... ... көрмегір!
Қараң өшкір!
Қараң батқыр!
Қара сорпасын ұрттат!
Ал осыған ... «ақ» сын ... ... кейбір тұрақты
тіркестердің әрдайым алғыс мәнін ... ... ... күн ... қас! ... алла!
Ақсарбас!//Ақсарбас айтты!
Ақ бата бер!
Ақ сүтімді ақтады!
Ақ түш, ақ сиырдың сүтін іш!
Ақ құдай, сауалға жаз! ... ... ... жүйелі болып келуі, яки «қара»-ның қарғысты,
«ақ»-тың алғысты білдіруі кездейсоқ емес. Сөйтсек, ... ... ... өзі ... ... ... көрінсе, енді біреулері
«суық» болып көрінеді екен. Осыған орай түстерді ... және ... деп ... ... адам ... оттың жалыны қызыл, қызғылт
екенін, ал суық мұздың түсі көкшіл, жасыл, қара көк ... бала ... ... ... ... «өңі ... ... тіркестердің төркіні
осымен байланысты. Ақ түс ... ... ... ... ... ... ... халқымыз оны адалдық пен берекенің белгісі деп
есептейді. Біздің салт-санамызда, ... ақ ... ... ... символика бар.
Ал «қара» сын есімі қайғы-қасірет, ауыр тұрмыстың тауқыметі, қаталдық,
қатыгездік т.б. мағыналарды беретінін көреіз. Жоғарыда сөз ... ... ... осы ... байланысты қалыптасқан.
Осы аталғандарға қоса түр-түс атауларының көп көзге түсе ... де жоқ ... ... біз ... ... тарихи шежіресі
іспеттес жер-су аттарынан байқалады.
Әрине, жер-су аттарында өте жиі кездесетін түр-түс атаулары үнемі түр-
түс ұғымын ... Олар әр ... ... ... сәйкесітігін,
географиялық ерекшелігін, мекен-жайын анықтауға ғана көмектеседі.
Жер-су аттарының ... ... ... аттары көптеген жағдайда
дүниенің төрт бұрышын, батысы мен солтүстігін, сондай-ақ ... ... ... ... бір ... ... алыс-жақын,
жоғары-төмен орналасуын білдіруі тек бір тілге тән деп ... ... ... ... ... ... қытай, иран
халықтары көк, көгілдір, және жасыл түстердің батыстың, сары түс ... ... түс - ... ... деп ... ... ұғымдар түркі халықтарының өздерінде де ... ... көне ... ... жазылған ескеткіштерде: шығыс - ... ... ... - ... ... - ақ ... ... - жолбарыс),
оңтүстік - қызыл (символы - сауысқан), солтүстік, терістік - қара (символы
- жылан) ... ... ... ... ... көшпелі халықтар қызыл
түс - оңтүстік, қара түс - солтүстік, ... ... түс - ... ... - ... сары түс - белгілі бір аймақтың, өлкенің орталығы деп ұққан.
Бұл саладағы арнайы ... ... ... ... ... ... ... тән екен. А.Н.Кононовтың зерттеуіне қарағанда, Қытай, Иран
халықтарында көк, көгілдір және ... ... ... сары түс ... жер ... ... ... «императорң түсі деп те атаған),
қызыл түс – оңтүстікті, ақ түс – ... қара түс – ... ... ... ... ... ... белгілі халықтың,
мемлекеттің, ұлыстың тұрған орны емес, солардың өздері белгіленген. Мысалы,
«Шара туджи» деп ... ... ХҮІІ ғ. ... «бес ... және ... бөтен ел» жайында ескертпе бар. Бұлар – ХІІ ... ... ... кірген елдер. Ол жайында: «В год коня родился
Хубилган Чингиз ... и ... пять ... и ... чужих народов»,-
дейді. А.Н.Кононов белгілі деректерге сүйене отырып, мұны ... ... ... ел деп ...... ... алған
азиялықтардан басқа халықтар да, «бес түстілердің» көгі – монғолдар, қызылы
– қытайлар, ...... ...... яғни Орта
Азиялықтар, ағы – корейлер ... [82, 60 ... ... ... ... ... геосимволикалық атаулардың бәрі
түр-түстік мағынаны білдіреді деп үзілді-кесілді айту қиын. Бұл ... ... ... ... ... ... көшкен: 1. «таза,
шөп өспеген тақырң (чистое поле) мағынасында Көкжайдақ; 2. «көтеріңкі,
биікң немеме аспан ... ... ... ... ... ... Көкарал (Арал теңізінде алыстан көрінетін биік арал); Көксеңгір
(биік шоқы); Көктөбе (көп төбелердің ішіндегі биігі), т.б.
Ұлттық ... жиі ... ... ... ... ... халықтың этомәдени, психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... бұл екі сала,
этнотопоним мен антропонимдермен қоса экстралингвистика тұрғысынан талдау
керек, өйткені халықтың ... мен ... ... ... оның әр түрлі материалдық мәдениетінің салаларынан ... ... ... ... да әсер ... ... [83,75-б.]. «Оңтүстік Алтай оронимдерінің ішінде көк тіркесетін
атаулар 32 рет ... ... ... ... ... нысанның көк, көкшіл,
қара, көк, аспан көк, кейде жасыл түстерін білдіреді.
Әсіресе, судың түсін білдіруде жиі қолданылады: Көксу, ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. бұлай
аталуы суының тереңдігіне, не мөлдір емес, не тым ... емес ... ... байланысты болса керекң [84, 84-б.].
Биік таулардың басынан қарағанда тау арасынан ағатын өзендер ақ, қара,
көк түсті болып байқалады. Оронимдер ... көк сөзі ... ... биік
мағынасын Көксеңгір, Көкжота, Көккезең сияқты сөздер арқылы білдірсе, басқа
сөздерде көк не жасыл түсті атайды.
Көктал ... ... ... тал ... жағалауға берілген. Бұдан көк
сөзінің ... ақ, боз ... ... байқауға болады. Ақ боз атты көк деп
атауы да осыған байланысты қалыптасса керек. Шығыс ... ... ... ... жер атаулары Н.Бияров мәліметіне қарағанда барлық
аудандарында кездеседі:
1. Көкалаайғыр, жайлау – Катонқарағай ауданы;
2. Көкалаққы, шабындық – ... ... ... ... ... – Үлкен Нарын ауд.;
4. Көкеман биігі, шоқы – Күршім ауданы;
5. ... ... ...... ауд.;
6. Көкжарлы, ескі жұрт – Марқакөл ауд.;
7. Көкжер, шабындық – Күршім ... ... тау – ... ауд.;
9. Көкжұрт, жайлау – Күршім ауд.;
10. Көкжүрек, тау – Марқакөл ауд.;
11. Көккезең, асу – ... ... ... ... тау – ... ... ... тас Күршім ауд.;
14. Көккөлдің шахтасы – Катон ауд.;
15. ... тау беті – ... ... ... қыстау – Катон ауд.;
17. Көкқабақ, жа – Катон ауд.;
18. Көкқабырға, тау – Катон ауд.;
19. Көкқабырға, тау - ... ... ... саз – ... ... Көкөгіз, жайлау – Үлкен Нарын ауд.;
22. Көкқошқар, ...... ... Көкөшсу, өзен, жайлау – Үлкен Нарын ауд.;
24. Көксерке, жайылым – Үлкен ... ... ... биік тау – ... ... Көксүн, шатқал - Марқакөл ауд.;
27. Көктал, тоғай – Үлкен Нарын ауд.;
28. ... ...... ... ауд.;
29. Көктас, жота – Катон ауд.;
30. Көктепсең, ... - Қара ... ... ... елді ...... Нарын ауд.;
32. Көктомпақ, шабындық – Катон ауд.;
33. Көкторғай, елді мекен – Қара Ертістің басы;
34. Көктұма, жайлау – ... ... [84, ... ... ... ... ... тәңірі немесе аспан
сөзінің синонимі ретінде қолданылады, соған байланысты қазақ тілінде ... ... ... ... көк ... ... ... төбесі көкке екі елі
жетпеу, көктен түсу, ... ... ... ұшу ... тіркестер бар. Сондай-
ақ көктен тілеу, көкке қолын созу, даусы көкке жету т.б. тіркестер көк
сөзінің ... ... ... ... ... ... Тәңірберген есімдерін көктің осы аталған мағынасымен
ұштастырады.
Қазіргі түркі халықтарының тіліндегі ... ... ... ... та, олардың құрамындағы түр-түстердің мән-мағыналары ... ... ... Бұл, ... ... ... әңгіме саласы. Дегенмен, бұл
салада түркі халықтарына, тілдеріне ортақ ұғымдар да жоқ ... ... ... ... ... ... ... бір кездерде Каспий теңізін
түркі халықтары Ақ теңіз (“Батыс теңізі”) деп атаған екен.
Қазақ тіліндегі жер-су ... да ... ... ... ... Бірақ солардың бәрі аталған түр-түсті нақты білдіріп тұр деп
үзілді-кесілді айту қиын. Ономастика саласымен ... ... ... ... ... “қара”, “қызыл”, “боз”, “ала” т.б.
түр-түс атаулары кездесетін топонимдер түстік мағынадан ... ... және неше ... ... ... білдіретін корінеді. Оған “ақ”
және “қара” түс атауларымен келген кейбір жер-су атауларына көңіл аудару
арқылы байқау қиын емес.
«Ақ» ... ... ... қазақ топонимикасында өте жиі және
топоним түрлерінің (жер, су, тау, қала, мекен, дала т.б.) ... ... ... ... ... Ақтоғай, Ақсай, Ақкөл, Ақбұлақ, Ақтөбе,
Ақжар, ... ... ... Ақмола т.б.).
Енді осындағы “ақ” сөзі біздің түсінігіміздегі “ақ” түсті білдіріп тұр
ма, әлде басқа ... да ... тұр ма? Бұл ... топонимист
ғалымдар: “түр-түстен басқа мағынада да қолданылады” деп ... ... оның ... ... ... ... ... ағып жатқан асау
өзендер көп жерде “Ақсу” атануы кездейсоқ болмаса керек. ... ... бұл ... ... су түсінің ақтығын көрсетіп тұрған жоқ,
керісінше, ол ... ... ... тау суы” дегенді аңғартады екен. Ақсай
деп аталатын гидроним де осыған орай бір кездерде ағыны қатты тау суы ... сай ... ... ақ ... ... ... ... тек осымен ғана шектелмесе
керек. Ол Ақбұлақ, Ақжылға, Ақтұма, Аққайнар, Ақбастау сияқты атауларда
“таза, мөлдір, қар суы” деген ... ... де ... Ал ... мекен-
жай, тау-жыра, фауна мен флораға байланысты қолданылуы бұл мағыналардан
мүлдем өзгеше болуы да мүмкін.
Осы іспеттес ... сын ... ... ... ... ... белгілі топонимист ғалымдар былайша топтастырады:
1. “Жердің астынан, тегіс жерден шығып жатқан су” (поземная
грунтовая вода): ... ... ... ... обл.), Қаракешу, Қарасу, ... ... ... өспейтін қуаң жер” (местность с бедной кормовой
травой): Қарадала (жиі ... ... ... ... аты), ... ... ... сай”).
3. “Жер, жермен тектес”, “қалың” (земля, суша, толстой лой):
Қарақұм (жиі ... ... ... ... ... саз”).
4. “Қалың, қою, жиі” (густой, плотный, густонаселенный):
Қаратұрық ... ... ... ... мол, ... ... жоталы, ойпат” (холмистая назина): Қараой (Алматы
обл.), Қаратөбе ... ... және ... дәлелді болу үшін тіл жоғарыда сөз болған Қарагем атауы ... тіл ... ... ... пікірін келтіре кеткенді
жөн көріп отырмыз:
“Қарагем” – Шығыс Қазақстан облысы, Большенарым ауданындағы көл ... ... ... қара түркі сөзі де, екінші сыңары хәм –
шек, шекара деген моңғол сөзі. Атаудың екінші компоненті ... ... ... біздіңше, дұрыс емес. Өйткені “шек”, “шекара” деген
мағынадағы сөз көл ... ... ... атау ... сол ... терминіне сай келуі керек.
Біздің ойымызша, “гем” – тува тіліндегі “өзен, су” дегенді ... (кем) ... ... ... -кан, -кам, -хем ... ... ... А.П.Дульзан сияқты көрнекті совет
топонимисттері жазған болатын”. ... ... ... ... ... мынадай тұжырым жасайды: “Бұл фактілерге қарағанда -кан, -кам, -хем
элементтерінің екі үлкен арнасы болуы керек. Бірі ... ... да ... Қазақстанның шығыс аймағындағы өңірден Амурға дейінгі
созылып жатқан түркі тілдеріне кең тараған. Біздің ойымызша, бұл сөз ... ... ... ... кан//канг (өзен, су) сөзімен тығыз
байланысты. Біздің элемент осы кең ... ... ... ... ... ... ... Монғол тілінде ганга: 1) яр, обрыв, высокий берег; 2)
балка, овраг; 3) рытвины, ухабы.
Қорыта келгенде, Қарагем түркі тілдеріндегі ... ... ... Бұл тува тіліндегі “өзен, су” мағынасындағы -хем(кем) сөзінің
Таулы Алтай өлкесі арқылы ... ... ... жету ... Ал ... “е” ... дыбыстарының арасындағы “х”, “к” дыбыстарының “г” дыбысына
айналуы заңды ... [85, ... ... ... және ... ... ... Түстер мен реңктердің саны
шексіз деуге болады. Осы түр мен түстердің бәрін ... ... ... ... түсініктерді бірізділендіріп отыратын ғылым ... деп ... ... ... түс ... ... негізгі түр-түс атауларының
мағыналық қырлары аса бай ... ... ... ... ақ,көк
сөздерінің мағыналық қырлары қазақ тілінің ... ... ... да ... ... жүргендері түгел қамтылып, талдау жасалды.
Бұл сөздердің синхрониясы туралы ғана айтумен шектелмей, бұл сөздердің
диахрониясы өзге ... және ... ... ... ... ... ... деректер келіріле отырып, ортақ
мағыналары мен осы аталған тілдердегі көне ... мен ... ... ... ақ, көк ... сөздіктерде берілу жағдайына баға
берілді. Абай тілінің сөздігі мен түсіндірме сөздіктердегі қара, ақ, көк
сөздерінің ... ... ... ... ... ... қозғалды, қолданыс жиілігіне шолу жасалды.
Талдаулар түр-тсү атауларының функционалды -семантикалық ... ... ... түсері сөзсіз.
Бұл сөздердің қолданыс өрісі кең. Сондықтан осы сөздерге байланысты
жинастырылған тілдік материалдарды қолданыс ... ... атап ... ... ... ... мақал-мәтелдерде кездесуі, т.б. сөз
болды. Жалпы алғанда, қазақ тіліндегі жер-су атауларында, гидронимдер мен
ойконимдер құрамындағы түр мен ... көп ... ... ... және өз
алдына болашақта жеке зерттеуге лайық дүниелер.
Қара, ақ сөздерінің құрамындағы дыбыстық алмасулардың тегі ... ... ... заңдылықтар шеңберіде жүргендігі тарихи
фактілер негізінде түсіндірілді.
Түр-түсті білдіретін сөздер ... ... ... ... ... ... ... болмағандықтан, кейбіріне талдау жасалды. Мұралар
тілінде, соның ішінде ауыз әдебиетінен де мол ... ... ... бұл ... да ... ... мүмкіндігі жоқ емес.
ҚОРЫТЫНДЫ
Табиғат көркемділігін, әсемдігін сүю, сұлулығын сезіну, түрлі түстерді
ажырата білу жеке адамның өз басына ғана байланысты болғанмен, жалпы ... де ... ... мәлімет өте қажет. Осыған орай басқа да табиғи
құбылыстар сияқты, түр мен түс те табиғатпен ... ... ... ... ... келеді. Сондықтан түр мен түс физика,
физиология, ... ... ... ... ... өнертану,
лингвистика сынды толып жатқан ғылым салаларының шұғылданатын аспектісіне
айналып отыр.
Табиғаттағы неше алуан түр-түстер мен олардың реңктерін адам баласы ... ... ... біле ... ... Олардың бірі - ғылыми жол да, екіншісі
– халықтық дәстүр, тәжірибе. Түр-түс әлемін ғылыми жолмен тану, әрине, ... ... ... ... ... ... физика,
физиология, психология т.б.) дамуына байланысты болса, дәстүрлік ... бір ... ұзақ ... бойындағы өмір тәжірибесіне сүйенеді.
Хронологиялық ... алып ... ... ... тану ... ... ... керек.
Тану обьектісі – табиғаттағы түр-түстер болғандықтан бұл екі жолдың
екеуі де біз үшін қажет және бірін-бірі ... ... ... ... ... ұғым нәтижесінде біз түр-түстердің жалпы
қасиетін, көзге ұрып тұрған негізгі белгілерін байқасақ, ... ... ... жай ... ... ... ... де нәзік
реңктерін аса бір дәлдікпен өлшеп, белгілеп, анықтай ... ... ... ... ... ... мен халықтық дәстүр негізінде тануда барлық
жағдайда бірдей сәйкестік, үйлестік бола ... ... әдіс - ... жаңа ... ... Өрісті
әрбір ғалым әрқалай атап, түрлі терминдер қалыптасуда. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... А.А.Уфимцева
“лексика-семантикалық топ”, Е.В.Гулыга, Б.И.Шендельс, А.В.Бондарко
“грамматикалық-лексикалық ... ... ... ... Г.К.Шайрахметовалар “фунционалды-семантикалық өріс”,
М.В.Харченко, М.В.Беркетова “интеграциялық-семантикалық өріс”, А.П.Комаров
«қатыстық» деп ... әр ... және ... ... нысанына
айналдыруда.
Функционалды-семантикалық категориялар – жалпылықты қамтитын категория
емес, ... ... ... ... ... ... бұл арада сөздердің функционалды-семантикалық өрістегі
құрылымы, қызметі терең қарастырылады.
Өріс (поле) термині түрлі ғылым ... ... ... ... ... ... Яғни әр ... саласына тән нысан мен оны
зерттеудің әдіс-тәсілдері туралы сөз болғанда өріс термині тілге тиек болып
отырады. Бұл ... ... ... осы ... ... кейбір
ортақ белгілерін жинақтап көрсетуге болатыны байқалады.
Өрістің өзегі, шеткері тілдік элементтері болады. Бұл элементтер тілдік
түрлі деңгейлердің ... ... ... ... ортақ семантикалық
мағынаның бірлігі сақталуы міндетті болып табылады. Түр-түсті білдіретін
сөздерде бұл белгілердің бәрі шоғырланған.
Белгілі бір ... ... ... ... мен ... ... ететін, соған өзек болатын сөз немесе категория болса,
перифериясында, яғни шеткері аймағында осы өзек ... ... ... бір
контексте келіп, түрлі ... ... ... ... ... ... ... шартына енеді. Мысалы, қара, ақ,
көк сөздері өрістің өзегі болса, осы қарадан тарайтын, ... ... ... ... ... ... жаңа ... мен ауыс мағыналы
сөздер, сөз тіркестері, заттың сынын, қасиетін, затқа тән сын-қимылды
етістіктер, ... ... ... ... арқылы өріс құрамына ене
алады.
Тілдегі сын есімдердің түр-түсті білдіретін лексика-семантикалық ... ... ... ... ... ... қолданысқа түседі.
Түр-түс атаулары номинативтік қызмет атқарады, өзге сөздермен, өзге де
түстермен тіркесу барысында жаңа түс-түр реңктерін бере ... ... ... ... ... ... ... қана ұғымды білдіруі шарт
деген түсінік жоқ, олар бір-бірімен байланыса ... ... ... ... яғни ... қосынды түрлерін, түрлі реңктерді
білдіреді.
Түр-түсті білдіретін ... ... ... сөз ... ... болып саналады. Бұл сөздердің қолданыстағы қызметі мен ... ... ... ... құралады және түр-түс сөздері
арқылы тіл ... ... және ... сипатының арақатынасы,
тілдік құрылымның универсалды компоненттерін ... ... ... ... ... ... түпкі семантикалық
құрылым мен оның «синтаксистік көрінуін», формалық және мазмұндық ұғымға
қатысты мағыналарды білдіруі, т.б. ... ... ... байланысты қара түсінің түрлі реңктерін білдіретін (қара, ... ... ... мақпал қара, қара ала, қою қара, қошқыл қара, ... мен қара ... қара ... қара жығу сынды өлікті жерлеу рәсіміне
орай қалыптасқан сөз тіркестері арасындағы байланыс ... ... ... ... ... ... бар ... ретінде
бағаланады.
Көбінесе өрістің аясына енетін сөздер, кейде сөз ... я ... ... ... ... ... эквивалентті болып
келеді. Мысалы: қара жамылу, басына қара салу; қара тігу, қара байлау – бір-
біріне ... ... тең ... ... болып саналады. Ал
сөздердің ортақ семантикалық ... ... ... ... ... алшақтану сезілетін өріс элементтері де болады. ... ... мен қара ... ... ... ... әлсіз. Оның үстіне
қара көңілдің шын мәні (контекстік мағынаны шын мән деп алып ... ... ... көмегімен және контекстік ситуация арқылы нақтырақ ашылады.
Түр-түс атауларының түрлі қолданыстарының стильдік күйі, эмоциялық
сапасы бір-бірінен бөлек, ол ... ... ... ... ... және олардың сыр-сипатын толығырақ түсіну үшін ... ... мен ... ... ... ... білу ... дүниетанымы адам санасына байланысты қалыптасады. Ал уақыт өткен
сайын адамның логикасы күрделене береді. Соның нәтижесінде адам танымы ... ... ... ... ... болса, адам санасы, адамның сан
ғасырлар бойы ақпараттарды жинақтаған, қордалаған жады ... ... ... ... ... адамның тілі арқылы жеткізіледі, адам
әлдене туралы хабар-ақпаратты жеткізуде, ... ... ... ... тілді құрал ретінде пайдаланады, ал ... ... ... ... ... ... ... ұлты түр-түс атаулары
арқылы тілдің әлемдік бейнесін жасайтын тілдік құралдар.
Функционалды-семантикалық өріс ... өзі ... бір ... ... ... ... топтарын негіз ететін және солар
арқылы анықталатын, ... ... ... ... құралдардың
комбинациясымен анықталатын және осыларға ортақ семантикалық ... ... ... жататын ұғым болып табылады. Сондықтан ФСӨ-тің
түрлі типтеріне орай ... ... ... және ... ... ... ... жүргізу үшін:
а) өріске енудің критерийлеріне сай келетін тілдік бірліктерді, атап
айтқанда, лексемаларды, формаларды, ... ... ... ... жерін анықтау, белгілеу және нақтылау керектігі;
ә) оларды өзек пен периферияға орналастырудың принциптерін белгілеу
қажеттілігі айтылды.
Бұл ... шешу үшін ... ... пен ... ... ... ... яғни атрибуттық қызметті сөз таптарынан сын
есім атқарады. ... ... ... ... интенсивтілігі,
қарастырылды.
Атрибут – сөйлемнің тұрлаусыз мүшесі, субстантивті сөз ... ... ... ... ... ... сыңар, яғни түр-түсі
білдіретін сөздер заттың ... ... және ... ... ... ... ... сөздер болып келеді және ... ... ... ... ... ... ... бірнеше себептермен байланысты іске
асады. ... ... ... ... ... компонентіне жаңа бір семантиканың қосылуы немесе семантикасын
қиындатпау үшін ... ... ... отырады.
Жұмыста талданған түр-түсті білдіретін сөздер табиғаттағы қоспасыз
түстерге жатады. Морфологиялық жағынан сын есім ... сын ... ... ... түрлене алады.
Бұл сөздердің ауыспалы мағыналары бар және бұл мағыналары ... сөз ... ... алып ... ... айқын бола түседі.
Соған байланысты олардын мағыналық қырлары ашылып, сөз тіркесімдері
құрамында келуіне ... ... ... ... ... ... ... қысқаша түйіндері жасалды.
Зерттеу жұмысының соңында қорытынды және пайдаланылған әдебиеттердің
тізімі берілді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Томанов М. ... ... ... ...... ... ... тағылымы.-Алматы:Ана тілі,1992, 446 б. -217-б
3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... Ғ. ... тіліндегі сын есімнің шырайлары, Алматы,1951.
5. Төлеуов Ә. Сөз таптары. - ... ... А. ... ... ... Морфология.-Алматы,1991.-277 б.
7. Қазақ тілінің грамматикасы. - 1-бөлім.- Алматы, 1954.
8. Мұсабаев Ғ. Қазақ тіліндегі сын есімнің шырайлары. – Алматы,1951. – ... ... ... Ы. Қазіргі қазақ тілі. Лекциялардың текстері. – Алматы,1973.-89
б.- 76-77 ... ... С. ... қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты.
-Алматы: Рауан,1998.-303 б. – 140-б.
11. ... Ж. ... ... ... сын есім категориясы. -Алматы, 1961.-
28, 30-б.
12. Современный казахский язык.Фонетика и ...... ... Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. –Алматы,1991.-385 б.-184-189
бб.
14. Томанов М. Түркі ... ... ... ... ... Г.В. ... картина мира в познании и языке. ... ... ... ... А.П. ... ... ... языкознания. – Алматы:
МИзд.КазГУМЯ,1995. – 82 с.-13 б.
17. Момынова Б. Қазақ тіліндегі жаңа бағыттар және ... ... ... б. – ... Бондарко А.В. Функциональная грамматика.-Л.,1984.
19. Ахметжанова З. Принципы сопоставительного функционального исследования
казахского и ... ... ... ... докт.филол. наук. -
Алматы,1989; Функционально-семантические поля русского и казахского
языков. - Алма-Ата,1989.
20. Кунанбаева С. ... ... в ... ... ... ... - Алматы, 1991.
21. Жакупов А. Қазақ тілі функционалды синтаксисі. – Филол. ғыл. ... ... Қ. ... ... ... ... туралы//
КазГУМО хабаршысы. – Алматы, 2001№3, 175б.
23. Салқынбай А. Функциональды ... ... - ... ... С. ... ... мүмкіндік модалділігінің функционалды-
семантикалық өрісі.-Алматы,2006. – 154 б.
25. Комаров ... ... ... ... отношений в
современном немецком языке. Автореф. Дисс. Доктора филол. ... ... ... ... А.В. К теории поля в ... ... ... Е.В., ... Е.И. Грамматико-лексические поля в современном
немецком языке.М.,1969.С.10.
28. Гухман М. Грамматическая ... и ... ... ... ... ... ... - М.,1968.
29. Адмони В.Г. Грамматический строй как система построения и общая теория
грамматики. - Л.,1988, с.28.
30. ... В.М. ... ... в ... языка. - СПб, 1996 г.; Принцип
поля в грамматическом исследовании и идея противоречия//Исследования
по языкознанию. - СПб, ... В.М. ... ... ... ... системы// Общее языкознание и ... ... ... ... со дня ... - СПб, ... Ченки А. Семантика в ... ... // ... ... ... ... Сб. ... - М.,
1997, 341 с.
32. Жанпейісова Ж. Ақ-қара сөздерінің оппозициясы.-Филол.ғыл,канд. автореф.-
Алматы,2007.-23 б.
33. Бондарко А.В. ... ... ... Полевые структуры. -
С-Петербург,Наука,2005, С.17.478 стр.
34. Бондарко А.В. ... ... ... Л.,1976,204-244 стр.;
35. Бондарко А.В. Функциональная грамматика. - Л.,1984,58-70 стр.; Теория
значения в системе функциональной грамматики: на ... ... ... ... А.В. ... ... и контекст (О поятиях «частное
значениең, «функция грамматической формы» и ... ... ... ... ... ... ... А.В. Грамматическая форма и контекст (О понятиях «частное
значениең, «функция грамматической формың и ... ... ... ... грамматических категорий. - М.,1984.
38. Ахметжанова З.К. Сопоставительное языкознание: казахский и ... - ... ... Жолшаева М. Қазақ тіліндегі аспектуалды семантика: форма және
мазмұн.–филол.ғыл. докт, ... ... ... б.
40. Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Времменая
локализованность. Таксис. – Ленинград: Наука, 1987. -347 б..11 б.
41. ... Э.В. ... ... ... в ... – Москва,1966, 21-б.
42. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. М.-Л., 1948, 69-б.
43. Қайдаров Ә.Т., Өмірбеков Б., ... З.Т. ... толы түр мен ... ... 1986.
44. ДТС., Ленинград,1969,48-б.
45. Шмелев Д.М. Проблемы семантического анализа лексики. – Москва,1973.
46. Татаринцев Б.И. Смысловые связи и ... слов в ... ... ... ... ... восточной литературы. Москва,1987. – с.3].
47. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. - Л.,1963.
48. Абақан Е. Тілдің мәдени философиясы. – ... ... ... ... С. ... ... ... лексиконның берілу жолдары. –
филол.ғыл. канд. дисс. – ... ... ... Ф.М., ... В.Н. ... языкознание.- Москва,1979.
51. Тұрғынбаев Ә., Нұсқабаева Л. Тіл аралық байланыстар мен ...... ... ... А.П.Актуальные ... ... ... ... ... Ғ. Қазақ тілінің лексикалық ... ... ...... 350 ... Новиков Л.А. Семантика русского языка. – Москва:Высшая школа,1982.
55. Реформатский А.А. Принципы синхронного описания ... О ... ... и ... ... ... – М., ... Пауль Г. Принципы истории языка. – Москва,1960.
57. Ф де Соссюр. Труды по ... - ... ... А. ... ... Семантикалық аспект. Филол.ғ.докт. қолж.
– Алматы,1999.-284 б.
59. Момынова Б. Қоғамдық-саяси лексика: әлеуметтік-бағалауыштық, сөзжасам.-
Алматы: Қазақ университеті, 2005.-112 б.
60. ... Д.Н. ... ... ... ...
Москва:Наука,1973.-280 с.
61. Кубрякова Е.С. Эволюция лингвистических идей во второй половине ХХ века
(опыт ... ... ... и наука конца ХХ ... ... ... Е.В., ... Е.И. ... поля в современнолм
немецком языке. – Москва,1969.
63. Абай тілінің сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған фил. ғыл. ...... ... ... ... ... І том, А-Ә. - Алматы, 1974, 126-137-
б.
65. ... А. ... ... мифтік
құрылымдар//филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу ... ... ...... ... ... Н. Қазақ тіліндегі түр - түс ... ... ... ... ... - ... ... Черемисина И.В., Новикова Н.С., Черемисина Н.В. Многомерие в реалиии:
общая типология языковых картин мира// Филологические науки,№1,2000.
68. Кеңесбаев І., ... Ғ. ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 6-том.Қ. - Алматы,1972.
70. Қайдаров Ә.Т., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З.Т. - Сырға толы түр ...... - ... ... тілінің түсіндірме сөздігі. ІІ том. - Алматы, 1961.
72. Абай тілінің сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған ... ... ... ... ... ... Ю.Н. Русский язык и языковая личность.- Москва: Наука, 1987. –
263 с.
74. Қазақ тілінің ... ... ... Қ. - ... ... Қашқари М. Девану луғат-ит түрк. 2-том. - Ташкент,1963. – 284 б.
76. Бекежанов О. Мифтің қоғамдық ... мәні мен ...... 186 ... ... М. Қазақ тілінің семантикасы.-Алматы: Рауан, 1991.-212 б.
78. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті.-Алматы:Ана ... ... ... І. ... ... фразеологиялық сөздігі. -Алматы, 1974.
80. Жанпейісов Е. М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ... ... ... Р. ... ... Алматы. - 1994.
82. Кононов А.Н. Семантика ... в ... ... ... – 149 ... Қасқабасов С.Қазақтың халық құпиясы //Жұлдыз.- Алматы, 2000, 165 б.
84. Бияров Б. Өр Алтай оронимдері.-Алматы: 2000.-165 б.- 84-б.
85. ... А. ... және ... - ... ... 86. ... Г. ... казахский язык.-Алма-Ата:АНКаз ССР, 1959. –
Ч.1.-138 с.
87. Момынова ... Ж. ... ... ... – 115 ... Шмелев Д.Н. Современный русский язык.-Москва,1978. – 355стр.
89. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.-Алматы:Санат, 1993.-496 б.т-86-б.
90. ... Л.Н. ... ... ... ... ... А.М.Очерки по сравнительной морфологии тюркских языках. -
Ленинград,1977. - 191 с.
92. ... ... ... по ... ...... ... –ІІ.-
374 с.
93. Бондарко А.А. Грамматическое значение и смысл. – Ленинград, 1978.-282
стр.
94. Қашқари М. Девану луғат-ит түр. - 2 том. – ... – 284 ... ... ... ... ... – 5-том. – Алматы: Ғылым, 1980. - 640
б.
96. ... А. ... ... – Алматы: Жалын, 1981.-293 б.
97. Сейітова Ш. ... ... ... ... ...... 1999. – 196 ... Панзарбекова Р. Қазақ тіліндегі жануарлар төлінің ... ... ... б.
99. Тілепин Б. Түркі тілдеріндегі мал атауларының қазақ тілінде қолданылуы
мен этнолингвистикалық табиғаты (қой-ешкі атаулары негізінде). – филол.
ғыл. канд. ...... ... Н. Көне ... құпиясы//Қазақстан әйелдері. – 1982. №3.
101. Номинханов Ц.Д. Термины животноводства в ... и ... ... ... т.1. - Изд. АН Каз ... ... Ғ. ... Үш ... ... және ... - 1т.– Алматы:
Жазушы,1980.- 349 б.
103. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. ...... 1985. – 560 ... Колшанский Г.В. Контекстная семантика. – Москва: Наука, 1980. –154 с.
-----------------------
В
Аралық әлем, не адам
санасы
А
Ғалам
бейнесі
С
Ғаламның
тілдік бейнесі
С
Түр-түс арқылы игерілген ... ... ... ... ... ... есім

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 145 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім шығармашылығындағы діни терминдердің маңызы8 бет
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс жайлы ақпарат7 бет
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс жайлы мәлімет6 бет
Этнодеформация және ұлттық ой-сана проблемасы3 бет
Қазіргі ғаламдық проблемалардың экономикалық жақтары9 бет
«d-Элементтердің координациялық қосылыстары. Кристалдық өріс теориясы. Лигандтар өрісі теориясы. Кристалдық өрістің тұрақтану энергиясы»4 бет
«Айналайын» ұғымының ассоциативтік өрісі50 бет
«Білім беру» функционалдық тобының шығындары6 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы5 бет
«білім беру» функционалдық тобының шығындары туралы ақпарат4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь