Қылмыстық құқықтағы айыппұл

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 4

1 АЙЫППҰЛ ТҮРІНДЕГІ ЖАЗА ЗАҢНАМАСЫНЫҢ ДАМУ ТАРИХЫ
11
1.1 Қазақ әдет ғұрып құқығындағы жазаның жалпы ұғымы. 11
1.2 XIX ғасырдың екінші жартысындағы және XX ғасырдың басындағы қылмыстық заңнамадағы айыппұл
26
1.3 Посттөңкерістік кезеңдегі айыппұл туралы заңнаманың дамуы 31

2 ҚАЗІРГІ ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚТАҒЫ АЙЫППҰЛ 43
2.1 Жаңа ҚР Қылмыстық кодексіндегі және 1959 жылғы Қазақ КСР Қылмыстық кодексіндегі айыппұл: салыстырмалы . құқықтық талдау.

43
2.2 Қылмыстық жазаның белгілері және мақсаттары 62
2.3 Айыппұл түріндегі жазаның ұғымы 77
2.4 Қылмыстық жаза ретіндегі айыппұлдың әкімшілік айыппұлмен өзара қатынасы
83
2.5 Шет ел қылмыстық заңнамасындағы айыппұл 86

3 АЙЫППҰЛ ТҮРІНДЕГІ ЖАЗАНЫ ТАҒАЙЫНДАУ ЖӘНЕ АТҚАРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
96
3.1 Санкцияны талдау және қылмыстық жаза шарасы ретіндегі айыппұлды тағайындау тәжірибесі
96
3.2 Атқару тәртібі және айыппұлды төлеуден жалтарғаны үшін жауаптылық
102
3.3 Айыппұлды қолдану тиімділігін талдау 104

ҚОРЫТЫНДЫ 110

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 115
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының 1997 жылғы Қылмыстық кодексі қылмыстылықпен күрес бойынша жаңа нормативтік базаның қалыптасуында маңызды бір белес болды. Ол бұрынғы кеңестік кезеңдегі кодекстерден барынша ерекшеленді, ең бастысы идеологиялық қасаңдықтардан және қылмыстылық пен жаза проблемаларын шешу барысында таптық көзқарас, бір жақты ұстанымдардан арылды.
Таяуда онүшжылдығы зор жетістіктермен аталып өткен 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, біздің мемлекет демократиялық және құқықтық мемлекет деп жарияланды [1].
Жаза институты бұрында қолданыста болып келген Казақстан Республикасының 1959 жылғы Қылмыстық Кодексімен салыстырғанда мейлінше көп өзгерістерге ұшырады. Атап айтқанда, жаза институтының барлық проблемаларына арналған баптардың редакциясының көпшілігі дерлік мүлде жаңаша түзілді.
Қоғам өмірінің үрдіс дамуы, замана көшінің адымдап алға озуы соған сәйкес әлеуметтік, саяси ахуалдың жаңаша жағдайға жылдам бейімделіп, осы салаларға қатысты заңнамалардың, нормативтік құқықтық актілердің де дер кезінде өзгертіліп отыруы міндет. Азаматтық-кұқықтық қатынастарды реттейтін заңдарды жетілдіру талап етіледі.
Осыған орай Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 жылғы 20 қыркүйектегі №949 Жарлығымен мақұлданған. "Казақстан Республикасының Құқықтық саясат Тұжырымдамасында" атап көрсетілгендей:
"Қылмыстық заңнамада заңмен қорғалатын әлеуметтік жоғары құндылықтар ретіндегі адам құқықтары мен бостандықтарының бастылығы мен ажырамастылығын тану негізге алынуы тиіс.
Қылмыстық заңнаманы жетілдіру қылмыстық құқықтың мынадай принциптері бұлжымай сақтала отырып жүргізілуі тиіс:
- мәні қылмыстық құқық тұрғысында іс қимылдың қылмыстылығы мен жазалылығы тек қылмыстық заңмен айқындалуы тиіс екендігіне саятын заңдылық;
- қылмыс жасаған барлық азаматтардың шыққан тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына немесе кез келген басқа жағдайларға қарамастан заң мен сот алдында бірдей екендігін білдіретін заң мен сот алдындағы азаматтар теңдігі;
- адам тек өзінің кінәсі анықталған қоғамдық қауіпті әрекеттері мен одан туындаған қоғамдық қауіпті салдарлар үшін ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылатынын айқындайтын кінәлі жауапкершілігі;
- қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің сипаты мен дәрежесін, қылмыстының жеке басының, жауапкершілігі мен жазасын жеңілдететін және ауырлататын жағдайларды ескере отырып, соттардың әділ жаза белгілеуі тиіс екендігін білдіретін әділеттілік;
- заңды қолдану кезінде қылмыс жасаған адамдарға азаптауды, қорлауды болдырмайтын ізгілікгі қарауды және оларға қатысты қылмыстық жауаптылық пен жазадан босату үшін заңды негіз болмаған жағдайда ғана қолданылатын, ал қарастырылғандар арасынан жасаған қылмысы үшін жазаның барынша қатаң түрі егер қатаңдығы біршама төмен түрі жаза мақсатына қол жеткізе алмаған жағдайда ғана тағайындалатынын білдіретін қылмыстық жазалаудың ізгілігі мен үнемділігі;
1 Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: Жеті Жарғы, 1996. – 174 б.
2 Қазақстан Республикасы Президенті. 2002 жылғы 20 қыркүйектегі № 949 жарлығы: Қазақстан Республикасының құқықтық саясат тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан. – 2002. – 25 қыркүйек.
3 Қазақстан Республикасы Жоғары Соты. Нормативтік қаулы. 15 тамыз 2002 жыл. Сот үкімі туралы №19 // Қазақстан Республикасы Жоғары Сотының қаулылар жинағы, 1961-2004 жж. – Алматы, 2004. – 460 б.
4 Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексі. – Алматы, 1997. – 279 б.
5 Гавердовский Г. Описание киргиз-кайсакской степи // Архив ЛОИИ. Соб. рукописей. – СПб., 1820. – Кн.495. – 151 с.
6 Левшин А. Описание киргиз-кайсакской орды. – СПб., 1860. – С.7.
7 Культелееев М.Т. Уголовное обычное право казахов. – Алматы, 1955. – 236 с.
8 Зиманов С., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариғаттың әсері. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 130 б.
9 Рычков Н. Дневные записки и путешествия в киргизскую степь. – СПб.,1860. – 187 с.
10. Письмо Хана барону Мейендорфу // Журнал Северный архив. – СПб., 1820. – 120 с.
11 Голустунский М. Монголо-ойротские законы. – СПб., 1640. – 290 с..
12 Загряжский Г. Юридический обычай киргизов // Материалы для статистики Туркестанского края. – СПб., 1876. – Вып.ІV. – 209 с.
13 Шахматов В.Ф. Внутренняя орда и восстание Исатая Тайманова. – Алма-Ата, 1946. – 191с.
14 Уалиханов Ш. Билер соты туралы. Толық шығармалар жинағы. –Алматы, 1960. - 191б.
15 Назаров Ф. Записки о некоторых народах и землях Средней Азии. – СПб., 1821. – 109 с.
16 Шангин Г.В. Путешествие по киргизской степи // Журнал Сибирский вестник. – 1820. – Кн.3. - Ч.ІХ. - С.85.
17 Гейнс А.К. Собрание литературных трудов. – СПб., 1898. -Т.2. - 642 с.
18 Изразцов Н. Обычное право /адат/ Семиречинской области // Этнографическое обозрение. – СПб., 1897. - №4. – С.14.
19 Русское уголовное право. Пособие к лекциям. Часть общая / Под ред. Н.Д. Сергиевского.- СПб.: 1915.- С.210
20 Белогриц-Котлеровский А.С. Сергиевский Н.Д., Фойницкий И.Е. Краткий курс уголовного права.-Киев: 1908.- С.240
21 Есипов В.В. Очерк русского уголовного права.-СПб.: 1898.-С.288
22 Твганцев Н.С. Русское уголовное право. Часть общая. Т.2= Тула: 2001.- С.189
23 Владимиров Л.Е. Русское уголовное право. Ч.1 –М.: 1908- С.167
24 Памятник русского права. Т.4. Вып.1.- М.: 1952.- С.260
25 Дриль Д.А. Уголовное право. –СПб.:1908 .- С.178
26 Таганцев Н.С. Уложение о наказаниях уголовных и исправительных 1885 г.- СПб.: 1912.- С.108
27 Следственное уложение РСФСР. – 1917. – №1.
28 Следственное уложение РСФСР. – 1918. – №4.
29 Следственное уложение РСФСР. – 1918. – №65.
30 Следственное уложение РСФСР. – 1917. – №3.
31 Следственное уложение РСФСР. – 1917. – №2.
32 Следственное уложение РСФСР. – 1917. – №12.
33 Сборник документов по истории уголовного законодательства СССР и РСФСР 1917-1952 г.Госюриздат.-М.: 1953.- С.28
34 Тадевосян З.А. Штраф как мера наказание Ереван: 1978.- С.9.
35 Швеков Г.Н. Первый уголовный кодекс. Изд-во 2Высшая школа».- М.: 1970.- С.49
36 Шоргородский М.Д. Наказание в Советском уголовном праве.-М.: 1952.- С.56.
37 Герцонзон А.А. Губернские революционные трибуналы, народные суды и товарищеские суды в 1918-1920гг.//Советское государство. 1033, №6-С.61,65
38 Уголовный кодекс РСФСР 1922 СУ 1922.№15
39 Эстрин А.Я. Развитие Советской уголовной политики.-М.:1934.-С.36 законодательство.-М.:1933.-С.162
40 Уголовный кодекс РСФСР 1926г.-М.:1950.-С.27
41 Уголовный кодекс КазССР. Алма ата. 1961. – 260 с..
42 См.Определение судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда РСФСР от 30 декабря 1963г. по делу Шустера(Бюллетень Верховного суда РСФСР.1964,№6.-С.10)
43 Курс Советского уголовного права.М.:1970.-С.99
44 Цокуева И. М. Уголовные наказания имущественного характера (Виды, эволюция, перспективы): Автореф. канд. юрид. наук : 12.00.08 : Краснодар, 1997.- С.20
45 Багрий-Шахматов Л.В. Система уголовных наказаний и исправительно-трудовое право.-М.: 1969.-С.54-55
46 Сборник постановлений Верховного Суда СССР 1924-1970гг.—М.:1970.-С.224
47 Сборник постановлений Верховного Суда СССР и РСФСР (Российской Федерации) по Уголовным делом. Изд-во СПАРК.-М.:.-С.511
48 В.И. Ленин. Сочинение Т.27.-С.191
49 История Советского уголовного права.-М.: 1948.-С.428.
50 Қазақ ССР қылмыстық кодексі. -Алматы, 1960. –112б.
51 Дубинин Н.П., Карнец И.И., Кудрявцев В.Н. Генетика, поведение, ответственность. - М., 1989. - С.48-51.
52 Бранин Я.М. Уголовная ответственность и ее основание в советском уголовном праве. - М., І963. - С.24-25.
53 Курляндский В.И. Уголовная ответственность и меры общественного воздействия. - М., 1965. – С.11-37.
54 Шнейдер М.А. Учебно-методическое пособие по советскому уголовному праву для студентов ВЮЗИ. - М., 1950. – С.37.
55 Лейкина Н.С. Стадии реализации уголовной ответственности и личность преступника. - Л., 1963. – С.18.
56 Загородников Н.И. О содержании уголовно-правовых отношений // Советское государство и право. –1963. - №11. – С.85.
57 Назначения наказания. Курс советского уголовного права. Часть общая. Учебник. - Л., 1968. - Т.1. – С.26-27.
58 Пионтковский А.А. О понятии уголовной ответственности // Советское государство и право. – 1967. - №12. - С.40.
59 Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім, оқулық. – Алматы: Жеті жарғы, 2001. - 210б.
60 Уголовное право. Общая часть: Учебник / Под ред. Н.И. Загородникова, С.В. Бородина и В.Ф. Кириченко. - М., 1966. -318с.
61 Ной И.С. Вопросы теории наказания в советском уголовном праве. - Саратов, 1962. - 155 с.
62 Груничева Г.А. О признаках системы уголовных наказаний//Российский следователь. 2001, №9.-С.40
63 Стоповский М.Н. Назначение наказания. -СПб.:Юр.Центр Пресс. 1999.-С.25
64 Парламентская газета.-2003.-11 декабря
65 Обзор судебной практики Верховного Суда Республики Казахстан за IV квартал 2006 г. // Бюллетень Верховного суда РК. 2007, №8.-С.25
66 Уголовный кодекс РК.- Аллматы, 2003
67 Маркс К., Энгельс Ф. Қылмыс туралы // Толық шығармалар жинағы. – Алма-Ата, 1964. – Т.1. - 123б.
68 Наташев А.Е. Стручков Н.А. Основы теории и исправительно-трудового права. - М., 1967. - С.35.
69 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумы. Жаза тағайындауға соттардың заңдарды дұрыс қолдануы туралы 30 сәуір 1999 жылғы қаулысы // Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты қаулылар жинағы 1961-2004ж. - Алматы, 2004. -183б.
70 Базылев Б.Т. К вопросу о понятии и видах принуждения // Доклады итоговой научной конференции юридических факультетов. - Томск, 1965. - С.10.
71 Утевский Б.С. Система, принципы и общие положения основ исправи-тельно-трудового законодательства Союза ССР и союзных республик // В сб.: Проблема развития советского исправительно-трудового законодательства. - Саратов, 1961. – С.18.
72 Стручков Н.А. Правовое регулирование исполнение наказания. - М., 1963. – С.19.
73 Наташев А.Е. Основные вопросы кодификации исправительно-трудового законодательства // Учен. зап. – М.: ВИЮН, 1962. - №147. – С.193.
74 Лохвицкий А. Курс русского уголовного права. – СПб., 1879. -160с.
75 Мокринский С.П. Наказание, его цели и предположения. – СПб., 1902.
- 40с.
76 Есипов В. В. Преступление и наказание в древнем праве. – Варшава, 1903. – 70с.
77 Кистяковский А. Ф. Элементарный учебник Общего уголовного права с подробным изложением Начал русского уголовного законодательства. Часть Общая. – Киев, 1980. - 240с.
78 Жижиленко А.А. Наказание. Его понятие и отличие от других право-охранительных средств. – Петроград, 1914. – 171с.
79 Таганцев Н.С. Лекции по уголовному праву. Часть Общая. - М., 1994. -Т.2.-240с.
80 Багрий-Шахматов Л.В. Уголовная ответственность и наказание. – Минск, 1976. –170с.
81 Рагимов И.М. Философия наказания и проблемы его назначения. – Баку, 1998. – 69с.
82 Розенберг Э.В. Экономия страданий. Общее понятие наказания и основные принципы его применения. – Петроград, 1916. - 61с.
83 Рейтборт А.М. Понятие и цели наказания. - М., 1961. - 47с.
84 Даль В. Толковый словарь живого великорусского языка. - М., 1961. - Т.3. – 995с.
85 Братусь С.Н. Юридическая ответственность и законность. - М., 1976. -85с.
86 Теория государства и права. Курс лекций / Под ред. В.М. Корельского, В.Д. Перевалова – Саратов, І995. – 217с.
87. Гальперин И.М. Наказание социальные функции, практика применения. - М., 1983. – 40с.
88. Новое уголовное право России. Общая часть. - М., 1996. -260с.
89 Ожегов С.И. Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка. - М., 1996. – 780с.
90 Козаченко И. Я. Понятие уголовного наказания. – Саратов, 1992. – 290с.
91 Фойницкий И.Я. Учение о наказании в связи с тюремоведением. – СПб., 1889. - 161с.
92 Никифоров Б. С. Цели наказания // Материалы теоретической конферен-ции по вопросам советского ИТП. - М., 1957. - С.128.
93 Утевский Б.С. Эффективность наказаний // Материалы теоретической конференции по вопросам советского ИТП - М., 1969. – С.310.
94. Наказание, цели, задачи. Курс советского уголовного права: В 6 т / Под ред. А.А. Пионтковского. - М., 1970. - Т.6. -540с.
95 Беляев Н.А. Уголовно-правовая политика и пути ее реализации. - Л., 1986. -181с.
96 Дуюнов В.К. Наказание в уголовном праве России, принуждение или кара? // Государство и право. – 1997. -№ 11. – С.70.
97 Искендиров Р.Г. Судебный приговор. Правовые и социальные аспекты. -М., 1990. - 91с.
98 Фетисов В.З. Цели наказания и их содержание // Труды ВНИИ МВД СССР. - М., 1977. - №44. – С.160.
99 Керимов Д.А. Философские проблемы права. - М., 1982. - 460с.
100 Познышев С. В. Основные вопросы учения о наказании. - М., 1904. – С. 262-263.
101 Козловский М.Ю. Пролетарская революция и уголовное право // Пролетарская революция и право. - 1918. - №1. - С.13.
102 Карпец И.И. Наказание, социальные, правовые и криминологические проблемы. - М., 1973. -131 с.
103 Полубинская С. В. Цели уголовного наказания. - М., 1990. -161 с.
104 Никифоров Б.С. Наказание и его цели // Советское государство и право. –1981. - №9. – С. 63.
105 Коган В.М. Содержание наказания и его цели. Актуальные проблемы уголовного права. - М.,1988. - С.21-29.
106 Уголовно-исполнительное право. Учебник / Под ред. А.И.Зубова. - М., 1997. - С.385-386.
107 Ткачевский Ю. М. Соотношение уголовного и уголовно-исполнитель-ного законодательства // Вестник МГУ. Сер.11: Право. – 1998. - №2. – С. 61.
108 Якимов О.Ю. Заключение на проект Федерального законна №304893-3 «О внесении изменении и дополнение в Уголовный кодекс Российской Федерации» (в части уголовно-правовых норм). - din.spylog.ru.
109 О применении штрафа. Бюллетень Верховного суда РК. – Астана 2008, №4. – С.16.
110 Постановление Пленума ВС РФ «О некоторых вопросах применения судьями Российской Федерации уголовного законодательство об ответственности за уклонение от уплаты налогов», №07, 4июля 1997г. // Российская юстиция. – 1997. - №9. – С.15.
111 Лопашенко Н.А. Заключение на проект Федерального закона №304893-3 «О внесении изменений и дополнений в Уголовный Кодекс РФ (в части гуманизации уголовно-правовых норм). - http:din.satrasss. sqap.ru.
112 По данным областного управления юстиции Жамбылской области. Архив областного управления юстиции Жамбылской области. – Тараз, 2008. – 231 с.
113 Комментарий к Уголовному Кодексу Российской Федерации. - М.: ИНФРА М-НОРМА, 1999. – 696 с.
114 Үкім. Қылмыстық іс. Алматы қалалық сотының сотының архиві. – Алматы, 2008. – 6 б.
115 Обвинительное заключение. Уголовное дело. Архив Талдыкорганского городского суда. – Талдыкорган, 2008. – С.35.
116 Архиапов Ш.М. О практике назначения судьями уголовного наказания //Российская юстиция. – 1997. - №9. – С.53.
117 Комментарий к Уголовному Кодексу Республики Казахстан / Отв.ред. И.И. Рогов. – Алматы, 2000. - С.139.
118 Постанечук В.С. Эффективность применения штрафа. – Киев, 2006. – С.34.
119 Иванов В.А. Опять о штрафе // Правоведение. – М., 2008. - №12. – С.23.
120 Власов В. А.. Новое законодательство об административных штрафах. - М., Госюриздат, 1963. – 248 с.
121 Бахрах Д. Н. Административная ответственность. – Пермь, 1968. – 140 с.
122 Административное право: Учебник для вузов. - М.: 1991. – 263 с.
123 Уголовное право Российской Федерации. Общая часть: Учеб. для юрид. вузов. - М.: 1996. – 262 с.
124 См.:ст.3.5. Кодекс Российской Федерации об административных правонарушениях.
125 Хельмут-Кури. А. Имеет ли наказание превентивный характер // Правоведение, 2001. - №5.
126 Преступление и наказание в Англии, США, Франции, ФРГ, Японии: Общая часть УП. - М.: Юридическая литература, 1991. – 202 с.
127 Оскантный В.В. Система уголоавных наказаний в Англии. - Киев: 1977. – 219 с.
128 Крылова, Н.Е. Уголовное право зарубежных стран: (Англии, США, Франции, Германии): - М.: Зерцало, 1998. – 294 с.
129 Малиновский А.А. Сравнительное правоведение в сфере уголовного права. - М.: Международное отношение, 2002. – 289 с.
130 Клюконова Т.М. Уголовное право зарубежных стран: Германии, Франции, Финляндии, Общая часть. - СПб.: 1976. - С.51.
131 О наказании в виде штрафа. - http:www.refua.narod.ru/Kozochkin 3-1-1 htm.
132 Цокуева И. М. Штраф как вид уголовного наказания и проблемы его применения // Материалы международной научно-практической конференции. – Краснодар: 1997. - С.45.
133 Субъект преступление в зарубежном уголовном праве. – www.lowportol.ru.
134 Уголовное право: Часть общая. Часть особенная: Учебник / Под ред.Л.Д.Гаухмана, проф. Л.М. Колодкина и С.В. Максимова. - М.: Юриспруденция, 1999. –310 с.
135 Бюллетень Верховного суда РК. – Астана, 2008
136 Альтернативы тюремному заключению в Российской Федерации: Материалы международной конференции, Penal Reform International. - М., 2001. – С.143.
137 По данным УКПиСУ Генеральной покуратуры РК. – Алматы, 2008. – 123 с.
138 Гальперин Д.И. Виды дополнительных наказаний. – М., 1989. – С.139.
139 ҚР Қылмыстық атқару кодексі. – Алматы, 2007. – 145 б.
140 Михлин А. Исполнение наказаний связанных с применением свободы: Комментарии к УИК // Российская юстиция, 1992. - №6. - С.42.
141 Гражданский процессуальный кодекс РФ // Собрание законодательства РФ. – М., 2002. - №46. – ст.4532.
142 Минская В.С. Штраф как вид уголовного наказание // Советская юстиция. – 1990. - №4. – С.18.
143 Волков Б.С. Нравственные начала в назначениях показание // Правоведение. – 2000. - №2. - С.124.
144 Гаджиев Х.И. Совершенствование уголовного законодательства в штрафе // Вестник Московского университета.Серия 11. Право. - 1983. - №5. - С.34.
145 Комментарий к уголовно-исполнительному кодексу РФ / Под ред.А.И. Зубков. – М.: изд-во группа Ипорре-И-Норма, 1997. – С.2.
146 Осипов Л.Л. Исмаилов И.А. О системе санкции и назначении наказание прав личных интересов граждан // Вестник Ленинградского университета. – 1973. – №23. – С.98.
147 Загудаев Ю. Наш опыт применения штрафа // Советская юстиция. - 1987. - №9. - С.27.
        
        МАЗМҰНЫ | |
| | | |
| ... |4 |
| | | |
|1 ... ... жаза ... даму ... | |
| | |11 ... әдет ғұрып құқығындағы жазаның жалпы ұғымы. |11 ... ... ... ... және XX ... ... | |
| |қылмыстық заңнамадағы айыппұл |26 ... ... ... ... ... ... |31 |
| | | |
|2 ... ... ... ... |43 ... ҚР ... кодексіндегі және 1959 жылғы Қазақ КСР | |
| ... ... ... ... – құқықтық талдау. | |
| | |43 ... ... ... және ... |62 ... ... ... ұғымы |77 ... жаза ... ... ... ... ... | |
| ... |83 ... ел ... ... ... |86 |
| | | |
|3 ... ... ... тағайындау және атқару мәселелері | |
| | |96 ... ... және ... жаза ... ... айыппұлды | |
| ... ... |96 ... ... және айыппұлды төлеуден жалтарғаны үшін | |
| ... |102 ... ... ... ... |104 |
| | | |
| ... |110 |
| | | |
| ... ... ... |115 ... ... ... Қазақстан Республикасының 1997 жылғы
Қылмыстық кодексі қылмыстылықпен күрес ... жаңа ... ... ... бір белес болды. Ол ... ... ... ... ... ең ... идеологиялық қасаңдықтардан
және қылмыстылық пен жаза ... шешу ... ... ... бір
жақты ұстанымдардан арылды.
Таяуда онүшжылдығы зор жетістіктермен аталып өткен 1995 жылғы Қазақстан
Республикасының Конституциясына сәйкес, біздің мемлекет ... ... ... деп ... ... ... бұрында қолданыста болып ... ... 1959 ... ... ... салыстырғанда мейлінше көп
өзгерістерге ұшырады. Атап айтқанда, жаза ... ... ... ... ... ... ... мүлде
жаңаша түзілді.
Қоғам өмірінің үрдіс дамуы, замана көшінің адымдап алға озуы соған
сәйкес әлеуметтік, саяси ахуалдың ... ... ... ... ... ... заңнамалардың, нормативтік құқықтық актілердің де дер
кезінде ... ... ... Азаматтық-кұқықтық қатынастарды реттейтін
заңдарды жетілдіру талап етіледі.
Осыған орай Қазақстан Республикасы ... 2002 ... ... №949 ... мақұлданған. "Казақстан Республикасының
Құқықтық ... ... атап ... ... ... қорғалатын әлеуметтік жоғары құндылықтар
ретіндегі адам құқықтары мен бостандықтарының бастылығы мен ... ... ... ... ... ... қылмыстық құқықтың мынадай принциптері
бұлжымай сақтала отырып жүргізілуі тиіс:
- мәні ... ... ... іс ... ... мен
жазалылығы тек қылмыстық заңмен айқындалуы тиіс екендігіне саятын заңдылық;
- ... ... ... ... шыққан тегіне, әлеуметтік,
лауазымдық және ... ... ... нәсіліне, ұлтына немесе кез
келген басқа жағдайларға қарамастан заң мен сот ... ... ... заң мен сот алдындағы азаматтар теңдігі;
- адам тек өзінің кінәсі анықталған қоғамдық қауіпті ... ... ... ... ... ... үшін ғана ... жауаптылыққа
тартылатынын айқындайтын кінәлі жауапкершілігі;
- қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің сипаты мен дәрежесін, қылмыстының
жеке басының, жауапкершілігі мен ... ... және ... ... ... соттардың әділ жаза белгілеуі тиіс екендігін
білдіретін әділеттілік;
- заңды қолдану кезінде қылмыс ... ... ... ... ... қарауды және оларға қатысты қылмыстық жауаптылық пен
жазадан босату үшін заңды негіз ... ... ғана ... ал
қарастырылғандар арасынан жасаған қылмысы үшін жазаның барынша қатаң түрі
егер қатаңдығы біршама төмен түрі жаза ... қол ... ... ғана ... білдіретін қылмыстық жазалаудың ізгілігі мен
үнемділігі;
- қылмыстың жасалуына кінәлі әрбір адамның, заңмен тікелей көзделген
(дипломатиялық және ... ... ... ... - ... және т.б.) ... болмаса, қылмыстық жауаптылыққа ... ... ... ... ... ... етудің басқа шараларына
тартылатынын білдіретін қылмыстық жауаптылық пен жазаның бұлтартпастығы;
- жәбірленушілердің, соның ішінде мемлекеттің де ... ... " ... ... ... ... заңдармен салыстырғанда санкцияда айыппұл
түріндегі қылмыстық- құқықтық нормалардың санын ... ... ... та, 1997 ... ... ... Қылмыстық кодексінде айыппұл
жазаның басқа да түрлерімен бірге балама ... ... ... ... ... ... алғанда жазаның осы түрін қолдану
жағдайлары көп емес. ... ... ... жаза түрі ... айыппұлды
мүлдем тағайындамайды десе де болады. Яғни, 1997 жылғы Қылмыстық кодекс
жаза шарасының бас ... ... ... аса кең ... түрін
көздегенмен, сот тәжірибесі бұрынғыдай бас бостандығынан айыруға басымдық
бере отырып, бас бостандығын айырумен ... емес ... ... ... ... ... тарихи тенденцияны ескермеуде.
Мұндай жағдай қылмыстылықпен күресудің қазіргі қажеттілігіне ... деп айта ... ... ... ... мекемелеріне
орналастыру қоғамға қаупі зор, қылмыстылықты тежейтін даусыз фактор бола
тұрса да, қазіргі кезде ... ... ... онша әсер ... колонияда немесе түрмеде өтеу - қылмыс жасаған ... ... ... ... бүкіл қоғамға да әсер етеді. ... ... ... ... одан әрі ... ... өзіндік “мектеп”
болып танылады, осы мекемеден босап шыққаннан ... ... және ... ... ... ... ... оралуына өкінішке орай
жәрдемдеспейді.
Шет елдік мемлекеттердің, соның ішінде АҚШ- тың , ... ... ... ... бас ... ... түріндегі
жазаның нәтижелілігі ең жақсы деген жағдайдың өзінде болмашы болса да, оған
өз кезегінде барынша көп ... ... және ... ... ... зерттеулері көрсеткеніндей, қамауға алынғандардың
санының ... өлім ... ... ... ... қолдану саясатын
елеулі қатайту қылмыстылықтың деңгейін төмендетпек тұрмақ, оны ... ... ... та тұра ... [3, ... ... ... әлі күнге дейін қиын жағдайда,
жасалынып жатқан ... саны ... ... ... ... ... және кәсібилігі артып, елде сыбайлас жемқорлық
және ұйымдасқан қылмыстылық ... ... бұл ... ... ... түріндегі жазаны тағайындау белгілі бір деңгейде елдегі
жағдайды жақсартады деп ... ... ... ... ... ... көпшілігі (49,4%) бұрын сотты
болмаған, яғни қылмыстының жаңа қылмыстарды туындата ... ... ... ... тартуда [4, с.21].
Осы жағымсыз нәрселерді болдырмау үшін еліміздің ... ... ... ... және ... ауыр және аса ауыр қылмыстар
жасап сотталған адамдар және ... ... ... ... ... ғана ... оқшауланып отыруы керек. Қалған санаттағы
қылмыстарды жасаған адамдарға бас ... ... ... емес
басқа да жаза түрі тағайындалуы қажет, соның ішінде айыппұлды ... ... ... ... ... түріндегі жазаны кеңінен қолдану
жазаның неғұрлым қатал түрлерін қолдануды азайту барысында сазайын тарттыру
құралдарын ... ... ... ... ... ... ... түседі, ал айыппұлды тағайындау барысында мемлекет ... ... және ... ... ... ... түсіреді.
Қазіргі жағдайларда қылмыстық саясаттың маңызды бағыттарының бірі-
қылмыстық репресияны үнемдеу ... ... ... ... ... түрлерінің бірі болып табылады. Сотталушыға мүліктік әсер
ету арқылы, жаза мақсаттарына ... ... ... - яғни ... қалпына келтіріп, сотталған адамды түзеп және жаңа
қылмыстарды жасаудан ... ... заң ... ... айыппұлды неғұрлым кеңінен
тағайындау үшін жағдайлар жасалынған және қазіргі қажеттіліктер ... ... ... ... ... санкциялардың мөлшері
едәуір арттырылған, нақтырақ айтқанда, меншікке қарсы қылмыстар - 489% ден
88,2% экономика қызметі ... ... үшін –58,9% ден 93,3% ... ... ... 61,1% ден 75% ... және т.б. ... да қазіргі кезде қылмыстық репресияны үнемдеу идеясын ... ... ... ... құқық қолданушы танылуы тиіс, оның
қызметі айыппұлды негізгі де қосымша жаза ... ... ... ... ... ... ... бас бостандығынан айырылып
сотталынғандардың саны ... ... ... қатарынан көрінуге алпынып
келе жатқан қазіргі ... ... ... ... үшін осы жұмыстың
ерекше өзекті екендігін көрсетуде.
Тақырыптың ... ... ... ... жазаны қарастырумен
байланысты белгілі бір теориялы мәселелерді зерттеуде ... ... ... ... ... арасында белді орынға ие: Ю.Г. Алексеев,
Л.Е.Владимиров, В.А.Власов Д.И. Гальперин, А.А. Герцензон, Г.А. ... ... В.В. ... М.М. Исаев, В.М. Лебедев, Н.Д. Мартысевич, В.Н.
Патрашев, П.С. Ромашкин, Д.И. Самгина, В.И. ... К.А. ... ... Н.С. ... З.А. Тадевосян, И.Я. Фойницкий, И.М.
Цокуцев, М. Д. Шоргородский, Г.Н. Швеков, А.Я. ... А.Ф. ... ... ... айта аламыз.
Қазақстандық ғадымдардың ішінде осы мәселемен айналысқан авторлардың
ішінде біз .Ч. Сыдықова, Е.И. Қайыржанов, А.Н. Агыбаев, У.С. ... ... А.А. ... Е.О. ... И.И. ... Б.Ж. Жунисов, Ғ.Ы.
Баймурзин, Ә.А. Темербеков, Р.Т. ... С.С. ... Г.Р. ... ... Н.О. ... ... ... ғалымдарын көрсете
аламыз.
Жазаның осы түрін зерттеуге арналған іргелі еңбектер өткен ... ... ... басында жүргізілгенмен, одан кейін айппұл түріндегі жазаны
зерттеу мәселесіне жеткілікті деңгейде көңіл аударылған жоқ.
Қылмыстық және ... ... ... ... ... ... жазаны реттейтін нормаларды, айыппұлды есептеу тәртібін,
оның мөлшерін, ... және ... ... ... ... ... алмастыру тәртібін елеулі қозғады.
Сонымен, айыппұл түріндегі жазаны тағайындау және ... ... ... кезде арнайы зерттеуді қажет етеді, аталған тақырыпты
зерттеудің қажеттілігін де осымен ... ... ... ... ... ... - айыппұл түріндегі
жазаны кешенді түрде теориялық тұрғыдан зерттеу және оны қолданудың
тиімділігін ... ... ... ... міндеттері. Аталған мақсаттарды жүзеге асыру
келесідей міндеттерді шешуге ... ... ... ... ... ... болуының тарихи шарттарын және дамуын
қарастыру;
● айыппұл ... ... ... жаза ... қолданылуына
салыстырмалы–құқықтық зерттеу жүргізу;
● айыппұл түріндегі жазаның қылмыстардың ауырлығы бойынша қолданылуын
талдау және оны қолдану тәжірибесін ... ... ... бас ... ... ... ... айыппұлды қылмыстық жаза түрі ретінде қолданудың тиімділігін бағалау;
● айыппұл түріндегі жазаны қолданудың қылмыскердің тұлғасына байланысты
қолданылуын зерттеу.
Зерттеудің пәні ... - ... ... ... 40, ... ... ... жазаны көздейтін қылмыстық–құқықтық
нормалар, қылмыстық–атқару заңдарының нормалары, сондай– ақ қазіргі ... ... ... да ... шет ... ... ... сот–тергеу тәжірибесі, айыппұлға сотталынған адамдардың саны
жөніндегі статистикалық мәліметтер, айыппұл түріндегі жазаны тағайындауды
кеңейту ... ... ... ... ... ... әдістемелік негізі. Зерттеудің әдістемелік ... ... және ... ... байланысына негізделген, өзара тәуелді
құбылыстардың тарихи дамуын ... ... ... ... тәсілі танылады. Диссертацияда зерттеудің жалпы ғылыми
тәсілдері: салыстырмалы талдау, гипотезалар, талдау және ... ... ... болып Қазақстан Республикасының
Конституциясы, Қазақстан ... ... ... ... жүргізу заңдары осы жұмыстың тақырыбымен байланысты ... ... да ... ... және құжаттар. Айыппұл туралы
заңдардың даму тарихын зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... ... кодекстері және басқа да
актілері пайданылады. Шет елдік заңнаманы қарастыру ... ... ... ... және т.б ... кодекстері
қолданылды. Жұмыстың эмпирикалық базасын ҚазССР Жоғарғы Соты және Қазақстан
Республикасы Жоғарғы Сотының жарияланған ... ... ... ақ ... облыстық сотының және Тараз қаласының соттарының 2000 және
2008 жылдар аралығында негізгі және қосымша жаза ... ... 350 ... іс, ... саны ... ... ... бостандығынан айыруға және жазаның басқа да түрлеріне сотталынған
адамдардың саны ... ... ... ... зерттелінді. Жаза
ретінде айыппұл тағайындалған қылмыстық істер қаралды.
Зерттеу барысында 100 тәжірибелік қызметкерлерге ... ... ... ... бір ... ... ұсыныстар жасалынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Диссертациялық жұмыс 1997 жылғы Қылмыстық
кодекстің колданылған кезеңінен ... ... ... ... ... ... ... түріндегі жазаға баламалы жаза ретінде кеңінен
қарастырылып, айыппұл түріндегі жазаның ... ... ... ... ... сот ... кеңірек қолданылу тиімділігіне
талдау жүргізілген. Диссертацияда ... ... ... ... ... ... ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
1. Кеңес билігінің алғашқы жылдары, жаңа экономикалық реформаны жүргізу
кезеңінде, жаза ... ... ... шараларды жұмсарту жағына
бағытталды, бірақ та саяси жүйенің ауысуы және жауларды аяусыз ... ... ... ... адамдарға қатысты репрессияны кеңінен
қолдануға алып келе отырып, айыппұл түріндегі ... ... ... айыру және өлім жазасы жиі тағайындалу үдерісі орын алды.
2. Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... 78 ... ... ... жаза ретінде баламалы түрде тек қана ... ... ... ғана ... Бұл әділеттілік қағидасына
қайшы келеді және ... ... ... арттыруға әсер етпейді.
Айыппұл тек қана бас бостандығынан айыру ... ... ... ... жазаның басқа да түрлері қарастырылып ... ... ... ... ... ... белгілі бір лауазымды
иелену немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқынан айыру және тұрақты
табысы немесе кірісі жоқ, ... ... ... ... ... бас ... ... тағайындауды жоққа шығару ... ... ... ... да жаза ... ... тиіс.
3. Қазақстан Республикасы ҚК– де әртүрлі ауырлық дәрежесіндегі
қылмыстар үшін ... ... ... ... жүйе жоқ, ол ... ... ... орташа ауырлықтағы және ауыр қылмыстар үшін тең
дәрежеде айыппұл тағайындау мүмкіндігіне алып келеді. Бұл мәселе ... ... ... ... түзеуді талап етеді.
4. Заңшығарушы баламалы санкциялардағы әртүрлі жазалардың, бірінші
кезекте ... және бас ... ... ... ... шешу қажет. Бас ... ... ... мерзіміне
айыппұлдың жоғары мөлшері сәйкес келуі тиіс және керісінше де солай болуы
қажет. Сондықтан да бұл жерде ... шек ... ... 500 мың тенге
1 жыл бас бостандығынан айыруға тең. ... ... ... үшін ... 1 млн. ... ... ауырлықтағы қылмыстарға –2,5 млн тенге, ... аса ауыр ... үшін –5 млн ... ... ... Кез келген жазаның тиімділігі оның жазаның мақсаттарын жүзеге
асыруға қалай әсер ... ... ... қоғамдық қатынастарды
қолына келтіру, қоғамға қауіпті қолсұғушылықпен келтірілген шығынның орнын
толтыру, яғни ... ... ... келтіру белгілі бір дәрежеде
жазаның айыппұл түрімен қамтамасыз етіледі.
6. Түзеу мақсатына жетуі ... жаза түрі ... ... ... әсер ... ... ... айыппұл төлеуі
белгілі бір деңгейде ... ... ... әсер ... ... қарсы жағымсыз мінез-құлық ниеттерін өзгеруге бағыттала отырып,
жаңа ... ... ... әсер ... ... ... және ... маңызы. Диссертация
мазмұнындағы тұжырымдар және ... ... ... ... ... ... және жазаның осы түрін тағайындауды кеңейтуге
бағытталады. Диссертантпен алынған нәтижелер қылмыстық және ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Осы зерттеуде
қалыптастырылған теориялық жалпылаулар және тұжырымдар ... ... ... ... ... ... соның ішінде
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының айыппұл түріндегі жазаны
тағайындау және ... ... ... сот тәжірибесі нормативтік
қаулыларын әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін.
Зерттеудің нәтижелері аталған мәселені одан әрі ... ... ... жұмыстарында пайдаланылуы мүмкін. Диссертацияның негізгі
ережелері жоғары және орта кәсіби ... ... ... ... ... ... және қайта даярлаудағы әртүрлі
кезеңдерде “ Қылмыстық құқық” және “Қылмыстық– атқару ... ... оқу ... ... ... жұмысының сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыс әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университетінің, заң ... ... ... ... кафедрасында дайындалған. Диссертацияның негізгі ережелері
және тұжырымдары кафедра мәжілістерінде талқылынды және ... ... ... ... және 4 ... көрініс тапты.
Жүргізілген зерттеу нәтижелері әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университеті, заң факультетінің оқу ... ... ... ... ... және ... ... Білім
және ғылым саласындағы бақылау және аттестаттау комитеті талаптарына сәйкес
орындалған.
Жұмыстың құрылымы зерттеудің мақсаттарында және ... және ... он бір ... ... үш ... ... тізімінен тұрады.
1 АЙЫППҰЛ ТҮРІНДЕГІ ЖАЗА ЗАҢНАМАСЫНЫҢ ДАМУ ... ... ... ... ... ... ұғымы
Жаза дегеніміз соттың үкімі бойынша ... ... ... ... ... тән қасиеті, оны қылмыс жасауға кінәлі деп
танылған адамға ... ... ... басқа шаралары секілді өзінің
экономикалық базисін бекітуге ... ... ... жаза үстем таппен сол экономикалық базисті қоғамдық - қауіпті
қол сұғушылықтан қорғау мақсатында қолданылады.
Әдет-ғұрып құқығы бойынша қолданылған жаза да ... ... ... ... ... болып, Қазақстандағы феодалдық базистің бекітілуіне
әрекеттеседі.
Жазаның қазақ қоғамындағы рөлі оның қанаушы ... ... ... ... қорғауды қамтамасыз етуінде болды. Осыған ... ... ... ... ... өмір салты өзінің көрінісін қоғамның
үстем ... ... ... көз ... ... ... қылмыс пен жазаға деген көзқарас феодалдық ... ... бар ... ... заңи ескерткіштердегі көзқарастардан
өзгешеленеді. Бұл ерекшеліктер Қазақстанның Ресейге қосылуына дейінгі
уақыттағы қазақтың ... ... ... ... да, ... ... Қазақстанның Ресей империясының құрамына кірген тұста ... ... ... ... жағдайында қан үшін кек алу
құқығы мен барымта арқылы қанағаттандыру маңызды орын ... ... ... ... және ... әдет-ғұрып құқығының нормаларында жазаны қолдану
аталған қағидаларға, яғни кек ... және өзін ... ... ... әдет - ... ... нормалары шекті мөлшерде болса да,
жәбірленушіге өзінің ... өзін ... ... ... ... күнәсі үшін кек кайтару құқығы берілген; қаза болған адамның
туыстары ... ... кесу ... ие. Әдеп бойынша әркімге
тұтқиылдан келген шабуыл жасаған ... сол ... ... сол ... ... ... жол берілген. Жәбірленуші немесе оның жақын
туыстары сот ... ... ... және орындаған кезде сот
органдарының қызметіне ішінара араласып отырды.
Осылайша, сол кезден бастап ... ... ... бастама» мен
жеке кек алу сақталды. Осыған ... ... - ... ... әдет - ... бір қатары қылмыстық жаза шараларымен бірге өмір
сүріп келді. Сондықтанда қазақ қоғамындағы жазаның мәнін дұрыс түсіну ... ... ... институттарының күші мен мәнін түсіну ... ол ... кек пе жоқ жеке кек пе ... ... ... сот болу ... ... барымта арқылы өзінің кегін
қанағаттандыруы, ру ақсақалдарының өзінің ... ... ... от
басы басшысының жанұя мүшелеріне қатысты билігі, әулет мүшелерінің қылмысы
үшін ұжымдық жауапкершілігі секілді тағы ... ... ... ... ... әдеп-ғұрып құқығында қанды кек елеулі орын алған. Ол ... ... ... ру ... ... ... үшін ... одақтың
қажетті құралы ретінде қалыптасып дамыған.
Таптық қоғамда жеке кек ... ... ... ... ... ... ие болды. Патриархалды-феодалдық қатынастарда
жеке кек әдет-ғұрпы жазаның бір қатар ерекшеліктерін көздеді. Ол ... ... ... ... кінәліге немесе оның туыстарына
қатысты жүзеге асырылды. Патриархалды-феодалдық қатынас жағдайында ... ... және ... ... ғана жүзеге асыра алды.
Егер жәбірленуші тарап күшті топты ... ... онда ол ... кінәліден
немесе оның туысынан кек алуды жүзеге асыратын. Кек алушы ретінде ... ... ... би ... осы ... ... жұмыс істеді.
Г.Гавердовский өзі көзі көрген бір жағдайды мысалға келтіреді. XIX ғасырдың
басында кіші жүздің бай ... бірі Н. ... ... ... билерін
төбелес кезінде ағасын өлтірген ауылға шабуыл жасау үшін ... ... ... Бір топ адамдар кінәлінің ауылына келген соң ... ... ... ... ... өзара келіседі.
Тараптарды татуластыру үшін бір жақ билері өлген кісінің бір ... ... жақ - ... ... үш ұлын ... жай қол ... кейін
келіссөздер басталды, бірақ кек алушы ағасы тұрған балалардың ішінде ол жек
көретін адамның балалары тұрған болса, онда ... ... да ... ... салады. Қастандық осымен аяқталып, билер құдайға ... ... ... ... ... ... түрде үйді - үйіне
тарасады [5].
Тәуке хан ... кек алу заңы ... ... ... Бірақ бұл
Ереже Тәуке заманындағы қазақ ... ... кек алу ... ... ... Тәуке Ережесі бойынша, қанды кекке тек кісі өлтіру мен
ауыр дене зақымдарын келтірген кезде ғана жол ... ... кек ... ... ... ... ... жеңілдетілуі мүмкін.
Кекті барлық әулет мүшелері емес, тек ... ... ғана ... ... Осылайша Тәуке хан өзіне дейін өмір сүрген қанды кекті заңдастырмақ
болды.
Кек сотқа ... және ... ... ... ... ... ... дейін
өлтірілген адамның туыстары кінәліге қатысты кек кайтаруға билердің немесе
ру басшылардың келісімдерін ... ... ... ... кек алу, ... ... оның ... сот үкімін орындаудан бас тартса жібірленуші
жақ кек қайтаруға барады.
Қанды кек қайтару әдеті патриархалды - рулық ... ... ... мен XIX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанда кең таралған
құбылыс болды. Кіші жүз қазақтарының арасындағы әдет ... ... ... ... «кек ... алмаған қазақ, ашу үстінде адам танымастай халге
жетеді [6].
Броневский, қазақтарда кек ... күші ... зор, ... ... да қайғыға салынбайды, ол тек кек қайтаруды ойлайды» -
деп көрсетеді [7].
Жеткілікгі күші мен ... жоқ ... жақ кек ... ... ... ... тарапынан қатыгездікпен қудалануға қорқады.
Маковецкий, XIX ... ... ... ... ... Тұмарбай деген
кісі батыр атағын иеленгенін, оны мұндай дәрежеге жеткізген осындай жағдай
екенін айтады.
Ол Қабежанов деген қырғызбен өз ... ... ... ... ... қайтара алмағанын, өйткені Қабежанов өте ... адам ... ... ... ... ... өзінің әулетін жинап, оған
мұндайға жол беріп қоя ... ... ... ... ... ... ... айтып, пышақ алып өз қарнына тықты.
Осыған ... ... екі тап ... ... ... ... ... дәуірге дейінгі әдебиетте, әдетте кек алу қағидасы, қанға -
қан, жанға - жан қағидасымен ... ... ... үшін ... құқығында жекелеген авторлар Тәуке хан Ережесіне сілтеме
жасайды. Онда «тең кек алу» қағидасына жол ... хан ... ... ... кек ... ие болу ... теңдей кек алу /қанға-қан, жанға-жан, көзге-көз, т.б.;
- кісі өлтіруші кәмелетке жеткен және ... ... ... болуы,
толық кінәлі болуы /өзі мойындауы, мойнына ... ... ... негізгі идеясы қазақ феодалдарының меншігі мен жеке
тұлғаларды қорғауды күшейтуге бағытталған. ... ... жаза ... ... ... ... қоғамдық әсер ету шараларына
бағынбайтын қылмыскерге өзіндік сот әдеті де ... жылы Орал ... ... ... көшіп жүрген Дәуіп пен Таңсар
деген екі қазақ, Орал даласында ... ... Кіші жүз ... ... айналысады. Бұл ұрылардың әрекеті жергілікті
тұрғындардың ... ... бір күні ... ... ... күтіп тұрып,
ұстап алады да, оларды қатыгездікпен өлтіріп, талға іліп қояды.
Қазақ әдет-ғұрып заңдарының тағы бір ... ... - ... сақталуы. Барымта қағидасы бойынша құн не айыпты төлемеген
жағдайда, күштеп басқаның мал ... алып ... - ... ... жағдайында кінәліге өзіндік сот және
барымта арқылы өзінің ашу-ызасын қанағаттандыру қазақ қоғамында ... ... ... ... үшін кінәлілер ру басы, ақсақалдар тарапынан ... ... ... билігі туралы Сейдалин «... ауыл ақсақалдарының
сөзі заң күшін иеленді және ... ... тез ... орындалды, егер
орындалмаса тыңдамағаны үшін оларды қуғындайтын болды - деп жазады.
Хандық және сұлтан-билік ... ... ... ... ... ... алмастырылды. 1856 жылы Қарқаралы округінің бір биі ... алты ... 17 күн ... ... ... байлап, иттабаққа
салынған тамақ берген.
Патриархалды - феодалды қатынас жағдайында бір жанұя басшысының билігі
тек өз ... ғана ... ол оның ... ... мен ... ... - ... қатынастармен байланысты қылмыс түрлерінің дәрежелері
туыстарының үлкендерінің сотымен шешіліп, сол сот ... жаза ... ... ... ... тек бір ... таралмай, сол рудың
барлық мүшелеріне ... ... ... салтында орталық
мемлекеттік биліктің болмауынан, ... ... ... ... ... қылмысты ашу үшін қажетті құралдардың ... ... ... ... үшін ... ... ұжымдық жауапкершілік
қағидасына жол берілді.
Жаза жалпы рудың мүддесін қорғау түрінде жүзеге асырылды.
Шын мәнінде мұндай мәжбүрлеу шаралары қазақ ... ... ... ... ... ... да, таптық сипатқа иеленіп әдет ғұрып
құқығымен реттеліп отырды. Қазақстанның Ресейге қосылғаннан кейін ... ... ... ... өз ... ... ... жаза шараларына қоғамдағы көз ... ... ... ... ... ... құқығы бойынша жаза жүйесі мен
түрлері қосылғаннан кейінде анағұрлым ... хан ... мен ... қазақ әдет-ғұрпы құқығының ескерткіштерінен
келесі жаза түрлері белгілі.
І. Өлім жазасы; 2. ... 3. ... ... 4. Құн; 5. ... ... ... 7. Кінәліні жәбірленушіге қызмет ету үшін беру; 8. ... не оның ... ... 9. ... барлық мүлкін
тәркілеу; 10.Тайпадан қуылу.
Өлім жазасы. Тәуке заңы бойынша кісі өлімі, адам ұрлау, әйел ... ... үшін өлім ... ... ... Осы заң ... өлім ... немесе оның туыстарының келісімімен, сот үкімі бойынша басқа
жаза түрлері: құнын өтеу, ... ... ... немесе әшкерелеу
жазаларымен ауыстырылуы мүмкін. Біздегі деректерге сүйенсек ... ... өлім ... ... ... ... ... Ол жиналыста би
және аға сұлтандардың ... ... ... Сот ... орындалуы
халық жиналысында орындалды.
Қазақ қоғамындағы қайшылықтардың өсуі мен ... ... XVIII ... ... ... хандары мен сұлтандарының саяси
қылмыс жасаған тұлғаларға ... өлім ... ... үшін пайдаланылды.
Хандар мен сұлтандар өздерінің ... ... ... ... ... деректер (ХVIII ғ. 30 жылдарындағы) сақталмаған.
Бұл туралы тек жанама деректер негізінде ғана ... ... ... ... ... орыс ... ... қарағанда қазақтармен
Ресейдің қарым-қатынасы туралы патша әкімшілігінің шенеуніктерінің ... хат ... ... ... 1716 ... 13 қырқүйекге Сібір губернаторы князь Гагаринге
жіберген арызында Ғайып ханның өзінің қарамағындағылармен ... ... өмір сүру ... ... ... ордасында кімде-кім, мемлекет
тыныштығын бұзса, ол туралы Ғайып ханға естілсе, ол ... өлім ... ... Егер ... хан ... үшін өз ... өлім жазасын
тағайындаса, онда, кісі өлтіру мен басқа қылмыс түрлеріне де өлім ... ... деп ... болады. Н.Рычковтың 1774 жылы жасаған
тізімінде кіші жүздің ханы ... өз ... өлім ... ... ... Абдулхайыр хан туралы Рычков хатында бұл ханның әкесі,
өзінің халық алдында күшін көрсету үшін, ... ... ... ... ... іліп ... – делінген [9].
Жазаның ең жоғарғы түрі ретінде өлім ... ... хан, ... ... ... болды. Көшпелі өмір салтында патриархалды- рулық
қатынастардың сарқыншағының ... мен ... ... ... ... өлім жазасын қолданудың әрбір жағдайы жаңа қылмыс
түрінің пайда ... ... ... Хандар мен сұлтандар өлім жазасына
артында күшті калқаны, тірегі жоқ ... ... ... барон
Мейендорфқа жазған хатында: хан ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше талқыға салатынын атап көрсетті. Хан
басқару ... ... ... қию, кек ... ... ... сот
жасау барымта түрінде жүзеге асты [10].
Дүрелеу және әшкерелеуші жазалар. Тәуке хан жарғысымен басқа әдет-ғұрып
құқығындағы ескерткіштер ... және ... ... жол ... Әдет-
ғұрып құқығының нормалары негізінде жеке тұлғаға қарсы қылмыс түрлеріне
дүрелеу және әшкерелеу жазалары қолданылды. Осыған орай ... жаза ... ... ... ... жазамен қосымша қолданылды. Егер қылмыс ауыр
болмаса, онда ... хан ... ... өлім ... ... ... дейін шешіндіріп, бетіне күйе жағып, мойнына киіздің
кесіндісін кигізіп, жіпті ... ... ат ... ... ... адам оны ... ал ... басқаларды сол әдіспен жүгіруге шақырады.
Дүрелеу жазаларының жиі қолданылатын түрі ол дүре, яғни ... ... ... ... ... ... дүре соғу. Соққылар әдетте халық
көзінше ... ... ... ... ... ... ... әдет-
ғұрып заңында соққы саны алдын-ала анықталмайды, ол сот билерінің қалауы
бойынша жүзеге асырылады. Дүре ... ... (ер ... ... ... де ... асты. Дүрелеу және әшкерелеу жазалары кейде, ... үш рет ... ... ескі киіз ... оны ... ... не үшін ұрып жатқандарын айтатын.
Дүрелеу жазалары көбіне кедейлерге ... ал ... ... жаза
түрлері қолданылады.
Тәуке хан жарғысында мүшесіне зақым келтіру жазалары да көрініс табады.
Бірақ жарғыда оны сотпен ... ... жол ... тек ... жағдайда
оған жәбірленуші немесе оның туыстары рұқсат ... ғана жол ... ... ... ... әдет -ғұрып құқығына тән сипат емес.
Құнын өтеу. Қазақ әдет-ғұрып құқығында көп таралған жаза түрі болып
табылады. Өлім ... және дене ... ... ... ... ... сот үкімі бойынша құн төлеумен, яғни қан ... ... Құн ... ... жеке кек алу мен одан әрі заңмен
қудаланудан босатылады. ... құн ... ... ... вира ... ... ... Құн өтеу жүйесі ерте ... ... ... ... тән ... ... Бірқатар халықтарда
бұл жүйе, ұлы қазан төңкерісіне дейін сақталған. Құн ... ... ... оның туыстары жәбірленуші тарапымен айырбас бірлігі - ... ... ... ... ... ... ... таптық сипатқа ие болды. Қазақтарда өлім ... ... ... ... ... ... ... тартып алатын болды. Бұл
халықта құн төлеу малмен анықталған. Тәуке заңы бойынша ер адамның құны ... ... ... 100 ... ... 200 жылқыға бағаланған, ал әйелдердің
құны ер адамдардың құнына қарағанда жарты құнына бағаланған. Сұлтан ... үшін жеті есе көп ... ... ... белгілі ережелерінде
ақсақалдардың, билердің, ... ... құны ... ... құны ... ... ... болғанын айту керек.
Құн мөлшері туралы Тәуке заңының әртүрлі жазбаларында (А.Левшин,
И.Шангина және Г.Гавердовскийдің беруінде) ... ... бар. ... және ... әр ... тап ... үшін Тәуке заңымен берілген құнның
абсолютті саңдарын көрсеткен, ал ... ... заңы ... құн
жәбірленушінің атағы мен байлығына байланысты 200 ден 1000 ... ... ... ... ... ... жазбасын дұрыс деп
санаған жөн. Тәуке үшін ... ең ... және ең ... ... ... болған. Қатардағы азамат үшін 1000 қой, сұлтандар және қожалар үшін
7000 қой деген нақты мөлшер сот ... еш ... ... кіші ... ханы Әбілқайырдың өлімі үшін, ұлы сұлтан
Ералы, Сырымбет батыр тікелей кінәлі адамды өз қолымен өлтірген. ... ... биі Төле ... ... ... ол екі құнын алды, ал қалған төрт
құнын Ералы кейіннен ... ... ... жинақтаушылар бұл оқиға белгілі деп
сендіреді.
Тәуке заңы бойынша құл үшін құн төлеу аңшылық ит немесе ... ... ... құн ... ... ... мүлкіне, құқықтың
жағдайына қарай бекітілді. Ауыр дене ... үшін ... ... ... және ... ... байланысты есептелді. Зақымның нәтижесінде
өлімге соқтырса, кісі өлімі үшін құн ... ... ... ... ... ... ауыр дене ... үшін мал санымен
анықталады. Бірақ малдың ... ... ... ... төлеумен ауыстыруға да
жол берілді. Тұтқындағылар немесе құлдар қожайынның ... ... Егер кісі ... үшін құн ... 200 ... мөлшерінде
анықталса, онда олардың 100-і әдетте алты жақсымен, яғни ... ... ... ... екі ... ... құлмен, панцырь және басқа құнды
заттармен) алмастырылды. Кісі ... үшін құн ... мал және ... қару
беру көп ескерткіш жазбаларда ... ... ... ... 1640 ж. бекітілген: Егер кімде-кім дінге қарсы болса, адамдарды
ұрса немесе аймақты тонаса, одан 100 сауыт-сайман, 100 түйе және 100 ... ... ... әдет ... белгілі адам үшін 100 мал басы,
ерікті ер адам үшін - 66 мал ... ал басы - ... ... мен күң үшін ... бір ат ... ... әдет ережелері бойынша ер адам өлімі үшін
100 түйе құны ... [11, 17 ... ... ... жағдайында құн жүйесі үстем таптың қолындағы
мәжбүрлеудің бірден-бір амал тәсілі, қаруы ... тап ... үшін құн ... ... олар құн ... ... ... және басқа да ауыр жаза түрлерінен толық босатылды.
Патриархалды - феодалдық ... құн ... ... ... кешіріп отырды. Сондықтан да «Түркістан өлкесінің сот бөлігінің
құрылымы» ... ... бір ... ... Жетісу облысының сот
жүйесінің реформасы ... ... ... ... жағдайын пайдалана
отырып жеке мүддесі үшін, кісі өлтірген адамды құн ... ... ... ... үкім ... ... ... сотына беріледі деген ұғымды
ұсынған.
Құн жүйесін қолдану қажетсіз қан ... ... ... ... ... ... кек алу әдеті құқықтық сипатқа ие болмады. Өйткені
кек алу ұрпақтан ұрпақка өтіп ... ... ... ... кек ... ... қажеттілігі туды.
Құн төлеу жүйесінің пайда болуы рулық құрылымның ... ... құн ... жүйесі және оның мөлшерін бекіту ... ... ... ... құн төлеу мөлшері жеке кек ... ... ... ... ... ... ... В.Сергеевич: құн төлеу мен кек
алу бірге өмір сүргенімен, олар бір уақытта пайда ... жоқ, кек ... келе ... институт болатын болса, онда құн төлеу кейіннен пайда
болған деп жазады.
Бірақ, құн төлеудің алғашқы көрінісімен кек ... ... ... ... ... аудара отырып, Сергеевич құн төлеудің пайда ... ... ... ... кек қайтаруды шектеу идеясымен құн
төлеудің алғашқы себебін әділ түрде байланыстыра білді [7, 48-49 бб.].
Қазақ қоғамында қылмыскерге баспана беру ... өте ... ... ... ... ... ... баспана, қорған іздеуге мәжбүр болған.
Туысына баспана ... бас ... және оны ... беру ... ... ... да ... сот істі шешкенше баспана берген.
Кейде бұл ... ... ... туғызған. Кінәлілерге
қорғаншылықты сұлтандар, билер, батырлар, ақсақалдар және басқа ... ... ... және жеке кек ... ... тиімсіз болды. Мұның
барлығы үстем тапта ескерілмей қалған жоқ.
Құн төлеудің жүйесін жасай ... ... ... ... жеке ... ... ... жеке мүдделерін қорғауға және мемлекеттік
шаралардың рөлін арттыруға ... ... орай ... ... ... қылмыскерге қорған болған жағдайда ұлт ... ... ... 2. ... руды өзінің руласы үшін құн төлеуге міндеттейді.
Құн төлеу пайда болғанға дейін қазақ қоғамында ... кек ... ... қағидалар үстемдік құрған. Құн төлеудің нақты мөлшерін
бекіту - үстем топтың мүддесін ... іс ... әдет ... ... ... құн кінәлі адамнан, егер онда
қажетті мүлік болмаса оның ... ... ал, ол ... ... алыс
туыстарынан, жеті ата бабасын қоса ... ... құн ... ... құн ... (қатардағы адам үшін үшін 1000 қой) кедейлер
төлей алмас еді. Құн төлеуден бас тарту қатаң қылмыстық жазаға ... ... үшін ... жаза ... ... кең ... ... себебі феодалдардың қылмысты табыс
көзі ретінде айналдыруға ұмтылысы болды. Тәуке хан жарғысы бойынша құн ... ... бір ... ... түссе, екінші бөлігі хан,
сұлтандардың пайдасына ... ... ... ... ... ... кұн ... жәбірленушіге тиесілі бөліктен
ерекшеленбейді.
Тәуке хан жарғысында ... және істі ... ... тұлғаларға талап
арыздың 10-шы бөлігін беру көзделген». Тәжірбиеде мемлекет пайдасына
шешілетін үлес бөлігі ... ... он ... ... көп ... Әдет бойынша тараптарға, соттарға тарту (сыйлық) [12], сыбаға
беруге тиым салынбайды. Сондықтанда феодалдар қылмыстық істі ... ... ... ұйымдастырып ірі сыйақы алады.
Броневский: жәбірленген тарап кісі өлтірген адамды, оларға беруді талап
етеді, бірақ оларды қызыл ... ... құн ... ... ... ... төлеу қанаушы тап үшін материалдық пайда табу болып табылды. Бірақ
оны асыра бағалаудың қажеті жоқ. ... Н. ... ... ... үшін ... ... Бірақ, кұн төлеу азаматтың өтем ақы болып табылады»
деп жазады. В.Ф. ... өз ... ... төлеушілерден хан және
сұлтандар құнды ... ... ... [13]. Бірақ бұл рулық дәстүрдің қатаң
сақталуының мақсаты - ... ... ... ... алу үшін ... ... ... құн төлеу қылмыстық жаза болып
табылады. Құннан пайда алу тек құнның бір бөлігі ғана болып табылды.
Айыппұл. ... ... ... кең ... түрі ... болды.
Айып сөзі әдетте орыс тіліне аударғанда бұл ұғымның тарихи маңызына сәйкес
келмейді.
Айыппұл қазақ әдет ғұрыпы бойынша бұл орыс ... ... ... секілді болып келеді.
Айыппұл - қылмыс үшін сотпен бекітілген жаза ... ... ... қылмыстар үшін тағайындалады. Ол сондай-ақ тұлғаға қарсы қылмыс
үшін (кісі ... мен ауыр дене ... ... ... ... ... ... Қазақстанның әр жерінде әр түрлі болды. Бұл көптеген
себептермен түсіндірілді. ... жеке және ... ... сот
қорғауымен қамтамасыз етілмеді. Феодалдардың малын ұрлағаны үшін басқа
мүлікке қарағанда айыппұл ... ... Әдет ... ... ... мөлшері өте жоғары болды. Қарақшылықтың әр түрі бойынша айыппұл
мөлшері ұрланған заттың қалыпты құнынан тоғыз есе ... ... ... ар ... қолсұғушылық үшін айыппұл мөлшері қатардағы
адамның өлімі үшін төленетін құнмен бара-бар.
Айыппұл ... ... ... ... ... ... әдет - ғұрып
құқығының нормалары бойынша көбіне айып-тоғыз қолданылды. Ол он мал басын
білдірді. ... ... ... бойынша және жәбірленуші мен айыпкердің
әлеуметтік - құқықтық ... ... ... ... ... ... ... түйе бастатқан тоғыз, яғни ... ... оның ... ... ... және кіші мал кіреді;
б/ орта-тоғыз немесе ат бастатқан тоғыз, яғни аттан ... ... ... немесе өгіз бастатқан тоғыз, яғни ... ... ... ... үшін ... бір ... мөлшерінде тағайындалды.
Бірақ аса маңызды қылмыстар үшін айыппұл үш тоғызды құраған кезде ... ... ... үшін ... ... ... тоғызбен
алмастырылды. Ол 8 түрлі ұсақ малдан тұрады. Тәртіп бұзғандық үшін ... -ат және ... ... ат тон және шуба ... тағы басқа
нәрселер.
Айыппұлды айыпкер немесе оның жақын туыстары, егер ... ... ... ... ... жағдайда төлейді. Жақын туыстары төлеуге
дәрменсіз болған жағдайда айыппұл барлық ауылға салынатын болған [5, ... Ру ... ... ... ... кағидасы ежелгі заманның
әдет-ғұрпы болып табылады.
Сотпен өндірілетін айыппұл бірнеше ... ... ... ... ... еніп ақы түріңде есептелді. Ал ... ... ... ... ... ... сот істерін қарағаны үшін тиесілі
бөлігі бар.
Айыппұл құрамына, жасауыл-ақы, жаушыға жіп кестір де ... ... ... ... шақыру үшін жіберілген адамға төленеді. Жаушыға жіп
кестір - жәбірленуші мен айыпкер арасындағы ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте және тәжірбиеде айыппұлға, жәбірленушіге
келтірілген ... ... ... үшін ... ... қараған сияқты дұрыс
емес көзқарас қалыптасқан. Айыппұл бұл тек ... ... ... ... ... үшін де жаза ... табылады. Ұрлық үшін айыппұлды ұрланған
заттан көп есе жоғары етіп ... ... оны ... ... ... тиімді болды. Кедейлер үшін айыппұл ауыр жаза болды.
Құлдықка беру немесе айыпкерді жәбірленушіге қызмет ету үшін ... ... ... ... бұл жаза ... құн ... мен айыппұл
орнына төленеді. Айыпкер сотпен ... құн ... ... ... ... бұл жаза түрі жүзеге асырылады. Қалай болған күнде айыпкер
құл жағдайына түседі.
1824 жылғы қазақ әдетінің ... Егер ... ... бір
нәрсе ұрласа онда ұрланған затты төлейді, егер төлей алмаса, баласы не өзі
құлдыққа барады делінген. Егер XIX ... ... ... орын ... онда
XVII ғасырда Қазақстанда құлдықтың дамыған шағында ... ... ... түрі ... жиі ... ... бұйрығының деректері бойынша, 1834 жылы қазақ сұлтан,
билерінің иелігіндегі еріксіз 182 құл ХVIII ғасырда құн немесе ... ... ... ... болды. Бұл кұлдардың кейбіреулері мұра бойынша құл
болып қалғандар болды, яғни құлдыққа тек кедейлер салынғаны түсінікті. ... түрі ... ... тағы бір ... ... немесе айыппұл айыпкердің өмірімен емес, оның жанұясымен және жақын
туыстарымен жүзеге асырылды.
Басымен беру. Жоғарыдағы секілді себептер бойынша айыпкердің тағдырын
жәбірленушінің ... ... ... «өте ... ... иесінің еркіне
беріліп, ол онымен қалай қарайды, солай болады, ... ... де ... ... жазады [12, 17 б.]. Оның қожайыны айыпкер үшін кұн немесе айыппұл
төлемесе онда оны ... ... ... ... алу және ... куу. ... ... құқығының
жекелеген жазбаларында хан басқаруы кезінде басқа дін қабылдағаны ... ... ... бұл ... ... ... ... сирек
кездеседі.
Қазақ әдет-ғұрпында жаза түрі ретінде айыпкерді ауылдан қудалау да ... Ол ... ... ... ... қолданылды. Егер қудаланған
адамды біреу өлтірсе онда ол жазаға тартылмады.
XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап XIX ғасырда шаруашы-лықтың жаңа
нысандарының ... ... ... ... ... ... әдет-
ғұрыптары сәтсіздікке ұшырады. Бұл өз ... ... ... ... ... ... ... болды.
Қазақстан мен Ресейдің шаруашылық және саяси байланыстарының күшеюі ... ... ұлы орыс ... ... ... ... ... кек алу үшін жәбірленушінің және оның туыстарының құқығын
білдірмейтіндігін түсінді. ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптар біртіндеп жоғала бастады.
Мысалы, қожайынның өзінің құлдарын өмірінен айыруы, ері - ... ... ... - ... ағасы-қарындасының кінәсі үшін өмірінен
айыруы, кез келген азамат қылмыс ... ... ... және тағы ... құбылыстар XIX ғасырда толық жойылып бітті.
Қазақстанның Ресейге қосылуы патриархалды рулық ... ... ... ... ... ... ... бағынышты адамдарға деген
шексіз билігі шектелді.
Әдет-ғұрып жазбаларында XIX ... ... ... ... өлген кісінің туыстарының кек ... ... ... ... ... ... ... өтеу қағидасы соттан кейін
билердің және ауыл ақсақалдарының рұқсатымен жүзеге асырылды. XIX ғасырдың
екінші ... ... ... құқық нормасымен жол беріліп қана
қоймай, қылмыстық-жазалаушы әрекет болып санала бастады. Мысалы, билер мен
Қапал, ... ... ... адамдарының съезі кезіндегі қаулысында:
«Мал ұрлаған адам ұры деп сотталады» - делінген. 1893 жылы ... ... ... - ... ... ... өлтірген адамға және оның
туыстарынан кек қайтаруға ... жоқ, ол ... ... ... [9] - делінген.
XIX ғасырдың екінші жартысында құлдықты жоюмен ... ... ... беру ... жаза ... ... Қазақ әдет -
ғұрпындағы барлық бұл өзгерістер Қазақстанның ... ... ... ... құқығының жазалар жүйесінде де елеулі өзгерістер ... ... ... және ... ... ... ұстап тұру үшін
бағытталған. Қазақ әдет-ғұрып құқығындағы ... ... ... ... ... Бірақ, Ресейдің қылмыстық құқығының ... ... ... ... нормасынан жоғары тұрды.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша ауыр ... ... ... ... ... және айыппұл Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін
қылмыстық жазаның басқа түрлерімен алмастырылды (мүліктік сипаттағы емес).
Шоқан ... ... кісі ... ... және ұрлық үшін
қырғыздарды орыс заңымен соттауды талап етеді, бұған байланысты ... ... ... ... ... адам ... жүз ... жақсы алты мүлікке бағалаған» [14]. XIX ғасырдан сот ... ... ... емес жаза ... жиі қолданыла бастады.
Айыпкердің жазасын қылмысы үшін оның туыстарына ... ... сот ... ... ... ... ... 20 жылдарына дейін, әлі патша үкіметі қазақ хандарының
ішкі істеріне араласа ... ... Кіші және Орта жүз ... ... ... ... ... жүзеге асып жатты. Алдында айтылып
кеткен жаза түрлері барлық, қазақ ... ... ... ғасырдың 20 - жылдарына дейін ... ... ... ... өлім ... ... қылмыс үшін, адам өлімі және кейбір ауыр
қылмыс түрлеріне кеңінен қолданылып ... Өлім ... жаза ... ... ... хан тұсында және Кіші жүзде Арынғазы сұлтан тұсында кеңінен
қолданылды. ... ... өлім ... ... қолдануы туралы Шоқан
Уәлиханов: «Абылай секілді ешбір қырғыз ханы шексіз билікке ие болмаған. ... ... өлім ... өз еркімен шешетін хан болды»- деп жазады [15].
Жекелеген хандардың XVІІІ ғасырдың екінші жартысында өлім ... ... тек ... ... үшін ... ... жалпы қылмыстық
құқық бұзушылық үшін де қолданылғанын XIX ... ... ... ... ... Г. ... көрсеткіштері дәлелдейді. 1816 жылы Г. Шангин
- «отыз бес жыл хандар қырғыздарды өз бетімен басқарды. Сол кезде кішігірім
ұрлық, ... ... өлім ... ... отырды» [16].
XIX ғасьірдың басында Арынғазы сұлтанның билік еткен тұсында өлім
жазасы көп ... ... ... ... ... ... асып қою, аттарға жегілу,
буындыру, тамағын кесу, ... ... - ... ... ... өлім жазасы қанаушы тап өкілдеріне ғана
қолданылды.
Қоқанға XIX ғасырдың басында жіберілген Сібір корпусының аудармашысы ... 1813 жылы ... ... үшін би ... өлім ... ... куәсі болды. Ол туралы Назаров өз жазбасында былай дейді: «Біз
олардың өз ... ... ... ... ... Хан ... бойынша
жиналған кәрі билер шөпке жайылған кілемдерде маңғаздана отырып, айыпкерді
өлім жазасына кесті; үкім сол мезетте орындалды ... ... ... оны ... ... ... атшы оны кең ... айдап сала берді.
Қашан қасіретпен жанынан айрылғанша осылай ... Мен оның ... ... ... оны екі қой ... үшін өлім ... [15, 19-20 бб.].
М. Сперанскийдің Жарғысын қабылдауына байланысты және ... ... ... ... байланысты 1824 жылдан бастап би
соттары, Кіші және Орта жүз ... өлім ... ... ... ... XIX ... бірінші жартысында жекелеген сот билері
әртүрлі қылмыстар үшін өлім ... ... ... ... ... әдетінің жинағында өлім жазасы қасақана кісі өлтіру,
әйел зорлау және әйел ұрлау, бірнеше ... үшін ... ... ... 40 жылдарына қатысты әдет-ғұрып құқығының жазбаларында
өлім ... ... ... екінші жартысында және ХІХ ғасырдың бірінші жартысында
қылмыс жасаған кедейлерге дүрелеу және әшкерелеу жазаларын ... ... ... жарғы бойынша, патша үкіметінің пікірімен дүрелеу және
әшкерелеу жазаларын қолдану құқығы би соттарынан ... ... ... ... XIX ... сот ... осы ... қолдануды жалғастырды.
Дүрелеу және әшкерелеу жазаларының кеңінен қолданылуына шариат-мұсылмандық
құқығының елеулі әсері болды.
XIX ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... тұлғаға қарсы қылмыстар үшін дүрелеу ... ... ... қарағанда бұл жазбаларда дүрелеу ... ... ... ... қорқытқаны үшін, өтірік куәлік бергені үшін, ... ... ... ... ... ... жасырғаны үшін тағайындалған.
1845 жылғы жаза туралы Ережеге сәйкес би ... ... ... ... ... ... ... 10 нан - 60 дүреге дейін жаза
қолдану құқығы берілген. Бұл нормалар ... би ... ... ... ... ... жартысындағы қазақ әдет-ғұрып құқығының жазбаларына
енді.
XIX ғасырдың екінші ... ... ... ... алып
тастаған соң Қазақстанда дүрелеу жазасын қолдану сирек құбылыс болды. Бірақ
дүре соғу ... ... ... ... 1917 ... ... ... қолданылды. 1885 жылғы Шар билерінің съездінде бекітілген
Ережеде 60 дүреге дейін дүрелеу ... ... ... уезінің би
соттары 1877 жылы 6 наурызда мал ұрлығы бойынша Жангабаевтің ісін қарап,
оған 35 рет дүре соғу мен ... ... ... ... ... ... ... дүрелеу жазасымен қатар әшкерелеу жазасы да қолданылды.
Мұндай жазалардың бірі мейрмантокта (кетуге тиым ... деп ... ... ... ... ... ... тапжылмай бірнеше сағат тұруы тиіс,
кейде тәулік бойы тұрады.
Би соттары құн және айыппұл жазаларын қолдануын жалғастырды. 1822 ... ... ... ... ... құн мен айыппұл жазаларының мәні
төмендеді. Бірақ тәжірибеде олай жүзеге аспады. 1822 жылы ... ... ... ... жаза мен орыс қылмыстық заңындағы ... ... Ол құн және ... ... қолдану мәселерінде
айқын көрінді.
Қазақтың феодалдық-рулық зиялылары әдет-ғұрып құқығы негізіне мүліктік
және басқа да пайда тауып үйренгені сонша, ... оған ... ... ... ... мүмкін емес деп есептеді. Шындығыңда, қазақ
қоғамында егер сот істі жәбірленушінің пайдасына өндіріп бермесе, онда олар
мүліктік және моральды қанағаттанбайды.
Қазақ және орыс ... орын ... ... ... көзқарастың
әртүрлілігі А.Гейнстың еңбегінде мынадай мысалды келтірген. Бірде Торғай
облыстық басқармасы топтық төбелес ... ... ... ... ... кім ... туралы дұрыс ақпараттардың жоқтығынан,
төбелеске қатысқан барлық қазақтарды екі айға ... ... ... ... соң ... ... ... келіп, облыстық басқармадан олар
кімнен қан ... өтеу ... соны ... ... айтылған» [17].
Өлген адамның туыстарын қанағаттандырусыз қалдыру олар үшін ұят ... 1822 жылы ... ... соң ... ... ең ... ісі Тоғас Сейтеновтың өліміне байланысты болды. 1822 жылы
қабылданған Жарғыдан ... 1824 жылы ... ... ... ... ... ... Омбы облысының басқарма бастығына қазақ
сұлтандарының бірі - ... ... ... Тоғасты Семейлік үш ... деп ... ... кісі ... ... ... жаңа
салық туралы жалған ақпарат таратқаны үшін де айыптады. Өлген адамның
артында бес ... ... ... облыстық басқармадан олардың құн
төлеуін сұрады.
Ж.Коншин, ... ... ... ... ... арнайы
зерттей отырып, дәл осындай шағыммен Омбы ... ... ... ... - ... да ... көрсетті. Ақсақал Тоғастың өлімін
іздестіру ... ... ұзақ ... ... ол ... ... ... бұл туралы көрсетілмейді. Бұл іс - жалғыз оқиға емес.
Әдетте олардың ішкі ... ... ... ... ... ... - іздестіру органдарында сирек кездеседі. Ол істерді қазақ әдет-ғұрып
құқығы бойынша соттар шешіп жатты
Патша ... ... сот ... құн мен айып ... сақтап қалуға
тырысуымен санаса отырып, өз ... ... ... алып ... өз ... ... жаза ретінде санкциялады. Кісі өлімі ... орыс ... ... да, би соты ... ... құн мен
айыппұл өндіру құқығы берілді. Патша ... ... ... би ... ... қарайтын болған.
Қазақ қоғамындағы әдет-ғұрып заңына сәйкес құн төлеуден бастарту
әшкереленуші құбылыс болып, ... ... ... әшкереленеді. Бұл
жағдайда өлген кісінің туыстары құнды күштеп төлетуге ... ... ... ... ... кісі ... үшін құн ... мөлшері 100 түйеге немесе 200
атқа ... Кіші жүз ... ... ... ... XIX
ғасырдың 40 жылдары сұлтан үшін құн төлеу қатардағы екі ер адамның құнына
теңестірілді. Осыған орай, Қазақстанның әр ... құн ... ... ... ... ... құн мөлшеріне басқа
жағдайларда себеп болды. Құқық жазбаларында ер адам құны Қазақстанның батыс
және солтүстік облыстарында 100 атқа ... 5 ... ... ал әйел
үшін осының жартысы. XIX ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ер адам үшін 200 жылқы, әйел адам үшін 100 ... ... ... ... Мал өлшеу бірлігі ретінде қала берді. XIX
ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... тіптен тоқтатылды.
XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап сауда-өсімқорлық капитализмінің
дамуына байланысты би соттары құнды ақша мен басқа мүлік арқылы өндіріп ... 1898 ... ... ... ... ... съезінде құнды малмен
өтеу енді ақшаға ауыстырылуы ... ... ... Осыған орай мал
бағасы төмендегідей анықталды:
Бес жасар түйе – 30 сом.
Төрт жасар – 25 сом.
Үш жасар – 20 ... ... ... – 10 ... ... – 9 сом.,
Үш жасар – 8 сом.
Екі жасар – 7 ... құны ... Қой ... ... - 3 сом, бір жасар - 2 сом.
1905 жылғы билердің Алматы төтенше съезінде құн мөлшері ... ... үшін 2000 сом, ... үшін 1000 сом. 1886 жылы ... уезінің
соттары Бексұлтановтың өлімі үшін 2000 сом құн белгіледі.
Кейбір жағдайларда өлген адамның туыстарының ... мал ... ... берді. XIX ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... ... «Құнға мал мен ақшадан басқа ... ... ... ... егер ... қызы ... өлген адамның жақын
мұрагерлерінің біріне әйелдікке береді» [18].
Жеке тұлғаға қарсы және тәртіпке қарсы әртүрлі мүліктік ... ... ... ... кең ... Айыппұл мөлшері Қазақстанның ... әр ... ... ... болды. Кең таралған айыппұл ретінде
тоғыз беру қалды. Құн және айыпты ... ... егер ... ... ... мөлшерде, алысырақ туысынан аз мөлшерде алынады.
Құн және айыпты жақын туыстары өтеуге дәрменсіз болған ... ... бар ... ауыл ... төлейді. Бұдан келе жатқан XIX
ғасырдың екінші жартысынан бастап құн мен ... ... ... бойынша
емес, аумақтық-шаруашылық бойынша өтелді. Басқаша айтқанда, кейде кінәліге
туыстық қатысы жоқ адамдар да жауап ... ... құн мен ... ... онда ол ... қызмет ету тиіс.
Шындығында, қазақ қоғамындағы кұн мен айып төлеуді жұмыс арқылы өтеу
тәсілі ... ... бір ... ... қала ... Бірнеше рет
қылмыс жасаған айыпкердің мүлкін алып қойып, өзін ... ... ... XIX ... ... феодалдық-рулық тайпасы құн мен
айыппұлды баю көзіне айналдырды. Сұлтандар мен ... ... мен ... бөлігін өздеріне алып қалып отырды. XIX ғасырдың екінші жартысынан
бастап ... ... құн мен ... ... мен оның туыстарының
мүдделерін қорғайтын шара ретінде ғана емес, бекітілген құқықтық тәртіп пен
Қазақстанның тыныштығын сақтаудың ... ... ... Бұл ... ... ... да сақталды. Соңдықтан да көптеген патша
әкімшілігінің шенеуніктері кұн ... мен айып ... ... ... ... деп ... да тегін емес. Жетісу ... ... ... ... ... ... бойынша» Ереженің
жобасын жасауда айыппұлдың қазақтар үшін өте қажет ... ... ... басшылар көп мөлшердегі айыппұл арқылы ұрлық пен
барымтаны жою мүмкін деп, ... ... ... ... ... ... ... арыздан 70% (Тоқмақ, Ыстық көл уезі), ... ... ... ... жерлерде айыппұлдың бір бөлігі билердің пайдасына ғана емес,
мемлекеттің қазынасына да түсіп отырды, яғни мемлекеттік ғимараттарды, ... ... ... ... ... ... шығынды жабу
үшін бөлінді. 1887 жылы Түркістан және ... ... ... ... мынадай қаулы қабылдады: Қылмыстық іс бойынша айыпкер адам өліміне -
100 сом, ұрланған түйеге - 6 сом, жылқыға - 3 сом, ... - 1 сом ... ... ... ... өмірінен орын алған құн төлеу мен айып
төлеу Ұлы Қазан төңкерісіне дейін сақталды. Олар Қазақстандағы қанаушы бай
- ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығында түрмеге жабу, гаупвахта, сотталғандарды
қоғамдық жұмыстарға тарту, лагерлерге ... ... ... ... жаза түрлері болмаған.
Қазақ құқығында сонымен қатар қылмыскерді ұзақ ... ... ... ... да ... Қазақ қоғамында бұл жазаларды
қолдануға ... ... да ... ... ... ... қысқа
мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы болды. Олар қылмыскерді қараңғы
апанға жабу, керегеге іліп қою, ... ... жаз ... - ... бойы ... байлап және қалың киіндіріп күннің астында қалдыру, қыста
-жеңіл киіндіріп суықта ұстау және тағы басқалар.
Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... ... ... белгісіз болған жаза түрлері пайда болды. XIX ... ... ... ... үкіметі би соттарының қызметін жазбаша заңдармен
реттеуге ... 1845 ... ... ... ... ... жаза
туралы Ережеге сәйкес: «Қырғыз әдет-ғұрпына ... ... үшін ... ... ... ... дейін дүрелейді, бұл жаза қолданылмаса - жеті
күннен бір айға дейін қамауға алынады» - деп көрсетілген.
Кіші жүз қазақтарына қатысты: ... үшін ... өз ... ... оған ... ... тағайындалуы мүмкін: а) бақылауға
беру; б) қамауға алу; в) шығынды ... г) ... ... д) ... дүре
соғу; е) Сібірге айдау көрсетілді.
1867-1868 жылы қабылданған ... ... ... би ... ... бір ... ... мерзімге түрмеге жабу құқығы берілді. 1867 жылғы
Уақытша ережеге сәйкес: «би ... ... құн ... ... қоса ... ... болған жағдайда - Сібірге айдауға үкім шығару құқығы берілген».
Бұл заңдардың әсерінен қазақ ... ... ... ... ... XIX ... ... жартысынан бастап би соттары құн мен
айып төлеумен қатар түрмеге жабу, қоғамнан оқшаулау, бір айға ... ... сол ... жаза ... ... бастады.
Осылайша, Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін қазақ әдет-ғұрып құқығы
бойынша келесі жаза ... ... Өлім ... (шамамен XIX ғ. 20 жылдарына дейін); 2. Дүрелеу жазасы;
3. Әшкерелеу жазасы; 4. Құн төлеу; 5. Айыппұл; 6. ... беру ... ғ. 60 ж. ... 7. ... ... 8. Ауылдан қудалау; 9. Кінәліні
жәбірленушіге қызмет жасауға беру; 10. ... ... ... алу; 11. Бас
бостандығынан айыру.
1.2 XIX ғасырдың екінші жартысындағы және XX ... ... ... ... ... саны және мазмұны халықтық және мемлекеттік өмірдің
нақты ... және ... ... қоры ... көпжақты
өзгереді. Әр кезең, әр мемлекет жазаны ... ... ... ... ... да мақсаттарға ұмтылады, қылмыскерлерді қорқытады, ... ... ... нақты жағдайларына және құралдарына тұрақты түрде
икемделе отыра оларды залалсыздандырады [19, 210 б.].
Дамудың осы ... заң ... ... бірі ретінде
жазаланушылық жүйесін тәртіпке келтіру яғни жазалардың ... ... ... ... және жазаларды тағайындау
ісіндегі соттық (пройзволды) ақылмен шектеу. ... ... ... 1845 ... Уложениенің бір ерекшелігі жазаны қатаң түрде сатылай
отырып жүйеге келтіруге ұмтылыстар жасалынды. Техникалық ... ... ... деп ... салыстырмалы ауырлығы бойынша түрлерге және
дәрежеге бөліне отырып, белгілі бір тәртіппен ... ... ... ... ... ... ... жазалардың он бір тобы (тиісінше, 12, өйткені
ақшалай жаза ... ... ... осы жүйе ... 38 ... бөлінді
(параллельді түрде 47 дәрежеге), олар өз кезегінде өлім жазасынан басталып,
сөгіспен аяқталатын бір прогрессті ұсынылуы тиісті болды.
Ойластырылған ... ... және дәл ... ... алынуы мүмкін
барлық қолайлы жағдайларды 1845 жылғы Уложение ... ... ... ... ... өзгерістер жазалардың сатыларына үлкен
(разлад) енгізді. 1863 жылы ... ... ... ... жазалаудың
тоқтатылуы және 1884 және1885 жылдары тобы бойынша каторгалық ... ... ... 10 ... 1900 жылы жер ... ... ... қабылдануына байланысты жазалардың ... ... ... ... ... Уложение қылмыстық жазалардың үш тобын қарастырды: өлім
жазасы, каторгалық ... және ... ... ... ... ... а) ... қамау бөлімдері; б) барлық ерекшелікті құқықтар ... ... ... ... ... в) ... ... г) бірқатар
құқықтарынан айыра отырып, түрмеде ... д) ... ... ... е) қамау; ж) сөгіс, ескерту, әсер ету, ақшалай жаза [19, ... ... ... және ... жазалары туралы Уложениемен бірге, 1863
жылы “Бітімгершілік судьяларымен жүктелетін жазалар туралы” ... ол ... ... ... ... ... ... көздеді. Жазалардың тобы Уложениенің 1-бабында және ... ... Олар ... а) бір жыл алты ... ... ... ... б) үш айдан аспайтын мерзімге қамау; в) 300 ... ... ... ... г) ... ескерту және әсер ету. ... ... 1903 ... ... ... ... ... сазайын тарттыру жүйесі жазалардың жекелеген
тобының ... ... ... ... жүйесі жазалардың жекелеген
тобының дәрежеге бөлінуіне байланысты жазалардың сатысын ... ... ... ... қарауына жұмсарту тәртібі мен жазаның бір ... өту ... ... 1903 ... ... ... ... қосымша және ауыспалы деп бөлінеді.
Негізгі жазалар (2 бап): 1) өлім ... ... ... және ... 15 ... ... 3) қонысқа аудару, 4) түзеу үйлерінде 1 жыл 6 айдан
6 жылға дейін ұстау, 5) 2 ... 6 ... ... бекіністе ұстау, 6) 2
аптадан 1жылға дейін түрмеде ұстау, 7) 1 ... 6 айға деін ... алу, ... ... ақы. ... ... бойынша қосымша жазалар болады: ... ... ... ... ( 25–30 және 33 ... 2) ... және ... жайын ауыстыруға шектеу қою (34–35 баптар); 3) мүлікті
алып қою (36 бап); 4) ақшалай өндіріп алу (33 бап, 2 ... 5) ... ... (33 бап, 3 тармақ); 6) лауазымынан ... (33 бап, ... 7) үй ... ұстау (32 бап) [20, 240 б.].
Бірақ та бұл жүйе өмірде толықтай жүзеге асырылмады, тек қана ... ... ... ... ... [21, 288 ... ... екінші жартысындағы XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... заңнамаларда,
аталған кезеңнің барлық дерек көздерінде жазаның мынадый түрі, яғни айыппұл
( ақшалай үстемақы) болғандығы анықталып отыр. ... ... ... ... ... оған мынадай анықтама берілді. Айыппұл деп
қылмыскердің мүлкін толықтай немесе бір бөлігінен айырады немесе жария ... ... бір ... ... ... Бірінші топтағы шаралар
ретінде мүлікті тәркілеу ( толықтай, бір бөлігін); екінші ... ... ... ... ... және ақшалай жаза танылады.
Жазалар туралы Уложение бойынша ақшалай айыптар негізінен басты жазалар
ретінде қолданылған, бірақ та олар ... ... ... ... де болған. Мысалы, кедендік қылмыстарды ... ... жылы ... жобасы бойынша қазынаға ... ... және ... ... алу ... және ... да ... мекемелерге келіп түсетін үстемақыны ажырату ұсынылды, жалпы ереже
бойынша егер де заңда осы ... ... ... ... болса өндіріп
алуды бұйрыққа беру ұсынылды [22, 289 б.]. ... та ... ... ... осы ... ... ... және өндіріп алынған сомалар ұстау
орындарын жақсартуға жұмсалды. 1885 ... ... ... ... мақсатсыз сомалар, яғни Уложениеде немесе ерекше заңда көрсетілмесе,
ол қандай жерге немесе ведомстваға берілетіндігі, ... ... ... ... ... ... ... арнайы мақсаттары да
болды– жекелеген құқықбұзушылар үшін өндіріп алынғандардың бір ... ... және ... берілді.
1903 жылғы Уложение бойынша негізгі жазалардың 2 бабы бойынша соңғы
тобы болып ... ... ... ... ... ... ... тек негізгі жаза ретінде
тағайындауды көздеді. Бірақ та қорытындысында Уложениеде мынадай ... ... ... ... ... ... ... жазалар
ретінде де қолданылуы мүмкін деді, мысалы акционерлік қоғамдарда ... ... (324 бап), ... ... жасау (342 бап), акцизді
жарғыларды бұзу барысында [23, 167 б.]. ... ... ... ... ақшалай үстемақыға қарағанда “ ақшалай өтетіп алу” деген атақты
иеленді. “ ... ... ... ... ... ... жаза ... төленетін зиян және шығындар үшін ... ... ... ... уложение бойынша ақшалай үстемақы ұстау ... ... ( егер ... ... көзделінбесе (42 бап) [24, 260
б.].
Құқық ақшалай айыптарды жұмсау бірлігі ретінде қарастырды, белгілі бір
санкцияға ... ... ... ... ... кінәлінің мүлкімен
салыстырып есептеуге немесе баламалы санкцияға ... ... ... мөлшерін кінәлінің мүлкімен салыстырып есептеуге немесе баламалы
санкцияға қатысты тәртіппен судьяға айыппұл салуға немесе жаза ... ақ, тек қана ... ... үшін ... ... ... ... бағасы үшін үш есе көп өндіріп алу.
Ақшалай жазалар 1845 ... ... де, ... ... ... уложениемен де және жазалар туралы Жоғарымен ... ... ... ... ... ... ... Осы
Уложениенің 24 бабына сәйкес ақшалай үстемақы 50 ... кем емес ... ... және рубльдермен және жарты рубльдермен анықталды [21, 298 ... ... де 25 тиын ... 75 тиын ... ... ... Егер де ерекше бөлімнің бабының санкциясында ... ... жүз ... ... ... ... оның төменгі мөлшері ... ... ... қажет болды. Ереже бойынша, заңмен анықталған үстемақы
мөлшері 500 ... ... ... ... 1,5 мың және ... 3 ... мөлшеріндегі ақшалай пеняны тағайындау мүмкіндігі де қарастырылды[22,
191 б.].
Ақшалай ... алу ... ... түрмеде немесе қамауға
сотталынғандарға қосымша жаза ... ... Оның ... ... немесе әр істің ерекше мән–жайлары бойынша анықталды. Егер
заңдарда өзгеше көзделмесе ... ... ... ... алу ... ... жарақтарына жұмсалды.
Қылмыстық уложениеде сотқа айыппұлды тағайындау барысында осы төлеуді
уақытында кейінге қалдыруға немесе алдын ала ... , ... та ... ... енгеннен кейін бір жылдан аспауы керек.
Осыған ұқсас ереже бітімгер ... және жер ... ... іске ... да ... ... еді. Бірақ та 1903
жылғы Уложениеге қарағанда, бұл ұзарту қандай мерзімге және ... ... ... таппай қалды.
Үстемақыны төлеу үкімнің қаулысынан кейін ... ... оның ... ... жүргізілді, бірақ та ... ... бір ... ... 35 ... егер үстемақының төлеуі кейінге
қалдырылса немесе ... ала ... онда ол ... оның ... ... ... ... алдын ала төлеу күніне дейін енгізілуі тиісті болды
[22, 192 б.].
Ақшалай өтетіп алатындардың ... ... ... ... және түрмеге жабылды (Қылмсытық және түзеу ... ... 84, 85 ... ... ... ... ... жарғының 7,8 баптары). Қамаудағылар және қоғамдық жұмысқа немесе ақы
табуға жіберілгендер өтелетін ақшаның бір ... ... ... 178 б.]. ... ... алғашқы жиырма рубльден өтетіп алу
барысында 50 тиын ... одан ... 20 ... 50 ... ... 75 ... ал
қалған барлық сома үшін–рубльмен есептелді. Барлық жағдайда ұстау ... ... тиіс ... бұл жаза ... ... ... ... да жазалармен алмастыру жүйесіне бірқатар
өзгерістер енгізілді, 1903 жылғы ... ... ... ... ... 25 ... ... бір аптаға дейін қамаумен
алмастырылды, 25 тен 100 рубльге дейінгі ... бір ... бір ... қамаумен ауыстырылды, 100 ден 500 рубльге дейінгі ... ... ... ... 500 ден 1 мың ... ... үстемақы– үштен алты
айға дейінгі қамаумен, 1 мың ... ... 6 ... 1 жылға дейінгі
қамаумен ауыстырылды. 1903 жылғы уложение бұрынғыға қарағанда ... ... ... тек қана ... ... ... ... жазба былай дейді: “ өндіріп алу сомасы
және оны жасау күнінің ... ... дәл ... ... ... ... ... қарапайым немесе екі еселенген негізгі қабылдау дұрыс емес.
Бас ... ... ... ... ... ... өндіріп алудың
ауырлығының өсуі пропорциясына сай ... ... ... ... ... ... ... ақшалай өтетіп алумен
алмастырғанда, тек қана ... ... ... ... сондай–ақ
еріктіліктің қауіптілік дәрежесіне, түрткі болатын қасиеттер және т.б.
ескеріледі, яғни ... ... ... ... ... ... болар еді деді”[26, 108 б.].
Кейінен үстемақыны жұмыспен ... ... ... ... осы ... ... ... тудырды.
Алмастыру жөніндегі ереже ақшалай үстемақыға қатысты болды, бірақ та
ерекше жағдайларда төлем төлеуге және ақшалай өтетіп алуға үкім ... ... ... болуына байланысты бас бостандығынан
айырумен алмастырылды. Бірақ та олар ... ... зиян ... қатысты анықталған сыйақы үшін өтетіп алуға қолданылмады, өйткені
мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... негізінде түрмеге жабылды, егер де олар қылмыстық іс– ... ... үшін ... ... ... [22, 193 б.]. ... мынамен түсіндіруге болады, заңда мына мәселе тікесінен айтылса,
зиян және шығын үшін сыйақы ... ... ... ... және ... жағдайларда ғана қылмыстық құқықпен қарастырылады деді.
X–XIX ғасырлар кезеңінде заңнаманы талдау көрсеткеніндей, сазайын
тарттыру шаралары ... ... ... қанды кекті алмастырды.
Ақшалай айып ... ... ... ... тарттыру шаралары мемлкет
тарапына, қоғамдық билік ... ... ақ ... ... оның
жақындарының пайдасына алынатын мүліктік жазалар кезеңі болды.
Мемлекет тарапынан репрессияның күшейуіне және жаза мақсатының қорқыту
жағына ойысқандығына қарамастан, ... ... ... ... ... да, XVIII және XIX ... да ... түспеді. Бұл мынамен
түсіндіріледі, мемлекет билік барлық кезеңдерде ... ... ... ... ақша ... ... ... Осы үшін ол
қылмыскерден елеуші кіріс көзі ретінде мүлікті алуға ұмтылды. Алайда, ... ... ... ... бірнеше орынды айыппұл иеленгенмен, өлім
жазасына және жер аударумен бірге қосымша жазалар ретінде ... ие ... ... ... айыппұлды қосымша жаза ретінде сирек
кездесетін жағдайларда кездеседі, өйткені олар маңызы шамалы қылмыстар және
пайдакүнемдік ниеттегі ... ... ... кезеңдегі айыппұл туралы заңнаманың дамуы
Қазан төңкерісі Қазақ мемлекеттігінің және құқықтық жүйесінің бұзылуына
жаңа, Кеңестік мемлекеттің құрылуына алып ... ... ... ... ... ... түрде жаңа құқық ретінде пайда болды және дамыды.
Қылмыстық жаза институтын сипаттай отыра Кеңестік ... ... сүру ... ... ... ерекшеленеді, кеңес
билігінің бұрынғы заңнамадан толық бас тартуы, ішкі саяси жағдайдың төтенше
күрделі болуы, яғни ... ... ... ... ... ... ... ала отырып кеңестік білікті ұстап тұру және нығайтуды
бірден бір және ... ... етіп ... ө міне ... ... ... ... органдарының бірден - бір ... ... ... ... ... актілерді құрау үшін белгілі бір
уақыт қажет болды.
1919 РКФСР қылмыстық құқығының Жетекші ... ... ... ... және жаза ... ... билігінің әртүрлі
органдарының көптеген, біртұтас емес және бір– біріне қарама– қайшы ... ... ... ... ... өмір сүруінің алғашқы күндерінде –ақ пайда
болды. “Жер ... ... ... ... сьезінің әйгілі
декретінде бүкіл ... ... ... мүлікті бүлдіргені үшін
жауаптылық туралы айтылды ( жазаның нақты ... ... (3 ... ... ... ... ... алуға байланысты
барлық әрекетті төңкеріске қарсы іс–әрекет деп тану ... БОАК ... онда ... ... ... немесе қандай мекеме
мемлекеттік ... ... ... ... ... ұмтылған барлық әрекеттер
жазаланады деді (бұл жерде де жаза түрі ... ... ... ... ... жазалардың нақты жүйесі болмады,
жазалардың түрлері ... ... ... ... ... ... жүйесіз пайда болды. Мәселен, 5 қыркүйек 1918 жылғы
СНК–нің “ ... ... ... ... ақ ... ... және бүлікке қатысты ... ... ату ... 29 ... 1917 ... СНК ... сағаттық жұмыс күні туралы”
Декретінде, осы заңды бұзған кінәлілер бір ... ... бас ... ... сотпен жазаланады [30] ” 8 қараша 1917 жылғы ... ... ... ... ... ... ... түрлері, мүлікті тәркілеу, түрмеде ... және ... ... ... ... рет 19 желтоқсан 1917 жылғы НКЮ–дің
“Төңкерістік трибуна туралы, оның құрамы, ... ... ... ... және оның ... ... ... жайлы” Нұсқауында
пайда болды [32]. Құжатта жазалардың келесідей түрлері қарастырылды:
1) ақшалай айыппұл;
2) бас ... ... ... ... ... ... жерлерінен немесе шегінен
шеттетіп жіберу;
4) қоғамдық сөгіс жариялау;
5) ... ... жауы деп ... ... ... ... басқа да саяси құқықтарынан айыру;
7) секвестр немесе кінәлінің мүлкін тәркілеу ( жекелеген немесе жалпы);
8) міндетті қоғамдық жұмыстар тағайындау;
Бұл жерде мына ... баса ... ... қажет, көрсетілген нормативті
актіде жаза жүйелерін көрсету барысында айыппұл көрсетілген.
Айыппұл тек қана жаза жүйесінде ғана алғашқы орындағы маңызға ие болған
жоқ, айыппұл ... ... кең ... түрі ... ... билігінің
алғашқы жылдары сотталушыларға қолданылды, бұл төменде ... ... ... ... ... 1918 және 1922 ... аралығында
айыппұлды кеңінен қолданылғандығы жөніндегі мәліметтер [33, 28 б.] (1
кесте).
1 кесте
| ... ... % ... түрі | |
| |1918 ж |1919 ж |1920 ж |1921 ж |1922 ж |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |20 |19 |27 |30 |31 ... | | | | | ... ... |15 |18 |24 |32 |16 ... жұмыстары |10 |10 |29 |19 |20 ... |48 |44 |12 |5 |25 ... да ... |7 |9 |8 |14 |8 ... ... ... ... айыппұлдың үлесінің төмендеуі
мынамен түсіндіріледі, соттар осы кезеңде мәжбүрлеу жұмыстарын және шартты
соттауда көбірек тағайындады. 1922 ... ... ... ... айыппұлды
көбірек қолдана бастады [34, 9 б.].
РКФСР халық соттарының 1919–1922 жылдардағы жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... [35, 49
б.] (2кесте).
2 кесте
|Жаза түрлері ... ... % |
| |1919 ж |1920 ж |1921 ж |1922 ж ... ... ... |25,2 |20,4 |21,8 |20,5 ... соттау |10,8 |13,6 |17,2 |12,5 ... ... |8,0 |23,0 |28,0 |21,0 ... жазалар (соның ішінде |40,0 |30,0 |16,0 |28,0 ... | | | | ... ... |6,0 |6,0 |6,0 |4,0 ... да ... |10,0 |7,0 |11,0 |14,0 ... жылғы губерниялық төңкерістік трибуналардың, округтік және
халықтық ... ... ... динамикасы 3 кестеде бейнеленген
[36, 56 б.].
3 кесте
|Сот органы ... ... % |
| |Ату ... ... 100 ... үкім |1919 |1920 |1921 |1919 ж|1920 ж|1920 ж|1921 ... |жыл |жыл |жыл |I |I |II |ж I |
| | | | ... ... |жарты |жарты|
| | | | ... | | | |ы |ы |ы |ғы |
| | | | | | | | ... ... |- |- |- |14,0 |11,0 |7,0 |5,0 ... ... айрылу |25,2 |20,4 |21,8 |39,7 |37,2 |38,5 |42,9 |
|Шартты ... бас |10,8 |13,6 |17,2 |10,3 |24,8 |35,5 |35,1 ... ... | | | | | | | ... ... |8,0 |23,0 |28,0 |8,0 |8,0 |7,0 |6,0 ... | | | | | | | ... ... |46,0 |30,0 |16,0 |8,0 |6,0 |2,0 |1,0 ... ... ... |6,0 |6,0 |6,0 |8,0 |3,0 |2,0 |4,0 ... да ... |4,0 |7,0 |11,0 |12,0 |10,0 |8,0 |6,0 ... одан әрі заң ... ... ... да нормативті–құқықтық
актілерде көрініс тапты. 3 маусым 1919 ... ... ... ... ... жұмысшы және шаруа қорғаныс Кеңесінің қаулысына сәйкес
қашқындардың отбасы, оларды жасырғаны үшін кінәлілер (7 ... ... ... ... ... ... оларды ұстауға көмек
көрсетілгені үшін ( 8 тармақ) жергілікті айыппұл түріндегі жазаға тартылды.
Толықтай халық тұратын ... ... ... ... ... норманы бекіте отырып бірінші кеңес заңнамасы, ресей ... ... ... ... ... ... ... барысында жазаны тағайындау мүмкіндігі, ... ... де ...... ... туралы” Декрет, жеке
тұтыну және үй қажеттілігіне пайдаланылатын заттармен халықты ... ... ... 5 ... салықты төмендету туралы” Декретпен
және т.б–лармен қамтылып кетті [33, 89 б.].
Кейінірек кеңестік қылмыстық заңнамадан ... ... жаза ... ... ... ... ерекше дамуына 7 шілде 1918 жылғы
“сауда және өндірістік кәсіпорындардың жекелеген мәмілелерге өту тәртібі ... ... ... нің ... ... үлес ... [33, 105 б.]. Декретте
кәсіпорындармен мәміле жасаудың белгіленген ... ... ... ... және ... ұстаумен қатар айыппұл түрінде жаза
белгіленді. Алғаш рет қылмыстық ... ... ... 1919 ... ... ... бойынша жетекші бастамаларында жүйеленді және
жалпыланды [33, 57 ... ... ... ... және ... ... ... құрылды.
“РКСФР–нің қылмыстық құқығының Жетекші бастамаларының” VI тарауында
саны елуге жеткен республика аумағында ... ... ... ... та жаза ... кең ... айыппұл түрі көзделмеді. Бұл
тізім үлгі ретінде танылады және соттар 25 бапта көрсетілмеген ... ... ... ... ... ... ... Айыппұл
туралы нормалар бұрын қабылданған да, сондай–ақ жаңадан қабылданған
декреттерде де ... ... ... ... ... ... оны ... өзінің алғашқы маңызын жоғалтады және
зерттеушілердің атап көрсетуі ... [37, 65 б.], ... ... ... кеңінен қолданып жалғаса береді.
1922 жылы мамыр айында РКФСР Қылмыстық ... ... ... жылғы Жетекші бастамалардың” негізгі ережелері қабылданды ... Жаза ... ... ... жүйесіне айыппұл жазаның дербес
түрі ретінде ... 1922 ж ... ... ... ... бойынша “
айыппұл Қылмыстық Кодекстің жекелеген баптарымен белгіленген шектерде
сотталушыға сотпен жүктелген ақшалай жаза”[38, 34 ... ... ... 39– ... заңшығарушы айыппұл мөлшерін
көрсетеді, бірақ та Ерекше бөлімнің жекелеген баптарында ... ... ... ... рет ... Қылмсытық Кодекстің ... ... ... үшін ... ... ... ... бойынша алтын рубльдер кеңестік ақша белгілерімен ауыстырылып төленеді
делінді.
1922 жылғы Қылмыстық Кодексте айыппұлды есептеудің біріңғай ... ... ... ... ... оның ... ... белгіленді: “1000 рубльден төмен емес алтынмен”, “ пайданы өз бетімен
оның пайдаланғаны үшін үш есе ... ... “100 ... төмен емес
алтынмен”, сонымен бірге мөлшерін керсетпестен жай ғана ... ... ... ... ... ... төлеуден жалтарғаны жағдайында соттың ... ... ... ... ... алмастырылды.
1922 жылғы РКФСР Қылмыстық Кодексінің 39– бабы айыппұлды қосымша жаза
шарасы ретінде тағайындау мүмкіндігін тікелей көрсетпеді, ... та 50 ... ... шараларына Қылмыстық Кодекстің 32 бабының “д” –“г”
тармақтарында көрсетілген, соның ішінде ... бар ... ... шараларына қосуға болатындығына рұқсат етілді [34, 9 б.].
Айыппұлды қосымша жаза ... ... ... ... ... ... да көзделінді. Мәселен, З.А. Тадевосян мысал ретінде
РКФСР Қылмыстық Кодексінің 135– ... ... ... ... ... ... ... Кеңесі белгіленген сомадан
жоғары пәтер ақыны алу, жұмысшыларды және мемлекеттік қызметшілерді тұрғын
үйден шығарып ... үшін ... ... алты ... төмен емес
мәжбүрлеу жұмыстарымен айыппұлмен жазаланады делінген [34, 18 б.].
Cонымен, ... ... жаза түрі ... ... мемлекеттің
алғашқы өмір сүру жылдарында елеулі орынды ... және тек қана ... ... ғана ... ... ... сол ... саясатына жауап берді.
А.Я. Эстриннің мәліметінше, әр 100 сотталушының мүліктік жазаларға үкім
шығарылғандарды былайынша келтіреді: 1922 жылдың бірінші жартыжылдығында ... 1922 ... ... жартыжылдығында–33,7%; 1923 жылы – 38%; 1924 жылы –
49,3% құраған [39, 162 б.].
Мәскеу қаласында 1918 жылы ... ... ... 56,9% ... ... [39, 162 б.]. ... алғанда 1923 жылы РКФСР барлық
сотталушылардың 35,1% айыппұл жазасына тартылған; 1924 ж. – 49,8%; 1925 ... 28,3%; 1926 ж. – 30,4% [36, 130 б.]. ... ... ... ... ... кеңестік Қылмыстық кодекстің маңызын бағалай
отыра, 1922 жылғы Қылмыстық Кодексте алғаш рет кеңестік ... ... ... жүйесіне енгізілді, айыппұлды негізгі де және қосымша да
жаза шарасы ретінде қолдану ... ... айта кету ... бөлімнің әртүрлі баптарында айыппұлдың шектері белгіленді. Мұның
барлығы бұрынғы заңнамамен ... ... ... ... толық регламенттелгендігін көрсетеді.
Саяси жағдайдың өзгеруіне, Кеңестер Одағының құрылуына, 1924 жылы ... және ... ... ... заңнамасының жетекші
бастамаларының” қабылдануына байланысты ... жаңа ... ... қажеттілігі туды.
1926 жылы РКФСР жаңа Қылмыстық кодексі қабылданды, ол зерттеліп жатқан
жаза ... ... ... ... 1922 жылдан 1926 жылға дейін
жазаны жұмсарту шарасының үдерісі жүрді, және 1926 жылғы Қылмыстық ... ж ... ... ... ... ... ... қарастырды
[39, 167 б.]. (5 кесте).
5 кесте
|Жаза шарасы ... |1926ж |1926ж |
| ... ... ... ... |
| ... ... |жобасы |
| ... % | | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... бас бостандығынан |7,6 |3,4 |3,4 ... | | | |
|6 ... кем ... 1 ... кем емес |33,1 |6,9 |6,8 ... бас ... ... | | | ... бір ... ... бас |15,2 |51,0 |38,4 ... ... | | | ... бір мерзімнен төмен емес |6,2 |- |- ... бас ... ... | | | ... ... және т.б. | | | ... ... | | | ... бір ... дейін бас |11,4 |19 |16,5 ... ... ... | | | ... және т.б. ... | | | ... | | | ... ... немесе айыппұл |19,4 |13,3 |28,6 ... тек қана ... ... | | | ... ... ... жаза |7,1 |6,4 |6,3 ... |100 |100 |100 ... ... РКФСР ҚК–нің 42–бабында айыппұл деп–“осы кодекстің жекелеген
баптарымен белгіленген шекте сотпен жүктелетін ақшалай жаза, қосымша жаза
шарасы ... ... ... ... қарауына ұсынылады. Барлық
жағдайларда айыппұл сотталушының мүміктік жағдайына байланысты жүктеледі”
[40, 27 б.]. Сонымен 1922 ж ... ... ... қосымша жаза шарасы
ретінде қолданылуы мүмкін деген ереже айыппұлдың ұғымын беру ... ... ... ... ... ... ... тапты. Айыппұл заң
белгілеген қылмыс үшін негізгі жаза ... ... ... ... кез ... ... қосымша жаза ретінде соттың қарауы
бойынша қолданыла берді.
Бұрынғыдай Жалпы бөлімде айыппұлдың жоғары және ... ... ... ... ... айыппұлдың нақты сомалары Ерекше
бөлімнің баптарының мазмұнында ... ... ... қылмыстар үшін
айыппұл: елу, жүз, екі жүз, үш жүз, бес жүз, мың, бес мың және 100000 ... ... ... Айыппұлдың сомасы қылмыстың ауырлығына және кінәлінің
мүліктік жағдайына баланысты болды.
Айыппұл негізгі жаза ретінде ... ... жаза ... ... Кодекстің тиісті баптарының ... ... үшін ... ... бірге, егер заңмен аталған қылмыс үшін неғұрлым ауыр жаза
көзделінсе, сот істің ... ... ... ... ... төмен жаза тағайындау қажет деген ұйғарымға келсе немесе ҚК–тің 51–
бабы тәртібімен неғұрлым жеңілірек жазаға өту ... ... ... ... [56, 56 б.].
Айыппұл негізінен басқару тәртібіне, жеке адамға қарсы, меншікке ... және т.б. ... ... үшін көзделінді.
Толықтай алғанда 1926ж РКФСР ҚК айыппұлды жаза ретінде тағайындайтын
үлесі едәуір болатын [34, 9 ... ж ҚК ... ... ... ... ... нақты мөлшерлер белгіленді: айыппұлдың жүз ... ... бір ... ... Айыппұлды бас бостандығынан
айырумен және бас ... ... ... ауыстыруға жол
берілмеді.
Айыппұлға сотталған тұлғаның дәрменсіздігі ... ... ... ... ... сот ... ... кейінге қалдыруға,
айырбастауға немесе ... ... ... ... дер ... төлей
алмаған жағдайда 6 айға дейінгі мерзімге кейінге қалдырыла алады.
Бірақ та айыппұл туралы ... ... ... ... ... әрі ... ... алып келмеді, бұл мемлекеттің ... ... ... ... Егер жаңа ... саясат
жылдарында айыппұл шараларының ішінде елеулі орынды ... ... ... ... ... жалпы санының ішінде айыппұлға сотталынғандар: 1924
жылы– 49,8%: 1925 ... 1926 ... 1927 ... ... 1929 жылы–26,7%; 1930 жылы–17,1%; 1931 ... ... 1934 ... 1941 ... ... 7,5%; 1942 ... 1 ... 1942 жылдың 2
жартыжылдығында–6,5%; 1943 жылдың 1 жартыжылдығында–5,5%; 1943 ... ... 1944 ... 1 ... 1944 ... ... құраған [36, 56 б.].
Осы кезеңде жазаның мынадай түрлері еңбекпен–түзеу жұмыстары және бас
бостандығынан айыру кеңінен ... ... ... ... ... қайтадан кеңінен етек жая
бастады. Осы ... ... ... жеке айыптау ісі бойынша айыппұлды
қолдана бастады. Бұл соғыстан кейінгі жылдардағы экономикалық және ... ... ... ... әсер ету ... ретіндегі айыппүл туралы заңнамалардың одан
әрі дамуында 1959 жылы жаңа ҚазССР Қылмыстық кодекстің ... ... ... ... ... заңнамадағыдай 1959 ж ҚазССР Қылмыстық
кодексіне айыппұл жазалар жүйесіне енгізілді.
ҚазССР ... ... ... ... табиғатына мынадай
анықтама берілді: “айыппұл деп осы ... ... ... ... белгіленген жағдайларда және шектерде сотпен жүктелген ақшалай
жаза делінді” [41, 12 б.]. 1959 ... ... ... ... ... ... ... табиғатын анықтауда бұрынғы заң актілеріне
сүйенді. Бірақ та 1959 ж ҚК ... ... ... ... мәселені
шешу барысында алдыға қарай белгілі бір қадам жасады.
Қылмыстық Кодекспен қабылданған нормалардың біреуі болып ... ... ... ереженің бекітілуі болды, онда “айыппұл ... ... ... ... ... ... ... және
шектерде сотпен жүктеледі делінген” [41, 13 б.].
Бұрынғы заңнама ... 1959 ж ҚК ... ... ... ... ... жағдайын ескертуді соттарға міндеттеледі. Бірақ та сот
тәжірибесін жалпылай отыра, заңшығарушы мынадай тезисті бекітуді қажет деп
тапты, яғни сот ... ... ... ... ... тек мүліктік
жағдайын ғана емес, сонымен бірге ... ... ... да ... ... ... айыппұлды өтете алмамаған жағдайда оны ... яғни 10 ... ... ... бір ай түзеу жұмыстарымен
ауыстырылатын болды. Бұл жерде түзеу жұмыстарының мерзімі бір ... ... ... бас ... айырумен, бас бостандығынан айыруды
айыппұлмен ауыстыруға түбегейлі тыйым салынды.
ҚазССР ҚК-не сәйкес төменгі шектен төменірек жаза ... ... кез ... ... жаза, соның ішінде ақшалай айыппұлды да анықтауға
құқылы болды [42, 10 б.].
Бас бостандығын айырудың ... ... жер ... ... жұмыстары
неғұрлым жеңіл жазамен алмастыру барысында айыппұл тағайындалуы мүмкін
болды [43, 99 б.].
Айыппұлды ... және ... жаза деп ... 1926ж ... ж ҚК ... ... болмады, бірақ та айыппұлды негізгі және
қосымша жаза түрі ... ... ... ... ... ... ... айыппұлды тағайындауға жол беретін санкциялардың үлесі едәуір
болды. ... ... ... ... бойынша 1959 ж ҚК– те
айыппұлды қолдану ... ... ... ... [34, 35 б.].
Айыппұл түріндегі жаза негізінен қоғамға аса ... ... ... ... және ... да бірқатар қылмыстарды жасағаны үшін
белгіленді.
1959 ... ... ... ... бөлімінің 60–астам бабының
санкцияларында айыппұл басқа да жазалармен, яғни түзеу жұмыстарымен және
бас бостандығынан ... ... ... түрде бекітілді, жекелеген
жағдайларда неғұрлым жеңіл жазамен жиынтыққа, мысалы ... ... ... ... немесе қоғамдық тәртіпті қорғауға байланысты міндеттерді
атқаратын қоғам өкілін балағаттағаны, қылмыстық ... ... ... ... ... өткізгені үшін жауаптылықта ... ... ... әсер ету ... ... ... түрде белгіленді [34,
34 б.]. ҚазССР ... ... ... ... ... нақты мөлшері көзделінбеді және Ерекше ... ... ... ... Бір ... үшін ... ... 30 рубльге дейін анықталды (ҚазССР ҚК–нің 122–бабы), басқалары
үшін–50 ... ... ... ҚК ... 77 ... 1 бөлігі; 97–бап 2 бөлігі;
118–бап 1 бөлігі; 119–бап 1 бөлігі; 121–бап; 130 бап 1 бөлігі).
Жоғары мөлшері 200 ... ... ... ... ... ... ҚК–нің 168–бабы, 164–бабы 1 бөлігі, 166–бап 1 бөлігі), 300 рубльге
дейін (ҚазССР ҚК–нің 168 - 1–бабы 1 ... 500 ... ... ... ... 1,2 ... жағдайларда заң айыппұл мөлшерін қылмыстың объективтік
қажеттерімен ... ... ... ... мөлшерін ғана емес
жоғары шегінің мөлшерін де нақты анықтамады.
Жекелеген қылмыстар үшін ... ... ... ... ... ... адамдардың денсаулығына немесе тірі ... ... ... ... үшін – ... мың ... ... ҚК–нің 159–бабы 2 бөлігі) [44, 20 б.].
Кейіннен 1959 ж. ҚазССР ҚК–нің 28– бабы әртүрлі өзгерістерге ұшырады.
КСР ... ... ... ... жағдайларда, неғұрлым жоғары
мөлшердегі айыппұлды тағайындауға рұқсат етілді.
Бұрынғы редакцияға қарағанда ... ... ... ... ... Мысалы, тек негізгі жаза ретінде айыппұлды ... ... ... ғана ... жұмыстарымен ауыстырылды. Түзеу
жұмыстарының бір ай мерзімі жиырма рубльге теңестірілді, өтеу мерзімі екі
жылға дейін ұзартылды. ... ... ... ... жағдайда келтірілген
шығында қалпына келтіру міндетін жүктеу немесе қоғамдық қысым көрсетумен
алмастыру көзделінді.
Айыппұл еңбекке ақы ... ... ... ... ... ... еңбекке ақы төлеудің елу төменгі айлық ... ... ... елу еселенген сомасы мөлшерінде ... ... ... ... ... қылмыстар үшін
айыппұлдың неғұрлым жоғары мөлшерлері де ... ... ... жаза ... ... айыппұлды төлеуден өрескел жалтарған
жағдайда, сот айыппұлдың төленбеген сомасы бас ... ... ... ... ... ... ... түзеу жұмыстарының бір айы
еңбекке ақы төлеудің екі ... ... ... ... та екі ... ... ... Айыппұлды төлеу мүмкіндігі болмаған
жағдайда сот келтірілген зиянды қалпына келтіру міндетін жүктеумен ... ... де, ... жаза ретінде де қарастырылды. Қосымша жаза
ретінде Кодекстің Ерекше ... ... ... ... ғана ... адам ... аса ... және басқа да мемлекеттік
қылмыстарды жасағаны, ұрлық, тонау жолымен ірі ... ... әйел ... дене ... келтіргені және басқа да ауыр
қылмыстар үшін айыппұл қолданылмады [34, 99 б.].
ҚазССР ҚК, ... ... ... ... де ... ... қарастырылғанына қарамастан, сот тәжірибесі мәліметтері,
жалпы жазаларды қолданудағы жазаның оыс ... ... ... ... үлес ... ... жазаның басқа да шараларымен салыстыра
қарағанда пайыздық қатынасы 1959 жылдан 1969 ж. ... ... 7,2% ... 54 б.]. 1969 жылы толықтай алғанда КСРО–да айыппұлды қолдану 6,6%
құраған [46, 224 б.]. ... ... ... одан кейінгі жылдары да байқалды.
Статистика мәліметтері бойынша айыппұлдың үлес салмағы 80-90 жылдары КСРО
соттары қолданатын ... ... 10% ... [47, 511 б.].
Кеңестік заңнамаға қорытынды жасай отырып, мынаны атай кету қажет, сол
немесе басқа да кезеңде неғұрлым кеңінен тараған ... ... ... ... және ... ... ... қалаушылар негізгі теориялық ережелерді
белгілеп кетті, билік жазаны тағайындау ... ... ... ... ... алды [48, 191 ... төңкерісінің алғашқы күндерінен бастап жаза мемлекеттің барлық
құзіреттерін атқаруға, бірінші кезекте жеңілген таптың қарсылығын ... ... және ... ... және мәжбүрлеу міндеттері
қылмыстық заңнамады өзінің көрінісін тапты, бұл ... ... ... ... ... ... қолдануда айқын көрінді [36, 11 б.].
Жоғарыда айтып кеткеніміздей Кеңес ... ... өмір ... жаза ... ... ... ерекшеленді. Бұл бір
жағынан мынамен ... ... ... барлық заңнаманың бұзылуы,
ішкі саяси жағдайдың күрделі болуымен, кеңес билігін кез ... ... және ... ... ... ... қылмыстылықты әлеуметтік
құбылыс ретінде толық жоямыз деп жүйелі түрде қысқарту мақсатында жариялау.
Жаңа ... ... ... ... жаза ... ... ... жұмсарту жағына қарай бағытталды. Соттар ... ... ... ... ... ... санына айыппұл,
шартты соттау, қоғамдық қысым көрсету және т.б. ... ... ... бірінші орынды иеленді және жазаның неғұрлым кеңінен түрі болып
танылды, сотталушылырдың көпшілігін кеңестік ... ... ... осы ... үкім шығарды.
Саяси курстың өзгеруіне, И.В. Сталиннің социализм ... жету ... ... ... ... одан әрі ... түсті [49, 428
б.], ол өз кезегінде орын толмайтын ... алып ... Бұл ... ... ... ... қызмет етті және ... ... ... сот ... және прокурорлық қадағалау
рөлінің төмендеуі ... ... ... алып ... ... ... ... жазаны тағайындаудың едәуір азаюуы және еңбекпен–түзеу
жұмыстары және бас ... ... ... ... ... алып ... басқа табынушылық және жекелеген қате теориялық ережелер белгілі
бір зиян келтіргеніне ... ... ... ... байланысты
жаза жүйесін реформалауға бағытталған қылмыстық құқықтың даму саласындағы
жағымды тенденцияларды жоя алмады. ... ... ... жылылық
кезеңінде және қайта құру ... ... ... ... ... ... қолданылатын басқа да жазалардың ішіндегі оның
үлес салмағы ұдайы өсе берді.
Сонымен қатар, ... ... ... жатқан жаза түрінің
дамуына сүбелі үлес ... ... жөн. Ең ... осы кезеңде
айыппұлдың ұғымы түбегейлі қалыптасты, оның түзеушілік және ... ... ... ... ... бір ... ... тәртібі және өлшем бірлігі белгіленді, айыппұлды жазалар тобына
бөліп қарастыра ... оны ... де және ... да жаза түрі ... ... бір соттық тәжірибе қалыптасты.
2. Қазіргі қылмыстық құқықтағы ... ... ... ... ... және 1959 ... Қылмыстық кодексіндегі айыппұлды салыстырмалы–құқықтық талдау.
Жаза жүйесінің жалпы сипаттамасы деп әрбір мемлекетте ... ... ... ... ... мен ... және ол ... өз
ара бір-бірінен өзгешеліктері мен олардың ... ... ... ... ... ... ССР ... құқығында қаралатын қылмыс істеушілерге қолданылатын
жаза жүйесінің басқа да социалистік елдердегі жаза ... ... ... қолданылатын жаза жүйесінен аса зор
айырмашылықтары бар. Ол ... ... ССР ... ... ... ... ... қарағанда жаңа жоғары сатыдағы құқық
екендігіне байланысты. Бұл жаза жүйесі ... ... ... кездеспейтін жазаның жаңа түрлерін де қарайды.
Мысалы, қоғамдық сөгіс, бас ... ... ... ... және тағы ... жаза ... ... жазалар тек социалистік
елдердің жазалар жүйесінде ғана қаралады.
Жазалай отырып тәрбиелеу ... іске ... ... ... ... ... рет кеңестік қылмыстық кұқықтарда туған мақсат.
Оны іске асыру үшін жаза жүйесі де осы мақсатты іске ... сай ... ... - жаза ... оның ... ... ... іске асырарлық
болуы. Сондықтан жаза жүйесі жаза ... ... ... айтқанда,
ізгілік мақсат ізгілік құрал мен іске асырылуы қажет. ... ССР ... ... ... ... түрлері және оларға қойылған ... істі ... ... ... ... ... ... түрлері мен мөлшерін заңда толық ... жаза ... ... ... заң шеңберінде ғана жүргізуіне, онда заңсыздық
болмауына толық мүмкіндік берді.
Кеңестік қылмыстық заңдарда сот ... ... ... ... ... ... ... өзгеріссіз бір қалыпта болып келген емес. Олар
бір қалыпты болмайды және бір қалыпта болуы ... де ... 1959 ... Қазақ ССР қылмыстық Кодексінің 21 статьясы мынадай жазалардың
түрлерін (жүйесін) қарайды[50]:
1. Өлім ... 2. Бас ... ... 3. Жер ... 4. Тұрған
жерінен айдап жіберу; 5. Бас бостандығынан айырмай қолданылатын түзеу
жұмыстары; 6. ... бір ... ... ... ... ... бір кәсіппен
шұғылдану кұқығынан айыру; 7. Айыппұл; 8. ... ... 9. ... ... ... ... сақтау батальонына жіберу және түзеу жұмыстарын
гауытвахтада ұстауға ауыстыру; 10. Мүлікті тәркілеу; 11. Әскери және ... ... ... медальдардан, құрметті атақтардан айыру;
12. Ата-аналық құқығынан айыру; 13. Қызмет орнынан босату; 14. Қылмыстан
келген зиянды калпына ... мен ... ССР ... ... қаралған жазалардың түрлері
әскери адамдарға да қолданылды. Бірақ қылмыс ... ... ... да ... ... ... ... жұмыстары қолданылмады. Тек
әскер қатарындағы адамдарға ғана, ... ... ... мына ... бейбітшілік уақытта тәртіп сақтау батальонында ұстау; - әскери атақты
жою; - гаупвахтада ұстау.
Жүйеде қаралған жазаларды негізгі және қосымша ... деп екі ... ... Осы ... соттың істелген қылмыс үшін оларды қолдануына
байланысты үш түрге бөлінеді: бірінші түрге ... ... ... ... ... ... ... тағайындауға болмайды. Оның
әрқайсысы өз алдына негізгі-бас- жаза ретінде қолданылады. Екінші, ... ... жаза ... де қолдануға болатын жазалар. ҚК-тің 21-бабына
сәйкес негізгі жаза ... ... ... ... ... айыру, бас бостандығынан айырмай қолданылатын ... ... ... ... ... батальонында ұстау жатады.
Негізгі жаза ретінде де, ... ... де ... ... жер ... тұрған жерінен айдап жіберу, белгілі бір ... ... ... белгілі бір кәсіппен шұғылдану ... ... ... ... ... жазалары жатады.
Негізгі жазаға тек қосымша жаза ретінде қолдануға ... ... ... ... құқықтарынан айыру, әскери немесе арнаулы
атақтан айыру жатады.
Негізгі ... ... ... жазаны қолданудың айрықша маңызы бар.
Мысалы, қызметіне қиянат жасауға ... ... ... сот ... ... жазасы қоса, ол жазаны өтегеннен кейін ондай қызметті
сотталушыға істеуге тиым ... ол ... сот ... мерзім ішінде,
сол қылмыстың өзін қайтадан істеуіне мүмкіндігі жойылды.
Жер аудару, жерінен айдап жіберу, мүлкін ... және ... ... ... тек сол қылмыс үшін заңда ерекше көрсетілген жағдайларды
ғана қолданылды.
Әділқазылық мәселелерін ... ... ... белгілеудің
методологиялық және практикалық елеулі маңызы бар.
Оның методолиялық маңызы сол - әрбір жазаның қолдану ... дәл ... ... ... ... ... тізімін беру арқылы қылмыспен күресте
жазалау саясатының бірлігіне, сот қызметінде заңдылық принципін ... ... ... Ал оның практикалық маңызы сол - онда ... ... ... (ең жеңілінен бастап ең ауырына қарай) ... ... сот ... ... ... сот ... ... көзқарасты және ғылыми ұсыныстарды ... ... ... ... ... тиімді де ұтымды пайдалана алады.
Заңмен белгіленген жазалар жүйесінің ... ... - ол ... ... аса ... ал қай ... онша ... емес екендігін анықтай аламыз.
Бұл тек жаза тағайындалғанда ғана емес, жазаның өтелмеген бөлігін ... ... ... да ... (ҚК-тің 71-бабы).
Жалпы жаза түрінің жүйесі және жазаның әрбір жеке түрі көптеген тәсіл
арқылы ... ... ... мүмкіндігін береді, сол тәсілдер арасынан
сот ең орынды шараны таңдап ала ... Осы ... ... ... ауыр ... ауыр ... жасаған адамдарға қатысты да, онша қауіпті емес қылмыс
жасаған адамдарға қатысты да ... ... жаза ... ... жаза ... ... көптігі қылмыстың да, оны жасаған
қылмыскердің де қоғамға қауіптілігін ескеріп әділ жаза ... ... ... ... ... жетуге көмектеседі.
Жазаның түрлері мен жүйесі, сонымен ... ... ... және ... ... ... қоғамда қалыптасқан пікірдің
көрінісі. Адамның өмірі, денесі, ... ар - ... ... объектісі,
ал өлім, жарақат, күш көрсетіп қинау, қамау, ... ... ... - жаза ... ... болып табылады. Жаза қолданғанда
қылмыскер ... ... ... ... жаза ... үстем көзқарасқа және оның өмір сүруінің
негізгі шарттарына ... ... ... ... ... ... жауап
береді де. Заңдарға бұрынғы ескірген жазаларды енгізсек, оны қоғам тарихи
анахронизм деп санар еді, ол ... іске ... ... заң мен жаза адамдардың ... ... ... сол ... ... мен таптың құрылымына, ... ... және осы ... ... ... этикалық және
құқықтық көзқарастарға сәйкес келуі тиіс.
Егер жаза түрлерінің қоғамның және қоғамдық ... ... ... көз ... ... ... байқауға болады:
өндіргіш күштердің даму деңгейі төмен кезде қоғамдық тұрмыс та ... те ... ... ... оған сәйкес идеология болды; жазалаудың
аса қатаң түрлері қолданылды - ашықтан ашық үрей ... ... ... түрлері болды; қоғам ішіндегі қайшылықтың ушығуы жазаны
қатайтуды қажет етті; аса қатаң жазалау ... ... тән ... ... ... барлық формалары мен әдістері тек қатаң
жазалаумен ғана ... ... ... ... - ... ... көзін жою
немесе оны адам сияқты өмір сүру қабілетінен айыру. Ол кездің ұраны ... мен ... ... жаза ... өзі ... тудыратынын өмір көрсетті.
Нәтижесінде қылмыс азайған жоқ, қайта көбейіп кетті. Сондықтан да, алдыңғы
қатарлы ... бір ... ... сипатын өзгерту керек, екіншіден
қылмыстың алдын алуға бағытталған шараларды жүзеге асыру ... ... ... кезеңде жағдайды жазамен түзетуге болмайтындығын көрсетіп
отыр, сондықтан да оқымыстылар бұл тығырықтан ... ... ... байланысты мәжбүрлеу және зорлық ... ... ... ... ... ... жаза ... ерекше маңыз
алады. Бұл теория жаза қылмыскерлікпен күрестені маңызды да және ... ... ... ол жалғыз әрі басты құрал емес, тек қосымша ... ... ... ... ... ... ... бәрінен бұрын,
адамгершіліктен, адамға ... ... ... ... тиіс.
Мәжбүрлеудің қылмыспен күрес тәсілдерінің бірі ... ... ... ... ... тек мақсатты тәрбие мен сенім арқылы ғана адамға ... ... ... ... ғана ... сезімі мен ойын,
көзқарасын, идеясын, дағдысы мен ... ... ... ... [51].
Қазақстан Республикасының жаңа Қылмыстық кодексінде бұл принциптер
ескерілген және жаза түрлерінің тізімі бұрынғы ... ... ... ... ... түрлері сақталған, ал кейбіреулерін заң шығарушы
алып тастаған.
Сонымен қатар, қоғамдық жұмыстар, ... ... тағы ... жаңа ... жүйеге енгізілуі өте дәлелді.
Жазаның кейбір түрлерінің атаулары да, оған сәйкес мазмұны да өзгерген.
Әскери және арнайы атақтан айырудың ... - ... ... және құрметті
атақтан, сыныптық шеннен, дипломатиялық ... ... ... ... ... ... бас ... айырмай түзеу
жұмыстарына жіберудің орнына - түзеу жүмыстары тәртіптік батальонға ... жаза ... ... бөлімде ұстаумен ауыстырылған.
Өлім жазасы жаза түрлерінің тізіміне кіргенмен, ол ерекше сипаттағы жаза
деп көрсетілмеген.
ҚР ҚК-нің 39-бабында қарастырылған қылмыстық ... ... ... лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру;
қоғамдық ... ... ... ... әскери қызмет бойынша шектеу;
қамау; тәртіптік әскери бөлімде ұстау; бас ... ... ... ... ... немесе құрметті атағынан, сыныптық ... ... ... ... және ... ... мүлкін тәркілеу.
Тиімділігі өте төмен болғандықтан жаңа ... ... ... ... ... тасталды: қоғам алдында ... ... ... ... ... жер аудару, елден шығарып жіберу, қызметтен
босату, еңбекпен ... ... ... ... құқығынан
айыру. Мұның бәрі 1959 жылғы Қылмыстық кодексте бар болатын.
Бұрын кәмелетке толғандарға тағайындалатын жазалар түрінің арнайы ... ... Ал ... ҚР ... ... сәйкес, 18 жасқа
дейін қылмыс жасаған адамдарға тек мына ... ... ... бір ... ... құқығынан айыру; қоғамдық жұмыстарға тарту;
түзеу жұмыстары; бас ... ... бас ... ... ... жазалар жүйесі басқаша құрылған: олар (жаза түрлері) жеңілдеу
жазадан бастап қатаң жазаға қарай тізілген. Бұл ... заң ... ... - ... жазалағанда жазалау құралдары үнемді
пайдаланылады.
ҚР-ның қылмыстық заңындағы жазалар жүйесінде адамды масқара ететін, оның
денесін жарақаттап, ... ... жаза ... жоқ. ҚР ... ... былай делінген:
«Біріншіден адамның қадір - ... қол ... ... оған зорлық-зомбылық жасауға, басқадай қатыгездік немесе адамдық
қадір-қасиетін қорлайтындай жәбір көрсетуге, не ... ... ... ... ... ... екі қабат әйелдерге, емшекте
баласы бар және жас сәбиі бар әйелдерге жаза қолданылғанда заң ... ... ... да бұл қылмыстық заңда жаза түрлерінің толық әрі нақты тізімі
берілген, ... сот ... ... ... тағайындай алады. Заңда
қарастырылмаған ... ... жол ... ... ... мазмұны, сотталғанға ықпал жасау тәсілі және
ауырлығы ... ... ... бір-бірінен өзгеше болады.
Кейбір жазаларды соттардың міндетті түрде қолдану ... шегі ... ... ... ... оның ... ... әділдігін,
лайықтылығын және жеке даралығын, жаза тағайындағанда заңдылықты сақтауға,
жинақтай келгенде қылмыскерлікпен күрес саясатын ... ... ... ... ... ... ҚК ... жаза жүйесі туралы айтқанда, ... ... ... ... ... бойынша кұрылғанын, сондықтан оған
жазалаудың жаңа тиімді шаралары кіргенін, соңғы бірнеше онжылдықтар ... ... ... ... ... атап өту ... Сонымен
қатар, жаңа ҚК-дегі кейбір кемшіліктерді де айтпай кетуге болмайды. Мысалы:
өмір бойы бас бостандығынан айырудың ... ... түрі ... жазалар
жүйесіне кіргізілмегендігі - қателік.
Жазаның бұл түрінің өзінше бөлек жаза болып қарастырылуға ... ... бас ... ... жазаның мерзімді түріне жатады, ал өмір бойы
бас ... ... - ... жаза. ҚК-нің Ерекше бөлігіндегі
баптардың санкцияларында ол ... ... ... оның ... ... айыруға балама жаза ретінде көрсетіледі (ҚК-тің 96 - бабының
2 - бөлігі).
Жүйеге кіретін ... ... ... үш топқа бөлінеді: негізгі,
қосымша және балама, яғни олар негізгі болып та, қосымша болып та ... ... 39 - ... ... және ... деп бөлудің практикалық маңызы зор. Атап
айтқанда, қосымша жазаларды қолдану - жазаны жеке даралау ... ... ... бірі. Жазаның қай түрі негізгі, қайсысы қосымша
екендігін дәл көрсету заңдылық ... ... сай ... заң ... ... тиым салу арқылы адамның жеке басына,
қоғамға, мемлекетке ... ... зиян ... ... зиян ... ... ... әрекеттерді істеуге тиым салады.
Қылмыстық заңның ...... және ... адам мен ... ... бостандықтары мен заңды
мүдделерін, меншікті, ... ... ... құрылысты,
қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті, табиғи ортаны қылмыстық қол сұғушылықтан
қорғау және қылмыстың ... алу ... ... міндеттерді жүзеге асыру үшін қылмыстық заңдар ... ... ... ... ... қолданылуы мүмкін және
өзге де ... ету ... ... ... ... ... ... жасаса оған моральдық немесе
құқықтық жауапкершілік жүктеледі. ... ... ... ең
қатал түрі қылмыстық ... ... ... ... ... заң ... ... арқылы қылмыстық жазалау қатерімен ... ... ... кінәлі түрде істелген іс-әрекет үшін ... ... ... нәтижесінде барлық ғалымдардың келесі
ережелерге байланысты бірдей пікір ұстанатынын анықтаймыз.
Қылмыстық ... ... ... бір түрі ... ... ... ие;
Қылмыстық жауаптылық қылмыс жасаған тұлғаларға қатысты ... ... ең ... ... ... ... ... өз қылмыстары үшін мемлекет алдында жауап беруге
міндетті;
Қылмыстық ... ... ... ... ... да бір дәрежеде
құқықтары болады.
Аталған ережелерге байланысты Я.М. Брайнин [52], В.И. ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі мәселелерді зерттеу
бағытындағы ... ... ... ... тудырады. М.А.
Шнейдер қылмыстық жауапкершілікті тек ... және ... ... ... жүзеге асырылуымен байланыстырады [54].
Біздің пікірімізше қылмыстық жауаптылық анықтамасын тек сотталумен ... ... ... ... Шын ... қылмыстық жауаптылықтың
анықтамасы одан да кең. Кейбір ғалымдар ... ... ... ... қатынастар құрайтындығы және оның мазмұны ретінде
тараптардың өзара құқықтары және міндеттері, ең ... ... ... ... ... өз ... үшін ... беру міндеттілігі
жататындығын айтады [55, 56].
Адам қылмыстық жауаптылыққа істеген іс-әрекеттерінде ... ... ... бір қылмыстың құрамы болған жағдайда ғана тартылады.
Мұның өзінде қылмыстық жауаптылық оның ... ... ... ... қылмыстық құқықтық нормаларды кінәлі түрде ғана бұзғанда жүзеге
асырылады.
Яғни, ... ... бұл ... құқылық норманы бұзудың
нәтижесі, қоғамға қауіпті ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылық та болмайды. Қылмыстық заң бойынша ... тиым ... ... қауіпті іс-әрекеттер үшін қылмыстық
жауаптылық тек қана ... ... ... ... ... ... ... тәсіліне, кінәнің нысанына, ... ... еске ала ... ... ... жауаптылықтың мазмұны құқықтық қатынастар екендігін М.Д.
Шаргородский [57] және А.А. ... [58] ... Бұл ... ... ... тек ... жасаған қылмысы үшін жауап
беру міндеттілігін, жазаға тартылу қажеттігі жөнінде айтып, мемлекеттің
және ... ... ... ... айтпайды. Біздің
пікірімізше, құқықтық қатынастарда тараптар, ... ... ... мен ... ... тиіс.
Профессор Ағыбаевтың пікірінше, “Қылмыстық жауаптылық деп - қылмыстық
заң бойынша қылмыс деп ... ... ... ... ... ... оның тиісті органдары арқылы мінеушілігін (айыптаушылығын)
айтамыз” [59]. Қылмыстық жауаптылық қылмыстық құқықтық ... ... ... Бұл ... екі ... ... ... белгіленеді.
Біріншіден, қылмыстық қатынас қылмыстық жауаптылық сияқты ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылық та, қылмыстық құқықтық
қатынас та жоқ. Екіншіден, нақты қылмыс жасалған уақыттан ... ... ал ... ... бір ... ... ... салдарынан
қылмыстық құбылыс, яғни ... ... ... ... ... жаза ... күштеу шараларының бірі болып табылады және
ол мемлекеттің қылмыспен қарсы күрес жүргізу құралдарының бірі ... жаза ... ... ... ... тек ... заңда
көрсетілген жағдайда ғана жүзеге асырылады. Қылмыс істеген адамдарға мұндай
жазаны ... ... ... функцияларының бірі ретінде
қарастырылады. Әсіресе, ауыр өте ауыр ... ... ... ... ... ... күштеу шараларын қолдану мемлекеттің міндеті болып
табылады.
Мемлекеттік ... ... сан ... ... тек қылмыстық құқықтық
шаралар ғана емес, азаматтық, әкімшілік, тәртіптік шаралар да жатады.
Қылмыстық жаза мемлекеттік күштеу шараларының жеке бір түрі бола ... ... ... ... жаза ... күштеу шарасы ретінде қылмыстық
заңмен ғана белгіленеді.
Екіншіден, заңда көрсетілген тәртіппен сотталған адамды жазадан ... ... ... ... ... тағы сот арқылы жүзеге
асырылады. Тек қана рақымшылық және ... беру ... ... босату
немесе жазаны жеңілдету Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес
Парламент Республика Президенті ... ... ... ал ... бұл ... шешу тек соттың міндеті болып табылады.
Төртіншіден, қылмыстық жаза жария түрде, ашықтан-ашық тағайындалады.
Яғни, ... ... ... кінәсін анықтау, оған жаза тағайындауды қажет
деп табу, қылмыстық жазаның ... түрі мен ... ... жеке ... ... ... емес, мемлекет арқылы жария, ашықтан-ашық түрде
белгіленеді. Қылмыстық жаза кінәлі адамға мемлекет атынан белгіленеді, ... ... ... сот ... ... ешкімді де босата
алмайды.
Бесіншіден, мемлекеттік күштеу шаралары ретінде қылмыстық жаза қылмыстық
заңда ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Қылмыстық құқықтық әдебиетте жазаның анықтамалары бар. ... жаза ... ... шарасы ретінде қарастырылған.
Қылмыстық құқықтық оқулығында жаза қылмыс жасаған ... ... ... және ... адамның тарапынан жаңа қылмыстардың алдын алу
мақсатында және ... ... ... ... ... ... ... [60].
Профессор И.С. Ной жазаның негізгі белгілеріне мыналарды жатқызады:
1) мемлекттік мәжбүрлеу сипаты;
2) мемлекет ... ... ... ... ... ... болуы;
3) жазаны соттың қолдануы;
4) жазаны қолдану негізі – қылмысты жасаған ... ... ... ... мақсаты – арнаулы және жалпы ... ... ...... ... және ... тәрбиелеу [61].
Жазаны мемлекет мәжбүрлеу шарасы ретінде сипаттайтын барлық белгілердің
жиынтығы жеткілікті дәрежеде жаза және қылмыстық ... бір ... ... емес ... ... сотталған адамға белгілі бір зардап келтірумен тікелей байланысты
болады. Мысалы, ... ... бас ... ... ... ... ... шұғылдануға немесе белгілі бір лауазым иесі болуға тиым салуы,
мүлкін тәркілеуі мүмкін. Ерекше ауыр ... ... ... ... ... ... өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасын
тағайындауы да мүмкін. Сөйтіп, кез келген ... жаза ... адам ... ... ... зардап шегеді. Өткені жаза
өзінің мәні жөнінен кінәліні жазалау болып табылады.
Қылмыстық жазаның басқа да мемлекеттік ... ... ... оны ... кінәліге барлық уақытта да сотталғандық атақ береді.
Сотталғандықтың кінәлі үшін ... бір ... ... бар, ... туралы өмірбаянында көрсетілуі керек, сотталғандық кейбір
жағдайларда қылмысты ... ... ... ... ... атақ ... ... жазаның мөлшерін, сондай-ақ жазаны
өтейтін түзеу мекемесінің түрін белгілеу үшін ... ... ие ... ... 1997 жылы Қазақстан Республикасы Парламентімен Қазақстан
Республикасының жаңа Қылмыстық кодексі қабылданды, ол ... ... ... ... ... ... едәуір маңызды өзгерістер енгізді.
“Жазалар жүйесі - бұл өзара әрекет ... және ... ... жүйесі және ол қылмыстық жазалар ретінде қылмыстық –құқықтық
әсер ету шарасын сипаттайтын жазалар түрлерінің ... ... ... [62, 40 ... ... жүйесі ретінде “заңға сай орналасқан бірлікпен
ерекшеленетін және ... ... ... ... құралған
біртұтастықты түсінеміз”[63, 25 б.]. Сонымен жазалар жүйесінің ... ... оның ... ... танылады, олар өзара байланысты
болуымен қатар жүйенің ішінде қатаң анықталуымен, ... ... ... ... 39 бабы ... ... үшін ... жүйесінің қатаң иерархиялы жүйесін бекітті:
А) айыппұл салу;
Б) белгілі бір лауазымды атқару ... ... бір ... айналысу
құқығынан айыру;
В) қоғамдық жұмыстарға тарту;
Г) түзеу жұмыстары;
Д) әскери қызмет бойынша шектеу;
Е) бас бостандығын шектеу;
Ж) ... ... ... ... ... бас ... ... ( өмір бойы бас бостандығынан айыру);
К) өлім жазасы; [4]
1997 жылы қабылданған Қылмыстық кодекс неғұрлым ... ... ... ... аяқталып, құралатын бұрынғы қағидадан бас тартты.
Қазақстан Республикасының ҚК–нің 39-бабында жазалар керісінше орналасқан,
яғни ... ... ... ... ... ... аяқталды.
Жазалар сатысында айыппұл бірінші орында ... яғни ... ең ... жаза ... ... ... орын оған алғаш рет
белгіленген. Егер де 1959 ж ҚазССР ҚК ... ... көз ... ... ... ... және лауазымнан алу, келтірілген зиянды калпына
келтіру ... ... ... қысым көрсету, мүлікті тәркілеу және
әскери немесе арнайы атағынан ... ... ... қатаң болып
саналды [40, 12 б.].
ҚК Қылмыстық Кодексінің 40–бабында айыппұлдың анықтамасы ... ... ... ... бұл ... ... заңнамадан қабылданып алынды.
Соған қарамастан айыппұлды қолдану негіздері, есептеу тәсілдері, ... және ... ... ... мәселелерін шешу барысында және
айыппұлды төлеуден өрескел жалтарған жағдайда басқа да ... ... ... қылмыстық заңнама алдыға қарай елеулі қадам жасады.
Мысалға: кеңестік заңнамамен салыстырғанда ұлы ... ... ... 18.07.95. №109–ф ... ... ... РФ ... ... ... ... басқа тәсілін
қарастырады. РФ ҚК 46– бабының алғашқы редакциясы, бұрынғы Кодекстегідей
Ресей ... ... ... ... ақы ... ... ... бір есебіне сәйкес келетін мөлшерінде ... ... ... ... та 8 ... 2003 ... ... Федерациясының Қылмыстық кодексіне өзгерістермен толықтырулар енгізу
туралы” Заңына сәйкес айыппұл енді ... ... ... ... [64]. Алайда баптардың бірқатар ... ... РФ ... 2 ... ... ... бұрынғыдай еңбекке ақы төлеудің
төменгі мөлшерімен есептеу сақталып қалды. Баптың ... ... ... ... мөлшерімен есептелетін сомалар ... ... ... ... ... ... ... айыппұлды есептеу тәсілі туралы мәселе
әрқашанда даулы болып қалуда. ... ... ... жоғары
дәрежеде құқыққа сай жазаның барлық қасиеттерімен ерекшеленетін жаза болып
танылады. Жеке даралық сипатты иелене отыра, ақшалай жаза қылмыскердің ... ... ... тура ... Қылмыскердің мүліктік
иелігін пайдалануды шектей отыра, мемлекет ... ... ... айтпағанның өзінде, айыппұл мемлекетке ... ... ... ... ... бір ... ... ретінде байларға және кедейлерге
қатысты мөлшері тең емес болды, өйткені жазаның көлемі нақты сандармен
(абсоллютті ... және ... ... ... ... шығынның еселенген мөлшеріне сәйкес анықталды [21, 278 б.].
XX ғасырдың басында теорияда ақшалай ... ... ... ... әр ... ... белгіленген ақшалар сомасын емес,
қылмыскердің жылдық ... ... ... ... ... бұл ... көп, ... аз төлей отырып айыппұлдың мөлшерін теңестіруге мүмкіндік
беретін еді [19, 159 б.]. ... бұл ... ... ... ... ... анықтауда қиындықтарға кезікті, нәтижесінде айыппұлдың мөлшерін
төлеудің аталған түрі ... ... ... болса барлық
“буржуазиялық ғылымды” жоққа шығара отыра, ... орыс ... ... тәжірибесін пайдаланбады. Тек қана 1997 жылғы ҚК айыппұлды
есептеудің ... ... ... ... ... бір ... ... жалақысының немесе басқа да кірісінің мөлшерін бекіте отырып,
сотқа кінәлінің ... ... ... ... ... бере отыра,
табысы жоғары және мұндай кірісі жоқ сотталушылар үшін әділеттілікті ... ... ... ... ... ... ... бір кезең үшін
сотталушының жалақысы ... ... да ... ... ... ... ... және келтірілген шығынның еселенген сомасы
мөлшерін алып тастау алдыға қарай белгілі бір ... ... ... жазаның қылмыстық құқықтық қағидаларына сәйкес келуін ... ... ... ... да ... ... ... анықтауда, аталған сомалар алынатын уақыт–екі аптадан бір жылға
дейінгі кезең заңшығарушымен белгіленген.
ҚазССР ҚК ... ҚР ... ... ... ... айыппұл тағайындаудың жалпы ережесі ... ... ... ... осы ... 18 жасқа толмағандарға тағайындау
мүмкін, біріншіден кәмелетке толмаған сотталушының дербес ... ... ... Бұл ... сөз ... ... реттелетін тұрақты немесе
уақытша жалақы жөнінде айтылып ... рет ... ... ... ... ... ... Бұл жерде
оқушының стипендиясы, әлеуметтік көмек және басқа да төлемдер “жалақы”
ұғымын ... ... ... міндетті түрде сотталушы кәмелетке
толмағанның дербес ... ... ... болғандығы көрсетілуі тиісті.
Тәжірибеде мұндай мәліметтердің болмауы ... ... ... ... алып келеді.
Мәселен, Орал соты кәмелетке толмағандар С., П және Б азаматтардың
өміріне және ... ... емес ... ... ... ала сөз
байласу арқылы топ болып қарақшылық жасаған және ... ... ... үшін ... деп ... сол үшін ... үш жыл ... 4 жылға бас бостандығынан айыру және айыппұл ... ... Соты С,П,Б ... ... туралы үкімнен айыппұл түріндегі
жазаны келесідей негіздерге байланысты алып тастады.
С.П және ... ... ... ... ... ... ... ҚР
Қылмыстық кодексінің 79–бабындағы шектеулерді ескермеген, аталғанға сәйкес
қылмыстарды жасаған кінәлі кәмелетке толмағандарға айыппұл түріндегі ... қана ... ... ... ... ... болған жағдайда ғана
тағайындалады және олардың өтетіп алынады. Іс ... ... ... ... және ешқандай мүліктері болмаған [65, 25 б.].
Екіншіден, кәмелетке толмағанның жалақысы ... ... ... ... ... ... ... жол беріледі. Мұндай
жағдайда кәмелетке толмаған сотталушыға ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінен олардың келісімі арқылы
өтелініп алынады.
Аталған ереже бұрынғы қылмыстық заңнамаға белгісіз жаңа болып танылады.
Бірақ та, ... ... ... қылмыстық–құқықтық нормаларды
ізгіліктендіруге ұмтылғанына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... кәмелетке
толмағанның ата–анасына немесе заңды ... ... ... ... ... ... келісімімен жүзеге асырылса да. Бұл қылмыстық құқықтың
және қылмыстық заңнаманың негізгі қағидаларына ... ... ... ... жеке ... ... ... қайшы. Кәмелетке толмаған үшін айыппұлды төлеуде ... ... ... ... ... сотталушыны түзеу және жаңа
қылмыстарды жасаудан сақтандыру.
Үшіншіден, кәмелетке толмағанға тағайындалатын айыппұлдың мөлшері
ересектерге тағайындалатын ... ... аз. ҚР ҚК ... ... ... ... ... бес жүзге дейінгі айлық есеп
көрсеткіштің көлемінде ... ... ... ... ... ... ... да кіріс алынатын кезең елеулі қысқартылған,
– екі аптадан алты айға ... ... ... ... ... кодекстің Ерекше бөлімінде көзделген барлық
қылмыстар үшін айыппұлдың төменгі және жоғары мөлшерін белгілеудің біріңғай
ережесін бекіту жағымды ... ... ... ... ... ҚК, ... ... заңнамасын елеулі бұзғаны, сондай–ақ еңбекті ... ... ... ... бұзу ... ... бақытсыз жағдайға
және басқа да ауыр зардаптарға ұшыратқаны үшін 500 АЕК мөлшерінде айыппұл
тағайындау ... ... еді). ... ... ... ... заңдылық қағидасын мүлтіксіз сақтауды қамтамасыз етеді.
ҚР Қылмыстық кодексінің 40–бабында айыппұлдың мөлшері жасалынған
қылмыстың ... және ... және оның ... ... ... ... ... немесе басқа да кірісті алу мүмкіндігін
ескере отыра тағайындалады ... ... ... соңғы редакциясында
сотталушының тек мүліктік жағдайы ескеріле отыра қарастырылса, 30 ... ... ... ... ... ... ... редакциясында
айыппұл мүліктік жағдайда және жасалған қылмыстың ауырлығын ескере отыра
тағайындалды. Тек қана көптеген редакциялардың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... алынып тасталынды.
Қазақстан Республикасының ҚК–нің 40–бабының алғашқы ... ... ... ... ... ... ... ескерілуге
жататын мән–жайлардың тізімі едәуір артты.
Мәселен, сотталушының немесе оның отбасының мүліктік жағдайы ғана ... ... ... ... ... да ... алу ... қажет. Көрсетілген мән–жайларды ескерту үлкен маңызға ие, өйткені
айыппұл мөлшері ... өмір ... ... ... ... тиіс
және оны асырауындағы адамдарға жәрдемдесе алмайтын жағдайға жеткізбеу
керек.
Қылмыстық кодекстің ... ... ... ... түрі ... және ... ... негізгі, қосымша және негізгі де, қосымша да
жазалар ретінде қолданылатын болып ... ... ... тек қана ... ... ... басқа түріне қоса тағайындалмайды әлде бір ... ҚР ҚК ... ... ... ... ... ... негізгі жаза ретінде заңның санкциясында көрсетілмеген басқа да
жазаны тағайындауға, тек қана ҚР ... ... ... ... ... ... өту жағдайында және ҚР ҚК–нің 71 бабына сәйкес бас
бостандығынан айыру түріндегі жазаның ... ... ... ғана жол ... жазалар қосымша сипатты иеленді. Олар жазаның негізгі түрлеріне
қосылады және дербес тағайындалмауы мүмкін.
Айыппұл негізгі де, қосымша да қолданылатын жазалардың қатарына ... ... екі ... ... өзіне жинақталған.
ҚР ҚК–нің 40–бабының 3 бөлігіне сәйкес айыппұл жазалаудың қосымша түрі
ретінде осы ... ... ... ... ... ... ғана тағайындалуы мүмкін [66, 14 б.].
Қылмыстық кодекстің 30–бабында айыппұлды анықтау барысында ... ... ... ... қосымша жаза ретінде қолданатын
мүмкіндіктің болуына қарамастан осындай нұсқау болмады. Бұл ... ... ... ... ... ... ойынша
“айыппұл заңмен белгіленген жағдайларда және шектерде сотпен ... ... ... тек қана ... ... жаза ... ... Ал қосымша жаза ретінде айыппұл ... ... ... болуына қарамастан қолданылуы мүмкін деді [36, 56 ... ... ... ... ... ... жаза ... кездегі реттеу оны қолданудың мүмкіндігіне қатысты даулардан қашуға
мүмкіндік берді. Айыппұл қосымша жаза ретінде Ерекше бөлімнің ... ... ... жағдайларда ғана қолданылуы мүмкін.
1998 жылы 1 қаңтарда күшіне енген Қылмыстық кодекс ізгілік қағидасын
және ... ... ... ... Жаңа ... заңның ең басты
міндеттерінің бірі - адам, қоғам, мемлекет ... ... ... ... ... нормаларында көрсетілген жазалар бұрынғыға қарағанда
біршама жеңілірек. Біздің пікірімізше бұл өте дұрыс. Себебі ұсақ, болымсыз
қылмыстар үшін қатаң ... ... кері ... тигізеді.
К.Маркстың пікірінше "ешқандай айырмашылықтармен, жеңілдететін мән-
жайлармен ... ... ... ... ... өйткені жазаның
құқықтың нәтижесі ретінде жоққа шығарады [67].
Осыдан жазалау шараларын үнемдеу қажеттілігі туындайды. Себебі ... ... оның ... ... ... ... ... үшін
міндетті түрде орын алатындығымен түсіндіріледі.
Жазаның жүйелер деп қолданылып жүрген қылмыстық ... ... үшін ... және ... ... қарай белгілі тәртіппен
орналасқан жазаның түрлерін айтамыз.
Қылмыстық заңның өзінде барлық соттар үшін міндетті ... ... ... қолданудың шарты, шегі және тәртібі белгіленген. Мұның
өзі республика аумағында қылмысқа қарсы күрес ... ... ... ... құқықтарынан айырудың мәніне қарай жазаның
түрлері мынадай топтарға бөлінеді:
1. Сотталған адамға моральдық жағынан әсер ететін жаза түрлері. ... ... ... ... ... ... ... құрметті
атағынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дәрежесінен, біліктілік сыныбынан
және мемлекеттік наградадан айыру.
2. Сотталған адамның ... шек ... ... жаза ... бір ... ... ... белгілі бір қызметпен шұғылдану құқығынан
айыру, әскери қызмет бойынша шектету.
3. Сотталған адамды материалдық ... ... ... ... ... ... ... тәркілеу;
4. Сотталған адамның құқығынан немесе бас бостандығынан айыруға
байланысты жаза ... өлім ... бас ... айыру, қамау,
тәртіптік әскери бөлімде ұстау.
Жаза жүйелеріне кіретін барлық жаза түрлері ... үш ... 1) ... ... 2) ... жазалар; 3) негізгі де, ... да ... ... ... ... ... ... үшін жауапкершіліктің көп бөлігін
қамтитын, жазаның мақсатын жүзеге асыратын жазалар саналады [68].
Жазалардың осындай үш түрде бөлінуін қазіргі уақытта көптеген ғалымдар
қолдайды. Және бұл ... ... ... ... ... ... ... айыппұл салу; б) белгілі бір лауазым ... ... ... ... ... құқығынан айыру; в) қоғамдық жұмыстарға тарту; г) ... д) ... ... ... ... е) бас ... шектеу;
ж) қамау; з) тәртіптік әскери бөлімде ұстау; и) бас бостандығынан
айыру;
к) өлім жазасы;
Қосымша ... деп ... жеке ... тек негізгі жазаларға
қосылып тағайындалатын, жазаның мақсатын жүзеге асыруда оған ... ... ... ... ... ... басқа мынадай қосымша жазалар
тағайындалады:
а) арнаулы, ... ... ... ... ... ... дәрежесінен, біліктілік сыныбынан және ... ... ... ... ... ... Соты Пленумының «Жаза тағайында-ғанда
соттардың заңдарды дұрыс қолдануы туралы» 30 сәуір 1999 ... ... ... және ... ... ... үйлестіре білу, оны даралап
көрсету принципін дәйекті түрде жүзеге асыруға, жазаның ... ...... ... да ... ... ... санкцияларында қосымша
жазаларды қолдану немесе қолдану мүмкіндігі көрсетілсе, онда соттардың оны
тағайындау туралы мәселені қарап, ... ... ... үкімде
міндетті түрде көрсетуге тиіс. Ал қосымша жаза ... ... ... ... ондай шешімнің қабылданбауына ... ... ... де, ... да жаза ... ... жазалар
жатады. Оларға жататындар: айыппұл салу, белгілі бір лауазым атқару немесе
белгілі бір қызметпен ... ... ... ... ... ... көрсетілген жаза түрлері негізгі жаза ретінде немесе қосымша ... ... ... ... ... ... ... және жеке сақтандыру
мақсаттарының және қоғамға қауіптілік дәрежесі өте ... ... ... ... ... ... кездеседі. Осындай негізде
жазаларды топтастыру әрекетін Б.Т. Базылев жасады [70].
Б.Т. Базылев жазаларды үш топқа бөледі. Бірінші ... ол ... әсер ету ... ... шараларды жатқызады. Мысалы,
айыппұл салу. ... ... Б.Т. ... ... емін-еркін жүруін
шектейтін мәжбүрлеу шараларын жатқызады. Оған бас бостандығынан ... ... ... жататынын көрсетеді. Мемлекет осы шараларды қолдану
нәтижесінде жеке сақтандыру мақсатын ... Бұл ... ... ... ... үшін елеулі қауіптілікті ... іс ... ... ... өлім ... ... Мұнда жеке сақтандыру мақсаты басқа
мақсаттармен ұштасады. Қоғам және мемлекет үшін ең ауыр болып ... ... ... ... бойынша тағайындалады.
Біздің ойымызша мұндай құқықтық негізге сүйене отырып жазаларды
топтастыру мақсатқа сай ... ... өзі ... ... ... ... сенімді
дәлелдемелерді келтірмейді және аталған критерийлер салыстырмалы екендігін
мойындайды [70, 11б.].
М.Д. Шаргородский ... ... ... ... ... жазалар
олардың алдында қойылған соңғы мақсат бойынша емес, оған ... ... яғни ... және жеке ... ... бағытталған құралдар
бойынша ажыратылатындығын айтады [36, 244 б.].
Осы ... ... ... ... екі ... ... ие
екендігін, яғни сазайын тарттыру элементі бар, сазайын тарттыру ... деп ... ... ... ... ... ... 40-бабы бойынша: "Айыппұл осы Кодексте көрсетілген
шекте, заңмен белгіленген және жаза тағайындау сәтіне қолданылып жүрген
айлық ... ... ... бір ... ... ... ... сотталған адамның жалақысының немесе ол қылмыс жасаған сәтіне белгілі
ішіндегі өзге де табысының мөлшерінде ... ақша ... ... ... немесе қосымша жаза қатарында қолданылуы мүмкін.
Қылмыстық жаза шарасы ретінде айыппұл төлеуге ... адам ... ... ... тап ... ... ... қасиеті дәл осындай
жағдайда көрініс ... ... ... үкім ... ... ... адам және басқалар үшін тәрбиелік мәні зор және ... ... ... ... роль ... Айыппұл негізгі және қосымша
жаза ретінде тек қана заңда көрсетілген ретте және ... ... ... ... ... ... ... айлық есептік
көрсеткіштің жиырма бестен жиырма мыңға дейінгі шегінде немесе сотталған
адамның жалақысының немесе екі аптадан бір ... ... ... өзге ... мөлшерінде тағайындалады. Айыппұлдың мөлшерін жасалған қылмыстың
ауырлығы мен ... ... ... ... ... ... ... Айыппұлдың нақты мөлшері істелген ... ... ... отбасылық жағдайларына, істің нақты жағдайларына
байланысты сот арқылы жеке - дара ... ... ... өзге ... ... ... жалақыдан басқа алатын жеке еңбек қызметі, авторлық
қаламақы, мүлікті жалға беруден табатын табыстар ... ... - ... бойынша айыппұлды орындау сотқа жүктеледі. Сот үкім күшіне ... бір ай ... ... ... ... ... төлеуді міндеттейді.
Белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір ... ... ... мемлекеттік қызметте, ... ... ... ... бір ... атқаруға, не белгілі бір кәсіптік немесе
өзге де қызметпен айналысуға тиым салудан тұрады.
Мұндай жазаны ... ... ... ... ... ... қызметін
пайдаланып қылмыс жасайтындардың қылмысты ... ... ... ... ... қылмыс жасаудан сақтандыру табылады.
Белгілі бір лауазым иесі болу ... ... бір ... шұғылданудың
өзара айырмашылығы мынада: біріншісі сотталған адамды мемлекеттік ... бір ... иесі ... тиым ... ... ... байланысты лауазымдық қызмет атқармау.
Екіншісі сотталған адамның белгілі ... ... тиым ... ... шұғылдануға, адвокаттықпен шұғылдануға тиым салу,
көлік құралдарын жүргізуге байланысты кәсіпті атқаруды тию.
Белгілі бір лауазымды атқару ... ... бір ... ... айыру жазаның негізгі түрі ретінде бір жылдан бес жылға дейінгі
мерзімге және жазаның қосымша түрі ... алты ... үш ... ... ... бұл түрі қосымша жаза ретінде істелген іс-әрекет сараланатын
қылмыс құрамының санкцияларында ... ... ... ... заңның
санкциясында көрсетілмесе де кінәлінің істеген іс-әрекетінің мәніне сот ... бір ... иесі болу ... ... бір ... ... айыру қажет деп тапса қолданылады.
Бұл жазаны бас бостандығын шектеуге, қамауға алуға, тәртіптік әскери
бөлімді ұстауға ... бас ... ... ... жаза ... ... ал жазалаудың аталған негізгі түрлерін өтеудің барлық
уақытына қолданылады, бірақ бұл орайда оның мерзімі ... ... ... ... ... ... деп ... өкімет органдары белгілеген
жұмыстарды сотталған адамның қоғамның пайдасына тегін істеуі айтылады.
Қоғамдық жұмыстардың сот ... 60 ... 200 ... ... 4 ... ... ... тағайындайды және сотталған адам оны
негізгі жұмысынан және ... бос ... ... ... ... елу бес ... асқан әйелдер мен алпыс жастан
асқан еркектерге, ... ... ... ... дейінгі балалары бар
әйелдерге, бірінші немесе екінші топтағы ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеп еңбекке тарта отырып, үкімде
көрсетілген мерзімде оның ай сайынғы табысының бір ... ... ... ... қылмыстық жазаның бір түрі болып табылады.
Түзеу жұмысына ... адам бас ... ... ... ... ... өзінің жұмысын, қызметін сотталғанға дейін еңбек
еткен ... ... ... Оның ... өзі ... ... ұжымы
шеңберінде, қоғамнан оқшауланбай жүзеге ... ... өзі ... ... ... ... ... мүшелерінің, жақындарының бақылау
жүргізуіне толық мүмкіндік береді.
Түзеу жұмысы ... ... ... ... ... ... ... еңбекке қатыстырыла отырып бұрынғы немесе басқа ... ... ... өтеу ... ... ... еңбегі мәжбүрлі
сипатқа ие болады.
Түзеу жұмыстары екі айдан екі жылға дейінгі мерзімге белгіленеді және
сотталған адамның ай сайынғы ... 5 ... 20 ... ... ... ... жарамсыз деп танылған, тұрақты жұмысы жоқ немесе оқу орнында
өндірістен қол үзіп ... ... ... ... ... ... ... түзеу жұмыстарына сотталған адамның жазасын
өтеуден әдейі бұлтарғаны үшін жауаптылық белгіленген. Мұндай жағдайда ... ... ... ... нақ сол ... бас ... қамауға алу немесе бас бостандығынан айыру ... ... ... ... ... шектеу жазаның негізгі түрі болып табылады.
Қылмыстық кодекстің 44-бабының ... ... ... ... ... ... жүрген, сотталған әскери қызметшілерге, сондай-ақ
шақыру бойынша әскери қызметін өтеп ... ... осы ... Ерекше
бөлімнің тиісті баптарында көзделген жағдайларда әскери қызметке қарсы
қылмыс ... ... ... ... ... әскери қызмет өткеріп
жүрген, сотталған әскери қызметшілерге осы Кодекстің Ерекше бөлімнің тиісті
баптарында көзделген түзеу ... ... үш ... екі жылға дейінгі
мерзімге әскери қызмет ... ... ... ... бойынша шектеудің екі түрі бар:
1) Осы жазаны өтеу кезінде сотталған адамның лауазымы көтерілмейді.
2) Осы ... өтеу ... ... ... ... ... ... құқық әдебиетінде Б.С.Утевский бұл жаза шарасы ... ... ... ... ... сотталған адамдардың өз
қызметін жүзеге асырумен байланысты екендігін айтады [71, 18 б.].
Бас бостандығын шектеу ... ... ... ... арнаулы
мекемеде бір жылдан асыру жағдайында ұстаудан тұрады.
Жазаның бұл түрі негізгі жаза ретінде ... ... ... ... сотталғандар жазаны арнаулы ... - ... ... ... өтейді. Жергілікті өкілді және басқару,
органдары осы ... ... ... ... ... ... ... шектеу мерзімі заңда 1 жылдан 5 жылға дейінгі мерзім деп
белгіленген. Заң ... бас ... ... мына ... - ... ... бірінші немесе екінші топтағы
мүгедектерге, жүкті әйелдерге, сегіз жасқа дейінгі балалары бар ... бес ... ... ... ... қылмыс жасағаны үшін соттылығы бар
адамдарға, сондай-ақ шақыру бойынша әскери қызмет өткеріп ... ... ... жаңа ... ... негізгі жаза ретінде
қамау енгізілді.
Қамау дегеніміз сотталған адамды тағайындалған жазаның ... ... ... оқшаулау жағдайында ұстау болып табылады.
Қамау өзінің мәні жөнінде қысқа мерзімдегі бас бостандығынан айыру
болып ... ... ... жаза ... сот арқылы заңда ... ... ғана ... бір ... алты айға ... ... ... Қоғамдық
жұмыстарға тарту, түзеу жұмыстары немесе айыппұл салу қамаумен ауыстырылған
жағдайда ол ... бір ай ... ... ... ... ... ... өтейді. Қылмыстық атқару құқығы бойынша қамауды
өтейтін орын - арнаулы қамау үйлері ... ... ... ... әскери қызмет ... ... ... ... ... және сержанттың құрам қызметтерінде
келісім - шарт ... ... ... ... ... ... ... олар сот үкім шығарған кезде заңда белгіленген шақыру бойынша ... ... ... тәртіптік әскери бөлімде ұстау тағайындалады.
Тәртіптік әскери бөлімде ұстау жазаның негізгі түрі болып ... ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге
асырылады.
Бұл жаза Қылмыстық кодекстің ... ... ... ... ... қолданылады. Жазаның бұл түрі сот арқылы әскери
емес басқа құрамдағы қылмыстарды істеген ... ... сот ... ... мен кінәлінің жеке басын ескере отырып екі ... ... ... бостандығынан айырудың орнына тағайындалуы мүмкін. Жазаның бұл ... ... ... ... ... жүрген әскери қызметшілерге, сондай-ақ
қатардағы және сержанттық құрам ... ... -ақ ... ... құрам қызметтерінде келісім-шарт бойынша әскери қызмет өткеріп
жүрген, әскери қызметшілерге ғана қолданылады. Көрсетілген жаза офицерлік
құрамдағы ... ... ... ... ұстау жазасына байланысты әртүрлі көзқарастар
бар. Н.А. Стручков тәртіптік әскери бөлімде ұстау еңбекпен ... ... ... ... [72, 19 б.].
Н.А. Наташев басқаша пікірді ұстанады. Ол тәртіптік батальонға жіберу
еңбекпен түзеу жазаларына жатпайтындығын айтады. Ол ... ... ... ... және бас ... айыру орны емес екендігін айтады [73,
193 б.].
Бас бостандығынан айыру дегеніміз ... ... сот ... күшпен қоғамнан оқшаулап, оны арнайы белгіленген ... ... ... асыру болып табылады. Бас бостандығынан
айыру жазаның ең ауыр түрінің бірі болып табылады.
Бас бостандығынан айыру жазасын сот ... ... ... ... орын ... ... қылмыстық мәнін, кінәлінің жеке басын
ескере отырып, қылмыс істеген адамның бостандықта ... ... ... оның ... қоғамнан оқшаулап түзеуге ықпал ететін ерекше шараларды
қолдану қажет деп тапса ғана қолданылады.
Бас бостандығынан айыру жазасы тек ... жаза ... 6 ... ... ал ... ауыр ... үшін 20 ... дейінгі мерзімге не ... ... ... ... қылмыс үшін бас бостандығынан айыру
10 жылдан аспауға тиіс.
Жаңа қылмыстық заң өмір бойына бас бостандығынан айыру өмірге ... аса ауыр ... үшін ... өлім ... балама ретінде ғана
белгіленеді және сот өлім жазасын ... ... деп ... ... ... Осыған байланысты өмір бойына бас
бостандығынан айыру жазаның жеке түрі ... өлім ... ... ... ... аян. Өмір ... бас бостандығынан айыру жазасының
шарттары; адамның аса ауыр қылмыс ... және бұл ... бір ... ... ... қасақаналықпен қол сұғылуы, бірақ сот жеңілдетін
ерекше мән-жайларын және кінәлінің жеке ... ... ... ... өлім ... ... оның орнына кінәліге өмір бойына бас
бостандығынан айыру жазасын тағайындайды. Өмір бойы бас ... ... ... он ... ... қылмыс жасаған адамдарға және ... ... ... бес ... ... ... ... жазасы - жазаның ең ауыр ерекше түрі болып табылады.
Өлім жазасы - ату жазасы ... ... қол ... ... ... үшін, сондай-ақ соғыс кезінде ұрыс ... ... ... және ... ... ... ... және
ерекше ауыр әскери қылмыстар жасағаны үшін ғана ең ауыр жаза ... ... ... ... ... ... ерекше ауырлығы, жазаны
ауырлататын төтенше ... ... ... ... ... ... ... азғындыққа түсуімен бірге, адам ... ... ... өте ауыр ... ... негіз бола алады. Сондықтан
да өлім жазасы ... ... ... ... ... сол ... да сотталушының психикалық жай-күйін ерекше зерттейді.
Өлім жазасын қолдану барлық жағдайда ... ... ... ... және ... ... толық сипаттайтын мәліметтерге сүйене
отырып, үкімде дәлелденген болуы ... ... ... ... сол, бұл ... ... қарау
облыстық соттардың құзыретіне жатады және мұндай істерді қарау үш судьяның
қатысуымен жүргізіледі.
Өлім жазасы әйелдерге, сондай-ақ он сегіз жасқа ... ... ... және сот үкім ... сәтте алпыс бес жасқа толған еркектерге
тағайындалмайды. ... ... ... өлім жазасына ... ... ... ... өлім жазасы тоқтатыла тұрады.
Соттау кезінде сот айыпкердің жеке басын ескере отырып, оны құрметті,
әскери ... ... өзге де ... ... ... ... біліктілік сыныбынан айыра алады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары, сондай-ақ Қазақстан
Республикасының Президенті берген құрметті, әскери, арнаулы немесе өзге ... ... ... ... ... ... біліктілік сыныбы бар
адамды ауыр немесе аса ауыр қылмысы үшін сотталған ретте сот үкім ... ол ... ... осы ... ... шенінен,
дипломатиялық дәрежесінен немесе біліктілік сыныбынан айыру ... ... ... ... ... ... ... шешеді.
2.2 Қылмыстық жазаның белгілері және мақсаты
Қылмыстық құқық теориясында XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... ... ... ... ... зерттелді.
А. Лохвицкий жаза үлкен дәрежедегі субъективтік мінезге ие, істеген
қылмысы үшін азап шегуі тиіс деп ... [74, 19 б.]. П. ... екі ... ... ... ... азап шектіру, 2) Мемлекет тарапынан азаптауға
мәжбүрлеу [75, 111 б.].
В.В. Есипов жазаны қоғамдық шара деп ... одан ... ... мәжбүр ету шарасын, жәрдемдесу шараларын көреді [76, 111 б.].
А.Ф. Кистяковский жазаға анықтама бере отырып ... ... ... ... құн - бұл үкім ... қылмыскерге қарсы қолдану шарасы;
2) оған тиісті бар құқығын және игілігін алып қою арқылы азап шектіру;
3) жазалау бұл қылмыстың нәтижесі;
4) ... ... ... ... ... ... ... қылмыс үшін қоғам жағынан реакциялық әрекеттің болуы [77,
109 б.]. А.А. Жижиленконың пікірі ... жаза ... мына ... ... жаза бұл ... ... құбылыс болып сипатталады, жаза бұл
құқықта рұқсат етілмеген әрекетті кінәлінің ... ... ... баға беру [78, 14 б.]. Н.С. ... жаза бұл ... қылмыс істеген тұлғаларға, яғни қылмыстық әрекеттермен құқықтық,
тәртіпті және құқықпен ... ... ... үшін ... деп ... [79, 43 б.]. Сонымен әр ғалымның жаза туралы пікірлері
де әр ... бірі жаза ... ... ... шара ... екіншісі
жасалған қылмысқа мемлекеттің қалай қарайтындығын ... ... ... ... ... болады.
1917 жылғы социалистік революциядан кейін жаза түсінігі қылмыстық
құқықта әлеуметтік қорғау шарасы түсінігімен ауыстырылды. ... ... ... ... ... күресуді қамтамасыз етуді ... ... ... Сол ... ... ... үшін басқа құрал керек
болды.
1938 жылғы ССР одағының, ... және ... ... ... ... ... ... сот қылмыстық жазаны қолдана ... ... қана ... оларды қайта тәрбиелеуді және
түзетуді мақсат етіп қояды делінген.
1958 жылғы ... заң ... 20 - ... жаза ... ... ... жазалау шарасы болып қана қоймастан, қайта тәрбиелеу
және түзеу болып табылады деп ... Осы ... ... ... 1959 жылы Қылмыстық кодексінің 20 - бабында “жаза ... жаза ... ... үшін жаза ... қана ... ... бірге сотталғандарды
қайта тәрбиелеу, түзеу, заңды дәл ... ... ... ... ... ... ... және басқа тұлғаларға жаңа
қылмыстарды болдырмаудың алдын алу- деп ... - ... ... және адам ... ... мақсат етіп
қоймайды.
Заңда айқын көрсетілгендей қылмыстық заң алдында ... ... ... құралы барлық уақытта жаза болды. Оның тарихи ... жаза ... ... қолдану тәртібі өзгерсе де, мәні өзгермеді.
Қоғам дамуының жоғарғы сатысымен салыстырғанда жаза әр дәуірде, ... ... өте ауыр ... ... ... дамыуында және нысанында
үлкен өзгерістерге ұшырап саяси жүйенің дамуына бағынды, ... ... ... әлеуметтік экономикалық сатысында, ... және ... ... ... құл ... ... ... сатыларда да өзгеріске ұшырады. Жаза ... ... ... ... Билік етуші топтың қолындағы өте өткір
құралдардың бірі болды, үкіметті ... тұру ... ... ... топ ... үшін, жазаның түрін өзгертіп отырды, өзіндік билігімен, әдісімен,
өзіндік билігін жүргізіп тарихи аренада өзіндік өмір ... ... ... ... ... [80, 107-108 ... Рагимовтың “Жаза философиясы және оны тағайындау мәселелері”
еңбегінде жаза түсінігі, мәні жеткілікті түрде ... Ол ... ... ... өлім ... бастап айыппұлдан аяқталар жаза ... оның ... және ... үшін ... ... Сол ... жаза
сөзсіз азап шегу құралы мағынасы және өсу қарқынында тарихта дамуы халықтың
әдет-ғұрпына, салт ... өмір ... даму ... ... Сол ... қылмыстық жазаны азап шегу, мәжбүр ету немесе жаза
түсініктерінен ажырата білу ... - деп ... [81, 8 б]. ... ... ... жаза деген адам өміріндегі жалпы шарттарындағы көз қараспен
қарағанда азап шегу ... және ... ... Бірақ жаза
түсінігін толық түсіну үшін азап шегу белгілері ... Азап ... ... құқығын шектеуге, айыруға мүмкіндік берді ме, кім, неге,
не үшін азап шегуге итермелейді осыны талқылау керек [81, 8 б.].
XX - ... ... Э.В. ... жаза ... жаза ... білуді көрсетті. “Ілтипатқа алу” термині сырттан әсер ету, кері
қайтарылу ... ... ... ... ... бір ... жету ... ету дегенді білдіреді [82, 61 б.].
Сөйтіп жазаны екі ... ... ... ... ... ... берген жауабы ретінде немесе жаза реакциясы; ... ... ... шара ... немесе жаза акциясы. Бұны түсіндіру
үшін жаза қандай белгілермен ... жаза ... ... ... ... ... және ... құқық ғылымында қолданылуын
анықтау қажет. Қылмыстық құқық теориясында жаза ... ... әр ... бар. ... ... ... ... ажыратылатындарын
талдайық.
Сонымен А.М. Рейтборт жазаны заң негізінде тек сот арқылы ... ... ... ... ... ... ... етудің
ерекше шарасын қолдану деп анықтама береді [83,13 б.]. Жаза мемлекет атынан
ғана қылмыс жасаған ... ... жеке ... баға ... ... ... жеке талдау, сотталған адамға алда қылмыс жасамауға, ... ... ... Осы ... ... ... белгілері келіп
шығады:
1) Бұл мемлекеттік мәжбүр ету ... 2) ... ... ... 3) тек сот ... қолданылуы; 4) тек қылмыстық заң ... 5) ... ... тұлғаға қолданылуы; 6) ... ... ... баға ... 7) ... жасаған тұлғаға мемлекет атынан теріс
баға беру; 8) қатаң жеке ... ... 9) ... ... ... мен ... ... анықтамадан мына белгілерді бөліп көрсетуге болады.
1) Жаза бұл қылмыстық заңмен белгіленген ... ... ету ... Мемлекет атынан сот арқылы қолданылуы;
3) Қылмыс жасаған тұлғаға қолданылады;
4) Сотталушыны белгілі бір ... және ... ... ... атынан қылмыскерге теріс баға берілуі;
6) Мемлекет атынан ерекетке теріс баға берілуі. Жоғарғы екі аспектіде
көрсетілген жаза анықтамасының бірінен ... ... ... яғни ... жасалған қылмысқа мемлекеттің беретін ... оған ... жаза ... ... ... ... асырылуы, сондай-ақ
мемлекеттік жауаптың мазмұны және осы ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей жаза қылмыс жасаған тұлғаға шара
қолдану болып табылады.
Жаза реакциясына бірінші анықтамада ... ... ... ету ... жариялық мәні, тек соттың қолдануы, заң ... ... ... ... ... баға беру ... Ал екінші
анықтама бойынша қылмыстық заңда белгіленген мемлекеттік мәжбүр ету ... ... сот ... ... ... ... әрекетке теріс баға
берілуі. Жазаның екі анықтамасы үшін жалпы белгілер мыналар болып ... ... ... ету, 2) ... ... сот ... бойынша
қолдану, 3) қылмысқа қоғамның және мемлекеттің атынан теріс баға ... ... ... жаза бұл жасалған қылмыс үшін
мемлекеттің ... ... ... бұл ... ... заң ... іске
асырылады, яғни мемлекет атынан сот үкімі, мемлекеттік мәжбүр ету, ... ... ... ... баға ... ... бұл қылмыс жасаған тұлғаға шара ... ... ... ... ... ету ... ... мемлекет
атынан теріс баға берілуі, ... ... мен ... айыру
белгілері. Екіншіден бұл қылмыс жасаған тұлғаға мемлекеттік мәжбүр ету
шарасын қолдану сотталушыны ... бір ... ... мен ... ... қылмыскерге мемлекет атынан теріс баға ... ... екі ... да мына ... ортақ:
1) Мемлекеттік мәжбүр ету; 2) қылмыс жасаған ... ... ... ... ... ... баға берілуі.
Осы көрсетілгендерден мынадай қорытынды келіп шығады, яғни жаза акциясы
бойынша қылмыс жасаған тұлғаға жаза қолдану, ... ... ... ... және ... ... атынан теріс баға беру, қылмыс жасаған
тұлғаны белгіленген құқықтарынан айыру немесе шектеу.
ҚР қылмыстық кодексінің ... ... жаза ... ... бұл ұғымнан жазаның мынадай белгілері айқындалады:
1) мемлекеттік мәжбүрлеу; 2) қылмыс жасауға ... ... ... мемлекет атынан қылмыс істеген адамға берілген теріс баға.
Мемлекеттік реакцияда жаза мәнісі ... ... ... ... ... және сот ... үкім шығару белгілері жатады. Ал акцияда жаза
қылмыс ... ... ... ... үшін ... көрсетілген құқықтарынан
айыру немесе шектеуді қолдану белгісі ... заң ... атап ... ... ... әрі дәлелді деп
қабылдауға болмайды. Бұндай қысқа тұжырым біздің пікірімізше қылмыстық
жазаны басқа ... сала ... ... ... мемлекттік мәжбүр
ету шарасынан қылмыстық жазаны шектеуге мүмкіндік бермейді. Бұған көз
жеткізу үшін ... жаза ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мәжбүр ету шарасы. Жазаның нақты осы белгісінің
мазмұнын ... ... ... ету ... мағынасын ашу; 2) шара түсінігін анықтау; 3)
мемлекеттік мәжбүр ету мәнісін неден тұратындығын анықтау.
Мәжбүр ету - ... ... ... ... ... көндіру
дегенді білдіреді [84, 431 б.]. Жалпы құқық теориясында ... ... ... ету ... ... ... негізінде жүзеге асырылады.
Заң жауапкершілігі – бұл мемлекеттік мәжбүр ету арқылы міндеттерді орындау,
заң жауапкершілігі ... бұл ... ... ... ... ... ету [85, 85 б.]. ... келіп шығатын түсінік заң
жауапкершілігінің өзі ... ету ... ... ... ... бір түрі ... жауаптылық бір жағынан мәжбүр ету
болып табылады. Атап ... ... ету ... екі ... ... ... екі етпеуге міндеттелген тұлға, сонымен бірге бұл міндетін бұзған
жағдайда жаза ... тиіс ... ... ҚР-ың ҚК-нің 38-бабында
көрсетілгендей жаза ... ... ... ... ету ... ... бір
құқықтарынан және еркіндігінен айыру болып табылады. Олай болса мәжбүр
етуді жазаның материалдық белгісі деп ... ... ... ... құбылыстар сияқты объективтік белгілері болуы тиіс.
Мұндай белгілерге ... ету ... және ... ... ... ... ... мемлекеттік мәжбүр ету мемлекеттің ұйымдастырылған күшіне
негізделе отырып адамдар жүріс тұрысына ... әсер ... ... ... ... бұл қызметтің өзі заңмен қатаң бекітілген, өзіндік
құқықтық шегі бар екендігімен көрінеді [86, 446 б.]. ... ету ... ... бола отырып, барлық жүйесі көрсетілген мемлекеттік мәнге ие.
Сондықтан қылмыстық жаза қылмыс жасаған тұлғаны ҚК-те көрсетілген құқықтары
мен ... ... ... ... ету ... ... ... жазаның түпкілікті мазмұны бұл мемлекеттік мәжбүр ету
екендігін толық ашты, бұл біріншіден, ... ... ... ... арқылы ықпал етуді жүзеге асыруды қолдану [87, 40 б.].
В.Д. Филимоновтың пікірінше жаза түсінігі ... ... ... ... деп оның өте ... белгілерін көрсетеді [88, 95 б.]. Мұндай
түрдегі мемлекеттік мәжбүр ету ... ... және әсер ету ... ... ... айырмашылығы бар, заңды жауапкершіліктің басқа тұрлерін
мәжбүр ету шарасымен ... ... бар. Бұл жаза ... ... ... яғни жаза ... ... бұл сот үкімі арқылы
тағайындалады және ... ... ... қылмыстық заңда көрсетілгендей
құқықтары мен еркіндігіне шек қойылады деп көрсетілген. Бұл пікірмен толық
келісуге болмайды. Жаза анықтамасы мемлекеттік ... ету ... ... өте ... ... ... айтылған. Яғни қылмыстық кодексте
көрсетілген құқығы мен бостандығын шектеу, нақты ... ... ... қатысты қылмыстық құқық саласына жата ма, соны анықтау қажет.
Көрсетілген белгідегі шараны қолдану бұл ... ... ... ... ... ... ... анықтауға болады. Бірақта жасалған
қылмыс үшін қылмыстық жазадан басқа жауапкершілік нысандар қылмыстық ... ... VІІ ... ... ... ... шаралары немесе тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шаралары (ҚК-тің 82
бабы) қылмыстық кодексте көрсетілген негіздер бойынша ... ... ... ... ... ... ... асырылады.
Мемлекеттік мәжбүр ету көлемін және мәнісін анықтау үшін ... жаза ... шара ... ашу ... Шара ... ... да бір ... жүзеге асыру; 2) бірдеменің пайда болуына шек
қою, шекара [89, 350 б]. Шара ... ... ... ... ... бұл мемлекеттің жасалған қылмысқа жауабы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр ету көлемі болып
табылады. Осы көзқарас сәйкестігімен қылмыстық құқық ... өз ... И.Я. ... ... ... ... ... мәжбүр ету
өзіндік екі көзқарастағы мағынаға ие, әлеуметтік әдет ғұрып, мемлекет
атынан ... ... ... мазмұндағы қылмыстық құқық ережесі
санкциясына сәйкес көрсетілген, жазалар [90, 67 б.]. ... ... ... ... ... ... әдет ... аспектісінде
мемлекеттік мәжбүр ету қылмыс жасаған тұлғаға қатысты мемлекетік ... ... ... сонымен бірге жасалған қылмысқа теріс баға беруде де
көрінеді. Мемлекеттік мәжбүр ету ... бір ... ие. ... ... ... жаза ... мағынасы есебінен ҚК-тегі қылмыс жасаған ... және ... ... ... ... ... Құқығын шектеу
көлемі өз кезегінде сот үкімімен тағайындалған жаза өлшемі және ... ... сот ... ... жаза ... мен түрі ... ету көлемін анықтайды. ҚР ... ... 52 ... ... сәйкес жазаның түрі мен мөлшері істелген қылмыстың сипаты мен
қоғамдық ... ... ... жеке ... ... ... басқа да мән-жайларына байланысты анықталады. ... ... ... ... осы көрсетілген мән-жайларға тікелей
байланысты. Жасалған қылмыстың ... ... ... ... яғни ... және еркіндігін
айыру болып табылады. Басқаша айтқанда, жәбірленуші еркімен
қылмыскерге мәжбүр ету шартын қояды. Сол себепті мәжбүр ету,
мемлекет пен жәбірленушінің ... ... ... ету
шарты тең көлемде болуы тиіс.
Бұдан басқа қылмыскердің еркімен мәжбүр ету жәбірленушінің ... ... өз ... шектеу болып табылады, жәбірленуші шарасыз азап
тартады, заңды ... ... ... ... ету бұл ... көрсетілген қылмыс жасаған тұлғаны еркіндігі мен құқығынан ... ... ... тұлға да азап тартады. Бұл бойынша қылмыстық құқық
теориясында мынадай ... ... яғни ... ... ... азап
шектіруінің өзі жаза болып табылады. Жасалған қылмысқа жазаның өзін шара
ретінде қолданудың Қылмыстық құқық ... өз ... бар. ... ... қылмысқа қолданылатын жаза тең болса бұл әділдік деп
саналды. Қылмыстық құқық ғылымында мұндай ... кеш ... ... ... ... - пайда болуы бір адамның келтірген зияны екінші
адамға да ... ... ... ... ... ... математикалық
дәлдікпен сәйкестендіру болып табылады деп дәлелдеді [91, 18 б.]. Жаза мен
жазалау түсінігін синонимдер ретінде ... ... М.Д. ... Жаза ... ... тағайындалады; 2) Жазаның жасалған әрекетке
сай келуі; 3) Жаза ... ету және азап ... деп ... [36, 18 ... жаза ... ... бере отырып, оның міндетті түрде азап
шектіретіндігін көрсетті. Б.С. ... ... ... ... ... жаза ... азап шегуге мәжбүр ету. Қылмыскердің ... ... ... ... және ... ... деп көрсетті [92, 128 б.].
Ал И.С. Ной жазалауды мәжбүр ету азап ... ... ... ... элементі ретінде қолданылады деп көрсетеді [61, 25,26 бб.].
Б.С .Утевский жазалау бұл мәжбүр ету десе [93, 37 б.], А. ... ... ... ... ... қылмысы үшін алар жазасы деп жорамалдады [94, 26
б.]. А.Н. Беляевте жаза жасалған қылмыс үшін ... деп өз ... [95, 64 ... ... құқық ғылымында қылмыстық жаза жаза шарасы арқылы, ал
бұл:
1) азап шегуге себепті міндет, категориясы; 2) азап ... ... 3) ... ету; 4) азап ... ... ету. Бұл ... жаза шарасы
категориясы ретінде өзіндік мазмұнын бейнелеуші, бірақ оның элементіне
жанаспайтын жаза ... мен мәні бір емес ... куә ... Рагимовтың пікірінше жаза өйткені теориялық қана емес, практи-
калық та ... ие, ... орай мәні мен ... ... өте маңызды [81, 14
б.]. Заң шығарушы заңда жаза мәні мен мазмұнына қандай тұжырым бергеніне
қарамастан жаза ... ішкі мәні ... жаза ... ... ... шығарушы жазаның бұл құрылымына басқа элемент қоса алмайды, не
болмаса тазалауға мүмкіндігі жоқ. ... бір ... заң ... ... арқылы істелетін қылмысқа қандай жаза ... ... ... ... ... теориясында бұдан басқада көзқарастар бар. В.К.
Дуюновтың ... ... ... мемлекеттің қоғамның тиісті негативтік
реакциясы. Мұндай реакция - ... ... ... мен ... азап ... ... Бұл ... белгілі бір тұлғаларға, яғни кінәсін немесе
істеген әрекетін бетіне басу, кінәліге ... ... ... ... ... үшін ... тәрбиелік, психологиялық әрекеттегі
көмек беру [96, 65 б]. Осы ... яғни ... ... ... және
қоғам жағынан жаза барын білдіреді. Дұрысы, біздің көз қарасымызша, «жаза»
бұл мемлекеттің өзінен өзі қылмыс жасаған тұлғаға ... ... ... ... ... ... өзіндік жазалау шарасын ұсынады. Бірақ ... ол ... ... етудің, көлемі қылмыстың қоғамға
қауіптілік деңгейі және сипаты, оның жасалу жағдайын және ... ... ... алу ... анықталады.
В.К. Дуюновтың «қылмыстық жаза мәжбүр етумен байланысты, ... ... емес және ... ... Жаза ... ... болуы мүмкін
пікірмен келісуге болмайды. Мәжбүр ету бұл жаза ... ... ... ... жазаның жүзеге асырылу мүмкіндігін қамтамасыз ету функциясы
деп ... ... ... В.К. ... ... ету бар ... бір ... Оның пікірінше мәжбүр ету жазада орын иеленуі де,
иеленбеуі де мүмкін. Ол жазаның ... ... ... болуына дәлел ретінде
Ф.М. Достоевскийдің «Қылмыс және жаза» ... ... ... ... ... алып ... яғни ол жанның тыныштығы және ішкі
сезімнің рұқсатымен жазаны еркін және қуана ... Ол ... ... ... емес ... ... қарауды ұсынады. В.К. Дуюнов жаза
әділ, кінәлаушылық, кінәліні ұялту ... ... ... ... ... ... ... үшін қылығына қарай жазалау, оның пікірінше
қылмыс жасаған кінәлі тұлғаға қылмыстық заңда көрсетілген ... ... үшін ... ... ... ... ... құқықтық
шектеулерді) қолдану.
В.К. Дуюновтың пікірінің өзінде ішкі ... ... ... ... ... адам үшін ... зардап, яғни кінәлаушылық басқада
құқықтық шектеулер және де мәжбүр етудің бар ... ... жаза ... ... етіп ... ... ... қолдану мүмкін емес.
Барлық ұсынылған пікірлерден мынадай қорытынды жасауға болады, жаза
және жазалау түсінігі қатынасы тек ... ... жаза ... анықтауда
ғана емес, жаза жаратылысының өзіне ... ... ... ... ... ... ... қайта оралсақ жаза
түсінігі құн ... ... ... ... деп ... ... ... бағалау. Осындай пікірді ұстанған Р.Г. Искендиров жаза бұл жазалау
ең алдымен жазалау. Егер әлеуметтік әділдік принципіне бет ... ... ... ... ... ... кезекте істелген әрекетке әділ жаза
беру. Екінші міндеті профилактикалық тәрбиелеу. Басқаша болуы мүмкін емес.
Жазалау - жаза және ... ... ... ... И.С. Ной) деген кең
тараған көзқарасқа қарсы болған И.М. Рагимов та П.П. ... ... ... мүмкіндігін теріске шығара отырып, өз пікірін білдіреді.
Жаза (жазалау, кек алу) - көндіру, тәрбиелеу, басу, қорқыту. ... ... ... ... сотталғандардың жеке мүддесіне зиян келтіруші, бірақ
та ол тәрбие құралы болуы тиіс емес [97, 115 б.].
Кек алу жазасына қарсы ... ... ... ... ... ... В.С. Познышев). И.М. Рагимов – кек алу бұл ... ... ... ... ... деп ... [81, 18 ... түсінігімізше, кек алу жазалау мақсаты емес, жазалаудың мәні
екендігін сипаттайды. Кек алу ... ... ... ... ... ... кек ... әлеуметтік әділдікті сезуді қанағаттандыру құралы болып
табылады. Адамдар кек алудан жазалауға деген қажеттілік жойылған кезде бас
тартады.
Кек алу ... ... жақ ... ... қазіргі мәдениеті
жағдайында құн және кек ұқсас түсінік ғана ... ... ... ... ... А.А. Жижиленко “құн даусыз кек негізіне жатады, ол жаза
негізі болып табылады, бірақ бұл құн мағынасының жаза ... ... ... жаза ... құн өте ... ... деп тануы, жаза және
кек жалпылық өзара байланысты деген көзқарасты теріске ... ... ... ... И.М. Рагимовтың құн идеясы, формальды, сапалы немесе тек ... ... ... ... ... Ол ... ойға ... және
шектен тыс әлсіз, сезіктігін, әдепсіздігін сыйпаттайтын кек емес. Қоғамдық
тәртіпті бұзушы қылмыскер өмірде өзіне ... ... ... алуы керек
деген идея болып табылады. Бұл жерде құн мен жаза бір біріне мағыналары
жағынан ... ... ... ... [81, 24 ... бұл ... атынан жүзеге асырылатын азап шегуге мәжбүр ету ... ... ие ... тағы бір рет ... ... ... ету
біріншіден мемлекеттік ұйымдар мәжбүр етуді тағайындайды, екіншіден мәжбүр
етудің заңда көрсетілген қатаң тәртіпте ... Жаза ... ... ... үшін ... жаза тағайындауға мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексінің 38-бабының 1 ... ... ... ... ... тағайындалатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы
делінген. Сондықтан жаза ... ... ... ... ... ... түсінігі жаза түсінігі арқылы толық ашылғанын көреміз.
Барлық уақытта қоғамда жаза ... ... әр ... ... ... ... ... болмады. Жаза қоғамда қорғану шарасы, сондай-ақ белгілі
бір мақсатқа жету ... ... ... ... ... даму ... ... саяси жүйеде, мәдениетте құқықтық
сезім және басқада факторларда жаза ... ... ... қорқыту,
жазалау, құн, қылмыстық ескерту, қылмыскерді түзеу және ... ... Жаза ... ... үшін ... ... ... керек. Мақсат
бұл объектілерді және субъектілерді жинақтау категориясы болып табылады.
Мақсат адамдар санасының ... ... ... бола ... объективтік әлеуметтік мүддесін және қажеттіліктерін барлық
уақытта алдын ала анықтайды [98, 16 б.]. ... жаза ... ... ... ... ... Адам көп жағдайды
күні бұрын болжамайды, барлық құбылысты адам ... ... ... ... айналасындағы, сондай-ақ қоғамдық заңдылықты ешқашан аяқталған нысанды
біле бермейді. Керісінше қажеттілікті, дамуды, мүмкіндікті қажет етеді ... ... ... жаза ... ... сақтандыру деп көрсетті [100, 262-
263 бб.]. Ал И.Я. Фойницкий жаза мақсаты кейінгі ... ... десе [84, 53-54 бб.]. Н.С. ... жаза бұл ... моральдық зиянды мүмкіндігінше түзеу деп жорамалдады [79, 412
б.]. М.Ю. ... ... жаза бір ғана ... ол адамдардың
өзін қорғауын немесе қоғам өміріне озбырлық жасаудан ... ... ... ... [101, 13 б.]. ... ... жаза ... қоғамның
әлеуметтік құрылысының өзгеруімен айқындалып отырған.
1959 жылы қабылданған Қазақ ССР-нің қылмыстық кодексінің 20 бабының
бірінші бөлігінде “жаза – ... ... үшін ... ... ... ... оның мақсаты – сотталған адамдарды түзеу болып табылады және
еңбекке адалдықпен қарау, заңдарды ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу, сондай-ақ сотталғандарды да,
басқа адамдарда да жаңа қылмыстарды істеуден алдын ала сақтандыру болып
табылады деп ... Осы ... ... ... жаза – ... қинау немесе адамгершілік намысына тиіп, қорлау мақсатын көздемейді,”
– деп атап ... ... ... ... осы ... ... жаза ... мен мазмұны туралы бір мағыналы емес ... ... ... байланысты жазалау және жаза қатынасы бойынша ... ... ... ... мұндай екі ұшты мазмұны, жазаның бір мақсаты бұл
жазалау деген пікір қалыптастыруға негіз болды. ... ... ... ... ... ... және ... сондай-ақ қылмыстан
арнайы және жалпы сақтандыру,- деп жорамалдайды [102].
М.Д. Шаргородскийдің пікірі бойынша жазаның мақсаты ... ... ... ... болады деп көрсетеді [36, 22 б.]. С.В. Полубинский
жаза мақсаты қылмыстан ... бұл ... ... ... ... ... деп есептейді [103, 53 б.]. Осы мақсаттармен қатар 1959 жылғы
қылмыстық ... ... ... жаза мақсатының тағы бір ... ... ... ... ... мәселесін шешуде қандай жаза мақсаты ... ... ... ... ... білу қажет. Жаза мемлекет тарапынан
қылмысқа қарсы әрекет ету құралы және ... ... ... ... ... зардаптарды бейтарап ету немесе жою құралы болып
табылады.
Біздің ... ... жаза ... тұрған соңғы мақсат жасалған
қылмыс нәтижесінде орын алған негативтік зардаптардың бәрін ... ... ... ... Осы ... жүзеге асыру үшін жекелеген негативтік
зардаптарды жою деген ... ... ... ие екендігін көруге болады.
1997 жылы қабылданған Қазақстан Республикасы қылмыстық-кодексінің 38,2-
бабында «жаза әлеуметтік әділеттілікті ... ... ... ... ... және ... адамның да басқа адамдардың да жаңа ... ... ... ... - ... әлеуметтік әділеттілікті ... ... ... мүддесіне келтірілетін зияндарды және азаматтардың қоғамда
бірқалыпты өмір сүру қауіпсіздігіне күмән келтіретін негативті зардаптарды
болдырмау ... ... ал ... түзелуі дегеніміз қылмыс
жасаған адамның қоғамдық игіліктеріне ... оң ... ... ... бір жолы бас тартуын білдіреді. Жаңа қылмыс жасаудан
сақтандыру дегеніміз қылмыс жасаған ... ... ... ... ... ... жасау мүмкіндіктерінен айыру, олардың мұндай
іс-әрекеттерге баруына жол бермеу болып табылады.
Қолданыстағы қылмыстық заң (ҚК-тің 38 бабы) жазаның ... ... ... әділеттілікті қалпына келтіруді ұсынып отыр. Бұл тұжырым заң
әдебиеттерінде, жазалаудың ... ... ... жата ма, ... ... дау ... Белгілі болғандай бір топ ғалымдар, атап айтқанда Н.С.
Алексеев, А.А. Герцензан, М.А. ... Г.А. ... И.С. Ной, ... Н.А. ... М.Д. ... ... жаза ... ғалымдардың көбі жазалау – бұл әлеуметтік сезімді қанағаттандыру деп
жорамал жасады (Н.А. Беляев, И.И. Карпец, М.И. ... және ... ... ... мәні жаза ... ... сезімді
қанағаттандыра алама деген ... ... ... болады. Жазалауды
жазаның мақсаты бола алмайды деген пікірді жақтаушы ... ... ... ... олар кек алу ... ... ... негізгі көзқарас
бізге жат идеологиялық, діни көзқарас. ... ... ... деп ... жаза жазалаудың мазмұны, сондықтан жазалау жаза
мақсаты бола ... егер ... ... ... десек, онда
қайғы қасіретті қайғы қасірет көру үшін, жазаны жазалау үшін қолдану қажет
деген қорытындыға келуге болады. ... жаза ... ... ғалымдар
позициясын осы мәселеде біз қолданамыз. Белгілі болғанындай кек алу ... ... ... ... ... құқық қызметін қорғауды
қамтамасыз етуде, әлеуметтік, экономикалық негізде яғни ... ... ... Діни кек ... да осы ... ... ... діни көзқарасқа сілтеме жасай отырып жазаны жазалау ... ... ... ... ... ... ... емес саяси негізде жүзеге
асырылды. Бұдан тысқары Н.А. Беляев бір құбылысты ... ... ... ал басқасын барлық уақытта мақсат ретінде қарауға ... ... ... жасайды. Диалектика мынадай қортындыға келеді, бір құбылыстың
мақсат ретінде ... ... сол ... ... ... жету ... ... мүмкін. Мысалы қылмыскерді түзеу бұл жаза мақсаты, сонымен бір ... ... ... жету әдісі, нақ осы уақытта олар өзара ол ... ... сапа ... алға ... ... ... жоюда аясы тар
мақсат болмауы тиіс. Бұл жерде мақсат болашақ адам тәрбиесі ... ... бірі ... табылады. Сонымен жаза мәселесі мен мақсатын анықтауда
аса практикалық, орынды тәсіл мәселенің ескерілмейтін жағы деп, ... ... жаза ... деп ... жақтар насихаттайды.
Көптеген авторлар жазаны психологиялық аспект есебіндегі қажеттігін
ескереді, сондықтан жазаның әділеттілігі қылмыс пен жаза ... ... ... ... ... ... Психологиялық
өзгешеліктің ерекшелігін мойындамау қылмыстық құқықтық өзара қатынас
жүйесіндегі құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қортындыға алып келуі мүмкін. ... бұл ... ... Ол ... ... ... Оны ескермеу
қателікке жол беру. Кек, құн, әділдік сезімін қанағаттандыру – адамның
психологиялық қызметінің ... ... болу ... ... ... ... ала отырып қолдану, біздің көз ... ... ... ... болып табылады. Сол себепті тіпті ғалымдардың еңбектерінде
әділдікті жазаның мақсаты емес ... ... ... ... ... ... басқа мақсаттарына жету үшін маңызы зор екендігін мойындайды.
Көріп отырғанымыздай әлеуметтік әділдік ... ... ... ... ... жазамен байланысты құқықтық қатынаста өте маңызды
рөл атқарады. Осы жағдайды немесе басқа ... ... ... мен ... де ... ... барысында құқық қорғау органдарының қызметкерлерінен
жауап алдық. Жаза тағайындауда әділеттілік принципі қалай жүзеге ... ... ... ... 73 %-ды ... ... анықтау
барысында заңда көрсетілген жаза ... ... ... жазаға
тағайындау барысында артықшылық берілген деген жауап бергендердің 83 ... ... ... ... ... ... ұсынды. Қойылған басқа
сұрақтарға, яғни қылмыспен бұзылған әлеуметтік әділдікті сот ... ... ... деген сұрағымызға респонденттердің 6 %-ы дұрыс, 29
%-ы ... ... ... Ал ... ... 65 % ... ... тек жарым
жартылай қалпына келтіруге болады деп ... ... яғни 2/3 -сі ... ... ... ... ... де өзгерткен жоқ деп
есептейді. Қойылған ... ... ... ... қалпына
келтіру қажеттігін респонденттердің басым көпшілігі қоғамда моральдық -
өнегелі климат орнықтыруға себепші болуына байланысты ... - деп ... И.И. ... - ... ... ... ... қылмыс
жасамасын деп қана емес, сонымен ... ... ... үшін ... [102, 61 б.]. ... ... жаза тағайындауға алып
келеді. Осыдан сазайын тарттыру негізі қаланады.
Жасалған қылмыс нәтижесінде жаза әділдікті қалпына келтіруі тиіс ... ... ... білдіргендер болды, себебі қылмыс арқылы
келтірілген моральдық зиян ерекше мәнге ие, ол ... ... ... ... ... ... моральдық зиян мәні туралы және оның қалпына
келтірілу мүмкіндігі одан әрі ... ... ... ... ... - ... бұл жеке психологиялық және әлеуметтік
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... береді. Жаза қылмыс үшін осы және басқа тәртіптерді қалпына ... ... ... ... ... ... жасалған қылмыс үшін
қолдану ... ... ... және ... ... ... яғни ... Жеке санада жаза қылмыспен келтірілген сана
қауіпі қорқынышты, зәбірді азайтады. Ақырында жаза қылмыскерді қылмыс ... қол ... ... мен ... ... -деп ... 63-71 бб.]. В.И.Коган-жаза бұл қылмыс арқылы жарақатталған әділдікті
қайта ... ... Бұл ... ... түрде мынадай жағдайда,
егер жаза мақсаты қылмыс арқылы келтірілген жауыздық салдарына әділ ... ... [105, 90-91 бб.]. Біз ... ... ... өйткені
қоғамдық және дара санада қылмыс арқылы келтірілген ... ... ... егер біз жаза ... тек қана сотталғандарды түзеуге
бағытталған, яғни жазаны біз үшін ... ... үшін ... Егер ... ... ... үшін қажетті, басқа тұлғаларды қылмыс жасаудан
ұстап қалу және ... ... ... үшін жаза ... болғанда,
әрине мәселе болмас еді. Бірақ бұл жағдай жиі сәйкес келе бермейді, мұндай
бітпейтін мәселе бүгінгі ... де бар. ... ... ... ... ... ... екінші жағынан әділдік құнмен (жазалаумен)
байланыстырылса жаза мақсатынан ... ... ... ... күннің мәселесі екендігін назарға алып, бұл принципті қылмыстық
заңда ... ... ... ... түрде әділ жазалауды жаза мақсатының
бірі екендігін көрсету, ... бір ... ... ... жету құралы
болуы, яғни әлеуметтік әділдікті қайта ... ... Осы ... 72 %-ы ... ал ... ... ... қиынсынды.
Әрине жазалау термині негативтік жазалау мағынасын психологиялық түрде
өзіне қорытады. Жазаның адамгершілік тілекке ... ... осы ... тартуға алып келді. Бірақ бұл әділ жазалаумен бара бар ... ... ... көз ... ... ... ... жазалаудың
мақсатына теңестірілуі тиіс. Қылмыскерге азап шеккізілу тиіс, әйтпесе жаза
жаза ... ... жаза ... ... ... құбылыстар жағдайын
шынында елемеуге тырысу, демек оған физикалық, ... ... ... ... ... ... Азап ... тек сотталғанды түзеу немесе
қылмыстан сақтандыру ғана емес, әділдік сезімін ... ... ... ... әділ ... ... ... қалпына келтіру мақсатының мазмұнын ашу үшін,
әлеуметтік әділдік ... өзін ... ... ... қылмыс нәтижесінде
бұзылған механизмді анықтап қана қоймастан, әділдік механизмі ... ... ... ... ... ... ҚК-нің 38.2 бабында заң шығарушы бұрынғы заңда жоқ ... ... ... түсінігін енгізді.
ҚР ҚК-де әділдік принципі жаза тағайындаудың ... ... (52, 1 ... ... ... және ... 38, 2 б.) түсінігімен байланысты
қолданылады.
Философия және заң әдебиеттерінде ... ... ... ... ... Бір ... әділдік түсінігін қоғам мен
адамдар арасында қалыптасқан қатынасты яғни ... ... ... ... жеке ... мен ... арасындағы таптар мен әлеуметтік
топтар арасындағы ... ... ... ... ... ... ... бірлікте алынған әрекетіне маңызды сипаттама береді.
Екінші бір ғалымдар, әділдік бұл ... ... ... ... қатынасынан келіп шығады, қорыта айтқанда философиялық
түсінік, таптар мен топтардың ... ... ... ... ... даму ... даму ... - деп санайды. Бұдан
әділдік қоғамның қажетті құбылысы ретінде заң ... ... ... деп ... өз ... ... деген терминнің мағынасы қоғамдық ... ... ... және ... қоғамға қатынасын білдіреді. Осыдан бұрын
заңды түрдегі әділдік бұл ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы жеке адам мінез құлқын білдіреді. Қалпына
келтіру деген термин түсінігі бұрынғы жағдайына ... ... ... ... ... ... ... нысанда, әлеуметтік
ережеде ұйымдастырылған, ол жеке адамның қоғамда дамуы мен өмір ... беру ... ... ... ... жақсылық пен жамандық,
өзара байланысы бөлінбейтін әрекет пен ... ... және сый ... ... жаза, олардың сәйкестігі қоғамда әділдіктің өмір сүруіне негіз болып
табылады. Әлеуметтік ... ... ... ... ... өз
кезегінде кейбір құқық салаларының ережеле-лерінде жазып қойылған ... ... ... ... көшірмесінде субъектілердің міндеті мен құқықтары
есебінде іске асырылады, қоғамда әділдік жағдайының орындалуын ... ... ... негізі қылмыстық құқық ережесінде қаланған.
Қылмыстық құқық ережесі диспозициясында әрекет көрсетілген, қоғамдық ... ... ... ... және ... ... ... жазалау
шараларында көрсетілген жауапкершілікті көздейді және жазаға әкеліп соғады.
Қылмыстық құқықта әділдік заң диспозициясында көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... айтқанда қылмыстық
құқық нормасында ... ... тура ... ... Әр ... ... өзіне тән салаларға сай құқық қатынасынан ... ... ... ... ... қатынасымен қамтамасыз етіледі.
Қылмыстық құқық қатысушылары ретінде (азаматтар мен құқық қорғау органдары
қызметкерлері) қылмыстық құқық ... ... ... бекітілген
міндеттері, бірақ әр қайсысына тиісті құқықтары бөлініп берілген. Азамат
қылмыс жасаудан тартынуға міндетті, ал егер осы ... ... ... ... тартылады. Өз кезегінде құқық қорғау органдары
қызметкерлері азаматтардың өз қылмыстық құқық міндеттерін орындауын ... ... ... асыруға міндетті.
Қылмыстық құқық ережелерінің қызметі оның ... ... ... ... ... Міндетті орындамаған жағдайда әрекет ... ... ... ... ... ... ... субъектіге жаңа міндет жаза тарту міндетін жүктейді. Бұл міндетті
жүктеу арқылы әлеуметтік әділдікті іске асырылады, міндетті ... ... ... құқық ережесі арқылы орындалады.
Қылмыстық құқық ережесінің қызметі ... заң ... ... ... ҚР-сы ҚК-нің 2.1- бабында азаматтар мен адамдар еркіндігі
мен құқығын қорғау, ... ... ... және ... ... ... ... құрылымды қылмыстық қол
сұғудан, сондай-ақ қылмыстан сақтандыру көрсетілген, ... ... ... ... ... әділдіктің орындалуын қамтамасыз етеді.
Қылмыстық құқықта әлеуметтік әділдікті орындау міндеттеу ... ... ... субъектілеріне жүктеледі, қылмыстық ... ... ала ... ... ... ... қатынасқа әкеледі,
себебі құқықтық қатынасқа түседі, құқықтық мазмұнға толы, ... ... ... ... ... пен ... қана ... құқық
ережесінде жағдай жасау және ... ... ... ... ... ... және сана ... жай есер етіп қоймастан
қылмыстық құқық алдында тұрған міндетке жету үшін олардың ... ... әсер ету ... табылады.
Істелген іс-әрекеттен өзін ұстау ... ... ... ... диспозициясында көрсету, заң шығарушы арқылы қылмыстық құқық
ережесінде анықталып, заң ... оны ... ... ... ... ... ... адам орындағанда қылмыстық құқық қызметі
сақталады, ... ... ... ... ... құқық
ережелеріндегі тиісті талапты ұғынуы, осы негізде заңды жүріс тұрыстың
құрылуы, ... ... ... ... ... ... сондықтан
қылмыстық құқық қатынасы өзіндік ... ... ... ... ... бұзу ... ... тұлға арқылы жүзеге асырылады,
ол қоғамда негативтік зардаптардың болуын туғызады. Сол себепті қылмыскер
қылмыстық ... заң ... ... ... және қоғамдағы моралдық
игіліктерді ... ... ... ... ... ... ... зардабы
туралы айта келіп Б.С.Никифоров қоғамдық тәртіпсіздік туғызатын ... ... ... ... ... ... ... және қоғамдағы әлеуметтік психологиялық жүйесіндегі
тәртіптің бұзылуы;
2) жеке психологиялық тәртіптің бұзылуы;
3) ... ... ... ... ... теріс әсер етуі.
4) қылмыскердің өзінің қоғамға қауіпті екендігі туралы өзіндік
мәлімдеуі [73, 68 ... ... ... ... ... келтіру механизмін бақылаймыз.
Диспозицияда көрсетілген әрекетті субъектінің жасауы қылмыстық ... ... ... жаза шарасы негізінде жауапқа тартуға
міндетті екендігі белгілі. Б.С.Никифоров жазаға мынадай ... ... ең ... әдіс ... салу ... процесінде күшпен мәжбүрлеу
деген мінездеме берді. Жаза ... ... ... ... оның ... интегративтік мақсаты тәртіпке салу жағдайында бұзылған әлеуметтік
психологиялық тәртіпті қайтару әрекеті, жаза қолдану әлеуметтік әділдікті
қалпына ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қоғамдық
санада да әлеуметтік ақиқаттықта да бұзылған қал ... ... ... Жаза жаңа міндет мазмұнын атқарады. Жазаға тарту міндетін жүктеу
арқылы жазасыздық және бәрі рұқсат ... хал ... ... ... хал ахуалдың бұзылуы зардаптарын бейтарап етуге
мүмкіндік береді [104, 69 ... ... ... келтіру жаза мақсатының қандай кезеңінде
жүзеге асырылып отыр, - деген сұраққа ... ... ... ... ... жоқ. А.И. ... бұл мақсатқа жету қылмыстық жаза тағайындау
сатысында пайда болады,- деп есептейді [106, 385 б.]. Ю.М. ... ... ... тағайындаған жазасы жүзеге аспайынша ... мәні іске ... ... ... қалпына келтіру мүмкін
емес-деп жазды. Қылмыстық жазаны жүзеге асыру ... ... ... ... қол ... ... деген пікірді басқа
ғалымдар арасында да көруге болады [107, 12 б.].
Біздің ... жаза ... ... ... мен түрі заңды
күшіне енген сот ... ... ... ... құқықтың мақсаты
ретінде әлеуметтік әділдікті ... ... жаза ... ... ... ... ... келтіру әділ жаза тағайындау кезеңінде
жүзеге асырылады. Заңды күшіне ... сот ... ... ... ... түрде жазаға тарту, қылмыс санына және жасалған қылмыс
санының арақатысына, зардабына басқадай көрсеткіштеріне ... ... ... әділдікті қалпына келтіру мақсаты өзінің мазмұнына,
жүзеге асырылу кезеңіне, құрамына, оның жүзеге ... ... ... байланысты. Бұл мақсатқа жету жаза тағайындау сатысында
заңды күшіне енген сот үкімінде көрсетіледі.
2.3 Айыппұл түріндегі жазаның ұғымы
Айыппұлдың ... ... ... бір түрі ... ҚР ... ... заңшығарушымен берілген: айыппұл Қылмыстық кодекспен ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жазаның түрі және
Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімі санкцияларымен ... ... ... ақшалай жаза. Қазақстан Республикасы ҚК–нің 40–бабы айыппұлды
есептеудің екі тәсілін қарастырады: 1) айлық есеп ... және ... ... немесе басқа да кірісі мөлшерінде.
Сотталушының жалақысы немесе басқа да кірісі мөлшерінде ... ... сот ... ... ... ғана ... ... Көрініс табиғатын айыппұлдың мөлшерін де нақты анықтауы тиіс.
Заңшығарушымен айыппұлдың төменгі және жоғары шегі белгіленген. Айыппұл
Қазақстан Республикасының заңдарымен ... ... ... көрсеткіштің
жиырма бестен жиырма мыңға дейінгі ... ... ... адамның
жалақысының немесе екі аптадан бір ... ... ... өзге ... ... ... айыппұлды абсолютті ақшалай көріністе есептеу мүмкіндігі
ғылыми ортада қызу пікірталас туғызды. Ресейлік ғалым О.Ю. ... ... ... ... ақы ... төменгі мөлшерінің орнына
(ЕТТМ) айыппұл мөлшерін рубльмен ... ... ... ... ... ескеруге мүмкіндік бермейді. ... ... ... ... ҚК ... “айлық есептік көрсеткіш” терминіне
ұқсас термин жоқ, сол себепті ... ақы ... ... ... ... ... экономикадағы инфляциялық өзгерістерді ескеруге
мүмкіндік беретін бірден бір термин ... ... ... ... бас ... ... техника көзқарасы тұрғысынан да дұрыс
емес: қылмыстық заңда оны пайдаланудан бас ... ... ... ... ... ... ақы ... төменгі мөлшері туралы”
Заңына, және қылмыстық заңға үздіксіз өзгерістер енгізіп отыруға мәжбүр
болады. Егер де ... ... ЕТТМ ... ... тек қана ... Заңға ғана өзгерістер енгізіліп отырады, ол қылмыстық ... ... ... ... ... ... еңбекке ақы төлеудің төменгі
мөлшерін белгілеу оны тағайындау барысында ... бір ... ... Құқық қолданушы ЕТТМ абсолютті ... және ... ... ... тура келетін еді. Нақтырай айтқанда РФ Жоғары
Сотының Қылмыстық ... ... Сот ... ... ... ... РФ ҚК ... бойынша сотталушыға еңбекке ақы төлеудің 50 төменгі
мөлшерінде ... ... ... сот РФ ҚК ... ... ... бұза ... үкімнің қаулысын шығарған сәтте ... ... ... ... ... ... ... Сот Пленумының 4 шілде 1997 ж. №8 “Салықтарды төлеуден
жалтарғаны үшін ... ... ... заңнаманы Ресей Федерациясы
соттарымен ... ... ... ... ... ... түсіндірмелер берілген, соттың үкімінде сотталушыдан алынатын
ақшалай соманың мөлшері ғана емес, сондай–ақ еңбекке ақы ... ... ... ... ... іс–әрекеті жүзеге асыру кезеңіндегі айлар
саны, осы айлардың әрқайсысы үшін сотталушының жалақы ... ... ... ... ... ... ... тиіс [110].
Әрине, Қылмыстық кодексті қабылдау кезінде еңбекке ақы төлеудің төменгі
мөлшерінде айыппұлды есептеу өзін–өзі ... ... өз ... ... ... ... жаңғырту, ... ... ... ... ... өту үрдісі жүріп жатты.
Сол кезеңде жүріп жатқан ... ... ... ... өсіп бара жатқан инфляция, еңбекке ақы төлеудің төменгі
мөлшеріндегі айыппұлды бекітуді заңшығарушыдан талап етті және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етті.
Қазіргі кезде елдегі инфляция деңгейі жеткілікті болжанатын жағдайға
жетті, сол себепті ... ақы ... ... айыппұлды анықтау және
абсолютті ақшалай көрініспен ... ... ... ... ... ... ... да авторлар ұстанады [111].
Ресей қылмыстық заңнамасы осы новелламен ғана ... ... ... заңшығарушысы бұл жаңаылқты ары қарай өрбітіп, айыппұлдың ... бір ... ... (бес ... ... ... арттырып және
сотталушының жалақысы немесе өзге де табысын ... алу ... бес ... ... Бұл ... біріншіден табысы жоғары ... ... ... ... ... Өз ... ... шегін екі мың бес жүз рубль (он екі мың бас жүз ... ... ... аз ... жеке дара ... ... береді.
Н.А. Лопашенконың айыппұлдың төменгі мөлшері (екі жарым мың рубль)
неғұрлым ... ... ... ... ... Оның ... ... идеясының қандай тартымды болғанына қарамастан, бұл
жерде сөз қылмыстың, яғни жазаға қатал әсер ету шарасы жайлы ... ... ... ... ... ... келтірілген шығын жылдан
жылға өсуде. Айыппұлдың жоғары дәрежесін тағайындау мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... келеді және
мемлекет тарапынан құқыққа қайшы ... ... ... бір
бөлігін өтеуге мүмкіндік береді.
Үшіншіден, шетелдік заңнаманы талдау көрсеткеніндей, шет ... тек жай ғана ... ... және ... де қолданылады.Олардың
мөлшері он мың және жүз мың АЕК ... ... ... пайдакүнемдік
қылмыстар үшін көбірек тағайындалады, бұл жағымды тәжірибені заңшығарушы
ескеру қажет.
Ресейдің қылмыстық заңнамасындағы үш ... ... ... ... ... ... да ... бес жүз мың рубль (екі миллион бес жүз
мың тенге) мөлшеріндегі айыппұл тек қана ауыр және аса ауыр ... ... ... ... ереженің заң жүзінде бекітілуіне қарамастан
санкцияны талдау көрсеткеніндей, айыппұлдың жаңа ... ... (500 ... ... - екі ... бес жүз мың тенге) тек қана қосымша жаза
түрінде тағайындалуы ... жаза түрі ... ... қылмыстық кодексінде айыппұл 500 (екі
миллион бес жүз мың тенге) мың рубльге дейінгі мөлшерде көзделінген, РФ ... ... ... ... негізгі жаза ретінде аса ауыр
қылмыстарды жасағаны үшін белгіленбеді. ... ... ... ... ... Н.А. Лопашенконың пікірімен келісе отырып:
а) өзінің мәні және әсер ету ... ... ... жазалар
негізі жазадан аса алмайды. Бұл қосымша жазаның ұғымының өзінен туындайды.
Қосымша жаза мөлшерін ... ... ол– ... емес, негізгіге екінші
болатындығын ескеру қажет.
Нақты адамға тағайындалатын жазаның ... ... және ... ... және қосымша жазадан тұрса, бұл әрқашанда жазаның бір
түрімен сазайын тарттыруға қарағанда ... ... ... да ... тең ... қосымша жазаның жоғары мөлшерін қарастырудың қажеті жоқ.
б) ауыр және аса ауыр қылмыстарды жасағаны үшін ... жаза ... жүз мың ... ... ... тағайындау мүмкіндігін жоққа шығару,
айыппұлдың толық күшіне әрекет етпегеніне алып ... ... ... ҚК 80–бабына сәйкес кәмелетке толмағандар үшін
айыппұлдың неғұрлым төмен мөлшері ( АЕК 10 – 500 ге ... ) ... ... ... ... да табысынан айыппұлды төлеттіретін
қысқартылған мерзім ... (2 ... 6 айға ... ). ... ... толмағандар үшін айыппұлды тағайындаудың арнайы ережесінің
болуына қарамастан, тәжірибе оны ... ... ... ... отыр.
Мәселен, 2005 жылы Жамбыл облысы аумағында кәмелеттік жасқа толмаған қылмыс
жасаған барлық сотталушылардың бар ... 0,44% ғана ... ... ... 2006 ... ... ... Осы жерде
кәмелетке болмаған сотталушылардың ішінде ... ... ... 2006 жылы–11,2%; 2007 жылы–11,5% құраған. 2008 жылдың бірінші
жартыжылдығында кәмелетке толмағандарға айыппұл ... ... ... ... ... айыппұл тағайындау барысында,
аталған жазаны ҚР ҚК 40–бабы 2 бөлігінде ... ... ... ... ... ... да ... ҚК 40 және 80 баптарында белгіленген айыппұлдың төменгі мөлшері
міндеттілік сипатты иеленді және сот ... ҚР ... ... ... ... шығаратын мән–жайлардың болуына қарамастан жазаның
неғұрлым төмен мөлшерін тағайындауға құқылы емес.
ҚР ҚК ... 1 ... ... ... ... және ... рөлі, қылмыс жасау уақытында және одан кейінгі мінез–құлқы ... ... ... ... елеулі азайтатын басқа да
мән–жайлардың болуы, топ болып қылмысқа қатысқан ... осы ... ... ... үшін Ерекше бөлімнің тиісті баптарында көзделінген
төменгі ... ... жаза ... мүмкін немесе сот осы баппен
көзделінген жазаның неғұрлым жеңіл түрін тағайындауы мүмкін немесе ... ... ... ... түрін қолданбауы мүмкін. Қылмыстық
Кодекстің Ерекше бөлімі баптарының санкциясында көзделінген төменгі шектен
төменірек айыппұл тағайындау мүмкіндігіне жол ... ... та, ... ҚР ҚК ... көзделінген төменгі мөлшерінен төмен болмауы тиіс,
яғни ересектер үшін – жиырма бес АЕК, кәмелетке толмағандар үшін – он ... ... де ... да жаза ... ... ҚР ҚК–нің
бірқатар баптарында айыппұл ... де және ... жаза ... ... ... 3 бөлігі; 175–бап 3 бөлігі; 176–бап 3 бөлігі; 177–бап ... ... 2 ... ... 1 бөлігі; 190–бап 2 бөлігі).
Айыппұлды бір мезетте негізгі де және қосымша жаза ретінде де ... ... ... ... ... мәселелер туындауда. Айыппұлды
мүліктік шектеу ретінде ... ... оның ... ... ... ... негізгі де және қосымша жаза ... де бір ... ... ... ҚК ... 4 бөлігіне сәйкес қосымша жазалар тек қана жазалардың
негізгі түріне ғана сіңіріле алады, олар ҚР ҚК ... 1 ... ... ... ... ... ... қызметі бойынша
шектеу, бас бостандығын шектеу, қамау, тәртіптік әскери бөлімде ұстау,
белгілі бір ... ба ... ... өмір бойы бас бостандығынан
айыру) [113, 96 б.].
Айыппұл дербес жағдайды иеленеді және сол ... де ... ... ҚР ҚК ... 2 бөлігінде келтірілген негізгі жазалармен ... ... тек қана ... немесе қосымша жаза ретінде
тағайындалуы мүмкін. Жазаның аталған түрі негізгі де және ... да ... де ... қолдану заңға негізделмеген деп танылуы тиіс.
Айыппұлды тағайындауда сотпен оның мөлшері ... ... және ... және оның ... ... жағдайын, сондай–ақ
сотталушының жалақыны немесе басқа да табысын алудың мүмкіндігін ескере
отыра оның ... ... (ҚР ҚК ... 2 бөлігі).
Жоғарыда аталып кеткендей сотталушы отбасының ... ... ... оның ... немесе басқа да табысын алу мүмкіндігі
ережесі қазіргі қылмыстық ... ... ... ... ... ... міндетті ескеруді енгізу, ... ... ... ... ... жалақты түріндегі материалды
табысы ғана назарға алынып, басқа факторлар ескерілмеді.
Мәселен, Алматы облыстық сотының Төралқасы 13 қараша 2007 ж ... жаза ... ... ... ... ... ... деп, 19 тамыз 2007 ж Еңбекшіқазақ аудандық соттың үкімімен
тағайындалған 500 АЕК тен, ... бір ... ... 240 АЕК ... ... ... Іс материалдарына қарай отырып М–нің ... ... ... бар ... ... оның орташа жалақысы 20 АЕК
құраған, басқа да табыстарын сот анықтай алмаған [114].
Айыппұлды қолдану барысында ескеруге ... ... ... кең
шеңберін заң тұрғысынан бекіту, сот қателіктерінен, ... ... ... мүмкіндік береді, ... ... ... оның мөлшерін анықтауда сотталушының тек мүліктік жағдайы ғана
ескерілуі қажет емес, сондай–ақ ... жаза ... ... ... да әсер ... бұл жаза ... жалақысына немесе
басқа да табысының болуына байланысты нақты орындалады.
Сот ... ... ... ... ... ... білуі
қажет, әйтпесе бұл фактілі ... ... әлде ... әлде
әділетсіз үкімдерге алып келеді. Мәселен, Талдықорған қаласы соты 10 ... ... ... ... ҚР ҚК ғ–бабы 2 бөлігі “б” тармағы бойынша 2 жылға
бас ... ... ... ... жаза ретінде айыппұлды қолданбау
туралы мәселені шешу барысында сот ... ... ... ауыр
материалдық жағдайын алдыға тартты, бірақ та бұл ... ... ... осындай шешім қабылдауға себеп болған басқа да сенім тудыратын
дәйектерде және негізді сот ... ... ... ... жаза ... ... заң жазалардың
түрлерін сіңіру және қосу мүмкіндігін қарастырады. ҚР ҚК 58– бабы ... ... ... шамалы және орташа ауырлықтағы қылмыстарды жасағаны
үшін жаза тағайындай ... ... ... ... ... жазаның
неғұрлым ауыр түрі анықталса, сот айыппұлды неғұрлым ауыр жазаға сіңіру
туралы шешім ... ... ... жазаларды толықтай немесе ішінара қосу
қағидасын қолдануы мүмкін. Егер де, ... ... үшін ... жазасы
тағайындалса, онда оның түпкілікті мөлшері қылмыстардың неғұрлым ауыр түрі
үшін көзделінген жоғары мөлшердің тең жарымынан ... ... ... да жазалармен қосу барысында ҚР ҚК 61–бабы басшылыққа алынуы тиіс,
осыған ... ... ... басқа да түрлерімен (бас бостандығын
шектеумен, қамаумен, тәртіптік әскери бөлімде ... бас ... қосу ... ол ... орындалады [116].
Сонымен, айыппұл бас бостандығын ... ... ... ... ... бас ... айыру түріндегі жазалармен қосылмайды ... ... ... ... ... ... ... бойынша зерттелініп жатқан жазаны дербес орындау, егер де ... жаза ... ... ... ғана орын ... ... қосымша жаз ретінде тағайындаудың өзі оны негізгі жазадан дербес
атқару ретінде түсінуге болады ... ... ... жаза ... әкімшілік айыппұлмен өзара
қатынасы.
Қазіргі заңнамада айыппұлды қылмыстық жаза шарасы және ... ... ... ... ... ... байланысты теориялық ... ... ... тұрғысынан ажыратылу жүргізілуі тиісті. Айыппұл
мемлекет ... ... ... ... ... қаралған құқықтар және
мүдделерге қол сұға отырып, заңмен көзделінген жағдайларда тағайындалады.
Қолсұғушылықтың ... ... ... ... тарттыру
элементтері және тиісті құқықтық салдары арқылы ерешеленетін әсер ... ... ... да ... ... [34, 55 б.]. ... құқықтық
әдебиетте айыппұлға қылмыстық жаза және әкімшілік әсер ету ... ... ... ... ... көңіл аударылмаған, бұл бүкіл
заңнаманың, соның ішінде қылмыстық және ... ... ... ... ... айтқанда 30 қаңтар 2001 ... жаңа ... ... ... ... Кодекс) [118].
Қылмыстық жаза ретінде қолданылатын айыппұлдың құқықтың ... ... ... және ... ретіндегі белгілерін ажырату
проблемасымен тікелей байланысты, өйткені әкімшілік ... ... ... үшін ... ... жаза ... айыппұл
белгілі бір дәрежеде белгілері арқылы ерекшеленеді.
Қазақстан Республикасы ҚК 38–бабына сәйкес жаза - қылмыс ... ... деп ... ... ... ... деп ... қатерімен тыйым
салынған айыпты (қасақана немесе абайсыздық) қоғамдық қауіпті әрекет
(іс–әрекет ... ... ... деп ... ... ... жазаны қолдану үшін негіз болып, тек қана жазалау қатерімен
Қылмыстық кодекспен тыйым ... ... ... ... ... жазаны, соның ішінде әкімшілік айыппұлды қолдану үшін негіз
болып, ... ... ... ... ... ... 28–бабы 1 бөлігіне сәйкес - Әкімшілік құқық бұзушылықты жасау
танылады [119]. ... ... ... деп – ҚР Әкімшілік құқық
бұзушылықтар туралы Кодексімен көзделінген жеке ... ... ... қайшы, кінәлі әрекеті (әрекетсіздігі) танылады.
Ғылыми әдебиетте ұзақ уақыт бойы әкімшілік құқық бұзушылыққа қоғамға
қауіптілік белгісі тән бе ... ... ... ... ... ... терісқылықта қоғамға қауіптілік белгісі
орын алмайды дейді [120, 48 б.].
Басқаларының пікірінше, ... ... тек қана ... ... болып танылады, әкімшілік құқықбұзушылықтарға қатысты, олар аталған
белгіні иеленуі де мүмкін немесе иеленбеуі де мүмкін деді [121, 40 ... кең ... ... ... ... ... ... қоғамға
қауіптілік белгісі тән [122, 63 б.].
Қазіргі зерттеушілер де осыған ... ... ... ... [123, ... Аталған көзқарасты ұстана отыра, әкімшілік ... ... және оны ... ... ... ... қоғамға
қауіптілігін дұрыс бағалау неғұрлым маңызды. Ең алдымен ... ... ... тарапынан бір іс–әрекетті қылмыс ретінде, ... емес ... ... үшін ... критерийі болып танылады.
Әкімшілік құқықбұзушылыққа қарағанда ... ... ... жоғары
дәрежесімен сипатталады, және неғұрлым маңызды ... ... ... және ... ... және ... ... тәртіпті және қоғамдық қауіпсіздікті; қоршаған ортаны, Қазақстан
Республикасының коституциялық құрылысын, бейбітшілік және ... ... ... қол ... Өз кезегінде әкімшілік
терісқылық қоғамға қауіптіліктің төмен дәрежесімен сипатталады.
Сонымен, қылмыстық заңнама бойынша айыппұл, ... ... ... ... ... ... ... жасаған
үшін жүктеледі.
Екіншіден айыппұл қолдануы мүмкін ... ... ... ... ... кодексіне сәйкес қылмыстық жауаптылыққа
тек қана жеке адам ... ҚР ... ... ... ... құқықбұзушылық субъектісі ретінде жеке тұлғалармен бірге ... да ... ... ... ... тәртібі бірдей емес. ҚР ҚК 40-
бабына ... ... ... епес ... ... сотталушының
белгілі бір кезеңді жалақысы ... ... да ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтар туралы
Кодексінде еселенген көлемдегі айыппұлдың келесідей мөлшері белгілейді:
1) ... есеп ... ... ... ... ... ... құны;
3) төленбеген салықтар, алымдар сомасы, заңсыз валюта операция сомасы
[124].
Төртіншіден айыппұлдың ... ... ... болады.
Айыппұл қылмыстық жаза ретінде жиырма бес айлық есеп көрсеткіштен ... ... есеп ... мөлшеріне немесе сотталушының екі аптадан бір
жылға дейінгі кезеңінің жалақысы ... ... да ... ... (ҚР ҚК ... 2 бөлігі). Кәмелетке толмағандар үшін он айлық
есеп көрсеткіштен бес жүз айлық есеп ... ... ... екі ... алты айға ... ... жалақысы немесе басқа
да табысы мөлшерінде белгіленеді (ҚР ҚК 79-бабы 2 бөлігі).
Әкімшілік заңнама құқық бұзушылық жасаған ... ... ... дара ... ... Әр нақты жағдайда жүктелген айыппұл сомасы
субъектінің мәртебесімен ... ... ... ... ... мөлшері және еңбекке ақы төлеудің төменгі шегінен
есептелген мөлшері–айлық есеп көрсеткіштің оннан бір ... ... ... үшін – бес ... есеп көрсеткіштің төменгі мөлшерінен
заңды ... ... ... есеп ... ... мөлшерінен
аспауы тиіс ( Әкімшілік кодекстің 48 баптары).
Қылмыстық заңдарға ... ... ... ... ... және заңды тұлғалар үшін неғұрлым жоғары айыппұл ... ... ... нақтырақ айтқанда, ... ішкі ... ... ... ... ... ... ерекше экономикалық зонасы туралы, ... ... ... ... бұзғаны үшін, сондай–ақ Қазақстан Республикасының
табиғи монополиялар туралы, жарнама туралы, қоршаған ... ... ... ... ... және ... ... өндірісін және айналымын
мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ол лауазымды тұлғалар
үшін 400 АЕК мөлшерінен, заңды тұлғалар үшін 2000 АЕК ... ... (ҚР ... ... ... ... Кодексі).
Айыппұлды есептеу тәртібі туралы ... ... ... талдай
отырып, бірқатар жағдайларда әкімшілік ... ... ... ... жасағаны үшін көзделінген айыппұл мөлшеріне
қарағанда неғұрлым жоғары.
Қылмыстық жаза ... ... ... ... ... ... үшін ... мөлшерін белгілеу қажетті қадам, өйткені заңды
тұлғалар қылмыстың субъектісі болып ... және ... ... ҚК ... жауаптылыққа тартылмайды. Бірақ та лауазымды тұлғалар жасаған
қылмысқа қарағанда, әкімшілік құқықбұзушылық үшін неғұрлым жоғары ... ... ... ... дер ... Осы ... ... және қылмыстық-құқықтық тәртіппен ... ... ... ... ... жойылды. Әімшілік құқықбұзушылықты
жасау барысында да, қылмысты жасау барысында да тұлға бір түрдегі ... ... ... Мұндай жағдайларда айыппұлдың қылмыстық жаза
ретіндегі маңызы ... ... ... ... ... жаза ... әкімшілік жаза ретіндегі айырмашылығы жойылады. Бірқатар
авторлардың пікірлерімен келісе отырып [34, 67 б.], ... ... ... ... қарамастан, бірқатар сазайын тарттыру элементтерін
иеленді–соттылықты ... ... ... ... ... ... және т.б. ол әкімшілік ... бұл ... ... ... жаза ... барысында іс–әрекеттің қоғамға
қауіптілігі пара–пар, тең жағдайда ... ... яғни ... шамалы
қылмысты жасағанның өзінде, кез келген әкімшілік құқықбұзушылыққа қарағанда
материалды (ақшалай) көріністе болса да неғұрлым ... ... ... ... ... ... бөліп шығару
–жекелеген қылмыстар үшін ҚР ҚК баптарының ... ... ... ... ... ... белгілеуі қажет емес. Арнаулы
ереженің болуы баптың санкциясы шегінде неғұрлым қатал жазаны ... ... жоқ ... ... ... ... жоғары айыппұлды
тағайындау үшін негіз болып танылады, бірақ әкімшілік айыппұл жаза ретінде
азаматтарға жүктелетін ... ... ... (200 АЕК) және ... үшін ... төменгі айыппұл шегінен (25 АЕК) аспауы тиісті.
Бұл тұжырымдар ... ... ... және ... ... мөлшерін жеке дара белгілеуге қатысты ережені, яғни әкімшілік
кодекстегі 48 баптарды алып ... тек қана ... ... ... әкімшілік айыппұлды қолдану мүмкіндігін сақтап қалуға болады деп
ұсынуға ... ... ... Әкімшілік кодекстің 48 бабы ... ... ... яғни ... есеп ... ... ... бірінен төмен емес шекте белгілейді.
Әкімшілік құқықбұзушылық ... ... ... ... ... сомасымен есептелетін әкімшілік айыппұлдың мөлшері,
тиісті заттың құнының, төленбеген салықтар, алымдар сомасының үш ... ... ... (ҚР ... ... ... Кодексінің
48 бабы).
Бесіншіден, қылмыстық заңнамадағы айыппұл негізгі де және қосымша жаза
ретінде де ... ... ... ... неізгі жаза болып танылады
және қосымша ретінде қолданылмайды.
Алтыншыдан, айыппұл қылмыстық жаза шарасы ... ... ... ... Егер де ... ... ... сәйкес келсе,
онда ол алдын ала тергеу органдары тергеу амалдарын жүргізеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... құқықбұзушылықтар туралы істер ведомстволық бағыныштылығына
байланысты судьялармен, ... ... ісі ... ... ... органдарымен, қылмыстық–атқару ... ... ... ... органдарымен, бюджеттің атқарылуына ... ... ... ... ... органдарымен, шекаралық
қызмет органдарымен және әскерімен, әскери комиссарлармен, ... ... ... ... мемлекеттік тұқым инспекцияларымен, балық қорғау органдарымен
және т.б. қарастырылады.
Жетіншіден, қылмыстық жаза ... ... және ... соттылық атағын қалдырады.
Айыппұл жазасына тартылған адамның соттылығы ҚР ҚК ... 3 ... ... өтелгеннен кейін немесе атқарылғаннан соң бір жыл өткеннен
кейін соттылығы жойылады.
Әкімшілік айыппұлда көрсетілген ... ... ... жаза ретінде тағайындалған айыппұлды төлеуден
өрескел жалтарған жағдайда, айыппұлды Қылмыстық кодекстің ... ... ... ... ... шеңберінде жазаның басқа да
түрлерімен ... ... ... ... ... ... бір
басқа да шаралармен алмастырылмайды.
Тоғызыншыдан, жазаны атқарудың, соның ішінде әкімшілік және ... ... ... мерзімі де әртүрлі. Мәселен, ... ... ... ... егер де бұл қаулы заңды күшіне енген күннен бастап
бір жылдың ... ... ... ... ... ... ... адам, егер де жасалынған қылмыстың санатына байланысты емес,
маңызы шамалы қылмыс үшін екі жылға соттылығы өтіп ... ... ... ... жыл өтіп ... аса ауыр қылмысқа – он бес жыл ... ... ... ... орындалмаса айыппұл төлеуден босатылды.
Сонымен қатар қылмыстық жаза ретінде ... және ... әсер ... ... өзара ұқсас белгілері бар. Мемлекет тарапынан
тағайындала ... ... жаза ... өзінде репрессия элементтері бар,
адамның және азаматтың құқықтары және ... ... ... әртүрлі дәрежесінде бола тұра, құқықбұзушылықты жасағаны ... деп ... ... ... саласына бағытталады.
Айыппұлды тағайындау барысында істелінген іс–әрекеттің қоғамға
қауіптілік дәрежесі, кінәлінің ... оның ... ... ... және ... мән–жайлар ескеріледі. Айыппұл қасақана
немесе ... ... ... ... ... бойынша
жауаптылыққа тартылатын адамдарға қолданылуы мүмкін.
Қылмыстық шара және ... жаза ... ... кәмелетке
толмағандарға қолданылатын айыппұл, кәмелетке толмағандардың өзіндік дербес
жалақысының болмауына байланысты оның ... ... ... ... ... Шет ... қылмыстық заңнамаларындағы айыппұл
Қылмыстық құқық ғылымында қылмыстылықты сақтандыру және қылмыскерлерді
түзеу ... ... ... ... ... ... ... іздеу
үрдісі үздіксіз жүруде. Шет елдік құқықтанушылардың ғылыми зерттеуінің және
сот тәжірибесінің негізінде 80–жылдардың ортасында бас ... ... ... ... төмендігі туралы қорытынды жасалған
болатын. Көптеген қылмыскерлерге қатысты бас бостандығынан ... ... ... алып келмейтіндігі айтылған болатын. Бас бостандығынан
айыру ... ... ... ... ... жағынан да мемлекетке
қымбатқа түседі, өйткені түрмелер қылмыстық әлемнің өзіндік ... ... онда ... іс–әрекеттер тәсілдерін жетілдіру үрдісі жүреді
[125]. Түрмеде ұстаудың орнына балама ретінде мынадай ... ... ... айырусыз мәжбүрлеу жұмыстары, шартты соттау және т.б.
айтылды. Қазіргі уақытта ... ... жаза ... ... ... және сот ... ... қолданылады.
Ақшалай жазалар ағылшын қылмыстық құқығындағы ... ... ... ... Әр жыл ... әр түрлі ауырлық дәрежесіндегі
қылмыстарды жасағаны үшін 1,5 ... ... ... ... ... ... ... жеткен адам) кез келген қылмыс
үшін айыппұл төлеуге сотталуы мүмкін. Егер де ... ауыр ... ... ... жаза көзделінсе. айыппұл қолданылуы мүмкін, мысалы: ... өмір бойы ... ұзақ ... ... ... сатында қылмыс үшін сотталынған адамдардың 95%, жыл сайын
айыппұл төлеуге сотталады. Автожол құқықбұзушылығы үшін 98% ... ... [126, 42 ... қылмыстық заңнамасы, Ресей заңнамасындағыдай айыппұлды негізгі
де және ... да жаза ... ... ... ... ... та ағылшын қылмыстық құқығында мұндай мазмұндағы терминология тікелей
бекітілмеген.
Айыппұл соттың қарауы бойынша тағайындалады және бас ... ... ... ... ... ... ... жоғары шегін– 5 фунттен шектеусіз сомаға дейін
қолдануы мүмкін, 13 ... ... ... отыр (ол егер ... ... бас ... айырумен бірге жүктелсе онда 40 жуық).
Сонымен, Ресей құқығына қарағанда сотталушыларға айыппұл түрінде Корона
соттарымен жүктелетін ... ... ... заң ... ... ... құқығында жоқ: сот 1215ж “әдеттен тыс және қатігез” жазаларды
қолданбауға шақыратын 1215ж ... ... және 1688ж ... ... ережелерін басшылыққа алуы тиіс.
Тек қана жекелеген статустарда көзделінген санкцияларда жол берілетін
ақшалай жазаның жоғары шегі ... ... мен ... ... ... заңдардың санкциясында аса ірі айыппұлдар
берілген: жұмысшылар өздерінің ... ... ... ... он мың фунт ... төлеуге сотталуы мүмкін. Мұндай
жазалар бас бостандығын ... ... ... жағдайлар да аз емес
[127, 109 б.].
Магистарттар соты “1967ж дейін,1879ж “Жиынтық ... ... ... ... ... порисдикция тәртібімен қылмыс үшін 25 фунтқа дейін
айыппұл ... ... ... ... ... бойынша қудаланатын
қылмыстар, ... ... ... 100 фунт ... ... ... ... 1967ж “Қылмыстық іс бойынша әділсоттылықты
жүзеге асыру туралы” Заңымен көптеген қылмыстар үшін жоғары айыппұл сомасы
қойға қарастырылды және ... ... он ... ағылшын соттарымен қылмыстық істі қарау тәжірибесінде
ақшалай жазаларды және өтемақылық өкімдерді сотталушыларға қолданылатын
негізгі жазалармен ... ... ... тенденциясы байқалады. Ағылшын
құқыққолданушы “ аз зұлымдық келтіру қағидасын таңдауды басшылыққа алады,
өйткені ағылшындардың жазалар жүйесін ... ... ... ... ... ... да, түрмеде ұстауға қарағанда
бірқатар жетістікті жақтары бар. Ағылшын құқықбұзушыларының ... ... жаза ... әсер ... ... шарасы болып танылады.
Айыппұл қолдану тәжірибесін зерттеу көрсеткеніндей, қылмыскердің жасын ... ... ... ... ... отырып сотпен жүктелетін
репрессияның басқа түрлеріне ... ... ... болудың неғұрлым
төменгі дәрежесіндегі көрсеткішті берген.
Айыппұл түріндегі жазаны тағайындау ағылшын заңгерлерінің пікірінше,
сотталушыны түземейді, бірақ ол сонымен ... ... ... ... ... және ... ... таңдау барысында негізгі
себеп болып танылады деді.
Соңғы жылдары ағылшын заңнамасы ... ... және оны ... ... ... өзгерістерге түсті. 1967ж (Қылмыстық істер
бойынша ... ... ... ... 1967ж “Жол ... ... 1968ж ... ... 1971ж ... ... ... “Есірткі заттарын тарату туралы” Заңдарына енгізілген жаңашылдықтар,
магистраттар соттарымен жүктелетін айыппұлдардың ... ... ... ... ... ... ... тәртібімен қаралатын
қылмыс үшін айыппұлдың ... ... ... 100 ... ... айыптау
актісімен қудаланатын қылмыстар үшін (яғни неғұрлым елеулі қылмыстар) 400
фунтқа ... ... ж ... ... ... заңы ... қылмыстар үшін төменгі
шегі–50 фунт стерлинг және ... ... фунт ... ... отыра айыппұлдың мөлшерін адам әрі арттырды.
Жоғары порисдикция соты жаза тағайындау барысында үкімді ұстау ... ... ... ... ол жаза орындалмаған жағдайда міндетті
түрде сотталушымен өтеледі. Ағылшын заңнамасы бойынша бас ... ... ... ауыстырылған жағдайда 12 айдан аспауы тиісті. Бұл
жерде соттар құқықбұзушының материалдық ... ... ... ... ... ... ... үшін белгілі бір уақыт беру
мүмкіндігі де жоққа ... ... ... ... ... ... сот ... тағайындалуы мүмкін.
Кейбір жағдайларда айыппұлдың кейінге ... ... ... баламалы жазаны мына жағдайларда қолдануға құқылы:
1) егер де айыппұл түріндегі жазаға сотталынған ... ... ... сотталушының айыппұлды төлеу үшін қажетті қаржысы бар деген
мәліметті сот білген жағдайда;
2) егер сот айыппұлды төлеуге сотталған адам ... ... ... ... ... қаупі болса;
3) егер айыппұлды төлеуге сотталған адам, бұрын түрмеде немесе басқа да
бас бостандығын ... ... ... ... ... егер де ... жиынтығы бойынша сотталған адам түрмеде қамауға
да сотталынса [128, 74 б.].
Ағылшын заңнамасында бірқатар ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған. Айыппұлдың
бір бөлігі төленсе атқарылуы тиіс сағаттардың жалпы саны ... ... ... ... ... ... жылдам төлеу үшін 9 дан
90 күнге дейін мерзімді ... ... ... ... жылдам төлеу мерзімі, оны төлеу үшін жеткілікті қаржыны өтеп
алу мақсатында, ... ... ... ... ... белгіленген мерзімде айыппұл төленбеген жағдайда мүлікті тізімге
алу, төлемеушінің табысын қамауға алу және ... сот ... ... ... алу ... анықтама шығарылады.
Қылмыстық–құқықтық санкция ретінде айыппұл жеке ... ... ... ... ... ... келіспейтіндігі туралы
тікелей көрсеткен жағдайлардан басқа, өзге де ... ... ... ... ... ж ... ішін қарауға байланысты, айып төлеуші қайтыс болғаннан
кейін, айыппұлды төлеуге қатысты сот прецеденті қалыптасты. 1952ж түрмеге
және айыппұлды ... ... ... ... ... өтей ... ... кейін қайтыс болды.
Сот өзінің шешімінде, ақшалай жаза сотталушының өлуіне байланысты
жойылмайды, және ... ... етуі ... қаза ... адамға тиесілі
мүліктен тиісінше өтетіліп алынды [127, 48 б.].
Қытайдың Қылмыстық кодексі жаза ретінде төленетін соманы қатаң ... әр ... ... айыппұл мөлшері сотпен істің мән–жайына
байланысты анықталады. ҚХР ҚК ... ... ... ... ... ... тәртібіне нұсқайтын қатысты анықтама санкцияларын
белгілейді. ... ... ол ... ... тиіс:
1) тауарларды өткізу сомасының 50–ден 200 пайызға дейін (жасанды және
саласыз тауарларды ... ... ... ... ... бес ... сомасына дейін;
3) салынған капиталдың жалған декларацияланған сомасының 2-ден 10
пайызға дейін;
4) “жасырылған” ақшаның ... 20 ... ... ... [129, 189 ... тағайындау мүмкіндігі Қытайды ҚК бойынша 264 жағдайларда
көзделінген. ... ... бір ... да және ... да ... де сотталушы үкімде көзделінген мерзімде айыппұлды төлемесе, судья
мәжбүрлеу тәртібімен өндіріп ала алады. Ақша ... ... ... ... ... ету ... сот сотталушының мүлкінен
өндіреді.
ҚХР ҚК 53–бабына сәйкес сотталушының материалдық жағдайының ... ала ... ... ... ... әлде оны ... толықтай
босатуы мүмкін.
Айыппұл Швейцарияның қылмыстық заңнамасында неғұрлым реттелінген.
Жазалау шарасы ретінде ол 122 ... ... ... үшін
көзделінген.
48 бапқа сәйкес айыппұлдың жоғары мөлшері 40.000 франкті құрайды. ... ... ... ... ... ... айыппұлдың осы жоғары
мөлшерімен байланысты емес, бұл судьялық қараудың шеңберін елеулі кеңейте
түседі [129, 189 ... та ... өз ... ... жол ... ... ... өз бетімен таңдауды шектеу үшін, Кодексте талап бар, судья үкімді
шығару барысында оны ескеруі тиіс. Швейцария ҚК ... ... ... ... ... ... судья анықтайды.
Сонымен қатар айыппұлды тағайындау барысында сотталушының материалдық
жағдайынан басқа, оның табысы, мүлкінің болуы, отбасылық жағдайы, ... ... ... ... қарт ... ... асырай алу қажеттілігі), кәсібі, жасы, денсаулық жағдайы
және т.б. мән–жайлар ескеріледі.
Швейцария ҚК 49–бабының негізінде сотталушы бір ... үш айға ... ... ... ... Егер сотталушы Швейцарияда тұрақты
тұрмаса, ол айыппұлды бірден төлеуге міндетті немесе оны ... ... ... ... оған ... бөліп–бөліп төлеуге
немесе тегін жұмыстарды істеу арқылы өтеуге ... ... Егер ... ... ... ... өтемесе немесе оны басқа жолмен
өтемесе, онда айыппұл мәжбүрлеу тәртібімен ... Егер де ... ... ... судья айыппұлды қамаумен ауыстырады. Бұл жерде айыппұлды 30
франк бір күн қамауға ... ... ... жоғары мерзімі үш
айдан аспауы қажет [129, 190 б.].
Судья, егер ... ... ... ... ... ... дәлелдесе, мысалы, сотталушының науқастануы айыппұлды
қамаумен ауыстыруға құқылы.
Германия ... ... ... ... ... негізгі түрі
болып танылады және тек қана бас бостандығынан айырумен ғана ... ... ... ... мүмкіндігі Германияның Қылмыстық кодексімен екі
жүз елуден астам жағдайларда қарастырылған. Айыппұлдар екі ... ... және ... (14 ... деп ... айып ... ... тағайындалады. Күндізгі ставкалардың
төменгі мөлшері –5, жоғары ... ... ... ... ... және ... жағдайын ескере отыра анықталады. Бұл жерде күніне
орташа табуы мүмкін таза ... ... ... да өмір сүру ... [129, 191 ... ақшалай айыппұлды бөліп төлей алмау мүмкіндігі жағдайында,
сот төлеуді кейінге қалдыруға немесе айыппұлды бөліп төлеуге рұқсат ... ... ... бас ... ... де ... ... ставкіге бас бостандығынан айырудың бір күні ... ... ... ... ... ... бір күнді құрайды.
Қылмыстық пайда табу мақсатында ауыр пайдакүнемдік қылмыстарды жасағаны
үшін мүліктік айыппұл тағайындалуы мүмкін. Жазаның аталған түрі тек ... ... ... ғана ... ... Ол ... іс–әрекет
нәтижесінде алынған пайданы алуға ... ... ... ... ақша белгілерін және төлем белгілерін қолдан ... ... және ... ауыр ... ... жасалынған ұрлықтың аса
ауыр жағдайы, құмар ойындарды ... ... ... іс–әрекеттерді
жасағаны үшін мүліктік айыппұл жазасына тартылады [129, 192 б.].
Ақшалай айыппұлға қарағанда мүліктік айыппұл күндізгі ... ... ... ... ... сомамен белгіленеді.
Мүліктік айыппұлдың ... ... ... ... шегі ... мүліктік құнымен шектеледі.
Ақшалай айыппұл Фин қылмыстық заңнамасындағы сотталушының мүліктік
құқығын қозғайтын бірден–бір ... ... ... ... бір түрі
Финляндия ҚК 2 тарауы §4-6 ... ... ... ... алу ... түріндегі жазаны тікелей атқаруға арналған өзге де заң ... да шет ... ... да ... ... ... ... жазаның түрі болып танылады. Финляндия Қылмыстық кодексіне
сәйкес құқықбұзушыға жүктелетін айыппұл “күндізгі ... деп ... Бір рет ... ... айыппұлдардың” саны қылмыстың
ауырлығына, мөлшері–сотталушының тобына байланысты. “Күндізгі ... ... ... ай ... жеке ... ... ... 2 тарауы §4 2 бөлігіне сәйкес “ақшалай айыппұлды
тағайындау барысында сот өзінің қарауы бойынша жаза үшін ... ... ақша ... ... тиіс ... ... сөзі анықталғанын
немесе тиісті уақыты анықтағанын және оның ... ... ... ... сондай–ақ оның төлем қабілеттілігіне әсер ... да ... ... ... [130, 51 ... ... ... үстемақыны құрайтын ақша сомасын тағайындалған
үстемақы сомасына көбейту арқылы анықталады.
Егер жаза жиынтық бойынша ... ... ... айыппұл бір
үстемақыға, жоғарысы–300 үстемақыға тең. Ақшалай ... ... ... ... сот бір уақытта ақшалай айыппұл қолдай нақты жазалармен
ауыстырылатындығын анықтайды, егер де ... өз ... ... ... ... ... алу мүмкін емес.
Финляндия қылмыстық заңнамасы ақшалай айыппұлды бас бостандығынан
айырумен айырбастау мүмкіндігін қарастырады. Егер де өз ... ... ... үкімді орындата алмаса және айыппұл сомасы төленбесе,
айыппұлдың орнына бас ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық құқығына қарағанда,
Финляндия ҚК ақшалай айыппұл тағайындалған ... ... ... ... ... немесе басымдықтар берілмейді. Сол себепті
тағайындалған ... ... ... ... бас ... ... өтеудің өте жиі кездесетін құралы болып саналады. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... тәртіп
белгіленген (10 күн ұстау 10 үстемақыға сәйкес келеді).
Франция ... ... ... ... ... нормалар мемлекеттік биліктің заңшығарушы органдары ғана
емес, атқарушы органдар да шығара алады, кодекс екі бөліктен: ... ... деп ... Регламентті бөлігі бір ... ... ... ... Мемлекеттік Кеңеспен қабылданған ережелер,
екінші жағынан, өзінің құзіреті ... ... ... ... ... ... ... және олардың санкцияларын
анықтайтын ережелер [131].
Франция Қылмыстық ... ... ... және қосымша деп бөледі,
сондай–ақ қылмыстық ... үш ... ... ... үш ... ... және ... деп бөлінеді. Айыппұл түзеу және
полицейлік жаза болып танылады.
Айыппұл қылмыс үшін де, ... үшін де ... де ... ... де тағайындалады. Франция ҚК бойынша айыппұл бас бостандығын
айыруға (түрмеде ұстау) қосымша жаза ... жиі ... ... құқығы бойынша айыппұлдар 330 жағдайларда
қарастырылады және ақшалай айыппұлдар (бір рет ... және ... ... ... ... ... жасалынған қылмыстық қолсұғушылықтың
ауырлығына байланысты анықталады және бірнеше миллионға жетеді.
Айыппұл–кұн түріндегі жаза ... ... ... ... ... ... төлеу міндетті. Айыппұл – кұның жоғары саны–360.
Айыппұл төленбеген жағдайда Франция ҚІЖК сәйкес сотталушы ... ... ... ұсталуға тартылады. Айыппұл сомасына байланысты ұстаудың
ұзақтығы ес күннен екі айға ... ... ... та ... өтеу ... ақша ... ... отырып аталған шараны атқаруды тойтарады
немесе тоқтатады [129, 189 б.].
Мәжбүрлеп ұстау кәмелетке ... 65 ... ... ... ... ... дәлелдеген сотталушыларға
қолданылмайды. Франция ҚИК ... ... ... ... бір уақытта
еріне және әйеліне қолданылмауы қажет. Бір ... ... ... ерлі–зайыптыларға ғана емес, сондай–ақ әртүрлі қылмыстар жасаған
жұбайларға да ... [129, 198 ... ... ... төменгі шектен төмендеу жаза ... ... ... ... ... неғұрлым қатал түріне өтуге
мүмкіндік ... Осы ... ... сот ... басқа қылмыстық
іс–әрекет үшін жауаптылықты белгілейтін әр ... ... ... іс–әрекеті барысында, төмендегісін көрсетпестен ... шегі ... [128, 144 ... қатар қылмыстық заңнамада үш жылдан аспайтын мерзім ішінде
соттың шешімі бойынша ... ... ... ... бөліп төлеуді тағайындау барысында медициналық, отбасылық,
кәсіби немесе әлеуметтік сипаттағы ... ... ... шарттар үшін, сондай–ақ федеральды деңгейде де жазалар
болып, өлім жазасы, бас бостандығынан айыру және айыппұл танылады. ... ... жаза ... бас ... ... танылады, онымен қолданылу
жиілігіне байланысты айыппұл бәсекелес ... ... ... де ... жаза ... де танылады. Егер муниципиалды қаулы (ордонепс) немесе
фелония (қылмыс) ... ... жаза ... қолданылады. Ауыр, өлім
жазасымен немесе өмір бойы бас бостандығынан ... ... ... басқа, кез келген қылмыс үшін ... ... ... ... бірқатар штаттардың қылмыстық кодексі бұл ережеден
өзгешелеу. Мәселен, Огайо ... ҚК ... аса ауыр адам ... ... танылған адам өлім жазасына ... өмір бойы бас ... оған ... жаза ... 25 мың ... көлемінде айыппұл
қолданылуы мүмкін [126, 42 ... ... ... ... ... берілген. Мысалы, ұшу
аппаратын бұзу 10000 доллар мөлшеріндегі айыппұлмен немес 20 ... ... ... ... ... байланысты заңсыз іспен айналысу, –20.000 доллар
мөлшерінде ... және ... 5 ... ... ... ... Штаттардың заңдарымен белгіленген іс–әрекеттің бірдей түрлері
үшін белгіленген айыппұлдар бір–бірінен айырмашылығы зор [132, 45 б.].
АҚШ–тың сот тәжірибесінде ... ... жаза жиі ... ... ... ... миллиард доллардан астам пайда әкеледі.
Айыппұлды төлемеу бас бостандығынан ... алып ... ... ... ... ... 5 ... теңестіріледі. Айыппұлды бас
бостандығынан айырумен ауыстыруға тек қана айыппұлды ... бас ... ғана жол ... ... ... ... ... жоққа
шығарылмайды.
Жапония қылмыстық заңнамасы басқа да шетелдік мемлекеттерден
ерекшеленбейді. Жапония Қылмыстық кодексі ... ... ... өлім ... ... қамау, айыппұл танылады. Айыппұл өз кезегінде
айыппұл және шағын айыппұл деп ... ... ... ... ... негізгі жазалар болып: өлім жазасы, қылмыстық ... ... ... өз ... ... және ... ... деп
бөлінеді. Айыппұлдың екі түрі де тек қана ... ... ... ... ... ... сот тәжірибесінде неғұрлым кең
тараған жаза ... ... ... Оған жыл ... барлық
сотталушылардың 95% тартылады. Айыппұлдардың неғұрлым көпшілік ... ... ... (40% ... [126, 90 б.]. Айыппұлды
кәмелетке толмаған қылмыскерлерге тағайындау ... ... ... ... жүйесі жазалардың төрт түрін
қарастырады, олардың ішінде кеңінен тараған және ... ... ... ... ... 1983 ж. Қаржылық жазалар туралы Заңының кіріспесіне
сәйкес, айыппұл ешқандай ... ... ... ... делінген.
Заң тұрғысынан барлық қылмыстар үшін ... ... ... Қылмыстардың санатына ... ... ... жоғарғы шегі өзгереді. Ең үлкен айыппұлдар алтыншы санаттағы
қылмыстар үшін ... ... ... толмаған қылмыскерлерге қолданылуы
мүмкін, бірақ та айыппұлдың неғұрлым төмен ... ... ... ... оның мерзімін судья белгілейді. ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған,
дәрменсіз борышкерді отырғызудың төменгі (1 күн) және (12 ай) мерзімі
белгіленген.
Испания ... ... ... ... жаза (202 ... ... ставкалар жүйесі бойынша тағайындалады. ҚК–тің
50–бабына сәйкес айыппұлдың төменгі ... ... ... ... ... ... жоғары шегі–екі жылдық жалақы. Айыппұл келтірілген
пропорционалды мөлшерде, қылмыс объектісінің бағалануына немесе қылмыстық
іс–әрекетпен ... ... ... ... Нақтырақ айтқанда,
есірткімен байланысты қылмыстарды жасау барысында кінәлі адам ... оның ... ... ҚК 368–бабына сәйкес өсірілген, өндірілген
немесе сатылған есірткілік ... үш ... ... ... ... ... шығарылғаннан кейін сотталушының материалдық жағдайы нашарлап
кетсе, сот Испания ҚК 51–бабын басшылыққа ала ... ... ... ... ... мүмкін.
Айыппұлды басқа да жаза түрімен ауыстыру мүмкіндігі қарастырылған
(үкімде белгіленген ... ... ... ереже бойынша демалыс
күндері қамауға алу, егер ... ... ... пара–пар мөлшерде
айыппұлды төлемесе, ол бір жылға дейін мерзімге бас бостандығынан айыруға
сотталады.
Көптеген батыс ... ... ... қылмыстық жауаптылығы
қарастырылатыны белгілі. Мәселен, ағылшын заңнамасы бойынша қылмыстық жаза
шарасы ретінде айыппұлдарды заңды тұлғаларға қолдануға жол ... ... ... үшін ... ... қылмыстық жазалар қолданыла
алмайды. АҚШ–та ... ... , ... федеральды деңгейде де заңды
тұлғалар үшін жалпы негізгі жазалар болып айыппұл танылады. Мәселен, Огайо
штатының ҚК §2929.31 әртүрлі санаттағы ... ... үшін ... ... ... ... ... Италия қылмыстық заңнамасы
бойынша заңды тұлғалардың ... және ... да ... қылмысты жасағаны
үшін қудалана отырып, кәсіпорындарға, мекемелерге және басқа да ұйымдарға
айыппұл түріндегі қылмыстық жаза ... ... ... ... ... шетелдердің соттық тәжірибесінде
жеке заңды тұлғаларға да кеңінен қолданылады. ... ... ... бері ... ... ... ... ауыр емес депиктілер
үшін қысқа ... бас ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар шетелдік тәжірибені талдау көрсеткеніндей,
айыппұлды тағайындау ... ... ... жаза ... белгілі бір
материалды пайда табу арқылы өзінің мүдделерін де ... ... ... ... ... ... оны ... үшін үлкен
күш–жігерді және қосымша ... ... ... ... бұл ... экономикасы үшін маңызды фактор, айыппұлдар мемлекет ... ... ... ... ... ... жазаның осы түрін кеңінен
қолданудағы шет ... ... ... ... ... сот–тәжірибесінде кеңінен тараған жаза болуы тиіс. Бұл
қылмыстық ... ... ... ... ... неғұрлым тиімді
жетуді қамтамасыз етеді, сондай–ақ мемлекеттің қаржы ресурстарын сақтап
қана қоймайды, сонымен қатар ... ... ... ... ... жазаны тағайындау
және атқару проблемалары
3.1 Санкцияны талдау және қылмыстық жаза ретінде айыппұлды ... ... ... ... тағайындау мүмкіндігіне жол беретін
санкциялар кеңігнен қолданылады, бұл жағдай ҚР ... ... ... ... демократияландыру, заңнаманы құруға
ұмтылушылық және ... ... ... ... ... ... ... қолданылуын қамтамасыз етумен байланысты.
Жазалау шарасын анықтау барысында сот ҚР ҚК Жалпы және ... ... ... ... ... ... ... қоғамға
қауіптілігінің сипаты және дәрежесін, кінәлінің тұлғасын және жауаптылықты
жеңілдететін және ауырлататын мән–жайларды ескереді, бұл жаза ... ... ... ... ... ... Жазаның басқа да
түрлерімен баламалы түрде айыппұлдың белгілеу жазаны тағайындау барысында
қылмыстарды жасағаны кінәлі адамға соттың жеке–дара ... үшін ... та ... ... ... тек бас бостандығын айырумен баламалы
түрде қарастырылды. Мұндай ... ... ... ... ... әсер ... ... айыппұл және бас бостандығынан
айыру өзінің мәні және сазайын ... ... ... ... едәуір
алшақ жатыр. Мұндай қолдану әділеттілік қағидасына қарама–қайшы, тұрақты
жалақысы немесе басқа да табысы жоқ, сондай–ақ ... ... ... ... ... бас бостандығын айыру тағайындалатын жағдайлар
кездеседі. Айыппұл баламалы түрде тек бас ... ... ... ... ... басқа да түрлерін қарастырса дұрыс болар
еді, нақтырақ айтқанда, міндетті жұмыстар, белгілі бір ... ... бір ... ... ... айыру және қылмыстардың санатына
байланысты басқа да жазалар белгіленіп кетсе деген ойдамыз.
Қылмыстық ... ... ... және ... шегін бекітті
(ересектер үшін жиырма бес АЕК-тен жиырма мың АЕК ... және ... үшін ... бес жүз АЕК ... тағайындау мүмкіндігіне жол беретін Кодекстің Ерекше
бөлімінің баптарының ... ... ... ең ... ... ... ... шегі 200 АЕК –26,7% құраған. ... 500 АЕК – 16,2%, 2000 АЕК – 8,1%, 10000 АЕК – 7,7%, 20000 АЕК – ... ... ... негізілген соңғы өзгерістерге сәйкес көптеген
жағдайларда жазаның төменгі – жоғары шегі ... ... ... жазаның жоғары шегі ғана ... ... ... ... ... ... және төменгі шегін ... ... ... ... 33,6% құрайды. Оның ішінде 100 АЕК 300 АЕК ... 20,5% ... ... АЕК ... ... 200 АЕК 500 АЕК
дейін–2,3% жағдайда тағайындалуы ... ҚК 83 ... ... ... жаза ... ... Қосымша жаза ретінде айыппұлды көздейтін санкциялардың саны
Кодекстің бұрынғы редакциясымен салыстыра ... ... ... арта
түсті (1 қаңтар 2005 ж ҚР ҚК жағдайы бойынша жаза ... 28 ... ... ... бұлай күрт артуы жазалар жүйесінен мүлікті
тәркілеуді алу есебінен және оны айыппұлмен ауыстырумен ... ... ... алу және оны айыппұлмен ауыстыру бұл жағымды жағдай
болып саналады, ... ... ... ... ... ... ... ауыстыруда заңшығарушының кезең–кезеңімен жүзеге
асыруы байқалмайды. Нақтырақ айтқанда, әр түрлі ... ... үшін ... ... ... 1000 АЕК ... ... тәркілеуді, 500 АЕК мөлшерінде айыппұлды ауыстыруда да осындай
жағдай орын алған, ... ... ... қылмыс үшін.
Н.А. Лопошенко мүлікті тәркілеу жазасын қосымша жаза айыппұлмен
ауыстырудан, оның ... ... ... және қылмыстың шетін:
пайдакүнемдік немесе басқа экономикалық әлде пайдакүнемдік емес ... бар ... ... деп ... көрсетті. Мәселен, 1
миллион рубльге ... ... ... ... пайдакүнемдік қылмыстарға
(ҚК–тің 175–бап 4 бөлігі, ... 3 ... ... ... ... ... 181–бап 3 бөлігі), экономикалық ниетте ... ... ... ... және т.б.
Сонымен қатар ол басқа ниет түріндегі қылмыстарда да ... ... ҚК ... 233 бабы 2 ... [111].
Айыппұл факультативті жаза ретінде бұрын мүлікті тәркілеуді ... жаза ... ... ... ... ... ҚК–нің
180–бабы, 248–бабы, 240–бабы), соттың қарауы бойынша мүлікті тәркілеу
жазасы тағайындалған ... ... ... ... 1 бөлігі,
165–бабы). Заңшығарушының мұндай ұстанымы негізді, өйткені ҚК–нің ... ... ... ... айыппұл негізгі де және қосымша жаза
ретінде де ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге сотталушының және оның отбасының мүліктік жағдайын,
сотталушының жалақысы және басқа да ... ... ... ... жағдайларда баптардың санкциясы зерттелініп жатқан қосымша
жаза түрін бас ... ... ... ... жазамен қатар (79
санкцияда) тағайындайды. ... ... және бас ... ... ... санкция, үшінші орында– белгілі бір лауазымын иелену немесе ... ... ... ... айыру ( 3 санкция), төртінші ... ... және ... ... ... ... ... ішінде
72 санкцияда айыппұлды қосымша жаза ретінде тек қана бас ... ... ... ... ... ... (79 ... қосымша жаза ретінде айыппұлдың төменгі
шегі ... және тек екі ... ғана ... ... ... шегі ... (187 бап 1 ... 500–ден 700 ге дейінгі АЕК дейін,
292–бап 1 бөлігі –200 ден 500 АЕК ... Ең ... көп ... ... ... шегі 1000 АЕК ... ... танылады (34 санкция 41,5%).
Екінші ... ... ... ... 700 АЕК ... ... ... орында –500 АЕК дейінгі (19,5%), төртінші орында– 300 АЕК ... ... ... – 200 АЕК дейін (3,6%), алтыншы орында– 100 АЕК ... %) , ... ... – 50 АЕК ... (1,2 %) танылады.
Сол немесе басқа да қылмыстық ... үшін ... ... ... ... және ... ... дережесіне байланысты
заңшығарушымен белгіленеді. Бап санкциясының шеңберінде айыппұлдың қажетті
сомасы ... жеке ... ... ... сот ... ... ... құқылы, мәселен, жазаның ауырлығы, оның мәні тек қана ... ғана ... ... ... ... немесе бас бостандығынан
айыру), сондай–ақ оның мөлшерімен де (айыппұл сомасы) анықталады.
Нақтырақ айтқанда, маңызы шамалы ... ... үшін ... мөлшері көзделінген – 100 АЕК, 300 АЕК, 500 АЕК дейін көзделінген.
Орташа ауырлықтағы және ауыр ( ауыр қылмыстар үшін 300 АЕК ... ... ... үшін ... ... ұқсас мөлшері көзделінген.
Маңызы шамалы және орташа ауырлықтағы қылмыстарды жасағаны үшін ... ... 2 ... – 500 АЕК 2000 АЕК ... ... ... ... жоғары (мысалы 146 – бап 2 бөлігі – 200 ден 500 ... ... ... ... ... ... ... маңызы шамалы қылмыстарды жасағаны үшін белгіленген айыппұл
мөлшері ауыр қылмыс үшін көзделінген айыппұлға тең.
Әртүрлі ... ... ... үшін тең ... ... ... ... жарияланған әділеттілік қағидасын бұзу болып
танылады.
Біздің пікірімізше, айыппұл түріндегі жазаны көздейтін Қылмыстық
кодекстің Ерекше ... ... ... ... ... ... қылмыс үшін жазаның жоғары шегі, неғұрлым ауыр қылмыс үшін
көзделінген жазаның төменгі ... ... тиіс ... ... ... тиіс. Сонымен баптардың санкциясы неғұрлым ауыр қылмыс ... ... ... ... ... ... отыра құрылады. Бұл
әртүрлі ауырлықтағы қылмыс үшін тең жазаны тағайындау мүмкіндігін жоққа
шығаруға ... ... ... қағидасын сақтауға, қылмыстың және
оны жасау мән–жайларының қоғамға қауіптілік сипаты және дәрежесіне жазаның
сәйкес келуін қамтамасыз етеді. ... ... ... жасағаны үшін
баптардың санкциясында орташа ауырлықтағы, ауыр қылмыстарға ... ... жаза ... ... ... қажет проблемаларының бірі ретінде
баламалы санкцияларда әртүрлі ... ... ... ету ... бұл ... кезекте айыппұлмен бас бостандығын
айыруға қатысты. Бұл мынамен байланысты, ең алдымен бас бостандығынан ... ... ... ... ... ... ретінде
анықталған. Бас бостандығын айырудың мерзіміне айыппұлдың жоғары мөлшері
сәйкес келуі қажет және керісінше, яғни ... ... ... ... ... ... бас ... айыру жеке айыппұл
түрлеріндегі жаза да ... ... ... Өкінішке орай, ҚазССР Қылмыстық
Кодексінде орын алған жағдай яғни бұл қағида жаңа ҚР ҚК сақталынбады.
И. М. ... ... ... ... ... ... бас ... айыру арасындағы тәуелділікті анықтау жолымен
баламалы санкциялардағы жазалардың сәйкестігі проблемасын ... ... ... 100 ЕТТМ (100 АЕК) ... ... 1 жылға бас
бостандығынан айыру жазасына ... тиіс [132, 45 ... ... ... ... ... ... жасағаны үшін
жауаптылықты көздейтін баптардың санкцияларында, яғни –152 ... 46,9% ... ... ... қылмыстарды жасағаны үшін
103 ... ... ... ауыр қылмыстар үшін– 45
санкцияда, 13,8% құрайды, аса ауыр қылмыстар үшін (тек қана ... ... 25 ... ... отыр.
Айыппұл негізгі де және қосымша да жаза ... ҚК ... ... тарауларының баптарының санкцияларына енгізілген
Айыппұл қылмыстық жаза шарасы ретінде ... ... ... ... – ақ ... жасалынған қылмыстармен
де күресуге тиімді ... бірі ... ... ... ... ... заңнамаларында кеңінен қолданылады. Жазаның
аталған түрін тиімді қолдану ... ... ... әсер етуі ... ол оның ... ... – мүліктік,
экономикалық және өзге де қылмыстардың көптеген түрлерін жасауды тойтаруға
жәрдемдеседі [134, 201 б.]. Әсер ... ... ... ... оның ... ... ... мүмкін, екіншіден, сотталушы, оның
жақындары және ... да ... ... ... ... ... және ... өтетіліп алынады.
1997ж. Қылмыстық кодекс айыппұл түріндегі санкциялары бар қылмыстық–
құқықтық нормалардың санын ... ... ... ... ... аталған жазаны қолдану мүмкіндігін едәуір кеңейтті. Бірақ та
1997 жылы ҚР ҚК ... ... ... да ... ... түрде кеңінен
қарастырылғанымен, сот тәжірибесі көрсеткеніндей, жалпы алғанда жазалау
шарасының осы ... ... ... ... ... ... тағайындамайды десе де болады.
2006 жылғы негізгі жаза ретінде айыппұлға сотталынғандардың саны да
мардымсыз, бірақ бұрынғы жылдарға қарағанда ... ... 6,2%, ... 0,1% ... 2007 ... ... жарты жылдығында негізгі жаза
ретінде айыппұлға сотталынғандардың саны 1,3%, ... жаза ... ... ... ... ... күресудің қазіргі қажеттілігіне сәйкес
келеді деп санай алмаймыз. Айыппұл негізгі де және қосымша да жаза ... ... ... да қатысты түзеу және әсер етудің маңызды құралы
ретінде кеңінен ... ... ... қатар кінәлі деп танылған адамға қатысты заң санкциясында бас
бостандығын айырумен ... ... ... ... түрі қарастырылады,
үкімнің қаулысында бас бостандығын айырумен байланысты емес ... ... ... ... ... Бас бостандығынан айыру жазасын
тағайындауды бұл ... ... ... ... ... ... ұсыныстары бас бостандығын айырумен байланысты емес
әртүрлі жазалардың ... ... ... ... ... ... ... және орташа ауырлықтағы қылмыстарды алғаш рет
жасаған ... бас ... ... ... ... емес ... ... әсер ете бермейді. Әр нақты жағдайда сол істің мән-
жайын және кінәлінің тұлғасын мұқият талдануы тиіс. Егерде адамды қоғамнан
оқшаулаусыз ... ... ... ... ... ол бас бостандығын
айырумен байланысты емес, бірінші кезекте айыппұл жазасы тағайындалуы
қажет.
Айыппұл ... ... ... ... бағытының пайдакүнемдік аясына
әсер ете отыра, негізгі жаза ретінде пайдакүнемдік, мүліктік және абайсызда
қылмыс жасаған адамдарға түзеушілікпен әсер ... ... ... ... және ... ... ... кезінде кінәлілер
материалдық баю мақсатын көздеуі, егер де соттар ... ... ... бас ... ... неесе түзеу жұмыстарына қарағанда ең
алдымен айыппұлды жиі ... ... ... еді. ... ... ... ... тиімді, өйткені, осы арқылы сот “кінәлінің
қалтасын теседі” жасалынған ... ... өзі үшін ... ... 69 б.]. Сол ... ... және мүліктік қылмыстар жасаған
адамдарға қатысты ... ... ... қажет.
Айыппұлды тағайындау тиімділігі жазаның аталған түрі үшін ... жаңа ... ... ... ... анықталады. Мәселен,
2006 ж. бас бостандығынан айырумен байланысты емес ... ... ... ... 1,5% ... 2007 ж. бұл ... 0,7% ... Бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны өтеген ... ... ... бойы өзгеріссіз қалуда және орташа 35% жуық
шамасында [136].
Сот тәжірибесінде айыппұл ... ... ... ... ісін мән-жайларын дұрыс бағаламауымен түсіндіріледі. ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге назар аудармай кінәлінің жеке бас ... ... ... ... ... қауіптілік дәрежесін ескеру барысында
жеке бас сипатына жеткілікті көңіл аударылмайды.
Жазаны ... ... сот ... ... әділеттілік қағидасы
талаптарын ескеруі тиіс. Осы ережені бұзу ... ... ... қатал
жазалаудың тағайындалуына алып келуі мүмкін, ол нәтижесінде қылмыстылықпен
күресудің тиімділігіне әсер ... ... ... ... түріндегі
жазаны анықтауда, оның ... ... ... ... кінәлінің тұлғасы, сондай-ақ сотталушының жеке отбасының мүліктік
жағдайы, жалақыны немесе ... да ... алу ... ... ... ... талдау мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік береді,
сот тәжірибесінде айыппұл негізінен маңызы ... ... ... ... ... ... ауырлықтағы және ауыр қылмыстарды жасағаны
үшін айыппұлға сотталынған ... ... ... іс-әрекеті алғаш рет ... ... бұл ... ... ... ... ... неғұрлым төменділігін білдіреді. Айыппұлға сотталғандардың
ішінде бұрын сотты болғандар (2005 ж.) 3,3%, (2006 ж.) 2,8 % , ... ... ... ... ... үшін ... сирек тағайындалады.
Мәселен, абайсызда қылмыс жасаған қылмыстың жауаптылыққа ... ... ... ... ... 2005 ж. ... 0,35%, 2006 ж. – 2,3 ... ж.- 1,2 % құраған [137].
Қосымша жаза ретінде айыппұлды көздейтін баптардың санкциясын ... ... ... ... сот ... ... көрсеткендей
аталған жаза түрін тағайындау деңгейі төмен. ... ... ... ... ... жаза тағайындалуы мүмкін сотталушылардың
саны, 2005 ж. 2007 ... ... 0,5 % ... ... ... ... ... қосымша жаза ретінде айыппұлды тағайындамау фактісі
белгіленуде [138, 139 ... та ... ... ұстанымы негізсіз. Қосымша жаза
ретінде айыппұлды тағайындау негізгі жазаның сазайын ... ... ... ... ... ниетпен қылмыстарды жасау немесе
мүліктік шығын келтірумен ұштасса).
Қосымша жаза ретінде айыппұл неғұрлым кең тұрғыда шартты соттауда ... ... ... ... ... тиіс.
Негізгі де қосымша жаза ретінде де айыппұлды тағайындаумен байланысты
проблеманы зерттеуде, сондай-ақ заңнаманы ... ... ... үшін автор айыппұл түріндегі жазаны ... ... ... тәжірибелік қызметкерлерге сауалнама жүргізген.
Сауалнамаға қатысқандар құрамына: ... ... ... ... және ... санаттағы қызметкерлер жатқызылған.
Баламалы санкциялар ретінде көзделінген жағдайларда негізгі жаза
ретінде ... ... ... ... ... ... сұраққа,
сұралғандардың 76% иә деп жауап берді, 2% жауап ... ... және ... санкциясында көзделінген бас бостандығынан айыру немесе басқа ... ... ... ... ... ... қосымша жаза ретінде айыппұл түріндегі жазаны
тағайындаудың қажеттілігіне арналды. ... ... (76%) ... ... ... ... арттыру қажеттілігін айтты. Сонымен
қатар, сұралғандардың көпшілігі, экономикалық ... ... ... ... қылмыстар үшін қосымша жаза ретінде, негізгі жазамен қатар
баптардың ... ... ... айтты. Сауалнама нәтижесінде алынған
мәліметтер тәжірибелі қызметкерлердің пікірі болып ... және ... ... ... ... ... қажеттілігі туралы
ұсыныстарды зерттеуге жәрдемдеседі.
3.2. Атқару тәртібі және айыппұлды төлеуден ... үшін ... сот ... бойынша тағайындалған мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы,
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру – жаза мақсаттарына жету үшін қажетті
жағдайларды қамтамасыз ... ... ... ... және ... ... ... оны орындауға міндетті. Аталған мекемелер мен органдардың
түрі жасалынған қылмысқа және тағайындалған жаза ... ... ... ... әсер ету ... және ... ... етеді.
ҚР Қылмыстық – атқару кодексіне сәйкес ... ... ... ... (сотталушының жұмысы) бойынша сот орындаушыларымен
атқарылады.
Сот актілерін, соның ішінде ... ... ... ... ... сот ... ... шектеулі құзіретіне
жатқанмен, соттар сондай–ақ айыппұлды атқаруға ... ... ... ... ... ол ... алып келеді:
1) айыппұлды төлеуді алдын–ала ұсыну;
2) сотталушының ... ... ... ... жағдайда айыппұлды
жазаның басқа да түрімен ауыстыру мәселелерін шешу;
Үкімді шығарған сот соттың үкімі, анықтамасы және қаулысы ... ... ... ... ұйғарым судьямен немесе сот төрағасымен бірге
үкімнің ... ... ... ... ... ... ... немесе қадағалау тәртібімен істі ... ... ... ... ... ... ... немесе қадағалау
сатысындағы анықтама немесе қаулы ... қоса ... Сол ... атқарылуға келтірген орган әкімшілігі, үкімге қаулы шығарған сотқа
жазалардың орындалғаны туралы сотқа ... (ҚР ҚАК ... ... ... ... және ... қызметін соттың бақылау
атқару сатысына қолданылады. Тек қана сот ... ... ... және
мемелекттердің ұсынысы бойынша бас бостандығынан айырумен байланысты емес
жазаны ... ... ... ... ... мүмкін.
ҚР ҚАК 22–бабына сәйкес айыппұлға сотталынған адам төлемді кейінгі
қалдырмай соттың үкімі заңды күшіне ... ... ... бір ... ... төлеуі тиіс [139].
Сот үкімді жарияланғаннан кейін негізгі жаза ... де ... ... ретінде де, басқа жазамен немесе мәжбүрлеу жазасымен ... және ... ... ... ... ... шоты ... банкілік мекемеге салынады.
Айыппұлды төлеу барысында бапшілік мекеме түбіртек береді, ... ... ... сот ... ... банк есепшотына аударғаннан кейін айыппұлды орындау аяқталды,
жаза өтелді деп саналады.
ҚР Қылмыстық–атқару кодексі айыппұлды кейін төлеу мүмкіндігін бекітеді.
Егер де сотталушы айыппұлды ... ... ... сот айыппұлды үш жылға
дейінгі мерзімге кейінге қалдырады. Мүмкін емес ... ... ... ... ... жүкті болуы, жасөспірім балаларының болуы,
өрт немесе басқа төтенше ... ... ... ... және ... ... ҚАК ... 2 бөлігіне сәйкес айыппұл кейінге
қалдыру туралы ... ... ... ... Ұсынылған құжаттар,
сотталушының нақты мүліктік жағдайын зерттеу және оның өтінішін ескеру
негізінде сот ... ... ... ... қаулы шығаратын сотқа
ұсынылатын қорытындыны жасайды. Айыппұлды ... ... ... ... ... ... сондай–ақ сот– орындаушысының қорытындысы да
қажет. ... ... ... ... болуына байланысты
(сотталушының ауыр науқастануына байланысты ауруханада жатуы), оның ... ... ... өкілінің, қорғаушысының өтініші назарға
алынуы тиісті. Сотталушының келтірген айғақтары және сот ... жаау ... ... ... редакциясына қарағанда ҚАК 22–бабы айыппұлды кейінге қалдыруды
қарастырмайды, кезеңін ... ... ... сотпен көрсетілген кезеңнен
кем емес).
Кейінге қалдырып төлеу дегеніміз айыппұлды бөліп–бөліп төлеу. Бұл
бөліктер тең ... ... ... ... ... бөлігі кейінге қалдыру
кезінде үш жылдан кешіктірмей төленетіндігі анықталуы қажет.
ҚАК–нің 23 бабының қазіргі мазмұны айыппұлды төлемеуде, ... ... ... ... жаза ... ... ... құқықтық
салдарларды қарастырады.
Белгіленген мерзімде айыппұлды төлемеуді өрескел ... ... және ... ... ... ... ... ҚАК–нің
23–бабының бұрынғы редакциясына қарағанда, қазіргі редакциясында айыппұлды
төлеуден өрескел жалтарған сотталушы деп ... ... ... ... ... енгеннен 30 күн аралығында айыпұлды немесе айыппұлдың бір бөлігін
төлемеуді айтамыз.
Егер сотталушы негізгі жаза ... ... ... ... ... яғни ... барлық сомасы немесе сомасының бір бөлігі
банкіге бір ай ... ... ... соттылыққа тартылған
Қылмыстық кодекс бабы ... ... ... ... басқа түрімен
ауыстырылады. Негізгі жаза ретінде тағайындалған айыппұлды төлеуден өрескел
жалтарған сотталушыға қатысты, 10 ... ерте ... ... та 30 ... айыппұлды жазаның басқа да түрімен ауыстыру туралы ұсынысты
сотқа ... ... жаза ... ... төлеуден өрескел жалтарған сотталушыға
қатысты сот орындаушысы азаматтық ... ... ... тәртіп
жолымен айыппұлды өндіре алады [139].
Сот орындаушысы айыппұлды мәжбүрлеп ... ... ... ... 1) ... мүлкін қамауға алу және сату жолымен ... 2) ... ... ... ... және ... табыстарын өндіріп алу; 3) ... ... ... сотталушының
ақшалай сомасын және мүлкін өндіріп алу [140, 42 б.].
Сонымен, ... жаза ... ... ... ... атқару
барысында, меншік құқығы бойынша азаматқа тиесілі келесідей мүліктер ететіп
алынбайды:
–егер тұрғын–жай (оның бір ... ... және оның ... тұрақты өмір сүру үшін бірден бір өмір сүру көзі ... ... ... ... көрсетілген объектілер орналасқан жер
учаскелері азамат–борышкердің кәсіпкерлік ... ... ... ... емес жер ... ... және өзге де ... басқа жеке үй жағдайындағы
заттар және жеке пайдалану заттары;
– айлық есеп көрсеткіштің жүз есептік ... ... ... ... ... ... үшін ... заттар.
Кәсіпкерлік қызметі жүзеге асырумен байланысты емес мақсаттар үшін
пайдаланылатын ... ... және ... ... ... ... және ... ұстау және асырау үшін қажетті құрылыста;
–кезекті егу үшін қажетті тұқымдар;
–азамат борышкердің және оның ... ... ... үш
еселенген бөлігінен кем емес жалпы сомаға ... ... ... егер ... ... еңбекке қабілетсіз болса– олардың
әрқайсысы үшін күнкөрістің белгіленген алты еселенген көлемі;
–өзінің күнделікті асын ... үшін ... ... ... және ... ... ... қажет жылыту маусымы аралығындағы жылу;
–азамат–борышкердің мүгедектігіне байланысты көлік құралы және басқа ... ... ... мемлекеттік наградалар, құрмет
және естелік белгілері.
3.3 Айыппұлды қолданудың ... ... және ... ... қолданылу кезеңіндегі әртүрлі
жазалардың қолданылуының тәжірибесі ... ... ... ... ... ... жазалар жүйесі және жекелей алғанда жазаның жеке
түрі уақыт ағымына ғана ... ... және ... ... ... ... ... сондай–ақ қылмыстық заңнаманың одан әрі ... ... ... ... ... оның одан әрі ... бағыттарының бірі ретінде–бас бостандығынан айырумен байланысты
емес жазалар қылмыстылығымен күресудегі басым бағытты [141, 18 б.], ... ... ... қажет.
Н.Д. Сергеевский бас бостандығынан айыруды үздіксіз қолдануға қарсы
шыға отырып, сазайын тарттыру шараларының мазмұнын екі ... ... ... ... шарасын үнемдеу ережесі; 2) алдын ала сақтандыру
қажеттілігі;
Зиян және барлық адамдар және ... үшін ... ... ... келе ... біріншіден сол кезеңдегі қажеттілікпен сазайын
тарттыру ... ... ... мемлекет тарапынан тұрақты
ынталандыруға жәрдемдеседі. Екіншіден, ... оның ... және ... ... ... анықтай отыра, заңшығарушы
мүмкіндігі бойынша аздаған ... ... ... бұл ... ... жеңілдету және оларды ұйымдастыруды жақсарту ... ... 127 ... ... ... ... қарағанда айыппұлды неғұрлым
кеңінен қолданудың жақтаушыларының бірі ... В.В. ... ... ол
басқаларына қарағанда, ең алдымен айыппұлға қатысты жоғары дәрежеде белгілі
бір қасиеттерді иеленуі тиіс деген өзінің ұстанымын негіздеп ... ... ... ... тұлғасына тікелей бағытталады, ол
бағынбайтын туыстарына немесе басқа да адамдарға жаза басқаша ... ... ... жеке жағдайдың көрінісімен теңестілілуі қажет. ... ... ... ... қайталап қылмыс жасаған, соның ... ... ... ... ... ... – жаза қылмыскер мүддесіне. сондай–ақ ... де ... ... тиіс. Қылмыскер мүддесіне қарай ол талапшыл және
түзеу сипатында болуы қажет. Мемлекет ... ... ол ... қолсұғушылықтан қоғамды қамтамасыз етуі тиіс, екіншіден, тікелей
пайда әкелуі қажет. Жаза үнемді болуы қажет. Кез келген ... ... ... да ... ... және сонысымен қоғам белгілі бір
жұмыс күшінен айырылады, сол себепті белгілі бір ... ... ... ... аз ... әсер етуі ... ... жазаның ағымы әр минут сайын тоқтатылатындай, ал қоғам
адамды сол ... ... емес ... түсіне отырып, сыйақы
тағайындау жолымен жазаны жоюдың мүмкіндігін қарастыруы тиісті ... ... ... ... мән–жайлар дербес маңызға ие және өзара
тығыз байланысты: қылмыстық ... ... ... ... қылмыс жасауға
қатысудағы аданың сипаты және дәрежесі. ... та бұл ... ... ... жаза ... ... ... Мәселен, жазаның тиімділігі
мақсаттарды қалай жүзеге асыруға және ол жазаның, ең алдымен ... ... ... ... ... ... асыруға
жәрдемдесетіндігімен қарастырылады [142, 124 б.].
Қылмыстық кодекс жазаның үш негізгі мақсатын: әлеуметтік әділеттілікті
қалпына келтіру, ... ... және жаңа ... ... ... ... ... ғылымында қатал жазалар
қылмыстылық деңгейін төмендетеді ме ... ... ... ... ... ... та шет ... соның ішінде АҚШ–тың, Финляндияның
және ... ... ... ... ... соның ішінде
бас бостандығынан айырудың тиімділігі шектелінген. Ең қолайлы жағдайда
аздаған тиімділік бола ... ... ... және ... ... ... ... бірқатар зерттеулер жүргізді, ... ... ... ... ... өлім ... ... санкцияны қолдану саясатын елеулі арттыру қылмыстылық ... ... оны ... бір ... ... ... ... [125, 38 б.].
Аталған қорытындылар нәтижесінде шет мемлекеттер бас бостандығын
айырумен байланысты ... ... ... отырып, шығынды қалпына
келтірумен байланысты санкцияларды қолдануды арттыра түсуде.
Бас ... ... бас ... аталған жазаны орындаумен
байланысты ауқымды метериалдық шығындармен де ... ... ... 519 адамды отырғызу үшін жыл ... 2,5 ... ... 1 қазан 2008 жылғы мәлімет бойынша қылмыстық–атқару жүйесі
мекемелерінде 44657 адам бас бостандығынан айырылып түзеу ... 1997 ж ... ... бас ... ... ... түрлерінің көптеп қарастырылғанына қарамастан, сот ... ... ... маңызы шамалы және орташа ... ... ... бас ... ... жазасын кеңінен қолдана отырып,
репрессияны жеңілдету тенденциясына қатысты тарихи ... ... ... ... ... жағдайға, қылмыскерлердің
кәсібилігін артуына, сыбайлас жемқорлықтың және ... ... ... бас ... ... жазасын кеңінен тағайындауға
және жаза мерзімдерін ұзартуға негіз болмауы ... ... ... ... қылмыскерлердің жартысына жуығы
(49,4%) бұрын сотты болмаған, яғни ... ... ... ... ... жаңадан қылмыстарды жасауға алып ... ... ... жаңа ... ... ... қазіргі қылмыстық
тәжірибе қоғаммен ... ... ... ... “қауымды”
қалыптастырады.
Сол себепті біздің таңдауымыз ретінде қылмыстық ... ... ... ауыр және аса ауыр қылмыс жасағандар, соттылығы ... ... ... тиіс. Сотталушылардың қалған бөлігіне
жазаның басқа түрлері: айыппұл, түзеу ... ... ... ... ... тиіс. Заңнамада маңызы ... және ... ... жасағаны үшін айыппұлды тағайындауды кеңейту есебінен
неғұрлым қатал саясат ұстанылуы қажет. ... ... ... ... шамалы және орташа ауырлықтағы қылмыстар қоғамда елеулі
үлестегі орынды ... ... ... бас ... айыру
сотталушыларға түзеушілік сипатта әсер ... және жаңа ... ... алмайды, керісінше кері салдарларға алып келеді. Қылмыстық
жазалау шарасы ... ... ... ... ... иеленеді.
Айыппұлды қолдану сотталушыны қоғамнан оқшаулаумен байланысты ... ... ол ... ... ... ... ... алмайды. Айыппұл түріндегі жазаны кеңінен қолдану
жазалардың неғұрлым қатал түрлерін қолдануды ... ... ... ... ... әсер ететін еді [143, 34 б.].
Сонымен қатар түзеу мекемелерінде сотталушыларды ұстау қымбатқа түседі.
Айыппұлды қолдану арқылы мемлекет көрсетілген ... ... ... түрде бюджетке ондаған миллион тенге қаражат түсіреді.
Құқықтың мәжбүрлеу шарасының мазмұны әлеуметтік әділеттілікті ... ... ... сотпен айыптау үкімі шығарылып және жасалынған қылмысы үшін
жаза тағайындалғаннан кейін әлеуметтік қалпына келеді деген пікірмен келісу
қиын [144, 2б.]. ... ... ... ... ... бірден орнын
толтыру мүмкін емес. Бірақ та бұзылған қоғамдық қатынастарды, қоғамға
қауіпті қолсұғушылыққа ... ... ... ... келтіру немесе
басқа сөзбен айтқанда әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру айыппұл
түріндегі жазаны неғұрлым кеңінен ... ... ... ... ... қылмыстық – құқықтық бағыттаудың және санкцияны
құрауға байланысты. ... та кез ... ... ... ... сипатқа ие және тиісінше іштей қарама қайшылықты.
Осы қарама–қайшылықтардың алдын алу ... ... ... ... ... ... ... Сот қылмыс жасаған кінәлі адамға
жауаптылық шарасын тағайындау барысында ... ... ... алуы
тиіс [142, 124 б.].
Жазаға, соның ішінде айыппұлға қойылатын негізгі талап ретінде, ... ... ... ... сақтау міндеттілігі ... ҚР ... Соты ... қаулыларында әлденеше рет көрсетілген.
Әділетті жаза оның сақтандыру маңызын арттырудағы маңызды фактор болып
танылады. Әділеттілік дегеніміз, қылмыстық заң нормасымен ... ... ... ... ... қоғамға қауіптіліктің сипатына, дәрежесінде
және ... ... ... ... кез ... жаза сияқты мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы және
сотталушыны түзеу мақсатын көздейді. Осы ... ... ... ... түрі ... сотталушының мүліктік аясына әсер етеді. Бірақ та ... мына ... айта кету ... ... ... ... және жаза
мақсаттарын қамтамасыз ете алмауына ... ... ... ... ... ғылым–заңгерлер де болды, қылмыстылықпен күресуде ... ... бас ... ... ... ... ... тиіс деген пікірлер де болды [145, 98 б.].
Бірақ та жаза түрінде ... ... сот ... айыппұлды дұрыс қолдану сотталушыға елеулі әсер етеді,
қылмыстың рецидивін едәуір азайтады, одан ... ... ... ... тиіс ... ... белгілі бір елеулі соманы төлеу,
өзінің іс–әрекетіне ойлануға және түзелу үшін әсер етуге жәрдемдеседі [146,
27 ... ... ... құқығын шектеуге, олардың санасына
қоғамға қарсы мінез–құлқының өзгеруіне экономикалық әсер ету ... ... рет ... ... жаза ... ... абайсызда Қылмыстар жазасы, меншікке қарсы және
экономикалық қылмыстар жасағанда тұлғаларға әсер ететін ... ... ... Жаза ... ... асыру үшін қоғамға қауіпті іс–әрекетті
жасауға алып келген ниеттерге әсер ету қажет. ... ... ... асыру барысында мақсатты жазалау шарасы болып танылады.
Отандық және шетелдік тәжірибе жазаның аталған ... ... ... ... әсер ете ... ал оның ... мүліктік, экономикалық және өзге де қылмыстарды жасауды
пайдасыз етеді.
Айыппұлдың әсер ету ... егер ол ... ... ... болса,
сотталушы және оның жақындарының, өзге де азаматтардың ... ... ... ... ... ... алуымен байланыстырылады.
Қазіргі жағдайда қылмыстық саясаттың маңызды бағыттарының бір–қылмыстық
репрессияны ... ... ... ... әсер ... ... бірі ... танылады. Бұл әлеуметтік әділеттілікті ... ... ... ... және жаңа ... ... ең маңызды мақсаты.
Салыстырмалы шет мемлекеттерге қарағанда Қазақстанның ... ... 13 ... ... ... бірқатары қолданылмайды
және ары қарай даму үшін ... ... жоқ. Ең ... бұл ... “бас
бостандығын шектеу” және “қамау” жазасы туралы ... ... ... ... жағдай бұл жазаны енгізуге мүмкіндік бермеді.
Жазаның жаңа ... ... үшін ... ... және ... жүйесін қалыптастыру қажет. Ол үшін қомақты ақша керек.
Қазақстан Республикасының ҚК–не ... шет ... ... ... ... төрт түрі ... олардың ішінде
бірінші орынды айыппұл иеленеді. Шет елдердің қылмыстық құқық ... ... ... жағдайларда бас бостандығын шектеу және
қамау қылмыстылықпен күресуде қолдану жағдайында нақты перспективасы ... ... ... жаңа жаза ... ... ... шығындарды талап ететін жазалардан бас тарту ... деп ... ... ең кең ... жаза түрі ретінде айыппұл ... ... ол ... ... ... қамтамасыз етпейді, сонымен қатар мемлекет үшін
ең үнемді жаза болып танылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Х-ХІХ ғғ. заңнамаларды талдау көрсеткендей, ... ... ... ... ... ... алмастырды. Ақшалай сатып алу кезеңінде барлық
сазайын тарттыру шаралары мемлекеттің ... ... ... ... ... жапа ... ... оның жақындарына ... ... ... ... және жаза мақсатының қорқыту
жағына ... ... ... бойы ... ... ХVІІ ғ.,XVIII;
және XIX ғасырда да ... ... Бұл ... ... ... ... қаржыны қажетсінген. Аталған мақсаттар үшін елеулі табыс
көздері ретінде қылмыскерлердің мүлкін алуға ұмтылды. Бірақ та бұл кезеңде,
мүліктік жазалар, ... ... ... орынды айыппұл иеленіп отырғанымен,
олар өлім және жерден айдап жіберу жазасына ... ... ... ... ... ... ... Қосымша жаза ретінде айыппұлды
сирек қолданылғанымен, әсіресе пайдакүнемдік ниеттегі ... ... үшін ... да ... ... Қазақ мемлекеттілігін және құқықтық жүйесінің бұзылуына
және жаңа Кеңестік мемлекеттің құрылуына алып ... ... ... ... құқық жаңа құқық саласы ретінде пайда болды және дамыды.
Қазан төңкерісінің алғашқы күндерінен бастап ... ... ... ... ... ... таптың қарама-қарсылығын
жаныштауға жәрдемдесті.
Жаныштау, тәрбиелендіру, иландыру және мәжбүрлеу міндеттері қылмыстық
заңнамада өзінің ... таба ... ... ... ... қатысты
репрессиялық кезде қолдануда көрінді.
Жаңа экономикалық реформаны жүргізу кезеңінде жаза саласындағы саясат
қолданылатын шараларды жұмсарту ... ... ... ... ... ... ... олардың қатарына айыппұл, шартты соттау,
қоғамдық қысым көрсету және т.б. жатқызылды. Айыппұл жазалар ... ... ... ... ... билігінің алғашқы жылдары қылмыс
жасаған адамдардың көпшілігін осы жазамен соттылыққа тартты.
И. В. Сталиннің саяси курсы және ... ... ... ... ... келді. Нәтижесінде, тәжірибеде айыппұлды
тағайындауды ... ... және ... түзеу жұмыстары және бас
бостандығынан айыру түріндегі ... ... ... ... ... ... ... жазалар жүйесін реформалау
кейінгі кезеңде де жалғасын ... ... және ... құру кезеңінде
айыппұл кеңінен тарамаса да, сотталушыларға қолданылатын ... ... ... оның үлес ... едәуір артты.
Жаңа қылмыстық кодекс бойынша жазалар сатысында айыппұл бірінші орында,
яғни ең жұмсақ жаза ... ... ... орын оған ... рет беріліп
отыр. Ақшалай жаза ретінде айыппұлды ашықтау бұрынғы қылмыстық ... ... ... айыппұлды қолдану негіздері, есептеу тәсілдері,
айыппұлдың төменгі және ... ... ... ... өрескел жалтарудан
бас тартқан жағдайда басқа да ... ... ... ... алдыға қарай қадам жасады.
Қазақстан Республикасы ҚК – нің 58 бабы 3 ... ... ... ... Егер де қылмыстардың жиынтығы бойынша жасалынған қылмыстардың
біреуі ауыр немесе аса ауыр ... ... ... онда ... ... бір ... немесе толықтай сіңіру арқылы тағайындалады. Бұл
жерде ... жаза ... ... ең ... үшін көзделінген
жазаның жоғарғы мерзімі немесе мөлшерінің жартысынан аспауы қажет.”
Айыппұл ... ... ... жаза түрі және ... ... бөлімі санкциялары негізінде сотпен жүктелетін ақшалай жаза. ҚР ... бабы ... ... екі ... ... ... есеп көрсеткіш мөлшері және 2) сотталушының жалақысы немесе
басқа да ... ... ... ... ақы төлеудің төменгі мөлшерін белгілеу
оны тағайындауда бірқатар қиындықтар туғызды. Қылмыстық ... ... ... ... есеп көрсеткіштің төменгі мөлшерін белгілеу
өзін–өзі ақтады. Сол ... ... ... ... ... ... өсіп бара ... инфляция заңшығарушыдан еңбекке
ақы төлеудің ... ... ... ... талап етті, бұл өз
кезегінде мемлекетке жүріп жатқан экономикалық ... ... ... ... қамтамасыз етті.
Бірақ қазіргі кезде елдегі инфляция мөлшері болжай ... ... сол ... ... есеп ... ... бас тартып, абсолютті
ақшалай есептеу – тенгеге өту ... ... ... елу ... ... ... ... жалақысы немесе басқа да табысы бес жылға дейін ... ... ... ... байланысты, біріншіден қазіргі кезде табысы жоғары халықтың
бір ... ... ... қылмыстардан мемлекетке келтірілген шығын жылдан
жылға өсуде.
Жоғары айыппұлды тағайындау ... ... ... ... ... ... ... келеді және мемлекет
тарапынан құқыққа қайшы әрекеттермен келтірілген ... бір ... ... ... ... заңнаманы талдау көрсеткеніндей шет мемлекеттерде
айыппұл тек көзделініп қана қоймай, ... ... ... ... ... әсіресе пайдакүнемдік бағыттағы қылмыстар үшін ондаған
және жүздеген мың сомалармен ... бұл ... ... заңшығарушы
ескеруі тиіс қажетті тәжірибе болып танылады.
ҚР ҚК-нің 40 және 79–баптарында белгіленген ... ... ... ... ие, және сот ҚР Қылмыстық кодексінің 55 бабына ... ... ... ... ... байланысты сотталушыға жазаның
неғұрлым төмен ... ... ... ... ... ... ... сондай–ақ оның екі жақты сипатын ескере отыра айыппұл бір
қылмыс үшін негізді де және ... жаза ... де ... алмайды.
Айыппұлды тағайындауда оның мөлшері жасалынған қылмыстың ауырлығына
және сотталушының және оның ... ... ... ... ... ... ... да табысын алу мүмкіндігін ескере отыра
анықталды. (ҚР ҚК 40–бабы 3 ... ... ... ... ... неғұрлым кеңінен қолдануды заң жүзінде бекіту, сот ... және ... жаза ... ... ... ... тағайындауда, оның мөлшерін анықтауда сотталушының мүліктік
жағдайын ғана ... ... ... жаза ... ... жағдайына, бұл жаза қалай атқарылатындығына, ... ... ... ... да ... ескеріледі.
Кейбір жағдайларда әкімшілік айыппұлдың мөлшері қылмыстық–жазаланушылық
іс–әрекеттерді жасап көзделінген айыппұл ... ... ... ... айтқанда, лауазымды тұлғалар үшін еңбекке ақы төлеудің 50
төменгі мөлшері, ерекше жағдайларда еңбекке ақы ... 200 ... ... ... ... ... ... қарағанда,
әкімшілік құқықбұзушылықты жасағны үшін неғұрлым ... ... ... белгілеу негізсіз.
Осы арқылы әкімшілік тәртіппен жүктелген айыппұлмен және ... ... ... ... ... жойылады. Әкімшілік
құқықбұзушылықты және қылмысты ... ... бір ... ... да ... Мұндай жағдайларда қылмыстық жаза ретінде
айыппұлдың маңызы ... ... және ... жаза шарасы ретінде
айыппұлдың арасындай айырмашылық болмайды.
Айыппұл шет елдердің сот тәжірибесінде жеке де және заңды да ... ... ... ... ... ... жеңіл құқықбұзушылық
үшін қысқа мерзімге бас бостандығынан айырмай–айыппұлды қолдануды ... ... ... ... ... тәжірибені талдау көрсеткеніндей,
айыппұлды тағайындау барысында, мемлекет жазаның аталған түрінен белгілі
бір материалды ... ала ... ... мүдделерін де ескереді.
Ақшалай жазаны кеңінен қолдану мынамен түсіндіріледі, ... үшін ... және ... ... ... ... бұл ... айыппұл есебінен
өзінің бюджетін елеулі толтырып, мемлекеттің ... үшін ... ... ... ... ... аталған түрін кеңінен қолдану үшін шет
мемлекеттердің тәжірибесін ескеру тиіс. Айыппұл сот ... ... жаза ... ... Бұл қылмыстық репрессияны үнемдеу есебінен ... ... ... ... мемлекеттік қаржының ресурстарын
сауықтыруға және толтыруға көмектеседі.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... санкциялардың едәуір саны бар. ... 1997 ҚР ҚК ... ... үшін айыппұл тағайындауды көздейтін 324 санкция бар.
Бірақ та 78 ... ... тек қана бас ... айыру жазасына
баламалы қолданылады. Мұндай жазалардың бірге қолдануы құқық қолданудың
тиімділігінің артуына әсер етпейді, ... ... және бас ... мәні мен ... ... ... ... бір–бірінен қатты
ерекшеленеді. Мұндай ... ... ... әділеттілік қағидасына
қарама–қайшы келеді. Сондықтан да айыппұл бас ... ... ... ... ... ... да ... белгілі лауазымын
иелену немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығын ... ... ... жұмыстары және қылмыстардың санатына байланысты басқа да
қылмыстар қарастырылып кетуі керек.
Ауырлық дәрежесі әр ... ... үшін ... жаза ... ... ... жарияланған әділеттілік қағидасын бұзу болып
көрінетін сияқты. ... бұл ... ... ... ... ... ... байланысты ұмтылыс жасауы тиіс.
Біздің ойымызша ҚР ҚК 40 бабында көршілес Ресейдің тәжірибесін ... ... ... ... ... да ... мөлшерінде бес жүз мың рубль
мөлшерінде айыппұл үш ... ... ... тек қана ауыр және аса ... үшін тағайындалуы тиіс. Бірақ та Ресей ... ... ... ... үшін ... ... болатын шекті мөлшері
белгіленбеді. ... ... ... ... ... ... кодекстің Ерекше бөлімі баптарының санкциясын құрауда ... ... үшін ... жоғары шегі, неғұрлым ауырлығы төмен қылмыс ... ... ... тиіс ... қағиданы басшылыққа алуы тиіс. Бұл ... ... ... жазаның сипаты және дәрежесінің қылмыстық
қоғамға қауіптілігіне және ... ... ... ... қамтамасыз
етеді. Маңызы шамалы қылмыстарды ... үшін ... ... ... және ауыр ... қарағанда неғұрлым жеңіл жаза
тағайындалады.
Қылмыстық және ... ... ... ... ... жазаны тағайындау және атқару ... ... ... ... ... ... өзгерістерге түсті. Мәселен,
айыппұл негізгі және қосымша жаза болғанына қарамастан айыппұлды ... ... ... ... атқарумен байланысты мәселелер
әртүрлі реттеледі. ... ... ... ... ... негізгі
жаза ретінде тағайындалатын ауыстырылуы айыппұл ... ... ... ... ... (бұрын міндетті жұмыстармен түзеу
жұмыстарымен немесе қамаумен ауыстырылған). Айыппұлды бас бостандығынан
айыру жазасымен ауыстыруға қатысты ұзақ дау ... де ... ... яғни
бас бостандығынан айыру баптың санкциясында ... жаза ... ... мүмкін. Қосымша жаза ретінде тағайындалған
айыппұлды өрескел төлеуден жалтарса, оны ... ... ... ... ... ... жол берілмейді деген ереже бекітілді.
Айыппұл түріндегі жаза ... ... ... иеленді және
қазіргі жағдайларда, қылмыстық саясаттың маңызды міндеттерінің бірі ... ... ... танылады және сот тәжірибесінде ... тиіс деп ... ... ТІЗІМІ
1 Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: Жеті Жарғы, 1996.
– 174 б.
2 ... ... ... 2002 ... 20 ...... ... Республикасының құқықтық саясат тұжырымдамасы // Егемен
Қазақстан. – 2002. – 25 ... ... ... ... ... Нормативтік қаулы. 15 тамыз 2002
жыл. Сот үкімі туралы №19 // ... ... ... ... ... ... жж. – Алматы, 2004. – 460 б.
4 Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексі. – Алматы, 1997. – 279 б.
5 Гавердовский Г. ... ... ... // ... ... ... – СПб., 1820. – Кн.495. – 151 с.
6 Левшин А. Описание киргиз-кайсакской ... – СПб., 1860. – ... ... М.Т. Уголовное обычное право казахов. – Алматы, 1955. –
236 с.
8 ... С., ... Н. ... ... ... ... әсері. –
Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 130 б.
9 Рычков Н. ... ... и ... в киргизскую степь. –
СПб.,1860. – 187 с.
10. Письмо Хана барону Мейендорфу // Журнал ... ...... – 120 ... Голустунский М. Монголо-ойротские законы. – СПб., 1640. – 290 ... ... Г. ... ... ... // ... для
статистики Туркестанского края. – СПб., 1876. – Вып.ІV. – 209 с.
13 Шахматов В.Ф. ... орда и ... ... ...... 1946. – ... ... Ш. Билер соты туралы. Толық шығармалар жинағы. –Алматы,
1960. - 191б.
15 Назаров Ф. ... о ... ... и ... Средней Азии. –
СПб., 1821. – 109 с.
16 ... Г.В. ... по ... степи // Журнал Сибирский
вестник. – 1820. – Кн.3. - Ч.ІХ. - С.85.
17 Гейнс А.К. ... ... ... – СПб., 1898. -Т.2. - ... Изразцов Н. Обычное право /адат/ ... ... ... обозрение. – СПб., 1897. - №4. – С.14.
19 Русское уголовное право. Пособие к ... ... ... / Под ред.
Н.Д. Сергиевского.- СПб.: 1915.- ... ... А.С. ... Н.Д., ... И.Е. ... ... права.-Киев: 1908.- С.240
21 Есипов В.В. Очерк русского уголовного ... ... ... Н.С. ... ... ... ... общая. Т.2= Тула: 2001.-
С.189
23 Владимиров Л.Е. Русское уголовное право. Ч.1 –М.: 1908- ... ... ... ... Т.4. Вып.1.- М.: 1952.- С.260
25 Дриль Д.А. Уголовное право. –СПб.:1908 .- С.178
26 Таганцев Н.С. Уложение о ... ... и ... ... СПб.: 1912.- С.108
27 Следственное уложение РСФСР. – 1917. – ... ... ... ... – 1918. – ... Следственное уложение РСФСР. – 1918. – №65.
30 Следственное уложение РСФСР. – 1917. – №3.
31 Следственное ... ... – 1917. – ... ... ... РСФСР. – 1917. – №12.
33 Сборник документов по ... ... ... СССР ... 1917-1952 г.Госюриздат.-М.: 1953.- С.28
34 Тадевосян З.А. Штраф как мера наказание Ереван: 1978.- С.9.
35 Швеков Г.Н. Первый уголовный кодекс. ... ... ... ... ... ... М.Д. ... в Советском уголовном праве.-М.: 1952.-
С.56.
37 Герцонзон А.А. Губернские революционные трибуналы, народные суды ... суды в ... ... 1033, №6-С.61,65
38 Уголовный кодекс РСФСР 1922 СУ 1922.№15
39 Эстрин А.Я. ... ... ... политики.-М.:1934.-С.36
законодательство.-М.:1933.-С.162
40 Уголовный кодекс РСФСР 1926г.-М.:1950.-С.27
41 Уголовный кодекс КазССР. Алма ата. 1961. – 260 с..
42 См.Определение судебной коллегии по ... ... ... ... от 30 ... 1963г. по делу Шустера(Бюллетень Верховного суда
РСФСР.1964,№6.-С.10)
43 Курс Советского уголовного права.М.:1970.-С.99
44 Цокуева И. М. ... ... ... ... ... ... Автореф. канд. юрид. наук : 12.00.08 : Краснодар,
1997.- С.20
45 Багрий-Шахматов Л.В. Система уголовных наказаний и ... ... ... ... постановлений Верховного Суда СССР 1924-1970гг.—М.:1970.-
С.224
47 Сборник ... ... Суда СССР и ... ... по Уголовным делом. Изд-во СПАРК.-М.:.-С.511
48 В.И. Ленин. Сочинение Т.27.-С.191
49 История Советского уголовного ... ... ... ССР ... ... -Алматы, 1960. –112б.
51 Дубинин Н.П., Карнец И.И., Кудрявцев В.Н. ... ... - М., 1989. - ... ... Я.М. ... ответственность и ее основание в советском
уголовном праве. - М., І963. - С.24-25.
53 Курляндский В.И. Уголовная ... и меры ... - М., 1965. – ... ... М.А. ... пособие по советскому уголовному
праву для студентов ВЮЗИ. - М., 1950. – ... ... Н.С. ... ... ... ... и ... - Л., 1963. – С.18.
56 Загородников Н.И. О содержании уголовно-правовых отношений ... ... и ... –1963. - №11. – С.85.
57 Назначения наказания. Курс советского уголовного ... ... ... - Л., 1968. - Т.1. – ... ... А.А. О понятии уголовной ответственности // Советское
государство и право. – 1967. - №12. - ... ... А.Н. ... ... Жалпы бөлім, оқулық. – Алматы: Жеті
жарғы, 2001. - ... ... ... ... ... ... / Под ред. Н.И. Загородникова,
С.В. Бородина и В.Ф. Кириченко. - М., 1966. -318с.
61 Ной И.С. ... ... ... в ... ... ... Саратов, 1962. - 155 с.
62 Груничева Г.А. О ... ... ... ... 2001, ... Стоповский М.Н. Назначение наказания. -СПб.:Юр.Центр Пресс. 1999.-
С.25
64 Парламентская газета.-2003.-11 декабря
65 Обзор судебной практики Верховного Суда Республики ... за ... 2006 г. // ... ... суда РК. 2007, №8.-С.25
66 Уголовный кодекс РК.- Аллматы, 2003
67 Маркс К., ... Ф. ... ... // ... ... жинағы. –
Алма-Ата, 1964. – Т.1. - 123б.
68 Наташев А.Е. Стручков Н.А. Основы ... и ... - М., 1967. - ... ... ... Жоғарғы Соты Пленумы. Жаза тағайындауға
соттардың заңдарды дұрыс қолдануы туралы 30 сәуір 1999 ... ... ... ... ... Соты ... ... 1961-2004ж. - Алматы,
2004. -183б.
70 ... Б.Т. К ... о ... и видах принуждения // Доклады
итоговой научной конференции ... ... - ... 1965. ... Утевский Б.С. Система, принципы и общие положения основ исправи-
тельно-трудового законодательства Союза ССР и ... ... // В ... развития советского исправительно-трудового законодательства. -
Саратов, 1961. – С.18.
72 Стручков Н.А. Правовое регулирование ... ... - ...... ... А.Е. ... вопросы кодификации исправительно-трудового
законодательства // Учен. зап. – М.: ... 1962. - №147. – ... ... А. Курс ... уголовного права. – СПб., 1879. -160с.
75 Мокринский С.П. Наказание, его цели и ... – СПб., ... ... ... В. В. ... и наказание в древнем праве. – Варшава,
1903. – 70с.
77 ... А. Ф. ... ... Общего уголовного права с
подробным изложением Начал русского уголовного ... ...... 1980. - ... ... А.А. Наказание. Его понятие и отличие от других право-
охранительных средств. – ... 1914. – ... ... Н.С. ... по ... ... Часть Общая. - М., 1994.
-Т.2.-240с.
80 Багрий-Шахматов Л.В. Уголовная ответственность и наказание. – Минск,
1976. –170с.
81 Рагимов И.М. ... ... и ... его ... – Баку,
1998. – 69с.
82 Розенберг Э.В. Экономия страданий. ... ... ... ... ... его ...... 1916. - 61с.
83 Рейтборт А.М. Понятие и цели наказания. - М., 1961. - 47с.
84 Даль В. ... ... ... ... ... - М., 1961. ...... Братусь С.Н. Юридическая ответственность и законность. - М., ... ... ... и ... Курс ... / Под ред. В.М. ... ... – Саратов, І995. – 217с.
87. Гальперин И.М. Наказание ... ... ... ... ... 1983. – 40с.
88. Новое уголовное право России. Общая ... - М., 1996. ... ... С.И. Шведова Н.Ю. Толковый словарь ... ... - ...... ... И. Я. Понятие уголовного наказания. – Саратов, 1992. –
290с.
91 Фойницкий И.Я. Учение о наказании в ... с ...... - ... ... Б. С. Цели ... // ... теоретической конферен-
ции по вопросам советского ИТП. - М., 1957. - ... ... Б.С. ... ... // ... теоретической
конференции по вопросам советского ИТП - М., 1969. – ... ... ... задачи. Курс советского уголовного права: В 6 т ... ред. А.А. ... - М., 1970. - Т.6. ... ... Н.А. ... ... и пути ее ... - Л.,
1986. -181с.
96 Дуюнов В.К. Наказание в уголовном праве России, принуждение ... // ... и ... – 1997. -№ 11. – ... ... Р.Г. ... ... Правовые и социальные аспекты.
-М., 1990. - 91с.
98 Фетисов В.З. Цели наказания и их содержание // ... ВНИИ МВД ... М., 1977. - №44. – ... ... Д.А. ... проблемы права. - М., 1982. - 460с.
100 Познышев С. В. Основные вопросы учения о наказании. - М., 1904. ... ... ... М.Ю. ... ... и уголовное право ... ... и ... - 1918. - №1. - С.13.
102 Карпец И.И. Наказание, социальные, правовые и криминологические
проблемы. - М., 1973. -131 ... ... С. В. Цели ... ... - М., 1990. -161 с.
104 Никифоров Б.С. ... и его цели // ... ... ... –1981. - №9. – С. ... Коган В.М. Содержание наказания и его цели. Актуальные проблемы
уголовного права. - ... - ... ... ... ... / Под ред. ... - М.,
1997. - С.385-386.
107 Ткачевский Ю. М. Соотношение уголовного и уголовно-исполнитель-ного
законодательства // Вестник МГУ. Сер.11: Право. – 1998. - №2. – С. ... ... О.Ю. ... на проект Федерального законна №304893-3 «О
внесении изменении и дополнение в Уголовный кодекс Российской Федерации» (в
части ... ... - ... О применении штрафа. Бюллетень Верховного суда РК. – ... ...... ... ... ВС РФ «О ... ... применения
судьями Российской Федерации уголовного законодательство об ответственности
за уклонение от уплаты налогов», №07, 4июля 1997г. // Российская юстиция. ... - №9. – ... ... Н.А. ... на ... ... ... №304893-3
«О внесении изменений и дополнений в Уголовный Кодекс РФ (в ... ... ... - ... sqap.ru.
112 По данным областного управления юстиции Жамбылской области. Архив
областного управления юстиции Жамбылской области. – ... 2008. – 231 ... ... к ... ... Российской Федерации. - М.: ИНФРА
М-НОРМА, 1999. – 696 с.
114 Үкім. Қылмыстық іс. ... ... ... ... ...
Алматы, 2008. – 6 б.
115 Обвинительное заключение. Уголовное дело. ... ... ...... 2008. – ... ... Ш.М. О практике назначения судьями уголовного ... ... – 1997. - №9. – ... ... к Уголовному Кодексу Республики Казахстан / Отв.ред.
И.И. Рогов. – Алматы, 2000. - С.139.
118 Постанечук В.С. Эффективность ... ...... 2006. ... ... В.А. ... о ... // Правоведение. – М., 2008. - №12. ... ... В. А.. ... ... об административных штрафах. -
М., Госюриздат, 1963. – 248 с.
121 Бахрах Д. Н. Административная ответственность. – Пермь, 1968. – 140
с.
122 ... ... ... для ... - М.: 1991. – 263 ... ... право Российской Федерации. Общая часть: Учеб. для юрид.
вузов. - М.: 1996. – 262 ... ... ... ... ... об ... Хельмут-Кури. А. Имеет ли наказание ... ... ... 2001. - ... ... и ... в Англии, США, Франции, ФРГ, Японии: Общая
часть УП. - М.: ... ... 1991. – 202 ... ... В.В. ... уголоавных наказаний в Англии. - Киев: 1977.
– 219 с.
128 Крылова, Н.Е. Уголовное право зарубежных стран: ... ... ... - М.: ... 1998. – 294 с.
129 Малиновский А.А. Сравнительное правоведение в сфере уголовного
права. - М.: ... ... 2002. – 289 ... ... Т.М. ... ... зарубежных стран: Германии, Франции,
Финляндии, Общая часть. - СПб.: 1976. - С.51.
131 О наказании в виде ... - ... ... ... Цокуева И. М. Штраф как вид уголовного наказания и проблемы его
применения // ... ... ... ... ... 1997. - ... ... преступление в зарубежном уголовном ... ... ... право: Часть общая. Часть особенная: Учебник / ... ... Л.М. ... и С.В. ... - ... 1999. –310 ... Бюллетень Верховного суда РК. – Астана, 2008
136 Альтернативы тюремному заключению в Российской Федерации: Материалы
международной конференции, Penal Reform International. - М., 2001. – ... По ... ... ... покуратуры РК. – Алматы, 2008. – 123
с.
138 Гальперин Д.И. Виды ... ... – М., 1989. – ... ҚР ... ... ...... 2007. – 145 б.
140 Михлин А. Исполнение наказаний связанных с применением свободы:
Комментарии к УИК // ... ... 1992. - №6. - ... ... ... кодекс РФ // Собрание законодательства
РФ. – М., 2002. - №46. – ст.4532.
142 Минская В.С. ... как вид ... ... // Советская
юстиция. – 1990. - №4. – ... ... Б.С. ... начала в назначениях показание //
Правоведение. – 2000. - №2. - ... ... Х.И. ... ... ... в ... ... Московского университета.Серия 11. Право. - 1983. - №5. - С.34.
145 Комментарий к уголовно-исполнительному кодексу РФ / Под ... – М.: ... ... ... 1997. – ... Осипов Л.Л. Исмаилов И.А. О системе санкции и назначении наказание
прав личных интересов граждан // ... ... ...
1973. – №23. – С.98.
147 Загудаев Ю. Наш опыт ... ... // ... ... ... - №9. - С.27.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 156 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының қылмыстық сот ісін жүргізуде жеке адамның құқығын қамтамасыз ету мәселелері380 бет
ҚР сот сараптамасы пәнінен лекциялар44 бет
Қылмыстық іс жүргізу қағидалары79 бет
Қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату27 бет
Қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босату туралы32 бет
Қылмыстық процесс74 бет
Қылмыстық процесте өндірісті тоқтата тұрудың негіздері33 бет
Қылмыстық процестегі дәлелдемелердің ұғымы мен маңызы76 бет
Delphi бағдарламасында Шымкент қалалық жол полициясының деректер қорын жобалау21 бет
Айыппұл түріндегі жазаны атқару10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь