Жер сілкінісін болжау технологияларын бағалау

КІРІСПЕ 6
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ 8
1.1 Жер сілкіністеріне жалпы сипаттама 8
1.1.1 Жер сілкіністерінің түрлері және пайда болу себептері 10
1.2 Жер сілкіністеріне тарихи шолу 14
1.3 Жер сілкінісін зерттеу және болжау технологиялары 16
1.4 Жер сілкінісін болжау әдістері 29
1.5 Қазақстандағы сейсмикалық қаупі бар аймақтардың сейсмобиомониторингі
33
1.6 Сейсмомониторинг жүйесінің ұйымдастыру тұжырымдамасы 41
2 ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ 50
2.1 Қазақстандағы жер сілкінісін болжау әдістері 51
2.1.1 Жер сілкінісінің қысқа мерзімді болжамы 53
3 НӘТИЖЕЛЕР МЕН ОЛАРДЫ ТАЛДАУ 57
3.1 Алматы облысының сейсмикалық жағдайы және қатер аймақтарын анықтау
57
3.2 Жер сілкінісін болжау технологияларын бағалау 61
3.3 Зілзала қатерін басқару жүйесінің тиімділігін арттыру 66
ҚОРЫТЫНДЫ 68
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 69
ҚОСЫМША 74
Жер сілкінісі – жер асты қыртысындағы дүмпулер мен жердің жердің жоғарғы бедерінің тербелуі. Жер сілкінісі екі түрлі жолмен іске асады. Алғашқысы, табиғи жолмен (негізінен тектоникалық процесстер), екіншісі, жасанды жолмен (жарылғыш заттар, су қоймаларын толтыру және таудағы жерасты қазбаларды опыру).
Алматы аймағының жер аумағы Қазақстанның Оңтүстік-Шығыс бөлігінде орналасқан. Оның табиғатының негізгі ерекшелігі тауаралық кең шатқалды жазықты Іле және жоңғар Алатауының тау жоталарынан құралып, ал аймақтың солтүстік шекарасына қарай жазық жазық далалы болып кететіндігінде. Аймақтың геологиялық даму тарихы оның тектоникалық қозғалыстарына, биік таулы рельефтер мен төмен түсулердің пайда болуына, соның салдарынан сел тасқыны мен тасқын сушөгінділеріне толуына тікелей байланысты. Осыған орай оның орай зілзала қаупі басым аймақ болуы басты сипаты болып табылады.
Сейсмологтардың мәліметі бойынша бұл өңір түгелдей жер сілкіну қарқыны VI-дан IX балл және одан жоғары болуы ықтимал аймаққа жатады. Бұл өңірде соңғы жүз елу жыл мұғдарында эпицентрі таулы және тау бөктеріндегі жерде шоғырланған алапат жер сілкіністері болады.
Іле және Жоңғар Алатауы еліміздегі сел тасқыны жиі болып тұратын аймаққа жатады. Мұнда апатқа ұшыраған аудандар шаруашылығына, оның экономикасына үлкен шығын келтірген, адам шығынын әкелген алапат сел тасқындары болды. Арнайы зерттеу нәтижесіне қарағанда жойқын жер сілкінісі салдарынан болған сел тасқындарының ғаламат зиян шектіргені белгілі болып отыр.
«Қазақстанның зілзала қаупі басым аймақтарында жергілікті деңгейдегі қатерді басқару» жобасының екінші фазасын орындау аясындағы зерттеу ең бірінші кезекте Алматы облысы мен Алматы қаласы аумағын қатердің өзіндік категориялары бойынша шектемелеуге мүмкіндік тудырды.
Жыл сайын бір жүз мыңға жуық жер сілкінісі болады. Алайда, олардың басым бөлігі елеусіз дүмпулер болғандықтан, адамдар сезе қоймайды. Үлкен қауіп тудыратын жер асты дүмпулері орта есеппен алғанда айына екі реттен болып тұрады. Олар мұхиттың тұңғиығында орын алғандықтан адамдар мекендейтін аймақтарға тигізер зияны болмайды. Жер сілкінісінің басты себептері ретінде жер қыртысы платформаларының қозғлысы мен қимылдауын айтуға болады. Мұндай қозғалыстар орын алған аймақ жер сілкінісінің ошағы деп аталады. Ал жер сілкінісі ошағының жер бетіндегі нүктесі эпицентр болып саналады.
Жердің даму тарихында апат туғызатын (катастрофалық) табиғи құбылыстардың бірі — жер сілкіну.
1. Авсюк Ю.Н., Худзинский Л.Л., Суворова И.И. Связь сейсмичности Земли с приливным воздействием Луны и Солнца // Проблемы теоретической сейсмологии и сейсмичности. - М., 2002. - С. 311-336. — ( Вычислительная сейсмология; вып. 33)
2. Анализ текущей сейсмической обстановки в районе Южного Сахалина / И.Н. Тихонов, А.И. Иващенко, Ким ЧунУн, В.И. Михайлов, Сен Рак Се // Проблемные вопросы островной и прибрежной сейсмологии (ОПС-2005). Международный научный симпозиум, 5¬8 июня, 2005. Южно-Сахалинск, Россия: тезисы докладов. - Южно-Сахалинск. — 2005. С. 134-135.
3. Баркин Ю.В., Феррандиш Х.М., Наварро Х.Ф. Приливы, движение плит и землетрясения // Эволюция тектонических процессов в истории Земли: материалы XXXVII Тектонического совещания, Новосибирск, 10-13 февраля 2004 г. - Новосибирск, 2004. - Том 1. - С. 41-43.
4. Добровольский И.П. Теория подготовки тектонического землетрясения. - М.: ИФЗ АН СССР, 1991.-224 с.
5. Иванов В.В. Периодические колебания погоды и климата // Успехи физических наук. -2002.-Т. 172, №7.-С. 777-811.
6. Карты ожидаемых землетрясений, основанные на комплексе сейсмологических признаков / Г.А. Соболев, Т.Л. Челидзе, А.Д. Завьялов, Л.Б. Славина, В.Е. Николадзе // Изв. АН СССР. Сер. Физика Земли. - 1990. - № 11. - С. 45-56.
7. Комплекс долгосрочных сейсмологических предвестников (Калифорния и некоторые другие регионы) / К.А. Аллен, В.И. Кейлис-Борок, И.М. Ротвайн, К. Хатген // Математические методы в сейсмологии и геодинамике. - М., 1986. - С. 23 - 27. - ( Вычислительная сейсмология; вып. 19)
8. Кособоков В.Г. Прогноз землетрясений: основы, реализация, перспективы. // Прогноз землетрясений и геодинамические процессы. - М.: ГЕОС, 2005. - Часть I. 179 с. — (Вычислительная сейсмология; вып. 36).
9. Кособоков В.Г., Хохлов A.B. Экспериментальный среднесрочный прогноз в реальном времени: проверка алгоритма М8 // Математическое моделирование сейсмотектонических процессов в литосфере, ориентированное на проблему прогноза землетрясений. - М.: МИТП РАН, 1993.- Вып. 1. - С. 53-60.
10. Ромашкова Л.Л., Кособоков В.Г. Среднесрочный прогноз землетрясений на основе пространственно стабильных кластеров тревог // Доклады АН. - 2004. - Т. 398, №1. - С. 106¬108.
11. Рыкунов Л.Н., Смирнов В.В. Вариации сейсмичности под действием лунно- солнечных приливных деформаций // Изв. АН СССР. Физика Земли. - 1985. - № 1. - С. 97-103.
12. Сапрыгин С.М. О сейсмическом районировании Сахалина // Тихоокеанская геология. - 2008. - Т. 27, № 2. - С. 72-79.
13. Сапрыгин С.М., Тихонов И.Н., Василенко Н.Ф. Геодинамический мониторинг при разработке Лунского газоконденсатного месторождения // Вопросы экологии природопользования: информационный вестник. Вып. № 6. Сахалинский областной совет народных депутатов. Учебно-методический центр. - Южно-Сахалинск, - 1993. — Июнь. - С. 126-130.
14. Сидорин А.Я. Предвестники землетрясений. - М.: Наука, 1992. - 191 с.
15. Симуширские землетрясения и цунами 15 ноября 2006 года и 13 января 2007 года / И.Н. Тихонов, Н.Ф. Василенко, Д.Е. Золотухин, Т.Н. Ивельская, A.A. Поплавский, A.C. Прытков, А.И. Спирин // Тихоокеанская геология. - 2008. - Т. 27, № 1. - С. 3-17.
16. Симуширское землетрясение 9 января 1989 г. / Л.Н. Поплавская, А.О. Бобков, А.Н. Бойчук, H.A. Миталева, Л.С. Оскорбин, М.И. Рудик, М.И. Стрельцов, И.Н. Тихонов, А.И. Малышев. - Препринт ИМГиГ. - Южно-Сахалинск, 1991. - 54 с.
17. Смирнов Н.В., Дунин-Барковский И.В. Курс теории вероятностей и математической статистики для технических приложений. - М.: Наука, 1969. - 511 с.
18. Соболев Г.А. Основы прогноза землетрясений. - М.: Наука, 1993. - 314 с.
19. Соболев Г.А., Завьялов А.Д. О концентрационном критерии сейсмогенных разрывов // Доклады АН СССР. - 1980. - Т. 252, №1. - С. 69-71.
20. Соболев Г.А., Пономарев A.B. Физика землетрясений и предвестники. - М.: Наука, 2003. - 230 с.
21. Соболев Г.А., Тюпкин Ю.С. Аномалии в режиме слабой сейсмичности перед сильными землетрясениями Камчатки // Вулканология и сейсмология. - 1996,- № 4. - С. 64¬74.
22. Тараканов Р.З. Размеры очаговых зон сильных землетрясений Курило-Камчатского региона и Японии и проблема максимальных возможных магнитуд // Вулканология и сейсмология.- 1995.-№ 1.- С. 76-89.
23. Тараканов Р.З. Сейсмичность, глубинное строение и сейсмическая опасность Курило- Охотского региона // Диссертация в виде научного доклада на соискание ученой степени доктора физико-математических наук. - Южно-Сахалинск, 2006. - 76 с.
24. Тектоносфера Тихоокеанской окраины Азии / В.В. Гордиенко, A.A. Андреев, С.А. Биккенина и др. — Владивосток, 1992. - 238 с.
25. Тихонов И.Н. Динамика сейсмического режима юга Сахалина // Проблемы сейсмической опасности Дальневосточного региона. - Южно-Сахалинск, 1997.- С. 5-20.- (Геодинамика тектоносферы зоны сочленения Тихого океана с Евразией; Т. VI).
26. Тихонов И.Н. Долгосрочный прогноз сильного землетрясения на юго-западном шельфе острова Сахалин и его реализация в результате Невельского землетрясения 2 августа 2007 года (Muн 6.2) // Проблемы сейсмобезопасности Дальнего Востока и Восточной Сибири : междунар. науч. симпоз., Южно-Сахалинск, Россия, 27-30 сентября 2007 г. : тез.докл. / отв. ред. И.Н. Тихонов, A.B. Коновалов. - Южно-Сахалинск : Ин-т мор.геологии и геофизики ДВО РАН, 2007. С. 100-101.
27. Тихонов И.Н. Закон повторяемости интервалов времени между последовательными землетрясениями // Динамика очаговых зон и прогнозирование сильных землетрясений Северо-Запада Тихого океана. - Южно-Сахалинск, 2001а. - Т.2. - С. 67-79.
28. Тихонов И.Н. Закон повторяемости отрезков времени между последовательными землетрясениями // Доклады АН. - 2002. - Т 387, № 2. - С. 250-252.
29. Тихонов И. Н. Закономерности пространственно-временных вариаций повторяемости землетрясений Японии за 1985-1988 гг. - Препринт. - Южно-Сахалинск: ИМГиГ ДВО РАН, 1993.-37 с.
30. Тихонов И.Н. О возможной связи возникновения сильных землетрясений с периодичностями сближения Земли с планетами Солнечной системы // Проблемы сейсмичности Дальнего Востока и Восточной Сибири. - Южно-Сахалинск, 2003а. - Т.2. - С. 5-22.
31. Тихонов И.Н. Обнаружение и картирование сейсмических затиший перед сильными землетрясениями Японии // Вулканология и сейсмология. - 2005.- № 5.- С. 1-17.
32. Тихонов И.Н. Предвестники Нефтегорского землетрясения 1995 г. и современная-предвестниковая ситуация на юге Сахалина // Память и уроки Нефтегорского землетрясения. Научно-технический семинар-совещение, 24-25 мая 2000 г.: Сборник докладов.- Южно - Сахалинск, 2000. - С. 72-74.
33. Тихонов И.Н. Результаты моделирования последовательностей мелкофокусных землетрясений юга Сахалина с целью прогноза времени возникновения толчков с М > 4.0 // Проблемы сейсмичности Дальнего Востока и Восточной Сибири. - Южно-Сахалинск, 20036. -Т. 2.-С. 53-63.
34. Тихонов И.Н. Сильные землетрясения в Сахалинской области: исследования и прогнозы // Вестник ДВО РАН, № 1, 2006. - С. 67-80.
35. Тихонов И.Н. Прогноз сейсмоопасных периодов в районах Камчатки и Южных Курильских о-вов на основе периодичностей возникновения сильных мелкофокусных землетрясений // Взаимосвязь между тектоникой, сейсмичностью, магмообразованием и извержениями вулканов в вулканических дугах. Материалы IV международного совещания по процессам в зонах субдукции Японской, Курило-Камчатской и Алеутской островных дуг. Петропавловск-Камчатский. 21-27 августа 2004 г. / отв. редактор Е.И. Гордеев. - Петропавловск-Камчатский: Институт вулканологии и сейсмологии ДВО РАН. - 2004а. - С. 310-313.
36. Тихонов И.Н. Способ выявления периодичностей сильных мелкофокусных землетрясений и прогноза сейсмоопасных интервалов времени // Взаимосвязь между тектоникой, сейсмичностью, магмообразованием и извержениями вулканов в вулканических дугах: материалы IV международного совещания по процессам в зонах субдукции Японской, Курило-Камчатской и Алеутской островных дуг. Петропавловск-Камчатский. 21-27 августа 2004 г. / отв. ред. Е.И. Гордеев. - Петропавловск-Камчатский: Институт вулканологии и сейсмологии ДВО РАН. - 20046. - С. 245-247.
37. Тихонов И.Н., Ким Ч.У. Успешный прогноз Невельского землетрясения 2 августа 2007 года (МЬН = 6.2) на юге о-ва Сахалин // Доклады АН. - 2008. - Т. 420, № 4. - С. 532-536.
38. Тихонов И.Н., Малышев А.И. Модель сейсмического процесса для целей средне- и краткосрочного прогноза разрушительных землетрясений в районе Южных Курильских островов // Динамика очаговых зон и прогнозирование сильных землетрясений Северо- Запада Тихого океана. - Южно-Сахалинск, 2001. — Т1. — С. 34-47.
39. Тихонов И.Н., Малышев А.И. Развитие элементов методики краткосрочного прогноза землетрясений для района Южных Курильских островов // Проблемы геодинамики, сейсмичности и минерагении подвижных поясов и платформенных областей литосферы: материалы международной конференции. — Екатеринбург, 1998. - С. 180-182.
40. Тихонов И.Н., Касахара М., Малышев А.И. Ретроспективное изучение сейсмологических предвестников разрушительного землетрясения 1995 г. вблизи г. Кобе (Япония). Возможность краткосрочного прогноза времени его возникновения // Динамика очаговых зон и прогнозирование сильных землетрясений Северо-Запада Тихого океана. - Южно-Сахалинск, 2001. -Т.2. - С. 5-20.
41. Geller R.J. Earthquake prediction: A critical review // Geophys. J. Inter. 1997. Vol. 131. P. 425-450.
42. Geller R.J., Jackson D. D., Kagan Y. Y., Mulargia F. Earthquakes cannot be predicted // Science, 1997. Vol. 275. P. 1616-1619.
43. Global Hypocenters Data Base, 2004. CD-ROM NEIC/USGS, Denver. CO. 1989 and its updates through January 2004.
44. Healy J.H., Kossobokov V.G., Dewey J.W. A test to evaluate the earthquake prediction algorithm, M8 // U.S. Geological Survey Open-File Report 92-401. - 1992. - 23 p., with 6 appendices.
45. Intermediate - term prediction of times of occurrence of strong earthquakes in California and Nevada / K.R. Allen, V.I. Keilis-Borok, L. Knopoff, I.M. Rotwain // Nature. - 1988. - Vol. 335, No. 6195.-P. 690-694.
46. International Handbook of Earthquake and Engineering Seismology. Part A. Edited by W.H.K. Lee, H. Kanamori, P.C. Jennings, and C. Kisslinger. Academic Press. - Amsterdam; Boston; London; New York; Oxford; Paris; San Diego; San Francisco; Singapore; Sydney; Tokyo. - 2002. - 946 p.
47. Japan University Network Earthquake Catalog (1985.7.1 - 1992.12.31) // Earthquake Prediction Data Center, Earthquake Research Institute, University of Tokio.
48. JMA Earthquake Catalog (Japan Meteorological Agency; 1926.1.1 - 2005.1.1). Kagan Y. Y. Are earthquakes predictable? // Geophys. J. Inter. 1997. Vol. 131. P. 505-525. Katsumata K., Kasahara M. Precursory seismic quiescence before the 1994 Kurile Earthquake (Mw = 8.3) revealed by three independent seismic catalogs // Pure and Applied Geophysics. - 1999. - Vol. 155. - P. 443-470.
49. Kawasaki I. Silent earthquakes occurring in a stable-unstable transition zone and implications for earthquake prediction // Earth and Planets Space. - 2004. - Vol. 56. - P. 813-821.
50. Keilis-Borok V.I., Rotwain I.M. Diagnosis of time increased probability of strong earthquakes in different regions of the world: algorithm CN // Physics of the Earth and Planetary Interiors. - 1990. - Vol. 61, Nos. 1-2. - P. 57-72.
51. Swinbanks D. Trying to shake Japan's faith in forecasts // Nature. - 9 April, 1992. - Vol.356.
52. Wiemer S., Wyss M. Seismic quiescence before the Landers (M=7.5) and Big Bear (M=6.5) 1992 earthquakes // Bulletin of Seismological Society of America. - 1994. - Vol. 84, No. 3. - P. 900-916.
53. Wyss M. Cannot earthquakes be predicted? // Science, 1997. Vol. 278. P. 487-488.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ЖӘНЕ ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
ЭНЕРГОЭКОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
ЖЕР СІЛКІНІСІН БОЛЖАУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН БАҒАЛАУ
«6М073100- Тіршілік әрекетінің қауіпсіздігі
және қоршаған ортаны ... ... курс ... _____________ Б.А. Бидайбеков
Ғылыми жетекшісі _____________ Н.У. ... ... ... болжау технологияларын бағалау.
Магистрлік диссертация жер сілкінісі, оның түрлері, пайда ... мен жер ... ... технологияларын бағалауға негізделген.
Диссертациялық жұмыста Алматы облысының сейсмикалық жағдайы және ... ... жер ... ... ... ... ... басқару жүйесінің тиімділігін арттыру қарастырылған. Диссертациялық
жұмыс кіріспеден, 3 ... ... ... ... тұрады. Диссертациялық жұмыс 74 беттен, 22 сурет, 4 ... ... ... ... ... ... ... сөздер: жер сілкінісі, болжау технологиялары,
алгоритмдер, сейсмикалық жағдай,жер сілкінісі магнитудасы, ... ... ... ... ... ... на ... технологии прогнозирования
землетрясения, видов и причины появления землетрясения. В диссертационной
работе рассматривается ... ... ... области,
выявление опасных зон, и оценка технологии прогнозирования землетрясения,
увеличение эффективности системы управления. Диссертационная работа состоит
из ... ... как ... 3 глав, заключения и списка использованной
литературы. Диссертация написана на 74 стр., ... 22 ... ... 8 схем, список использованных 53 источников.
Часто использованные слова: землетрясение, технологии прогнозирования,
алгоритмы, сейсмическое ... ... ... ... of ... ... ... Master`s dissertation gives whole information about earthquakes.
If exactly, it describes types of ... and reasons of why ... This ... is considering the seismic detection of the
condition and the edge of danger, assessing of the technology forecasting
earthquakes in region of the Almaty. Examined the increase in ... of the managing of ... hazards. The ... of introduction, three sections, conclusion and list of ... ... ... 74 pages, and included 22 ... ... 8 schemes and 53 list of ... and often used words: earthquake, forecasting technologies,
algoritms, seismic events, earthquakes' magnitude and seismic waves.
Нормативтік сілтемелер
1. Қазақстан ... 1996 ... 5 ... N 19 ... ... ... табиғи техногендiк сипаттағы төтенше
жағдайлар саласындағы заңдары.(1 тарау, 2 бап)
3. Халықтың табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше 
жағдайлар саласындағы құқықтары мен ... (2 ... ... және ... ... төтенше жағдайлардың алдын 
алу. (4 тарау)
5. Ғылыми зерттеулер, жағдайды қадағалау, бақылау мен табиғи ... ... ... ... (4 ... 15 бап)
6. Табиғи және техногендiк сипаттағы төтеншежағдайларды жариялау. (5 тарау,
19 бап)
МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ |6 |
|1 ... ШОЛУ |8 ... |Жер ... жалпы сипаттама |8 ... ... ... және ... болу ... |10 ... |Жер ... тарихи шолу |14 ... |Жер ... ... және болжау технологиялары |16 ... |Жер ... ... ... |29 ... |Қазақстандағы сейсмикалық қаупі бар аймақтардың | |
| ... |33 ... ... ... ... тұжырымдамасы |41 |
|2 |ЗЕРТТЕУ ... МЕН ... |50 ... ... жер сілкінісін болжау әдістері |51 ... ... ... ... ... |53 |
|3 ... МЕН ОЛАРДЫ ТАЛДАУ |57 ... ... ... ... ... және қатер аймақтарын | |
| |анықтау |57 ... |Жер ... ... ... ... |61 ... |Зілзала қатерін басқару жүйесінің тиімділігін арттыру |66 |
| ... |68 |
| ... ... ... |69 |
| ... |74 ... ... – жер асты қыртысындағы дүмпулер мен жердің ... ... ... Жер ... екі ... ... іске ... табиғи жолмен (негізінен тектоникалық ... ... ... ... ... су ... ... және таудағы жерасты
қазбаларды опыру).
Алматы аймағының жер аумағы Қазақстанның ... ... Оның ... ... ... ... кең шатқалды
жазықты Іле және жоңғар Алатауының тау жоталарынан құралып, ал аймақтың
солтүстік ... ... ... ... ... ... кететіндігінде.
Аймақтың геологиялық даму тарихы оның ... ... ... ... мен төмен түсулердің пайда болуына, соның ... ... мен ... ... ... ... ... Осыған орай
оның орай зілзала қаупі басым аймақ болуы басты сипаты болып табылады.
Сейсмологтардың мәліметі бойынша бұл өңір ... жер ... ... IX балл және одан жоғары болуы ықтимал аймаққа жатады. Бұл өңірде
соңғы жүз елу жыл мұғдарында эпицентрі ... және тау ... ... ... жер ... болады.
Іле және Жоңғар Алатауы еліміздегі сел тасқыны жиі болып тұратын
аймаққа жатады. Мұнда ... ... ... ... ... ... шығын келтірген, адам шығынын әкелген алапат сел
тасқындары болды. ... ... ... қарағанда жойқын жер сілкінісі
салдарынан болған сел тасқындарының ғаламат зиян шектіргені ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі
қатерді басқару» жобасының екінші фазасын орындау аясындағы ... ... ... ... облысы мен Алматы қаласы аумағын қатердің өзіндік
категориялары ... ... ... ... ... бір жүз мыңға жуық жер сілкінісі болады. Алайда, ... ... ... ... болғандықтан, адамдар сезе қоймайды. Үлкен
қауіп тудыратын жер асты дүмпулері орта есеппен алғанда ... екі ... ... Олар мұхиттың тұңғиығында орын ... ... ... тигізер зияны болмайды. Жер сілкінісінің басты
себептері ретінде жер қыртысы ... ... мен ... ... ... ... орын ... аймақ жер сілкінісінің ошағы
деп аталады. Ал жер сілкінісі ошағының жер ... ... ... ... даму ... апат ... (катастрофалық) табиғи
құбылыстардың бірі — жер сілкіну.
Оның жойқын ... ... ... ... ... ... еш қайсысымен салыстыруға болмайды. Ерте кезден сақталған
тарихи деректер бойынша, бар ... ... ... ... ... бір
қаланың немесе кішігірім мемлекеттің түгелдей дерлік жоқ ... ... Жер ... тәулік сайын (орта есеппен) 200-де астам, ал бір жылда
100 мыңға жуық жер сілкінісі болып тұрады. Олардың ... ... 9 ... 10—15, 8 ...... 7 ... — 300 ... жуық жер сілкінісі
байқалады.
Жер сілкінісінің алдын алудың бірден – бір жолы - жер ... ... ... Жер ... ... ала ... мақсатында, жер беті
деңгейінің өзгерістерін (жоғары көтерілу, төмен шөгу және еңістік ... ... ... ... — жер ... ... өлшейтін
құрал; нивелир — жер бетінің тік бағыттағы қозғалыс шамасын өлшейтін құрал;
триангуляциялар торабы, деформограф — екі нүктенің ара ... ... т. б. ... ... ... көп көңіл бөлініп келді.
Жер сілкінісін болжаудың бірден – бір негізгі шешімі ол ... ... ... ... да ... ... жер сілкінісінің болжау технологияларын бағалау деп алып, осы
мақсатқа жету үшін төмендегідей ... алға ... ... ... ... ... және қатер аймақтарын
анықтау;
2. Жер сілкінісін болжау технологияларын бағалау;
3. Зілзала қатерін басқару жүйесінің тиімділігін арттыру.
1. ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
1. Жер ... ... ... ... дегеніміз не? Жер бетіндегі елді мекендерді аямай
киратып, өзендерге бөгеу болған, жер бедерін адам ... ... зор алып күш ... ... ... Бұл ... қазіргі кездегі
ғылым жетістіктеріне сүйене отырып, жауап беруге болады. Жер беті үнем
қозғалыста болып ... Оның ... жер ... ... аудандарынан
байқаймыз. Мысалы, дүниежүзіндегі әсем қалалардың бірі Венеция (Италияда)
қазіргі кезде жартылай су ... ... ал ... жері ... 1 мм
төмен шөгуде. Егер ... ... ... (плотиналар мен дамбалар)
болмаса, оның көп аудандары су астында қалған болар еді; ... ... ... 1 см ... ... ... ... теңіз
толқындарының сақталған ізі қазіргі кезде су ... ... ... ... орналасқан жартастардан байқалады.[1]
Жер қыртысын құрайтын заттарға (қатты күйдегі тау жыныстарына) өте
қысқа уақыт аралығында үлкен ... ... ... әсер еткен жағдайда, олар
тез арада морт сынған болар еді. Ал, ұзақ ... бойы ... ... ... ... әсер ... онда жер ... сағыздай созылып
немесе иіліпі әр түрлі қатпарлар түзілер еді. Кейбір ... ... жер ... (өте қысқа уақыт аралырында) серпімді күшті тербеліс
немесе жер сілкінісін тудырады.[2]
Жер сілкінудің басым көпшілігі, әсіресе аса ... ... ... ... Қазақстанда) тектоникалық қозғалыстармен (ығысу-ыдырау,
қатпарлану, жылжу әрекеттерімен) тікелей байланысты.
Соңғы жылдары жер сілкінудің техногендік себептері ... ... ... ... инженерлік іс-әрекеттерімен (гидротехникалық құрылыстар
салу, ірі бөгеттер тұрғызып су коймаларын ... ... мен газ ... және
т, б.) тығыз байланысты. Мысалы, Үндістанның батыс бөлігінде орналасқан
Койна ауданында байқалған жер ... ... (1967) 180 адам ... екі ... ... жараланады. Сол секілді АҚШ-тың Оровилл қаласының
маңында ... ... ... (1975) жер ... ... ... ... жеткен.[3]
Орта Азия территориясында мұндай жағдайлар Тәжікстанда тереңдігі 317
м-лік Нурек су қоймасын толтыру, Қырғызстанда — ... ... ... ... — Чарвак су электрстанцияларын салу ... Ал ... ... оңтүстік бөлігінде (1976) және Газлиде
(1976, 1984) болған жер ... ... мен газ ... ... тікелей
байланысты деп саналады. Дегенмен, жер сілкінудің техногендік түрлері дүмпу
күшінің әлсіздігімен және таралу ... ... (жер ... түрімен салыстырғанда) сипатталады (1-суретте жер сілкінісі
болған аймақ көрсетілген).[4]
Жер сілкінудің ... ... ... ... ... емес ... мәлім.
XX ғасырдың 60 жылдарының аяғына қарай жер сілкінуді зерттеу әдістері
жетілдіріліп, оның эпицентрін ... ... ... ... ... ... ... талдау жұмыстарының нәтижесі, яғни ең басты
сейсмикалық белдеулердің Тынық ... және ... ... (Альпі-
Гималай) белдеулер екендігін көрсетеді.
1- сурет. Жер сілкінісі болған аймақ.
Тынық мұхиттық белдеу Оңтүстік және Солтүстік Америка, Антиль, Алеут,
Аляска, Камчатка, ... ... ... ... ... ... Жаңа
Гвинея, Жаңа Зеландия және т. б. ... ... ... ... мұхит
жағаларын түгел қамтиды. Бүкіл жер шарында болатын күшті жер сілкінулердін,
алтыдан бес бөлігі немесе барлық жер ... 68%-і осы ... ... Олардың көпшілігі терең фокустық ... ... ... (Альпі-Гималай) белдеу Жерорта теңізінің батыс
жағалауларынан ... ... ... ... Азияға дейінгі аралықта
созылып жатады,атап айтқанда Пиреней,Апеннин,Балқан Альпі,Карпат, Қырым,
Кавказ, Памир, Иран, ... Орта ... ... ... және т. ... ... ... жер сілкіністерінің 21%-і осы белдеуде болып тұрады.
Олардың көпшілігі сығылысу, ал ... ... ... ... ... ... ... Жер сілкіну әрекеттері жоғарыда аталған
сейсмикалық қос белдеуден басқа да жеке ... яғни ... мен ... ... ай- ... Байкал маңайында, Африкалық Ұлы
көлдер маңайында және т.б. аудандарда кездесіп ... ... жер ... ошақтары негізінен оңтүстікте,
шығыста, солтүстік-шығыста орналасқан. Атап айтқанда Карпат маңын, Оңтүстік
Қырымды, Кавказды, ... ... Орта ... ... ... ... Алтайдан Саянға дейінгі таулы аудандарды, ... ... ... Қиыр ... ... ... және Куриль
аралдарын қамтиды.[7]
Орта Азия мен Қазақстан жерінде Солтүстік Тянь-Шань таулары, ... Іле ... мен ... ... және Жоңғар Алатауы ертеректен-ақ
белгілі жер сілкіну зардабына көп ... ... ... ... қауіпті (дүмпу күші VII балл) зонада ... ... ... ... ... ... Ереван, Ашгабад, Душанбе,
Ташкент, ... ... ... ... ... ... қалаларын ерекше атап өтуге болады. Олардың жалпы аумағы бүкіл
ТМД территориясының бестен бір ... ... Жер ... ... және пайда болу себептері
Жер сілкінудің географиялық таралуы Жер бетінде біркелкі болмайтындығы
кездейсоқ ... ... Оның ... жер ... жеке ... даму тарихының өзіндік ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Жалпы
алғанда, жер сілкіну әрекеттері қозғалмалы аймақтарда жиі байқалады. Мұндай
аймақтардың қатарына ең жас ... тау ... ... жоталар мен
рифттік зоналарды, материктер мен мұхиттардың шекарасын қамтитын аудандарды
жатқызуға болады. Сонымен бірге, жер ... ... ... ... де ... келетіндігін айта кету керек. ... ... жер ... ... ... әрекеттерді
жандандыратындығы байқалады. Мысалы, 1982 ж. Перу мен ... ... ... ... соң ... ... ... саны 25-ке жеткені мәлім (2
- сурет).
2 - сурет. 1982 жылы ... ... жер ... ... ... барлығы жер сілкіну және вулканизм әрекеттерінің пайда ... ... ... ... және ... Жер ... жүріп жатқан жалпы геодинамикалық ... ... ... ... жер ... түрлері
көрсетілген).
1-сызбанұсқа. Жер сілкінісінің түрлері
Сейсмикалық толқындар қума, көлденең және беттік толқындар болып үшке
бөлінеді.
Сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы тау ... ... және ... ... ... болады.
Қума толқындардың таралу жылдамдығы 5 – 6 км/с, көлденең толқындардікі
3 – 4 км/с.[9]
Сейсмикалық толқындар туындатушы жарылымдардың ... ... ... – 8 км) ... км-ге
(1960 жылғы Чилидегі жерсілкіну) дейін жетеді.
Ал 1957 жылғы Гоби Алтайындағы жерсілкінуде жалпы ұзындығы 700 км-дей
жарылымдар жүйесі пайда болған.
Жер қыртысында немесе мантияның жоғары бөлігіндегі тау ... ... ... жер асты ... ... орынды жерсілкіну
ошағы, ошақтың тереңдіктегі орнын гипоцентр, Жер бетіндегі ... ... ... (2 – ... жер ... жер
қойнауындағы орналасу тереңдігі көрсетілген).[10]
2-сызбанұсқа. Жер сілкіну жер ... ... ... көп ... жақын және орташа (Ашғабадта жерсілкінудің тереңдігі
15 — 20 км, Ташкентте 5 — 10 км, Спитакта 10 — 15 км болған) ... ... ... ... өте аз ... ... Тынық
мұхиттың жағалауындағы жерсілкінудің гипоцентрі 600 — 700 км тереңдікке
жеткен). Жерсілкіну гипоцентрі теңіз бен ... ... да ... теңіз сілкінуі деп ... Бұл ... ... ... ... дейін
созылады. Механикалық кернеу күшінің біртіндеп шығуына байланысты, жер асты
дүмпулері қайталанып отырады. Әдетте, алғашқы ... ... ... ... ... жалғасады. Олардыафтершоктар деп, ал дүмпу ... ... ... ... деп ... ... ... соң 3 – 4 жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Мысалы, ... ... ...... ...... — 1×1020 эрг, Кеминжотасында (Алматы) — 4×1024 эрг.[11]
Жерсілкіну үлкен апаттарға әкелетіндіктен оның қай жерде, ... ... ... болатынын болжау өте маңызды мәселе.
Сейсмикалық есептеулер бойынша, орташа алғанда Жер шарында жылына 1 ... ... ... 10 ... ... 9 – 15 ... 50 – 100 қиратушы, 300 ... өте ... ... ... өте ... аспаптар – сейсмографтармен жабдықталған
сейсмикалық стансаларда зерттеледі.
Жерсілкінудің геологиялық жағдайларын ... ... ... ... ... ... және жерсілкіну болмайтын аймақтарды
алдын-ала анықтауға мүмкіндік береді. Осының негізінде сейсмикалық аудандау
жүзеге асырылады (3- суретте жер ... ... ... ... ... ... Жер сілкінісінің пайда болуының тектоникалық себебі.
Қазіргі ... Жер ... ... ... ... ... ... Тынық мұхиттық белдеу — Тынық мұхитының батыс және шығыс жағаларын
айнала орналасқан.
Бұл ... жас ... ... ... Апеннин, Карпат, Кавказ,
Гималай, Кордильерлер, Анд, т.б.), ... ... су ... ... ... (Тынық мұхитының батыс
шеттері, Алеут , Куриль, Жапония, Малайя, Жаңа ... ... т.б. ... ... 68%-ы ... Жерорта теңіздік ... ... ... арқылы,
батыста Португалия жағаларынан, шығыста Малайя ... ... ... ... ... ... 21%-і орналасқан. Жерсілкіну
ошақтарының белгілі бір географиялық ... ғана ... ... даму ... ... ... ... күшін бағалау үшін оның қирату әрекеті мен
адамдардың психологиялық сезіміне тікелей бақылау ... ... ... ... ... ... ... апат
әкелетіндіктен, ол басқа табиғи құбылыстардың ... ... қай ... ... ... ... оның ... және күші
қандай болатыны әзірше толық шешімін тапқан жоқ.
Жерсілкінуді жабайы аңдар, ... мен үй ... ... ... ... ... бұл ... болжауға болады.
Қазіргі кезде адамның табиғи ортаға ауқымды әсер ... асты ... ... алуы, ядролық
жарылыстар, ірі су ... ... т.б.) ... де арта түсуде.[14]
2. Жер сілкіністеріне тарихи шолу
Американ сейсмологы Дж. Милннің санағы бойынша адамзат тарихының ... мың жыл ... жер ... ... ... апат ... ... саны 13
млн-нан кем емес екен. Сондықтан да жер ... ... ... және оның болу ... алдынала болжау мәселелері қаншалықты
маңызды екендігін осыдан-ақ байқауға болады.
XX ғасырда Орта Азия территориясында байқалған жер ... ... ж. - ... ... ... ... 1927 ж. - Қырымның оңтүстік
жағалауы, 1948 ж. - Ашхабад, 1966 ж. - ... ... ... ... ж. - ... 1986 ж. - ... 1989 ж. - ... қалалары мен
Тәжікстан селолары зардап шекті (4 - сурет. 1911жылы Верныйда болған жер
сілкінісі көрсетілген).
4 - ... ... ... ... жер сілкінісі
Катастрофалық ірі жер сілкінулер кезінде жер ... ... ... ұшырайды: кейбір аудандар төмен шөгеді (мысалы, Чили ... 1960 ж.); ... ... ... ... ... ... көтерілуі
(мысалы, 1964 ж. Аляскада болған жер сілкінуі кезінде 16 м-ге дейін жоғары
көтерілуі) байқалады; өзендердің жолы ... жаңа ... ... ... 1911 ж. ... ... Памирдегі Сарез көлі); лайлы-тасты тасқындар
сел болып ағады (мысалы, 1949 ж. ... Хаит ... ... селді тасқын астында қалды); мұхит жағалауларына жақын аймақтарда
(мысалы, Тынық мұхит жағалауында) алып толқындар (цунамилар) пайда ... зор ... ... ... ... ... жер сілкіністері үш түрге
ажыратылады (ошақтарының тереңдігіне қарай): (3 -сызбанұсқа).
• “қалыпты” (нормалық) жер сілкіну (ошағының тереңдігі 10-60 ... ... жер ... ... ... ~60-300 км);
• “терең фокусты” жер сілкіну (ошағының тереңдігі >300 км).[10]
3-сызбанұсқа. Жер сілкісінің ошақ ... ... ... Азия мен ... ... ... жер ... көбінесе
“қалыпты” (нормалық) түрге жатады; Гиндикуш тау аймағында ... ... ... ... ... жер ... ал ТМД-ның Курил ... ... ... ... және ... ... ... фокустық” жер сілкіністері болып тұрады. Ал Қиыр Шығыста тек
терең фокустық сілкінулер ғана байкалады.
Жер ... ... бір түрі ... ... ... ... немесе вулкан атқылау барысында) байланысты кездеседі. Олар
магмадан бөлінген ... ... ... қопарылысы кезінде
байқалады.
Жер сілкінудің үшінші бір түрі — денудациялық немесе кенеттен ... ... ... ... Мұндай жағдайлар таулы аудандарда
карсттық үңгірлерде жиі кездеседі.[16]
1.4.Жер сілкінісін зерттеу және болжау технологиялары
XIX ғасырдың ортасына қарай жер ... ... ... ... ғана ... ... ... қолданылатын негізгі ұғымдар: жер сілкіну ошақтары немесе
гипоцентр (жер сілкіну фокусы деп те ... оның жер ... ... ... күші бірдей нүктелерді (бір-біріне) қосатын
сызықтары изосейст, сілкіну күші ең жоғары (мах) аймақтары плейстосейст деп
аталады.[17]
Жер сілкіну күші ... ... ... ... ... ... жасалған ең алғашқы салыстырмалы кестенің авторлары Италия ғалымы
де Росси мен ... ... ... (1880 ж.) ... саналады. 1931 ж.
жапония ғалымы Вадати жер сілкінудің магнитудалық ... ... өз ... ұсынады. 1935 ж. белгілі сейсмолог, американ;
(Калифорния) ... Ч. ... оның ... және ... ... Магнитуданы есептеп шығару үшін, жер сілкіну ошағының
тереңдігін және оның эпицентрден қашықтығын білу ... ... ... ... өте ... аппаратураны қажет етеді.
Ч. Рихтер мен австриялық ғалым Б. ... ... ... ... (М) деп, ... ... ... 100 км-лік
қашықтықта стандарттық сейсмограф көмегімен жазылып алынған) максимал
амплитудасының ондық логарифм шамасын ... ... ... дегеніміз жер сілкінудін салыстырмалы
энергетикалық өлшемі. Онын, шамасы сейсмограммада жазылған ... мен ... ... ... анықталады. Әдетте толқын амплитудасы
шамамен он есе артқан кезде, жер ... ... бір ... ... ... ... жүзінде) не жоғарғы, не төменгі шегі
болмайды. Бұл кесте бойынша ... (1950 ж.) және ... (1755 ... жер ... ен, ... (М=8,9) ... ... қатарына жатады.
Рихтер кестесі бойынша жер сілкінудің (энергетикалық) күші тек
магнитудалық өлшем (жер ... ... ... ... ... арқылы анықталады. Қейде жер сілкіну әрекетінің қарқындылығын
магнитудалық ұғыммен ... ... ... болу үшін ... ... ... тоқталуға тура келеді. Магнитуда шамасы
(әрбір жер ... ... ... бір ... ... ... ... жер сілкіну әрекетінің қарқындылығы ... жер ... ... ... ... және оның жер ... өмір
сүретін адамдардың физиологиялық сезім мүшелеріне тигізетін әсері арқылы
сипатталатын субъективті өлшем.[19]
1902 ж. бұл ... ... ... мен Канканидің жұмыстарымен
толықтырылып, XII балдық жаңа ... ... ... ... Кейінірек
бұл кесте неміс ғалымы
А. Зибергтің жұмыстарында аздаған өзгерістерге ұшырап, МСS (Меркалли –
Канкани - Зиберг) ... ... ... ... Ал ... ғалымдары Вуд және
Ньюмен ұсынған “ММ” (модификациялық өзгерістерге ұшыраған Меркалли кестесі)
іс жүзінде көп пайдаланылмайды.
1964 ж. үш ... ... ... бас ... ... кесте (МSК-64) қабылданып, қазіргі кезге дейін қолданылып
келеді. Бұл кесте бойынша, I мен IV ... ... ... жер ... қарқындылығы адам- дардың (физиологиялық) алған әсері (эмоциясы)
негізінде, V тен IX ... ... ... ... орындарының қирау
дәрежесіне қарай анықталады, алі X нан XII ... ... ... жер ... ... ірі ... (ығысу, ыдырау.
қатпарлану, жылжу, жылысу, опырылу, ... жер ... ... ең
жоғарғы дәрежедегі көрсеткіші болып саналады.[20]
Сонымен, ТМД территориясында қолданылатын XII ... ... ... негізгі мазмұны 1 – кестеде көрсетілген.[21]
1 – кесте. XII балдық макросейсмикалық кесте ... балл ... ... ... мен ... ... рана ... |(әлсіз дірілдер) ... балл ... ... ... ... ... ... ғана сезеді |
| ... ... мен ... ... балл ... шағын бөлігі ғана сезеді. Жоғарғы этаждарда анық |
| ... ... ... өте ... жүк автомашинасының туғызған|
| ... әсер ... (өте ... ... ... балл ... көпшілігі сезеді. Үй ішінде терезенің әйнегі дірілдеп,|
| ... ... ... ... ... есіктер |
| |сықырлайды; ұйқыдағы адамдардың оянуы мүмкін; ауыр жүк |
| ... ... ... ... өткендей әсер қалдырады |
| ... ... |
|V балл |Үй ... ... ... ал ... адамдардын, басым |
| ... ... үй іші ... ... ... |
| ... заттар құлап түседі; қабырғада кішігірім жарықшақтар |
| ... ... ... ... ... ... адамдар түгелдей |
| ... ... ... ... ... ... балл ... түгел сезінеді. Қорқыныш сезімі пайда болып, үрей |
| ... Үй ... ... ... ... ... |
| |ыдыс-аяқтар ... ... ... ... ... ... |
| ... жапсарлары ажырап, сылақтары кесек бөлшектер |
| ... ... ... ... ... Құдықтардағы су деңгейі |
| |өзгерістерге ... ... ... ... ... балл |Үй ... ... заттар құлайды. Үйдегі адамдардың барлығы да|
| ... ... ... ... кірпіштен салынған нашар үйлердің |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... болса да қирайды. Ал таза кірпіштен немесе |
| ... ірі ... ... ... |
| ... ... ... ... болып, сылақтары |
| |опырылып ... ... ... ... ... ... ... |құлап жатады. Машина айдап келе жатқан адамдарға да сезіледі |
| ... ... ... балл |Үй ... ауыр ... ... түгел құлайды. Ірі панельден |
| ... ... ... ... ажырап қалады. Сапалы|
| ... ... ... ал ... ... ... ... |
| |қирап, құлап жатады. Тау беткейлерінде бірнеше сантиметрлік |
| ... ... ... қорым тастарға толады. Ескерткіштер |
| ... ... ... ... ... (аса күшті |
| ... ... балл |IX ... Үй ... (сапасына қарай) кейде жартылай |
| ... ... ... ... Жер ... кішігірім |
| ... ... ... мен ... ... ... Жер |
| ... жүргізілген құбырлар әр түрлі деформациялык |
| ... ... Су ... алып ... ... |
| |пайда болып, ... ... ... ... ... |
| |(ерекше ... ... ... балл |X ... ... ғана сапалы үйлер жартылай болса да |
| ... ... ... дерлік бұзылады, ал кейбіреулері |
| |фундаментінен ұшып кетеді. Темір жол рельстері ... |
| ... ... ... ... ... құлау, жылысу-жылжу |
| |әрекеттері байқалады. Өзен сулары ... ... ... ... |ұмтылады. Жер беті ірілі-ұсақты (1 м-ге дейін) жарықтармен |
| ... ... ... мен ... ... ... |
| ... жаңа көл ... ... ... (жойқын күшті сілкінулер) |
|ХІ балл |Үй құрылыстары түгелімен бұзылып, қирайды. Таулы ... |
| ... ... ірі ... мен жарылыстарды (бірнеше м-лік) |
| ... тау ... ірі ... тік ... ... |
| ... ... орын ауыстырады. Көпірлер қирап, жер асты |
| ... мен ... жол ... сан ... ... істен |
| |шығады (катастрофалық апатты сілкінулер) ... балл ... ... ... ... ... ... төбешіктерге |
| ... ... ... ... су ... ... |
| ... ... ... ... мен ... пайда болады. Жер |
| ... ірі ... тік және ... ... ... |
| ... ... орын ... ... ... жер ... |
| ... пішіндері көп өзгерістерге ұшырап орасан зор опырылыстар |
| |мен ... ... (ен, ... ... ... |
| ... ... ... жер ... ... әсері жер сілкіну ... ... ... болса, соғұрлым оның әсері ... мен ... ... тәуелді болады. Толығырақ айтсақ, жер сілкіну ошағы
тереңдеп, ара қашықтығы ... ... ... ... жер ... тигізетін
әсері де азая түседі. Сонымен ... ... ... ... жер ... және гидрогеологиялық ерекшеліктеріне де байланысты. Егер
жердің беткі қабаты толық кристалданған берік ... ... ... ... ... деңгейі тереңірек орналасса, онда жер сілкіну
әсері шамалы болады. Жер сілкінудің эпицентрінен алыстаған ... ... ... басым болады. Мұндай тербелістер сейсмикалық серпімді
толқындар деп аталады; олар қума толқындар (Р), ... ... (S) ... (/) ... ... үш ... ажыратылады.[22]
Сонымен жер сілкіну ошағында жиналған қуатты энергия көзі ... ... ... ... таралып, үлкен аймақты қамтиды. Қума
толқын Р (ағылшынша “Ргіmаrу” - бастапқы немесе бірінші), көлденең толқын ... ... - ... ... беткейлік толқын L (ағылшынша
“lоng” - ұзын) әріптерімен белгіленеді.[23]
Қума толқындар көлденең толқындарға қарағанда орта ... 1,7 ... ... Олар ... ... ... таралу бағытына сәйкес
келетін тербелмелі қозғалыстар болып саналады; олардың (Р) жер ... ... - 5-6 км/с. ... ... ... ... қысылып-
сығылу және созылып-ұлғаю жағдайында біресе ұлғайып, ... ... ... ... ... ... отырады.
Ал көлденең бағыттары тербелістер (S) серпімді толқынның негізгі таралу
бағытына перпендикуляр келеді де, ... тек ... ғана ... ... ... 3-4 км/с). Ауа қабаты мен ... ... ... ... ... синусоидалық күрделі тербелістер түрінде жер бетіне
жақын маңайда көлденең ... ... ... олар екі ортаның шекаралық
зонасында ғана кездеседі. ... ... мен ... ... ... ... аралығында пайда болады. Олар ... ... ... ... ... ... баяу ... (эпицентрден
қашықтаған сайын), тез әлсірейді.
Сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы ... тау ... мен ... ... ... ... Тығыздығына қарай
біркелкі кристалданған берік ... ... ... сейсмикалық толқындар тез таралады.
Сейсмикалық жарықтардың ұзындығы бірнеше км-ден (1966 ж. Ташкентте 8 км-ге
дейін) жүздеген км-ге (1960 ж. ... ... ... 1957 ж. Гобиялық
Алтайда болған жер сілкінуі кезінде ұзындығы 700 км-лік жарықтар жүйесі
пайда болады.
Жер сілкіну ошақтары әдетте жер ... ... ... ... ... Жер ... ... орталық бөлігінде орналасқан
нүкте гипоцентр деп, ал гипоцентрден жоғары қарай (тік ... ... ... белгілі бір аймақ (гипоцентрдің жер бетіндегі проекциясы)
эпицентр деп аталады.
Жер сілкіну бірнеше секундтан ... ... ... ... жылдарға)
дейін созылады. Әдетте, ең ... ірі ... ... кішігірім
сілкіністер тізбегі үздік-үздік қайталанып тұрады. Олар - афтершоктар деп
аталады.
Жер сілкіну әрекеттері ... ... ... ... арқылы жазылып (сейсмограммалар түрінде), жан-жақты
зерттеледі.
XX ғасырдың басында ... ... ... және ... құруда Ресей алдыңғы қатарлы мемлекеттердің бірінен саналды.
Дегенмен Орта Азия мен ... ... ... атты ... рана 1901 ... ... жұмыс істейді; 1927 жылы ... ... ... ... ... 1932 жылы “Шымкент”, ал 1934 жылы
“Семей” ... іске ... ... ... ... ... “Пржевальск”, “Талғар”, Рыбачье” “Фабричная” атты ... жаңа ... ... ... (5 - суретте ... жер ... ... ... ... - сурет. Қазақстан аумағындағы жер сілкіністерінің динамикасының
графигі
1969 жылы ... ... ... Қ. И. Сатпаев атындағы
геологиялық ғылымдар институты құрамында сейсмология бөлімі ашылды. Ал ... ... ... ... жеке институт құрылып, ғылыми-зерттеу
жұмыстары ... ... ... ... ... кезде бұл институт
республикамыздағы жер сілкіну әрекеттерін зерттейтін ірі ... ... ... ... ... Түрген, Медеу және Күрті геофизикалық
обсерваториялары іске ... ... ... ... онан ... арта
түсті. Осы станциялардың көмегімен жер сілкіну ошағын дәлірек анықтауға
және олардың ... ... ... ... аудандастыру жұмыстарымен
айналысуға толық мүмкіндік туды. Қазіргі кезде ТМД ... 100-ге ... ... ... ... қойнауының ішкі құрылысын зерттеу жұмыстары тек қана сейсмикалық
әдіс арқылы жүргізіледі. Сейсмикалық толқындарды ... ... жер ... жер ... жеке ... қай бағытта және қандай ... ... ... ... ... мен ... жиілігін және т. б. көптеген геофизикалық ... ... ... ... ... станцияларда үш бағытта жіктеліп,
жазылып алынады. Әдетте олар тік ... ... және ... ... ... жұмыс істеу принципін ... ... ... жер бетінің тербел ісі сейсмографты ... Бұл ... оның ... ... яғни маятнигі (М) өзінің алғашқы
қалпын сақтап қалуға тырысады. Сонық әсерінен сейсмограф корпусының магнит
өрісінде ... ... (р) ... ... күші ... ... ... болған ток, байланыс жүйесі арқылы айналы гальванометрге (Г) жетіп,
оньщ тұракты магнит өрісіндегі ... ... бір ... ... ... шағылысқан сәуле барабандағы ... ... ... ... жер бетінің тербелісі (сейсмограмма) жазылып
алынады. Бұл әдіс гальванометрлік тіркеу әдісі деп ... Жер ... да ... ... ... оптикалық) әдістермен де тіркеуге
болады. Соқғы жылдары сейсмикалық толқындарды магниттік таспаға жазып ... ... ... Мысалы, Алматы маңындары Медеу ... ... әдіс іске ... Осындай жолмен жазылып алынған
мәліметтер электрондық-есептеуіш машинаға ендіріліп, жер ... ... ... ... анықталады.[27]
Сейсмикалық толқындардың таралу ... және ... ... дәл ... жер сілкінудің ара қашықтырын анықтауға
болады. Егер мұндай мәліметтер ең кем дегенде үш сейсмикалық ... ... онда жер ... ... ... Ол үшін ... жер ... эпицентрі мен станцияның ара қашықтығына сәйкес
шеңбер жүргізсек болғаны. ... ... ... жері жер сілкінуінің
эпицентрі болып саналады.
Сейсмограммада тіркелген толқындарды ... ... және ... уақыттарын дәл анықтау кинематикалық ... деп ... ... өң деу ... тербелістің амплитудалық өзгерістерін
жиілігін немесе ... ... ... ... және т. б. физикалық
параметрлерін ... ... ... ... ... ... оның өзіндік көлем болады. Мысалы, өте
күшті жер сілкіну ошағыньщ ұзындығы ондаған, кейде ... ... ... Егер оның ... жер ... ... онда ... эпицентрлік сызық пайда болады. Ал изосейста сызықтарыньщ пішіні,
осы эпицентрлік сы- зықты айнала қоршап, оның ... және ... ... ... (кесте) жер сілкінуінің бастапқы энергиясын
көрсете алмайды. Ол тек дүмпудің жер ... ... ... ғана
байқатады. Осыған байланысты ... ... жер ... ... ... оның ... (балл есебімен) анықтаумен қатар,
бастапқы энергия мөлшеріа, анықтау жұмыстары да жүргізіледі. Ол үшін ... ... әр ... ... ... сейсмограмма-ларды өңдеп,
жан-жақты зерттеу қажет.
Әдетте, қандай тербеліс болмасын оның энергиясы тербеліс жылдамдығының
квадратына тура ... ... ... Жер сілкіну энергиясын
анықтау’ үшін жер асты дүмпу күшінің амплитудасын, периодтылығын, тербеліс
уақытын дәл білу ... Бұл ... ... ... ... ... қарқындылығын білумен қатар ... ... ... ... орны өте зор. ... ... жер сілкінудің
(салыстырмалы) энергетикалық өлшемі екендігін жоғарыда айтып өттік.
Магнитуда мөлшері сейсмограммада жазылған толқынның (беткейлік толқын)
амплитудасы мен ... ... ... ... ... ... ... он есе артқанда, жер сілкіну магнитудасы бір өлшемге
артады. Магнитудалық шкала алған ... ... ... ... Г.
Рихтердің есімімен Рихтер шкаласы деп те аталады. Бұл шкала бойынша тарихта
белгілі ең ... ... жер ... ... М-8,9. Ал 1971 ж. 10
майда Жамбылда болған жер сілкінудің магнитудасы М-5,7 шамасында ... ... бойы ... ... ... негізінде жер сілкіну
энергиясы мен ... ... ... ... жиіліктерінің арасында
тұрақты байланыс бар екендігі анықталды. Жер ... ... ... олар ... ... Орташа есеппен алғанда, егер жер сілкіну
энергиясы 10 рет ... онда оның ... саны 3 есе ... ... жер ... ... ... деп аталады. Егер осындай
графикті әр түрлі ... үшін ... ... ... өте ... ... ... Қайталану графигінің еқкіштік бұрышы барлык,
жерде бірдей болады да, ал оның ... ... ... ... не ... ... ... аудан), не төмен
(сейсмоактивтігі төмен аудан) жатады. ... ... саны өте ... ... ... пен ... ... таралу заңдылықтарын
анықтау өте қиын. Ал дүмпулердің қайталану ... ... ... ... жатқан әлсіз сілкіністер арқылы өте күшті және жойқын
күшті жер ... қай ... және ... ... ... ... ... болады. Мысалға, осы заңдылықтың
негізінде ауданы 2000 км2 Іле ... ... ... 1016 ... күші VIII-IX ... жер сілкіністері орташа есеппен 50 жылда
бір рет қайталанып отыратындығын айта аламыз. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... кезде пайда болатын жарықта мен
жарықшақтардың ұзындыры мен жалпы санының ... ... ... ... ... ... байланысы осы қайталану графигіне ... ... ... болжау дегеніміз – жер сілкінісінің болатын ... ... және ... уақытын білу. Жер сілікінісін болжауды үш
түрге бөледі: ұзақ уақытты, орташа және ... ... ... ... ... ... - ... ғылымының үлкен
проблемасы. Осы мәселеге ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Олардың бір бөлігі жер сілікінісін
болжау мүмкін емес десе, ал басқалары жер сілкінісін ... ... ... ... ... он ... дамыған елдер, соны ішінде Жапония жер сілікінісін
болжау жұмыстарына көп мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарына емес, жер ... ... ... ... ... ... жиналған сейсмикалық
ақпараттарды сақтауға және қажетті құрал-жабдықтарды алуға ... ... ... ... ... ... жер сілкінісін болжау жұмыстарына
261 млн АҚШ долларын ... Сол ... ... ... ... ... Жапония жеріндегі 18 қатты жер сілікінісін болжау
мүмкіндігі болмаған. Осы аралықта болған жер ... әр ... ... жер ... ... ... жұмсалған
қаражаттан әлде қайда жоғары.
Жер сілкінуді алдын ала болжау, ерекше маңызды іс. Бұл ... ... ... ... ... жер ... жиі ... (халқының жартысынан көбі сейсмикалық аймақты мекендейді), Қытай
(үштен бірі), АҚШ (жетіден бір ... ТМД ... бір ... ... ... ... ... А. А. Никонов жер сілкінуді алдын ала болжауға
бағытталған зерттеу жұмыстарын үш сатылы схема бойынша, яғни ұзақ ... ... және өте ... мерзімді шұғыл болжамдар түрінде жүргізуді
ұсынады.
Ұзақ мерзімді болжам жасау ... ТМД ... ... ... Біздің, елімізде қазіргі кезде Тәжікстан ҒА-ның сейсмология
институтының базасында ... ... ... ұзақ ... ... ... ... Алматы, Ташкент, Бішкек және ... ... ... ... ... ... ... Бүкілкавказдық орталық жұмыс жасай
бастады. Бұл орталық Ленинакан, Махачкала және Кисловодск ... ... ... ... ... жұмыстар Камчаткада да
жүргізіледі. Ұзақ мерзімді ... ... ... бірнеше жылға дейінгі
уақыт аралығын қамтиды.
Ал қысқа мерзімді болжам жасау жұмыстары ... ... ... ... ... аптаға дейінгі мерзімді қамтиды. Ұзақ мерзімді болжам
қысқа мерзімді болжам арқылы дәлелденген жағдайда, өте ... ... ... ... ... жасау сатысына көшуге болады. Әрине, бұл
аса қиын міндет. Осы тұрғыдан алғанда, 1989 ж. ... мен ... ... ... ... жүргізілген бақылау-зерттеу жұмыстарының
нәтижесі, шұғыл болжам жасау әдістерін жетілдіруге мүмкіндік береді ... ... ... ... жер тынысын үздіксіз тыңдап отыруға
және әр түрлі информацияларды тез өңдеуге арналған техникалық ... ... ... ... ... ... жасау мүмкін емес.[32]
Теориялық проблемаларды шешуде біздің елдін, геофизиктері дүниежүзінде
алдыңғы қатарда ... ... және ... ... отандық құрал-жабдықтар жағынан, шетелдік техникадан кемінде
ондаған жылға артта қалушылық байқалады.
Жер сілкіну әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... жер сілкіну алдында форшоктар (әлсіз жер
сілкіністер) саны өсіп, жиірек қайталанады. Мысалы, мұндай ... ... ... ... 1975), ... ... ... (қыркүйек,
1976) байқалып, күшті жер сілкіну алдында ... ... ... ... ... бір ... ... сейсмикалық серпімді
толқындардың таралу жылдамдықтарының (қума ... ... ... кенеттен өзгеруін айтуға болады. Жер сілкіну алдында
қума толқынның жылдамдығы қалыпты шамадан 10% -ке ... ал дәл ... ... қайтадан бұрынғы қалпына келетіндігі туралы заңдылықты
бірінші рет (1962) совет ғалымы И. Л. ... ... ... ... ... ... байқау негізінде Американың
Ламонт геологиялық обсерваториясының ғылыми қызметкерлері Блю-Маунтин (Нью-
Йорк штаты) жер ... ... ... ала ... жасайды (1 тамыз, 1973).
Екі күннен ... ... ... ... 2,5 шамасындағы) орташа жер
сілкіну әрекеті байқалады.
Сол секілді Қалифорния технология институтының сейсмология мамандары
да ... ... ... 1971) жер ... ... (30 ... қума ... жылдамдығының төмендеп, тек жер сілкіну кезінде ғана
өзінің қалыпты ... ... ... ... ... ... елімізде
Қазақстандағы Жалаңаш-Түп (1978) жер сілкінуі (магнитудасы 6,6) болар
алдында да ... ... ... жағдайда, әсіресе қолдан жасалған
қопарылыстар кезінде жүргізілген тәжірибелер бойынша, қума ... өте аз ... ғана ... анықталды. Оның себебін ғалымдар
біріншіден, тау жыныстарының физикалық қасиеттерінің өзгеруі аз ... ... ... жер ... ... ... ... жеткіліксіздігіне байланысты деп санайды. ... ... ... жеке аймақтарында, атап айтқанда Қиыр ... ... ... Солтүстік Тянь-Шаньда (Қазақстан) соңғы кездері ... ... ... бір ... — тау жыныстарының электр
өткізгіштік қабілетінің төмендеп, ... ... ... ... Бұл ... лабораториялық тәжірибелер арқылы дәлелденді. Соңғы
кезде бүл заңдылық АҚШ, ... ... ... т. б. ... ... тексерілуде. Осы бағыттағы зерттеу жұмыстары біздің елімізде ТМД
ҒА жанындағы Жер физикасы институтының ... ... ... ... ... ... ... қатар жер бетінде
магнит өрісі өзгеріп, атмосферада әр түрлі электромагниттік Құбылыстардың
байқалатындығы анықталды.
Жер сілкіну алдында атмосферада ... ... ... ... ... өте ерте ... белгілі болған. Мысалы, Германияда (1911)
болған жер сілкінуінің ... ... ... отты ... ... ... Карпат (1940) жер сілкінуі кезінде де бұлтсыз аспанда ... ... ... ... ... (1960) және ... ... жер сілкінуі алдында да байқалған. ... бұл ... ... ... ... энергияның жер бетіне тигізетін әсері деп
санайды.[34]
Жер сілкінудің төртінші реттегі хабаршылары қатарына гидрогеологиялық,
гидрохимиялық белгілерді ... ... Атап ... ... ... су деңгейінің өзгерістері (алдымен төмендеп, кейін тез
көтерілуі); су ... ... су ... ... ... ... ... газдардың (Г. А. Мавлянов); ... газы ... ... ... (В. Л. Барсуков және т. б.).
Бұл заңдылық бірінші рет Ташкент (1966) жер сілкінісінен ... ... ... ... ... ... жұмыстарының нәтижесі, оның
құрамындағы радон ... ... 1961 ... бастап көбейе бастағанын
көрсетеді. Мысалы, 1965 жылдың ортасына қарай радон мөлшері өзінің қалыпты
шамасынан 2 ... ... ... жер ... дейін (1966) тұрақты
шамада сақталады. Ал жер сілкінуден кейін өзінің бұрынғы көп жылдық қалпына
қайта келеді. Дәл ... ... ... (1968), ... (1970) жер ... ... да қайталанды. Ғалымдар, бұл
заңдылықты (жер сілкіну қарсаңында) жер астында пайда ... ... мен ... ... байланысты деп санайды. Жер ... ... ... мен ... ... ... таралуға
мүмкіндік алады. Сонын, нәтижесінде, жол-жөнекей тау ... ... әр ... ... ерітеді. Осындай әрекеттерге
байланысты жер асты ... ... ... ... ... ... мұндай өзгерістер жер асты сулары орналасқан қабаттардың геологиялық
және тектоникалық құрылыс ерекшеліктерімен тікелей байланысты.[35]
Соңғы жылдары су құрамындағы хлордың да жер ... ... (3-5 ... ... шамадан 6 есе көбейетіндігі анықталып отыр. Сондықтан да жер
асты суларының құрамын ... ... ... ... ... ... бәрін түгел қамтиды. Қазіргі кезде тек Алматы
облысының өзінде ғана оннан астам ... ... жер асты ... ... ... ... ... жұмыс істейді.
Көп жылдар бойы жер сілкінуді алдын ала болжау мақсатында, жер беті
деңгейінің өзгерістерін (жоғары ... ... шөгу және ... ... ... құралдар (наклономер — жер бетінің еңістігін өлшейтін
құрал; нивелир — жер ... тік ... ... ... өлшейтін құрал;
триангуляциялар торабы, деформограф — екі нүктенің ара ... ... т. б. ... ... ... көп ... бөлініп келді. Мысалы,
Жапониянын, Нииагата ауданы ұзақ уақыт бойы төмен шөгу жағдайында болып, ал
1940-1960 жылдар ... жер беті ... ... ... ... 12
см-ге дейін жетті. Содан, 1964 ж. болған жер сілкінуге (магнитудасы - 7,5)
дейін бір қальшты жағдайда болып, жер ... ... 12-20 ... ... Сол ... ... болған (1970) Сарықамыш жер сілкінуіне
(магнитудасы - 6,6) дейін (Алматы ... ... ... ... ... ... аралығында жер беті жоғары көтеріліп (6 ... жер ... соң ... ... ... келеді.
Соңғы жылдары (американ баспасөзінің хабарлары бойынша) Палмдейл
қаласынын, ... ... ... жер беті деңгейінің тез көтеріле
(жылына - 2 см) бастағаны (1960 жылдан бастап) ... ... ... ... әрине халықты қобалжытып, үрей туғызады. Өйткені, кейбір американдық
сейсмологтардың ... ... бұл ... ерте ... ... ... орны болған Сан-Андреасқа (тектоникалық терең жарықтар жүйесі)
дәл келеді. Әрине, жер беті ... ұзақ ... бойы ... көп мөлшерде
өзгеруі, өлшеу жұмыстарының дәлдігіне күмән туғызады. Жер беті ... жер ... болу ... ... ... ... кезде қолда бар мәліметтердің әлі де аз екенін ескерген жөн.
Бүгінгі күнде, біздің елде болсын немесе шет ... ... ... ... ... ала дәл ... айтудың сенімді әдістері әзірше
жоқ.
Дүние жүзіндегі дамыған елдерде қолданылатын жер ... ... ... ... ... ... Бұл әдістер
қазіргі таңда белгілі әдістердің ішінен жер сілкінуді ... ... ... ... ... ... болжау технологиялары.
Көп жылдар бойы жер сілкінуді алдын ала болжау мақсатында, жер ... ... ... көтерілу, төмен шөгу және еңістік бұрышының
өзгерістері) арнаулы құралдар (наклономер — жер бетінің еңістігін өлшейтін
құрал; нивелир — жер ... тік ... ... ... өлшейтін құрал;
триангуляциялар торабы, деформограф — екі нүктенің ара қашықтығын өлшейтін
және т. б. құралдар) арқылы зерттеуге көп ... ... ... Болжаудың
бірден – бір негізгі шешімі ол болжау технологиялары болып табылады.
М8 ... ... Жер ... ... және ... ... Институтында пайда болған (МИТП РАН Мәскеу қ.). Бұл әдістің
«Алгоритм М8» деп ... ...... 8 баллдан жоғары жер
сілкіністерін болжауға негізделген әдіс ретінде ... ... ... ... ... үшiн болжам функцияларының бiртұтас
анықтауын қолданудаға мүмкіндік береді.
М8 алгоритмы таңдалынып алынған ... жер ... ... ең ... ... ... мүмкіндік береді. 1995ж.
Кобе қаласында (Жапония) М=7.2 ... жер ... ... функциясы 6 – суретте ... ... ... осы ... бұл ... жер ... ... дәлдігін арттыру үшін
жетілдіру және модификациялау жұмыстарымен айналысуда.[25]
1.
2.
6 - сурет. 1995ж. Кобе ... ... М=7.2 ... ... ... ... функциясы
М8 Алгоритмы Жер шарында болатын, магнитудасы 7,5 баллдан жоғары қатты
жер сілкіністерін болжауға бағытталған әдіс. 1991 ... ... ... ... біріге отырып Тынық мұхитындағы сейсмикалық полюсті
бақылауға ... ... ... ... белдеуі радиусы 427 км
болатын 147 шеңбер тәріздес зоналарға бөлді. Алынған мәліметтер әрбір 6 ... ... ... Осы ... барысында болған 11 қатты жер
сілкінісінің 6 болжанды, соның ішінде 1994ж болған ... және 1995 ... ... жер ... жылы Алгоритм М8 жер сілкінісін болжауға мүмкіндік беретініне көз
жеткеннен кейін, осы жобаға қатысушылар ... ... ... ... ... аса жер сілкінісін болжау жұмыстарымен
айналысатын ғалымдарға алуға ұсыныс жасады. Сол ... ... ... екі ... ... шешімі қабылданды(М=8+ және М=7,5+ ... ... ... ... ... ... ... Трансазиаттық сейсмикалық белдеуі R=667 км болатын 262
шеңбер тәріздес зоналарға бөлінді(7 - сурет).[37]
7– сурет. М8 ... ... ... кезіндегі бақыланған аймақтар
Калифорния-Невада (КН) алгоритмы
Бұл әдіс Ресей және АҚШ ... ... ... ... пайда болған. Алгоритм КН ... 5,5-6,5 ... ... болжауға арналған әдіс.
Алгоритм КН-мен жер сілкінісін ... ... ... ... топқа бөлеміз:
1. Бұл топқа магнитудасы белгілі бір шектен жоғары жер ... ... ... жер ... «дефицфиті» жатады
2. Екінші топқа ұзақ уақыттық трендтен ауытқу; жер ... ... ... жер сілкінісі ошағының орташа өшемі.
3. Үшінші топ функциялары жердің әр ... ... ... ... ... сипаттайды; ең алшақ
қашықтықта болған афтершоктың магнитудасы есепке алынады; бір-бірімен
тікелей байланысты аудандарда болған жер ... ... ... ... ... және Невада штаттарының территориясында алынған
ақпараттар негізінде пайда болған.[38]
RTL алгоритмы
Бұл алгоритмды 1996 жылы Г.А. Соболев және ... ... Бұл ... ... ... және ... анықтауға мүмкіндік береді.
RTL алгоритмының болжау параметрлері үш ... ... R ... T – ... L – жер ... ... ... функция.
Бұл параметрдің орташа квадраттық ауытқуы 0-ден ... ... ... ... ... пайда болуын ... Егер ... 0-ге ... ... онда ... жер сілкінісінің алдындағы
форшоктық активтену кезеңнің пайда болуына негіз болады.[39]
1.4 Жер сілкінісін болжау әдістері
Күтілетін жер сілкіністерінің ... құру ... ... ... ретінде Мәскеу қаласындағы Геофизика Институтының
ғалымдары болып табылады.
Күтілетін жер сілкіністерінің картасын тұрғызу кезінде тесіленіп отрыған
аймақ территориясын элементар ұяшықтарға бөледі. Әр ... ... ... параметрлердің әр қайсысы есептеледі. Бұл әдісті тестілеу,
қолдану ... ... жер ... ... 70% дәлдікпен
анықталатындығы байқалған.
Айтылып отырған әдіс 15 жылдан аса ... ... ... Осы ... үшін ... таулары, Камчатка, Қазақстан, Түркменстан, Қырғызстан,
Қытай, Греция және Оңтүстік Калифорния жерлері ... ... үшін ... ... жер ... ... 8 - ... Әдіс авторларының айтулары бойынша осы әдіс көмегімен қатты 5
жер сілкінісінің 4-і болжанған.[40]
8- сурет . Греция үшін ... ... жер ... ... ... аудандастыру әдісі
Бұл әдіс ZMAP әдісі ретінде белгілі. Бұл әдістің ... 1992 ... ... 7,5, 6,5 және 6,1 үш ... жер ... ... ... отырған әдіс 5 қадамнан тұрады:
1. Тестіленіп отырған аймақтағы жер сілкіністерінің біркелкілігін тексеру
және ... ... ... ... ... ... ... өзгеруін анықтау.
3. Таңдалынып алынған магнитудалар диапозоны үшін аномальді ... ... Жер ... ... және ... ... ... Орын алған аномальді жағдайлардың статистикалық маңыздығын анықтау.
Қарастырылып отырған әдіс бойынша 1992 жылы ... ... ... ... 9 - ... көрсетілген.1992 жылы
Калифорнияда болған жер сілкінісі алдындағы ... ... 75% және ... ... 10 – ...... 1992 жылы Калифорнияда болған жер сілкінісінің аудандастырылуы.
10 – сурет. 1992 жылы Калифорнияда болған жер ... ... ... ... ... ... ... жер сілкінуді алдын ала болжаудың бионикалық
әдісіне көп көңіл ... Бұл ... ... ... ... ... биофизика, этология, ихтиология және т. б. ... де ... ... ... ... мен ... мазасыз-данып, ерекше
күйде болатындығы көптен бері белгілі. Адамдар талай рет жер ... үй ... ... ... ... ... ... қарай
ұмтылатынын және т. б. ерекше жағдайлардың куәсі болған. Көптеген адамдар
өздерінің иттерінің арқасында жер сілкіну апатынан аман ... ... ... деректер айта берсек, өте көп. Бірақ бұл ... ұзақ ... бойы ... ... назарынан тыс қалып келді.
Дегенмен, бұл мәселеге Қытайдың Хайченг провинциясында болған (1975) ерекше
оқиғадан соң, көп ... ... ... Жер ... дейін (6 сағ. бұрын)
провинция халқы үй жануарларының ерекше мазасыздануының, ал ... ... ... ... жер бетін каптап кетуінің куәсі болады. Бұл
жағдай халықты дер кезінде сақтандырып, апаттан аман сақтап қалады. ... ... ... ... ... айналысатын ғалымдар саны
көбейе бастады. Мысалы, Жапония ғалымы Я. Суэхиро өзінің “Балықтар және ... ... атты ... балықтар мен суда өмір сүретін ... ... жер ... ... ... ... ... ішінде, судың ен, төменгі қаб-атын мекендейтін балықтар
жердің дүмпу күшін алдын ала сезеді деп ... Сол ... ... Ц. Рикитаке “Жер сілкінуді алдын ала болжау” атты ... әр ... ... мен ... және ... мен ... ... алдындағы ерекше мінез-құлықтары туралы 157-ге жуық ... ... ... соң бірі (1976 және 1979 ... екі рет жер сілкіну
алдындағы жан-жануарлардың ерекше мінез-кұлықтарын ... ... ... ... ... оның ... екі
томдық еңбек болып басылып шықты. Барлық елдерде осы ... ... ... ... ... дәлелді деректердің жалпы
саны 282-ге жетеді.
Қытай мен Жапонияда соңғы 100 жыл ... ... мен ... ... әрекеттерінің хабаршысы ретіндегі ролі тек 20 рет ... ... ... ... де ... ... (геофизик А. А. Никоновтың жинаған
деректері бойынша) соңғы 200 жыл ... 20 рет ... ... Азияда). Бұл
мәліметтер бойынша, жер асты дүмпуінің алғашқы ... ... ... ... ... ... барып жылқылар мен сиырлардың сезімталдығын
атауға болады.
Жер сілкіну алдында жан-жануарлардың ерекше мінез ... ... ... ... 1887 ж, ... ... Алматы) қаласында болған жер
сілкінісінің куәсі, белгілі ғалым-геолог И. В. Мушкетовтың жазып қалдырған
еңбектерінен және сол кездегі жергілікті ... ... де ... ... ... ... жер сілкіну алдында құстардың ... ... ашық ... терезе арқылы үй ішіне ұшып ... ... ... ... ... ... (1911), Қырымда ... (1948), ... ... ... (1963), Ташкентте (1966)
және Тәжікстанның Алай (1978) жері сілкінісі ... де ... ... нақты деректердің арқасында көптеген ғалымдар жер сілкінуді ... ... ... ... ... қоюды жөн көреді. Мысалы, американдық
ғалымдар Палль-дейл елді ... ... ... маңайында жер
сілкінуді алдын ала болжау мақсатымен, әр түрлі тышқандарға ... ... ... жүргізуде. Осындай мақсатпен Жапонияның Шиба қаласында
зоологиялық ерекше бақ құрылған. Ондағы жан-жануарларды ғалымдар ... ... ... ... ... ... Қазақстанда Алматы маңында құрылған ... ... ... Зоолого-сейсмологиялық стационарларды
сейсмологиялық қауіпті аудандардың бәрінде де ұйымдастыратын уақыт ... ... ... зоологтар мен биофизиктерге және геофизиктерге
(барлық мамандарға) бірлесе отырып, қысқа ... ... ... ... туар еді. Жер ... ... ... ала болжау
үшін, оның хабаршысы ретіндегі әр ... ... ... ... бірге
қарастырып, дұрыс пайдалана білу керек. Мысалы, Ашхабад ... ... ... ... әр түрлі белгілердің жалпы саны 19-ға жетеді.
Қазіргі ... ... ... қабілетін немесе мінез-құлық
ерекшеліктерін (инфра немесе ультрадыбыстарды, злектромагниттік толқындарды
электр өрісін, жер қыртысының жарықтары мен ... ... жер ... ... әр ... газдардың иісін сезіну қабілеті секілді және т. б.
қасиеттерін) жан-жақты зерттеуге ... әр ... ... ... ... мен ... нәтижелері қысқа
мерзімді, сенімді болжам ... ... ... ... Қазақстандағы сейсмикалық қаупі бар аймақтардың
сейсмобиомониторингі
Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аумағы күшті жер ... ... ... орналасқан. Соңғы жүзжылдықта Солтүстік Тянь-Шаньда
әлемдік деңгейдегі 2 жер сілкінісі : Шелек (1889 жыл, М=8,4), ... ... М=8,2) және М>7 онға жуық ... жер сілкіністері болған. Соңғы
жылдары сейсмикалық тыныштықтан кейін Солтүстік ... ... ... тектоникалық жандану үрдісі байқалады. Салдарынан Зайсан 1990
жыл М=7.0, Байсорын 1990 жыл М=6.3, Сусамыр 1992 жыл М=7.3, ... 1993 ... ... 1994 жыл М=6.0 ... жер ... болды.
Мәліметтер кешені негізінде, Қазақстанның оңтүстік-шығыс
бөлігінде сейсмикалық жандануы ... ... ... ... ... ... және ... облысы үшін аса қауіпті аймақтар – Қастек, Шелек,
Талдықорған. Бұл аймақтарда жуық жылдарда күшті жер ... ... жер ... ... ... ... әдістер кешенін жасау
және жер сілкінісінің алғашқы хабаршыларын іздестіру ... ... ... ошағында қалыптасатын физико-химиялық үдерістер ... ... ... Тірі ... ... ... геофизикалық өрістегі әлсіз сигналдарды сезіп, ерекше мінез-құлық
арқылы жер сілкінісі алдында белгі береді. Қытай, Жапония, ... ... ... АҚШ аумағында М>6 бірқатар жер сілкіністері
алдында жануарлар-биожаршылар ... ... ... ... ... ... бірнеше сағаттан бір айға дейін ... ... ... ... ... ... зерттеудің маңызы зор. Қазақстанда 1982 жылдан бері жетілдірілген
жер ... ... ... мәселесі жер сілкінісінің қысқа
мерзімді болжам жүйесі барысында Мемлекеттік ұстанымдар дәрежесін иеленді.
Жануарлардың ... ... ... ... ҚР сейсмология
Институтында негізгі мақсаты жер ... ... ... ... ... ... негіз жасап шығару
болып табылатын жаңа ғылыми бағыт – сейсмобиология жасалынды. Жер сілкінісі
алдындағы жануарларда ... ... ... ... мінез-құлық
механизмдерін зерттеу сейсмикалық жағдайды ғылыми және тәжірибелік тұрғыдан
бағалау және қысқа мерзімді болжамның биологиялық ... ... ... ... шешімі тірі объекттер мен жаһандық және жергілікті
көлемдегі табиғаттың геофизикалық сигналдардың күрделі байланысынан ... ... ... ... ... Вернен жер сілкінісі алдында
алынған тәжірибелік материалдар сейсмобиологиялық ... ... ... ... 1887 жылы 9 маусымда жер сілкінісі облыс ошағын зерттеген
И.В.Мушкетов өзінің еңбегінде негізгі сілкініс (М=7.3) ... ... ... танытқаны туралы мәліметтер келтірген.
11 – сурет.Биологиялық бақылау жүйесінің схемасы
Биостационарларды (жануарлардың қалыпты номадан өзгеше мінез-
құлқын ... ... ... ... ... жер ... ошақ
аймақтары дислокациялық үрдістер ... ... ... ... ... Бұл үрдістер «тірі» (белсенді) жарылымдар аймағында
белсенді түрде ... ... ... ... биологиялық бақылаулар
желісін, яғни, биополигондарды құру, биостационарларды ... ... Іле, ... ... ... шектету негізінде
жасалады.. Әр ... ... ... ... ... алу үшін
биостационарлар стандартты жануарлар ... ... ... ... шолу және автоматтандырылған бақылаулар әдістері жасалынған
және жүйеленген.[46]
Қазіргі кезде Алматы қаласы маңындағы ... ... ... ... «Ботсад», «Бурундай», «Медеу» кешені.(11-
суретте биологиялық бақылаулар схемасы көрсетілген).
Індерде қыстайтын және мекендейтін жануарларға: жыландар, кесірткелер,
жайра, ликозид-өрмекшілерге; құстардан – ... ... ... ... сонымен қатар балықтардан – сомдар, даниорерио,
макрогнатустарға бақылау жүргізіледі. Сейсмобио-мониторинг жүйесіндегі және
күшті жер ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер жануарлар мінез-құлқын бағалау
межелігін жасауға мүмкіндік береді. ... ... ... ерекше
мінезіндегі белгілі заңдылықтарды анықтауға көмектеседі.[47]
Зерттемелер 1992-1996 жылдар аралығында «Алматы», ... ... ... ... ... жыланы және шұбар полоз)
жасалынған ... ... ... ... ... ... ... жайра мінез-құлқын бақылау, 1992-1993
жылдары «Алматы» биостационарындағы сомдарды бақлау негізінде жасалынған.
Этологиялық ... ... ... ... ... тән қалыпты және өзгеше мінез-құлық сандық көрсеткіштері арқылы
жануарлардың тәулік бойы белсенділігі ескеріле отырып, олардың ... әр ... ... зерттелді. Алынған мәліметтер жануарлардың
мінез-құлқын бағалау межелігін жасау ... ... ... ... және «орналасқан жер» (« mp») белгілері ... ... ... ... мен ... өріс ... үшін ... «Алматы» станциясынан метеобақылаулар және
«Курты», «Майтөбе» ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер алынды. Жер сілкінісі алдында
жануарлардың ерекше ... ... ... ... алу ... ... солтүстік ендікте және 72°-80° шығыс ... ... жер ... ... ... ... ... сараптау нәтижесінде, «BIOSTAT» бағдарламасы бойынша
«dv» және « mp» ... ... ... ... ... ... ... қатар жануарлардың (жылан, жайра,сом) ... ... ... ... ... ... ауытқыған мінез-құлқы
бірнеше факторларға байланысты. ... ... ... ... және ... ... мінез-құлықтың маусымдық өзгеруі,
аурулар, ұрпақ қалдыру), сыртқы факторлар (геометеопараметрлер ... ... ... апатты күту).
Күтім, тамақтану жағдайының бұзылуы немесе басқа да ... ... ... ... және биологиялық болжам жасаудың
тиімділігін төмендетеді. Жоғарыда көрсетілген факторлар арқылы жануарлардың
«нормадан ауытқыған» мінез-құлық ... ... ... екі ... анықталмаса «нормадан ауытқу» болжамдық, яғни, жер ... ... ... деп танылады.
1992-1996 жылдар аралығында жыландардың ( шығыс ... ... ... ... 111 «нормадан ауытқу» байқалды. Олардың
ішіндегі 51 ... ... ... ... (метео-геофизикалық), 53
«нормадан ауытқу» ... ... ... ... ... ... және 7 ... ауытқу» кезеңі болжамдық факторлармен
байланысты. Пайыздық қатынаста ол 45.9%; 47.7 %; 6.3% ... - ... ... ... ... ... ... 12 -суретте көрсетілген. Межелік
уш жолақтан тұрады. Бірінші вертикальды ...... мән ...... мінез-құлық деңгейінің түстік белгісі, үшіншісі –
N, ZF, LF, A, P ... ... бұл ... ... ... фон (2.31), LF – ... фон (2.89) , A – аномалия
(>3.46). Түстік гаммада жасыл түс ... ... N ... (13 -суретте бұл «қисық» түр сызықтармен белгіленген), «сары –
сарғылт –қызыл» түс сыртқы факторларға және сейсмикалық жағдайға ... (14 ... ... қою вертикаль жолақтармен» сызылған).[49]
Ұқсас бағалау межелігі жайралар және ... ... ... үшін ... ... ... ... 41°-45° солтүстік ендікте және 72°-80° шығыс бойлықта
орналасқан ... ... 2 ... 5-6 ... ... жететін,
энергетикалық класс К=9.0-17.0 ... 21 жер ... ... ... ... ... ішінде биохабаршы ретінде
жыландар ретроспективті бағалау бойынша 7 жер сілкінісін сезді. 1992 ... 5 жер ... 1 ... 1993 ж. 4 жер ... - ... 1994ж. 2 жер ... – 0 «болжам», 1995ж. 2 жер сілкінісіне –
1 «болжам», 1996ж. 8 жер сілкінісіне – 4 ... ... ... ... ... ... ... болжам тиімділігі 1992 жылы - 20%,
1993 жылы - 25%, 1994 жылы - 0%, 1995 жылы – 50%, 1996 жылы - 50% ... ... ... ... ... зор, ... ... жағдайын табиғи ортаға сай жасау керек.[50]
14. – сурет. 1992-1996 ж. аралығында жер сілкіністері эпицентрлерінің
картасы
1992-1996 жылдар ... К ... ... ескертілетін жер сілкіністерінің эпицентр картасы ... ... ... ... ... ... ... және маусымдық мінез-құлық ауытқушылық бергілері
анықталады. Биолполигон аймағында ауытқушылықтың пайда ... және ... ... ... ... ... ... кеңістіктік нормадан
ауытқушылық қалыптасуын анықтауға септігін тигізеді. Биохабаршылар күшті
жер сілкінісін бірнеше сағаттан бірнеше ... ... сезу ... отырып, дискреттілік қадамын азайтуға немесе бақылаулармен қатар
үздіксіз аппаратуралық жазбаны ұйымдастыруға ... ... ... ... ... сапалы мәліметтер алу үшін мына талаптар орындалу
керек:
1) Түрлік және сандық ... ... ... ... тобын
биоиндикаторлар ретінде қарастыру арқылы биомониторинг жүйесін
ұйымдастыру;
Биохабаршылардың ... ... ... ... ... ... негізінде, жер сілкінісі ... ... ... ... ... хабаршылардың оқшаулануы
жөнінде мәліметтер алынған. Текелі, Сусамыр, Зайсан, Байсорун ... ... ... немесе сол мезетте алынған мәліметтер зерттелді.
2) зерттеу үшін биополигон аймағында бақылауларды ұйымдастыру;[36]
15– сурет. Ірі жер сілкінісінің эпицентрлері
Байсорун жер ... 1990 жылы 12 ... ... сейсмикалық
белсенділігі жоғары аймағындағы Солтүстік Тянь-Шань жерінде болды. Ошақтың
негізгі параметрлері мынадай: ошақтағы уақыт ... ... 51.4с., ... ... ... – 77.56; ... 15-20км, MLH=6.3, энергетикалық класс
Кр=14.6. Бұл жер сілкінісіндегі ең жоғары қарқындылық – 8 балл. ... ... ... және ... геологиялық құрылымдар ... Әр ... ... ... ... мәліметтер
бойынша ошақтың бағалау ұзындығы 20-24км құрайды. Негізгі сілкініс
гипоцентрі ... ... ... ... ... ... ошақ
жазықтығының көлемі – 15кмх20км. Байсорун жер сілкінісінің эпицентр аймағын
зерттеу нәтижесінде Қазақстан Республикасы және ... ... ... ... ... және Кемин-Шелек жарылым жерлердің
субендік бағытында ошақ көлемінен ... ... ... ... ... ... көлемі 200 км-ге жуық, ал солтүстік-
шығыс – оңтүстік-батыс бағытындағы ені – 50км.
Биологиялық хабаршылары анықталған Зайсан жер ... 1990 жылы ... ... М=7.0, Н=35-40 км ... бұл жер ... ... және ... Зайсан жарылымдарын бойлады.
Ұзындығы – 130 км, ені – 88 км. ... ... ... ... бойындағы елді мекендерінде анықталды. Бірақ жануарлардың нормадан
ауытқыған мінез-құлқы жөнінде ең көп ... 3 ... ... ... ...... ... Зайсан, Ертіс аймағынан келді.
Суусамыр жер сілкінісі 1992 жылы 19 тамызда жергілікті уақыт бойынша
8сағ. 4мин. координаты φ =42.04, λ=73.38 ... ... Жер ... 7.3; ... ... К=16.0. ... күші І=9-10балл. Ошақ
тереңдігі 17-20км. Алғашқы үш тәуліктен кейін К=15 сәйкес ... ... саны – 15. Ал 1992 ... ... ... ... дүмулер саны 486
жетті. Шукуров Э. Және ... А. ... ... ... бойынша жер сілкінісі ошағы Суусамыр жотасында, Суусамыр
өзенінің оң тармақтары – ... ... және ... ... жиектерінде
болды. Жер сілкінісі эпицентрлік бөлік бетінде ені 50-60м, ұзындығы 18км.,
тереңдігі – 1-15м ... ... ... ... ... ... алдында
эпицентр облысында шапақ пайда болғанын және иісі табиға газға ... ... ... өз ... ... Жер ... ... және Қазақстанда сезілді. Жергілікті тұрғындар арасында
жүргізген ... А. ... ... Институты) сауалнамасы
бойынша биологиялық хабаршылар Батыс-шығыс бағытындағы 160км, солтүстіктен
оңтүстікке ... – 110км, ...... ... ... анықталды. Жер сілкінісі ошағынан >300км ... ... ... ... ... ... ... шұбар полоз)
нормадан ауытқыған мінез-құлқы жер сілкінісінен 35 күн бұрын байқалды.[51]
1993 жылы 30 ... ... ... жер ... ... =44.49, 78.46, М=5.8) биологиялық хабаршылар эпицентрден
200 шақырым қашықтықта ... ... ... ... ... 3 ... айға дейін түрленді. Биожаршылар орналасу аймағы – Батыс-Жоңғар
жарылым жері.
Осылайша ірі ... апар ... ... ... ... ... кеңістіктік талдауы биохабаршылар аймағы ошақ
көлемінен асатынын және ... ... ... көрсетті.
Алматы полигонында 1989-1992 жылдар аралығында болған жер
сілкіністерінде биологиялық хабаршылар аймағын ... үшін біз ... ... LgRm =0.43 (М-1), бұл ... Rm – ... ең ... М – ... Сезінерлік жер сілкіністер магнитудасы М =2.8-6.3.
Биохабаршылар ретінде ... ... ... тыс ... ... 15-суретте LgRm графигінің ... (М) ... ... ... апат ... М жоғарылаған сайын ошақтан
алыс аймақта жануарлар өздерін биохабаршы ретінде танытады.
Осы ... ... ... жер ... ... ... жүйесіндегі биологиялық нормадан ... ... ... ... ... Сейсмомониторинг жүйесінің ұйымдастыру тұжырымдамасы
XX ғасырдың 90-шы ... ... ... ... ... ... әр түрлі физикалық ... ... ... ... ... ... ауытқымаларға негізделген. Өкінішке
орай, бұл жұмыстарда жер сілкіністерінің геологиялық ... ... ... бөлінген жоқ. Сейсмологияның әлемдік, ... ... ... қарастыру кезінде бір-бірімен шектес
ғылымдардың нәтижелері мен әдістері нашар қолданылды. Сондықан, сейсмикалық
үрдістердің ... ... ... тәжірибелі бақылауларды
ұйымдастыруға және ... ... ... ... ... ... ... көп материалдардың жиналғанына қарағанда, жер
сілкнісі – бұл геологиялық құрылымдардың ... бір ... ... ... ... Жер ... ... құрылған және басқа да мезгіл сайын қайталанып отыратын
геодинамикалық ... ... ... ... ... ... деформациясына ептелуі геологияда бұрыннан зерттелген. Сол
мезгілде, олардың феномологиялық өрістердегі бейнесі жеткіліксіз зерттелді.
Жер тұралы ғылымдардың ... ... ... ... ... алмасып отыратын дәуірлері мен кезеңдері ортаның
физико-механикалық қасиеттерінде көрініс ... ... ... Нәтижесі
ретінде, геодинамикалық үрдістердегі бір текті еместігі, дүркінділігі,
кідірмелілігі, яғни, Жер қозғалысы оның жалпы және ... ... ... ... ... ... тәртібіндегі және басқа да өрістерде
тәнік әсер береді. Бір жағынан, шығу көзі тек жер асты ... ... ... энергетикалық күштердің геодинамикалық үрдістерінің
өтуінің үлкен ... ... ... ... ... ... ... алғашқы рөлін біртіндеп ұғыну жер ... ... ... болжамдардан бас тартуға мәжбүр етті.
Автордың ниеті бойынша жер сілкінісі тектоносфераның ... ... ... ... болды деген ойға сәйкес тұжырымдама
дамып жатыр. Жер асты үрдістерінің ... мен ... ... ... ... рөл ... (5 бөлімді қараңыз). Сейсмикалық үрдістер
үшін ... пен ... ... ... тән. ... кезеңі
кезінде сейсмо қауіпті аймақтарда ондаған жер сілкінісі пайда болуы ... ... ... жер ... ... ... ... табу (карта түрінде түсіру), кейін олардың қазіргі тектоникалық
өмірін және оның ... ... ... ... бақылау жүйесін ұйымдастырудың өлшемдері мен ... ... пен жер ... ... ... дамыту тәртібін
бағалаудың геолого геофизикалық негізі бақылау жүйесін құру мен ... ... ... анықтайды. Әр түрлі сейсмотектоникалық
жағдайлардағы нышандары әр ... ... ... ... ... ... ... жер сілкнісі алдындағы бөлек нышандардың біліну ауданы жүз және
мың км2 ... ... Жер ... ... ... ... ... болуымен қатар, жоқ болып кетуіне де әкеп соғады.
Геофизикалық, гидрогеодинамикалық, сейсмологиялық және ... да ... ... ... ... ... себебінен пайда
болады. Өкінішке орай, бақылау нәтижелерін ... ... ... ... ... әр ... мүмкін бола бермейді. Әр түрлі үлгідегі
нышандарды жинақтау болжамның дәйектілігін ... ... ... ... ... ... туындайды: бақылау жүйесі қандай
талаптарға сейкес болуы керек?
1. Желі жер қыртысының бүйірлік бір текті ... оның ... ... ... ... мүмкін қазіргі геодинамикалық үрдістердің
жүруінің қозғалысын бекіту қажет.
2. Жер ... ... даму ... желі жер ... ... құрылуымен аяқталуы мүмкін Жер қойнауының жергілікті және
«тез өткіш» (уақыттың геологиялық өлшемі бойынша лездік) өзгерістерін
бекіту қажет.
3. Жер бетіндегі ... ... ... ... шу мен ... және де шығу тегі ... ... тазартылған болуы
қажет.
4. Қаржыландыру тапшы болған жағдайда, желі қызығушылық танытқан ғылыми
мекемелерді оңтайлы болжамды ... ... етуі ... ... 6,0 артық болатын жер сілкінісінің дайындалуын бақылау
үшін станциялар арасындағы қашықтық 40-50км болу ... ... ... жер ... ... ... кернеулік
деформацияланған күйінің өзгерісі туралы ақпаратты қамтуы қажет.
Сейсмологиялық бақылаулардың және жер сілкінісі болжамдарының қазіргі
жүйесі. Қазақстан аумағындағы жер ... ... мен ... ... ... ... ... ҚРБҒМ сейсмология
Институтымен құрылған сейсмологиялық бақылаулар мен ... ... ... материалы негізінде жетілдіріліп, жүзеге асырылады.
Тәжірибе жүзінде ол мыналарды ... ... (4 – ... Бақыланып жатқан аумақтар мен оған қатысты аудандардағы жер сілкінісі
туралы мәліметтерді тіркеу және ... ... ... ... және ... сейсмикалық,
демографиялық, сейсмобиологиялық ... ... ... ... ... жатқан ақпараттардың
алғашқы өңдеуін алуды жүргізу.
3. Құрал-жабдықтармен бақылау мәліметтерін тіркеу, жіберу және ... ... ... ... ... ... Қазақстан аумағын сейсмологиялық бақылау.
5. Қазақстан аумағындағы қатты жер ... ... ... ... және ... ... ... басқа да бақылау түрлерін күшейту және қамтамасыз ету.
6. Қазақстан Республикасының директивті мүшелеріне бақыланып жатқан
аумақтағы ... және ... жер ... ... ... Жер ... ... материалдарын Комиссияға жиі ұсыну.
8. Жер сілкінісінің жедел тізімдемесі мен ... ... ... ... және басқа да
ақпараттар мұрағатын жасау.
9. Жер сілкінісін болжау үшін бақылау, автоматтандыру және ... жаңа ... мен ... ... енгізу.
4-сызбанұсқа. Сейсмомониторниг жүйесі
Тәжірибе көрінісінде сейсмомониторинг жүйесі мыналарды қамтамасыз
етеді:
1. Бақыланып жатқан ... пен оған ... ... жер сілкіністерін
тіркеу.
2. Қазақстан Республикасының директивті мүшелеріне ... ... ... және ... жер ... ... хабарлау.
3. Қазақстан аумағы мен маңызды өндірістік ... ... Жер ... ... ... ... жиі ұсыну.
5. Қазақстан аумағындағы қатты жер сілкіністерінің ... ... ... ... ... өңдеу мен ... ... ... және басқа да ақпараттар ... Жер ... ... үшін бақылау, автоматтандыру және материалдарды
өңдеудің жаңа әдістері мен техникалық құралдарын енгізу.
Барлық деңгейдегі желілер бір-бірін толықтырады. Телесейсмикалық ... ... ... мен ... ... ... 4,0 ... артық болып келетін сейсмикалық ... ... ... ... Оның құрмында 7 сейсмикалық станция бар. ... ... ... жер ... ... аса ... ... карта) және ұзақ мерзімді карталар құру
кезінде және басқа да ... және ... ... мәселелерді
шешуге қолданылады. Ол өткен қатты жер сілкінісі туралы жедел хабарларды
жіберуді қамтамасыз ... ... ... энергетикалық классы Солтүстік Тянь Шань
және Жоңғар аумағында К>7,5 , Іле Алатауы мен Күнгей Алатауларының ... К>6,5 , ... ... К>8,0 және ... ... К>9,5 болып келетін жер сілкіністерінің толымды тіркелу ... ... Желі ... ... бекеттерден басқа, жаһандық
позициялық спутиктік өлшемдердің (GPS) бекеттері де кіреді.
Жергілікті желілер белсенді сейсмикалық ... ... ... ... нысандарына сейсмикалық әсерлерді бақылаумен, инженерлік-
сейсмометрлік бақылаумен, ... ... ... жер
сілкінісінің орта және аз мерзімді ... ... ... ... ... өзіне сейсмика, ... ... ... және ... ... ... бақылаулар
іске қосылған. Ең көп ... ... ұзақ ... ... ... ... ... Алматы қаласы ауданында орналасқан.
Бұдан басқа, Балхаш көлі ауданында жоспарланып жатқан атомды электр
станциясының алаңында жергілікті ... ... ... ... ... ... кенінде техногенді сейсмикалығын бақылау үшін
жергілікті сейсмикалық ... және ... ... ... желі ... жылдары сейсмикалық бақылаудың аппаратуралық жабдықталуына басты
көңіл аударылды. Қазіргі кезде Алматы қаласының төңірегіндегі сейсмикалық
жергілікті желі тіркеудің ... ... және IDS-24 (8 ... Q730” (6 ... және GSR-18 (3 ... ... жинағымен
жабдықталды. Балхаш ауданындағ АЭС жергілікті желі GSR-18 бес жинағымен
және Батыс Қазақстанда техногенді сейсмикалығын ... үшін GSR-18 ... ... ... ... ... қозғалыстар құралы “Altus
Etna” инженерлік-сейсмометрлік ... ... және ... ... ... даму ... тапты. Олар өзіне
электромагнитті сәулеленуді ... ... ... ... мен жұмыстарды қосады. Геомагнитті
бақылауларда MB-01 протонды магнитометрлер және ... өріс ... ... ... тік және көлденең құрмдаушыларын, көлденең вектордың
және ... ... иілу ... өлшеуге мүмкіншілік беретін МВ-03
абсолютті құрамдық магнитометрлер қолданылады.
Электотеллургиялық бақылауларда жердегі және ... ... ... 50-200 ... ... ... екі ... сандық көпканалды тіркеуші ГИП-3 қолданылады.
Гидрогеологиялық зерттеулер тіркелу параметрлерінің үлкен мөлшерімен,
қолданылып жатқан ... және ... ... ... ... дейін) түрлілігімен, өлшеудің үзіктілігімен (1сағаттан 1 күнге
дейін) сипатталады. Өздігінен төгілетін ... ... жылы ... ... жатыр. Ұңғымалар тереңдігі 200-ден ... ... ... 24 ... жер асты ... ... физико-
химиялық, ионды тұзды және газды құрамдары байқалады.параметрлердің үлкен
бөлігі тікелей бақылау бекеттерінде тіркеліп, ... ... ... мақсатында станциялардың көп бөлігінде гидрогеологиялық
станциялардың ... ... ... ... ... ... ... өлшеуіштері және температура
тетігі қолданылады.
Деформациялық және ... ... ... үш ... ... жүргізіледі. Кварцтық ... және ... ... ... ... соңғысы ГИП-
3сандық көп каналды тіркеушілермен жабдықталған.
Жарық ұзақтығын өлшейтін бақылаулар төрт әр түрлі бағытталған өлшеуіш
сызықтармен ... ... ... ... екі ... жүргізіледі. Өлшеуіш сызықтар алғашқы реттегі ... ... ... ... ... ұзындығы 620-дан 3500 метрге
дейін жетеді.
GPS өлшем 1992 ... ... (АҚШ, ... ... ... ... арасындағы келісімге сәйкес) дамып келе жатыр.Қазақстандық
полигон ... бұл ... ... Ғылым Академиясының жоғары температура
Институтымен бірлесіп жүргізіледі.
Бақылау әдістерінің көптүрлілігі және ... ... ... ... үрдісінде жоғары дәрежелі автоматтандырылуын қажет
етеді. Жүргізіліп жатқан ... ... ... ... ... ... ... немесе бірлескен зерттеме болып келеді. Бұндай
аппаратураға жоғарыда аталған ультрадыбыс өлшеуіштермен шығын өлшеуіштер,
температура ... ... ... ... ... ... МВ-01 мен МВ-03 магнитомерлері, ГИГ1-3
геофизикалық құрылғысы, жыландардың ... ... ... және тағы ... жатады. Сейсмикалық аппаратура мемлекеттен,
шаруашылық келісімді жұмыстардан, АҚХА және ... ... ... ... ... бөлінген қаражат есебінен сатып алынған.
Сейсмомониторингтегі маңызды бөлімі болып бақылау бекеттерінен ақпарат
жинау және оны өңдеу ... ... ... мен ... заман дискреттеудің жиілігі жоғары өлшеу
аппаратураларын қолдану арқылы бақылау әдістерінің дамуына ... ... ... ... бірден өсті.
Пайда болған мәселені шешу мақсатында байланыс жаңғыртылуы жүргізілді.
Байланс бекеттерінің бір бөлігі таулы ... ... ... әр ... ... жүйелеріне қысқа толқынды және ... ... ... ... компьютераралық байланыс жүйесі,
сонымен қатар, электронды почтаны қолдану арқылы телефонды ... ... ... ... ... ... ... құнымен және мәлімет жіберудің жеткілікті жылдамдығымен
қанағаттандырады.
Анализ және ... ... ... ... жабдықтау
мәліметтерді дайындау және өңдеу ... ... ... ... мен ... ... ... бағдарламалық қамтамасыз етуін
қажет етті. Сондай-ақ, орта мерзімді жоспарда сейсмикалық ... үшін ... ... ... ... Өңдеуде
мәліметтермен алмасу орнаған шектес мемлекеттердің: Ресей, ... ... ... ... ... өңдеу жүйесін құру мен енгізу кезеңдерінің бірі
бағдарламалық ... ... ... ... ... гидрогеологиялық және деформаографиялық материалдар негізінде
Алматы ... ... ... ... бағалау үшін) өңдеу болып
табылады. Нәтижесінде, Алматы өңірі аймағындағы болжамды жағдай күнделікті
графикалық түрде көрсетіледі.
Жоғарыда ... ... ... ... олардың пайда болғаннан
бастап алынған ақпаратары бар мәліметтер банкі бар. Бұдан басқа, мәліметтер
физикалық тасымалдаушыларда сақталатын архив және ... ... ... ... ... фонды бар.
Берілген сейсмомониторинг құрылымы жаңғарту мен ... үшін ... ... ... , жіберу, өңдеу және ... ... ... ... және тағы ... өңіплерде
мемлекетаралық сейсмомониторингіне ықпалдасуға мүмкіншілік береді.
Жер сілкінісінің жою зардаптарын алдын алу бойынша ... ғ. ... ... Жер ... ... ... кезекті кезеңі
басталды. Бұған Ресей, Жапония, Турция, Тайвань, Ауғанстан, Иран және басқа
да мемелкетерде ... ... және ... жер ... куә ... ... ... етегіндегі Қазақстан Республикасының
оңтүстік астанасы Алматы қаласы орналасқан Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік Тянь-
Шанның Орталық бөлігінде бірнеше жер айқындалған,  олардың ... ... асса ... болу ... жетерліктей үлкен болып
саналады. Бұл жерде магнитудасы 7,0-7,5 жер ... ... ... жағдайда
Алматы қаласы құрылысының 80% қирап, табиғи апаттың құрбаны болып жүздеген
мың адам болады.
Сейсмикалық белсенділікті ... үшін тек ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар, сейсмикалық
қауіпті тәнік бағалау үшін ақпараттық ... ету және ... ... жою зардаптарын ескере отырып шаралар қолдану қажеттілігі
туды.
Сейсмоқауіпсіздікті қамтамасыз ету ... ... ... ... мәселелердің шешімі аз уақыт аралығында үлкен жетістікке жетуі мүмкін
емес.
Сейсмоқауіпсіздікті қамтамасыз ету ... ... ... ... елдерінде дамыған. Осы ... ... ХХ ... ... жаңа ... – жер ... зардаптарын
зерттеу, болжау және азайту бойынша халықаралық серіктестікті нығайту
кезеңі.
Орта Азия ... бұл ... ... жүзінде жүзеге асыру
бастамасы 1989 жылы ... ... ... ... және ... ... ... істеумен басталды. Соңғы жылдары екі
мемлекеттің сейсмологтарымен сейсмикалық ... ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелер негізінен
шешілді. Олармен СУАР және Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... болатын Тянь-Шаньның
сейсмикалық аудандастыру картасы дайындалды. Жер ... ... ... ... геофизикалық және гидрогеохимиялық болжау
әдістері саласында маңызды жұмыстар жүргізді. Тәжірибеде мүмкін қатты жер
сілкіністерінің орта және қысқа ... ... ... ... ... ... болжау зертханасы құрылды; ТШС тереңдік құрылысын зерттеу
бойынша жұмыстар ... ... ... ... ... алмасу жиі жүзеге асырылады. Мамандар бірнеше ортақ мақаларды
жарыққа шығарды. Тығыз серіктестік тек ... және ... ... ... ... ... үшін ғана емес, сондай-
ақ, сейсмология, гидрогеология, ... және т.б. ... ... ... ... ... облысында ортақ зерттемелерді қазақстандық және ... ... ... 2000 жылы ... ... ... агенттік және ҚР білім және ғылым Министрлігінің сейсмология
Институты жер сілкінісі ... ... ... ... ... және Республикадағы Алматы облысында ... ... ... жоба ... ... Нәтижесінде бес бекетте ( Курт,
Майтөбе, Алматы, Шошкалы және ... жаңа ... ... ... ... негізінде) орнатылды, GPS-бақылау
құралдарының 4 жиынтығы ... ... (бұл ... көмегімен
2002 жылы Қазақстан аумағындағы бекеттерге GPS бақылаулар жүргізілді).
Қазақстан аумағынан алынып жатқан сейсмологиялық материаларды ... ... ... ... автоматтандыру мақсатында Жапондық өкімет
улкен бағдарламалар жиынтығын ұсынды. Жапония «Жапонияда ... ... ... ... мамандар дайындауға және Жер туралы ғылым
облысында жалпы білімді ... ... ... көмек көмек көрсетіп жатыр.
Жер сілкіністерін тіркеу ... және GPS ... ... ... материалдарды жаңа компьютерлік өңдеу технологиясыен
енгізу:
а) Ғылыми ұйымдастырушылық тұрғыда:
• жер сілкіністерінің параметрлерін анықтау нақтылығын және ... жер ... ... механизмін анықтау мәселесін шешу;
• әлсіз жер ... ... ... ... ... ... ісерінің сипаттамасын елестетіп алу;
• GPS бақылау жүйесін жетілдіру;
б) Алынған жаңа ... ... ... ғылыми тұрғыда:
• Алматы қаласынынң аумағында сейсмикалық микроаудандастыру жаңа картасы
құрылып жатыр;
• Алматы өңірі аумағында ортамерзімді және азмерзімді дер ... ... ... ... ... ... нәтижелері екі симпозиумда талқыланды, ал
осы симпозиумда ... ... ... мен ... ... бұл ... материалдар кешенінің
сандық анализін қамтамасыз етеді. Ол өзіне сейсмикалық шаманың ағымдағы
мазмұнын есептеу, ... ... ... ... ... жер
сілкінісінің қысқамерзімді болжау картасын дайындау жұмыстарын енгізеді.
Жұмыс тәжірибесіне қарай, бағдарлама-әдістемелік ... ең ... ... ... анықталды[Казаков, 2003]:
PPR – мәліметтер кешенінің көп ... ... ... негізінде
мейсмикалық тәртіптің болжамдық үлгілердің параметрлерін есептеуге ... ... ...... ... ... құрамдасы үшін уақыт пен
кеңістіктегі сейсмикалық тәртіптің болжамдық өлшемдері.
LRT – берілген аумақтағы сейсмикалық ... ... ... сәті
мен орнын анықтауға мүмкіндік береді.
ГИС ГЕОТАЙМ – алдағы оқиғаның орны мен уақытын оқшаулауға мүмкіндік ...... ... мен тектоникалық күштердің үлкендігін есептеуге
мүмкіндік береді.
Fhister – ... ... ... ... гистерезисті
сипаттамаларын кеңістікте таралуын, жер ... ... ... ... мен ... ... есептеуге мүмкіндік береді.
2ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
Сейсмология институты Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... жер сілкіністерінің
болжамын жасайтын басты ұйым болып табылады.
"Сейсмолгия институты" ЖШС 1976 жылы ... сол ... ... өзгерістерді бастан кешірді. Қазіргі таңда бұл ұйым ... ... ... ... істейді:
1. Инженерлік сейсмология және ғимараттардың сейсмотөзімділік зертханасы
2. Техногендік сейсмика ... ... ... ... Физикалық геодинамика және сейсмикалық процестер зертханасы
5. Құрылымды геофизика ... ... ... ... зертханасы
8. Жер сілкінісін кешенді болжау зертханасы
9. Ақпараттық ... ... ... ЖШС-і сейсмологияның басты проблемалары
бойынша зерттеулер ... ... ... ... ... Республикасының сейсмикалық режимін, геофизикалық
өрісті, жерасты суларының ... ... ... бақылайды.
Сейсмология институты Алматы облысының территориясында 15 пунктіден тұратын
инженерлік-сейсмикалық қызмет түрін ұйымдасырды. Осы 15 ... ... ... аудандастыру проблемаларын шешуге қоданылады. Бұл
пункттерде аса сезімтал ALTUS-ETNA ... ... ... ... ... келесідей:
• Қазақстан территориясының және жекелеген аудандардың әр-түрлі
детальдық ... ... ... ... және газ ... сейсмикалық аудандастыру карталарын
құру;
• мұнай және газ кен-орындарындағы техногендік жер сілкінісін болдырмау
мақсатында берілген ... ... ... ... мен ... сейсмикалық ықшамаудандастыру карталарын
құру;
• территориялардың немесе ... ... ... ... ... қауіпті бағалайтын нормативтік құжаттарды құру;
• қатты жер сілкінісінен ... ... ... қауіптің және
шығынның мөлшерін ... ... ... ... мұнай және газ кен-орындарындағы геодинамикалық мониторинг жөніндегі
кешенді құжаттарды құру;
... және газ ... ... және ... ... Қазақстандағы жер сілкінісін болжау әдістері
Күтілетін жер сілкіністерінің ... құру ... жер ... картасын тұрғызу кезінде тесіленіп отрыған
аймақ территориясын элементар ұяшықтарға бөледі. Әр элементар ұяшық ... ... әр ... ... Бұл ... ... ... болжанатын жер сілкіністерінің болуы 70% ... ... ... әдіс 15 ... аса уақыт тестілеуден өткен. Осы әдісті
тестілеу үшін Кавказ таулары, Камчатка, Қазақстан, Түркменстан, Қырғызстан,
Қытай, Греция және Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... әдіс ZMAP әдісі ретінде белгілі. Бұл әдістің авторлары 1992 жылы
болған магнитудалары 7,5, 6,5 және 6,1 үш ... жер ... ... ... отырған әдіс 5 қадамнан тұрады:
6. Тестіленіп отырған ... жер ... ... ... афтершоктардың эпицентр нүктесінен қашықтығын анықтау.
7. Сейсмикалық жағдайлардың өзгеруін анықтау.
8. Таңдалынып алынған магнитудалар ... үшін ... ... ... Жер ... ... және ... өзгеруін бақылау.
10. Орын алған аномальді жағдайлардың статистикалық маңыздығын анықтау. (5-
сызбанұсқа жер сілкінісін болжау әдістері кескінделген).
5-сызбанұсқа. Жер сілкінісін болжау ... ... ... ... ... мен ... мазасыз-данып, ерекше
күйде болатындығы көптен бері белгілі. Адамдар талай рет жер ... үй ... ... ... ... ... далаға қарай
ұмтылатынын және т. б. ерекше жағдайлардың куәсі болған. Көптеген ... ... ... жер ... ... аман ... ... Мұндай деректер айта берсек, өте көп. ... бұл ... ұзақ ... бойы ... ... назарынан тыс қалып
келді.Жапониялық сейсмолог-ғалым Ц. ... ... ... ... ала
болжау” атты кітабында (1978) әр түрлі жануарлар мен ... ... мен ... жер ... ... ... ... туралы
157-ге жуық деректер жазып қалдырды.
Біздің елімізде де мұндай жағдай (геофизик А. А. ... ... ... ... 200 жыл ... 20 рет ... (Орта Азияда). Бұл
мәліметтер бойынша, жер асты дүмпуінің алғашқы хабаршылары қатарында, ең
алдымен иттердің, ... ... ... ... мен ... ... болады.
Қазіргі кезде жан-жануарлардың сезімталдық қабілетін немесе мінез-құлық
ерекшеліктерін (инфра немесе ультрадыбыстарды, злектромагниттік толқындарды
электр өрісін, жер қыртысының жарықтары мен жарықшақтарын ... жер ... ... әр ... газдардың иісін сезіну қабілеті секілді және т. б.
қасиеттерін) жан-жақты ... ... әр ... ... ... ... мен эксперименттердің нәтижелері қысқа
мерзімді, сенімді болжам жасаудың бастамасына айналуы мүмкін.
2.2Жер сілкінісінің қысқа мерзімді болжамы
Табиғат және ... ... ... ... үрдіс тездетілуде (жер сілкінісі – геодинамикалық үрдістің
нәтижесі).
2-кесте. Жер сілкінісін болжау кезеңдері
|№ ... ... ... ... |
|1 |аса ұзақ ... |10 ... аса |
|2 ... ... ... ... дейін |
|3 |орташа ... ... ... |
|4 ... ... ... аз ... ... ... мерзімді жер сілкінісі – аса күрделі, көп жоспарлы
және жауапты мәселе екені айқын. ... жер ... ... мен аса ... ... ... болмауы оның шешіміне
кешенді амал қажеттілігін айқындайды.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... уақытша қатары бір масштабты өлшемі мен олардың
абсолютті мағынасын келтіру негізінде ... Әр ... ... ... ... ... кезеңнің анализінің экспертті бағасын алу ... ... ... көрсету мақсатында кейбір ... ... ... қажет. Төменде қысқа мерзімді жер сілкінісінің
аспектінде уақытша ... ... ... ... ... ... алдымен қысқа мерзімді болжамда қолданатын геофизикалық
параметрлер ... ... ұзақ ... аралығындағы анализ нәтижесінде
алдағы қолданыста перспективалық болып табылатын, екіншіден ... ... ... ... ... түрлері мен әдістері кіреді.Бастапқы
мәліметтерді кешендеуде ... ... ...... қателердің
орындалу өлшемі мен зерттеліп жатқан үрдіске қатысы жоқ барлық құрамдас
бөліктер бір мөлшерсіз ... болу ... ... ... немесе
(0...1) аралығындағы интервалда болуы қажет. Бұл стандартизация қатары
(орташа нөлдік және ... ... ... немесе параметрлердің өз
қарқыны, максималды ... ... және т.б ... ... ... мәліметтер инверттелген болуы қажет. Яғни, барлық максимумдар
мен минимумдар бірлік жазықтыққа аударылады. Бұл өте ... ... ... ... ... өлшемдері басқа өлшем өрісінің минимумына
сәйкес келуі ... ... ... ... олар ... ... ... нормадан ауытқушылық жойылады.
Болжамдық жұмыстың алдыңғы кезеңдерінде жер ... ... ... өріс бақылауындағы уақытша қатардағы мінез-
құлықты зерттеумен, яғни, сигналдың ... ... ... ... ... ... көпжылдық бақылаулар тәжірибесі көрсеткендей
бұл параметр тұрақсыздығы қажетті сигналдарды анықтауға кедергі ... орам ... ... ... ... трендке сәйкес
келетіндіктен, оның нақтылы уақытта анықтау мүлдем күрделі.
Жер сілкінісінің қорытынды кезеңінде жоғары ... ... ... ... ... ... ... байланыстық
функцияларын (АКФ) зерттеу арқылы жүзеге асты. Есептеу барысында ... ... ... ал ... ... ... ... спектрлік құрамына әсер етеді. Қажетті уақытша түрлендіру
жасағаннан ... ... ... ... ... таңдауға
негізделген кешендеудің екі нұсқасы бар: 1) ... ... ... ... ... ... максималды элемент таңдалады; 2) барлық
құрамдас бөліктердің нүктелі сомасы анықталып, көрсеткіштерді тағы ... ... ... ... ... түсіндіру кезінде
нәтижелерді тең ... ... ... ... ... ... оқшаулану вариацияларына сезгіш, ал екіншісі, керісінше, бөлек
вариацияларды тегістейді. ... ... ... кезеңнінң де тигізетін
әсері бар екендігін айта ... жөн. ... ... ... ... әрбір сейсмикалық станцияға баға берілуі мүмкін. Бұл
кешенді параметрлердің бақылау пунктінен алынған ретроспективті анализдегі
қателіктерді ... үшін ... ... сейсмикалық апаттан 2
тәулік бұрын өңделеді. Анализ бен әдістеме жұмысы ... жер ... ... ... ... ... (К=13.7) және
Байсорұндық 12.11.1990ж (К=14.6) жер сілкіну алдындағы ... ... 15 - ... ... ... мысалда кешен құрамына толық
векторлық магний ... ... ... мен ... параметрлер
(хлор концентрациясының, кальцийдің және ортокремдік қышқылдың ... ... ... ... ... ... яғни жер
сілкінісінен 25 тәулік бұрын басталды. 1982ж. комплексті параметр аномалия
көлемі жоғары интервал фонынан 1.7 есе ... ... ... ... ... ... мәліметін алуға
мүмкіндік береді. Деформографиялық өлшеміімен ... сол ... ... жер ... ... ... қолданылған
сейсмикалық анализ 08.10.1990ж. бастап., яғни жер сілкінісінен 33 тәулік
бұрын аномалияның бар екендігін көрсетеді. ... ... ... жылы ... ... ... деңгейі артқан соң, кешенді графикте
нормадан ауытқудың бөлігі сол жылғы 1.25 ... ... ... аспады.
Бұл жағдай барлық анализдеу қатарындағы дұрыс таңдалған уақытша интервал
фонының тұрақты болу ... ... ... ... кезінде әрбір станцияда аномалияның басталу
уақыты көрсетілу мүмкін ... онда ... ... ... ... ауытқу жағдайында екіөлшемді ұсынысты ... ... ... ... ... карта-схемасына әрбір полигонның нормадан
ауытқу ... ... ... ... ... ... құрылуында сирек тегіс емес желіде маңызды кемшіліктер болады.
Сейсмикалық жағдайға дайындық аймағында аномалия жазықтықпен ... Оның ... ... ... ... күні жер ... ... ауытқушылық) және (М=6.3, 1990 жылы 12 қараша күні
болған ... жер ... ... нормадан ауытқу жағдайы)
көрсетілген.
Алматылық полигонның аномальдық жағдайын тұрақты бақылауға ... ... ... ... ... ... ... Оның бастапқы кезеңінде бақылау тәртібіндегі алғашқы оперативтік
мәліметтері көрсетілсе, соңғы кезеңінде үшөлшемді файл ... Бұл ... ... ... ... ... және ... кешенді
параметрлер бағасы жазылады.Геофизикалық кешен мәліметтер негізіндегі
тәжірибеде көп ... және ... даму ... ... ... мониторинг жүйесін пайдалану арқылы Алматы сейсмо қауіпті
аймағында орташа және қысқа мерзімді болжам ... ... ... ... болжам әдістерін тәжірибе жүзінде жүзеге
асыру
Ортамерзімді болжам картасы (ОБК) Тянь-Шань аумағындағы сейсмоген үшін
алғаш рет 1996 ж. ... ОБ ... бес ... ... ... 5,0 жер ... пайда болу мүмкіндігі 1996-1997 ... ... 13.20 ... 1996-1997 жылдары болған К>12 жер ... ... ... ... ... жер ... ... құру
үшін «болашақ» деп бөлінген аймақтардан шыққан.
1997 жылы 1998 ... ... ... ортамерзімді болжам берілген
(13.21 сурет). Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар Агенттігіне
жіберілген «Алматылық ... ... ... жер ... ... хаттамада магнитудасы 5,0-ден артық болатын жер ... ... ... бұл ... 1998 жылы ... ... деп ... 70%
ықтималдықпен магнитудасы М=4,5+-0,5 болатын жер сілкінісі болуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар Агенттігіне Алматы өңірі
аумағындағы ... ... ... ... құрастырылып, жіберіліп
жатты. Бұл «дәйектемелерде» : 1999ж. 80% ықтималдықпен координатасы 41-44
с.к. және 76-79 ш.ұ. ... жер ... 4+-0,5 ... («дәйектеме»
авторлары: Курскеев А.К., Казаков В.В., Белослюдцев О.М., Курскеева Л.А.).
2000 жылы 85% ықтималдықпен Солтүстік Тянь-Шань аумағындағы максималды
магнитудасы 4+-0,6 ... жер ... ... ... ... ... ... Садыкова, И.Н. Литовченко). 42-44 с.к. және 76-
79 ш.ұ. аумағында 2000ж. ... 4,1-4,9 ... 11 жер ... 2000 ... ... ... 0,7-0,8 ... ақталды (17 -
сурет).
17 - сурет – 2000 жылға арналған жер сілкінісінің ортамерзімді
болжамы
2001ж. болжаған нәтиже бойынша ... ... ... ... ... ... 5+-0,6 аспайды ... ... Л.А., ... В.В., А.Б. ... ... ақталды (18
- сурет).
18 - сурет. 2001 жылға арналған жер сілкінісінің ортамерзімді болжамы
3.НӘТИЖЕЛЕР МЕН ОЛАРДЫ ... ... ... ... және қатер аймақтарын анықтау
Зілзала қаупін, оның қосалқы қауіп көздерін тудыратын (сырғыма және
сел) талдау ... ... ... тән ... ерекшеліктерді ашуға
мүмкіндік тудырды. Зілзала ... ... жер ... қуаты 8-9
баллдан жоғары әрі қайталауы жиі аудандарға Еңбекшіқазақ, Ескелді, Қарасай,
Райымбек, Талғар, Іле аудандарын ... ... ... ... ... өңір аудандардың бүкіл аумағын емес, тау бөктеріндегі жазықтар ... ... ... ... ... ... эпицентрлері, сондай-
ақ зілзала қоздырушы аймақтар мен белсенді ... ... ... ... ... қаупі бәсең (6 және одан төмен) өңірге ... ... ... ... ... ауданының басым бөлігі (7 және одан
төмен) жатады.Аймақтың тау бөктері мен тау етегіндегі аумақтары ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық ерекшелігін талдау барысында табиғат
жағдайы және ... ... ... ... ... ... халықтың орналасуы мен экономикалық белсенділіктің біркелкі
болмауы әсерін тигізген.
6-сызбанұсқа. ... ... ... ... ... ... облысы аймағындағы зәлзала қатерін бағалау мақсаты
үшін зілзалалық аудандастыру бойынша , ... бір ... ... ... мерзімі белгілінген аумақтар сондай – ақ статистика ұйымдарының
мәліметі бойынша заңды тұлғалардың және жеке ... ... ... ... ... 6 - ... көрсетілген.
Алматы аймағының жер аумағы Қазақстанның Оңтүстік-Шығыс бөлігінде
орналасқан. Оның ... ... ... ... кең шатқалды
жазықты Іле және жоңғар Алатауының тау жоталарынан құралып, ал ... ... ... ... ... далалы болып кететіндігінде.
Аймақтың геологиялық даму тарихы оның тектоникалық қозғалыстарына, ... ... мен ... ... ... ... ... салдарынан сел
тасқыны мен тасқын сушөгінділеріне толуына тікеоей байланысты. ... ... орай ... ... ... ... ... басты сипаты болып табылады.
19 – сурет. Алматы облысының қатер аймағы
Сейсмологтардың мәліметі бойынша бұл өңір түгелдей жер сілкіну қарқыны
VI-дан IX балл және одан ... ... ... ... жатады. Бұл өңірде
соңғы жүз елу жыл ... ... ... және тау ... ... ... жер сілкіністері болады.
Іле және Жоңғар Алатауы ... сел ... жиі ... ... жатады. Мұнда апатқа ұшыраған аудандар шаруашылығына, ... ... ... ... адам ... әкелген алапат сел
тасқындары болды. ... ... ... қарағанда жойқын жер сілкінісі
салдарынан болған сел тасқындарының ғаламат зиян ... ... ... ... ... ... ... бөліну ерекшеліктері,
қоғамның тарихи дамуы аймақты игеру мен оның ... ... ... ... ... орталығы Талдықорған мен
Қазақстанның ... ... ... қоса ... ірі елді
мекендер, негізгі өнеркәсіп ошақтары тау ... ... ... ... орай күшті жер сілкінісі салдарынан, сондай-ақ қатерлі
деп саналатын категорияны қолдана отырып, өте ... ... ... ... ... мәнге ие болып отыр.
Алматы қаласы аумағындағы қатер көздерін шектемелеу құрылыстың тозуы,
бүліну есебі, ықшам ... ... ... ... жобаны
жүзеге асырудың 1-фазасында алынған нәтиже және оңтүстік астананың
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... жылы ... ... жаңа ... ескеріліп жасалды.
Жоғарыда көрсетілгендей, зілзала қаупі құрылыстың әр бағыттағы
тектоникалық қозғалыс аймағында, ... ... ірі ... бар ... ... және жер ... топырағының құрамына, оған ... ... ... ... ... негізінде қала аумағынан зілзалалық энергия
күші 8-9 және 10 балл ... үш ... ... мүмкіндігі туды. Олардың
аса қауіптілері оңтүстік және оңтүстік-шығыс тау ... ... ... ... ... аумағының қаупі біршама
төменірек.
Алматы қаласы қатерін бағалауда ... ... ... ... ... ... ... ірі айырмашылықтар баршылық. Егер облыстың
кең байтақ аумағына ... ... ... ... ... ... ... ал нақты бір елді мекен үшін бұл тәсіл
өз нәтижесін бере ... Бұл ... ... ... ... қажет.
Алматы мегаполисі үшін ондай өлшемге (бірлікке), қазіргі кезде, ресми
статистикалық мәліметтерді жинау мен сұрыптау ... ие, ... ... ... бұл ... қала ... ... қатер
индексін беогілеп береді де, әлбетте, оның ... ... ... ... ... ... ... негізгі қор бағамы,
ішкі өнім, өндіргіш күш пен қаржы ерекшелігі, ғимараттың ... ... және тағы ... ... ... және ... ... сандық сипаттамаларға қол жеткізу мүмкіншілігі болмайды.
Сонымен бірге, қала аясында (елді мекен) әлеуметтік-экономикалық
дамудың ресми статистикалық ... ... ... ... ... ... ол ... құрылыс,технологиялық өндіріс мекемелер
(ұйымдар тұрғысында), ғимараттың тозуы және ... ... ... ... ... ... ... сипаттама бере алмайды.
Материалдық тікелей шығын және де, ең алдымен, болуы ықтимал адам
шығыны ... ... жоқ ... ... жер ... ... ықтимал
тікелей және жанама шығындарды мүмкіндігінше мына ... ... ... ... ... қабылданды:
- қаланың әр ауданындағы халық тығыздығы бойынша;
- негізгі қор (ғимарат, құрылыс, өндіріс құралы, көлік т.б.) құны бойынша;
- аймақтық ішкі өнім ... ... ... ... ... ... ғимарат саны бойынша;
- экономикалық белсенділік ... ... ... ... бір ... ... ... аудандарының әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне
талдау мына ... ... ... ... ... ... басқаға қарағанда тығыз орналасқан (6000 адам/км 2) деп
саналатындар Бостандық және ... ... ... орында (3000-6000
адам/км2 дейін) Әуезов және Жетісу аудандары, тығыздығы ... ... ... деп ... ... және Түркісіб аудандары.(3,4
кесте)
1-кесте. Алматы қаласының әлеуметтік – экономикалық сипаттамасы
|Аудандар ... саны ... ... |Жер ... |
| | ... |мың адам |км2 |
| | ... | | ... |6645 |6341 |276,4 |27,3 ... |13236 |12637 |316,2 |77,2 ... |9382 |8814 |177,7 |19,0 ... |10608 |10502 |163,0 |51,0 ... |15573 |15250 |139,5 |83,8 ... |33037 |32773 |175,1 |66,5 ... |88481 |86317 |1247,9 |324,8 |
2- ... ... ... аудандары қатерінің интегралдық бағалануы
|Аудандар ... ... ... ... |Қатер |
| ... ... ... ... |категориясы |
|Бостандық |1 |3 |3 |13 |І ... |2 |2 |2 |10 |ІІІ ... |1 |3 |2 |11 |ІІ ... |2 |2 |3 |10 |ІІІ ... |2 |1 |3 |10 |ІІІ ... |3 |1 |1 |7 |ІV ... ... ... ... ... ... халық
тығыздығын ықшам зілзалалық аудандастыру мәліметтерін ескере ... ... ... ... ... ... ауданы бойынша қатерлі интеграл
жасалды.
Қатердің 1-категориясына ... ... ... ... ... ... аздығына және 10 ... ... ... жоғары интегралды қатерлік бағаны ақтай алады.
2-категориясына Алмалы ауданы жатады, бұл арада жалпы зілзала қаупі
оншалықты ... ... ... ... ... мөлшерде шығын болуы
ықтималдылығы бар.
3 –категорияға Жетісу, Әуезов және ... ... ... Түркісіб ауданы . бұл арада қатер бағасын төмендетуде,
тозығы жеткен ... көп. ... жеке ... ... ... ... айталықтай төмендетілуімен есесі толады
3.2 Жер сілкінісін болжау технологияларын бағалау
Жер сілкінісін болжаудың бірден – бір ... ... ол ... ... ... ... Жер сілкінісінің болжау
технологиялары)
М8 алгоритмы
Бұл алгоритм Жер сілкінісін болжау және ... ... ... пайда болған (МИТП РАН Мәскеу қ.). Бұл ... М8» деп ... ... – магнитудасы 8 баллдан жоғары ... ... ... әдіс ... ... ... ... сейсмикалық облыстар үшiн болжам ... ... ... ... береді.
М8 алгоритмы таңдалынып алынған ... жер ... ... ең ... ... ... ... береді. 1995ж.
Кобе қаласында ... М=7.2 ... жер ... ... ... 6 – ... ... Қазіргі кезде осы алгоритм
авторлары бұл әдістің жер ... ... ... ... үшін
жетілдіру және модификациялау жұмыстарымен айналысуда.
М8 Алгоритмы Жер шарында болатын, магнитудасы 7,5 ... ... ... ... ... ... ... 1991 жылдан бастап ... ... ... отырып Тынық мұхитындағы сейсмикалық полюсті
бақылауға алды. ... ... ... белдеуі радиусы 427 км
болатын 147 шеңбер тәріздес зоналарға ... ... ... әрбір 6 ай
сайын өңделіп отырды. Осы эксперимент барысында ... 11 ... ... 6 ... ... ... 1994ж ... Шитокандық және 1995 ж
болған Итурупсктік жер ... (7 - ... Жер ... технологиялары көрсетілген).
1998 жылы Алгоритм М8 жер сілкінісін болжауға мүмкіндік ... ... ... осы ... ... ... барысында алынған
мәліметтерді әлемдегі 100-ден аса жер сілкінісін ... ... ... ... ... ... - сызбанұсқа Жер сілкінісінің болжау технологиялары
20 - сурет. 1995ж. Кобе қаласында (Жапония) М=7.2 болған жер
сілкінісінің ретроспективті ... ... ... ... бұл ... екі ... өткізу шешімі
қабылданды(М=8+ және М=7,5+ ). Бақыланып отырған сейсмоактивті облыстарға
Трансазиаттық ... ... ... ... ... R=667 км болатын 262 шеңбер тәріздес зоналарға бөлінді.
Калифорния-Невада (КН) алгоритмы
Бұл әдіс Ресей және АҚШ геофизик ғалымдарының ... ... ... болған. Алгоритм КН магнитудасы 5,5-6,5 болатын жер
сілкіністерін болжауға арналған әдіс.
Алгоритм ... жер ... ... ... болатын оқиғаларды
бірнеше топқа бөлеміз:
1. Бұл топқа магнитудасы ... бір ... ... жер ... ... ... жер сілкінстерінің «дефицфиті» жатады
2. Екінші топқа ұзақ уақыттық трендтен ... жер ... ... ... жер сілкінісі ошағының орташа өшемі.
3. Үшінші топ функциялары жердің әр нүктелерінде болған жер сілкіністерінің
бір-бірімен қарым-қатынасын сипаттайды; ең ... ... ... магнитудасы есепке алынады; бір-бірімен тікелей байланысты
аудандарда болған жер ... ... ... ... ... және ... ... территориясында алынған
ақпараттар негізінде пайда болған.
RTL алгоритмы
Бұл алгоритмды 1996 жылы Г.А. Соболев және ... ... Бұл ... тыныштық кезеңін және форшоктарды анықтауға ... ... ... ... ... үш ... негізделген: R –
эпицентралды, T – ... L – жер ... ... анықтайтын функция.
Бұл параметрдің орташа ... ... 0-ден ... ... ... ... кезеңінің пайда болуын ... Егер ... 0-ге ... ... онда ... жер ... алдындағы
форшоктық активтену кезеңнің пайда болуына негіз болады.
RTL шамалары анализденіп отырған қатты жер ... ... ... ... ... ... ... формуламен көрсетуге
болады:
1. ((
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11. Уақыттық Т функциясын мына формуламен өрнектейміз:
12.
Жер сілкінісінің ошағының ауданыны ... үшін мына ... ... ... Курил аралы, Сахалин аралы және АҚШ-тың Калифорния
штатында болған жер сілкіністерді болжауға кеңінен қолданылған. 1997 жылы
осы әдіс ... ... ... ... (М=7,8) жер ... бір ... болжанды (21 – суретте ретроспективтік есептеу мысалы келтірілген).
1995 жылы Сахалин аралығындағы Нефтегорск жер сілкінісі ... ... жылы ... сейсмикалық тыныштық кезеңі байқалды. Одан кейін RTL
шамасының өскенін ... бұл ... жер ... ... ... ... ... байланысты.
21- сурет . Ретроспективтік есептеу
Заманауи жер сілкінісін болжау жүйесі.
2007жылы Бакуде Жер сілкінісін глобальдық жүйесі іске қосылды. ... 2005 жылы ... ... ... ... жатыр. ATROPATENAсейсмологиялық болжау станциясы қазіргі таңда
Азербайджан, ... ... ... Украинада орналасқан. Бұл ... ... ... ... ... үш ... ... Өзгерістер өте әлсіз тектоникалық тербелістер
нәтижесңнде ... ... ... өзгерістер қатты жер сілкінісі болар
алдында 3-6күн ... ... Бұл ... ... ... км ... жер ... уақытын және болатын орнын табуға ... ... ... көмегімен күтілетін жер ... және ... ... ... (22 - сурет).
22-сурет.ATROPATENAсейсмологиялық болжау құрылғысы
3.3 Зілзала қатерін басқару жүйесінің тиімділігін арттыру
Зілзала қатерін басқарудың тиімді жүйесін , яғни, іс ... ... зиян ... ... ... ... беретін , шара жүйесңн
құру үшін, бағалау ... ... ... ... ... ... ... ауқымын анықтау қажет.
ошағын тудыратын опырылыс көздерін жауып жатыр.
Қалаға зілзала қаупін ерекше тудыратын, Іле ... ... ... ... өтететін, Іле опырылысы. Оның ... қала ... ... ... опырылысы, сонымен қатар ... ... Қала ... арқылы өтететін опырылыстардың зілзала текті
екендігі әлі ... ... ол ... болған бірде-бір ірі жер
сілкінісі тіркелмеген. Ошақ көзі қаладан аулақта ... ... ... оның ... ... келуі ықтимал. Іле опырылысының
оңтүстігінен оған қапталдас терең жер ... ... ... легі ... ... ... картасын жасау барысында, жер сілкінісі
энергиясы күші мен оның келтіретін зиян деңгейіне тікелей қатысы бар, ... жер ... мен ... ... жер ... орналасу тереңдігі сипатының мәліметтері пайдаланылды.
Зілзала апаты қатеріне әсер ететін факторлар: 8 - ... ... ... орналасуы ықтимал өңірдегі жер қыртысы дүмпуінің ... ... ... ... адам және қызмет нысандарының саны , сондай – ақ ... ... ... ... мен ... қаупі.
Қызмет нысандары, адам өмірі мен олардың қызмет аясының зиян шегуі аз
уақытқа ма, әлде ұзақ ... ме ... ... ... ... ... ... жер сілкінісінің шектірген зияны , одан тыс жеде ... ... мен адам ... қаншалықты залалын тигізу
ықтималдылығы.
Тез қабыдау және қалыпқа келу қабілеті ... жер ... ... осы ... арнайы құрылған қызметтің ... ... ... жйне ... азайта алу мүмкіндігі.
8 – сызбанұсқа.Зілзала апаты қатеріне әсер ететін факторлар
ҚОРЫТЫНДЫ. 
1. Тозығы жеткен ғимараттарының таралу ерекшелігін, халық ... ... ... мәліметтерін ескере отырып, жоба ... ... ... ... ауданы бойынша қатерлі интеграл жасалды.
2. Жер сілкінісін болжаудың технологиясы ретінде глобальдық жүйесі ... ... ... ... ... қатты жер сілкінісі
болар алдында 3-6күн бұрын байқалады. Бұл ... ... ... жер
сілкінісінің магнитудасы және саны анықталады.
3. Зілзала қатерін ... ... ... ... іс ... жер
сілкінісінің зиян шектіру әсерін азайтуға мүмкіндік беретін , шара жүйесін
құру үшін, бағалау жұмысын орындау, ... ... ... ... ... ... анықтау болып табылады
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Авсюк Ю.Н., Худзинский Л.Л., Суворова И.И. Связь сейсмичности Земли ... ... Луны и ... // ... ... и сейсмичности. - М., 2002. - С. 311-336. — ( Вычислительная
сейсмология; вып. 33)
2. Анализ текущей сейсмической обстановки в районе Южного ... / ... А.И. ... Ким ... В.И. ... Сен Рак Се ... ... островной и прибрежной сейсмологии (ОПС-2005).
Международный научный симпозиум, 58 июня, 2005. Южно-Сахалинск, ... ... - ... — 2005. С. 134-135.
3. Баркин Ю.В., Феррандиш Х.М., Наварро Х.Ф. ... ... плит ... // Эволюция тектонических процессов в истории Земли:
материалы XXXVII Тектонического ... ... 10-13 ... г. - ... 2004. - Том 1. - С. ... ... И.П. Теория подготовки тектонического землетрясения. - М.:
ИФЗ АН СССР, 1991.-224 с.
5. Иванов В.В. Периодические колебания ... и ... // ... ... ... 172, ... ... Карты ожидаемых землетрясений, основанные на комплексе ... / Г.А. ... Т.Л. ... А.Д. ... Л.Б. ... Николадзе // Изв. АН СССР. Сер. Физика Земли. - 1990. - № 11. - ... ... ... ... предвестников (Калифорния и
некоторые другие регионы) / К.А. Аллен, В.И. Кейлис-Борок, И.М. Ротвайн,
К. Хатген // Математические методы в ... и ... - ... - С. 23 - 27. - ( Вычислительная сейсмология; вып. 19)
8. Кособоков В.Г. Прогноз землетрясений: основы, ... ... ... ... и ... ... - М.: ... 2005. -
Часть I. 179 с. — (Вычислительная сейсмология; вып. 36).
9. Кособоков В.Г., ... A.B. ... ... ... ... ... ... алгоритма М8 // Математическое моделирование
сейсмотектонических процессов в литосфере, ориентированное на проблему
прогноза землетрясений. - М.: МИТП РАН, 1993.- Вып. 1. - С. ... ... Л.Л., ... В.Г. ... ... ... на
основе пространственно стабильных кластеров тревог // Доклады АН. ... - Т. 398, №1. - С. ... ... Л.Н., ... В.В. Вариации сейсмичности под действием ... ... ... // Изв. АН ... Физика Земли. - 1985. -
№ 1. - С. 97-103.
12. Сапрыгин С.М. О сейсмическом районировании Сахалина // ... - 2008. - Т. 27, № 2. - С. ... ... С.М., ... И.Н., Василенко Н.Ф. Геодинамический мониторинг
при разработке ... ... ... // ... ... ... вестник. Вып. № 6.
Сахалинский областной совет народных депутатов. ... - ... - 1993. — ... - С. ... ... А.Я. Предвестники землетрясений. - М.: Наука, 1992. - 191 с.
15. Симуширские землетрясения и цунами 15 ноября 2006 года и 13 ... ... / И.Н. ... Н.Ф. Василенко, Д.Е. Золотухин, Т.Н. Ивельская,
A.A. Поплавский, A.C. ... А.И. ... // ... геология. -
2008. - Т. 27, № 1. - С. 3-17.
16. Симуширское землетрясение 9 ... 1989 г. / Л.Н. ... ... А.Н. Бойчук, H.A. Миталева, Л.С. Оскорбин, М.И. Рудик, М.И.
Стрельцов, И.Н. ... А.И. ... - ... ... - ... 1991. - 54 ... ... Н.В., Дунин-Барковский И.В. Курс ... ... ... статистики для технических приложений. - М.: Наука, 1969.
- 511 с.
18. Соболев Г.А. ... ... ... - М.: ... 1993. - 314 ... Соболев Г.А., Завьялов А.Д. О концентрационном критерии сейсмогенных
разрывов // ... АН ... - 1980. - Т. 252, №1. - С. ... ... Г.А., ... A.B. Физика землетрясений и предвестники. - М.:
Наука, 2003. - 230 с.
21. Соболев Г.А., Тюпкин Ю.С. ... в ... ... ... ... ... ... // Вулканология и сейсмология. - 1996,-
№ 4. - С. ... ... Р.З. ... ... зон сильных землетрясений Курило-
Камчатского региона и Японии и проблема максимальных возможных магнитуд
// Вулканология и ... ... 1.- С. ... ... Р.З. ... глубинное строение и сейсмическая
опасность Курило- Охотского региона // ... в виде ... на ... ученой степени доктора физико-математических наук.
- Южно-Сахалинск, 2006. - 76 ... ... ... ... Азии / В.В. ... A.A. ... ... и др. — Владивосток, 1992. - 238 с.
25. Тихонов И.Н. Динамика сейсмического режима юга ... // ... ... ... ... - ... ... 5-20.- (Геодинамика тектоносферы зоны сочленения ... ... ... Т. ... ... И.Н. Долгосрочный прогноз сильного ... на ... ... ... Сахалин и его реализация в результате
Невельского землетрясения 2 августа 2007 года (Muн 6.2) // ... ... ... и ... ... : междунар. науч.
симпоз., Южно-Сахалинск, Россия, 27-30 сентября 2007 г. : тез.докл. ... ред. И.Н. ... A.B. ... - ... : ... и ... ДВО РАН, 2007. С. ... Тихонов И.Н. ... ... ... ... ... ... // Динамика очаговых зон ... ... ... Северо-Запада Тихого океана. -
Южно-Сахалинск, 2001а. - Т.2. - С. ... ... И.Н. ... ... ... времени между
последовательными землетрясениями // Доклады АН. - 2002. - Т 387, № 2. ... ... ... И. Н. ... ... ... землетрясений Японии за 1985-1988 гг. - Препринт. - Южно-
Сахалинск: ИМГиГ ДВО РАН, 1993.-37 ... ... И.Н. О ... связи возникновения сильных землетрясений с
периодичностями сближения ... с ... ... ... ... ... Дальнего Востока и Восточной Сибири. - Южно-
Сахалинск, 2003а. - Т.2. - С. 5-22.
31. ... И.Н. ... и ... ... ... ... ... Японии // Вулканология и сейсмология. - 2005.-
№ 5.- С. 1-17.
32. ... И.Н. ... ... землетрясения 1995 г. ... ... на юге ... // ... и ... ... ... семинар-совещение, 24-25
мая 2000 г.: Сборник докладов.- Южно - Сахалинск, 2000. - С. 72-74.
33. Тихонов И.Н. Результаты моделирования последовательностей ... юга ... с ... прогноза времени возникновения
толчков с М > 4.0 // Проблемы сейсмичности Дальнего Востока и ... - ... 20036. -Т. 2.-С. ... ... И.Н. ... ... в Сахалинской области: исследования
и прогнозы // Вестник ДВО РАН, № 1, 2006. - С. ... ... И.Н. ... ... ... в ... Камчатки и Южных
Курильских о-вов на основе ... ... ... ... // ... ... тектоникой,
сейсмичностью, магмообразованием и извержениями вулканов в вулканических
дугах. ... IV ... ... по ... в зонах
субдукции Японской, Курило-Камчатской и Алеутской островных дуг.
Петропавловск-Камчатский. 21-27 августа 2004 г. / отв. ... ... - ... ... ... и ... РАН. - 2004а. - С. 310-313.
36. Тихонов И.Н. Способ выявления периодичностей ... ... и ... сейсмоопасных интервалов времени // Взаимосвязь
между тектоникой, ... ... и ... в ... ... ... IV международного совещания по
процессам в зонах субдукции Японской, ... и ... дуг. ... 21-27 ... 2004 г. / ... Е.И. ... - ... Институт вулканологии и
сейсмологии ДВО РАН. - 20046. - С. ... ... И.Н., Ким Ч.У. ... ... ... ... ... 2007 года (МЬН = 6.2) на юге о-ва ... // ... АН. - ... Т. 420, № 4. - С. ... ... И.Н., ... А.И. ... сейсмического процесса для целей
средне- и ... ... ... ... в ... ... островов // Динамика очаговых зон и ... ... ... ... ... океана. - Южно-Сахалинск,
2001. — Т1. — С. ... ... И.Н., ... А.И. ... ... ... краткосрочного
прогноза землетрясений для района Южных Курильских островов // ... ... и ... ... ... и платформенных
областей литосферы: материалы международной конференции. — Екатеринбург,
1998. - С. 180-182.
40. Тихонов И.Н., ... М., ... А.И. ... изучение
сейсмологических предвестников разрушительного землетрясения 1995 г.
вблизи г. Кобе (Япония). Возможность краткосрочного прогноза ... ... // ... ... зон и прогнозирование сильных
землетрясений Северо-Запада Тихого океана. - Южно-Сахалинск, 2001. -Т.2.
- С. ... Geller R.J. ... ... A critical review // Geophys. ... 1997. Vol. 131. P. ... Geller R.J., Jackson D. D., Kagan Y. Y., Mulargia F. ... ... ... // Science, 1997. Vol. 275. P. ... Global ... Data Base, 2004. CD-ROM ... Denver. CO. 1989
and its updates through January 2004.
44. Healy J.H., ... V.G., Dewey J.W. A test to evaluate ... ... ... M8 // U.S. ... Survey Open-File
Report 92-401. - 1992. - 23 p., with 6 appendices.
45. Intermediate - term ... of times of ... of ... in California and Nevada / K.R. Allen, V.I. Keilis-Borok, ... I.M. Rotwain // Nature. - 1988. - Vol. 335, No. 6195.-P. ... ... Handbook of ... and ... ... ... Edited by W.H.K. Lee, H. Kanamori, P.C. Jennings, and C. Kisslinger.
Academic Press. - Amsterdam; Boston; London; New York; Oxford; ... Diego; San ... ... Sydney; Tokyo. - 2002. - 946 p.
47. Japan University Network ... Catalog ... - ... //
Earthquake Prediction Data Center, Earthquake Research ... of ... JMA ... Catalog (Japan ... Agency; 1926.1.1 -
2005.1.1). Kagan Y. Y. Are ... ... // Geophys. ... 1997. Vol. 131. P. 505-525. ... K., Kasahara M. ... quiescence before the 1994 Kurile Earthquake (Mw = 8.3) revealed
by three ... seismic catalogs // Pure and Applied ... ... - Vol. 155. - P. ... Kawasaki I. Silent ... ... in a ... zone and implications for earthquake prediction // Earth and
Planets Space. - 2004. - Vol. 56. - P. 813-821.
50. ... V.I., Rotwain I.M. ... of time ... probability
of strong earthquakes in different regions of the world: algorithm CN ... of the Earth and ... ... - 1990. - Vol. 61, Nos. ... - P. 57-72.
51. Swinbanks D. Trying to shake Japan's faith in forecasts // Nature. - ... 1992. - ... Wiemer S., Wyss M. Seismic ... before the Landers (M=7.5) ... Bear (M=6.5) 1992 earthquakes // Bulletin of Seismological Society
of America. - 1994. - Vol. 84, No. 3. - P. ... Wyss M. Cannot ... be ... // Science, 1997. Vol. 278. ... ... ... аудандарда дамыған
Тектоникалық жерсілкіну литосфераның жекелеген блоктары өзара қозғалысқа
келгенде, Жер қойнауында ұзақ уақыт бойы жинақталған механикалық энергияның
қысқа ... ... ... шығуына байланысты болады.
Жер сілкінісі түрлері
Денудациялық жерсілкіну таулы аудандардағы тау жынысы массаларының
шатқалдарға құлауынан, жер асты ... ... ... ірі ... ... туындайды
Жер қойнауындағы орналасу тереңдігіне қарай:
Орташанемесеқалыптытереңдіктегі (10 – 60 ... (60 – 300 км) ... (300 ... ... ... жақын (тереңдігі 10 км-ге дейін)
Ошақ тереңдігі-не қарай:
“қалыпты” (нормалық)
“аралық” жер сілкіну
“терең фокусты”
жер сілкіну
Жер сілкінісін болжау әдістері
Күтілетін жер сілкіністерінің картасын құру ... ... ... ... ... жер сілкіністерінің болуы
70% дәлдікпен анықталатынды.
Сейсмикалық тыныштықты аудандастыру
Магнитудалары 7,5, 6,5 және 6,1 үш қатты жер ... ... ... ... мен жәндіктердін, мазасыз-данып, ерекше күйде болатындығына
байланысты болжанатын әдіс.
жоғары
орташа
Төмен

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер сілкінсе, жағдайымыз не болмақ? Мекемелер мен мамандар ойлары3 бет
Жер сілкінісін болжау61 бет
Бастауыш сынып ана тілін оқытуда қазіргі технологияларды қолдануға болашақ мұғалімдердің даярлығын қалыптастыру121 бет
Инновациялық процестің ұғымы мен мәні7 бет
Тәрбие процесінде инновациялық әдістерді қолдану.қазіргі кездегі тәрбиеде қолданатын инновациялық әдістерді схема бойынша анықтап көрсету,мазмұнын түсіндіру,мәнін анықтау5 бет
Қазақстан Республикасындағы сайлау технологияларының даму ерекшеліктері117 бет
Қазақстандағы саяси сайлау технологиясын әлеуметтік талдау60 бет
Акционерлік қоғамдадың табыстылығын болжау3 бет
Алматы облысының білім беру жүйелері мен денсаулық сақтау ұйымдарын ГАЖ технологияларын пайдалана отырып картаға түсіру әдістері44 бет
Бастауыш сыныпта қазақ тілі сабақтарында ойын технологияларын қолдану әдістемесі47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь