Қазақ және ағылшын тіліндегі паремияның руханилық көрінісі

КІРІСПЕ 3
1 ПАРЕМИОЛОГИЯНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ 8
1.1 Қазақ және ағылшын тіл біліміндегі паремиялардың зерттелуі 8
1.2 Паремия іліміндегі антропоцентристік фактор 24
1.3 Қазақ және ағылшын тіліндегі ұлттық рухани лакуналар 31


2 РУХАНИЛЫҚТЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ КӨРІНІСІ 45
2.1 Имандылық . қазақ руханилығының негізі 45
2.2 Руханилық негізіндегі адамгершілік/kindness ұғымы 47
2.3 Руханилық негізіндегі қайрат/strength ұғымы 58
2.4 Руханилық негізіндегі ақыл/wisdom ұғымы 61
2.5 Руханилық негізіндегі намысқойлық/honour ұғымы 69
2.6 Руханилық негізіндегі ұят/conscience ұғымы 75
2.7
2.8
2.9 Руханилық негізіндегі достық/friendship ұғымы
Руханилық негізіндегі сыпайылық/courtesy ұғымы
Руханилық негізіндегі бауырмалдық/blood relations ұғымы 77
82
86
2.10 Руханилықтың көріктеуіш құралдар арқылы берілуі 91
2.11 Қазақ лингвомәдениетіндегі руханилық архетипі 96
2.12 Руханилық/the Spirituality лингвомәдени көріністерінің ассоциациялары 102



ҚОРЫТЫНДЫ
115
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША А

122

130
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу қазақ және ағылшын паремияларындағы ұлттық руханилықты лингвомәдени тұрғыдан саралап, оның айырмашылықтары мен ұқсастықтарын анықтауға арналған. Ұлттық руханилықтың табиғатын талдау лингвомәдениеттанудың өзекті мәселелерінің басын ашуға мүмкіндік туғызады.
Тіл біліміндегі антропоцентристік ұстаным бағыттары тілді тек тілдік құрылымдар аясында ғана қарастырып қоймай, басқа ғылым салаларымен ұштастыра зерттеу қажеттігін тудырғаны мәлім. Соған орай тіл біліміндегі бұрыннан қолданылып келе жатқан ұғым терминімен қатар, ұғымнан әлдеқайда кең мазмұндағы концепт термині қалыптасты. Біз зерттеуімізде ұлттық руханилықтың құрылымын ұғым ретінде қарастырдық.
Соңғы жылдардағы антропоцентристік парадигма аумағындағы лингвомәдени зерттеу бағытындағы еңбектерде «қоршаған әлемді тану» ұғымына байланысты қолданылып жүрген «дүниенің бейнесі», «әлем бейнесі», «ғалам бейнесі», «әлем суреті» тәрізді терминдердің белсенділігі артты. В. фон Гумбольдт: «Адам тілде өмір сүреді, тіл арқылы қалыптасады. Тілден тыс жатқан әлемнің барын сезген, білген адам сол беймәлім әлемді тілдің көмегімен игеруге ұмтылады» – деген [1, 12 б.].
Ғылыми жұмыста руханилық көрінісі лингвомәдениеттану тұрғысынан зерттелген. Лингвомәдениеттану мәселелері В.Н.Телия, В.В.Воробьев еңбектерінен бастау алып, орыс тіл білімінде Ю.С.Степанов, Ю.А.Сорокин, Т.З.Черданцева, Д.В.Ольшанский, В.А.Маслованың, қазақ тіл білімінде Н.Уәлиев, Г.Смағұлова, А.Алдашева, А.Ислам еңбектерінде қарастырылды. Бүгінгі күні лингвомәдени зерттеулер тілді танымдық әрекеттің жемісі деп қарастыру арқылы адам бойындағы ерекше табиғи қабілеттерге көңіл бөлуді мақсат етіп отыр.
«Тіл төңірегіндегі адам» мәселесіне Ю.Д.Апресян, Н.Д.Арутюнова, Ю.Н.Караулов, Ю.С Степанов, Г.Г.Почепцов, Е.В.Падучева, Л.Г.Зубкова, Э.Д.Сулейменова, Н.И.Гайнуллина, З.К.Ахметжанова, Б.Хасанұлы және басқа зерттеушілердің еңбектері арналса, адамның ішкі (сыртқы) жан дүниесі Н.Д.Арутюнова, А.Вежбицкая, А.Р.Лурия, Л.К.Пименова, С.Н.Виноградова, А.В.Кислицына, Л.Н.Лепихина, Е.А.Мошина, О.А.Терехова, Т.М.Филитович, Н.В.Хохлова тәрізді ғалымдардың еңбектерінде зерделенген.
Ұлттық таныммен қатар адамның да руханилығы ұлғайып, табиғи болмысының оралымдылығы арта түседі. Біздің мемлекетіміздің қазіргі кезеңінің дамуы үшін Қазақстан және шетел халықтары рухани дамуының негізін салушы болып табылатын мәдени және этникалық үдерістердің өзара байланысын зерттеу күннен-күнге маңызды болып келеді.
1 Гумбольдт В. фон. О различии строения человеческих языков и его влияния на духовное развитие человечества / Избранные труды по языкознанию. Изд-е 2-е, под ред. Г.В. Рамишвили. - М.: Прогресс, 2000. – 396 с.
2 Сағидолла Г. Дүниенің паремиологиялық моделі: образдар әлемі // «Отандық түркология: мәселелер, ізденістер, нәтиже»: конференция материалдарының жинағы. – Алматы: Арыс, 2007. – 240 б.
3 Молдасанова А. Әлемнің тілдік бейнесі // Жалын. - 2007. - № 11. – 46-49 бб.
4 Қайдар Ә.Т. Халық даналығы (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу). – Алматы: Тоғанай баспасы, 2004. – 560 б.
5 Жүсіпова А. Рухани мәдениеттегі сабақтастық категориясы // Қоғам және Дәуір. - 2008. - № 2. – 89-92 бб.
6 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Наука Каз ССР, 1977. – 712 б.
7 Байгажқызы А. Паремиология мен фразеология ғылымдарының зерттеу объектісі // «Қазақ Тілі Ғасырлар Тоғысында: Теориясы, Тарихы және Қазіргі Жайы»: конференция материалдарының жинағы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2007. – 552 б.
8 Аяған Б. Қазақстан Ұлттық энциклопедия. - Алматы: Қазақ энциклопедиясының бас редакциясы, 2005. – 728 б.
9 Атаханова Р.К. Туыс емес тілдердегі мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық сипаты (неміс және қазақ мақал-мәтелдері негізінде): филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2005. – 180 б.
10 Қаратаев М. Қ. Қазақ Совет энциклопедиясы. - Алматы: Қазақ совет энциклопедиясының бас редакциясы, 1975. – 645 б.
11 Оразалиева Э. Н. Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы: монография. - Алматы: Ан Арыс баспасы, 2007. – 312 б.
12 Балақаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. - Алматы, 1965. – 180 б.
13 Камиева Г.К. Мақал-мәтелдердің шығу жолдары туралы // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ хабаршысы. - 2007. - №1 (100). – 15-17 бб.
14 Тореқұлов Н., Қазыбеков М. Қазақтың он-шешендері. – Алматы, 1993. – 300 б.
15 Сидоркова Г.Д. Прагматика паремии: пословицы и поговорки как речевые действия: дисс... д-ра. филол. наук. – Краснодар, 1999. – 322 с.
16 Тілепов Ж. Мұхаң зерделеген мақал-мәтелдердің жанрлық болмысы // Абай. - 2003. - №2. - 33-38 бб.
17 Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. Он томдық. 1-том. XX ғасыр мәдениетінің антропологиясы. - Алматы: Жазушы, 2005. - 552 б.
18 Исаұлы С.Ж. Тілтанымдағы антропологиялық парадигманың Қ. Жұбанов мұраларындағы көрінісі: филол. ғыл. канд. дисс. автореф. – Алматы, 2007. – 26 б.
19 Маслова В.А. Лингвокультурология. - М.: Академия, 2001. – 208 с.
20 Сыбанбаева А.С. Қазақ тіліндегі концептуалдық метафораның қызметі: филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1999. – 130 б.
21 Зайсанбаева Г.Н. Метафоралы аталымдардың когнитивтік аспектісі (біріккен зат атаулары негізінде): филол. ғыл. канд. дисс. автореф. – Алматы, 2004.- 26 б.
22 Щедровицкий Г.П., Розин М.В. Концепция лингвистической относительности Б.Л. Уорфа и проблемы исследования «языкового мышления» // Семиотика и восточные языки. - М., 1967.
23 Багаутдинова Г.А. Человек во фразеологии: антропоцентрический и аксиологический аспекты: автореф. дисс... д-ра филол. наук. – Казань, 2007. – 39 с.
24 Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. Он томдық. 10-том. Қазақстанның қазіргі заманғы мәдениеттану парадигмалары. - Алматы: Жазушы, 2006. – 496 б.
25 Кондыбай С. Казахская мифология. Краткий словарь. – Алматы, Издательство «Нұрлы», 2005. – 272 с.
26 Хазимова Ә.Ж. Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық-мәдени деректері: филол. ғыл. канд. дисс. автореф. – Алматы, 2002. – 30 б.
27 Легенды и мифы Древнего Египта. – Спб.: Летний сад; при участии Коло, 2001.- 224 с.
28 Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті (салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдени сараптама): филол. ғыл. д-ры. дисс. автореф. – Алматы, 2004. – 54 б.
29 Капанова Д.Е. Нан/хлеб/brot лексика-семантикалық өрісі (қазақ, орыс және неміс тілдерінің материалдары бойынша): филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2007. – 129 б.
30 Мечковская Н.Б. Социальная лингвистика: Пособие для студентов гуманитарных вузов и учащихся лицеев. Изд. 2-е, испр. - М.: Аспект Пресс, 1996. – 207 с.
31 Степанов Д.С. Французская стилистика. - М., 1965. – 356 с.
32 Великобритания: лингвострановедческий словарь. - М., 1978. – 480 с.
33 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы, 1998. – 194 б.
34 Исаева Ж. Қазақ тіл біліміндегі антропоцентристік бағыттағы ғылым салаларының саралана дамуы // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. – 2006. - № 8-9 (98-99). – 76-79 бб.
35 Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. - Алматы: Алматыкітап ААҚ, 2004. - 284 б.
36 Сығай Ә. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: Аруна, 2005. - 656 б.
37 Саметова Ф.Т. Языковая картина мира как результат когнитивно-оценочной деятельности человека // Білім берудегі менеджмент. – 2004. - № (33). - С. 180-185.
38 Мұратова Г.Ә. Абайдың тілдік тұлғасы: дискурстық талдау мен концептуалды жүйесі: филол. ғыл. д-ры. дисс. автореф. – Алматы, 2009. – 58 б.
39 Махпиров В.У. О происхождении и развитии значений термина «Tor» «почетное место» в тюркских языках // «Мир языка»: мат-лы конференции. – Алматы, 2002. – С. 163-167.
40 Сейдімбек А. Қазақ шежіресіндегі уақыт табы // Таң-шолпан. – 2006. - № 2. – 123-147 бб.
41 Қазақтар. Тоғыз томдық анықтамалық. - Алматы: Қазақстан даму институты. V том. Ата салт, 1998. - 208 б.
42 Ощепкова В.В., Шустилова И.И. Краткий англо-русский лингвострановедческий словарь: Великобритания, США, Канада, Австралия, Новая Зеландия. - М.: Флинта: Наука, 1999. – 176 с.
43 Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь / Лит.ред. М.Д. Литвинова. Изд. 4-е, перераб. и доп. Около 20.000 слов. – М.: Рус.яз, 1984. – 944 с.
44 Потебня А.А. Из лекции по теории словесности: Басня. Пословица. Поговорка. – Харьков, 1973. - С. 103-225.
45 Омаров Д. Абайдың рухани мұрасы. - Алматы: Ел-шежіре, 2007. – 264 б.
46 Табылды Ә. Қазақ халқының әдет-ғұрпы, салт-дәстүрлеріндегі ұлттық-мәдени үлгілерді тәрбие ісіне қалай пайдалануға болады // Игілік. - 2007. - №1 (қантар-ақпан). - 3-4 бб.
47 Халитова И. Абай мұрасы – тәрбие құралы // Шапағат – нұр. - 2001. - №5. - 12-13 бб.
48 Кротов А.А. Антропология Мальбранша // Вестник Московского университета. Серия философия. - 2004. - №4. – С. 25-34.
49 Әлқожаева Н.С. Имандылық – рухани құндылық дүниесінің негізі // «Білім сапасы – XXI ғасыр өркениетінің кепілі»: конференция материалдарының жинағы. - Алматы: Қазақ университеті, 2004. - 158-161 бб.
50 Кадина Ж.З. «Мінез-құлық» концептісінің әлемнің тілдік суретіндегі көрінісі // ҚР-сы Ұлттық Ғылым Академиясының Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. - 2007. - №3 (163). - 82-85 бб.
51 Столин В.В., Наминач А.П. Психологическое строение образа мира и проблемы нового мышления // Вопросы психологии. - 1988. - №4. – С. 34-46.
52 Керимбаева Д. Языковая картина мира казахских народных волшебных сказок: автореф. дисс... канд. филол. наук. - Алматы, 2008. - 31 с.
53 Тұрғынбаев Ә.Х. Философия. – Алматы: Білім, 2005. – 304 б.
54 Клепиков В.Н. Этическая культура школьников в контексте триады «Истина-Добро-Красота» // Педагогика. - 2006. - № 2. – С. 29-37.
55 Литвинов П.П. Англо-Русский синонимический словарь. - М.: ВАКО, 2005. – 288 с.
56 Базарбаев М. Тіл тамырлары // Заман тудырған әдебиет. - Алматы, 1997. - 137-138 бб.
57 Исаева Ж. «Әйел» концепті мақал-мәтелдердің тілдегі көрінісіне лингвомәдени сараптама // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. - 2006. - № 8-9 (98-99). - 79-81 бб.
58 Нұрмұратов С.Е. Рухани құндылықтардың қалыптасуы мен дамуы (әлеуметтік-философиялық талдау): филос. ғыл. д-ры. дисс. автореф. – Алматы, 2000. – 50 б.
59 Нұрмұратов С.Е. Әл-Фараби философиясындағы рухани құндылықтар жүйесі // Әл-Фараби. Философиялық-саясаттанулық және рухани-танымдық журнал. - 2003. - №1. - 53-62 бб.
60 Жұбанов Е., Ибатов А. Анализ этимологии Таңрі «всевышний» (опыт ретроспективного подхода) / Проблемы этимологии тюркских языков. – Алматы: Ғылым, 1990. – 400 с.
61 Қазақ тілінің сөздігі / Жалпы ред басқарған Т. Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 1999. – 776 б.
62 Сағынова Б.Ұ. Қазақ тіліндегі адам интеллектісіне қатысты лексика (этнолингвистикалық зерттеу): филол. ғыл. канд. дисс. автореф. - Алматы, 1999. – 27 б.
63 Бизақов С., Болғанбаев Ә., Дәулетқұлов Ш. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі. - Алматы: Арыс, 2005. – 720 б.
64 Тажибаева Р.Д. Универсальные и национальные свойства пословиц // Вестник Университета Кайнар. - 2005. - № 2. – С. 116-122.
65 Longman Dictionary of Contemporary English, 2002. - 950 p.
66 Macmillan Essential Dictionary, 2003. – 861 p.
67 Кенженов Е. Білімділікке қол жеткізудің басты шарты - ұлттық рух // Қазақстан тарихы. Әдістемелік журнал. - 2007. - № 5. - 82-83 бб.
68 Аристотель // Соч.: В 4 т. - М.: Мысль, 1975. - Т. 1. – 550 с.
69 Карамнова Е.А. Когнитивные модели концепта study (учёба) в современном анг.яз: автореф. дисс... канд. филол. наук. - Армавир, 2006. – 30 с.
70 Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1997. – 824 с.
71 Лукашевич Е.В. Становление когнитивной структуры слова: лингвоментальный аспект // Методология современной психолингвистики: Сб. ст. – Барнаул: Издат-во Алтайского Универ-та, 2003.
72 Жусупова Р.Б. Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің этнолингвистикалық сипаты: филол. ғыл. канд. дисс.- Алматы, 2004. – 171 б.
73 Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. - Алматы, 2002. – 415 б.
74 Кемел М. Ақыл қалта. Ой-қазына антологиясы. – Астана: Аударма, 2007. – 776 б.
75 Шаяхметова А.А. Языковое сознание и особенности его проявления у представителей русского и казахского этносов (социолингвистический и психолингвистический аспекты): дисс... канд. филол. наук. - Алматы, 2007. – 140 с.
76 Сәбет-баба. Жалпы психология. – Алматы: Заң әдебиеті, 2006. – 268 б.
77 Мысли и изречения. - Алма-ата: Каз. Гос. Издат-во, 1964. – 792 с.
78 Оразбекова К. Иман және инабат. – Алматы: Ана тілі, 1993. - 152 б.
79 Бектаев Қ. Үлкен қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік. - Алматы: Алтын Қазына, 2001. – 704 б.
80 Сағынова Б.Ұ. Қазақ тіліндегі адам интеллектісіне қатысты лексика (этнолингвистикалық зерттеу): филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 1999. - 125 б.
81 Skeat. Consise Etymological Dictionary of English Language. – Oxford: Clarendon Press, 1961.- 500 p.
82 Blum-Kulka S. Discourse Pragmatics // Discourse as social interaction. Discourse studies: a multidisciplinary introduction (T.A. Van Dijkled). Vol 2. L.; Thousand Oaks; New Dehli: SAGE Publications, 1997. – P. 38-63.
83 Кузьменкова Ю.Б. От традиций культуры к нормам речевого поведения британцев, американцев и россиян. – М.: Издательство дом ГУ ВШЭ, 2005. – 316 с.
84 Тамаева Б. Сыпайылық және сый-құрмет, оның мағыналық сипаты // Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде. - 2007. - № 6. – 3-14 бб.
85 Манакин В.Н. Сопоставительная лексикология. - К.: Знання, 2004. - 326 с.
86 Степанов Ю.С., Проскурин С.Г. Константы мировой культуры. – М.: Наука, 1993. – 158 с.
87 Савойская Н.П. Лингвокультурологические особенности концепта «вежливость» (на материале казахских, русских и английских языков): дисс... канд. филол. наук. - Челябинск, 2005. – 186 с.
88 Хасанұлы Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралы қолданылуы: мұғалімдерге арналған көмекші құрал. – Алматы: Мектеп, 1966. – 207 б.
89 Залевская А.А. Национально-культурная специфика картины мира и различные подходы к ее исследованию / Языковое сознание и образ мира. - М.: ИЯ РАН, 2000. - С. 39-55.
90 Майғаранова Ш. Сана-сезім тазалығы – рухани саулықтың кепілі // Қазақстан мектебі. - 2001. - № 7. – 10-14 бб.
91 Караулов Ю.Н. Лингвистическое конструирование и тезаурус литературного языка. – М.: Наука, 1981. – 368 с.
92 Омирбекова Ж.К. Метафора және тіларалық транспозиция: филол. ғыл. канд. дисс. автореф. – Алматы, 2005. – 29 б.
93 Степанов Ю.С. В трехмерном пространстве языка. – М., 1995.
94 Ортега-и-Гассет Х. Две главные метафоры / Теория метафоры. – М., 1990.
95 Вачков И. Искра смысла (метафора как средство психологического обучения) // Школьный психолог. - 2003. - № 48 (23-31 декабрь). – С. 7.
96 Полозова И.В. Метафора и её роль в гуманитарном познании // Социально-гуманитарные знания. - 2003. - № 6. – С. 312-321.
97 Минский М. Остроумие и логика когнитивного и бессознательного / Новое в зарубежной лингвистике. Выпуск XXIII. – С. 291-292.
98 Гхорик В.И. Языковая личность (лингвокультурологический аспект): дисс... д-ра филол. наук. - Краснодар, 2000. – 304 с.
99 Аязбекова С.Ш. Картина мира этноса: Коркут-ата и философия музыки казахов. - Алматы, 1999. – 26 с.
100 Жармакина Ф. Архетипы казахского менталитета // Евразийское Сообщество. - 2003. - № 4 (44). – С. 150-161.
101 Dictionary. Unabridged. V. 1. 1. Based on the Random House Unabridged Dictionary, Random House, 2006. - 615 p.
102 Гачев Г.Г. Национальные образы мира. Космо-Психо-Логос. - М.: Прогресс, 1995. - 489 с.
103 Жұматаева З. Мәдениеттану ілімін теориялық тұғыр етіп алу // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 2006. - № 11. - 111-114 бб.
104 Алимжанова Г.М. Особенности соотношения языка и культуры // Вестник КазНУ им. Аль-Фараби. - 2007. - № 1.– 86-89 с.
105 Ахметова Р. Рухани адамгершілік тәрбиесі // Қазақ және әлем әдебиеті. - 2007. - № 5-6. - 27-29 бб.
106 Алтаев Ж., Қасабеков А., Ғабитов Т. Философия және мәдениеттану. - Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 272 б.
107 English Classical Greek Mythology. - Санкт-Петербург: КАРО, 2004. – 160 с.
108 Reddy M.J. The conduit metaphor – a case of frame conflict in our language about language // Ortonyed. Metaphor and Thought, 1993. - С. 164-201.
109 Сепир. Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. – М.: Прогресс, 1993. – 654 с.
110 Neylon T. Ireland. – Quebec: Hunter Travel Guides, 2004. – 589 p.
111 Thomas R. Gildersleeve. History. An interpretive overview. – USA: H & P Publications, 1997. – 499 p.
112 Commager Henry Steele. Chuchill’s history of the English speaking peoples. – New-York: Barnes & Noble Books, 1994. – 475 p.
113 Foresman Scott. History & life. Updated edition, 1993. – 856 p.
114 Everyday life & leisure. – Москва: Просвещение, 2002. – 127 с.
115 Active study dictionary of English. – М.: Русс.яз., 1988. – 710 с.
116 Амосова Н.Н. Этимологические основы словарного состава современного английского языка. – Москва: Издательство Литературы На Иностранных Языках, 1956. – 218 с.
117 Шарков Ф.И. Теория коммуникаций. – М.: РИП – Холдинг, 2004. – 246 с.
118 Воркачев С.Г. Концепт счастья: понятийный и образный компоненты // ИАН. Серия лит-ры и языка. Т. 60. – 2001. - № 6. – С. 47-58.
119 Жарықбаев. Қ. Мақал-мәтелдер – халық психологиясының айнасы // Этнопедагогика. - 2007. - № 2-3. – 4-5 бб.
120 Демеуова М.Е. Қайырымдылық - әлеуметтік институт ретінде: социолог. ғыл. канд. дисс. автореф. - Алматы, 2002. – 28 б.
121 Ысқақов А.Ы. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1 - том. - Алматы: Қазақ ССР-нің Ғылым баспасы, 1974. - 696 б.
122 Қанапина С.Ғ. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің танымдық бейнелілігі (Ғ. Мұстафин, С. Мұқанов шығармалары негізінде): филол. ғыл. канд. дисс. автореф. – Алматы, 2006. – 30 б.
123 Майол Э., Милстед Д. Эти странные англичане. Пер. с англ. И. Тогоевой. - М.: Эгмонт Россия Лтд., 1999. - 72 с.
124 Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и языке. – Москва: Наука, 1990. – 108 с.
125 Пермяков Г.Л. Пословицы и поговорки народов Востока. Систематизированное собрание изречений 200 народов. – Москва: Лабиринт, 2001. – 620 с.
126 Широкова А.В. Сравнительная типология разноструктурных языков. – М.: Добросвет, 2000. – 198 с.
127 Садохин А.П., Грушевицкая Т.Г. Этнология. – М.: Академия, 2001. – 304 с.
128 Permyakov G. L. From Proverb To Folk-tale. Notes on the general theory of cliché. – М.: Наука, 1979. – 287 с.
129 Попова З.Д., Стернин И.А. Когнитивная лингвистика. – М.: Аст: Восток – Запад, 2007. – 314 с.
130 Пермяков Г.Л. Основы структурной паремиологии. – Москва: Наука, 1988. – 235 с.
131 Пермяков Г. Л. От поговорки до сказки: заметки по общей теории клише. - М.: Наука, 1970. – 239 с.
132 Залевская А.А. Психолингвистические проблемы семантики слова. – Калинин: Калинин. гос.ун-т, 1982. – 80 с.
133 Залевская А.А. Ввведение в психолингвистику. Учебник. Изд. 2-е испр. и доп. М.: Российск. гос. гуманит. ун-т, 2007. – 560 с.
134 Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. Алматы, 1998. – 234 б.

ЗЕРТТЕУДІҢ ДЕРЕККӨЗДЕРІ

1 Асқар О. Қазақ және әлем халықтарының таңдамалы мақал-мәтелдері. – Алматы: Балауса баспасы, 2005. – 432 б.
2 Алпысбаева Қ., Әуесбаева П., Әлібеков Г., Қосанов С., Сәкенов С. Қазақ халқының мақалдары мен мәтелдері. – Алматы: Қазмем ҒАҒЗИ, 2001. – 463 б.
3 Аккозин М. Қазақ мақал-мәтелдері. – Алма-ата: Қазахстан, 1990. – 288 б.
4 Англо-русский словарь по лингвистике и семиотике. Т. II. Около 8000 терминов / Под ред. А.Н. Баранова и Д.О. Добровольского. – М.: Эдиториал УРСС, 2002. – 288 с.
5 1340 Английских пословиц и поговорок с русскими эквивалентами. – М.: Ирбис, 1992. – 127 с.
6 Бодрова Ю.В. Русские пословицы и поговорки и их английские аналоги. – М.: АСТ; СПБ.: Сова, 2007. – 159 с.
7 Буковская М.В., Вяльцева С.И., Дубянская З.И. и др. Словарь употребительных английских пословиц. 3-е изд. – М.: Рус.яз., 1990. – 240 с.
8 Баймаханова Т., Байтелиева А., Утюшева Н., Байтулеова Н. Английские пословицы и поговорки и их эквиваленты в русском и казахском языках: Паремиологический словарь. – Алма-ата: Мектеп, 1988. – 160 с.
9 Васильева Л. Краткость – душа остроумия.. Английские пословицы, поговорки, крылатые выражения. – М.: ЗАО центрполиграф, 2003. – 350 с.
10 Гварджаладзе И.С., Гильбертсон А.Л., Кочинашвили Т.Г. 500 Английских пословиц и поговорок. 5-е изд-е. – М.: Издательство Литература на иностранных языках, 1960. – 31 с.
11 Даль В.И. Толковый словарь русского языка. Современная версия. – М.: ЗАО Издательство ЭКС МО-Пресс, 2001. – 736 с.
12 Кузьмин С.С., Шадрин Н.Л. Русско-английский словарь пословиц и поговорок. 500 единиц. – Москва: Русский язык, 1989. – 352 с.
13 Кузьмин С.С., Шадрин Н.Л. Русско-английский словарь пословиц и поговорок: 500 единиц. – Спб.: МИК/Лань, 1996. – 352 с.
14 Модестов В. Английские пословицы и поговорки и их русские соответствия. – М.: Художественная литература, 2000. – 415 с.
15 Kuskovskaya S. English proverbs and sayings. Minsk: Vysheishaya Shkola, 1987. – 255 p.
16 Кеңесбаева Ү. Ағылшын халқының мақал-мәтелдері. – Алматы: Өлке, 2004. – 214 б.
17 Литвинов П.П. Фразеология. Повышаем речевую готовность на английском. – М.: ВАКО, 2003. – 176 с.
18 Нурғазин А. Мақал-мәтел – сөздің інжу маржаны. – Павлодар: ҒӨФ ЭКО, 2002. – 64 б.
19 Нұрғазин А. Аталы сөздер ізімен (мақал-мәтелдер). – Павлодар: Имидж Мастер, 2002. – 75 б.
20 Смайлова А.Т. Қазақтың мақал-мәтелдері. – Алматы: Көшпенділер баспасы, 2002. – 272 б.
21 500 Ағылшын мақал-мәтелдері. - Алматы: Көшпенділер, 2003. - 160 б.
22 500 Английских пословиц и поговорок. - Алматы: ИД Кочевники, 2003. –– 88 с.
23 Райдаут, Рональд, Уиттинг, Клиффорд. Толковый словарь английских пословиц. Перевод А.П. Нехая. - Санкт-Петербург. - СПб.: Лань, 1997. – 256 с.
        
        Инновациялық Еуразия университеті
ӘОЖ 81’373:111:512.122:398.91 ... ... ... және ... тіліндегі
паремияның руханилық көрінісі
10.02.20 – салыстырмалы-тарихи, типологиялық
және салғастырмалы тіл білімі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші:
филология ... ... ... ... 2010
МАЗМҰНЫ
| | | |
| ... |3 |
|1 ... ... МЕН ... ... |8 ... ... және ағылшын тіл біліміндегі паремиялардың зерттелуі |8 |
|1.2 |Паремия ... ... ... |24 ... ... және ағылшын тіліндегі ұлттық рухани лакуналар |31 |
| | | |
| | | |
|2 ... ... ... |45 ... ...... руханилығының негізі |45 ... ... ... ... ... |47 ... |Руханилық негізіндегі қайрат/strength ұғымы |58 ... ... ... ... ... |61 ... |Руханилық негізіндегі намысқойлық/honour ұғымы |69 ... ... ... ... ... |75 ... |Руханилық негізіндегі достық/friendship ұғымы |77 ... ... ... ... ұғымы |82 ... ... ... ... ... ұғымы |86 ... ... ... ... ... ... |91 ... |Қазақ лингвомәдениетіндегі руханилық архетипі |96 ... ... ... ... ... |102 |
| ... | |
| | | |
| ... |115 |
| ... ... ... |122 |
| | | |
| ... А |130 |
| | | ... ... сипаттамасы. Зерттеу қазақ және ағылшын
паремияларындағы ұлттық ... ... ... ... ... мен ... анықтауға арналған. Ұлттық руханилықтың
табиғатын талдау лингвомәдениеттанудың өзекті мәселелерінің басын ашуға
мүмкіндік туғызады.
Тіл біліміндегі ... ... ... тілді тек тілдік
құрылымдар аясында ғана қарастырып қоймай, басқа ... ... ... ... ... ... ... орай тіл біліміндегі
бұрыннан қолданылып келе жатқан ұғым терминімен қатар, ұғымнан ... ... ... термині қалыптасты. Біз зерттеуімізде ұлттық
руханилықтың құрылымын ұғым ретінде қарастырдық.
Соңғы жылдардағы ... ... ... ... ... ... «қоршаған әлемді тану» ұғымына байланысты
қолданылып жүрген «дүниенің бейнесі», «әлем ... ... ... суреті» тәрізді терминдердің белсенділігі артты. В. фон Гумбольдт:
«Адам тілде өмір сүреді, тіл ... ... ... тыс ... ... сезген, білген адам сол беймәлім әлемді тілдің көмегімен игеруге
ұмтылады» – деген [1, 12 ... ... ... ... ... ... ... мәселелері ... ... ... ... орыс тіл ... Ю.С.Степанов, Ю.А.Сорокин,
Т.З.Черданцева, Д.В.Ольшанский, В.А.Маслованың, қазақ тіл білімінде
Н.Уәлиев, ... ... ... ... ... күні лингвомәдени зерттеулер тілді танымдық әрекеттің жемісі деп
қарастыру арқылы адам бойындағы ... ... ... ... ... етіп отыр.
«Тіл төңірегіндегі адам» мәселесіне Ю.Д.Апресян, ... ... ... Е.В.Падучева, Л.Г.Зубкова,
Э.Д.Сулейменова, Н.И.Гайнуллина, З.К.Ахметжанова, Б.Хасанұлы және басқа
зерттеушілердің еңбектері ... ... ішкі ... жан ... ... ... Л.К.Пименова, С.Н.Виноградова,
А.В.Кислицына, Л.Н.Лепихина, Е.А.Мошина, О.А.Терехова, Т.М.Филитович,
Н.В.Хохлова тәрізді ... ... ... ... ... ... да руханилығы ұлғайып, табиғи
болмысының оралымдылығы арта ... ... ... ... ... үшін ... және ... халықтары рухани дамуының негізін
салушы болып табылатын мәдени және этникалық ... ... ... ... маңызды болып келеді.
Рухани өмір – төтенше күрделі және көп жақты қоғамдық құрылым. ... ... ... ... көзқарастардың барлық түрлері, сондай-
ақ ғылымның, өнердің құндылықтары, адамдардың көпшілік ... ... ... ... яғни ... мәдениет деп аталатындардың барлығы
кіреді. «Рухани дегеніміз – адамға ғана тән, адамды ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасынан, мінез-
құлқынан көрінетін шынайы руханилығы» [2, 89 б.]. ... ... ... және ... тіл ... ... ... келе жатқан
салалардың бірі – антропоцентристік бағыттағы зерттеулер. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... сипатты, ұлттық танымды, ұлттық рухты тануға, танытуға негізделген.
Лингвистика ғылымындағы адамды мәдениет, тіл ... ... оның ... ... ... ... ... тұрғыдан
түсініктемелер бере отырып, лингвомәдени мәселелердің түйінін шешу бірден-
бір өзекті ғылыми ізденістер ... ... ... ... жайлы
мәдени деректерге көңіл бөлу аса маңызды ... ... ... ... ... ... «жақсылық пен зұлымдық» тәрізді
ұғымдар тіл білімінде бөлек ... ... Осы ... ... руханилықтың көрінісі лингвомәдениеттану тарапынан тұтас алынды.
Руханилықты ... ... ...... ... намысқойлық/honour, ұят/conscience,
сыпайылық/courtesy, достық/friendship, ... ... және ... халықтарының ұлттық дәстүрі мен ... ... сөз ... ... ... оның ... ... жан
дүниесінің тілдегі көрінісі - әсіресе қазақ халқына тән, ... ... ... ... ... ауыз ... ғана ... маңызы зор. Адам жан-дүниесінің тілдегі көрінісі, яғни ... сөз ... ... де ... кеңінен бейнеленген.
Қазіргі лингвистикадағы лингвомәдениеттану, когнитивті лингвистика,
антрополингвистика, психолингвистика сияқты бағыттардың белсенді дамуы тіл
мен сөйлеу ... ... ... ... ... мен дүниетанымы,
ой әлемі және психикалық ерекшеліктерімен тығыз байланыста алып қарауға кең
жол ашады. Біздің зерттеуіміздің осы ... ... да оның ... Әр ... ... әр ұлт, әр ... тұлға дүние бейнесін өзінің
ұлттық ерекшелігінде, жеке ... ... ... ... ... ... қабылдайды.
Қазақстан қоғамының көп ұлттылық және ... ... ... ағылшын руханилығының әлеуметтік-мәдени көрсеткіштерін жаңа қырынан
ұғыну, олардың менталитетінде, өмір ... ... ... ес
пен өзін-өзі ұқсатуында өзара байланысып көрініс табуы өте ... ... ... және ... ... ... лингвомәдени
аспектіде салғастырмалы түрде зерттеу тақырыптың өзектілігін танытады.
Зерттеу нысаны. ... және ... ... ... ... ... ... ұлттық руханилық тақырыбындағы паремиялар.
Зерттеу пәні. Ұлттық ... ... ... ... ... мен ... ... негізгі мақсаты –
руханилық ... ... ... және ... ... ... зерттеу. Соның нәтижесінде екі елдің руханилық
құрамын құрайтын ұғымдарды ... Осы ... жету үшін ... шешу ... ... мен ... ... байланысын зерттеуге
негіз болатын теориялық қағидаларды ... ... және ... ... ... ... лакуналарға негіз
болған ұлттық мәдени деректерді лингвомәдени ... ... ... ... және ... ... паремияларды лингвомәдени және танымдық
тұрғыдан салғастырмалы түрде зерделеп, екі елдің ұлттық руханилық көрінісін
анықтау;
▪ қазақ және ағылшын паремияларындағы ... ... ... ... ... ... ... ұлттық руханилықты «тіл және ... ... ... ... таңбалық, бейнелілік сипатының ұлттық-мәдени
негізін айқындау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... ... ... ... және ағылшын паремияларындағы руханилық мәселесі тұтас ұғым ретінде
қабылданып, ... ... ... ... барысында мынадай
нәтижелерге қол жеткізілді:
▪ қазақ және ағылшын паремияларын ... ... ... ... ... ... қағидалар түзуге мүмкіндік берді;
▪ қазақ және ағылшын паремиялары антропоцентристік үдеріс негізінде
қалыптасқан және ол, ең ... адам ... ... қасиеттерді
сипаттауға арналғандығы тиянақталды;
▪ қазақ және ағылшын паремияларындағы лакуналарға негіз болған ұлттық
мәдени деректер лингвомәдени талдаулардың ... ... ... ... және ... паремияларындағы руханилық көріктеуіш тілдік
тәсілдер арқылы бейнелене берілетіні анықталды;
▪ «тіл және мәдениет» контексіндегі ... ... ... ... ... ие ... ... теориялық маңыздылығы. Қазақ және ағылшын паремияларының
лингвомәдени және семантикалық ерекшеліктерін салыстыра ... екі ... ... орнын, өзара сипатын, елтанымдық мағлұматтарымызды,
теориялық түсінігімізді тереңдете ... ... ... ... ... ... ... типология,
салғастырмалы лингвистика және ... ... ... өзіндік үлесін қосады. Сонымен
қатар ... ел мен ... ... ... түсініп бағалауға мүмкіндік
туғызады және оны тереңдете зерттеуге кең жол ашады.
Зерттеудің практикалық мәні. ... ... ... ... ... ... паремия ілімін толықтыра алады. Сондай-ақ,
лексикология, семасиология, елтаным, ... ... және ... ... ... ... курстарын
оқытуда және арнаулы курс/семинар жүргізуде өз үлесін қоса алады деген
ойдамыз.
Материал ретінде 1300 паремиялар ... оның ... ... тілінде
– 700, ағылшын тілінде – 600.
Зерттеудің дереккөздері. Жұмыста руханилыққа қатысты когнитивтік,
этнолингвистикалық және ... ... ... ... ... ... әр ... жарық көрген жинақтар пайдаланылды. Атап
айтқанда, қазақ-орыс-ағылшын тіліндегі М.Аққозин, Қ.Алпысбаева, ... ... ... ... ... ... ... С.И. Вяльцева, И.С.Гварджаладзе,
З.И.Дубянская, А.Л.Гильбертсон, Ү.Кенесбаева, Б. Клиффорд, Т.Г.Кочинашвили,
С.С.Кузьмин, А.В.Кунин, С.Кусковская, С.Қосанов, ... ... М. ... Дж. ... ... А.Т.Смайлова, С. Уиттинг,
Н.Утюшева, Н.Л. Шадрин еңбектері, 500 ... ... ... ... ... ... бірге Macmillan Essential
Dictionary, Longman Dictionary of ... English, Oxford ... ... of current English, the Longman register of new ... ... ... түсіндірмелері негізге алынды.
Зерттеудің әдістанымдық негізі. Жұмысқа батыс және шығыс европалық,
орыс және ... тіл ... ... лингвомәдени және
танымдық бағыттағы еңбектер негіз ... ... ... ... ... ... ... В.А. Маслова,
Ә. Қайдар, Г.Ж. Смағұлова, Ж. Манкеева, А. Ислам, К.Дүйсекова ... ... ... ... ... ... ... Қазақ және ағылшын паремияларындағы
руханилықтың ... ... ... ... әдісін пайдалануды
қажет етті. Сонымен қатар жұмыс ... ... ... ... лингвомәдени талдау әдістері тартылып, ассоциативті ... ... ... ... ... нысаны болған қазақ-ағылшын паремиялары әр халықтың өз
өкіліне ... ... адам ... ... ... ... ... тіркестердің шығу төркіні мен лингвомәдени уәжінен ұлттық
болмыс, ұлттық ... ... ... ... ... ... мен ... көрініс береді;
▪ екі ел ... ... ... ... ... ... сыпайылық/courtesy, бауырмалдық/blood relations ұғымдары
құрады;
▪ қазақ ұлттық руханилығының ерекше бір көрінісі – имандылық;
▪ қазақ-ағылшын тіліндегі руханилық көрінісін ... ... ... ... ... тілдік құралдармен танытуға болады;
Зерттеудің жарияланымы мен мақұлдануы. Диссертацияның бағыт-бағдары,
негізгі тұжырымдары мен басты ... 1 ... және ... ... ... ... баяндалды. Атап айтқанда,
«Павлодар облысында ... ... ... ... ... жолдары»
(Павлодар, 2006), «Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы тіл
саясаты: тәжірибелер, мәселелер мен ... ... 2006), ... және XXI ... ... 2008), «Жаһандану және қазіргі замандағы
университеттер» (Қарағанды, 2008), «Мемлекеттік тіл саясаты: аймақтық даму
және қолданым аясы» және ... ... ... ... ... ... тәжірибелер, проблемалар мен ... ... ... ... ... ... шет ... оқыту
әдістемесі және әдебиеттану мәселелері» (Уфа, 2009) сияқты конференция
материалдарының жинақтарында ... ... ... ... ... әдебиеті» журналында (Алматы, №9, 2007), Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия
ұлттық университетінің Хабаршысы (Астана, №3 (57), 2007) мен ... ... ... (Алматы, №2, 2008; №4 (120), 2009) ... ... ... ... ... Инновациялық Еуразия
университетінің отырысында, ... ... ... жалпы тіл білімі
кафедрасы жанындағы лингвистикалық семинар мен ... ... ... құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі негізгі тарау
мен қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ
1.1 Қазақ және ағылшын тіл біліміндегі паремиялардың зерттелуі
Көркем сөз тәсілдерінің ... ... мен ... ... ... тіл ... баршасына тән, өзіндік ерекшеліктерімен
көзге түсетін әмбебап құбылыс. Оның ... - өмір ... ... ... ... ... «Паремиялардың жинақтарын құрастыру
тәжірибесі паремиялардың лингвистикалық табиғатын зерттеп тануға жол ашты»
(Н. Косенко, М. Kuusi). Бұл ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Паремиология -паремияларды
зерттейтін лингвистиканың бір ... Оған ... ... ... ... мен жұмбақтар кіреді. Бұл ... paroimia - ... parabola ... ... болған. Paroimia деген нақыл, өсиет
әңгіме, сөз деген ұғымда жұмсалады. ... ... ... бір ... ... кейін мақалдың теориялық зерттелуіне
байланысты бөлек бір сала ретінде бөлінген. ... ... ... бастап ғылыми басылымдардың беттерінде ... ... ... ... шегін кеңейтіп, оның ... ... ... ырымдар және анекдоттар, ертегілер де, аңыз
әңгімелерді де кіріктірді (Г.Л. Пермяков). ... ... ... шек ... оған тек қана ... ... идиомаларды
және фразеологизмдерді кіріктірді.
Паремия ұғымы шығуының екінші себебі дінге байланысты. Ол – ... сөз - ... ... атты діни ... жиі ... кешке шіркеуде оқиды. Кешкі қызметте бірнеше паремиялар оқылады:
«И ты, Вифлеем: Ефрафа, мал ли ты ... ... ... Из ... Мне Тот, Который должен быть Владыкою в Израиле и Которого
происхождение из ... от дней ... ... Он ... их до времени,
доколе не родит имеющая родить; тогда ... к ... ... и
оставшиеся братья их. И станет Он, и ... ... в силе ... ... ... ... Бога ... и они будут жить безопасно, ибо тогда Он
будет великим до краев земли» (Библиологиялық сөздік).
Вифлеем - ежелгі ... ... ... үйі болып саналған.
Өйткені бұл қаланың негізін салушының бірі Иуданың шөбересі (1 Пар. IV, ... ... ... ... шіркеуде оқу салты Аллаға ... ... ... Дар ... ... ... үлкен
паремиялар сол ғасырдың куәгері болып саналады. Паремиялар көбінесе ... ... ... ... ... бөлінген (Рождество
Христованың, Богоматерьдің бейнелері т.б.). Бұған қатысты паремийник атты
кітап та бар. Ежелгі орыс ... XII-XIII ... ... шығу ... мен ... болу ... тілі жақын туыстас
және туыстас емес халықтар үшін ортақтығы, логикалық сәйкестік, образдылық,
бейнелеу тәсіліндегі ... т.б. ... ... ... ... жатады. Паремияларды мән-мағынасына және ... ... ... ... ... орын алады
(Г.Л. Пермяков). Паремияны көптеген ғалымдардың зерттеу нысаны етіп алуы
тілдік ... ... ... ... мен ... мақалдар аса күрделі, семиотикалық және басқа ... ... ... ... ... (М.А. Яколцевич). Тындаушының
өмірлік тәжірибесіне, рефлективтік шындығына және интенциясына қарай әр
паремия жағдаятқа байланысты әрқалай ... ... ... мақал мен мәтелдің мағынасы паремияның мағынасын
білдіреді. Біз диссертациялық жұмыста алға қойған мақсатымызға орай ... ... тек ... қарастырдық. Қазақ және ағылшын
паремияларындағы руханилықтың көрінісін мақал-мәтелдер ... ... ... бірліктер өте мол. Зерттеулерге сүйенсек, тек орыс
халқының ғана ... саны осы ... ... ... үш жүз
мыңнан асқан. Паремиялар сөздің санымен, сөз тіркестерінің грамматикалық
құрылымымен, синтаксистік және ... ... және де ... ... ... бәрі ... тіркестер немесе тілшілер
айтқандай клишены көрсетеді. Шынында, тұрақты тек қана паремиялар емес,
сонымен ... әр ... ... ... мыс., «темір жол»,
«дегенмен», «қас-жауы» клише болады. ... ... бұл ... ... ... ... ... ғана емес, олар өте күрделі
туындылар. Қағида бойынша, ... ... ... бір кезеңде
дамыған, олар ... ... даму ... ... ... деп ... Бұл ... негізін салушы М.М. Копыленко мен
З.Д. Попова.
Паремияларды фразеологияның құрамында да қарастыруға ... ... ... ... ... қарастырылғанымен оларды қай топқа
жатқызу керек екендігі туралы әрқилы пікірлер бар. ... ... ... ... ... фразеологиялық тізбекке жатқызады.
Фразеология жеке пән ... ... бері ... ... ... ... ... дейін жалғасып келеді. Мұндай
көзқарасты ... ... ... ... А.Д. Райхштейн және т.б. ғалымдар ұстанады. Сонымен қатар
кейбір ... ... ... В.Н. Телия,
Г.Х. Ахунзянов, ... ... ... құрамына паремияларды енгізіп, оларды фразеологиялық
сөйлемшелер деп ... ... ... ... ... тұрақты тіркестері мен
ұқсастықтарын немесе ерекшеліктерін отандық тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ғалымдар қарастырған. Жалпы және орыс тіл ... ... ... Н.М. Шанский, Л.А. Булаховский
сынды ғалымдар өздерінің ұстанымдарымен, құнды пайымдауларымен, нақты
теориялық түйін-тұжырымдарымен белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... салған.
Ол паремия мен фразеология арасындағы өзінің орынды пікірін білдіре
келе, былай дейді: «Тілдегі мақал-мәтелдер ... сөз ... ... ... тар ұғымда алынатын фразеологиялық тіркестер мен мақал-
мәтелдер ... көп ... бар. ... ... ... қолданысы, мағына жағынан ерекшеленіп тұрады. Ішкі мазмұны, сыртқы түрі
жағынан мақал-мәтелдің ... ... ... бар. ФТ-пен
кейбір ұқсастықтары болса да ... сөз ... ... түрі ... ... ... ... тән лексика – семантикалық,
грамматикалық ерекше белгілер бар. Мақал-мәтелдің фразеологияға ... ... ... ... әсте ... болмайды. Едәуір
зерттеушілер осы ... еске ала ... ... ... ... ... көреді. Бұл концепцияны қостауға болмайды» дейді академик
І. Кеңесбаев ... ... ... ... ... атты еңбегінде
[6, 711 б.]. Сөйтіп, паремия мен фразеологизмдердің айырмашылығын ... ... мен ... ... ... ... болатындығын айтады.
Ғалымның айтуынша «паремия үлгі-өсиет, нақылға жөн сілтесе, фразеологиялық
тізбек тек ...... ... ... ... [7, 169 б.]. ... ... синтаксистік жағынан да фразеологиялық тізбектерге
қарағанда анағұрлым ... ... ... ... ... ... пікіріне қарама-қайшылық
білдіріп, паремияны фразеологиядан бөлмей қарастыруды жөн деп ... ... ... ... ... ... тұрақты сөз
тіркестерінің құрамына жатқызуға болады, өйткені олардың ... ... яғни ... ... ... тиянақтылыққа қарай жөн
сілтейді.
Ғалым Ә. Болғанбаев паремияларды сөйлеу кезінде даяр қалпында
қолданылатыны ... ... ... қарастыру керектігін ұсынады [7,
168 б.]. Дегенмен паремияларды фразеологизм қатарына жатқызу әлі де даулы
мәселе болып ... ... ... ... ... жеке дара
қолданылып жүрген ... ... яғни ... ... еніп, ажырамас бөлігіне айналып кеткенін ... ... ор қазу - ... ... орын қазу ... мағына
негізінде пайда болған, кейін біреуге ... ... ... ... оның негізінде Біреуге ор қазба, өзің түсерсің паремиясы пайда
болған. Бұл тұста фразеологизмдердің ... ... ... ... ... сөз, мысал, теңеу, паремия, өткір сөз, суырып салма
жауап, бәрі де бір ... ... ... шебер саптаудан, сөздің ішкі үйлесу
заңдылықтарын сезінуден, ... ... ... ... ... ... халықтың қазынасы, атадан келе жатқан мұра. ... сөз ... ... өмір тәжірибесі, терең ойлы, түйінді сөз жинақталған» [8, 11 ... мен ... ... тән ортақтық пен өзара
өзектестікті үш түрлі жағдайда лексико-грамматикалық тұлғасы, ауыспалы
мағынасы және ... ... ... ... ... болады.
Сондықтан да олардың мән-мағынасын терең ... үшін ... ... ... ... ... мәдениетін, салт-дәстүрін жақсы
білген жөн, ... ... мен ... ... ... ... болып отырған элементтердің бірі – ұлттық наным, көркем
ойды етене жақын образдар арқылы ... ... ойды Р.К. ... емес ... ... ... ... (неміс
және қазақ мақал-мәтелдері негізінде)» атты еңбегінде кездестірдік [9, 54
б.]. ... мен ... шығу тегі әр ... ... ... ... де ... Әр түрлі тілдердің ... ... ... ... ғалымдардың еңбектерінде (Ә. Қайдар,
Н. Исәнбет, А. Нұрмаханов т.б.) олардың ... мен ... Егер ... ... ... ... аяқталған ойды білдіретіні;
- сөйлем түрінде баяндауышы болатыны;
- дауыс ырғағы тиянақты түрде айтылатыны;
- ... екі ... ... ... ой аяқталмайтыны көрсетілсе;
- көлемі қысқа болатыны айтылса, бұлардың ұқсастығы деп:
- дайын, қолдануға қолайлылығы;
- айтайын деген ойдың ... ... ... ... ... ... орын тәртібінің орнықтылығы;
- мағынасының тұрақтылығы көрсетіледі.
Мыс., «Төбе шашы тік тұру», «Ит ... ... «Екі езуі екі ... жету»,
«Біреудің арқасында күн көру», «Ақ түйенің қарны жарылды».
Паремиялар тілдің фразеологиялық байлығын құрайтын негізгі
бөлім, бірақта олар ... ... ... объектісі деген
пікірлер бар (М.Д. Городникова, В.П. Фелицына, В.П. Жуков, А.М. Молотков).
Біз ... ... ... ... ... ... ... жалпы табиғаты мен құрылымы, лексика-
семантикалық сипаты жайында тіл ... ... ... ... негізі қалыптасқаны мәлім. Мақал мен мәтелге нақты анықтамалар
берілген: «Мақал – нақыл сөздің бір түрі. Өмір ... ... бір не екі ... ... ... шарт не жалпы
пайымдау, соңғысында қорытынды шығаратын, түйінді пікір айтатын, өте ықшам,
бейнелі халықтық поэтикалық жанр. Ғасырлар бойы ... ... ... сан ... сөз ... Оны еңбеккер халық өзі тудырған» [10,
402 б.]. Мақал ықшамды ... ... көп ... ... өмірдегі
құбылыстарды тапқырлықпен түйіндеп, шеберлікпен жеткізеді. Ол - өмірдің ... ... ... ... тәжірибелердің жиынтығы. Өмірдің
өз ортасынан алынғандықтан ұлттың мұң-мұқтажы, тұрмыстық жағдайлары, рухани
мәдениеті нақты көрініс табады. Сондықтан мақал-мәтелсіз ... ... ... ... бейнесінің ұлттық ерекшелігін толық сипаттау
мүмкін емес. Тілдегі мақал-мәтелдерді мәдениетті ... ... ... ... деп ... ... ... «Қазақ мақал-мәтелдерінің
халықтың өткен өмірі мен бүгінгі болмысын танып білуде ... ... ... мәні өте зор. ... ... ... ... құбылыстардың бәріне мақал-мәтелдердің
қатысы бар. Дүние болмысының ... о ... ... ... ... Ол реттілік барша заттар мен құбылыстарды үлкен үш салаға топтастырып,
ішкі жүйесі мен ... ... ... қарағанда ғана көрінеді» -
дейді [11, 142 б]. Оларды шартты түрде «Адам», «Қоғам» және ... ... ... ... үш ... бөліп қарауды ұстану – барлық құбылысты
түгел қамту деп түсінеміз. Мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстарды
абстракция, салыстыру, ұқсату, теңеу, ... қою т.б. ... ... ... ... ... түюге ыңғайлы нысан ... ... жиі ... ... ... негізгі тілдік
материалдар – халық тілінің байлықтары сөздер, фразалар, қанатты ... ... әрі ... әрі ... ... ... түсіне қоятын
сөз кестелерін тіл шеберлігіне арқау еткенде ғана жұрт ... ... ... ... [12, 75 б.]. ... айтылған паремиялар ойды
әсерлі етіп түсіндірудің құралы. ... ... ... былай бағалаған: «Қазақ ақындарының қабілетінің зор екеніне
барған сайын көзім жете түсуде, қалай әсем ... ... ... тез ... ... да ... шебер тойтарыс бере біледі,
балаларының ақыл-ой, есі де тез ... Ойын дәл ... ... [13, ... ... ... ... шешен болмағанымен ағылшындарда да мақал-
мәтелдер қолданылады. Ағылшын лингвистикалық ... ... ... ... ... тұп ... ... proverbium яғни set of words put forth
- commonly uttered profors, және verbium word ... ... ... ... паремияға былай деп аңықтама беріледі: «Мақал – көпке
ортақ ой мен ... ... ... қолданатын қысқа әрі нұсқа сөз.
Мақалдар халық әдебиетіндегі жұмбақтар мен мысал әңгімелер түрлері ... ... кез ... ... ... бөлігі». Кембридж
энциклопедиясына назар аударсақ: «Мақалдың әсерлілігі оның қысқалығы мен
туралығында ... ... ... ... ой анық ... ... ... тіліндегі паремиялардың ауқымды бір тобы ... ... ... ... ... ... ... таралып, көп
оқылғандықтан Інжілдік тізбектердің ауқымды тобы тұлға тұрақтылығы, тіркес
тиянақтылығы, мағына тұтастығы тәрізді ... ... ... ... ... ... ... паремияларының Інжілден кейінгі негізгі
қайнар көзі – В. Шекспир шығармалары. ... қай ... да ... ... ... тіршілігінің айнасы, ол сол халықтың
сөздік қорының байлығын танытып қана ... ... ... ... оның ... кемімес баға жетпейтін қазына екені сөзсіз.
Орыс паремиологиясында паремияларға қатысты В.И. Даль ... ... «Ол ... ... ... ... ... үкім және тұспалдап, ... ... ... – іске ... ... ... және халық бір-екі сөзбен айтылған мақалды тез
қабылдап ... ...... қалыптасқан сөз, ауыспалы сөйлеу, тұрақты
астарлы сөз, жұмбақтап ... ... ... өсиет әңгімесіз, байымдаусыз
және ешбір қорытындысыз жасалады». ... мен ... ... ... мен ... мақалдар бірінші кезекте жалпы халықтың
даналығын қорландыратын қорытынды болса, ... ... ... ... ... ... ... айтуға қолайлы екендігін
айтады. Мақалдар әдетте тұрақты, ойы ... ... ... ал мәтелдерде ой нақты тұжырымдалмайды.
Паремиология саласында көптеген жетістіктер баршылық, оның ... ... ... ... - паремиялық тілдік формалардың ерекшелігін
анықтау мәселесін ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
Зерттеушілер паремия деп сөйлеу кезінде күнделікті тұрмыста айтылатын және
тұрақты, бір қалыпта және ... ... да ... ... ... ... сөйлеудегі қызметінде жанрлық
ерекшеліктеріне сәйкес өз өзгешеліктері ... ... бұл ... мақал мен мәтелдің бір-бірінен айырмашылығы туралы М. Әуезов былай
дейді: «Мақал толық ... ... ойы ... ... ... ол бір ... толық сөйлемшеден құралады. Ал, мәтел, мақал сияқты, толық түрінде
құрылмай, сөз ... ... ... орамды сөйлемше түрінде
жасалады». Ағылшын тіл білімінде мақал-мәтелдердің, яғни ... ... ... ... Бұл ... ... ғалым А.В. Кунин былайша
пікірін айтқан: «Тұрақты, бейнелі сөз тіркестерінің әрқилы ... ... ... ... ... қазіргі фольклористикада
толық зерттелмеген. Негізі, осы әртүрлі сөз тіркестерін біріктіретін жалғыз-
ақ ...... ... ... әйтсе де мақал мен мәтелдің жақындығын
кейбір жағдайда ... тура ... ... ... ... мақал мен мәтелдің арасына айқын шек қойылмайды. ... кең ... ... ... фольклористикағыдай қолдану
тиімді емес. Фразеологиялық бірліктердің әрқилы құрылымды-семантикалық
типтері белгілі бір атқа ие ... ... ... ... ... Мәтелдерге тіпті В.И. Даль замаңынан бастап яғни, жүз ... ... ... нақтылы ат қойылған тілдік бірліктердің типі енеді» [14,
30 б.].
Паремиялардың барлығы ... тура ... ... ... ... да ... ... негізінен екі бөлімді болып келеді де, алдыңғысында іс-
әрекеттің шарты мен жағдайы ... ... сол ... ... Я ... екі ... бір-біріне қарсы қойып салыстырады:
Жақсымен жолдас болсаң, жетерсің ... ... ... ... ... Сұлу – сұлу ... ... сұлу.
Мақал өлең түзілімді, кейде қара сөз түрінде болып келеді:
Ақша қарда көп жүрсең, көзің бір күн қарығар, ... шет ... бір күн ... Ақ ... бата ... ... ... Жамандықты көп кусаң, құтылмас пәле жолығар, жақсылықты көп кусаң,
бақ - әулетің молығар.
Сонымен ... ... ... ... тура ... ... ... да болады. Тура мағынадағы мақалдардың құрылымы кең:
Жұт жеті ағайынды. Жаман кісі мақтанса, жақсыны жағасынан алдым дер.
Ауыспалы мағынадағы сөздер астарлы бір ... ойды ... өзі ... ... ... ... 1) ... сақтаса ешкім
тиіспес; 2) аллаға сыйынушылық.
Ер – ырыстың кілті: 1) ұл-балаға жақсы ... ... 2) ... ... ... де – қорытынды ... тура ... ... жоқ, ... ... ... да кестелі нақыл сөз. Мәтел
мақалға өте ұқсас. Бірақ ... ... екі ... ... ... болып келеді:
Үмітсіз шайтан; Жастық – мастық; Баланы – жастан, қатынды – бастан.
Мақал белгілі бір ... ... ... ... ... бір ... ... тұспалдап атайды:
Бөрік кигеннің намысы бір. Саусақ илікпей, ине илікпейді. Алаған қолым
береген. Ит үреді, ... ... ... ... ... мақалға айналады: Асатпай жатып құлдық деп -
мәтел, Асатпай жатып құлдық ұрма - ... ... тура ... ... ... мағынасында да қолданылады. Мәтел айтылған пікірге айшық
бітіреді, сезімге әсерлілігін күшейтеді. Ақын-жазушылардың әрлі ... ... ... көп. ... ... таппай мақтанба (Абай),
Жалғанды жалпағынан басып өтіп (Жамбыл).
Паремиялар ұйқас пен ырғаққа құрылатындықтан ... ... ... ... ... су ... емей немене; Қайраны жоқ көлден без,
қайырымы жоқ елден без деген паремиялар ... ... Ел ... ер
ақтар, ер атағын ел сақтар; Ата көрген оқ ... ана ... тон ... ... ... ... көп ... Құрамында
паремиялар бар лирикалық өлең ... ... ... Олардың
ішінде паремиялардың едәуір бөлігі этика және мораль мәселелеріне ... ... ... ретінде лирикалық кейіпкердің ішкі дүниесімен үндес
немесе оған қолайсыз, ... ... ... ... пен ұйқасқа құрылатындығына мысал ретінде Б.Л. Пастернактың ... ... ...... ... – не поле перейти деген паремиямен
қорытындыланған өлең, иә болмаса В. Шекспирдің to be or not to be. ... тек ... ... ... қоймайды, ең алдымен дыбыстарды
үйлестіріп, сөз ... ... ... ету ... сөз мағынасын шебер
жеткізу үшін қолданады.
Паремияларға қарағанда жай сөйлемдер (сөйлемдер ... ... ... мағыналарын жоғалтып, пайдалануға жарамсыз
болады. Паремиялар белгілі бір жағдайларға ... ... ... мадақтау ретінде, жұбаныш ретінде және т.б. ... ... ... ... және дем беру сияқты дәл ... ... ... ... ой ... [15, 20 б.]. Қысқа да ... ... ... ... ... қартасы» болып саналады.
Паремияларда көрсетілген норма ... ... ... және
философияның негіздерін қалыптастыратын ... ... бар ... ... ... ... т.б. ... тілдік санада сақталатын аксиома.
Паремияның тұтас және ықшамдылық ... ... ... ... ... атты ... ... «алгебралық формула, өлеңнің
мағыналық ортасы, оның лейтмотиві» деп ... ... ... ... ірі ... ... мәселесін
тілдің эволюциялық дамуымен тығыз байланыста қарастырады. ... ... ... ... ... П. Пасси, Г. Спенсер, Э. Сепир,
Ж. Вандриес, Л. Блумфильд, А. Мартине, Э. Бурсье, Ф. Кайнц т.б. бар.
Г. Спенсер сөздердің ықшамдалу ... ... ... ... ... ... ... қарай ұмтылу әрекетінен пайда болады
деп түсінген. П. Пассидің айтуынша, тіл ең аз күш ... заңы мен ... ... ... ... ... ... таңдап, артығынан
құтылуға әрекет жасайды. Екі ғалымның пікірлері бір-біріне жуық, бірін-бірі
толықтырады.
Орыс тіл ... ... ... ... А.А. Потебня,
Д.И. Кудрявский, А.И. Томсонның да құнды пікірлері бар. А.А. Потебня
ықшамдалу құбылысын ... ... ... ... Ол ... ... жағына жете мән береді. Мәселен, сын
есімнен зат есімнің жасалу жағдайын қарастыра отырып, ... ... ... ... ... ... құбылысының тілдің барлық саласына қатысы бары ... олар ... ... деп ... ... олар ... тығыз
байланысты. Сөзге өте сараң, ықшам, қысқа ... ... және ... ... ... ... сөздердің түсіп қалатыны, паремияларды
басқа жанрлардан айрықша етіп көрсетеді. Паремиялардың құрамында кейбір
сөздер ... ... ... ауысуына байланысты өздерінің
синтаксистік функциясын өзгертіп отырады және де ... ... ... ... ... айтылмай түсіп қалып, олардың қызметін екінші
біреудің атқаратыны болады. ... ... ... ... ... сөздер түсіп қалады да, олардың мағынасын жанында тұрған сөздер
ұғындырады. Мұндай ... тіл ... ... ... деп аталады.
Паремия құрамындағы сөйлем мүшелерінің бірі ... ... ... ... ... ... Паремиялардың құрылысында кездесетін
эллипсистік құбылыс олардың мағына жағына ... зиян ... ... сөздердің мағыналық ұқсастығы жағынан саралана келіп, ... ... ... ие ... ... ... ұғымын, соның жанында
тұрған сөздер толық бере алуына байланысты жасалады.
Қазақ және ... ... ... ықшамдалу құбылысы екі
түрлі тәсілмен жүзеге асады: 1) ... ... ... ... ... ... сөздердің айтылмауы.
Міне, осындай ықшамдалу тәсілдерінің өзіндік бір ... ... ... ... болсақ, кейде субстантивтенген сөздер
синтаксистік қызметі жағынан ... ... ... ... ... зат ... ... сөйлем мүшесі түсіп қалады да, оны ... сөз ... ... ... ... ... морфологиялық тұлғада
тұрып анықтауыш қызметін атқарады. Мысалы, Арзанның сорпасы татымас
дегендегі ... ... сөз табы ... сын есім ... синтаксистік
қызметі жағынан сорпасы деген сөз анықтауыш қызметінде тұр. ... ... ... ... ... ... ... топтарға бөлінеді: а) паремияның құрамында келетін кейбір жеке
сөздің өзі ғана ... ... ... ... ... жалқау
жарытпайды, немесе True blue will never stain. Мұндағы жақсы, жалқау true,
blue деген сөздер жеке дара ... ... тұр; ә) ... есім
сөздер өзара тіркесуі арқылы немесе есім-етістік тұлғалы ... ... ... ... арқылы күрделі субстантивтенген сөздер жасай алады.
Мысалы, Аяғы кіші сүйгенін киер, аяғы үлкен ... ... Better ... ... Better untaught than ill taught; Better fed than taught. Осы
паремиялық бірліктерде It is to be жасырынды түрде қолданылып өз ... ... анық ... б) ... ... ... сөз ... да мүмкін. Бұл сәтте субстантивтенген сөз есім
сөздерден жасалады. Қас жаман қасындағысын қарақтайды; A descent from ... to the ... is quick. ... қас, a descent ... ... сөзге анықтауыштық қызмет атқарып тұр; в) ... ... ... ... оның ... сыңары, яғни анықталатын сөздері сын
есім, сан есім, есімше, есімдік сөздерден болса, ол сөз ... ... өзі ... сөзі өлмейді; Beauty dies and
fades away,but ugly holds its own, ... ... ... ... кейбір сөйлем мүшелерінің түсіп
қалуы да кездеседі, бірақ, олар ... ... ... ... ... ... айтылмай түсіп қалатын сөздердің мағынасы
басқа бөліктердің семантикалық табиғатына байланысты ... ... ... ... ... айтылмайды деуге болады. Бастауыштың
айтылмай түсіп қалатыны қазақ тілі мен қатар ағылшын тіліне де тән. ... ... соны ... A cut above; Evil be to him who evil thinks; On
one’s own head; It takes all sorts to make a world; Hate not at the ... The wiswest, greatet, meanest of ... ... ... ... ... ... болған паремия
бастауышы да түсіріліп айтылады. Мысалы, Ғалым алдында аузыңды тый; ... again like a bad half penny; Answer a fool ... to his ... make yourself a mouse, or the cat will eat you. Бұл ерекшелік ... ... ... ... ... ... байланысты болады.
Қазақ паремияларында баяндауыштың түсіп қалуы жиі кездеседі:
Асыл ... ақыл ... ... ой ... ... құрамындағы ең соңғы есім сөзге түседі де,
ол есім сөз өзінен соң келетін етістіктен ... ... ... етпей,
баяндауыштың мағынасын өзінің морфологиялық тұлғасы арқылы ... Ақыл ... ... асыл тастан шығады дегеннің баяндауышын түсіріп
айтуға себепші болып тұрған – шығыс септігіндегі есім сөз. ... ... ... ... есім сөз ... соң ... етістік сөздің
мағынасын толық бере алады, мұнда шығыс септігінде ... сөз ... ... ... мақсатында айтылып тұрғандықтан, ой екпіні түсіп,
соң келетін етістіктен болған баяндауышты айтқызбай тұр. Ағылшын ... ... ... ... ... ... баяндауыш міндетті
түрде қатысады Ass in grain; Act the ass; Be wise behind the hand; As ... brass. ... ... ... құбылыс ара-тұра кездескенімен толық қазақ
тіліне ұқсас келмейді. Нақты ... ... ... ... шығар
көбінесе атау септігіндегі паремиялар жиі кездеседі, оған қоса ... есім ... ... ... ... ... ой ... соң
келетін етістіктен болған баяндауышқа келеді және ... ... ... As the fool thinks, so the bell ... ... ілік септігінде тұрған жіктеу есімдігі айтылмайды. Ол
мағынаны ... ... ... ... ... жалғанған сөз
білдіреді, мәселен, (Оның) Аяғын көріп асын іш, анасын көріп қызын ал. ... ... ілік ... ... өздік есімдігі де айтылмай, мағынасын
тәуелдік жалғауындағы есім сөз білдіреді Арлы (өзінің) арына ... ... ... Ағылшын тілінде керісінше ілік септігінде тұрған жіктеу
есімдігі паремияда айтылады Every man ... (his) own geese ... ... ... ... ... басқа жанрларына қарағанда
сөзге өте сараң, сөйлемдері ықшам болып келетіні ... ... ... ... дәл ... сөйлегенде немесе жазғанда
түсінуге нұқсан келтірмейтін сөздерді тастап кету деген мағынаны білдіреді.
Қазақ және ... ... ... ... ... ... сайын, оның қоғамның барлық саласын қамтығандығын аңғарамыз.
Әр халықтың ғасырлар бойы сақтап келген және ... ... ... ... ... жеткенін байқаймыз. Халықтың арман-
мүддесін, көзқарасын әрбір қоғамдық, таптық бөліктерге ... ... ... ... сөз ... ... бұл паремиялар бүгінгі
күнде де өзінің қасиетін жойған ... ... ... ... аңыздардан, өлең жырларынан
пайда болғанын мына паремиялардан аңғарамыз: Түйе ... ... ... ... I fear Greeks even when bringing gifts ... ... ... ... ... Ф. Буслаев және Е. Ляцкий кейбір паремиялардың
ертегілерден, анекдоттардан, өлең-жырлардан ... ... ... ... ... көлемді басня» /Ф. Буслаев/, «мақал-баснялар»
/Е. Ляцкий/ деп атайды [13, 15 б.]. Бұл жай ғана ... ... ... ... ... сыртқы құрылыстарына көңіл аударсақ, осы
жоғарыда айтылған пікірлерді аңғарамыз.
Табиғатына ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі мақсаттарға бағынады және шығарманың жанрлық
өзгешелігімен тура байланыста болады. Көбінесе паремиялар өлеңде ... ... ... ойлама, ар ойла,
Талап қыл артық білуге.
Артық ғылым кітапта,
Ерінбей оқып көруге.
Военный ... ... киім ... ... ... ... керуге.
Қызмет қылма оязға,
Жанбай жатып сөнуге.
Қалай сабыр қыласың,
Жазықсыз күнде ... ... ... ... айта ... ... бата ... шіруге.
Аз ақшаға жалданып,
Өнбес іске алданып.
Жол таба алмай жүруге.
Алыс та болса іздеп тап,
Кореннойға кіруге,
«Талапты ерге нұр жауар»
Жүріп өмір сүруге (Абай Құнанбаев).
Өлең ... ... ... ... ... Абай ... жер ... адамдардың бірігіп өмір сүруіне,
оқуына шақырып, адамгершілікті, кішіпейілділікті насихаттаған. Бұл ... ... ... ... бойды аулақ ұстауға шақырады:
Пайда ойлама, ар ойла,
Талап қыл артық білімге.
Артық ғылым кітапта,
Еріңбей оқып көруге.
Ақын «Талапты ерге нұр жауар» деп ... нұр ... ... неме
құр қалар» деген паремияны айтқаны болар. Жалпы, аталмыш үзіндіде айтылған
ақыл, өсиет, ой бір ... ... ... түрде тұжырымдалып паремияда
беріледі. Яғни ... ... ... ... тұрғаны анық
көрсетіліп тұр.
Паремияларды біршама зерттеген ғалым - Г.Л. Пермяков. Оның осы салаға
байланысты еңбектері: 1) От поговорки до ... М., 1970; 2) К ... ... ... ... // Типологические исследования по
фольклору. М., 1975; 3) О ... ... и ... ... ... // ... сборник. М., 1978; 4) Пословицы
и поговорки народов Востока. М., 1979; 5) Основы структурной паремиологии.
М., 1988 ... ... мен ... ... ... ... тілдік табиғатын, мағына-мәнін, логика-семантикалық, заттық-
тақырыптық топтарға жіктелу заңдылықтарын, т.б. ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... үлес ... деп
айта аламыз. Ғалымның ... ... ... және ... ... ... Нәтижесінде паремияға ... ... ... деп ат ... ... он екі ... жуық
паремиялар жиналған (Г. Л. Пермяков 1979).
XIX ғасырдың соңында, отандық ғылымда орыс ... ... ... бастады (И. Гольшух 1888, И. Тимошенко ... ... ... ... ... орыс, француз және неміс
тілдерінің паремиялары ... ... көне ... ... ... ... сүйене отырып, орыс паремияларын шығыс еуропа
халқының ... ... ... ... ... соншалықты, жалпыға бірдей ойды ...... ... ұғым ... ... Мәселен, Ештен кеш артық // ... чем ... // Better late than never. ... ... ... болу тарихы терең зерттеу жұмыстарын қажет етеді.
Дегенмен, төмендегідей себептермен дәлелдеуге ... ... бір ... екінші тілге ауысуына көркем
шығармалар әсер етеді, яғни бір тілдің ... ... ... тарайды.
Сәтті аударылған паремиялар ел ... кең ... ... ... ... ... бір ... лексикалық және паремиологиялық қорының баюына
басқа тілдердің әсері, ықпалы болатынын байқаймыз.
Екіншіден, халықтардың өзара қарым-қатынаста ... ... ... ... ... мәдениеті, лексикалық байлықтарының да
өзара ауысып, тіл даму барысында елеулі белгі қалдырады.
Үшіншіден, жалпы ... ... ... жағдайлары,
жақсылық пен жамандық туралы, адамгершілік, үлгі - ... ... ... ...... паремиялардың мағыналық
ұқсастықтары пайда болады.
Әр елдердің паремияларының зерттелген ... ... XX ... ... зерттеушілердің қызығушылықтарын артқан (П. Шмит,
Я. Лаутенбах, М. Кууси, К. Григас, Э. Кокаре). ... ... ... ... және ... аспектілері зерттелген
(2002). Г.Д. Сидоркованың монографиясында паремияның ... ... (1999). ... салыстырмалы-салғастырмалы
жағынан ерекше қызықтыратын Е.В. Иванова, В.И. Карасик, И.В. Палашевская,
А.Т. Хроленко ... ... ... ... өкілдерінің
еңбектері құнды. Зерттеушілер типология ... ... ... пословицы и поговорки разных народов мира» (Улан-
Удэ, 1962) атты еңбегі салыстырмалы тіл білімінің өзекті мәселелерін шешуге
өз септігін ... ... тіл ... ... ... ... арналған көп зерттеулер жасалды (Е.Д. Поливанов, Л.В. Щерба,
В.Д. Аракин, А.И. Смирницкий, В.Г. Гак т.б.).
Көркем сөз өнерінің тілдік және поэтикалық ... ... ... ... тереңдігімен, өткірлігімен,
өміршеңдігімен ерекшеленеді. Көлемнің ... ... ... ... нақты да күрделі ойдын ... ... ... қорытындысы мен дәлелін қатар білдіреді. Онда ... ... ... ... ... дүниетанымы, рухани және материалдық
мәдениеті жан-жақты көрініс тапқан. ... ойды ... ... ... ... ... мен асқан шеберлігін танытатын да осы ... ие ... ... ... орамдар. Әрбір халықтың ... ... сан ... ... ... ... өзіндік із қалдырып отырғаны белгілі.
Паремиялардың тіл білімінде, оның ... ... ... әр ... ... ... мәлім. Қазақ тіл білімінде паремияларды
лингвистикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... пословиц и поговорок» (1981) атты
еңбегінде ... ... ... ... ... ажыратады. Одан кейін паремиялардың өзара айырмасы, ұқсастықтары
т.б. мәселелері арқау болған ғалымдар І. Кеңесбаев, ... ... ... ... ... т.б. Сонымен қатар
Е.В. Латыева «Пословицы, поговорки и загадки в фольклоре семиреченских
казаков» (1985), ... ... и ... ... ... неродственных языков» (на ... ... и ... ... (2002), А.Б. Донбаева «Араб және
қазақ мақал-мәтелдерінің лексика-грамматикалық ерекшеліктері» ... ... және ... ... этнолингвистикалық
сипаты» (2004), Р.К. Атаханова «Туыс емес тілдердегі ... ... ... және ... ... ... ... еңбектерді атауға болады. Зерттеуді бір тілде жүргізген
С.К. Кенжемұратова «Мақал-мәтелдердің синтаксисі» (2002), ... ... ... танымдық бейнелілігі (Ғ. Мұстафин,
С. Мұқанов шығармалары негізінде)» (2006). ... ... ... тағы бір ... ... сөз ... Ғ. Тұрабаева болды. Ол «Қазақ
тіліндегі мақал-мәтелдердің ... ... (1989) ... еңбегінде паремиялардың авторлық қолданысқа қарай өзгеру
сипатын қарастырды.
Араб, ... ... ... ... және ... ... ... лексика-семантикалық
ерекшеліктерін салғастыра отырып зерттеу ... ... ... ... олардың өзара сипаты, сөздік, стилистикалық құрамы
туралы мағлұматтарымызды, ... ... ... ... Сондай-ақ, жалпы паремияның табиғаты мен тіл ... ... ... өз ... ... ... ... болмыс және ұлттық таныммен тығыз байланысты
паремияларды жан-жақты, түбегейлі зерттеген ғалымдар N. Barli, A. Duandas,
A. Krikmann, ... ... ... ... Linda және Rodger ... деректерге қарағанда қазақ паремияларын халық
арасынан толық ... да ... ... ... әр ... ... XIX ғасырдың екінші жартысынан көріне бастады. Бұлардың кейбір
үлгілерін ертеректе ел арасынан жинап ... ... ... ... ... 1879 ж. ... ... паремияларын жариялаған
(хрестоматия, Орынбор) және 1906 ж. толықтырып, ең таңдаулыларын қайта
жариялаған ... ... ... ... ... бұл талпыныс 1899
жылғы В.В. Катаринскийдің «Қырғыз ... ... ... «Қырғыз
хрестоматиясы» (1883, Ташкент), Фон ... ... ... (Семей,
1898) секілді жеке ... мен ... ... ... Ш. Ибрагимов, Н.Н. Пантусов, Ф. Плотников,
С. Садықов, М. Ысқақов және Астрахань, Торғай, Ташкент секілді қалалардан
шыққан әртүрлі журналдар мен газеттерде жариялатқан ... ... ... ... [16, 36 б.]. XX ... ...... аралығында халықтың паремияларын жеке жинақ етіп шығарып қана
қоймай, оны ... ... ... ретінде зерттеу мәселесі қолға
алынды. Бұл ретте белгілі ... ... ... пен ... ... ... ерекше атау
қажет. Сондай-ақ біраз жылдар бойы қазақтың паремияларын ... ... ақын ... ... ерен еңбегін де атап өту ләзім.
XX ғасыр ... ... ... ... ... ... ... ерекше үлес қосты. 1914 жылы Мейрам Ысқақбаласы, 1921 жылы Ахмет
Баржақсыбаласы, 1935 жылы ... ... ... ... жеке кітап
етіп жариялады. Отызыншы жылдардың екінші жартысындағы еліміздегі саяси
қуғын-сүргін кезінің лаңынан творчестволық қызметтен ... ... бойы ... ... ... ақын Өтебай Тұрманжанов елуінші жылдары еркіндікке
шыққаннан кейін аталмыш еңбекті 1957 жылы ... ... Ал, ... ... осы ... аздаған өзгерістермен қайта жарияланды.
1940-1950 жылдар аралығында, әсіресе Ұлы Отан соғысы кезінде халық
паремиялары ... ... ... жиі ... ... ... 1950 ... одағының батыры, филология ғылымының кандидаты, Мәлік Ғабдуллин мен
жазушы Сапарғали Бегалиннің редакциялық басқаруымен әдебиет ... ... ... жинақ сол жылдардағы осы ... ... ... болып табылды. Сол сияқты паремиялардың жазу
мен сөйлесуде ... ... ... ... синтаксистік,
морфологиялық, лексикалық өзгеріске түсіп ... ... ... ... ... М. Балақаев, Б. Адамбаев, ... ... ... ... ... ... қалыптасуына елеулі үлесі бар.
Паремия өзінің тақырыбы, мазмұны, мағынасы ... өмір ... ... қоғамдағы әртүрлі қарым-қатынасты нақыштап жеткізеді.
Жалпы қазақ және ағылшын тілдеріндегі паремиялардың көбі ... ... ... ... екі ... құралады да, алғашқы тармақ оқиғаны образ
түрінде суреттейтін болса, екіншісінде сол іске қорытынды жасалады.
Адамзат тарихының түрлі кезеңдерінде әр ... әр елде өмір ... ... ... ... ... жазып қалдырған, уақыт елегінен
өтіп, ұрпақтар зердесіне ... ... ... ... «Тіл –
халықтың ең ұлы байлығы» деген еді ... ... ... ... ... тіл, ... сөз ... жетеді. Халқымыз Сөздің
көркі - мақал дейді. Тарихи-әлеуметтік өмір тәжірибелерінен алып, терең де
зерделі тұжырым жасап, ... ... ... ... айтатын паремиялар
(қалыпты, орнықты қалыптасқан тіркестерді; ұтымды, жинақты, образды,
айшықты өткір сөз ... ... ... көп ... ... тілде, сол
тілде сақталып жүрген сөздің інжу-маржаны да – атам заманнан бері жасалып
келе жатқан өте көне ... ... Ол ... біте ... ... ... да ол – ... өмірінің айнасы, табиғи шындықтың өзі.
Аталмыш тілдік бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек
етуге, ... ... ... ... ... ... жалқаулық, өсек-өтірік,
мақтаншақтық тәрізді қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей білген.
Исхақ Әл-Фараби «Әдеби ... атты ... ... деп ... бір ... нәрсенің сыры ашылып, сөз ... ... ... ... ... ... сөз» ... «мәнді сөздер» деп атаған. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бейнеленеді: Қырықтың ... You cannot serve God and Mammon. Адам ... ... ... ... дүниенің паремиологиялық бейнесінің бұл ... код ... ... ... ... орын ... ... 40 саны киелі болып саналады.
Паремиологияға сандық әдістерді батыл енгізіп, тұжырымды қорытындылар
жасауда фин фольклористері зор табыстарға жетті. Бұл істің басы – ... ... ... өзі ... ... фин, ... карель, т.б.
халықтарының көп тараған паремияларын қолданылу жиілігіне ... ... ... 900 ... ... ... ... тілінде
тақырыптары берілген. Фин және эстон ғалымдары бірлесе жасаған бұл еңбекте
сондай-ақ орыс, неміс, балтық ... ... ... ... ... ... / «Паремиялардың жүйелілігі» деп
аталып бұл еңбек тек қана фин фольклористерінің ... ... ... ... ... ... деуге болады.
Сөйтіп, паремиялар – сөздік құрамның халық өміріндегі ... ... пен ... ... ... ... ойды шебер де ұтымды жеткізетін, қысқа әрі нұсқа тұжырым ... бай ... ... өмір ... ... түйгенін паремия
ретінде өз ұрпағына үлгі ... етіп ... ... ... ... ... жас ұрпақты елін-жерін сүюге, құрметтеуге, ерінбей еңбек
етуге, білім алуға, адал, кішіпейіл болуға т.б. ... ... ... нашар қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей
білген. Паремиялар - ... бойы ... ... мұра ... ... ... ... даналығы. Паремиялық бірліктер әр халықтың тарихын, өмірін,
қоғамдық тұрмысын ұтымды бейнелейді. Халықтың өмірге деген көзқарасы, ... ... мен ... ... мен ... рухани келбеті
паремияларда кеңінен сипатталады.
Қорыта келгенде, паремия тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін ... ... ... ... ... айрықша ерекшеліктеріне
полилексикалық, идиоматикалық, афористикалық, дидактикалық және ... ... ... жатады. Паремиялардың адам баласының өмірінде
қамтымайтын саласы жоқ. Соның бәрін аз сөзбен көп мағыналы етіп білдіреді.
Паремиялар ... ... ... ... өмір ... нақты баға
беретін халық мұрасы.
Сонымен қазақ және ... ... ... тән
ерекшеліктерін салғастыра отырып зерттеу, сипаттау, олардың ... ... ... ашу, ... ... ... жан-
жақты саралау өзіндік орны бар өзекті мәселе. Түптеп келгенде, паремияларды
зерттеп-зерделеудің ... та, ... та ... өте жоғары.
Паремияны лингвистикалық тұрғыдан зерттеу, бір жағынан қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ және ағылшын тілдерінің әрбір кезендегі даму үрдісін
лингвомәдени ... ... ... ... бола алады.
1.2 Паремия іліміндегі антропоцентристік фактор
Антропоцентристік бағыт XX-XXI ... ... ... ... ... болған. Антропоцентристік парадигманың
шеңберінде мәлімет алу, оның кодировкасы, сақталуы, оның әр ... ... ... ... шешімін табады. Лингвистикалық мәселелер
тіл білімінің әр салаларының интеграциялануына орай ... ... ... ... зерттеу бағыттарының бірі -
антропоцентризм. Антропоцентризм адам туралы қағида, ереже деп ... ... ... және ... ... ең ... ... әлемде
болып жатқан оқиғалардың нақты ортасында, ... ... ... ... ... сала – антропология. Ол – адам
және оның мәдениеті туралы ілім, яғни адамның ... ... ... ... ... ... салуды, табуды зерттейді. Оған қоса
адамның әлеуметтік-мәдени қарым-қатынасқа қосылуын ... ... ... ... ... көрсетеді.
Антропологиялық дәстүрдің ерекшелігін американдық мәдениеттанушы
Л. Уайт анықтаған. Ғалымның анықтамасы ... ... ... ... ерекше маңыздылыққа ие «Мәдениетті символдық мағынасы бар және
тек адам қауымдастығына ғана тән ... ... тобы ... ... ... адам ... ... ретінде маңызды ерекшелігін ашып,
адамның әлемі – бұл оның мәдениетінің ... деп ... ... [17, 5 ... ... әдіс ... адам ... бірлікте
қарастыруды көздейді. Әлемдегі барлық құбылыстар адам тәжірибесі мен
құндылықтар тұрғысынан қарастырылады. Қазіргі ... ... ... ... терминімен жарыса қолданылып жүр. Бұл ... ... ... ... өз ... былай
білдіреді: «Кез келген «центристік» қатынас өзін белгілі бір құбылыстың
бастау көзі деп ... өзге ... ... ... ... арнайы бәсекелестік жасауға ұмтылады. Антропоцентристік көзқарас –
теңсіздік пен менмендікті меңзеп, өзін ... ... ... ... [18, 20 ... ағым ... ... бірнеше ағымға бөлініп XIX ғасырда
қалыптасқан, оның ішінде бізге ... ... ... ... негізінде символ жүйесі ретінде мәдениет түсінігі ... ... ... ... ... тілде адами ой-
өрістің және мәдениеттің мәнісін құрайтын барлық когнитивті категориялар
жатыр. Сол ... ... ... жағынан өзіне тиісті емес, олар
адамның мәдениетке ... ... ... Адам ... ... ... таңы» атты слоганының заманынан бастап әр алуан
ғалымдардың зерттеу объектісі ... XX ... ... антропоцентристік, эгоцентристік
принциптерін өзекті мәселелер ... ... оны ... ... әр ... ... ... Жоғарыда айтылған принциптер адам
әлемнің тілдік моделінің сақтаушысы, тілдік тұлға ретінде деп ... ... ... ... және тарихи даму үрдісі, құнды нысана өзінше
қалыптасқан. Құндылықтардың толық жүйесі ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... шағынан тілді, өз елінің
мәдениетін меңгергендігінен көрінеді. Халық ... ... ... ... ... ол ... және уникалды, өйткені ол
әлемді және ондағы адамды әр түрлі белгілейді. ... ... ... ... ... – моя ... чех тілінде жазылған. Басқа
жақын ... ... ... мүмкін емес, өйткені чех тілінде өмір «мужской
родта» тұр. Орыс тілінде бұл аталмыш сөз әрине ... ... ... ... ... ... тіпті «род» жоқ. Міне, тілдің ерекшелігін осыдан да білуге
болады. Әлем тұралы мағлұматтың көбісі адамға лингвистикалық канал ... ... адам ... ... ... ... ... жарыққа шыққан ұғымдар әлемінде өмір сүреді. Мағлұматтың орасан
зор бөлігі адамға сөз ... ... ... ... ... оның ... шеберлі сөйлеуі сөйлеу мәдениеті тұрғысынан ғана емес тілдің сырын
ашу шеберлігімен де ... ... ... ... ... неге сезімді
лапылдаған отпен теңеп, махабаттың жалыны ... сөз ... ... ... ... ойлауға болады деген сұраққа жауап бере алмайды.
Өзін барлық ... ... ... ... адамның санасында дүниені
антропоцентристік жөні мен іске ... ... ... Бұл ... ... орын ... ол ... рухани маңызын, қылығының
себептерін, құндылықтарының иерархиясын анықтайды. Осы айтылғанның барлығын
адамның тілін зерттеу ... ғана ... ... яғни ол ... ... ... сөйлемшелерді баса назарға алады.
Жаңа ғылыми парадигманың қалыптасу кезеңінде төмендегідей тезис
жарияланды: «Әлем, дүние – ... ... ... ... [19, 7 ... тіл фактіге, оқиғаға айнала бастады, ал назарға ... ... ... ... ... ... ... келді [19, 7 б.].
Антропоцентристік ...... ... тану
объектісінен субъектке көшуі. Нақтыласақ, ол адамның тілде талқылануы,
талдауы және тілдің ... ... ... ... ... ... ... «Тіл тек қоғамды құрайтын жеке миларда, ... ... өмір ... [19, 6 ... ... ... тұрғысынан әлемді өзін жете түсіну
арқылы таниды. Әлемді адамның призмасы арқылы ... сан ... ... бар. Мәселен, троптың ... ... ... жасалған
паремиялар: Қылышын сүйреп қыс келеді; Ауру батпандап кіреді, мысқылдап
шығады; Бас ауырса жан қорқады; Өр ... ... ... ... ... қол
бастай алмайды; Ер жолдасы – тәуекел; Еңбек – адамның екінші анасы; Көз
көрмей ... ... ... ... ... иығы ... ... жандандырылып, оларға адамның бейнесі берілген. ... ... ... ұлт болмысының, дүниетанымының, ойлау-санасының өзіндік
ерекшеліктерін ... ... тіл ... ... дейін тілдік көркемдеуіш құрал ретінде
қарастырылып келген метафораға деген бір ... ... ... ... бұл ... адамның ойлау үрдістерімен байланысын, тілдегі әлем туралы
білімнің бейнелену заңдылықтарын зерттеу ... ... ... ... ... ... мақсаттардың бірі болып саналады.
Әлемнің тілдік бейнесін көрсетуде ... ... ... ... ... ... А.С. Сыбанбаева өз зерттеуінде метафораның ұлт
тіліндегі танымдық қызметі мен ғылым ... ... ... ... ... ... метафораның қызметі туралы былай дейді: «Тіл
табиғаты, сөз ...... ... ... сөз ... өңделіп отырады. Ауыспалы мағыналарды туғызу ... ... ... келе ... ... операциясы болып табылады»
[20, 8 б.]. Концептуалды метафораны – дүниені тану мен ... ... ... ... ... тілде сол туралы жаңа түсінік, білім алу
құралы ретінде ... ... ... ... ... өмір ... ... көненің көзі, халықтың бойтұмары, мерекенің беташары сияқты
метафоралар мен ұлттық ойлау ерекшеліктері арасындағы байланыстың табиғатын
көрсетуге назар аударады.
Г.Н. Зайсанбаева ... ... әлем ... ... ... ... ... тұрғысынан зерделейді.
Метафоралы аталымдардың жасалуының когнитивтік қырын ашу, ... ... ... ... отырып ойын көптің алдына салады:
«Когнитивтік тұрғыда атауға зәру нысанды ... ... ... ... ... ... Тілдік бірліктің тілден тыс
факторы болып ... ... мен ... ... ... ... ... негізгі белгісі болып табылады» [21, 24
б.].
Әр тілдегі паремиялардың баршасы ... ... ... ... ... ... да, адам ... өзіне, яғни әрбір
халықтың өкіліне бағышталып, соның бойындағы не жақсы, не жаман қасиеттерін
сипаттауға арналады. Мәселен, Жүні ... - үйі ... ... жем ... ... жем ... ... Құлақ естігенді көз
көрер.
Отандық тіл білімінде соңғы кездері тілдегі ... ... ... сапалы зерттеулер жүргізіліп ... ... ... ... ... ... ... Б. Момынова, А. Салқынбай,
Г. Қосымова, А. Ислам, Г. Смағұлова, ... ... ... ... ... К. Күркебаев,
Ф. Қожахметова, Н. Аитова, М. Күштаева, А. Әмірбекова, Б. Аязбаева сияқты
ғалымдар бұл ... тіл ... ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырған
болатын.
Антропоцентристік паремиялардың семантикасы мен ... ... и ... антропоцентрических пословиц
казахского и русского языков» атты диссертациясында зерттеген. Бұл еңбекте
зерттеуші антропоцентристік паремияларды ... ... ... ірі ... ... ... 1) ... оның маңызы және қасиеттері; 2)
тәжірибелі халықтық философия; 3) тарихи тағдыр; 4) туған жер, отан, халық;
5) қоғамдық қарым-қатынас; 6) ... және ... ... ... шаруашылық қызмет; 8) мүліктік және ақшалай қарым-қатынас; 9) ... ... сөз. ... ... ойға ... ... бірінші кезекте адам, оның маңызы мен ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта
туралы көзқарастар ... ... және осы ... ... ... қамтылған. Сонымен қатар зерттеуші ... ... ... ... анықтаған болатын: 1)
ескірген және қарапайым ... мен ... 2) ... ... ... 4) ... ... 5) эллипстік құрылым; 6)
тавтология; 7) ұйқас, ырғақ, үндестік.
Философия әлемінде адам және ... ... және де ... мәселелері мәдениеттің феномені ретінде көптеген ... ... ... ... ... Ж. Карағұзова, Ж. Кенжебаева, З. Муқашева, Ж. Муталіпова және
т.б.) еңбектерінде қарастырылған.
Мәдениеттің алға ... ... ... ұлттың анықталуынан
білінеді, яғни ұлтты құрайтын адам және оның ... Адам ... ... ... әр ... жасап, өзін өмірде биологиялық
кодтармен ғана емес, сондай-ақ ... ... де ... ... ... ... ... әр түрлерімен анықтайды. Адам
мәдениеттің қозғаушысы, оның өзгеруінде, белгілі ... ... ... ... ... ... табылады.
«Дүние бейнесін» жасауда адамның бүкіл ... ... ... ... ... өзін дүниенің бір бөлшегі ретінде сезінуге дейінгі
күрделі когнитивтік процестердің барлығы ... Бұл ... ... өмір сүріп, тіршілік ететін ортасы – тілдік ұжым және ... ... тыс қала ... Демек адамның шындық болмысты
тануынан бастап, этномәдени-әлеуметтік ортадағы ... ... өмір сүру ... ... т.б. ... түгелдей тілдік-
ұжымның рухани-мәдени болмысымен астасып келіп, дүние бейнесінен, ... ... ... ... қайтсе де көрініс алады. Себебі
дүниенің паремиологиялық бейнесіндегі басты нысан – ... – адам мен әлем ... ... ... ... әлемге ықпал
етуіне мүмкіндік береді» [22, 12 б.]. «Табиғат-Адам-Қоғам» үштігі аралық әр
жақты байланыстардың шынайы болмысын ашуда ... ... ... ... аралық қатыстылықта бір-бірімен кірігіп, жымдасып, тұтасып ... код пен ... емес ... ... ... код) негізінен
байланыстың жалпы мазмұн межесіне, ал кейінгісі (тілдік емес код) реалийдің
объективті белгілеріне ... ... ... ... және ... ... ... айқындау арқылы тұрақты бейнелі оралымдардың этномәдени
ішкі мазмұнын ашып, «Адам және әлем» ... ... ... ... ... ... ... [2, 33 б.].
Тіл туралы ғылымда антропоцентристік принциптің қолдануы ... ... ... ... ... ... тіл білімінде ерекше ... ... ... ... ... білетін адам тілді
пайдалану үрдісінде тілді өзіне бағындырады. Оған қоса «тіл субъективінің
ішінде басқа объективтік жоқ» [23, 28 б.] ... ... ... ... ... тілді ерекше, семантикалық жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік
береді.
«Тіл төңірегіндегі адам» принципі немесе антропоцентристік ... тіл ... ... ... XIX ... соңында
И.А.Бодуэн де Куртенэ «Фонология» (1899) атты ... ... ... атап ... ... тек қана ... ... дыбыстарымен айналысады. Соңғы уақытта аталмыш ... ... ... ... ... В.М. Алпатова және
Мәскеу қаласындағы семантикалық ... ... ... де
табылған. Антропоцентристік қағидалардың қолданылуы ... аса ... ... ие. Ол ... не болмаса логикалық
және математикалыққа қарағанда ... ... ... ... ... салт-дәстүрлер, әдеп-ғұрыптар ... ... бір ... ғана ... ... оның антропологикалық принцип ретінде де жүзеге асырылуына әр алуан
ықпалдар әсерін тигізген. В. фон Гумбольдттың «антропологикалық принципі»
XX ғасырдың 90-шы ... ... ... ... ... ие болған.
Әр алуан ықпалдарға және антропоцентристік принциптерінің баян етілуіне
қарамастан, отандық және шетел ... ... он жыл ... даму
парадигмасын ауыстырып, бірінші тілді тудыратын және ... ... ... Бұл ... ... ретінде Н.Д. Арутюнова жазған «Язык и
мир человека» атты еңбегін есептеуге болады.
«Тіл төңірегіндегі адам» принципіне ... ... жаңа ... ... мол ... ... яғни ... деген жаңа сала өз ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің
мәнін, олардың лингвистикалық және ... ара ... ... ... мағынада ойландыратын мәліметтің бір бөлігі
ғана кодпен жазылып, оның ... ... ... ... ... жүзеге асады және экстралингвистикалық өзгешелік айқын
көрінеді. Сонымен лингвистиканың ... ... ... ... «тіл ... ... ... нақты айтсақ паремиологиядағы адам алға ... ... ... орай ... ... ... өте мәнді және орынды: «Сөзде біз дыбыс арқылы объективтелінген сыртқы
форманы, яғни анық дыбыс, мағына және ішкі ... ... ... ең ... мағынасы мен сол мағынаны білдіретін тәсілді айырамыз» [23,
34 б.]. Қазақ және ... ... ... ... ... ... дәл осы этимологиялық қыры негіз ретінде алынды.
Әр халық өз елін ... ... ... ... ... адам ... жерде із қалады, Жүз адам жүрген жерде – соқпақ, Мың адам
жүрген жерде жол ... ... ... One man no man деген паремияларда
ішкі формасы бір, яғни адам әлемде болып ... ... ... кейіпкері
екені айқын көрсетілген. Салыстырмалы екі тілде өз ... ... жиі ... Мәселен, Адам ұйымшыл, мал үйіршіл; Ат
жақсысын мақта, Адам жақсысын жақта; ... адам ... ... ... ... іледі; Бізде кісі болармыз, Атқа кісен салармыз; Қошқар
болар ... ... алды дөң ... Адам ... ... етек жеңі кең
келер деген паремиялар өз түбін қазақтың тарихынан алады. «Жылқы» ұғымына
байланысты сөздер ... ... ... өмір ... бар
адамдарында тілдік тұрғыдан өзіндік ерекшеліктері айқын көрінеді. Қазақ
ұлтының өкілдері дүние мен адамды ... ... ... ой ... ... халқының болмыс-бітімі, өмірі, тұрмыс-тіршілгі малмен
байланысты. Г. Гачевтың ... ... ... ... – бұл ... ... өзі, ... сіңген, әлемнің бастапқы
сәті» [24, 382 б.].
Жылқы қазақтың мифологиялық ... ... орын ... сондай-ақ
оның ежелгі түркілер өмірінде рөлі зор болғаны ... ... ... мен ... ... ... ұғым ... кірігіп кеткен,
мысалы, қазақта тай/дай деген сөз бар, «бұл жасөспірім дегенді білдіреді»
[25, 60 б.].
Яғни ... ... - ... ... ... басы ... оның басын
қосатын жеті қазынаның бірі болып саналады. Қазақтарда қой ... ... ... ... ... жаман адамды қоймен
салыстырады: Every family has a black sheep, ... ... ... ... адам бар ... ... ... helps those who help themselves; Man proposes, God disposes; Once
a priest always a priest. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сезімі, ұлттық салт-дәстүрлерінің
көрінісі ұлт ... ... ... ұлттық мінез туралы айтқанда, қазақ
халқының мінезіне тән бір ерекшелік – рухани әрі ... ... ... ... ... ... ... ақ
көңілділік, адалдық, батырлық, үлкенді құрмет ... ... т.б. ... ... [26, 10 б.]. ... адам үшін осы ... ерекше
жоғары бағаланады. Сондай-ақ адамды сипаттауға, оның ішкі ... ... ... паремияларында: Адамның ұяты бетінде,
Адамгершілігі ниетінде; Аяғы ... ... ... Аузы ... елді ... елу ... адам бар ... ағылшындар It is an ill bird that fouls ... nest деп ... ... The cat shuts its eyes when stealing ... man is known by the company he keeps; The face is the index of the ... does not live by bread alone. ... бұл екі ... ... ... ... анық көрсетіледі.
Caesar’s wife must be above ... Бұл ... ... ... ... тіпті олардың ең жақын туыстары жаман іспен
айналысса да оларды ешкім кінәламайды. Цезарь XV ... ... ... Яғни бұл ... ... етістігі must (қажет), сол етістік арқылы
ой императивті тонда жеткізілген. Паремияда ... ... ... теңеліп тұрғасын мағынасы, әсерлілігі жақсы ... ... not (жоқ) ... болымсыз сөзбен айтпайды, сөзді ... ... ... ... кеңес те береді, үйретеді де. Ал
қазақтар: Жаңылмас жақ ... ... тұяқ ... дейді.
Jack of all trades is master of none; Jack Do-Good-For-Nothing; Jack
is as good as his master; Jack wants to be as good as his master; Jack ... judge of Jill’s beauty; Jack shall have Jill; Jack the Ripper. ... ... ... кейіпкері Джек өз бейнесін тапқан.
Ертегілерде Джек қарапайым, оқымаған, орыстардағы Иванушка-дурачок кейіпіне
толық ұқсамаса да сол ... ... ... ... ... айтқанда,
бұл кейіптердің арасында ұқсастық бар.
Barking dogs seldom bite, ... ... ... ... (barking
dogs) қатал адамдармен теңеліп тұр (қатал адамдар іс-жүзінде сирек қатал
болады деген ... ... ... дәстүрде ит қасиетті де
бәрін біліп ... ... деп ... Ағылшындарда ит образында
жағымсыз көзқарас байқалады. «Ит» кейпі сонау ежелгі ... ... ... ағып ... ... атты ... ... мекендеген Аид
патшалығының сұмпайы үш басты иті қаза болғандардың әлемін ... ... ... не ... деп атаған. Аңыз бойынша иттің мойнында ызың жыландар
ораулы, ал ақсиған тістерінен улы сілекей тамшылап ... ... ... және қайсар адамды Кербер (Цербер) деген ат пайда болған [27,
165 б.]. Мүмкін осыған байланысты «dog» доминантасы бар ... ... жиі ... Dog eats dog; Dog does not eat dog, ... Every ... his day. ... ойы әр ... қысқа болса да бірақ бақытты кезеңі
бар.
Бұл паремиялар пейротивті модустық ... ... ... ... ит ... өте ауыр ... балағат болып есептелетінін
айтады [28, 32 б.]. Мұсылман діні ... ... ... ит таза ... лас ... ... жатады: намаз оқитын жер
мен намаз оқығанда киетін киімге ит жұғыспау ... ... ... жеті ... ... ... Әрине қазақтардың ит образына деген көзқарасының
қалыптасуына мұсылман дінінің де өзіндік ықпалы болғанын да айта ... ... ... ... ... ... итті ... орын алғанын
да айта кетуіміз қажет. Сонымен ... итті ... ... ... ... де бар, ... ит – ... төлді жануарлардың бірі.
Бұндай итті дәріптеу ит ... ... ... күш деп ... ... ... ... болуы мүмкін деп
тұжырымдаймыз. Мәселен, Жақсы ит ... ... ... ... ... Ит – ... құлағы; Ит иесі үшін, құс ... ... Ит ... ... Ит те ... ... Ит – ... үйдің құлағы.
A man without a smiling face must not open a shop. ... ... ... ... ... де ... жарқын күлкі
кетпейтіндері, сондай сыпайы халық екені осы паремияда көрініс алады. Тіпті
мына біздің елде фотосуретке түсіп жатқан кезде ... ... ... адамдарға cheese (сыр) деген сөзді қайталауды күлімсіреп сұрайды,
себебі бұл сөзді айтқанда ауыз толық ашылып ... ... Ол ... ... деп нық сеніммен айтуға болады.
Адамның сыртқы келбетіне байланысты паремиялар екі тілде де ... ... Адам ... ... Ағаш көркі жапырақ; Clothes makes the
man; Manners make the man ( сол ... It is not the gay coat that ... ... ... ... ... зерттей келе
ондағы кейіптелген бейнелердің белгілі бір ... тән ... ... әрі ... код ... ғана талқылана алатындығын көреміз.
Паремияларды халықтың рухани құндылығы деп ... ... ... ... ... бейнелерін белгілеуге болады: 1) жануардың,
құстың т.б. бейнелерін көрсететін биоморфті мәдени код; 2) адам ... ... мен ... ... т.б. ... көрсететін
аңызды мәдени код. Қазақ, ағылшын паремиялар бейнелерінің коды ... ... ... ... ... түрлі мағынада қолданылады.
1.3 Қазақ және ағылшын тіліндегі ұлттық рухани лакуналар
Соңғы кездерде туыс тілдермен қоса туыс емес ... ... ... саны күн ... ... келе жатыр. Салғастырмалы
зерттеу шет тілдерінің құрылымын ана тілінің, ал ана тілінің құрылымын шет
тілінің ... ... ... туғызады. Туыс әрі туыс емес
тілдердің фактілерін салғастыра зерттеу ... ... ... ... ... отырған әрбір тілдің лингвомәдени және ... ... ... туғызады.
Тілдерді салғастырмалы зерттеудің қажеттілігіне белгілі ғалымдар көп
көңіл бөлді. Ол ... ... де ... ... ... «Біз ... олардың
арасындағы ешқандай тарихи байланыстары мен туыстық қатынастарына қарамай-
ақ салыстыра аламыз. Біз оларды зерттей отырып, ... ... ... ... ... ... ... арасынан бірдей тарихи процестер
мен жаңғыруларды және сонымен ... ... ... ... ... осылайша салғастыру фонетика, морфология, сондай-ақ семасиология
салаларындағы немесе сөзбен сөз тіркестері ... ... ... ... негіз болады» [29, 97 б.].
Халықтың әлеуметтік-саяси, қоғамдық-экономикалық, мәдени өмірі мен
тұрмысы, оның әлемдік ... ... мен ... ... ... ... халықтың тілінде жоқ ұғымның пайда болуына себеп болады.
Тілдер ... ... әр ... ... ... ... Тілдің номинативтік құралдары тілден тыс ... ... Кез ... тілдік қолданыста басқа тілдерде аудармасы жоқ
сөздер бар. Бұл баламасыз лексика деп ... ... ... басқа
тілге ауысуы, пайдалану жағдайында олар экзотикалық лексика не ... ... [30, 52 б.]. ... ... олар ... ... «бейэквиваленттілік», «варваризмдер», «этнолексемалар» ... ... ... және ... – бір ... ... мәдениетінің
көрсеткіші, мәселен, небоскреб, спикер, крикет, шиллинг, пудинг, ... сэр, ... ... «ағылшын төркінді» екендігі; жайлау, төр,
бөрік, ... ... ... ... ...... төркіндес» екендігі
белгілі болып тұрады. Бұлар - Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Олар басқа тілге аударылмайды, бірақ ең ғажабы, олар ... ... ... ... кілті болып саналады. Лингвистикада тілдің
мұндай мәселелерімен ... ... ... және ... да ... айналысты. Лексикологиялық
ізденістер рухани мәдениетті зерттеуге зор ... ... ... ... ... Қазіргі шетелдік дәстүрде, ол біріншіден Н.И. Толстойдың
этнолингвистикалық ... ... ... ... проблемы и перспективы славянской и общей этнолингвистики, 1982;
Этнолингвистический ... ... ... 1984; ... и ... славянского ритуального текста, 1988).
Тілдерді салғастыруда ұлттық-мәдени ерекшеліктер ... ... тіл мен ... ... ... ... ... көрінеді.
Лексиканың ұлттық-мәдени өзгешелігі бір елдің өзіне тән ерекше сөздерінде
ғана көрініс таппайды, ... ... ... ... ... кезенінде
мағыналарының жоқтығында да көрініс алады. Сондай «ашық жерлерді», «тілдің
семантикалық картасындағы ақ дақтарды» лакуналар деп аталады [31, 120 ... ... и ... ... атты ... ... құрамының топтастырылуы ереже бойынша ортақ, негізгі бөлікке ие,
сонымен қатар тілдердің ерекшеліктері байқалатын перифериялық құрылымдары
да бар екенін және ... ... ... ... ... ... Лакуналардың пайда болуына мәдени-тарихи, ... ... ... ... ... ... [29, 108 б.].
Баламасыз сөздерге ұқсас, лакуналар бірнеше тілдерді ... ... ... ... ... ... ... болу
себептері әр түрлі. Кейбір жағдайларда лакуналар ... ... ... ... ... тілінде «lawyer» - қорғаушы
сөзінен басқа адвокат мамандығын білдіретін басқа да сөздер бар: ... ... ... ... ... ... ... - жоғары сотта ғана
сөйлеуге құқылы; «solicitor» - клиенттерге кеңес береді, жеке адамдармен,
ұйымдармен, ... ... ... ... ... ... ... соттарда сөйлеуге құқығы бар; «counsel» - сотта, арбитражда
т.б. жерлерде өз мекемелерінің тапсыруы бойынша шығып сөйлейтін және ... ... ... ... ... ... ... - кеңесші;
«advocate» - жоғары рангілі адвокат, ... [32, 403 б.]. ... ... ... бір ... ... адвокат сәйкестенеді. Басқа жағдайларда
лакуна ... ... ... ... жоқтығымен қамтылмайды,
мәселен, ағылшын тіліндегі екі «bank» ... 1) «bank» - ... 2) ... ... ... ... тілінде бір сөз «жаға», орыс
тілінде «берег» ... ... ... [30, 53 б.]. ... ... ... ... аудару үшін аудармашы өз аудармасында суреттеу
құралдарын пайдаланады.
«Лакуналарды мәдениетті реалиялар деп те ... ... ... ... ана тілдің ықпалымен жасалады өйткені әлем, дүние ... ... ... ... ... ... және оның ... пайдаланамыз» деген пікір өзектестігін В.А. Маслованың
«Лингвокультурология» атты ... ... [19, 38 б.]. ... ... ұлт ... ... болу элементтерін қолдана отырып, біздің
әлемге көзқарасымыз қалыптасады. Сөйтіп, ұлттық ... ... ... ... көріністерін қалыптастырады, шын мәнісінде олар ұлттық мәдениеттің
негізі болады.
Бейэквиваленттілік лексикаға белгілі мәдениет ... ... ... ... ... ... арқылы анықталатын сөздер де
дара, жеке болып табылады, сондықтан да біз оларды еш нәрсемен салыстыра ... да ... ... ... ... бөлігін деректі
заттарды білдіретін зат есімдер құрайды.
Қазіргі тіл ... ... адам мен оның ... ... оның
айнала мен рухани қарым-қатынасын зерттеу, яғни антропоцентристік ... ... ... ең басты бағыттардың бірі туралы Р. К. Атаханова
«Туыс емес тілдердегі ... ... ... ... ... мақал-мәтелдері негізінде)» атты еңбегінде сөз етілген: «Әр адам
ұлт ... ... ... өз ... мен ... қасиеттері арқылы
дараланып көрінеді, әрі сол ұлт тілін дамытуға, сөздік құрамын ... ... Яғни ... ... мәдениетті қалыптастыруда жеке тұлғаның
ықпалы ерекше» [33, 5 ... адам ... ... рух деп ... үш бөліктен тұрады. Киім ... ... ... ... ... жасанды жамылғының түрлері. Киім
белгілі дәрежеде адамдардың жас айырмашылығын, әлеуметтік ерекшеліктері мен
этностың ... ... Адам ... ... соң ... ... пісіреді,
қымыз ішеді, сойылмен аң аулайды, баласын бесікте уатады яғни үлкен үй болу
үшін еңбек етеді. Тоғыса келе, зат - ... ... ... ... дүние-мүлігі, бұйымы. Бұл жайт ... және ... сөз ... ... орын ... ... ұлттық рухани лексика атауларын ... ... ... қыр-сырының ашыла түсетіндігіне көз
жеткіздік. Қазақ және ағылшын ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктері, тарихы, тұрмысы, сонымен қатар этникалық
және әлеуметтік дифференциясы айқын байқалады. Салғастырылатын әрбір тілде
ұлттық руханилық ... ... ие. Бұл осы ... ... халықтардың
мәдени және этнографиялық өзгешеліктерінің болуымен түсіндіріледі.
Көшпелілердің дәстүрлі дүниетанымының құрамдас ... бірі ... - ... жүйесі. Киім-кешекке байланысты бейнелі ... ... ... мен ... ... пен ... «балалау мен бедеулік»
т.б. сияқты бинарлық жұп ... бір ... ... ... әлеуметтік, жыныстық, жас-мөлшерлік т.б. бөліністерінің
паремияларда көрініс тауып жатуына түпнегіз болатыны ... ... ... ... беретін дағдылы қалыптасқан
дүниетаным, ұлт ерекшелігі байқалады. Себебі оларда әр ... ... ... түйген өзіндік ақыл-ойы, парасат танымы, өмірлік түрлі
қағидалары жатқанын көреміз. Әр ... ... өмір ... дәуіріне қарай
күн-көрісі, тұрмыс-тіршілігі, сол ұлтқа тән әдет-ғұрыптары мен ... ... ... бар. Оның бәрі әр ... ... ... бірге жасаған тілінен көрінеді. Сондықтан да тілдегі паремиялардың
лингвомәдени сыр-сипатын ашу ұлттық дүниетанымның сыры мен ... ... ... ... Апасы киген сәукелені, сіңлісі де киеді; ағылшындар Like mother like
daughter деп айтады. Қазақтың ... киім ... ... ... ... семантикалық статусы өте жоғарысы – бас киім, ал киім
детальдарынан – жаға. Олар – ... «ата ... өмір ... ... ... қазақ этнографиялық әлемінде көптеген рәсімдер мен
ырым-тыйымдарға негіз ... ... ... т.б. ғылымдардың объектісі болып
табылатын ... ... ... ... ... негізінде қарастыра келіп, «Символ – ... ... ... беретін қойма. Ғаламның тілдік ... ... ... ... көзі – ... ... деген пікір айтады
[34, 77 б.].
Сәукеле әйел киімдерінің ішіндегі ең ... ғана ... оның ... елеулі кезінің естен кетпес ыстық сәті. Ол – бұлғақтап өскен оң
жақтағы және ақ ... ... ... ... та ... кездің ескерткіші.
Сәукеле - бас киім ғана ... ... ... ... мен ... озық үлгісі, өнер туындысы. Деректерге сүйенсек,
дәстүр бойынша оң ... құда ... ... сәукеле кигізбейді [35, 20
б.].
2) Бас сау болса басқа бөрік табылады; Заманың ... ... ... солай
ки; Жаулық кигеннің бәрі әйел емес, бөрік кигеннің бәрі батыр емес. Бұл
ағылшын тіліндегі All are not saints that go to church ... ... ... ... бар; Бөрі ... жігіттің бөрігінен белгілі, балта
соғар жігіттің көрігінен белгілі; Бөрік – адамға көрік; Clothes make ... Бас ... ... ... ... ... арқылы ұлттық бояу
қоюлана түседі. Бөрік – қазақтың ұлттық бас киімі. Деректер ... ... ... терісін пайдаланғанына қарай, оларды елтірі бөрік, сеңсең
бөрік, құндыз бөрік, жанат бөрік, түлкі бөрік, кәмшат ... ... ... ... ... ... әр руға тән өзіндік үлгілері болған. Ертеден
бөріктер ұзынша, сопақша, төбесі үшкір, күн ... төрт ... алты ... ... Ол XIV ғасырда орыстарда да болған [36, 163 ... киім ... ... ... ... арқау етілген бейнелі
паремиялық бірліктердің ішкі ... ... - бас - ... ... - құт» ... «құт - ер адам - ... ... өрістер кезегі сияқты мифтік сананы таңбалайтын этномәдени із-
таңбалар ... ... ... ... ... бар; Бөрі соғар
жігіттің бөрігінен белгілі, ... ... ... ... ... Бөрік -
адамға көрік т.б. ... ... ... бірліктердің мағынасында
«еркек» жыныстық бөлінісі қылаң беріп, олар көбіне-көп ер азаматтың іс-
әрекетін, ... ... т.б. ... бағалап, сипаттап көрсетуге
бағышталады.
3) Ақ қалпақты көрінсе, атакем менің ... пе? Ақ ... ... ... ... пе? Ақ ... ... – ақ көрпесі баланың; Жаулық кигеннің
бәрі әйел ... ... ... бәрі ... ... ... гендерлік реңк
басым көрсетілген. Жаулық - әйелдердің бас киімі. Қазақстанда XIX ғасырдың
аяғы мен XX ғасырдың бас ... ... ... ... қарап отырсақ, әр
тайпа мен рудың кимешектерінің ... ... және сырт ... тән ... ... ... бұрама жаулық, иекше, ... да ... [36, 298 б.]. Осы ... ... ағылшын
тілінде паремиялар кездестірмедік. Бұдан әлемнің семантикасының шеңберінде
жүзеге асады ... ойға ... ... ... ... ... ... «Тілдің шегінде әлемнің көптігі бейнеленеді және
белгіленеді. ... ... ... ... ... тілдің шегі әлемнің
шегін білдіреді. Бір жақтан, ол тілдік универсалияларда көрсетілген әлемнің
жалпы бейнесі, басқа жақтан қарасақ, ол ... ... және ... ... ... ... ... [37, 183 б.]. Паремиялардағы
дүниенің тілдік бейнесі – адамның әлем ... ... ой ... ... ... Біз жұмысымызда бұл мәселені ұлттық ... ... ... ... ... ... ... себебіміз әрбір
этнос өзін қоршаған әлемді тек өз көзімен ... ... ... ... ... ... бағалаудағы өз ұлттық ерекшелігін белгілейді.
Тілдік ... ... ... толы ... бөрік, сәукеле лексемалары
ұлттық мәдениеттің қоймасы ретінде көрінеді.
4) Өнерлі бала елдің көркі, үкілі қамыс көлдің көркі; Үкісіз қыз ... гүл ... ... ... ... ... ... жас қыздар
киетін. Сірә, барлық құбылыстар, заттар, жалпы ... ... ... ... тән болғанымен, тілдің кумулятивтік ... ... ... ... Бұл ... ... ... сол ұлт
топырағында тамырланып, нәр ... ... ... ... ... ғана ұлт ... ділін айқындап бере алады» - деп
жазды ғалым Р. Смағұлова [9, 13 б.]. ... ... ... ... ... ... ... және материалдық құндылықтары тілдің
барлық деңгейлерінде көрінеді. Бұл құндылықтар халық тарихы мен ... ... оның ... мен ... ... қоры ... ... бояу-реңктері арқылы көрініс беріп жатады. Зерттеуші
Н. Уәлидің ... ... ... ... ... әлеуметтік тәжірибеге негізделеді» деген болатын ... б.]. ... ... ... ... ұлттық лексемалармен астасып, өз
табиғатын барынша айқын, әрі дәлелді етіп ұсынады.
5) Жақсы әйел үй дәулеті, жақсы шапан той дәулеті; Ұят ... ... ... ... бар ... ар шапаны сөгілмейді. Осыған сәйкес ағылшындар
A quiet conscience sleeps in thunder деген.
Шапан – Қазақстан мен Орта Азия ... тән ... сырт ... ... ... ... ... қонақтарға, үлкен кісілерге сыйлық
ретінде шапан жабу дәстүрі бар [36, 630 б.].
6) Бесіксіз үйде ... жоқ; оған ... He knows not what love is that ... children паремиясы бар; Жақсы еркектің ішінде алтын ерлі ат жатады,
жақсы ... ... ... ... ұл ... Бала тәрбиесі – бесіктен;
Бесіктегі баланың күлгенін көрген бір мұрат. ... ... ... жүргенін
көрген бір мұрат; Бесік баласы бес түлейді; Бесіктен түскен бөпеге есікке
дейін ен дүние; ... бала ... ... ... құлын желісінде
жұлқынар. Бесік көшпелі өмір кешкен қазақ халқы арасында ертеден тараған.
Бесікті Орта Азия мен ... ... ... жерін мекендейтін халықтардың
басым көпшілігі пайдаланады. Қазақта бесік қасиетті, ... ... ... ... [36, 153 ... ... әйел үйде ... баусыз оймақ қолда тұрмас; Оған сәйкес Women
may blush to hear what they were not ashamed to do; Олақ ... ... ... ... Өз ... ою оймаған, кісі үйінде сызу сызар; Өз
үйінде ою оймаған, кісі ... ... ... ... ... ... екі ... жағдаят түрінде көрініс береді: 1) өнер туындысы;
2) жағымсыз қылықтың түрі. Бұл екі типтік ... ... ою, ... өнер ... ... ... ... Оймақты
қолдарына киіп бұрын қазақ халқы сырмақ, мәсі, ... т.б. ... ... ... ... - әсемдеу, сәндеу) - әр түрлі заттарды (үй-іші,
мүліктері, тоқыма бұйымдар, ... ... ... ғимараттарды
әшекейлеуге арналған жүйелі ырғақпен қайталанып отыратын әрі үйлесімділікке
құрылған өрнек-нақыштар. ... ... ... ... тән ... ... ... қалыптасуымен әрі республиканың қазіргі аумағын
мекендеген Азияның басқа да халықтары мәдениеті мен тығыз байланыста дамыды
[36, 500 ... Аяғы ... ... ... аузы ... елді былғар; Есіктен келіп төр
менікі деме, ылдидан келіп өр ... ... ... A fool always ... the fore ... A nod from a lord is a ... for a fool ... Төрде
отырған, есікте отырғанға ет асатады; Есікте отырған, төрде отырғаннан
дәмелі; Төр төбесінде отырып, теріс ... ... Есік ... ... ... ... Атадан жаман ұл тұса, төрдегі басын жерге ... a good cow has a bad calf; ... ... қыз, ... ... ... ... ыржияды; оған сәйкес A rich man’s joke is ... Төр - ең ... жер ... сол жер тек ... ... адамдарға
ғана «Төрге шығыңыз», «Төрлетіңіз» деген сөздермен ұсынылады. Егер киіз үй
құрылымын – көшпенділердің ... ... ... ... ... мен ... ... бинарлық қарама-қайшылықтағы ... ... төр ... ... ... turu/toru – шамандық
ағаш, жоғары жағы түндіктен шығар шамандық/бақсылықта өзіндік қызметі бар
бақан ретінде айқындайды. «Соңғысы киіз ... ішкі ... мен ... ... ... өзгеріске ұшырап, төрге айналған» деген пікір
айтады [39, 165 б.]. ... ... ... ... белгілі бір
этикеттік нормалар қалыптасқан. Оның еуропалық мәдениетке қарағанда ... де ... ... ... ... ... мәдениет иелері әлі
сақтайды деуге болады. ... ... ... бірліктер
көрсетілген тілдерде жалпы мағына жағынан мәндес болғанымен, олардың
құрамындағы лексемалардың ... ... ... ... өзінен әр
халықтың күнделікті ... ... ... байқауға болады. Сондықтан жоғарыда берілген паремиялардың
бейнелі негізі әр халық тілінде әр түрлі.
9) Той ... ... ... паремиологиялық мағыналардың пайда болуына
дәстүрлі тіршілік пен мәдени өмірдің әсері мол. ... ... ... ... ... ... ... ұлттық қабылдау, ұлттық дүниетаным,
ойлау ерекшеліктері бірден аңғарылады. Аталмыш паремия диахрония тұрғысынан
түсіндіруді қажет етеді. Бұл тілдік ... ішкі ... ... рәсіммен,
ежелгі дәстүрмен тығыз байланысты. Шашуды басқа тілге аудару мүмкін емес.
Ғылыми деректерге сүйенсек, ол - ... ... яғни бала ... отырғызғанда, үй алып жатқан кездерде, үйленгенде, жалпы той
атауына әкелінетін сыйлық.
10) Қымыз жақпаған ауру ... ... ... ... қымыз тұрады; A good
name is better than richer; Қағанағы жарылған, ... ... ... ... ... Нар ... ... – нар түйенің қуаты; Қымыз
асын, қыдырың ішсе де ерсі ... ... май, ... түбі де май; Шай ішіп
үйренген, қымыз деп қыстамайды; Таза сабаның қымызын іш, ... ... ал. ...... халықтың көне заманнан бері келе жатқан, бие
сүтінен ашытатын негізгі сусыны болған. Қымызды ... ... ... ...... ... ... тұрмыс-тіршілігінде орны ерекше,
маңызы жоғары тағам түрі. Қымыз – көрсетілетін сый-құрметтің рәмізі. Ұлттық
танымда орны осылайша ... ... ... ... қазақ
паремияларда одан өзге стильдік реңкте қолданылады. Әрбір ұлт сөздің қуаты
мен ... ... ... ... еткені мәлім. Қазақ
тіршілігіндегі қымыз ... ... мәні зор ас ... ... қана ... ... тәрбие құралы ретінде пайдаланбақ болған
деп айта аламыз. Қымыздың коннотациялық мәніне қатысты алғанда ... ... ... тіл ... ... мына ... ... - әлеуметтік жіктелістің символы; қымыз – ... ... ... бар мен ... ... қоғамдағы таптық бөлініске негіз ... бар ... ... ... ... етеді. Қазақ тілінің әлемдік бейнесі
қымыз идеясын өзектендіретін стимулятор. ... ... ... ... ... айтылмай түсіп қалып, олардың қызметін екінші
біреудің атқарып ... ... ... ... ... сөздер мағынаны
толық ұғындырып жеткізіп тұр. Біз қолдағы бар материалды ... ... тіл ... ... ... ... құбылыс арқылы
жасалғандығын аңғардық. Осы паремиялық бірліктер де бұл қағидадан ... жоқ. ... ... ... ... құбылыс
олардың мағына жағына ешбір зиян ... тек ... ... ... жағынан саралана келіп, кейбір жанама, қосымша мағынаға
ие болып тұрғанын көре аламыз.
A good name is better than richer ... ... name ... есімімен сипатталып жағымды коннотацияны білдіріп тұр. ... ... ... ағылшын паремиологиялық қорында құрамында
баяндауышы жоқ паремиялар аз ... ... ... жоқ деп ... ... жайт ... өзгешелігімен талап етілген. Паремияның бедері than
күшейтпелі парадигмасы арқылы терең мағынаға ие.
Нар маяның шұбаты – нар ... ... ... ... уызын
мақтайды. Торсығы жарылған, қымызын мақтайды; Таза сабаның қымызын іш,
мейірбан ананың қызын ал ... ... ... ... ... ... баласына қазан менен сөз керек; Foolish tongues talk by ... ... сары ... ... ... Қатын ашуланса қазан қайнатар; A
woman laughs when she can and weeps when she pleases; ... ... ... ... тиме, бәлесі жұғар. Қазақ қазан демекші ... ... ... ... тайқазан – Түркістандағы атақты қазан. Қазанды
1399 жылы ... ... ... ибн ... Әд-Дин Қарнақ қазанды жеті
металл қоспасын құйып жасаған. Оған алпыс шелек су сыяды, ... ... ... суы ... су деп танылған. Қазанның бүйіріне өсімдік
кейпіндегі өрнектер салынып, араб әріптерімен оюлап ... ... ... 565 ... Екі ... баласы – екі рулы елдей; As the tree so the fruit. Тарихи-
әлеуметтік ұлы сұрыптауларды бастан кешкен мемлекеттік жаралымдар ... ... бірі деп ... ... оның ... ру тайпалар
бірлестігін, сол ру-тайпалардың ұйысуынан пайда болған қазақ ұлтын ... ... ... халқының тарихы өзінен-өзі қазақ даласын есте жоқ ескі
заманнан бері ... ... ... ... ... шығады. Былайша
айтқанда, ру тайпалық жүйенің пайда болу, қалыптасу жолдарын және сол ... жүйе ... ... ... ... ... ... немесе
құлдырау тарихын объективті қалпында ... ... ... ғана
қазақ халқының шыншыл тарихы ең алдымен ... мен ... ... ... ғана түсіндіріледі. «Ру-тайпалар атауы қазақ қауымы үшін этносты
ұйыстыратын символдық мәні зор киелі құбылыс. Ру-тайпа атаулары дәл ... ... ... ... ... орын ... дейді Ақселеу
Сейдімбек [40, 132 б.].
Міне, осындай жағдайларда аудармашы осы сияқты паремиялық бірліктерді
барынша ... ... үшін ... жазу құралдарын пайдалануға тиіс.
Бұл паремиялардың баламасы да жоқ деп ойлаймыз, ... оны ... ... ... ... ... ... тоқалға жанын берер деген ... ... will be served ... бар. ... ... көп әйел алу ... Бәйбіше, тоқал сөздері содан пайда болған.
Тоқал байғұс тоғына мәз, бәйбішенің жоғына мәз. Ағылшындар ... ... мен ... ... қарым-қатынаспен салыстырады: The mouse
lordships where a cat is not. ... ... ... ... ... Жеті ... ... біл, жеті түрлі білім біл; Live and learn. ...... ел ... – елу. ... ... жеті саны киелі сан болып
саналған (жеті ата, жеті қазына, жеті шелпек). Әркім ... жеті ... ... ... шарт. Сондықтан әр қазақ баласы өз ата-тегін білу
тектілік әрі ... ... пен жөн ... бір саласы болып саналған.
15) Сойылды сілтей білмеген өзіне тигізер; Сегіз тұтам сар садақ, ... ... ... ... ... сөз, сойылдай ерді құлатар; оған сәйкес
Words cut more than swords; ... соға ... ... ... Шоқпарды
сала білмеген өзіне тигізер; ал ағылшындар мысқылмен Every man to his trade
деп сызып өтеді. Сойылды соңғы ... ... Көне ... ... ... аулаған.
16) Ораза, намаз тоқтықта, адыра қалар жоқтықта; Either a feast or a fast
деп ағылшындар айтады.
17) Ескі ... ... ... есі ... ... есек азаншы; Күйеу келсе
қыз тұрмас, бесін келсе күн тұрмас; Every Jack has his Jill. ... ... бес ... бірі. Дін бойынша бір тәулікте бес намаздың уақыты
белгіленген: таң, ... ... ... және ... ... Оразаға
кошсек, мұның мағынасы – ауыз бекіту деген сөз, исламның негізгі бес
парызының ... ... ... 624 ж. ... ... ... ... оразаның барша мұсылмандар тарапынан дұрыс ... ... ... тиіс ... қазір оны көпшілік ұстайды[41, 98 б.].
18) Отызында орда бұзбасаң, қырқында қыр аса ... ... ... ... мол қос ... «Алтын Орда» деген сөз ... ... орыс ... ... және ... шыққан деген
есептеушілік қабылданған. Русьте Төменгі Еділ ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... да бір ... атауы болған жоқ,
оның орнына орыс жылнамаларында ... ... ... деген
секілді айтылымдар қолданылды. XIII ғасырдың аяғынан ... ... ... Орда ... аталым келіп, ол XIV ғасырдағы орыс ресми
құжаттары мен жылнамаларының барлығында берік орнығады [35, 49 ... ... ата ... ... көреді. Сөзін сөйлей алмаған, ... ... ... ...... ... A good wife makes a good husband.
Кереге киіз үйдің басты бөлігі, ... да ... ... ... ... Осы паремиялық бірліктер шумақ, тармаққа бөлініп
айтылған. Мұнда екпін мен дауыс ырғағының атқаратын рөлі ерекше. ... және ... ... ... ... ойды ... ұғымды жеткізеді. Осы
тұста сөздердің ұйқасы сөйлемнің ең соңғы сөздерінің құрамына сай жасалған,
яғни әр тармақтағы ... ... ... ... ... ... ... бір тілден екінші тілге ауысуы, халықтардың қоныс
жақындығына, бір-бірімен ... ... ... ... ... екі ... ... мағынасы бір болса да,
біріншісінде келінге ең маңызды кереге ... ... ... жұбайының
жетістіктерімен ғана шектеледі.
21) Той – ақындікі, көкпар – батырдікі! Көкпар – қазақ елінің ұлттық ... ұлы ... ... ... тапқан алтыннан ақсақал берген бата артық. Қайыры жоқ жақыннан
жаны жақсы жат артық. ... ... ... ақ тілек, ізгі ниет
білдіру есте жоқ ескі ... бері бар ... Бата ... ... ... ... алға тартып, күнделікті тіршілікте жаңсақ қадам, ... ... ... ... ... асыл ... сәт-
сапар, оң жол тілейтін өсиет сөз ... ... ... бір ... ұзақ ... ... ақсақалдардың ақ батасын алу – қазақтың ... ... ... ... ... ... тіл мен мәдениеттің байланысы лексикалық қабаттан анық көрінеді.
Лингвистиканың қазіргі даму ... ... ... байланысты мәселелерге көп көңіл аударылуда. Ұлттық тілдер
мен ұлттық мәдениеттің өзара келісушілік мәселелеріне ... шет ... ... ... ... аз емес. Мәселен, Е.М. Верещагин,
В.Н. Комиссаров, В.Г. Костомаров, В.С. Модестов, ... ... ... ... әрі туыс емес тілдердің фактілерін салғастыра зерттеу олардың
ортақ қасиеттерін, сондай-ақ ... ... ... ... ... және ... ... айқындауға жағдай туғызады.
Ұлттық лексиканы зерделей отырып, ағылшын ... ... ... ... көз ... Ағылшындардың этникалық бейнесін
дұрыс түсіну үшін олардың ашық ... ... ... адам ... ... салмақты және парасатты адамдар екенін ... ... ... бұл ерекшеліктері ағылшын мінез өзгешеліктерінің
нәтижесі болып келеді. Атап айтқанда, конформизм мен ... ... пен ... жылы ... пен ... пен ... ... өзіне тән сықағымен белгілі, яғни
болып ... ... ... ... мысқылды, келекелі, кекесін көңіл
қойып қарайды. Сонымен, ағылшын ... ... ... өте ... ... ... және әр түрлі оқиғалар мен ... ... ... және ... ... ... тапқырлықты
көрсетуге ұмтылады. Ағылшындар сықағы шын болып жатқан жағдайдың және жеңіл
скептицизмді бейнелеп ... ... ... ... ... және табан тірескен еңбек ... ... ... ... ... ... ... табандылық
пен өзіне сенушіліктін ерекшеліктерін туғызады.
1) In for a penny, in for a pound. ... ... бұл ... ... ... соң, ауыр деме ... сәйкес келеді. Take care of the pence ... pounds will take care of ... A penny saved is a penny ... ... Ақша ... құралады. Who will not keep a penny never shall
have any; Penny-a-liner; Penny-wise and ... Not a penny ... Crooked ... A bad penny always comes back; A penny more ... whistle; A penny soul never came to two pence; Better give a ... lend a ... He hasn’t a penny to his name; A friend in court ... than a penny in purse; оған қатысты қазақта мынадай паремия бар: Жүз
сомың ... жүз ... ... Penny ... ... да, ... ағылшындар penny, pound, shilling сөздерімен тек есепдандықты
сызып өтпейді, ... ... ... ... ... ... ақшалы өмір
сүретінін және бұл ұран адамның барлық жағынан да басты ... ... тұр. ... сүйенсек, penny ... 1) ... ... ... ... ... Штаттарының ұсақ тиыны, оның
құны жүзден бір долларды құрайды, яғни бір ... 2) ... ... ... 3) Ирландияда ирланд фунтынан жүзден бірді құрайды. Pound ... ... фунт ... Стерлингтер – ұсақ күміс ... ... ... - ол ... ... ... фунты» атты
термин Англияда X ғасырда шыққан, «фунт» атауы 1694 жылы ... ... ... ... ... ... ... айналымға кірген.
Деректер бойынша айтып өтсек, бір фунтты құрайтын тиындардың 6 түрі бар,
олар ... ... ... ғана ... ... ... ... әйелдің бейнесі, ал теріс жағында – герб, ... ... төрт ... бірі ... ... ... жағында
оның номиналы жазылған – «One pound», ... ... тәжі ... ... роза ... [roses] ... символы) өсіп жатқандай, ошаған
[thistle] (Шотландияның символы), самырсақ-порей ... ... ... ... ... ... Ирландияның символы) орналасқан [42, 113
б.]. Ақшаның ... ... penny, pence, pound ... ... ... орын ... ... бұл құбылыс халықтың менталитетіне тән болса
керек. Сөйтіп, айтар ойымыз, кез ... ... ... қорында сол елдің
ұлттық-мәдени, географиялық ерекшеліктері мен сипаттары кездеседі.
Сонымен, паремиялардағы мәдени-ұлттық ... – оның ... ... ... ... ... wife must be above suspicion. Қазақ тілінен осыған сәйкес
Ұлықтың әйелі ... ... да, ... ... да ... ... бірлік
таптық. Бірақ та қазақ баламасында Цезарь аты басқа сөзбен ауыстырылған
(ұлық). Сондықтан ... Юлий ... кім ... ... ... Юлий ... орта ... бүкіл Рим империясының қолбасшысы болған.
Деректер бойынша, Англия елінде ... ... ... ... ... ... келген. Паремияның Рим еліне жататыны осыдан шығар.
3) Homer sometimes nods; Hamlet without the Prince of Denmark; ... ... ... ... ... төркінін тілден тыс жатқан
экстралингвистикалық факторлардан, этимологиядан ... ... ... ... ... болмайды, ол әртүрлі жағдайлармен ұмытылуы немесе
жойылуы ... ... ... оның этимологиямен байланысы шығады. Гомер,
Гамлет Уильям Шекспирдің атақты шығармасының басты кейіпкерлері болған.
4) Give him an inch and he will take an ell; An inch breaks no ... ... бір дюйм – ... ... ... иә болмаса 25 миллиметр
шамасында. Осыдан Шекспирдің сөзі by inches пайда болған.
5) Ағылшындардың өмірінде дәстүр аса маңызды ... ... Сол ... ... ... Егер ... ... құлы болса, ағылшын
өзінің дәстүрінің құлы. ... ... ... ... ... ... көптігі заңды құбылыс. Ең тұрақты ағылшын дәстүрінің арасында
балалардың ... ... ... ... ... тәрбиені
айтып кетуді жөн көрдік. Life is not all beer and skittles. Бұл ... ... ... ... ... де көріп отырмыз.
6) The proof of the pudding is in the eating; Too much pudding will choke ... Better some of the pudding than none of the pie. ... – ол ... Ұн, ... ... ... ... Паремиялар
ауыспалы мағынада тұр. Пудинг атаулары бейнелі құрал ретінде мәдени өмірдің
құбылыстарын ... ... ... ... ... ... ой-толғамын білдіреді. Бұл орайда тілдің мәдени-этникалық
компоненттерін танытатын ағылшынның ұлттық ... ... ... ... көңіл аудару тіл ғылымы үшін құнды мәліметтер ... ... ... Pilgrim fathers. Pilgrims – Англиядан Америкаға 1620 жылы «May flower»
атты кемемен ... ... ... Бұл сөз ... ... жатады, бұлар «ұлттық-мәдени ой жүйенің
қаймағы», «мәдениет ошағы» болып табылады [24, 305 б.].
8) Care killed a cat. Шын ... бұл ... ... емес, адамға
байланысты айтамыз. Ағылшын халықтық ырым бойынша мысықта ... өмір ... бұл ... ... ... ... таратылған.
9) Jack wants to be as good as his master. Master – ... ... ... (ер ... mistress – ... ... 2) ... директоры
(кейбір университеттерде, әсіресе Кембриджде [Cambridge University] және
Оксфордта [Oxford University]). Осы сөзден Master of Arts – өнер ... ... Master Of Science – ... ... ... шыққан [42, 88 б.]. ... ... as ... арқылы
өрнектелген.
10) Christmas comes but once a year. Christmas (Day) Иисус Христостың тұған
күнін қастерлеп құлшылық ... ... ... ... Бұл ... ... адамдар бір-біріне сыйлық сыйлайды [Christmas boxes] және
ашық хаттар [Christmas cards], елканы ... ... tree]. ... ... ... Eve] ... және 12 күн жүреді. Осыдан
Christmas dinner – ... асы ... ... еті) ... ... және ... ... [Christmas pudding] әзірленеді. Бұл
дайындықты Christmas time деп атайды [42, 35 ... Jack the Ripper; ... ... ... ... 1888-91 жылдары
әйелдерді өлтірген адамға тағылған аты [43, 622 ... Cross the Rubicon, яғни бір ... ... ... ... жыл
санауымызға дейінгі 49 жылы Юлий Цезарь Рим ... ... ... ... ... мен Рубикон өзенің қиып ... ... ... Рубикон өзені Италия мен Цизальпинский Галлияның шекарасы болған
[43, 659 б.].
13) After us the deluge! Бұл сөз ... ... ... XV немесе оның
фавориткасы Маркиза де Помпадурмен айтылған [43, 676 б.].
14) Baker’s dozen, иә ... a ... dozen деп ... Көне ... ... нан ... наубайшылардан нан алатын, наубайшылар
нанның салмағын жасырып жеткізбей бергендіктен, жазасынан қорқып 12 нанның
орнына 13-ші нан ... ... деп 13 нан ... Бұл ... ... A devil’s dozen мәтелі орта ғасырда перінің ойнағымен
байланысты [43, 702 ... Give a Roland for an Oliver. ... – сері ... ... ... ... ... адам), ол кресшілер жорығының қатысушысы және ... ...... орта ... ... ... Жеке алысқа түскен
Роланд пен Оливердің күштері тең болып, ешқандай ... ... жоқ ... ... ... ... Ағылшындарға асқа отыру уақыты тұрақты
ауыспайтын кез болып саналады. Олардың бірінші – ... асы, ...... асы, 17.00 – шай, 19-20 түскі тамақ. Бізге ол кешкі ас ... яғни ... – шай ... ... ұлттық, заттық және рухани мәдениет жөнінде сарқылмас мәлімет
беретініне орыс тіл білімі ... А.А. ... зор ... бөлді. Оның
пікірінше тілдерді зерттеуде сөз дайын ойды туғызудың, құрастырудың ... ... Тіл – ... өзі екенін, ойдың тууының тілмен тікелей
байланыстылығын, тілге тәуелділігін ... деп ... ... ... ... ... аңыз-ертегілерді зерттеудің
маңызы зор деп ... ... [44, 405 ... жүйедегі тілдерді салыстырмалы-салғастырмалы, типологиялық
және лингвомәдени ... ... жеке ... ... мен
құрылымдарында бұрын байқалмаған құбылыстарды айқындауға және олардың
ортақтықтары мен ерекшеліктерін ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі ұлттық лексика
элементтерінің көптігі, әр ... ... ... мен мәдениетін
байланыстырушы қазына деген ойдамыз. Туыс емес екі ұлт, ... ... ... ... жоқ ... ... заңды құбылыс.
Баламасы бар паремияларда ең қызығы - бір ... ол ... ... ... ... ол ... қолданатын сөздермен жеткізіледі және менталитетке
байланысты мысқылмен, ... ... ... ... орамдарды өзара
мәндес келетін фразеологизм, лексема немесе түсініктеме беру ... ... ... ... ... ... ... тіл – тілдегі әрбір
паремияның, әсіресе, лакуналық тіркестердің шығу төркінінен, лингвомәдени
уәжінен ұлттық болмыс, ұлттық ... ... ... ... ... кәде
т.б. көрініс береді.
2 РУХАНИЛЫҚТЫҢ ЛИНГВОМӘДЕНИ КӨРІНІСІ
2.1 Имандылық – қазақ руханилығының негізі
Қазақ ... ... ... ... ... Абай ... бойынша
имандылық – адам өмірін болмыспен үйлестіретін ең ... және ең ... Егер ... түп мәніне үңілетін болсақ, адамдық ... өзі ... ... [45, 202 б.]. Иман ... ... ... араб
тілінен енген. Қазақ тіліндегі мағынасы сену, ... ... ... ... ... хақ ... Мұхамедті Алланың елшісі
екендігіне сеніп, Алла жолын, Пайғамбар ұсынған хадистерді ... ... ... ... ... ... сөз. ... бағыну үшін
оның адамзатқа қойған өмір заңдылықтары мен діни қағидаларын білу ... ... ... ... бетке ұстаған қазақ халқының ең үлкен
алғысының өзі «Иманды бол» деген тіркес.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің ізгі белгілері болып табылады. Дана халқымыз
адамгершілігі мол, кісілігі ... ... ... ... ... ... көзі ... қайрат, ... тағы ... ... адами қасиеттер [46, 4 б.]. «Адам қадір-
қасиеті жайында» ой ... ... ерен ... ... ... Ла ... Бұл туындысында құдай адамды бүкіл ... ... ... ... ... адам маңында ғана мәнді деп айтады. ... ... ... ... бір ұлттың, этностың мәдениеті арқылы
әлемді және әлемдегі адамды түсінуге болады. Бұл өзімен ... ... ... әкеліп тірейді: Адам бойында барлығы тамаша болуға тиіс –
жан, тән, және сана. ... ... ... ... ... ... ... сөзі иман түбірінен шығып ... яғни ... ... ... Ол – ... ... ... т.б.
ұғымдарды алмастыра бастағандай. Сондықтан да, имандылық бұлардан ... ... ... ... ... сара жолы деп қараған ... ... Абай 38-ші қара ... ... құр инаныш бірлән болмайды,
гәдәләл үә рафгат бірлән болады» - ... ... тек сену ғана ... арттыру мен әділетті іс істеу, ынсап, ұят бұл гәдәләттән ... ...... ... ... ... басқаларға соны қалау» дейді
[47, 12 б.]. Сайып келгенде, бүкіл болмысымен таза болу: санасының, ойының,
жан дүниесінің, арының, ұятының т.б. ... ... ... ... ... сөйлеген сөздерінен, адамгершілік
қасиеттерінен танып білуге болады.
Азамат дамуының философиялық, психологиялық ... ... ... рухани дамуына жазба мұралар, салт-дәстүрлер және мәдениеттің
ықпалы туралы мағлұматтар сонау орта ... ... ... ... ұғым адам ... өз елімен халқын сүю,
кішіпейілділік, шыншылдық, қайырымдылық, ... ... ақ ... ар ... жан ... ... және адамдық
қасиеттердің адалдық, сенім ұғымдарымен ұштасады. Адамдық ... бір ... Бұл ұғым ... ... ... мәселелердің бірі
болып саналады. Өйткені «адам жанын ұғу қиын» демекші, адамды басқа табиғат
әлемінің заттары іспеттес ғылыми ... ... ... бәрін ашып
шығу мүмкін емес. Мальбранш айтқандай «Ең көркем, ... да ... ... барлық білімдеріміздің арасында ең қажеттілеуі – ол өзіміз
туралы білім ... ... ... ... ғылымдардың арасында адамға ең
лайықтысы – адам туралы ілім» [48,25]. Бұл ... The proper study ... is man ... ... ... ... ... жағымды қылықтардың басы екеніне 1-ші ... ... 1- ... ... ұғымдар.
Сурет бойынша имандылық – адам баласының рухани жан дүниесінің, ішкі-
дүниесінің көрінісі. Өмірде адам баласы тұтынатын, өзінің өмір бойы ... асыл екі ... бар. Оның ... – материалдық байлық (тән
азығы) болса, екіншісі – рухани байлық (жан ... ... ... деп, ... мол, ... ... ... болашаққа
сенімі мол» адамдарды айтқан болатын [49, 160 б.].
«Иманды бол!» Бұл – қазақ этносының ең ... ... ... ... пен ... қана құтқарып қалады» дейді қазақ халқы. Демек, адамзат
ұрпақтары қанша өмір сүрсе де, өмірдің қаншалықты ... толы ... ... ... жүрегінде Құдайға деген сенімнің орны еш ... ... ... ... ... көп қуған, пәлеге жолығар.
Жақсылықты көп құған байлыққа жолығар дей ... рухы биік адам ... ... ... иесі ... байлыққа да ие деген
ойды аңдатады. Демек, тәнді рухани байытып қана адам өмірдің сәнін ... ... ... жасалған. Л.А. Новиковтың ізінше оппозицияны
«тілде елеулі орын алатын біртектес бірліктердің қарсы ... ... ... жөн. ... және ... тілдеріндегі паремиялардың көбісі
бинарлық (оппозитивті) жұпта берілген: жақсы-жаман, ақ-қара, адамгершілік-
надандық т.б. Ж.З. Кадинаның зерттеген қарым-қатынас ... ... ... моральдық-этникалық нормалары қалыптасады. Зерттеуші имандылыққа
жататын қасиеттерді «нормалар» [50, 83 б.] деп ... ... ... ... ... ... тәртіпті, жомарт, қонақжай, бауырмал,
қайсар, ақ пейілді, адамгершілігі бар т.б.) ... ... ... ... ... осы - адамгершілік, адалдық,
ар-ұяттылық, намысқойлық, кішіпейілділік, мейірімділік, ... ... атап ... имандылықты уағыздаған. Мейірімділік
– жүректен, ...... Нар ... нар бота ... адам жоғына қарасады. Бұл тізбектелген ізгі қасиеттерді ... ... әр ұлт ... ... ... тапқан. Әр халықтың
бойында үйренерлік, үлгі-өнеге тұтарлық ... ізгі ... ... ... ... ... ... идеяларды дамыту құптайтын іс.
Халқымыз Жақсыдан үйрен, жаманнан ... деп ... ... Абай
мейірімділік, рақымдылық қасиеттеріне терең мән бере ... ... 14 ... ... ... осындай қасиет лайық деп көрсетті: «Рақымдылық,
мейірбандық, әртүрлі істе адам ... өз ... деп, ... ... да ... игеді демек, бұлар - жүрек ісі. Асықтық та - жүректің ісі.
Тіл жүректің айтқанына көнсе, жалған ... ... ... ... ... жандардың бет-бейнесі жарқын, көңілі ашық,
жаны да тәні де ... ... ... ... Ол ... өзінің
адалдығы мен, әділеттілігі мен адамгершілік ... ... ... ... атқанды аспен ат деп қастандықты кешіріп, жамандық істегенге
жақсылық уағыздайды. Фрэнсис ... «The sun, though it passes ... places, yet remains as pure as before» ... ... ... ақылды, адал, білімді, кішіпейіл, ұяты бар адамды ... ... адам деп ... Және ... ... ... ... бірімен-
бірі тығыз байланыста деген ойға бекиміз.
Сонымен, ағылшын лингвомәдениетінде ... ... ... ... ... халқынің өз діні болғанымен, олар дінді ... ... ... әр ... жер ... өз ... ... қайсысын басшылыққа алғандарына қарай діндері де
әрқалай аталады. Қазақтар болса, оларға имандылық, бір ... ... сену – ... ... бес парызының ең алғашқысы. «Алланың өзі
де рас, сөзі де рас» ... Шын ... еш ... зорлықты қаламайды,
қара ниетке алданбайды. Имандылық адам баласын жылы ... ... ... ... ... үйретеді. Яғни, адам Құдайдың өзіне ұқсатып
жаратқан туындысы. ... ... ... ... ... ... барынша таза
ұстап, санасын үнемі байытып, ұлы Жаратушыға жақындауға, соған лайық болуға
тырысады. ... ... ... ... ... ғана ... тән және аталмыш ұғым екі мағынада қолданылады. Ол діни және жағымды
қылықтар деген қорытындыға келдік.
2.2 Руханилық негізіндегі ... ... ... ... ... құндылықтар мәселесі көбінесе
Ресей ғалымдарының назарына ілігіп кеңінен қарастырылған. Осы мәселеге орай
зерттеушілер В.В. Столин мен А.П. Наминач ... ... ... ... ... ... надандық пен жалғыздық ара-
қатынаста қарастырған. Олардың ... ... ... терең,
негізгі құрылымы үш басты өлшемдерден тұрады: 1) жалпы адами құндылықтардың
мөлшері – ... 2) ... 3) ... Аталмыш құрылым бір
әлеуметтік ортақтық өкілдерінің арасында ғана тұрақты және ... ... [51, 45 б.]. Осы үш ... ... ... жүреді деген
ойдамыз. Тек адамгершілік игі істер жасауға, ... алыс ... ... және ... халықтарының паремиялары осыған дәлел Жақсылық
іс қайда болса, ... атақ ... It is an ill wind that blows nobody ... ... ... ... еңбектер арналған. Соның бірі
К.Ж. Нұғманованың «Общечеловеческие ценности и их ... ... ... атты ... ... 1997). Бұл
еңбек ұлттық-этникалық құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар мәселесіне
алыс шет елдерде Р. Инглехарт, М. Рокич, Р. Вильямс, ... ... ... ... ... ... жүйесі әлемнің тілдік көрінісінің өрбуімен ... Бұл сөз ... ... төмендегі пайымдауына саяды:
«адамның дүниетану қатпарларында жатқан әлемнің ғаламдық образы оның рухани
белсенділігінің нәтижесі ретінде танылады» [52, 7 б.]. Бұл ... ... ... әлемнің тілдік көрінісімен ұштастырады. Адамның рухани
белсенділігінің қырларының бірі адамгершілік таныту, ... ... ... ... ... әркез мәртебе еткен бабаларымыздан
келер ұрпаққа өнеге ретінде ауысып-ұлықталатын ең қымбат ұлттық ... ... Осы ... ... ... ... ... тұтқан қазақ және
ағылшын халқы қашанда биік.
Адамгершілік сөзі кісі, кісілік түбірінен ... ... ... ... ... ... кез келген адамға қатысты
емес, нақты позициядағы адам орнын айқындайды. Мәселен, Кісі болар ... ... Ат ... құлынның мүшесінен белгілі; Кісі болар
баланың кісілерде ісі бар, кісі ... ... ... несі бар; ... ... есті кісі ... ... аралық қатыстылықты сипаттаудың мәдени факторы, яғни адамның
мәдени ... ... ... ... көрініс береді. Тұжырымдап
айтқанда, логика-ассоциациялық екпін «адам», «кісі» тірек сөздеріне түсетін
паремиялардың дүниенің ... ... ... ... ... ... суреттейтін образды сипаттамалар жасауға қатысады.
Тұлғаның рухани бостандығының өлшемі оның адамгершілік қасиеттерімен
анықталады және ол адам ... даму ... ... ... [53, 256 б.]. Адам ... ... үшін адамгершілікке қарыздар
десек, адамгершілік те адами, яғни шынайы, басқа хайуанат ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Паремияларды
мысалға келтірейік: Қолы ашықтың – жолы ... Ақыл ... ... ... не жетсін? Жүйріктен құтылып не кетсін? Сұрамай бергенді ... ... ... ... ... десе болар; Әйел жомарттық қылғанда,
Еркек намарттық қылған өлім; Шын жомарт ... ... Шын ... ... ... ... ... жомарт жоқтығын білдірмес;
Жомарт жоқты білмес, батыр көпті білмес. Бірінші паремияда «қолы ашық» ... ... ... және бұл ... тек қазақ тілінде (ағылшын
тілінде жоқ) ғана қолданылады. Қолы ашық – ... ... сақы ... ... ... [6, 347 б.]. Адамның аксиологиялық мінез-құлқы
оның адамгершілік қасиеттеріне берілген ... ... ... ... ... құтылып не кетсін? Сұрамай бергенді жомарт десе болар,
Айдамай жүргенді ... десе ... Шын ... жоқтығын елемейді, Шын
жүйрік тоқтығын ... ... ... ... ... жоқтығын
білдірмес; Жомарт жоқты білмес, батыр көпті білмес деген ... ... ... ... ... түрде берілген. Айталық,
адамгершілік құлық мәдениеттің бір бөлігі бола ... сол ... ... өз алдына жеке қойып танытатын қасиет болса, ... – ол ең ... ... ... ... ... соң ... болып саналатын аттың
ерекше түрі.
Зерттеушілер (В.Н. Телия, А.Д. Шмелев, Н.Д. Арутюнова, М.П. Одинцова,
Е.С. Никитина, ... ... ... ... және т.б.) ... ... ... ұлттық-мәдени табиғатына көңіл бөледі. Олардың пайымдауынша
жоғарыда айтылған ... жүйе ... ... ... ... ... ... Бұл жерде паремияның мәні ұлттық колоритпен бедерленген.
Жомарттық сөзіне келетін ... ол - ... ... пайда болған
адамгершілікке байланысты көптеген компоненттерінің бірі. Жомарттық – ... ... ... шалқыған кендік, түбі жоқ тереңдік, оның азы көп,
жоғы бар болып көрінеді. Жомарттық сөзі қолы ашық оралымымен үндес ... ... ... ... ... ... ... О.Г. Дробницкий: «Өнегелілік еш уақытта бөлек тұрмайды, керісінше
қоғамда адамның көп жақты болмысымен тығыз шиеленіседі. Ол ... ... ғана тән ... ... ара қатыста болады. Өнегелілік ешқашан
өзіндік мәні бар сала түрінде өмір ... ол ... ... ... ... - деген [54, 29 б.]. Шынында, адамгершілік ұғымы
достық, ... т.б. ... ... ... байқалады. Мәселен,
Нар маяға нар бота жарасады, мейірімді адам жоғыңа ... ... ... ... осы ... ... паремиялар бар:
It’s better to give than to take; One good turn deserves ... covers a ... of sins; A host in himself; He gives twice ... ... ақын Абай да ... жоғарылауы, ішкі дүниенің баюы
адамдардың рақымшылдығына, адамгершілігіне байланысты екендігін айтқан.
Ғұламаның ойын ... ... ... мұраның лингвомәдени сипаты
айқындай түседі. Мысалы, Мейірімділік – жүректен, мейірімсіздік – білектен;
Кісінің көзіне көзің түссе, көңілі ... ... ... ... үйі ... бірдей. Берілген паремия үй, түз семалары арқылы жасалған.
Дүниенің паремиологиялық бейнесінде адамға мінездеме ... ... ... ... ... ... ... humanity, charity
деп аударылады. Бұл сөздерге сөздікте мынадай анықтама беріледі: humanity –
1) all people, thought of as a group; 2) a kind and ... ... other people; 3) the state of being ... ... ... ... ... анықтамаға сәйкес келеді:
humanity – 1) people in general; 2) kindness, respect, and sympathy ... Біз ... ... ... назарға алып отырмыз. Екі сөздікте
де айтар ойы бір: бір-біріне қарайласатын ұжым, ... ... ... сөздігі бойынша humane/адамгершілігі мол адамды
сипаттайтын бірнеше синонимдер ... kind, ... ... gentle, ... ... ... [55, 119 б.]. Олардың
шыққан түбір-сөздері - courtesy, civility, keenness, ... ... ... ... tactfulness. Екі тілде берілген
мағыналар әдепті, инабатты, тым ... ақ ... ... ... ... ... kind-hearted, soft-hearted, gracious бейтарап сын есімдер болып
саналады, олар жиі қолданылады.
Merciful, tender, gentle сын ... ... ... стильде
кездестіреміз. Kind-hearted, soft-hearted сөздерінің түбірі heart (жүрек).
Сондықтан да адамгершілік қасиетінің мекендейтін жері ... деп ... ... ... елі адамгершілігі мол, кішпейіл адамды
түсінігі бар (understanding), қайырымды (kind), ... ... және ... аяп тұратын (sympathetic) тұлға деп түсінеді.
Ойымызды дәйектей отырып бірнеше паремиялар келтірейік Better bend ... Courtesy costs nothing; Civility costs nothing. ... ... ... Осы ... ... ... әлемдік көрінісінде адамгершілік ұғымы ақымен салыстырылып, ... ... ... ... ... ол ... ... танылады. Бұл тілдік моделдерде қалыптасқан ... ... яғни ... ... болмайды, берекең қашпайды деген мағынамен
ұласады.
Ағылшын және қазақ тілдерінде ... ... ... ... сүйене отырып, адамгершілік – адам баласына тән ... ... Ол ... өзін ... ... ... қайырымдылық
түсініктерінен тұратын руханилықтың бір белгісі. ... Тәні сұлу – ... Жаны сұлу – ... ... ... ... ішің ... болсын; Be as
patient as ... ... ... ... сұлулықтан гөрі ішкі сұлулық маңызды болса,
ағылшындар жағымды кейіпкерді, әсіресе мифологиялық, библиялық ертегілерден
шыққан кодтарды қолдануға тырысады (Job). ... ... ... ... ... тоғысуы күнделікті дүние. Бұл жерде Job -
библиялық христиандардың ... ... ... ... ... болып саналған. Періште әрқашан жағымды, оның ... ... ... ... жәрдем жасауға асығатын, кішіпейіл образ.
Бұл тек этнос ... ... ... халыққа паремияның мұндай тарихи
аспектісі сипаттама арқылы санаға жеткізіледі.
Бұл жайында белгілі ... ... ... ... тұрмыс-
тіршіліктің, қоршаған ортаның дүниетанымға тікелей қатысты екенін және оның
тілде өзіндік көрініс табатынын былай деп тұжырымдайды: ... ... ... оның желі мен ... ... дүлей болса, соған лайық адамдардың өмір-
тіршілігінде де, өзара қатынасында да дала табиғатына лайық мінез, ... [56, 137 ... ... ... екі ... ... ... жан
тазалығы, ішкі дүниенің маңыздылығы уағыздалатынын көрсетеді. Бұл тұста бір
ақиқатты айта кету ... ... әр ... паремияларының шығу
жолдары, әр түрлі түсінуі, қабылдауы – заңды ... ... ... ... әр ... оның ішінде ағылшын мен қазақ тілдерінің өмір-болмысына,
кәсібіне, шаруашылығына тереңдей үңіле келе олардың өзіндік ерекшелігі, бір-
біріне ұқсамайтын өзгешелігі кездеседі.
Бір ... ... ... Көп ... ... бол, - ... ... қоғамдағы орнын белгілеуде ішкі ойдың күші көрсетіліп, сол күштің
бір үйдің баласы болып қана ... ... өзі өмір ... ... ... адам дәрежесіне жеткізетінін аңдатады.
Бұл халқымыздың терең ойшылы Абайдың Атаның баласы болма, адамның ... - ... ... ... ... кішіпейіл болып, көпшілікке,
халыққа жақын болуға бағытталған ... ... ... ... ... ... болу – әр ... бойындағы ішкі дүниенің даму деңгейінің
әр алуан ... ... тану ... соның ең жоғарғы сапалары бір адамда
табылса деген ойдың, адамгершілікті танудың сипаты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ақылдан туындайтын
дара күш екені жақын көрсетілуде. Осы паремияның мағынасын Charity begins
at home ... ... ... ... кәсіпшілігі мал шаруашылығы болғандықтан көбінесе
қазақ шаруасының негізгі ... ... пен ... ... ... даласы адамгершілік компоненті бар паремияларда да орын тапқан. Бұл
өзімен этнос болмысынан пайда болған ... ... ... - ... бейнесі, тарихи тұлғасы және ол туралы реальды шындық, ... ... ... ... ... ... ... кезінен бүгінгі
есейген шағына дейінгі кешірген өмір тіршілігінің айнасы, оның тілі арқылы
қалыптасып, жадында сақталып, ... ... ... ... ... ... бай ... қазынасы», - дейді академик Ә.Т. Қайдар өзінің
этнос болмысы туралы анықтамасында [57, 80 ... ... ... ... ұлттық сипатын
анықтау үшін Р. Аллоярова, Э. Мұқышева, А. Донбаева тәрізді ғалымдар ... ... ... ... ... жеке лексикалық компоненттерінің ұлттық-мәдени сипатта
болуы: Сойылды соға білмеген, өзіне тигізеді;
2) паремиялардың құрамындағы сөз ... ... ... ... Ата ... – алтын мекен;
3) паремиялардағы толық сөйлемнің ұлттық сипатта болуы. Он үште отау ... 72 ... ... қатпарларында тілді қолданушы елдің ұлттық-мәдени,
географиялық ерекшеліктері мен сипаттары бейнеленеді. Паремиялардағы мәдени-
ұлттық ...... ... ... арқылы
анықталады. Сондықтан да, халықтың ұлттық-мәдени нақышы ... ... ... ... бар ... ... ашудың
лингвомәдени тұрғыдан маңызы зор.
Лингвомәдени және когнитивті мәнге ие ... ... ... этнос болмысына қатысты бағалы тілдік бірліктердің мағлұматтар мен
құнды деректерді өз бойында жинақтап сақтай алғандығымен мәнді. ...... ... ... ... ... ... кең жайлау –
жігіттің зоры. Осы тұста кең жайлау ... ... ие ... адамгершілік
ұғымымен ұласады. Жоғарыда келтірілген паремия құрамында кең жайлау жеке
лексикалық сыңары ұлттық-мәдени ... ... ... топқа кіреді.
Паремия бинарлық ... ... ... және ерге ... ... ... Паремияның мазмұны бойынша қазақ еліне
адамгершілік ... ер ... ... ... ... бір ... елі адамгершілікті сөзден гөрі іс-әрекет түрінде тануды жөн
көреді Better to do well than to say well; Good acts are better than ... good ... ... құндылықтарды сипаттайтын басты
орынға ие. Ағылшын әлемінде private good (жеке жақсылық) және social ... ... ... Олардың ара-жігін айқындау ағылшын халқына
ғана тән дүние.
Сонымен, адамгершілік – кең ... ... ... және ... Бір үйлі ... ... меймансың; Бір-бірінді сыйласаң –
жан семіреді; He who laughs at crooked men should need walk very ... ... ... ... ... ... Паремиялардағы айтылған
ойды бекіте түсетін пікір өзектестігін В.С. ... ... ... ... ... ... бойынша адамгершілік/charity ұғымы
бірлік, тұтастық принципінде ғана жүзеге ... ... ... бар ... рухы ... ... ... ойды тұспалдайды.
Сөзіміздің тірегін паремиялардан табамыз Enough is as good as a ... is its own reward; ... ... ... ... өмір ... ... бас тартуы зұлымдық болып саналады. Сондықтан да
ағылшын ... ... ... A virtuous tyrant is a ... ... He that goes barefoot must not plant thorns; He that spares the bad
injures the good; Good can never grow out of evil; Those who live in ... should not throw stones деп ... Бұл ... good ... ... және evil ... ... Дәл салыстырмалы аспект рухани қасиеттің
күштілігін жеткізеді деген ой бекиді.
Адам өмірінің өнегелі сипаты ... ... ... ... ... ... тұтастығы, құрамының толықтығы деген логикалық-
ассоциативтік пайымдау жасаймыз. Мәселен, ... is next ... As fit as a fiddle; The best things are worst to come by; He is
a man; ... жаттық жоқ; Өзі жақсы кісіге бір ... орын бар. ... ... ... ... ... ... символы ретінде
тарап кеткен албандық Монах Тереза Шешейдің бейнесі сомдалған. Деректер
бойынша ол көз ... ... бара ... ... жылы ... жер ... оларды да ойлайтын адамның бар екендігіне ... ... ... бұл ... ... ... паремиологиялық
реңкімен үндес келеді Кедейге кедей қайыр ... қу ... Бір ... ... ... күн ... Ашаршылықта жеген құйқаның дәмі кетпейді;
Ит иесіне үрмес; Итті күшігім десең, аузыңды жалайды паремияларын қазақтың
дүние ... ... ... – адамгершілік дәстүрдің тілдік моделі
ретінде танудың негізінде ... Тұз – ... ас ... ... ... киелі сан болып есептеледі. Демек, бір күн тұзын татқанға, қырық
күн сәлем дей ... ... ұзақ ... не ... ұмытылмайтын қасиет,
тіпті ол 3, 7, 13, 40 киелі сандардың арасында максимал санға теңеліп тұр.
Сөзімізді тұжырымдасақ, руханилықты ... ... ... ... әлем тарихында белгілі дәстүрлердің қатарында бағаланған.
Тұлпардың ... ... ... Жақсының қадірін өлгенде
білерсің. Озық ат – ... ... ... ... ... ... ... культтік таным адамзат шығармашылығының ең көне
көрінісі болып табылады. Тіл мен ... ... ... ... пікіріне сүйенсек: «Жануарлардың культі - ертедегі адам мен
табиғат ... ... ... ... шек» [4, 69 б.]. ... ... ... жануарлар әлемінің танымдық сипаты еш төмендеген
жоқ, сондықтан да ... ... және ... стереотиптер мен поэтикалық
бейнелердің ұғымдық көрінісінің жалғасы болып ... ... тән ... олар ... ең ... ... ... малдың түрін адамның бойындағы құндылықтармен салыстырады.
Адамгершілік ұғымының экспликациясын келесі сыңар - ... ...... көркі; Су да төмен қарай ағады, кішіпейіл ... ... ... емес, кісілік қасиет. Бірінші мен ... ... ... арқылы жасалған. Яғни, қазақтардың түсінігінде
адамгершілік руханилықтың негізі, кісілік келбеті.
Кішіпейілдің абыройы асады, тәкаппардың құты қашады. Этникалық ... ... ... әрі ... ... ... кісілік қасиет. Ол
санада жылжымалы құбылыс ретінде ... ... ойды ... біз ... тілінде кездестірдік A little sympathy goes a long
way. Sympathy/адамгершілік ұғымы жандандырылып ... ... ... ... тұрмай әрі қарай жылжып дамиды дегенді астарлайды.
Сөзімізді тұжырымдай келе, руханилықтың негізгі сипаты – ол ... ... ... ... ... ... ... ұмтылуы, яғни
ақылын, дарынын, қабілетін, шеберлігін, ішкі ... ... ... ... қоршаған ортаға және ғаламға беруге құлшынысы.
Осындай ... ... ... ғана адам ... ... ... деуге болатындығы С.Е. Нұрмұратовтың «Рухани ... мен ... ... ... ... еңбегінде сөз
болған [58, 21 б.].
Адамгершілік ұғымы әл-Фараби философиясында бақыт ұғымымен астасып
тұр. Бұл феноменнің адам үшін ... аса зор ... ... ескертіліп
отырылады. Бақыт мәселесін жан-жақты ... ... ... ... ... бұл өзі үшін ғана ізделетін қайыр, жақсылық.
Бақытқа ... ... ... ... – бұл ... ... Оларды
тудыратын адамгершілік пен әдеттер – бұл қайырымды нәрселер»
[59, 57 б.]. Философтың бұл пікірі ... ... ... ... ... ... пәлеге жолығар. Жақсылықты көп қуған байлыққа жолығар. Тәртіп тән
үшін, ... жан үшін ... ... ... ... өмірінде тозбайды,
жаманға қылған жақсылық бір ... ... ... көрген жеріңе
еңбекте де жет, жамандық көрген жеріңнен еңбекте де қаш, ... ат ... ... адам ... ... ... болмаса мал азады. Қайырымы
болмаса жан азады деген ... ... ... ... ... уәждерді ең алдымен ұлттық менталитеттен ... ... ... тығыз байланысты бұл аталы сөздерді арнайы зерттеудің,
олардың түп-негізін ашып-айқындаудың танымдық, тәрбиелік мәні зор. ... ... - ... ішкі ... ... берілетін баға.
«Жақсы» ұғымы адам бойындағы барлық жағымды қасиеттерді ... біз бұл ... ... ... ... ... ... жоғары рухани күш екенін түсіну үшін бұл ... ... ... ... сипатталады. Мәселен, Жамандықты
көп қуған пәлеге жолығар. Жақсылықты көп қуған байлыққа жолығар.
Ағылшын этносында да ... ... ... ... ... ... ағылшын тілінің әлемдік бейнесінде барынша
орын алған No garden without its weeds; The best is often enemy of ... What you lose on the swings, you gain on the ... No ... alloy; Repay good for evil; The devil is good when he is ... so bad, as not to be good for ... Every cloud has a silver
lining; If the blind lead the blind both shall fall into the ditch. ... ... ... ... ... жүрмейді,
адамгершіліктен адамгершілік күтпейді, жамандыққа адамгершілік жасау
(паремиялардың ... ... не Тас ... ... ат ... ... ... пен жақсылық егіз ұғым. Әр уақытта қатар жүреді.
Сонымен, тек иманжүзді адамдар ғана мейірімді ... ... ... Ақыл ... ... ... Fair words break no bones; ... аты арып тоны ... Кең ... – кем ... Олай ... нақты руханилықтың көзі.
Құдықтан су ішкен, қазғанға рахмет айтады, ағашты көлеңкелеген,
еккенге рахмет айтады. ... ... ... ... ерте ... діні таралмай тұрып табиғаттағы кейбір ... ... ... ... киелі, қасиетті санағандығынан оларды халық
қазынасында сақтаған. Орманда өсетін биік ... ... ... ... Оны мына ... ... ... культі байқалады. Олардың түсініктері бойынша ... - ... ... ... ... ... бөлек өскен ағаш культі ғана
болып қоймай, сонымен қатар тұтас шоқ тоғайлар да ... ... ... б.]. ... ... – ағаш ... ... мифтік
жамылғысы түсіп, қазір ... ... бір ... ... ... ... ... үшін табиғат қасиетті, жамандықтан
қорғайтын тірек болса қазақ лингвомәдениеттанымында ол руханилықтың ... ... ... ... ... ... ... ретінде түсінеді: Get a
name to rise early, and you may lie all day; Good fame sleeps, bad ... Better give a shilling than lend a ... ... ... болатын іс, процесс. Сауда ... ұзақ ... ... ... ... орын ... Олар «бірінші өзім, сосын
басқалар» деген қағиданы ұстанады. Ағылшындарды Nation of ... ... ... ... Осы ... Н.Д. ... ойы еске оралады: «Адам
тілде өзінің кескінін, ... ... ... мен ой ... ... деген көзқарасын сақтайды». Бұл ой В. фон Гумбольдттың келесі
пайымдауына саяды: «Тіл ... ... ... мен ... ішкі ... ... жайған әлем» [1, 273 б.].
Ағылшын мен қазақ елдерінде адамгершілік ұғымы ... ... ... Екі ... ішкі адамгершілік қасиеттерін анықтайтын
негізгі ұғымдар жүрекпен байланысты: жүрегі ... ақ ... kind ... heart. ... ... жолы – ыстық, білектің жолы – суық; Ерлік
елдің қасиеті, Жүректілік жігіттің ... ......... Kind hearts are more than ... Carry ... upon one's ... бүтіндей туыс қандастығы емес, керісінше бірлесіп жасаған
шаруашылық әрекеті сақтайды» (В.Р. Кабо) демекші, ортақ шаруашылық ... ... ... өз ... ... табылған. Мүмкін
осыдан шығар ағылшындар өз кезегінде туыстарына қарайласып, сонан ... ... ... Яғни ... оларға туыстарға жәрдем:
Give your own fish-guts to your own sea-maws. Ал қазақтарда ... ... ... ... ... ... ... Өзін ғана ойлаған - жамандықтың
белгісі, Өзгенің қамын ...... ... ... ... ішкі
дүниесі тілде өзгеше көрініс алады деген ... ... ... ... бойынша, Гестия оттың патшасы болған. Ерте
заманда ағылшындар қазақтар сияқты отқа ... Егер ... ... ... басқа тілдік көріністерге ие болса, мәселен, үйді ... ... ... келіншек босанғанда, жас отау шаңырағы көтерілгенде
жасалатын жақсы ырымдардың бірі – отқа май ... ... ... ... ... ... от – ол адамгершілік: Soft fire
makes sweet malt. Қорыта ... ... ... семантикасы –
тарихтың нәтижесі, жемісі деп тұжырымдауға тура ... ... те, ... ... ... ... өзгешеленбейді.
Тағы бір өзгешелік, ағылшындарға soul/жан ... ... Егер екі елде де ... ... ... сезім болса,
ағылшын лингвомәдениетінде soul/жан жүректің ажырамас ... ... ... A little body often harbours a great soul. ... жан
адамгершілік ұғымын растайды. Қорыта айтқанда, логика-ассоциациялық екпін
«адам», ... ... ... ... паремиялық бірліктер дүниенің
тілдік ... ... ... ... ... ... ... сипаттамалар жасауға қатысады.
Адамдардың рухани түрде жетілуіне, адамгершіліктің қалыптасуына көңіл
бөлінбегендіктен, олар тасбауыр, менменшіл, қайырымсыз боп ... ... ... В.А. ... осы жайт ... ... ... адамдарға немқұрайды қарауды, ал ... ... ...... ... Оған куә екі халықтың
паремиялары: Жақсылық іс қайда болса, жақсы атақ сонда; Өзі ... ... ... орын бар; ... ... ... Жаманға қылған жақсылық
Бір күнгідей болмайды; Жақсының өзі ... сөзі ... He that ... bad injures the good; He that respects not is not ... ... ... ... бірі сый-құрмет/respect, self-respect
екеніне көзіміз жетіп отыр.
Қазақ және ... ... ... ... ... ... ... саралай келе адамгершілік ұғымына тән
сыңарларды анықтадық. Оны төмендегіше жіктеп көрсеттік.
Сурет 2 - ... ... ... және ... тән ... ... ... 3 – ... ... және ... ... халқына тән адамгершілік
ұғымының жеке компоненттері
Суретке сәйкес, «адамгершілік» - көп мағыналы ... ... ... ... ... жомарттық;
– адамгершілік (тек туыстарға ғана емес) барлығына үнемі жасалатын жәрдем,
қайырымдылық ... ішкі ... ... ... ... атақ, абырой, даңқ;
– туыстарға ғана жәрдем (үнемі барлығына бірдей емес);
– жан(жүректің ажырамас бір ... елге ... ... ... ... ... – қадір-қасиет, сый, не қадірлі адамдар
мен ... ақ ... ... ... зор ... people with kind hearts, яғни ақ ... жүректері жұмсақ, мейірімді
адамдар;
– қайырымдылық;
– достық.
Қазақ және ... ... ... ... ... ... екі халықтың адамдық қасиеттерінің ... ... ... ... жоқ екендігін байқадық.
2.3 Руханилық негізіндегі қайрат/strength ұғымы
Ұлт айнасы тіл десек, тіл – халқымыздың тұрмыс-тіршілігінің, ... ... мен ... болмысының, дүниетанымы мен парасатының
куәсі.
Халықтардың қаншама ... ... әр ... ... ... ... бір-біріне теңей сөйлеу ... ... ... сөзі ... ... ... ... қай тілде
де аз емес. Құрамында қайрат/ strength ... бар ... ... қолдану дәрежесі, құрылым ерекшелігі әр түрлі. Әр ... тек ... тән шығу ... ұлттық ерекшелігі, қолдану жиілігі
бар. Қайрат мінезіне байланысты қалыптасқан қазақ және ағылшын паремияларын
лингвомәдениеттану ... ... екі ... ... ... және ... ... айқындауға септігін тигізеді.
Адамға тән руханилықтың сипатын көрсететін ұғымның бірі ... Бұл ... ... ... ... ... күш, ... жігер көрсетіледі [61, 536 б.]. Қайрат сөзінің возбуждение, сила,
крепость, басқа да түркі тілдерінің ... ... ... да
осы тектес [62, 20 б.]. Осы сөздің зерттеу нысанасына қатысты ... Бұл ... ... қайсарлық, күш, қуат, әл, дәрмен, қажыр,
жігер, қауқар, қару, мұрша, дымақ, шама, ... ... [63, 325 б.]. ... ... бар, ... ... шабады; Іш қазандай қайнайды, күресуге дәрмен
жоқ; Жыланды үш кессең де, кесірткідей қауметі ...... асыл ... ... ... ... Алған
бетінен қайтпайтын, өмір жолында кездескен қиыншылықтарға мойымайтын өршіл
мінезді танытады. Қайсарлық ... ... ... ... ... шыдамдылығына байланысты [8, 473 б.].
Қайрат/strength сөзінің синонимдері ... ... ... power, vigour, might, force ... ... [55, 247 ... ... қайраттың рухани бай тұлғаның дара қабілет-қарымы
екенін айқындай көрсету Абайдың шығармаларында ерекше ... ... ... ... ... ... ... ішкі дүниесін танып-білуге бағытталған қасиеттермен қатар
келетін қайратқа ... ... ... негізі болуы – адамдық
негіздің бастауын өз бойымыздан іздеген этностық дүние-танымының сипаты.
Қайрат – адам бойындағы ішкі дүниенің қуаты ... ... ... ... ... ... (өмірде кездесетін әр түрлі қайғы,
жамандық т.б. бой алдырмай, мәселен, ... ... ... ... ... ... тежеуі, соған жұмсалатын ақылдың күші, адамдық асыл қалыптың
сақталуы) пен ... ... ... ... ... алға ұмтылу, ішкі дүниені қалыптастыру, байыту) арқылы адамның
руханилығының күрделі табиғаты танылады. Мәселен, ... ... ... ... ... айбаты зая; Сабыр ... ... ... Жақсы
ұзағына жетер; Бір ит көріп үреді, Есің барда етек жап, Қайратын барда мал
тап. Жоғарыда келтірілген ... ... ... малмен, жоғарғы
мақсаттың орындалуымен (мұратқа жету) теңеледі. Қайратты ауыстырушы ретінде
сабыр лексемасы қолданылады:
Сабырлының бағына алма ... ... ... ... бітер. Сабырлы
шыдар, сабырсыз жанар; Сабыр – күн ... сая, ...... мая; Сабыр түбі сары алтын, Сарғайған жетер мұратқа, ... ... ... ... ...... баршылығы, мұрат, молшылық және
сабыр. Бұған дәнекер болып отырған ... ... ... ... ... ... әрі жүректі болсын; Күштінің бәрі жүректі
болмас. Жүректінің бәрі күшті болмас демекші, ... ... ... ... ... ... зер салсақ, The race is to the swift; The best ... attack; Grasp a nettle hard, and it will not sting you. ... ... ... ... ... ... жерінен қан
алу қасиетімен астасады. Strength сөзін ауыстырушы ретінде swift, attack, a
nettle hard тұр. Кез ... ... ... ... ортақтық
сипатпен қатар, өзіндік ерекшеліктер де бар. Осы тұста О.А. Корниловтың
пікірі еске оралады. Ол туыс емес ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер тура мағынасында
абсолюттік эквивалент ... жиі ... деп ... айтуға
болушы еді, әйтсе де мағыналық ұқсастық пен нақысты сөз тәсілдерінің ... өте ... ... Мағынасына және құрылысына ... көп ... ... ... ... ... ... осыған ұқсас құбылыстың себептерін анықтайтындай тіларалық қатынастардың
күшейте түсетіндігімен түсіндіріледі» [64, 118 б.].
Сонымен, ... екі елге де ... ... ... ... да, ... бұл ұғымды өзінше түсінеді.
Нар маяның шұбаты – Нардай ердің қуаты; Қайратыңа әдісінді жолдас ет,
Әдісіңе ақылынды ... ет, - ... ... ... елден ерек,
адамшылық үлгідегі толық сипаты қуат, қайрат, әдіс, ақылдың бір-бірімен тең
деңгейлес ... ... ... қайрат – тәуекел: On one's own head; Risk everything on
an uncertain die; Set something upon the die; ер ... ... Knight ... and without ... ... Маргарет Мэг айтпақшы: «Never ... a small group of ... citizens can change the world. Indeed, ... the only thing that ever has». ... ойы, ... ... бір орында
тұрмайтын ер жүрек серінің қолынан барлығы келеді.
Қайратты біз дене күші ... ... ... ... рухани күш деген ойға бекиміз. Осы ... ... ... ... Озбырдың өзегі талмас, Өмір бойы пейілі тоймас;
Озбыр олжа үшін өледі, ... ... ... ... адам ... Fortune favours the brave; God is always on the side of ... battalions; A hard nut to crack; Providence is always on the side
of the big battalions; Self-made man. Бұл ... тән ... ... ... ... тану – адамтану ғылымының ... ... ... ... ... озбыр, жігерлі, ақ пейілді адамды иманды, рухани
бай адам деп ат ... оның ... ... ... тағы бір ... ... ... өріс-өресін белгілеп берген екі елге ... ... ... ... ... ... «Педагогика»
еңбегінде: «Жан көріністері қанша түрлі ... ... түр ... үш топқа бөлуге болады: білу, яки ақыл ... ішкі ... hәм ... көріністері» [62, 21 б.]. Бұл айтылған ой арнасында
адамның (халықтың) ... ... ... ... ... ... этносты танудың ұлттық ұғымдағы ізденістерін көреміз.
Демек, дүниенің паремиологиялық бейнесінің образдар ... ... ... болмысты қабылдауындағы сезімдік және рационалды танымдық
іс-әрекетінен туындай келіп, тіл иесінің өмір тіршілігінің барлық саласымен
ұштасып жатады. Мысалы: ... атқа – жел ... ... ат – бірде ат,
Бірде – қанат; Қамшы – қанат, Құйысқан – ... ... ... Атанның
қомында; Таяқ тайға жеткізер, Тай құнанға жеткізер. Құнан атқа жеткізер, ... ... ... ... реңктік мағынасы арқылы
айшықталатын образдардың жасалуына ең ... мал ... ... ... ... ... өз ... көрген шындығы, жинақтаған іс-тәжірибесінің
нәтижесі арқау етілген болса, олардың адамға ... ... ... ... ... деңгейдегі қорытынды пайым болып ... 33 ... ... келекеге ынталы, алайда айтылған мазақта ... ... реңі ... Б.Р. Виппер айтқандай, ағылшынның
сүйікті ісі – екі ... ... ... ... ымыралы келісім табатын
төрешінің орнына ие ... ... ... «золотая серединаға» ынтасы,
құштарлығы ағылшын елінің ұлттық ... қыры ... ... ... Бұл ... орай Джон ... айтқандай: «бір нәрсенің дұрыстығына
сенбей күлсе де жайлы саналатын ағылшын – ол тең жара ... ... сөз, ... ... ... дайын, өзіне сыни көзбен
қарайды, өзінің тәуелсіздігін қорғай ... ... ... ... ... сонымен бірге өмір сүрудің қағидасын сақтап, «здравый смысл»
принципін ұстанады деген сөз. ... ... ... ... ... ... a bold mouse that nestles in the cat's ear; Бұл ... ... де ... ... тіпті жоғарыда айтылған себептен ... ... ... ... ... апа, текені жезде дейді. Мұнда қасқыр кейпі
ешкі, теке кейптеріне қарама-қарсы қойылған, яғни ... ... ... оларға тән табиғаты салстырмалы түрде анық көрінеді.
Ағылшындардың әлемінде қайрат ... ... ... бірі ... болып саналады: Discretion is the better part of valour.
Тіл қазынасына зерделеп-үңілген сайын, сөздердің ... ... ... Адамның саналы әрекеті, оның дүниені танып-білсем ... ... ... ... ... игі ... ... шығады. Қайрат –
адамды өмірдің қиын-қыстау жағдайларынан алып шығатын ... күш, ... ... ішкі ... айтқанда, қайрат/strength тараушасының зерттеуін ... оның ... өте кең деп нық ... ... Қайрат/strength
мынадай ұғымдарды кіріктіреді: тоқтаулылық, талапты шыдамдылық, қарудың
баршылығы, мұрат, молшылық, сабыр, жылдамдық, екпінділік, ... ... қан алу ... ... ... ... тәуекел. Дәл осы ұғымдарды
адамның руханилығын, оның ... ... ... ... ... деп ... Руханилық негізіндегі ақыл/wisdom ұғымы
Адамның руханилығын, оның дамудағы ... ... ... ... халықтары адамға ғана тән ақыл/wisdom ұғымы арқылы сипаттаған. Қазақ
тілінің сөздігінде ақыл ұғымына екі анықтама беріледі. ... 1) ... ... ... 2) ... ой, ... ... [61, 28 б.]. Ақыл-
парасат тіркесі асқан білімдарлық пен саналықты білдіреді. Осыдан ақылды,
яғни сана-сезімі жоғары, ... ... сын ... ... ... ақыл - сана ... ... жан дүние деп түсінеміз. Ақылды сөзініңі
синонимі парасатты, білімді [63, 41 б.]. Білім ақылдың ... ... ... әсер ... – 1) оқу, ... ... қонатын ақиқат жайлы түсінік
Үйренбей ... ... 2) ... ... ... ... білімдар
деп те атайды. Білімдар – ой-өрісі кеңдік, білгірлік, білімділік; білімді-
көп оқыған, ... ... – көп ... жете ... білгірлік.
Білімділікті ешкім де іштен ала тумайды деген С. Бақбергенов [61, 127 б.].
Синонимдер сөздігінде білімге мынадай синонимдер ... ... ... ... ... ... білгірлік, білімділік, білгіштік. Білімді адамды ... ... ... ... ... ... деп ... [63, 177
б.].
Ағылшын тілінде бұл ұғымды knowledge сөзі білдіреді.
Knowledge – 1) the information, skills, and ... that ... gained through learning or ... 2) when you know about ... situation or event, or the information you have about it [65,
895 б.].
Knowledge – is never used in the plural and cannot be used with ... you know, or what is known about a ... subject [66, 399 ... ... ... ... ұғымы адам өміріндегі ақылдың, ой-
өрістің кеңдігін сипаттайтын қасиет, өмірдің қиын ... ... ... ... жағдайды баспен шешетін қасиет. Сондықтан да
ақылды болу ізденісті ... ... ... болу ... ... ... зердеге, миға тоқудың нәтижесі. Осы жөнінде тарихқа жүгінсек,
Мұстафа Шоқай былай деген ... ... жету үшін ... ... ... ... керек» [67, 83 б.]. Жеңісті ... ... ... ... Адамгершілік, адалдық, қайрат, ұят т.б қасиеттердің
жүйелілігі ақыл ұғымымен ұштасып, онымен ... ... ... ... ... ... әбден кемеліне жетеді.
Ақыл туралы Аристотель адам бойындағы ... ... ... ... ... туындайтын жоғарғы саналық – ақыл-ой турасында:
«Это воображение связанное с чувственным восприятием, ... ... ... же, ... с ... имеется у тех, кто
наделен разумом» [68, с. 444] деп пікірін білдіреді.
Абай ақылды және ақыл ... ... ... ... ... ... - деп оны жарық нұрмен теңесе «ақылмен жол табу» немесе «ақыл тауып
ойласын» - деп оның ... ... Ақыл ... ... сондықтан,
ақылдылықтың бір белгісі «бой жеңіп ер жігітке гақыл таппақ» және ... бір ақыл ... ... ... бұл ... ... - ақылмен
өзін басқара білу, ... ... ... ... ... ... – ар, ұят, - деп ... психолог Ж. Пиаже адамның ішкі дүниесінің тереңінен шығатын
сезімдердің аффектілік (сезімдік) және когнитивтік екі қыры ... ... деп ... ... табиғаты жағынан қарама-қарсы екі
«қабілеті» деп қарастырады. Саналы адам баласының өз кемшілігін ... ... ... күш-қуат көзі болып табылады деген тұжырым жасалады.
An idle brain is the devil’s ... ... пен ... паремиялар салыстырмалы түрде беріледі: The wise man draws ... from his enemies than a fool from his friend; A nod for a ... and a rod for a fool; Wise men silent, fools talk; A fool may give ... man counsel; Fools lade out all the water, and wise men take the ... ... Ақылдыны алысым деме, ақылсызды жақыным деме; Ақылға ишарат,
ақымаққа тоқпақ; Ақымаққа айтқан сөз – ағып ... ... тең. ... сөз – ... ... ... тең; ... ішкен-жегенін айтады, ақылды
көрген білгенін айтады; Ақылды ісіне сенеді, ақымақ күшіне сенеді. Осындай
құрылыммен ... ... біз екі ... ... ... баға мен бірге жағымсыз баға ... ... ... fool ... It’s only ignorant who ... ... silly, fool, ignorant, untaught, clever, ... ... ... ... Өз ... silly, fool, ... таяз ... белгілесе, clever, educated, scientist керісінше,
Strong will win a man, a ... – a ... Оның ... ... ... білімді мыңды жығады.
Ағылшын және қазақ паремиялық бірліктерінде оқыған-оқымаған бинарлық
жұбында ақылсыз-шала білім оппозициясы қарастырылады A little learning is ... thing; Better untaught than ... ... ... тон ... Шала ... ... көпті түйген көне артық; Жалғыз
шала жанбайды, шала оқыған ... ... ... ... ... ... Себебі білімі қалыптасқан тұлғамен салыстырғанда түк
білмейтінді үйреткен артық. Бұл ақиқат ұтымды көрсетілген.
Тоғыса ... ақыл ... ... ... ... ... күш деген сиапттауын байқаймыз. Талап – тұлпар, білім – ...... ...... ... ... ... аясы
кең келеді. Тамыры терең шынардың саясы кең келеді; Ой ойласаң, кең ойла,
алды-артын тең ... ... ... ... бар ... not ... never
(ешқашан), nothing (ештене) деген ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған
лексемалармен керісінше жағымды ойды ... It’s never too late ... Nothing is ... for the willing heart. ... ... ... емес дүние жоқ деген пікірді аңдатады. Қазақ тілінің паремиологиялық
қорында мұндай паремяларды кездестірмедік. Алайда олар ұқсас ойды Ештен ... ... ... ... ... сүйенсек ақыл - адамның атын жарыққа шығаратын
еңбек, талап. Ақылды ... ... ... күшіне сенеді; Көп ақылды
жиналса, қиын істі ... көп ... ... оңай істі ... ... нұр ... ... неме құр қалар; Талап – талмас қанат; ... ... ... ... мұратына жетер, жалқаудың өмірі кіжінумен
өтер; Ақыл көпке жеткізер, өнер ... ... ... ... ... ақымақ мақтанса, аяғын сындырар.
Оның өмір сапарының ызғарлы, қиындықты жолдарында жан ... ... күш ... Ақыл – тон, ... ... ... тілдік
деректер арқылы танылады. Аталмыш ... ақыл мен ... ... ... ... ... қойылған. Ақылды не
ақылсызды келешекте не күтіп турғаны салыстырмалы ... ... ... ... ... ... маңызды құндылықтарды бірінші орынға
қойып оны ... ... ... деп ... – есі бар ... ... ... бәрін, келе берер білгісі деген
жолдарда оның адамдағы даму ... ... баса ... ол ... білсем, көрсем, ұқсам деген ұмтылысының түп-негізі екенін
аңдатады.
Ағылшын тіліндегі паремияларына зер салсақ, олар еңбектің түбі ... деп ... ... ... ... пайдалы іске арнауды
уағыздайды: Labour conquers all things; Through wisdom a house is built ... ... it is ... Бұл ... үй ... ... бір ... аяқталмаған шаруаны белгілеген. Үй салу онай іс емес,
оған жай ғана қара күш ... емес ... ... оны өмір ... одан да қиын деген түсініктер ақылмен теңелген. ... ... ... өмір ... оның ... ... қалыптасады.
Actions speak louder than words. Бұл паремияны ... ... ... ісіне, сөзіне қарап қорытынды жасауға болады.
Паремия өз бастауын VIII ғасырдағы Fasti ... ... open doors dogs come in. Осы ... ... ... ... да, ... де ақылсыздықты апат көріп, оларды жағымсыз
қылықтан алыстатқан. Сақтандырып, бойды ... ... ... ... it is to do nothing, and then rest ... The hardest work is
to go idle. Бұл паремиялар мағыналық тұрғыдан қазақ ... ... Екі ... орамдардың жеткізер ойы бір: Ақылдыға жақындас, ақылсыздан
басынды алып қаш; ... ... жүр, ... ... жүр.
Аталған паремияларға қарағанда, бұл паремиялардың тақырыбы бір, бірақ
ашық, тура түрде берілмейді. ... ... бола ... ... ... ... ағылшындар каламбурды, ишараны халық
даналығында көп пайдаланған. Ал Money spent on the brain is never spent ... ... ... ... мәдениетімен ұштастырар болсақ, олар қазақ
еліне қарағанда қаражатты кез келген ... ... ... ... Бұл жай ғана ой ... себебі Америка Құрама Штатындағы ... ... ... Sarah Buchanan ... ... үшін ... ... үйдегі тұнып тұрған зат емес, мініп жүрген көлік емес,
әсіресе ақшаны ... ... ... ... ... деп ... Мүмкін жоғарыда айтылған паремияның ағылшын елінде ... ... ... ... ... ... – ақыл, жетекшісі – талап, шолғыншысы – ... ... ... ... ... ... басшы, жетекші, шолғыншы
болып қызмет етуі – өзі өмір сүріп жатқан ортасындағы ... ... ... жіті ... ... алыстан болжау секілді ішкі дүниеге
тән сипаттарын көрсетеді.
Еңбек, талап деген құндылықтардан басқа ... ... ... оның ... ... Man is but his mind; The mind of the
man is the man; A wise man hears one word and ... two; It is ... of thinking that most men are ... ... паремиялар қазақ тілінде де бар. Айла – алтау, ақыл жетеу.
Ақыл азбайды, білім ... Ақыл – ... ... Ақыл – мың ... ... ... ... ... заманғы философия ғылымындағы
бағыттардың (идеалистік, материалистік) көзқарастарын тануға болады.
Ақылды адам туралы паремиялар екі ... ... ... ... құрастырылған: Бойыңдай бой табылғанмен, ойыңдай ой ... ... ойы – A wise man is a great wonder; Wise men in the world ... timber trees in a hedge, here and there one; ... айтқан ақылы
сайрап жатқан жолмен тең, Ақылдының айтқаны таусылмайтын көлмен тең;
No man so wise but he may be ... Wise men are caught in ... ... да ... ... ... ... тұр.
Ал No man is born wise or learned деген паремияларға біз ... ... ... қазақ тілінде ұқсас паремиялар көре ... бұл ... ... ... қатысты болса керек. Аңғарғанымыз қазақ
паремиялары стилистикалық параллелизмге жиі ұшырасады: Ақылы аздың - азабы
көп, есі ... ісі жоқ; ... ... ... ... ... екі ел
құндылықтарының бірі ақыл болғанымен ... ... ол ... ... ... ... үйрету, өлгенді тірілту паремиясының
мазмұнына сәйкес өлгенді тірілту мүмкін емес. Сондықтан ақыл ұғымы ... ... ... ие деп ... ... еліне, жеріне не қымбат, не құнды сияқты
тұжырымдар бар. ... ... ... өзінің ағып жатқан дария суымен, әлемге
танымал Сырдария, Әмурдария ... ... кең ... жерімен
бай және ол халықтың жай ғана заты емес, қазынасы, асыл мұрасы.
Қазақстанда мүлдем болмаған, Қазақстан жайлы естімеген ... ... ... ... ақыл ... құрастырылған паремияларды
оқып, танып, басқа да лингвомәдени мағлұмат алуларында ... жоқ: ... ... ... ... Ақыл – ... жер – қазына; Ақылдының алды – ағып
жатқан дария, Сараң адамның алды – ... шөл ... Адам ... бай,
жер дақылымен бай; Ақыл – дария, алсаң да таусылмайды; Жер - жер ... да ... ... болу үшін өмір бойы оқу ... Оқу көбінесе концепт,
лексема ретінде ... ... ... ... тіл білімінде
когнитивті лингвистика тұрғысынан Е.А. Карамнованың еңбегінде [69] және
орыс тілінде лингвомәдениеттаным ... ... ... ... ... еңбегінде әрекет, ақыл және еңбек ... ... ... орыс және француз тілдерінде
Е.В. Лукашевичтің еңбегінде [71] ... ... ... ... ғалым
ақылды алты параметрге бөлген. Олар: 1) ойлау әрекетінің ... 2) ... болу ... 3) ... ... ... көзі; 4) ақылды болу және
оны іске ... ... ... 5) ... ... ... 6)
эмоциялар мен баға.
Бірнеше ғасыр бойы ақылға тоқу процесі өмірдің ажырамас ... ... ... ... ... паремияларында тапқан Жеті жұрттың
тілін біл, жеті түрлі білім біл; Кең ойлаған кем ойламас; Көп ... ... ... көп ойнасаң – бала боласың; Сиырдың сүті – тілінде, жігіттің
құты – білімде; Еңбек ...... ... ...... ... ... нәтижелерге жетудің жолы болып саналады: материалды, рухани жағынан
биік болу, қоғамда белгілі дәрежеге жету т.б. ... ... ... ... керек деген идеяны жалау етіп желбіретіп, ту ретінде көтеріледі.
Адамзат тарихында қай кезенде болмасын ғұламалар ғылым мен ... ... ... ... «Ақылды болу» деп жазды Әл-Фараби:
«Белгісіз нәрсені ашуға қабілетті болу деген сөз. Шын ақыл ... ... ... ... деп ақылдың маңызды екендігін баса көрсетіп кетті.
Ақыл/wisdom ... ... ... ... ... Яғни,
ақыл/wisdom синхронды жүйесінде қаншама ғасырлық өлшемде өз ... ... ойға ... болу үшін оқу ... ... learn (оқу), teach (оқыту)
сыңарлары талдауға ұшырады. Бұл етістіктердің архисемасы - үрдіс. Men ... they teach; By learning you will teach, by teaching you will ... ... ... пен қатысушылардың арасындағы байланыс
байқалады. Одан әрі оқу - белгілі ... ... ұзақ ... ... ... орны алмастырылып отырады: оқытушы оқушы болып өз деңгейін
арттырады, оқушы оқытушының орнын ... Бұл ... ... ... түседі. Сондай-ақ осы салыстырма екі мәдениеттің өкілдері
тап болатын қиындықтарды жіті көрсетеді.
Learn from clever, avoid fool; Only educated are free; ... ... ... ... ... жақын болсаң, басың кетер; Талап – тұлпар,
білім – сұңқар. Егер қазақ этносында ақылды адамды білімдар, ... ... ... бейнесінде clever деп атайды. Clever сөзінің түп-мағынасы
ақылды, дарынды. Бұл ... ... bright, ... gifted,
intelligent, smart, shrewd, quick, skilful, adroit, dextrous, handy [55, 44
б.]. Демек, ағылшындардың лингвомәдениетінде ... ... ... ... ... ... ... хош қарайтын ашық адамдар
құрайды. Қазақ этносында ... ... ... ... ... ол – ... бағытталған терең ойдың күші. Good wits jump; A word to
the wise; A word is enough to the wise; Ата-ананың сөзі – ... ... ... сөзі – ақ ... өзі; ... ... білмегенге күйін.
You cannot make a silk purse out of a sow’s ear; Түбі ... ... ... толмайды. Ақылы жоқ адамға қанша айтсаң да қонбайды; Білімі
жоқ – ұл, жұпары жоқ – гүл. ... ... ... жоқ, ... ... ... ... оны оқытуға, білімін дарытуға ешбір нәтижесіз кеткен зая
уақыт ... ... ... ... ... құрылымдық сараптамасы, олардың семантикасы,
импликацияларының ... ... ... ... ... ұғымдарының құнды өлшемдері туралы айтып тұрғандай.
Екі тілдің паремиологиялық реңкінде ақыл ...... ... – қара/dark лексемаларымен анықталады. Мәселен, Learning is a
source of knowledge, knowledge is a light of life; Шам ... ... ... ... ... ... күні кәріп; Өнер – ағып жатқан
бұлақ, ғылым – ... ... ... ... алды – жарық, білімсіздің
беті – көң ... ... ақыл тірі ... ... қабылданады. Оның
мекені – жүрек. Ақымақтың ақылы білегінде, ақылдының ақылы – ... ... ... ... ... ... ... ол
руханилықтың құрамдас бөлігі болғандықтан.
Сонымен ассоциативтік қатынастар негізінде тілдік санада адам болмысы
туралы жалпы түсінік ... Бұл ... тіл ... ... ... ... ... тығыз байланыста болады және тілде бекіп
сақталады. Ойымызды ...... ... іші ... ... құт, оқы, оқы,
ойыңа тұт деген паремия дәйектейді. Себебі тілдік санада ақыл ... ... ... ... ассоциацияланады. Қазақ тілінің әлемдік
бейнесінде ақыл сандық ретінде қабылданады. Біздің ... ... ... ... бола ... ... Негізінде алтын сандық деп қазақ
лингвомәдениеті сандықтың сырты алтын емес, оның іші ... ... ... деп ... Мысалы, Ақылды кісі азбайды, асыл бұйым тозбайды; Ақыл
тозбайды, алтын шірімейді. Сондықтан да біздің ойымызша халық руханилықты
ақыл ... ... ... ... қабылдайды.
Метафоралық көріністе ақыл күшке теңеледі Knowledge is power; Күш ... ...... Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады. Одан
басқа ақыл ... екі ... ... ... құндылықтармен
салыстырылады. Паремиялар келтірейік, Learning is a treasure that ... its owner ... ... ...... жоқ. ... кесел –
дауасы жоқ; Адам ақылымен бай, жер дақылымен бай. Қазақ ... ... ... ... тұр. ... ... ... паремиялар
бинарлық жұпта қарастырылған және ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру ортасындағы қалыптасқан
кеңдік, биіктік, мәңгілік ұғымдарымен ... ... ... ... бағаланады.
Ағылшын паремиологиялық реңкте ақылға, білімге ұсталған ақша зая
кеткен жоқ деген ақиқатты суреттейтін паремия бар Money spent on the ... never spent in vain. Ақыл ... бұл ... мимен (brain) алмасып тұрғаны
паремияның мазмұны айтып тұр.
All things good to know are difficult to learn. ... ... ... ... соңы – ... паремиясымен үндес келеді. Ақыл тынымсыз ізденіс
пен білімнің, білуге құштарлықтың негізінде толығып отырады. Ол ... ... ... үшін ... ... ішкі дүниені байыта ... ... ... ... Бұл ойды келесі паремиядан ... ... is no royal road to learning . ... ... ... ... жоқ деген мағынаны береді.
Халық даналығы өмір бойы оқу керек деген ойды ... Live ... It’s never too late to learn; ... ... жоқ, білімсіз күнің жоқ
және қазақ этносында ақыл ұғымы ... ... ... ... ... ... аз, дұшпаның көп болса – зор боласың. Ақылың
аз, ашуың көп болса – қор ... ... ... ... ... барда, ойлап-толғап қалайын.
Паремиялардан байқағанымыз өмірдің екі кезеңі ғана сипатталады –
жастық пен ... Адам ... ... ... ... ... және одан
керекті мүсінді жасап алуға мүмкіншілік көп ... Оны ерте ... ... ... ... ... ой ... бірліктердің негізіне
енген Learn something at your mother’s knee; Learn young, learn fair; Жаста
оқыған оқуың ... ... ... Үлкейгенде оқыған оқуың, мұзға
жазғанмен бірдей; ... жас – ... ... жас; Көп ... білмейді,
көп көрген біледі. Паремияларда екпін адамдарды жас үшін ... ... ... үшін, нақтыласақ тәжірибе мен ақылы үшін сый-құрмет
көрсетіледі дегенге ... ... ... дүние, ақылды адам әрқашан
жасы келген адам емес To have old head on young ... Қой ... ... ... ... сақа тұт. Жасы кіші демей-ақ, ақылы асса аға тұт; ... ... ... ... болмаса, кішіден сұра. Сөйтіп,
паремияларда жастың шегі young ... old ... ... Қазақ лингвомәдениетінде рухани жоғары болу үшін ақылдың
тереңдігіне үлкен талап қойылады. ... ақыл ... ... ... ... сөздермен өреді Ата-атаның сөзі – айдын
жолдың өзі. Ақылдының сөзі – ақ дарияның өзі.
Ақылдың ақ ордасы ... ... ... ... Book is a source ... Power is in ... knowledge is in book; Кітап – білім
бұлағы, білім - өмір ... ... ... ... ... Күш ... білім – кітапта. Ағылшын тілдік ... ... ... A book is like a garden carried in the pocket. If you need ... advice ask an old man ... ... ... ... ... ниеті ақ кеңесті білдіреді. Old/кәрі сын есімі an old man ... жас ... ... қабілетті көздейді. Мәселен, Ask ... rather than ... жиі ... ... ... Аталмыш ұғым тәжірибе мен
ғылым арқасында жеткен жетістіктер ретінде анықталады ... is ... of wisdom; Time brings wisdom; ... ... жоқ, ... ... ... оқыған білмейді, көп тоқыған біледі; Ғалыммен ... ... ... ... ... ... ... кетер. Кәрілік, тәжірибе, даналық
ұғымдары бірлесіп әрекет қылатынын айтып кетуді жөн көрдік. ... ... осы ... ... өмір сүре ... ... ... ағыл-тегіл көптігімен және
өткірлігімен ерекшеленеді. Ойды әдіптемей, мақал-мәтелді араластырмай, ақыл-
нақылды қоспай, күлтелемей сөйлейтін қазақ кем де кем ... ... ... ... ... ... ... сөйлейтін кез-келген қазақ өз сөзінде
мақал-мәтелге жүгінуге тырысқан, билер мен ел ішіндегі ділмарлардың ... ... мен ... ... ... деп, ... ... ойды
талдап-таратып, басқа халықтармен салыстырғанда, ерекше көзге түсетін қазақ
табиғатына тән, танымал ... атап ... [72, 150 б.]. ... ел мен
елді татуластыру, бағындыру, сөзінің дұрыстығын дәлелдеу, өріс-қоныс, жер
дауы, және т.б. ... ... ... ... ... ... да ... болуына үлкен мән берген халық билері ... екі ... ... мен ... ... ... ... өз орнымен тиімді қолданып отырған: Ақылсыз төре жоқ; Бидің
айтқан сөзінің бәрі ... кісі ... ... ақыл ... ... бір ... қорасында мың койы бар; Малға жарлылық – жарлылық, Ақылға жарлылық –
сорлылық; ... ... ... қал, ... ... қалма; Ақылсыз жігіт –
ауыздықсыз атпең тең; ... ... атқа да ... ... да отырар; Ақыл
алтын сандық, адамына қарай ашылар. Қазақ елінің бай, кең ... ... ... ... қақ ... ... сөз ... билерін ханнан бетер
қадірлеп, олардың кесімді, ұлағатты өсиет сөздерін, бітімді ... ... ... ... ... ... ... ақылы бар, биде қырық
кісінің білімі мен ары бар ... ... ... ... ... ... ... ақыл, білім, ардың тоғысуы – халқына үлгі сөз айтар бидің
жан-жақты болуының керектігін ... ... ... кісінің ақылы
қасындағы қырық уәзірін меңзесе, бидегі қырық кісінің арымен білімі ... ... ... ... ... ... ... саяхаты» атты
аңызында Гюльфи тілімен: «Қандай Астар данышпан және ақылды, егер ... ... ... ... ... сөз ... Бұл елді ақылды
ғана билейді, айтқанын істетеді дегенге саяды. Сірә ... ... ... ағылшын және қазақ халықтары өз бағалауында рухани және
заттық мәдени байлығы деп танылған өлшемдермен сипаттайтын паремиялармен
өруін ... да ... ... Бұл жолдардағы ақылдың сипаты адамды Адам
деген ұлы атына сай ұстап тұратын жан азығы, ... ... ... табылуына дем беретін ішкі қуат дейтін ақиқатқа әкеледі.
Қорыта келгенде, адамның саналы ... ішкі жан ... бірі – ... халық жаратылыстан адам бойына құт болып енетін
рухани күш деп таниды. Ол – адамның ... ... ... өткізу, жағымды
қасиеттерді дарыту даналығының өзегі, жаман мен жақсыны айырудың, түсінудің
негізі ... ... Біз екі ... ... ... ең биік ... деп ... Осы айтылар ой екі халық
паремияларында сол ... ... ... ... сай ... жеткізіледі. Біздің мақсатты ізденісіміз
тұрғысынан ... ақыл ... ... ... ... ... бірі болып саналады.
2.5 Руханилық негізіндегі намысқойлық/honour ұғымы
Адамның жоғарғы деңгейдегі зиялы қалпы, оның ... ... ... ... ... арқылы толықтыра түседі. Намысқойлық
сияқты жағымды ұғымның ... өте зор. Ол ... ... ... ... бойына салмақтылық пен қайырымдылық әкеледі. «Тек қана ... адам ... ... ... «Адам баласына ізет көрсету, инабатты
болу», «Әділ де, адал болу» сияқты руханилық қасиеттерді бақыт деп санаған
адам ғана ... ... ... ... ... түбі – ... түбі – кеніш; Адал адамның аты азып, тоны тозбас; Әділ істің - арты
игі; Fair field and no favour; An honest tale speeds best, being ... Not to be had for love or ... ... нәтижесі бойынша әсіресе қазақ паремиялары
рифмамен құрастырылған деген тұжырым жасаймыз.
Намысқойлық ұғымы адамзат ... даму ... ... қалыптасып,
әрбір дәуірдің өзіндік қайшылықтарымен біте қайнасып, жетіледі. ... ... ... ... түрде қарап, оны адамдардың табиғатымен,
биологиялық ерекшелігімен ғана байланыстыруға болмайды. Әрине ... ... ... ... ... көптеген категориялар –
әділдік, берілгендік, сенімділік тағы ... ... көне ... күні ... ... өз ... жоғалтпаған.
Намысқойлық ұғымы honour ұғымымен сәйкес келеді.
Honour – 1) ... that makes you proud; moral ... ... beliefs and standards of behaviour that make people respect and ... 781 ... – 1) the respect that people have for someone who ... great, is very ... or behaves in a way that is ... 2) the ... of someone who has high morall ... =
integrity: a man of honour ( someone who always behaves in a ... way) [66, 345 б.]. ... ... бір түйінді ой
айтуға болады: екпін әсіресе ... ... ... ... ұғымының бірнеше синонимдері бар: respect, esteem,
dictinction, merit, recognition, veneration. Сонымен, ағылшын ... ... ... үшін не этикалық жағынан өзін ұстай
білген үшін сый-құрметті ... бұл ... ... ... сый-
құрмет/respect, esteem деген синонимдер тұр. Бұл ағылшын лингвомәдениетінде
намысқойлық ең бірінші өзін ... ... соң ... ... ойға ... Сондықтан намыстың түбі сый-құрметте жатыр, ол
сыйластықпен ассоциацияланады деп ... ... Осы ... ... ... табамыз He that respects not is ... Get a name to rise early and you may lie all day. Бұл ... ... ... ... ... ... және esteem синонимдері бейтарап саналып ағылшындармен жиі
қолданыста. Distinction, veneration сирек ... ... мен ... ... туындаған лингвомәдени ... ... ішкі ... ... ... ұғым тілдің синхронды
сипатында руханилықтың күрделі құрылымының тетігі ретінде ... ... ... ар синонимі тұр. Малым-жаным садағасы,
жаным-арым садағасы паремиясында ... ... жан ... жолына
құрбан етуден, ал арының жоғары тұруы үшін жанын құрбан етуден тайынбайтын
адамдық іс-әрекет ... Бұл әр ... өз ... ... қадір-қасиетін көздің қарашығындай сақтай білуінен, қажетті
жерінде жанын пида етуден көрінетін қасиет. ... ... ... ұлы ... ... ... баулып, туған жеріне, кір жуып, ... ... дақ ... ... ... ... ... садағасы»-,
деп ар-намысты бәрінен де жоғары бағалаған. М. Жұмабаевтың «Батыр Баян»
поэмасындағы Баян ... ... Ноян ... пен ... ... күшін
ақылға жеңдіре алмай, қолға тұтқын болып түскен қызбен ... ... ... ... есімізге оралады. Ағайын-туысқандарының «елін сатып кетті»
деген бір ауыз сөзі ... ... Баян ... ... қуып ... өлтіреді.
Намыс сезімі қандай жоғары деңгейде болғанын осыдан көруге болады. Ойымызды
тіл қазынаның ... ... ... ... Мыс., Ерді намыс
өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді; Ер ... – ел ... ... ... ... ... болмайды. Шын мәнісінде паремиялар тегіннен-тегін
шықпаған дүние. Оны жасаушы халық демекші, намыстың өте ... ... ... ... ... бола ... рухани қазына, оған тек күш,
қайрат, жігер, ақыл, адалдық тәрізді қасиеттері дарыған жандар ие ... ... ... ... ... мұндай мысалды көптеп табуға
болады.
Зерттеп отырған ұғымға байланысты паремиологиялық қорда ұлттың мұн-
мұқтажы мен тұрмыстық ... ... ... ... ... халықтың
рухани өмірімен, өткен тарихымен тығыз байланысты демекші аталмыш құндылық
туралы паремиялық бірліктер билік, ... ... ... ... бұл ... бинарлық жұпта құрастырылған. Би әділ ... ... ... болса сөнген дауды жандырады; Әділ ... ... ... ... ... ... ... неге керек, адалдан мал
жимасаң, Билік неге керек, әділ билік құрмасаң; Әділетсіз болса, би ... ... үй ... ...... де ... ... синтаксистік параллелдік жүйесінде құрылған және жағымды, жағымсыз
коннотациялар қарама-қайшылықта тұр. Оған қосарымыз паремиялық бірліктердің
кейбіреулерінде ... реңк ... Бұл ... ... ... ... ... белгілеуде ішкі ойдың кұші көрсетіліп, сол күштің
би, патша болып, төрелік жасап қана ... ... өзі өмір ... ... ... адал да әділ ... адам ... аңдатады.
Бұл ағылшын тіліндегі First deserve and then desire; A good ... a good bone; Serve somebody hand and foot; Honour ... is like a blue coat without a badge ... ... ... ... тануға бағытталған ой-ізденісінің сипатын
білдіреді. Мұндағы ... ... ... бірінші екі паремиялардың
мағынасы кең, яғни еңбегіне қарай құрмет ... ойды ... ... ... ... бол деген ойды уағыздайды.
Honour without maintenance is like a blue coat without a ... біз (like) ... анық ... ... Like ... ерекше көзге түсіп, паремияның ұлттық танымдық ... ... ... бесік көргенді ал. Қазақ халқына әбден сіңісті
болған, ер адам үйленер шағында берілетін кеңес. Негізінен ... ... ... киелі деп санағаны ақиқат. Бесік – қазақ халқының ұғымында
адалдықтың белгісі. Сондықтан әйел алар ... ... ... ... ... ... көргенді ал деп ақыл айтады. ... ... ... ... ... ... ... паремияның ішкі формасының мазмұндық құрылымына енетін
образды ашып, ... ... ... ... ... ... ... мағынасын ашудың ағылшын мәдениетінің, ағылшынша ойлау
жүйесінің өзіндік ерекшелігін танытудағы мәні ... ... The ... speaks the truth; The devil speaks truth more often than he ... he has an ignorant ... ... өмірдегі Адам мифтік ... ... ... ... ... ... бұл кесіндісінде
антропоморфтық кейіпкер (Адам) мифологиялық кейіпкермен (Жын-шайтан/Devil)
орын ... ... ... ... ... ... ... фрагменті – намысқойлықтың тілдік моделі ретінде танудың негізінде
алынады. Адам ... ... ... ... ... ... ... арқылы қалыптасатыны, содан рухани дүниесінде
көрініс табатыны этнос өміріне, оның ... мен ... ... ... Мәселен, Жерге тер төгіп, ... қан ... ет; ... ер ... – ел ... Адал ұл ер боп туса – ел ... ... езіліп, жұрт дегенде жұмылып қызмет ет.
Бұл тұста қазақ халқының елшіл, ... ... ... ... ... ... ... анық көрсетілуде.
Бұрынғы уақытта деп жазды Ж. Аймауытов пен М. Әуезов «Қазақтың өзгеше
мінездері» деген ... ... елі ... ері ... биі әділ,
намысқор, адамы ірі, бітімді, қайратты, сауықшыл ел болған екен. Досымен
достасып, жауымен ... ... ... да, ... да ... ... - ... [73, 377 б.]. Ұлтжанды кісінің рухани қасиеті -намысқойлық
жекжат-жұрағатқа деген оңды көзқарасынан да жақсы байқалады. Осы ... ... ... ... ... ... ... жауға алдырмас; Ата
көрген жігіт ауылын дауға алдырмас; Сыйлағанды сыйла, атаң құлы ... ... ... ... ... кір келтірмеу үшін ниет тазалығының орны айтарлықтай маңызды.
Ниет тазалығы дегеніміз арлылық, руханилық. Інжілде мынадай сөз бар ... жаза ... ... қарай үлес аласың. «Есті адамдардың мынадай үш
үлкен қасиеті болады: ...... ... ақыл-кеңесін өзі
орындайтын болады, екіншіден - еш ... ... ... ...... жандардың қателіктеріне кешірімшіл келеді» ... ... [74, 606 б.]. Сол үш ... те ... ... ... ... үкімінен болады.
Сөйтіп, қазақ елінің менталитеті оның ұлттық мінезімен тілінде
көрініс табады: ... ... ... көп қой, ол ... ... ... ен ... ... сайран құрып, табиғат дүлей мен ғана тіресіп
өскеннен де шығар. Ол ... бара ... ... ... ... көл-көсір, жер-ана берген байлықты маңдай терімен тауып отырса да,
сатпайды, сыйлайды. Өйткені саудагер емес: оны ар көреді» [75, 100 ... ... ... ... арым ... ... етіп жүріп қаншалықты
мандай тер төгілсе де ар, ...... ... тіпті ішкен асты
жерге қоятындай руханилықты құрайтын құндылықтардың бірі ... ... ... бар деп ... арым бар деп ... Алысқа шабар жүйрік
бол, намысқа шабар жігіт бол. ... ... тай ... алдырар.
Намысқойлық/honour ұғымы тілдік бейнесінде менталды құрылымдардың
бірін құрайды. М. Фасмердің этимологиялық сөздігінде орыс тіліндегі ... көне үнді ...... ... ... ... нақты айтсақ, ерекшеліктерін айқындайды. Көне грек тілінде
бұл ... ... geras «ар, ... ... ... болатын.
Ғалым оны жауынгерлердің қаланы бытыратып шығарған ... ... ... салу деп ... Бұл ой ... құрметтеу, оған табыну, адал болу
деген ойды ... ... ... – 1) ... ар, абырой; 2) ұят, ұждан.
Намысқой – ар-абырой, намысшыл. ...... ... [61, 476 ... ... сөздігінде honour көбінесе жоғары репутация,
бедел, ... ... ... ... ... деген сый-құрметі ... ... ... ... лингвомәдениет тұсында
зерттеген Г.Г. Слышкин. Honour ұғымының семантикасына лауазым, награда және
айрықша һұқықтық енеді. Оның синонимдері credit, repute, ... ... prestige [55, 61 б.]. ... If you pay not a servant ... he will pay himself; A good name is better than riches; Good ... bad fame creeps; A great ship asks deep waters. Осы ... ... баса ... тілдің анықтамаларында намысқойлық мораль принциптері ішкі ... ... ... ... анықтамасында көп жетістіктерге ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Намысқойлық ағылшын лингвомәдениетінде сый-құрмет десек, олар
сыйлайтын адамдардың алыс ... ... Respect is greater from ... ... түсінігінде жетістіктері көп атақтылар ... ... A nod from a lord is a ... for a ... honour ұғым ... принциптерін ежелгі ағылшын
дәуірінің материалында сараптай отырып бұл ... ... ... ... зат ... ... ... Оның ішінде көп ... ... dignity, ... valour, ... glory, praise, worship,
boast, fame, renown, reputation, және ол бірнеше өзгешеліктер белгілеген:
1) мінездің ... 2) ... ... 3) ... ... 4) ... 5) күш, ерлік; 6) әсемдік; 7) ... 8) ... ... 9) ... және бас ию; 10) ... 11) даңқтылық; 12) әлеуметтік
иерархияда жоғары дәрежеге ие болу ... 1999). Тағы бір ... ... ... ... намысқойлық/honour ұғымы келісім-
шарт кезінде жүріс-тұрыстың рухани стандартында апелляция ретінде көрініс
алады. ... ... ... ... ... ... ауызша түрінде жасай береді. Егер ... ... ... «You have dishonoured your agreement» деген бір сөз ... ... ... кез келген сөз намысқойлық құндылығымен өлшенеді деген ой
арнасына шығады.
Халықтың екшелген, сұрыпталған қағидаларындай сақталған ... ... ... да, арлы бол ... ... адам өмір сүретін
қоғамдық ортасында өзінің руханилығының сипатымен ... ... ... ... ... Адам ... ... материалдық дүние
болмысына бағынудан ілгері кететіндігін тіл деректерінде сақталған халықтын
мұрасынан танимыз. Сондай-ақ Ары таза ... жаны ... ... ... кем ... Арлы ... абыройлы болмайсың; Абыройды ақ отау жапты;
Ана алдында аласа бол, ар алдында биік бол ... ... ... ... ... адамның биіктігі, ол ар ұғымына қатысты өлшенеді. Ананы
сыйлайтын, адамгершілігі мол, кішіпейіл ... ақ ... ... тәлім-тәрбиенің ұлттық сипатында ізеттілік, кісі алдындағы
кішілікті талап ете отырып, адамдық қалып – оның ... ... ... өлшем ретінде арды, намысты бағалаған. Жалпы, руханилыққа
қатысты ... ... ... ... ... ... ортаның этностық
дүниетанымында қалыптасқан биіктік, жоғары қалып деңгейлері өлшемінде
беріледі. Адамзат туы ар ... ... ... ішкі ... ... тағылымдар көбінесе нақыл ой жүйесінде қалыптасқан. Бұл ... бір ... ар ... Ардың басқа қасиеттермен бір
жиынтықта ұштасуы руханилықты, ішкі дүниені құрайды деген ойды ... ... ... ... бар; ... тұлпар десе де, мініп ... ... ... десе де, ... сүймес арсызды; Жігіттің құны – жүз
жылқы, ары – мың жылқы. Намысқойлықтың басқа ... ... ... қайырымдылық) тоғысуында ғана адамның руханилығы ... ... ... ... арта ... ... халықтың ойлау ерекшелігі оның ұлттық тілінде көрініс
табады. Ойлау жүйесі адам ... ... ... олардың тұжырымдары
да ортақ болуы заңды құбылыс.
Ағылшын және ... ... ... ... өмір ... ... ... ұқсас паремиялардың болуы халықтардың
ойлау жүйесінің ортақтығының дәлелі. Арамнан алған ... ... ... ... Адал ... ... тұт өзіне; A clean fast is better than a dirty
breakfast; Look after your clothes when they are spick and span, and ... honour when you're a young man. ... пен ... ... ... елі; ... confessed is half redressed.
Айтылған паремиялардың ойы адалдық лексемасы арқылы жеткізілген және
қазақ паремиясының бедері ... оның ... ... ... ... ... алған түйеден, Адалдан алған ешкі артық). Ал
ағылшын ... ... ... ... ... (a clean fast - a ... Бұл құндылықтар кісінің аты мен абыройына дақ түсірмейтін
руханилық. Ағылшын және ... ... ... да ... сөздерінде
де, жасалуына негіз болған уәждерінде де ұқсастықтан гөрі ... ... ... яғни ... ... ... ... қасиеттер әр халық тілінде әртүрлі беріледі. Айтылар ойға жүгініп,
ағылшын паремияларына зер салсақ, шынында бұл халық ... тән ... т.б. ... ... ... Олардың бұл қыры
аталмыш тақырыпқа байланысты паремияларда орын тапқан. It is an ... to trust ... and to trust nobody; I speak the truth the ... Honour and profit lie not in one sack; There is honour among ... is the best policy; A tattler is worse than a thief. ... ағылшын еліне намысқойлық ұғымы соншалықты ... ... ... ... ... бірі ... да, қазақ тілінде сияқты
негізі емес, оларға әрқашан намысшыл, адал болу қажет емес, пайдасына ... ... ... ... ойды ... адамның ішкі дүниесін танудың ұлттық ой ... ... ... адам ... ... ... бүкіл адамзат
туына айналған, еш нәрсемен алмастырылмайтын құндылық деп танимыз. Адамның
жан-жақты дамуы өз бойына ... ... асыл ... ... ... Руханилық негізіндегі ұят/conscience ұғымы
В.И. Даль берген ... «Ұят - ... ... ... ... білу ... немесе адам бойындағы ... ... ... ... ... ... не ... болатын жақсылық пен зұлымдықты саналы түрде түсіну; ... ... тани ... ... қайырымдылық пен ақиқатқа деген
еріксіз махаббат» [70, 219 б.]. ... ... ... жанасады.
Адамның адамшылық қасиеті, оның саналы әрекеті ағылшын және ... ұят ... ... ... да «ұят – ... өз ... ниеттері және сырт келбетінің ... ... не ... ... болмағанын түсінуден келіп шығатын ұнамсыз сезім»
түрі [76, 211 б.] Әдептілік, ар-ұят – адамдықтың ... ... ... жат – ... белгісі. Бұл ой атақты ойшыл Л. Фейербахтың
пайымдауымен үндеседі. Философ ... әр ... ... ... оны ... ... болатын: таза және таза емес. Оның ... ... ... ... ... әкелетін қуанарлық сезім; таза емес ұят басқа
біреуге жаңылысып, қателесіп ... ... ... ... ... [77, 219 б.]. Біз ұят ... бірінші түрін қарастырғалы отырмыз.
Ұқсас ойды Абайдың еңбегіңде кездестірдік. Ұят туралы ұлы ақын өзінің
36-шы сөзінде адамдарда екі түрлі ұяттың болатынын ... ... ... - ұят. Оған ... ... ... ... жатқызады.
Екіншісі – адамдық қасиеттен туындайтын ұят. Бұл ... ақын ... ... ... ... ... бір ... адамнан шыққанын көргенде, сен
ұялып кетесің. Мұндай ұят қылық жасағаныңды жұрт ... де, өз ... ... өзіңді сөккен соң, іштен ұят келіп, өзіңе жаза тарттырады.
Абай мұндай ұятты өте жоғары бағалады. «Бұл – ... ... ... екенін, осыны түсінген адамның, басқа біреудің жасаған ұятты
қылығын қайталамайтындығына көз жеткізеді» [78, 32 б.]. ... ... ... ... ... ... бір өледі, ер жігіт ұялған сайын бір өледі; Озған
мұрат, қалған ұят; Бетіне келер ұятын, өзі ... жуса игі; Muck and ... ... Better a glorious death than a shameful life. ... Ешкі қырыққан сайын бір өледі, ер жігіт ... ... бір ... ... ... ұят ... ... ұқсас. Muck and money go
together паремиясында muck and money ... ... ... тұр және бұл
сөздерге жан бітіп олар персонофикацияланған. Паремияларды сараптау
барысында ... ... ... ... ... ... ... қорытындыға келдік. Демек, ағылшын ... ... ... ... ... ... ... ұялу етістігінен шыққан болатын. Ол етістік ... ... ... ... ... ... ... ұят ұғымын білдіретін
бірнеше синонимдер баршылық. Олар: ... ... ... ... ... ... ... бетінен оты шығу, әдеп сақтап ыңғайсыздану,
кішірею [79, 580 б.]. ... ... ... shame, ... ... ... [55, 228 ... бойынша имену, қымсыну, қысылу, қызару жиі қолданыста.
Бетінен оты ... ... ... ... тілінде де кездестірдік
(blush) Blush to the roots of one’s hair; Blushing is ... ... like a black ... ... ... ... бетінен оты шығу, қызару деген сөз
тіркестері бет жүзіне арналса, не бет ... ғана ... ... ... ... (blush) ... түбіне дейін жететін қасиет
ретінде белгіленеді (паремиялардың с.с. аудармасы).
Сонымен ол (таза ұят) – ... ... ... көзі десе ... өйткені екі елдің ұғымындағы ұят – адамның ... ... ... ... ... Мұны халықтың Өлімнен ұят күшті; Көрмесе ... ұят; Емен ... ...... ер жігіттің ұялғаны -
өлгені; I should like to sink through the floor; If a man deceives me ... on him, if he deceives me twice shame on me ... ... ... ... ... Бұл ... ұяттың жоқтығы
өліммен теңеліп рухани күштілігі баса көрсетілген.
Ұятсыз әйел – ... ас, ... ...... ат; Ұят – ... жүгені деген паремиялардың тарихи аспектісіне зер салсақ, қазақ
тұрмысында жылқы малына ... ... ол ат ... ... ат ... ... береді. Сол себептен де болса керек, астам әрекеттерге
жол бергізбейтін ұятты халық өзінің тұрмыс-тіршілігіндегі, нақты ... ... ... ... көріп, қолмен ұстауға болмайтын
қабілетке теңейді. Бұл ... ... ... ... грек ... ... ... түсінігіндегі рухани әлсіздік емес,
адамға үнемі өзін бақылау мүмкіндігін ... ... ... деп танылуы [80, 81 б.].
Ағылшын тілінің әлемдік ... ұят ... ... ... ... Оған бірнеше паремиялар айғақ A good conscience is a soft
pillow; A good ... is a ... feast; A quiet ... ... thunder; A good ... makes an easy couch; A clear ... at faulse ... A guilty conscience is a self-accuser; ... afford to keep a ... ... ұят ... ... ... ... жайлы тақпен салыстырылады. ... ... ... ... күрделі процестерге жеңілдікпен қарайды деген ойдамыз.
Ағылшындардың ... ... ... ... ... ... - жақсы (good), таза (clear), quiet (мейірімді),
guilty (айыпты, кінәлі) т.б. тәрізді ... ... Бұл ... кететін бір ақиқат, guilty (айыпты, кінәлі) сын есімнен басқа барлық
аталған сын есімдер (good, clear, quiet) жағымды коннотацияға ие; guilty ... ... ... ... ... жатады.
Өлімнен ұят күшті деген аталы сөзінде ұят ажал алдында бас ... ... күші деп ... Ол күш адамның асыл ... ... ... алуы, сөйтіп физиологиялық процестерге -
өлімге бас ... ... ... деңгейінің қалпын сақтауы.
Руханилылық адам баласының рухани жан дүниесінің ... ... ... ... ұят ... ... Ол Ұят ... иман сонда; Ұят – иман белгісі; Ұят – иманның қабы; Ұяттыда иман бар
паремияларында көрінеді. Өзінің 36 - сөзінде Абай ... Ұят ... ... ... ... паремиясын талқылауға салып, иманы кәміл адам мейірімді,
ұятты болады, ал ұятсыз адам ... ... деп ... ... имандылық пен ұят егіз ұғымдар болып ... Оған ... ... ... көз ... ... Имандылық діни ұғым
ретінде көне түркілік жазба ескерткіштерінде ... ... ... факторларға байланысты қалыптасатын сипатын аңдатады. Қазақ
халқы имандылықты ... ... ... ... ... қасиет
ретінде көрсете отырып, оны адамдық асыл қалыптың бұзылмауын қадағалайтын
ұят ұғымымен ұластырады.
Сөйтіп, ұят ... ... ... ... ... ой-пікірлерді
жинақтай айтсақ, ол адамға тән сананың жоғарылығын ... ... ... ... ... ... болып табылады.
2.7 Руханилық негізіндегі достық/friendship ұғымы
Бұл ортақ көзқараспен мүдде, мақсат бірлігі негізінде пайда болып,
уақыт сынынан ... ... ... ... тек ... ғана тән жоғары
сезім. «Достық аспандағы жарық жұлдыз, теңіздегі гәуһар тас. ... ... тас та ... ... Бұл ... ... де, еш құдырет те кірлете
алмайды. Достыққа ... ... ... ...... ұрды дей бер. Егер
шын дос табылса, мал басынды соның жолына құрбан ет. ... ... ... ... дейді сөз зергері М. Көпеев [73, 376 б.]. Дос ... ... ... ... деп ... өте ... айтқан. Бұл ой достық
ұғымының мағынасында байланыс табады.
Достық – жақындастық, тілеулестік, ниеттестік, жора-жолдастық [61,
157 б.]. Достық ... ... дос. Дос – 1) ... ... ... 2) жан ашыр, қамқоршы, ақылгөй [61, 157 б.]. Осыдан пайда болған ... ... ... ... ... ... ... достық сөз, дос
болу/достасу, дос қылу, достым т.б. Достым – ... ... ... ... ... шартты сөз [61, 157 б.].
Ағылшын тіліндегі достық/friendship ұғымына мынадай ... ... – 1) a ... between friends; 2) the ... behaviour that exist between friends. Friend – 1) a person you ... who you know and like very much and enjoy spending time; 2) ... someone who supports an ... such as theatre, art
gallery, charity etc. by giving money or help; 3) not enemy, someone ... the same beliefs, wants to achieve the same things etc. as you, ... support you [65, 67 б.]. Friend ... синонимдері – companion,
acquaintance, crony, chum, mate [55, 101 ... ... ... нәтижесінде достық ұғымының мағынасы бір-бірінен
қаншалықты алшақ емес екендігі байқалады. Friendship сөзінің ішкі ... үшін оның ... ... ... Этимологиялық сөздік
бойынша friendship нақты ағылшын тілінен ... ... – friend, ship ... [81, p. 205]. Friend - an intimate ... ... ... Frend, freond ... болған; етістіктің осы
шағындағы есімше freon, freogan сөздерінен шыққан болатын. Әлбетте, бұл
есімшенің мағынасы – ... ... ... тілінде freondi, a kinsman
(жақсы туысқан), fria – to love ... ... ... ... ... ... froinde (a ... Гот тілінде frijonds, a friend, frijon – to
love етістігінен шыққан осы шақтағы есімше. Көне ... ... – fruint ... love. ... ... pri – to love. Осы ... ... ұғымы көне ағылшын сөзі frend, freond, Исландия, Швеция,
Гот, Венгрия, Шотландия елдеріне де таралып ... ... ... болады. Сөйтіп, достық/friendship сөзінің ішкі ... дос ... ... Дос, ең алдымен, сүйікті, жақын адам.
Осы сөзіміздің тірегін Атаң да ... бір ... ... жоқтың баласы жоқ;
Досыңмен дос ... ... ... дос болғаннан сақтан A broken
friendship may be ... but will never be sound; Old friends and ... and old gold are the best; Old love does not rust ... ... ... оның ішінде достық мәселесіне
қатысты зерттеулер әрбір ұлттық мәдениеттің ... ... ... достықтың мәні неде, дос деген кім және ... неге ... ... мәңгілікке ие сұрақтар бір жақты талқыланбай көп дау тудырған. Сонда
да адам баласы достықтың феноменін ұғыну үшін табан тірескен ... ... ... ... ... және адамзатты түсіну көбінесе
достыққа деген қарым-қатынаспен ... ... ... ... ... жанындағы досыңа мұныңды шағып, бір-біріңе ілтипатың таза ... ... мен ... тең ... шын ... әрқашан құнды. Мүмкін
осыдан шығар дос ... ... шипа ... ... ... болып
есептеледі: A faithful friend is the medicine of life.
Қазақ тілінің әлемдік бейнесінде шын достық ақ ... ... ... ... Дос ... көңілді, мал көтерер өлімді;
Досыңның көзінде болғанша, көңілінде бол; ... ... бір атым ... ... ...... жан ... бітілмес. Паремиялардағы көңіл
лексемасы ерекше мәнге ие. Дәл көңіл ... ... ... ... және анық ... көрсетеді. Достық пен көңіл-күй бір-
бірімен етене байланысты. Ал ... ... ... ... да ... ... Бір айтып кететін жайт, насыбайды атуға оның бір шөкімі жеткілікті.
Сондықтан да достың сәл нәрседен ... ... ... ... ... ... насыбай лингвокультуремасы арқылы өрнектелген.
Ағылшындардың санасында достардың арасында ешқандай алыс-беріс жоқ,
олай болса дау-жанжал жағдайдың болуы мүмкін емес. Between friends all ... ... ... доспен бөлісе отырып оның көп уақыты бөлінеді.
Ол үнемі жақсы емес Friends are thieves of ... ... және ... good friends, great ... friends, true friends, lifelong friends ... сөз ... ... Мәселен, 1) We might be very good friends, but our
tobacco is of ... brands. Жиі friend ... good сын ... Бұл ... еске ... ... good сөзі ... салыстырмалы
шырайда қолданылып (better, the best) friend ... ... Good ... ... ... ... ... оны басқалардан ерекшелендіретін
ақпарат жасайды. 2) Old friends and old wine are best; 3) They are rich ... true ... ... бір ... досы жоқ адам өмір ... ... болады», -
дейді Демокрит. Мінсіз дос іздеген адам доссыз қалады. Басыңды дауға берсең
де, жолдасынды ... ... ... ... – басыңа келеді; Досы көпті жау
алмайды, ақылы көпті дау алмайды. Досың үшін құрбан бол, ... ... ... ... жатыр.
«Жұрттың бәріне бірдей дос боламын дегендер ешкімге де дос ... - ... ... ... бұл сөзі A friend to all is ... to none ... үндес келеді.
«Өз достарыңды бағалай біл, бірақ әкеңнің достарын құрметте», - депті
Омар Хайям [74, 45 б.]. Оның ... ол ... ... ... ... – жаманшылықта, батыр-шайқаста, адал-қарызын қайтаруда, әйел-
кедейлікте, туған-туыс-кемдік тарлықта танылады» - ... үнді ... ... ... дос ... ... ... Жақсы дос пайдасын тигізбесе
де, зиянын тигізбейді; A friend in need is a friend indeed; A friend ... known till a man has need; A friend is never known till ... ... ... үйлесіп кетуі бір-бірінің пікір-
көзқарастарына ... ... ... ... ... ... дегенді достық деп ұғады. Жолдастықтың ... ... ... бәрі ... ... ... жетпейді Біреу жаныңа жолдас, біреу
малыңа ... ... ... ... ... дос қадірін соғыста
білерсің.
Бір-біріне әбден үйренісіп, ... ... өмір ... ... ... ... мен туыстар да кездеседі.
Жолдастықтан да, ... да, ... да ... бұл ... ... сезімі, ол бәрінен биік, шынайы, бірақ өте сирек. Тек ішкі дүниесі
жоғары, достықты ... ... ғана оны ... ... Табы ... ары
бір, адал достың жаны бір; Қимас досың сұраса, қимасынды бергейсің; Қимас
доспен ... Company in distress makes trouble less; Between friends ... common. ... ... ... ... әлемдік бейнесінде ар, ұят,
адалдық, берілгендік т.б. құндылықтардың доста болуы уағыздалып ... ... ... ... айтқаннан жауларыңның
келіспеушілігіне ара түскенің жақсы, өйткені екі досыңның арасына ... ... ... ал екі ... төрелік айтсаң, біреуімен
достасасың», - депті жеті ақылманның бірі Биант [74, 46 б.]. Бұл ой ... анық ... ... ... ... ... қара, өйткені
ертең сондай болып қалуы мүмкін», - ... Б. ... Оған ... ... ... ... ... кесірі жұғар, жақсымен жолдас болсаң
несібі жұғар; Алыстағы ... ... қас ... ... келген
жаудан, күлімдеп келген қас жаман; Ағылшында ол Better an open enemy than a
false friend үндес ... ... ойды үнді ... де ... ... ... өзінен асып түсерлік серік таппаған жолаушының ... ... ... - ... ... [74, 47 б.]. ... жолдастан мықты
таяқ артық; Better be done than in bad company. ... ... ... ... company ... лексемасымен ауыстырылады. Company
кәсібі бір, қызығушылықтары ортақ ұжым мағынасын ... Ағаш – ...... ... ... ... ... Досы көп адам тамырын тереңге
жайған бәйтерекпен салыстырылады. Доссыз өмір жоқ, сондықтан ... ... дене ... бірі ... ... One man no man;
Four eyes see better than two; Two heads are better than one. ... ... ... ... бедерленген (four eyes, two heads).
Сөйтіп, ағылшын тілінде адамның ... ... дене ... (head – ... – көз) достық құндылығымен қатарлас бағаланады.
Зерттеу барысында екі ... ... реңк ... Айтып кететін жайт, паремиялардың семантикалық және синтактистік
құрылымы толық не жартылай сәйкес келеді. Мұндай ... ... деп ... ... олар ... ... ... Мәселен,
Жүз сом ақшаң болғанша, жүз жолдасың болсын паремиясы A friend in court ... than a penny in purse ... сай; ... алыс ... ... ... іш паремиясына ағылшын тіліндегі Among friends all things ... ... ... ... ... ... Дос жылатып айтар, дұшпан
күлдіріп айтар - A friend’s frown is better than a foe’s smile; ... ... ... ... Plenty is no plague; The more the ... сом ақшаң болғанша, жүз жолдасын болсын немесе A friend in court
is better than a penny in purse ... ... ... ... жүз саны
образ ретінде тұрса, ағылшын тілінде сот лексемасы (court) арқылы беріледі.
Court ... ... ...... ... ... – сот. ... паремияларында татулық, адалдық, бір-біріне көмек, т.б. маңызды
құндылықтар уағыздалады. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... негізгі факторларын
көрсетеді.
Доспенен алыс беріс қылма, асынды бірге іш; Among friends all ... common ... ... ... ...... ... Екі
тілдің паремиялар мазмұны ұқсас болғанымен, қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан қағида
ретінде құрастырылған.
Дос жылатып айтар, дұшпан күлдіріп айтар; - A friend’s frown is ... a foe’s smile ... ... ... ұйқасты параллельдік
құрылым байқалады.
Жартыны жарып жеген, татулықтың белгісі; Plenty is no plague; The ... merrier ... екі ... ... ... өмір ... В.В. Ощепкованың пікірінше, әр халықтың ұлттық өзгешелігі басқа
халықпен салыстырғанда ғана анық ... Әр ... ... ... өмір сүру ... ... құндылықтардың өзі бірнеше елге ортақ
болса да, әр халық оны ... ... ... ... ... ... достықты түсінетін, бағалайтын адамдар дос болу үшін құрбан
болуға бар, тіпті оған ең қымбатын ... оны ... де ... ... дос аяулынды сұрайды; Дос есебі көңілден; Жақсы дос ... ... ... ... ... ... бергейсің; Табы бірдің ары бір,
адал достың жаны бір. Қалған көңіл – ... жан ... ... дос ... да, ескі досыңды ұмытпа. Демек, қазақтардың тілдік
санасында достық – ешқандай ... ... ... күш. ... ... ... (property) жоғары қояды. Әрине достық қасиеті адамның ішкі
дүниесінің нышандарының бірі, ... алға ... ... бір ... Бірақта
жеке бостандық (property) ағылшындарға тән өзгешелік, Сондықтан да олардың
пікірінше достық бір уақытта (үнемі емес) іске асатын ... Бұл ... ... отырған тіл қазынаның лингвомәдени сипаты айқындай түседі
Friendship increases in visiting friends, but in visiting them ... ... makes good friends; Friends are like ... mustn’t be screwed too tight; Short debts make long friends; ... soonest ... пен ... ... ... ... ... is one thing and
business is another. Шынында, жағымсыз ... ... үшін ... ... ... ... сұрағандар аз емес. ... ... ... ... да – ол жеке ... ... адам. Сондықтан
достардың арасында әрқашан есеп жүру керек. Есептің ... ... ... ... үшін ... Мәселен, Even reckoning makes long friends; A
hedge between friendship green; Hedge between keeps ... green; ... be very good friends, but our tobacco is of ... ... cannot stand always on one side; ... green ... ... достықтың әрі қарай өркендеуін ойда тұтады, өйткені жасыл түс ... ... ... ... ... ... арада өзара
түсініспеушілікті болдырмау үшін барлығы «менікі-сенікі» принципі ... ... ... ойды ... ... тексеріледі Before you make a friend eat a bushel ... with him; In need one sees who his friend is; ... makes ... adversity tries them.
Ниеті бір, мақсаттары ортақ, рухани тілектері бір адамдар ғана ... ... ... ... A man is known by the company ... It is the last straw that breaks the ... back. Доспен
айырылмастай болу үшін оның кемшіліктерін күлкіге айналдырмайды Better ... jest than a ... ... ... елден ерек, адамшылық үлгідегі толық сипаты
руханилық–достық бір-бірімен тең ... ... ... деп тұжырым
жасауға болады.
Бұл адамның психологиялық жай-күйін терең білуден туындап, адамдықтың
ерекше ...... ... достықтың сипатын танумен ұштасады.
Сонымен,
- ағылшын этносында дос good friends, great friends, true friends, ... деп ... ... ... ... ... дос, жолдас деп аталады;
- дос ұғымы ағылшын тілінде company лексемасы арқылы анықталады;
Тіл қазынасына зерделеп-үңілген сайын, ... ... ... ... ... саналы әрекеті, оның жалғыз болмай көпшіл
болу керек деген рухани ұмтылысы достықтан шығады. Достық – ... ... ... алып ... ішкі рухани күш.
2. 8 Руханилық негізіндегі сыпайылық/courtesy ... ... ... ... ... оның ... тілінде көрініс
табады. Ойлау жүйесі адам баласына ... ... ... ... да ... ... заңды құбылыс. Жалпы әлем халықтарының ... ... ... ... ... бергі кезеңде біте қайнасып келе
жатқан тілдің түпсаналық қатпарларында алуан түрлі дүниетаным ... ... ... ... Олай ... ... ... ұғымдарының бірі сыпайылықты қарастырып өтейік.
Ғылыми тұрғыдан көп зерттелген сыпайылық ... ... ... ... ... «әлдеқандай жағдай бола қалса жанындағы
адамның және өзінің ықыласын қанағаттандыруға бағытталған индивидтің ... ... ... [82, 50 б.]. Осы ... ... ... ... өзінің анықтамасын ұсынады: «интеракционалдық коммуникация
барысында үйлесімді, дау-жанжалсыз қатынас пен ... ... ... ... ... жүріс-тұрыстың салттық стратегия
жүйесіне (тілдік және ... ... толы ... ... ... сыпайылық – сол балансты ... ... ... ... арасындағы тепе-теңдік, қарым-қатынастың бірдейлігі ... ... – сол ... ... [83, 191 ... ... ... сыпайылық, кішіпейілділік пен
адамгершілік қасиеттер тіл ... ... таба ... сөйлеуші жақтың
тындаушы жаққа деген құрмет қадірінің қаншалықты дәрежеде ... де ... ... «Тіл ... өзін ғана ... оның сыртқы келбетін, рухани
әлемдегі деңгейін, сезімдері мен эмоцияларын, қызбалығын, көзқарасы мен
қойған бағасын ... ... Оған қоса тіл ... де ... [84, 4 б.]. Қазақ және ағылшын халықтары үшін ... ... - ... ... ... ... паремиялардан
айқын көруге болады. Сыпайылық – адам мінез ... тән ... ... кішіпейілділік қасиет. Кішіпейіл - әдепті,
инабатты, тым ... ақ ... ... ... ... тілінде
politeness ұғымы мағыналас болып келеді. Инабатты, әдепті, ізетті адамдарды
polite деп атайды.
Polite – having or showing good manners, ... for ... correct social behavior [65, 67 б.]. Бұл ... әр ... адам ... көріністерінде, көзқарастарында ұқсастық, ортақтық бар
деген тұжырым келеді: Ол – жақсы қылықтарымен үлгілі адам, ... ... ... тілдік санасында сыпайылық жұртшылыққа құрмет көрсету,
кішіпейілділік таныту, айналадағы адамдармен ... ... яғни ... озық ... ... – жұғымды, сыпайы –
сүйкімді; «Сіз» деген әдеп, «біз» деген көмек: Тура биде туған жоқ, ... иман жоқ. Осы ... түп ... ... ... ... рухы жоғары болып есептеледі деген терең ой жатыр.
Ағылшын тілінде сыпайылықтың ... ... Courtesy ... ... ... ... Оның синонимдер қатары да баршылық.
Олар: politeness, graciousness, respect, consideration [55, 60 ... ... ... сын ... ... Оның синонимдері polite, well-
mannered, gracious, respectful [55, 60 б.] және thoughtful, оның синонимдер
қатары kind, considerate, attentive, ... friendly [55, 261 ... ... де ... қасиеттерге қоса әдептілік, ... ... ... ... екі ... де беріледі. Бұл жайт екі
елдің паремиологиялық қорында да көрініс ... ... ... Сыйлы көңіл, Сыршыл көңіл мұнаймас; Politeness costs little, but
yields much. Тұжырымдап айтқанда, екі ... ... ... ... ... қолданылады. Яғни сыпайылық айналадағы адамдарға ... ... ... ... ... ... ... деген анайылық.
Сонымен, сыпайылық субъект тарапынан тындаушы жаққа бағытталған ... ... ішкі ... ... ... мәдени
қасиет. Осы ішкі қасиет сыртқа көбіне жүріс-тұрыс, қарым-қатынас арқылы
беріледі. ... ... ... ... ... He that is ill ... will be good to nobody. Қазақ тілінің әлемдік бейнесінде сыпайылық
малға ... ... ... ... ... ... ... құрметпен қарамасаң өзгеден
мұндай құрметті күтпе деген ой ... Екі ... ... ... ... орны бар ... ойға саяды. Сыпайылықтың тілдегі көрінісі
сөйлеуші жақтың сөз ... ... ... ... ... ... ... Үлкенді ізетте, кішіні кезекке. Жасы кішінің
жасы үлкенге, жас шамасы бірыңғай құрбылардың арасындағы, ұл мен ... ... әйел ... ... тіл ... сыпайылық көбіне осындай
қарым-қатынас орны арқылы танылады. Ағылшын сөзі politeness латин тіліндегі
politus ... ... ... Politus ... талғағыш, нәзік деп
аударылады.
Сыпайылық ұғымының ... екі ... ... ... ... айқындайды: әдептілік, тәрбиелік, өзін-өзі дұрыс
ұстау қағидаларын білу Сыпайының қарағаны – ... ... ... ... ... ... ... Good words cost nothing and are
worth much; Honey catches more flies than vinegar. ... ... ... ... ... адамдар нағыз шын мінезін көрсетпей
әрқашан өздерін ұстамдылыққа баулиды. Сөйтіп, біздіңше, сыпайы болу ... ... зор ... ... ... ... суық болса да жай
ғана қалтырап, күлкілі болса, тісін ғана көрсету үшін үлкен күш ... ... ... ... ... ... Мұндай айырмашылықтар –
семантикалық сипаттың айырмашылықтары болып саналады. Бұл концепцияның
жақтаушысы XIX ғасырда ... ... Оның ... ... ... ғана тән ... өзгешеліктер жүйесі, айтар ойдың қалыптастыру
тәсілдері бар. Оған сәйкес адамның ... ... ... мен ... әсері, оның ішінде жеке түрде ... ... ... ... отырып дамиды» [85, 45 б.]. Шынында әр ... ... ... ... ... ... өзінше түсініп қабылдау
өзгешеліктері бейнеленіп тілге тиек етеді.
Сонымен қазақ тілінің ... ... ... ... ... түсіндіреді. Бұл ой халық даналығында сомдалады. Мәселен, Кең жерде
тар отырсаң, Тар жерде кең отырарсың; ... орын ... ... ... ... құл ... өз үйінде ұл боларсың.
Жоғарыдағы паремияларда сыпайылық уағыздалса да түп ... ... ... ... ... бойынша қазақ халқы ... ... ... ... ... ... сойса да оны құрметпен
жөнелтуге тырысатын. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... да біреуге орыныңды ұсынып, сол үйдің шаруасына ... орын ... ... құрметті болсаң да үйдің иелері ... озба ... ойды ... осыдан шығар олар Сыпайыны үйде көрме, түзде көр деп ... ... ... ... ... бол, ... таныт,
жалпы рухани жоғары болудың ... ... ... ... қай ... ... та, барлық тұсында тарихи
аспектісі ... анық ... ... ... ... ... үстем болып, сый-құрметке бөленесің. Жоғарыда келтірілген паремия
Өзі ... адам ... орын ... ... ... ... ... сарындас.
Ағылшын тілінде сыпайылық биязы, әдепті жүріс-тұрысты көрсетуді
айқындайды, ол өз кезегінде әдеп сақтау үшін ғана ... ... ... Сөзімізді нақтыласақ, ағылшындардың тілдік санасында сыпайылық
әдеп ... ... ... A man without a smiling face must ... a shop; A civil denial is better than a rude grant. Ағылшын тілінің
әлемдік ... ... ... ... ... ... ... паремия айтып тұр. Жымию ағылшындарға сыпайылықтың
белгісі. Тіпті ренжіп тұрса да олар жымиюға ... ... ... ... ... мақұлдаудан гөрі сыпайы бас тартуды жөн көреді ... ... ... ... олар Smile like a brewer's horse деп ... ... көбісі кең ауқымда сатушысы бар, ... ... ... ... оларды The nation of
shopkeepers (с.с.а.: дүкеншілердің ұлты) деп бекер ... ... ... ... ... константасы» деп атайды. Константа - ... ... ... ... адамның менталды әлеміне енетін
мәдени бірлік және сол уақытта адамның өзі мәдениетке еніп оған ықпал ... [86, 115 б.]. Тағы ... ... бір ... ... ... ... ұқыптылық деп түсініледі Punctuality is the politeness of
kings.
Сөйтіп, ағылшындар ... ... ... ... ... ... қабылдайды.
Ағылшын тілінде polite сын есімінің ... да ... бар: ... courtly, gallant, ... [87, 104 б.]. Polite пен civil ... ... ... сақтайтын кез келген адамды сипаттайды Politeness
costs little, but yields ... және courtly ... ... (court ... ... court ... сарайының мағынасын білдіреді. Бұл сөздердің ұқсастықтары болса ... да ... Егер ... жылы ... ... ... даярлық мағынасын белгілесе, courtly аристократтық манераларға ерекше
көңіл бөледі; gallant және chivalrous ер ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштік, қамқорлық, тым сыпайылық,
сонымен қатар gallant көбінесе сыртқы боямалықты айқындайды, chivalrous –
ішкі ... ... ... ... осы ... ... біз ... алмадық.
Джозеф Дэвлин өзінің ағылшын синонимдер сөздігінде синонимдердің бір
жақты мағынасымен ... кең ... ... Біздің ойымызша, ұсынған
қатар polite сөзінің мән-мағынасын әрқашан кеңінен ашпайды, ... ... ... біршама қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Олар:
genteel, ... refined, ... ... ... ... amiable, ... ... attentive, obliging, cultured,
cultivated, affable, agreeable, mannerly, ... ... cordial, bland, ... oily-tongued, obsequious [87, 105
б.]. Сыпайы адамның құрамына өнегелі, ... ... ... ... қылықтарымен, көңіл жай, әдепті, ақ жарқын, жылтыр, ілтипатты,
мәдениетті, елгезек, ... ... ... ... ақ ... сұмпайы, мәймөңке ұғымдары кіреді. ... ... ... сын
есімдер жағымды, тек ingratiating(жағымпазданған), oily-tongued (сұмпайы),
obsequious (мәймөңке) ... ... ... ... ... ... ... бейнесінде сыпайы адам өнегелілікті көрсетуден басқа
жағымпаз, жарамсақ, жұмсақ болу ... ... ... ... түсінігінде ол даулы жағдай болдырмау үшін керек шығар ... ... да Soft and fair goes far; Soft fire makes sweet ... soft answer turned away wrath деген паремиялар ойымызды дәйектей түседі.
Сонымен ағылшын ... ... ... сыпайы адам жан-жағына
имандылық жасап, қайырымдылық көсетіп, көп сыбайлас жинаса руханилығы
танылып ... ... ... түйін келеді. Сол себептен олар All doors
open to courtesy деп бекер айтпаса керек.
Қазақ тілнде ... ... ... ... ... Сыпайы
сызып айтады, шешен қызып айтады. Шорқақ үзіп айтады, жаман бұзып айтады.
Бұл жерде біз ... ... қай ... ... анық ... ... өзін емес, жанындағы адамдардың ... ... ... ... ... ... ... білген, өзгенің нарқын
біледі; Сыпайыға өлім бар да қорлық жоқ.
Синонимдер қатарын ... ... ... ... анықталды: ақ
пейілді, әдепті, биязы, ибалы, ибадат, инабатты, ... ... ... ... ... мен ... ... сырын жасырмас, пұшық мұрнын
жасырмас; Сыпайы өз қоң етін өзі жейді.
Қорыта ... екі ... ... ... адамдар жоғары
бағаланады. Олар әрбір жағдайда жағымды іс-әрекет жасап, руханилығы молыға
түседі. Сыпайылық ... ... және ... ... ортақ түсінік деген
қорытындыға келдік. Олар үшін сыпайылық іс-әрекеттен, жақсы қылықтардан
(good ... ... ... Сыпайылық ұғымы кішіге де, үлкенге
де сый-құрмет көрсететін рухани қасиетпен астасып ... екі ... ... ... ... Руханилық негізіндегі бауырмалдық/blood relations ұғымы
Қазақтар мен ағылшындардың ұлттық ... тән ... ... бір ...... ... деген сөздің шығу
төркініне тоқталатын болсақ:
1) Бауыр – адам мен жан-жануардағы өтті ... ... ең ... ... бауыр – адамның, малдың т.б. жанды жәндіктердің іш жағы; 3) ... ... ... ... ... ... ... мағынасы – адамдар мен ... ... ... без. Одан ... мен ... іш ... қарай) «бауыр» деуден шыққан. Бұдан «беткей», «етек» мағынасы пайда
болған. «Бауыр» сөзінің без ... ... ... бір ... ... мағына шықты. 1) Бауыр – іні, қарындас, аға, апа; 2)
бауыр – ... ... ... 3) ... – дос, ... ... [88,
31 б.]. Дәлірек айтсақ, бауыр сөзінен ... ... сөзі ... ... этимологиясы қазақ тілінен алынған. Ағылшын тілінде бауыр
адам мен жан-жануардағы өтті бөліп ... ең ... без ғана ... ... – іні, ... аға, апа, ... ... адамдар, дос, достық,
жора-жолдастар ... ... ... ... ... қарастырдық.
Нәтижесінде ағылшын лингвомәдениетінде жақын адамдармен, ... ... ... ... ... ... flock, тәрізді лексемалармен ... ... East or West, home is best; There is no place like home; ... home is his castle; There is a skeleton in every house; ... divided against itself cannot stand; A man may love his house well
without riding on the ridge; Dry bread at home is better than roast ... With friends one is fine, but at home it’s divine; There is a ... in every flock. ... мысалдарда house, home, family деп үйдің
ішіндегі ... мен ... және ... да ... ... көзделеді.
East or West, home is best; There is no place like home; A man ... his house well without riding on the ridge; Dry bread at home ... than roast meat abroad; With friends one is fine, but at home ... паремиялары қай жерде болмасың, туысқандардан артық, оларға жетер
ешкім жоқ деген ойды ... ... ... үй ... ... ... жөн ... ойды A house divided against itself cannot
stand паремиясы білдіреді. Ағылшындар ... мен ... ... ретінде қарайтынын An Englishman’s home is his castle паремиясы
дәйектей түседі. Паремияда сastle сөзі үй ... ... ... асыл ... адамдарды да назардан тыс қалдырмаған. А.А. Залевская
айтқандай: «адамды тіл мен мәдениеттің ақиқат жағдайларында өмір ... ... ... [89, 42 б.]. Осы ... сай ... руханилығын
бауыр, жүрек ұғымдарынан тұратынын паремиялардан көруге болады.
Халқымыздың бауырмалдығы «бала бауыр еттен жаралған» деп, оны ерекше
қастерлеп, ... ... ... ... деп ... ... тілін
алмағын. Бауырым екен деп ойлап, жақынның тілін алмағын. Қазақ ... ... ... «бауырым» деп сөз етеді. Бұл көрініс қазақ
тіліне ғана тән ерекшелік. ... ... емес ... ... ... емес ... ... Ақжарқын адамның ағайыны көп; Асыл аға, алғыр
іні; Атың жақсы болса – қанатың, ағайын жақсы болса – санатың; Аға ... ... іні ... ... ... ... бір өлі де, бір
тіріде керек; Туысқан өкпеге тепсе де, ... ... ... бірге туысқан аға-іні қарындастардан өзге, басқа
аталардың арасынан дәм-тұзы, сыйластығы жарасқан адамдарды жақын тұтып ... ана, аға, іні, ... бала деп ... ... ... Аға өлсе –
жеңге мұра, іні өлсе – ... ... ... ... ... құндызын жағанда
болсын. Бұл ретте жат адамдар бір-біріне ... ... ... жақын туысқаннан да айырмашылығы жоқ. Бауырмалдықпен шаруасына
араластырып, өз ... кем ... ... ... ... ... оның ... да бөтен көрмей бір үйім деп
санайды. Сыр бөлісіп, бір-бірімен ... ... ... ... ... ... - ол ... және ағылшын этносында руханилықтың
бір көрінісі болып есептеледі. Ішкі ... ... ... ... ... ... ... А.Д. Шмелев,
Н.Д. Арутюнова, М.П. Одинцова, Е.С. Никитина, Л.Б. Никитина, Е.В. Урысон,
Ю.Д. Апресян әр адам тұрған жерінің, ... ... ... ... ... үлкен назар аударады.
Ата текті дұрыс ажырата алу – бауырмалдықтың көрінісі. Бұл «рушылдық»
емес, өзінің шыққан тегін білуге деген ынтазарлық. Туысы ... – уысы ... ... ... қол ... ауылдың қайда екенін жол біледі; Ағайынның
аразы болса да, азары болмайды; Туғаның мен ... кең ... ... ... нағашыңа бар. Жігіттігінді сағынсаң,
қайныңа бар; Үш ағайынды жігіттің отарда малы бар. Екі ... ... ... жалы бар. Жалғыз басты жігіттің шығар-шықпас жаны бар; Өткелім
саяз деме, таяғынды салып бойлат. Ісім мақұл деме, ... ... ... ... дәл бауырмалдық татулыққа, бірлікке, ынтымаққа
шақырады. ... орай ... ... ойы еске түседі:
«...шаруашылықтың тұрақсыздығынан тәжірибе алған ... ... күні ... ... қарым-қатынасты алдын ала көздеп ... ... бұл ... ... белгіленеді және көбінесе мұндай қарым-қатынасқа
үнемі сыйлықтармен қолдау жасалады». Бұған ... ... ... іске ... асқа ... ... ... артылған. Ақылың болса,
бір мақтан. Жұрттығы жұрттан артылған жақының ... бір ... ... ... ... ... Ниетің қисық болса, ағайынға өкпелеме. Ағайын
бірге туысқан аға-іні қарындастардан ... ... ... ... дәм-
тұзы, сыйластығы жарасқан адамдарды жақын тұтып өкіл әке, ана, аға, ... бала деп ... ... ... ... ... тек туыстардын
ғана арасында болмай, жақын болған құдаларға да жаны ... ... ... ... ... ... ... Құдаңның түйесін сұра,
қорыққанынан биесін берер; Қойдың басы – құданың асы. ... ... ... ... ... ... жылы-суығын, қыс түскенде
білерсің. Ағайынның алыс-жақынын іс түскенде білерсің демекші туыстардың
арасында да ... ... ... ... ... ... күйзелістің арқасында
әрбір адам руханилығын ұмытып эмоцияларға ... ... да ... ... – бір ... атың ... болса – бір қорлық. Ағайының жаман
болса – мың қорлық деп босқа ... ... ... ... ... ... Тіпті жанындағы жарыңнан да қымбат деген күшейтпелі түрі
мың лексемасынан аңғарылады. ... ... ... қазақ тілінің әлемдік
бейнесінде Жақында да, ... бар, ... ... ... бар; Жайды
білмеген жақыннан, жайды білген жат артық; Жақсы көрші тапқаның мол ... Атың ... ... сатып құтыларсың. Көршің жаман болса, қайтіп
құтыларсың? Туысы жақын жақын емес, ... ...... ... ... ... болып өзге адамдардан сондай болуды ... ... ... ... ... көршіңнің ала жібін аттама деп шаман
келсе бауырмал бол, тас ... ... ... ойды ... ... бір түйінді ой келеді, халқымыздың бауырмалдық ... ... ... ... ... асыл ... «Құран кәрім»
қағидаларымен де ұштасып жатады. Осы ... ... ... ... ... жат емес, барлық адамзат баласы бір-біріне дос, бауыр дейді [73, 387
б.]. Олай болса, «Ақ, қарамыз, сарымыз – дос – ... ... - ... ру мен ... ... ... кезден жас ұрпақты бауырмалдық
қасиетке ...... ... «бауырластық» лексемалары.
Бауырмалдық ерекше қастерленетін құдіретті қасиет. Ол бар ... ... мен ... сәні мен мәні деп нық ... ... болады.
Ағайынға қарап мал өсер, қарағайға қарап тал өсер; Ат арқасына ер батса,
аяңшыл болады. Ерге ... ... ... ... ... ... тезек
артық; Қой қорасына тартады, жігіт жорасына тартады; Мал – адамның бауыр
еті деген ... ... ... ... ... ... ... мекені. Жүрек лексемасы бар паремиялар екі тілде
өте сирек кездеседі, әсіресе ағылшын тілінде, ... ... рухы ... ... ... жүрек пен ақылдың үйлесім табуына,
тазалығына байланысты. Әл-Фараби өзінің философиялық трактатында ... ... ... ... ... бере келіп: «Жүрек басты мүше,
мұны ... ... ... билемейді. Бұдан кейін ми келеді. Бұл да басты
мүше, бірақ мұның үстемдігі біріншісі емес» дейді. Әл-Фарабидің осы ... 17 – қара ... өз ... ... ... ақыл, жүрек
үшеуі өнерлерін айтысып, таласып кетіп, ғылымға ... ... ... – адам ... ... қан менен тарайды, жан менде мекен қылады,
менсіз тіршілік жоқ» деп жазады Абай [90, 11 б.].
Адам жүрекпен жетіледі, ... бар игі ... ... ... ... болса, адам да соның ыңғайымен қалыптасады. ... ... ... ... кір ... ... ... жүрегі нұрланып
тұрады, ақиқат ауылын тапқан жүрек ... ... ... ... яғни ... көзі ... ішкі мәніне бойлай алады,
тылсымды түсініп, ғайыпты сезінеді, шабыт алып қанаттанады.
Сөйтіп, екі ... ... ... ... ... ойдың және
эмоционалды болса керек. Еске сала ... ... ... ... ал ... ... ... Біреу туралы біз милы ... ... ақ, таза деп ... жатамыз; бір нәрсені есте сақтаймыз да,
жүрегімізбен ... ... ... соң ... ала ... ... анатомияның ерекшелігімен байланысты емес, керісінше үйреніп ... ... ... ... ... ... органнан басқа ауыспалы мағынаны атқарады.
Адамның басқа органдары ауыспалы мағынаға ие ... ... дәл ... кең орны ... өз ... шашады. Біз жүректі ауыспалы түрде
жан-жаққа сәулесін жайған күн ретінде елестетеміз. Өйткені руханилығы жоқ
адамның жүрегі жоқ ... ... ... адал ... жоқ, қатыгезде
жылы жүрек жоқ. Және жүрек күннің көзіне теңеледі Жылы сөз ... ... көзі ... ... ... нұры ... ананың жүрегі
мейірімді.
Тұлғаның рухани сипатының маңызын көрсету үшін қазақ ... ... ... ... Олар: жылы, тірлікке ынтығы бар сергек көңіл,
адал, мейірімді, жұмсақ, қайырымды. Сонымен қатар оның ... жағы ... ... ... тілінің әлемдік бейнесінде «жүрек» адамға күш, жігер береді:
Have the heart (to do, to say ...... ... батылдық
көрсету.
Ағылшын тілінде open-hearted ақ көңілмен, таза ... кең ... ... ... ішіндегі тұлға ретінде екі елдің санасында
қабылданады. Тура ... адам екі ... бола ... ... ... ... ... сақтан, ал ағылшын тілінде A fair face may hide a foul ... бар. ... адам өзі ... болғанымен жүрегіне
адамшершілік қонбаса руханилықтың ... ... ... ... ... ... сандық ретінде түсініледі Қойма толса асқа – қарын ... ... ...... тоқ; ... даттама, жүрекке зіл сақтама;
Біреудің жүрегінде дақ болар, біреудің мандайына бақ қонар. ... ... ... ... толы болғанын қалайды. Бұл факт халықтың дүниетаным
ерекшелігін тануға жол ... ... ... мүшелерге қарағанда жараланған жүрек ешқашан
жазылмайды Дене жарасы жазылар, жүрек ... ... ... да Бала
жүрегін дақ баспасын, көзінен жас ақпасын, сәлем сәтімен болсын деп айтады.
Дегенмен жүрекке тіл ғана кедергі жасай ... ... ... ... жаралайды,
шайпау тіл жүректі жаралайды. Сол себептен де жүрекпен абай болуға шақырады
Сабырлылық сақтасаң, жүрек, жүйкең сау болар. ... ... ... жау ... Сондай-ақ Адал болса жүрегің, орындалар тілегің;
Мейірімділік – ... ... ... деп ... ... қасиеттер жүректен шығады деген оймен астастырылып беріледі. Мұндай
ойды ағылшын тілінде Kind hearts are more than coronets; Carry one’s ... one’s sleeve ... ... Бұл бізге руханилық қатарындағы
екі елде жүректі түсіну универсалдылығы туралы айтып ... ... ... ... да кіргізеді Faint heart never won fair lady.
Оларға батылдық (faint heart) ... ... тән ... болса қазақ
тілінің әлемдік бейнесінде Ерлік елдің қасиеті, жүректілік жігіттің қасиеті
және ... да ... ... ... ... екі ... болуын
белгілейді A fair face may hide a foul heart немесе бойында руханилығы жоқ,
көңілі ... ... Base hearted деп ... Осы ... екі ... ... ... Сондықтан да ағылшындар It’s a poor heart ... rejoices деп ... Ал ... Адам тілмен танысады, жүрекпен
табысады деп адамның жүре келе руханилығы білінеді дейді Жүректің жолы ... ... жолы – ... ... олар ... ... ... жүрегің қуанғанда жадырарсың; Жүрек – мамықтан жұмсақ, тастан
қатты деп жүректің ауыспалы мағынада күші жоғары ... анық ... ... ... ... ... білмей сипаттауға қиын түседі.
Ғалым Г.А. Брутян ... ... ... ... тіл ... ... тәсілі ретінде болғанында ғана емес, оған қоса тіл ... із ... [91, 215 ... тілде «жүрек» ардың қызметін атқарады. Сондай-ақ ... ... ... ар мен ... ... арды ... ... - фразеологизмдер, мұндай тіркестермен паремияларды ... ... көп ... діни ... ... таңқалдырады
Have a heart! – аяушылық етіндер! Рақым етіндер!
Қорыта келгенде, сараптама бойынша жүрек/heart ... ... ... ... ... түсінілуі моделде көрсетілгендей екі
тілде өз түсініктері қалыптасқан (шеңбердің штрих түсірілмеген ... ... ... де баршылық (шеңбердің штрих түсірілген бөлігі).
2.10 ... ... ... ... ... ... ... әсерлі етіп жеткізу үшін көркем әдебиетте троп
түрлері жиі ... ... жиі ... ... бірі –
метафора, метонимия, тенеу, жандандыру, синекдоха т.б.. Метафора туралы
бірер сөз ... ... ... ... ... ... Бұл ... ол бейнелеу сөйлеумен эстетиканың құралы ретінде
бағаланған. Ежелгі грек ... ... ... өз ... ... ... Метафора ұғымын алғашқы рет Изократ «Evagorus»
(383 ж. біздің жыл санауымызға дейін) ... ... ... ... ... ... ... Ол ұқсастық негізінде көп
көрінетін ... ... ... ойлау құралы ретінде метафораны
зерттеген. Сайып келгенде, мағына ауысуының бұл тәсілінде ... ... ... ... ... ... төнірегінде метафора туралы
қалыптасқан көзқарас тілдің ажыратылмайтын бір ... ... өз ... ... алған. Сонымен метафораның түп-тамыры тілдің, сөздің шығу тарихымен
тікелей байланысты. Метафораны табиғаттың өзі сыйлаған, оларды қарапайым
оқымаған ... ... ... ... ... ... ... тілді байытады, оған бұрын болмаған жаңалықтар енгізеді, бірде-бір
нәрсенің ... ... ... ... ... (гр. metaphora - ауысу) – сыртқы не ішкі белгілеріндегі
(тұлғасындағы, ... ... т.б.) ... ... бір ... ... бір ... атау болуына байланысты сөз мағынасының ауысуы»
[92, 10 б.]. Осы тұжырымды негізге ала отырып, ... ... ... ... ұлттық нақыштан іздеу және әлемдік метафораны
салыстыра ... ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ
және шет тілдер біліміндегі зерттеу еңбектерінде ... ... ... ... оның ... ... мен ғылым тіліндегі
маңызы көрсетілген. Метафораның қызметі, ерекшеліктері мен түрлері, термин
жасаудағы рөлі ... ... оған ... ... ... Бұл
ғалымдардың атын атасақ, олар Б. Хасанов, Ғ. Қалиұлы, ... ... ... А. Сыбанбаева, Дж. Лакофф және М. Джонсон,
және аталмыш мәселемен 70-80 ж. айналысқан ғалымдар А. Хили, ... ... және ... ... ... қабілеті ретінде
когнитивті лингвистиканың шеңберінде егжей-тегжейлі ... ... ... ... ... метафоры» атты еңбегінде.
Э. Маккормак бойынша метафораның шығу себебі ... ... ... ... ... ... ... сөздердің
семантикалық ұқсастықтарымен байланысты, ал ... ... ... ... ... ... себебі бұл жерде метафора жаңа бір мағынаны ... ... бұл ойын ... келесі пайымдауында
көреміз: «Метафора – тілдің күрделі қасиеті, ... ... ... ... ... ... әлемді ажыратады» [93, 69 б.].
Әрбір ұлттың ғалымы осы және де ... ... ... сияқты
басқа көріктеуіш құралдар мәселесін зерттеуде өзінің ... ... ... ... ... ... қалыптастырады. Бұл көріктеуіш
бейнелеуіш құралдардың терең сырлы табиғатын айқындап, олардың пайда ... ... үшін аса ... болды.
Көріктеуіш бейнелеуіш құралдардың ішінде метафора – ұлттық тілдегі
өзіндік ... бар, әр ... ... бояуға қаныққан категория.
Метафора тәсілі арқылы сөз саны өспегенмен, мағына аясы ... ... ... ... кейін метафораның өзі қайтадан метафоралануы, тіпті
бұрынғы төл мағынасына кері оралуы да мүмкін деп ... Б. ... ... ... ... ... ... дамуы, қалыптасуы,
сонымен қатар, оның өзіндік мәдениетінің, ... ... ... ... ... ... қоғам мен тілдің
тікелей сабақтастығының әсерінен ұлт дамыған ... ... ... ... бірліктер. Осы жайында Х. Ортега-и-Гассеттің айтқан ойы орынды
болар: «Көріктеуіш құралдар ...... ... ... ... ... заттың ауысуы» [94, 50 б.]. Бұл ойды ... ... ... ... ...... әмбебаптық сипаты
бар құбылыс, сонымен қатар ол ұлттық дүниетанымға, сол тілді қолданушы
халықтың тұрмыс-тіршілігіне, ... ... ... тән, бір сөзбен
айтқанда, мәдениеттің тілдегі көрінісі» [92, 11 б.]. Мысалы, «Метафора ... ... екі ... тұратын фигураны, не Мебиустың бір лентасын
еске түсіреді: бір дөңгелек – ол ақиқат ... ал ... ... ... ... ... немесе заттарда бейнелеп көрсететін айна»
[95, 7 б.]. Метафора демекші, оның терең, ... түп ... ... ... ... ... орыс тіл білімі де қомақты үлес қосқан. Бұл тұста
С.Л. Франктың метафора ... ... ... еске ... ... ... жүзеге асырылуы «сыртқы мен ішкі болмыстағы» ... ... ... ұқсастықпен байланысты» [96, 316 б.].
Сонымен көріктеуіш құралдардың дамуынан, оның қолданыс аясынан ұлттың
дамуы, ... даму ... ... ... ... ... ... сурет, адам интеллекті үнемі шексіз, қарқынды дамуда болады. Қазақ
және ағылшын тілдеріндегі ... – мән мен ... ... ... ... жан дүниесінің айнасы. Біздің ойымызша, мәселен, кейбір
жазба нұсқалардың метафораларына, тенеулеріне қарай отырып, қай дәуір, қай
заманның ... ... ... ... ... ... ... халық
игілігіне жарап, тілімізде дәстүрлі болып ... ... тіл ... ... десе болар (Б. Хасанов). Сөйтіп, М. Минскийдің сөзімен айтар
болсақ, метафоралар «бір ... ... ... мен ... ... саланың
мәселесін шешу үшін қолдануға мүмкіндік беретіндей белгілі бір затты немесе
идеяны басқа заттың не идеяның тұрғысынан көруге жағдай ... [97, ... ... ... ... ... ... адамға, оның
рухани әлеміне байланысты жасалғандарын көп кездестіреміз. Адам ... ... ... ... ... ... ... сөзімен айтар болсақ «Халықтың көргенінен тұратын, тілде ... ... сөз ... ... синтаксистік сөз
тіркестерімен боялған ... ... ... және ... табу ... қорын толықтырудың ең тиімді құралы. ... ... ... ... байланыста болады» [98, 107 б.].
Жердің сәні – егін, ердің сәні – білім. ... ... ... ... ... ... ... меңзейді. Өнер – ағып жатқан
бұлақ, білім – жанып жатқан ... ... жоқ ...... жоқ жалын.
Қазақ менталитетінде шырақ, от – ... ... ... – руханилықтың
белгісі. Бұл оның ... ... ... ... ... бояумен
ерекшеленген. Кітап – алтын қазына; Ғылым – теңіз, білім – қайық. Қазына –
ол байлық. Сондықтан да ... ... ... оның ... ... ... болып
есептеледі. Теңіз ұшқиыры жоқ су. Тоғыса келе, ғылым ... ... ... ол шегі жоқ ... оның ... ... ... Теңізбен қайық біте байланысты. Жеті жұрттың ... біл, ... ... біл; ... бірді, білім мынды жығады; Ақыл тозбайтын тон, білім
таусылмайтын көл. Жалпы алғанда, білімді бол, оқысаң көп ... ... ... сан ... байланыстырылған. Сөйтіп, халық шеберлігімен білімге жан
бітіп, білімнің сол сәтте мынды жығатыны әсерлі ... ... ... Демек ол өмір бойы таусылмайтын көл ретінде санаға қонады.
Білгенің бір ... ... ... ... Күш ... ... мен білімсіздік тоғыз, тоқсан тоғыз сандарымен алмастырылған. Бұл
тарапта тоқсан тоғыз тоғыздан артық екені анық ... ... ... ... ... ... білімде үлкен күш жатыр ... ... ... ... ... ... ... инемен құдық қазу
мүмкін емес, бір ... ... ... алу – ол ... ... процесс.
Инемен құдық қазғандай сөз тіркесі – фразеологизм және ... сөз ... ... ... ... ... ішкі жан дүниені рухани байыту
белгілі бір ... ... ... ... ... дара күш. ... ... құдық қазғанға тенеліп тұр. Айла – алтау, ақыл – жетеу; Ақыл ... ... ... Ақыл арымас, алтын шірімес; Ақыл - ... ... ... ... ... ... ... айладан асып түсетін
қабілет-күш екені, оның тозбайтын тонмен, арымайтын жанның мүмкін ... ... ... оның ... ... ... Алтын сандық
тілдегі ұлттық суреттің, адам интеллектінің ... ... ... Ол ... ... ... Бұл ... тіркес ақылдың шыдамдылықтың,
қажымай-талмай іздену мен еңбектенудің арқасында келетінін, оның іші ... ... толы ... ... ... ... көрсетеді. Паремия
ауыспалы мағынаға ие.
Ашу келсе ақыл ... ... ақыл көп ... ашу не ... Ашу – дұшпан,
ақыл – дос, ақылыңа ақыл қос. Осы ... ... ішкі ... ақыл,
дос, ашу жандандырылған. Ақыл мен ашу қарама-қайшы ... ... ақыл дос ... ... Достардың бір-біріне адал болуы
ақылдың мағынасымен тоғысады. Ағылшын тіліндегі There is nobody at ... орыс ... Без царя в ... ... сәйкес келеді.
Паремия ауыспалы мағынада тұр, ... үй деп ... ... ... жалпы
алғанда бойындағы руханилығы ауыстырылып тұр. Leery old bird. ... ... ... ... ... ... туралы айтылып тұрған
жоқ, өмірлік түйгені мол, жаман мен жақсыны айыра білетін адамды ... costs little but yields much ... ... / ... Good words cost nothing / are worth much, good words ... ... ... ... ... ... сыпайылық көрсету, жылы
сөздер айту ештене ... әр ... оны ... ... ... ойды
аңдатады. All doors open to courtesy. ... оған кез ... ... аса мейірімді адаммен ... ... ... ...... ... Егер қап матасынан тігілген кеңдік зат салуға арналса,
мұнда бұл ... аты ұят ... іші ... ұғым ... толы ... ойды ... ... не де болса түйе аты бар,
сондықтан ботаның да ұяты бар. Бота ... ... ... суреттейді. Бота демекші мұнда адамның жас ерекшелігі сомдалған.
Аузыңа ие болғанның қолында ұяты бар паремиясы ауз, қол ... ... ... ... арын ... түйіп паремиясында ұят/ар
қолда ұстайтын, киіп немесе алып ... ... бет ... ... ... метафорасы берілген мысалдың мазмұнын анық, жетік
бейнелейді. Қазақ халқында белбеудің ... ... ... ... ... қатты қалап, белбеуді мойынға салса қалаулары орындалады деген
ырым қалыптасқан. Белбеу – адам-баласының ... ... киім ... A ... is a letter of recommendation. Ақылды, жайдары адам маңызды хат арқылы
метафорасы сипатталған көрініс ... ... атқа жел ... ... ат ... ат, ... қанат. Осындағы жүйрік екі түрлі мағынада берілген:
біріншіден, жүйрік – ол озбыр ат, ... ... ... ... ... жалпы халықтық сипаттағы метафоралық мағынада, яғни жігерлі болу,
алғыр, озбыр, мақсатты деген мағынада жұмсалады. Бұл тұста ... ... ... ... ... ... ... қызметін атқарып,
адамға алмастырылған. Ол образдық ... ... ... ... ... атты алға ... жүргіздіретін зат атауы, ал адамға
қатысты мағынасында іс-әрекетті орындауға бағытталған. ... ... ... желдің күштілігін, мықтылығын бейнелеп, суреттейді.
Метафораның ең басты стильдік ерекшелігі – бейнелілігі, ойды ... ... ... осы ... ұтымды саналып ойға ... Қолы ... – жолы ашық ... Carry one’s heart upon ... паремиясымен ұласады. Бұл тілдік бірліктерде руханилық деңгейі қолы
ашық/one’s heart ... ... ... ... қайырымды
жандарды сипаттауға арналған.
Ақ иіліп сынбайды; Ақ ... адам ... Аққа қара жоқ, ... ... ... ақ ... сөздері метонимия қатарын құрайды. Ақтың бірінші
мағынасы түс болса, екіншісі қуаныш пен жақсылықтың, руханилықтың белгісі.
Ақ ... ... ... ізгі ой, ... іс, ниет ... ... ақ отау жапты паремиясында ақ отау – ... Ол ... ... ... пәк, таза жұбайларға арналған үй ... ... ақ отау ... ... ішкі дүниенің тазалығын,
пәктікті, имандылықты анықтайды. Абыройды ақ отау жапты деудің ... ... ... ... ар, намыстың таза, қашанда биік болуға балайды. ... ... ... ... ... адам ... өркендейді, азбайды, кішіпейіл болып
кішірейсе де биік ... ... ойды ... келгенде, көріктеуіш құралдар арқылы берілген ... ... ... әсерін, ойын, көзқарасын танытады және халықтың
тұжырымды бағасы ретінде жұмсалады.
2.11 Қазақ лингвомәдениетіндегі ... ... ... ... ... бар, өйткені өзінің бет-бейнесі,
ерекшелігі айқындалмаған халықтың тарихта болуы мүмкін ... ... ... ... ... де ... бар. ... тұрмыс-жағдайына қарай қалыптасқан мінез-құлқын, әдет-ғұрпын,
ойлау жүйесін, салт-санасын бейнелейтін ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін қамтиды да менталитетпен
тікелей байланысты болады. Дүниетаным мәдениетпен бірге қалыптасады. Ол ... ... ... өмір сүретін жерде ... ... ... ... және ағылшын дүниетанымдық таным-түсініктері ежелден бастап
қалыптасқан. Оның негізінде ұжымдық ... ... ... рет ... терминің К. Юнгте кездестірдік. Ол барлық уақытта халықтардың
арасындағы адамзаттың ортақ психикалық тәжірибесін білдіреді. Бұл тұжырымға
К. Юнг ... ... ... арқылы келген болатын. Зерттеу ... ... ... ... ... мен ... бірыңғай образы
және әр түрлі тарихи дәуірде шықан аңыздардың түп-тамыры дәлелденді. Осыдан
ғалым ұжымдық ... ... ... ... деп ... ... атын ... архетиптер деп атады. Оның ... ... арғы ... қалған кейіп ретінде жеке түрде ... ол ... ... ортақ бола тұрып, жеке тұлғаның психикалық
негізін құрайды» [50, 82 б.]. ... ... толы ... ... ... ... алады.
Егер қазақ тілінің архетиптері ата-мекен, ру/ел, аруақ, құт, ырым,
қонақ-сыйлау, бата, т.б. болса, біз бұл ... ... ... толықтырып, ағылшын тілінің де ... атап ... ... ... сыпайылық, ақ пейілділік. Осы архетиптерді
толығырақ келесі тараушықта қарастырамыз.
Ақ түсі қазақ тілінде архетип саналады. ... ... бұл ... ... ... Аударылса да номинативтік бірлік басқа
мағыналарды айқындайды, ал қазақ тілінде болса, ол ... пен ... ... пен ... ... пен ізеттіліктің, жалпы
барлық жақсылықтардың белгісі, ... ... ... бұл – ... қасиетті тағамы – сүттің түсі. Ақ – жанның тазалығын белгілейді, олай
болса бұл сөзден ақпейіл, ақ ... ... ақ т.б. ... бірліктер пайда
болған. Руханилықтың архетиптерінің бірі бата болғандықтан ол туралы айта
кеткен орынды.
Қазақта бата ... ... ... сәт, іс аз. ... ... іс,
қуаныш, той жақсы талап, оқиға оған себеп болады әрі олардың ... ... ... ... де мол. ... алға қарай талпынған мұратты ісі
үшін, біреудің өзгеге жасаған қайырымдылығы мен жақсылығы ... ... ... мен ... ... пен жылы ықыласы үшін, ақ
дастарқан мен дәм-тұз үшін берілсе, бірде бата басқа жағдайларда беріледі.
Баталарда ... ... ... ... құт-
береке уағыздалғандықтан, бар жақсыны алдан күтуге иландыратындықтан халық
оны ақ, оң бата деп қасиет тұтады. Нақты ... ... ... ... ... құлға бақ қонар; Бота алғанша – бата ... алма бата ал, бата ... емес ... орай К. ... ... ... ... бір мәдениеттің
өкілдерінде өзінше боялған эмоционалды заттар мен түсініктердің бірнеше
қатары баршылық. Әрбір ... ... ... ... немесе этностың
ұжымдық құнды бағалауы көрініс алады.
Қонақжайлық, ақ пейілділік архетипі – қазақ және ағылшын ... ... ... жағдайларына байланысты қалыптасқан
ерекше қастерлі қасиеті. Бізде Қонақ десе, қоң етін ... ... ... аталы сөз бар. Тәуліктің қай ... ... ... ... көк ... да жылы жүзбен қабылдап, төріне отырғызып,
дастархан жайып, бар мәзірін ... ... күту – ... санасына
мықтап орнаған руханилық пен шынайы адамгершіліктің ... ... асыл ... ... асыл – жар, ... асыл – нан; ... ...
көпшіл, өзімшілдің баласы – кекшіл; Қонағы бар үй ... ... ... үй ... ... ... санада адамның руханилығының қалыптасуына
қонақжайлылық қасиеті мол ықпал жасайтыны ... ... төрт ... ... бар. Олар: арнайы ... ... ... қонақ және қылқима қонақ.
Қазақтар үшін сыйлы қонақтың бірі ... ... ... келе
жатқан, түскен үйіне ешбір туыстық, не таныстық ... жоқ, ... ... құдайдың атын атап келген соң, мұндай қонаққа ерекше ... ... ... беру әрбір отбасының борышы саналған. Қонақасы
қазақтың бөлінбеген еншісі деген паремия ата-бабалардаң ... келе ... ... бірі – ... ... ... ... «енші – атаның балаға жеке үй болғанда
беретін мал-мүлкі» делінген. Әр ... ... ... ... өзін ... ... де ... дәстүрінің шығу тегін халық аңызы ... ... ... ... ... хан ... ... төртке бөліп, үш
бөлігін үш баласы – Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші ... ... ... ... ... ... деп, үшеулерінің ортақ меншігіне қалдырыпты
деседі. Қазақтың Қонақасы тәңір ақысы; Қонақ келсе құт; ... ... ... ал; Қырықтың бірі – қыдыр паремиялары «құдайы қонақпын» деген
адамды жылы шыраймен қарсы алып, шамасы келгенше сый-құрметпен ... ... ... ... ... қонақжай дәстүрлерін шегелеп
беріп отырғандай. Бұл өз ретінде архетиптердің қалыптасуына ықпал ... ... ... ... ... ... ... байланыста
қарастырып, оны мәдениет құбылысымен пара-пар ете ... ... ... құралы ретінде басқа таным формаларын айқындайды» деген де пікір
бар [99, 70 ... би ... да би ... үй қыл деп тілеген қазақ үйге қонақ
түскенді мәртебе, бақыт санаған Үйіңе ... ... ... ... ... ... үй – қора, кісі келмеген үй – мола; Тірісінде сыйласқан
өлгенінде жыласады.
Қонаққа дұрыс ... ... ... ... ... ... ... жіберген адам ауыл, ел-жұт алдында «қара бет» атанып беделінен
айырылады.
Сонымен ... ... ... ... алу, ... ... ... ерекше көңіл бөлген. Тіпті бұл көрініс культке айналғанын В.К.фон
Герн жазған [100, 158 б.]. Мүмкін осыдан шығар қонақ күту ... ... ... ... ... берік орныққан. Қонақжайлық
руханилықты барынша ашып сипаттайды деген оймен тоғысады.
Ағылшын тілінде қонақжайлық ұғымы ... ... ... ... ... ... ... мағынасында қонақты күте білу,
шақыру қағидаларын ... ... жылы ... ... болу ... ... Бұл ой ... ұғымына берілген анықтамамен
өреді: hospitality – 1) the friendly reception and treatment of ... 2) the quality or ... of ... and treating ... strangers in a warm, friendly, generous way.
Бұл ұғымның синонимдер ... да ... warmth, ... ... [101, 307 б.]. Warmth – жылы шырайлылық, cordiality
– жүректілік, geniality – ақ көңілділік, friendliness – ... ... ... ... ... ... ... ғана
анықтайды, ал жоғарыда айтылған синонимдерге келер болсақ, олар бұл ұғымды
жалпылама түрде білдіреді. Демек, адам жылы ... ... ақ, ... ... ... ... ... түйін келеді. Мұнысын біз халықтың
этникалық өзгешеліктерімен қамтамасыз етілген деп ... ... ... ... ... ... екі тілде ... ... ... ... ... ... бар.
Hospitality refers to the relationship process between a guest and ... and it also refers to the act or practice of being ... ... the ... and entertainment of guests, visitors, or ... ... and good will. ... is also known as the act ... providing care and kindness to whom ever is in need. Егер тоқ
етерін ... ... ол ... пен үй ... ... ... біреу туралы қам. Мәселен, Xenial customs; Give the hand.
Егер қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... паремияда айтылғандай оң жаққа отырғызуды ... ... ... ... ... ... ... үнемі адамға бағытталған,
нақты айтқанда ол ... және екі ... ... ... ... үйінде
қонақ болсан өз үйіне шақыр деген ойды уағыздайтын паремиялар бар He ... well that licks the ... door; ... ... ... үйінде
сыйла. Осы паремияларға зер салсақ екеуінде гастрономдық лакуналар ... ... Bacon ... шыққан жері – Англия, сонан-соң ол басқа
жерлерде кеңінен таралған. Келесі паремия бізге қазақ елі қайда ... ... ... да малды қастерлеп бағалағанын айтып тұрғандай. Сірә, ол
дүниетаныммен етене байланысты деген ойдамыз. Сонымен ... ... ... ... ... өмір сүру жолынан бөліп қарауға
болмайды. Бұл жайында Г.Г. Гачев өз ... ... ... ұлттық образдарын зерттеудің соңғы мақсаты белгілі бір халықтың
әлемді ... ... ... ... берік, баянды етуден тұрған
жоқ, болмыстың осы не ... ... анық ... ... ... ... заты ... қолдана отырып әлемнің көпварианттылығын байқау» [102,
50 б.].
Жақсылықты түсіне білу де ... оны ... білу аса ... ... ізет ... күту ... барысында айқын байқалады.
Әдет-ғұрып бойынша, құрметті мейман үйге ат басын тіресе, оған арналып ... Ақ ... ... сойылар, алдына басы қойылар, ... ... ... ... ... ... малын союға дайын болған халық.
Сондықтан да осы халықтың тілдік санасында Қонақ ... ет ... ... бет қызарар; Қонаққа қозы сойса, қозы өледі, қозы соймаса, өзі
өледі деген паремиялар ... ... ... қайырымды, ақылды екенін
ұтымды көрсетеді. Қонымды киіміңді өзің ки, ... ... ... ... ... бер, айта ... жегендер; Қонақ аз отырып, көп
сынайды. Ағылшындар керісінше Come and have pot-luck with us ... ... ... ... ... ... ... қабілеті
осы архетиппен бірлікте қарастырылады. Біз, қатыгез, сараң, тұйық адамдар
ешқашан қонақжай болуы мүмкін емес деп санаймыз. ... ... күту ... ... ... ... ... ой туындайды және осы пікір
паремияларды сараптау кезінде қалыптасқан. ... ... ... ... Жақсы бала қонаққа үйір, жақсы тай атқа үйір. Біздің айтып
отырғанымыз шақырылған қонақ және ... ... ... ... ... жағдайда қонақжайлықты пайдаланып қиянат етуге қарсы ... да бар ... ... ... ... ... жоқ; Түскенше қонақ
ұялар, түскен соң қонақ иесі ұялар; Шақырылмаған ... ... ... ... ... шай ішер. Бұл ой ... ... ... ... туралы қалыптасқан ой-жүйесімен ұласады Crash the
gate; Prop from the clouds; Clap one's dish at the wrong man's door ... best fish smell when they are three days old; A constant guest is ... ... үш ... аса ... қонақ мерзімі өтіп кеткен балықпен
салыстырылады. Қазақ Қонақ бір күн қонса - құт, екі күн ... – жұт ... жаңа жыл күні жұрт ... ... жаңа ... бірінің үйіне бірі барады. Кім бұрын барса, сол үйге ... ... ... ... ... деп сенеді. Сондықтан әрбір үй әсіресе
өзінің есігін сол күні бірінші ашқан ... аса ... ... Келген қонақ
мамырда шығатын гүлдерді күткенмен бірдей болады As welcome as flowers ... Тағы ... ... бір ... ... ... ... өз үйінде болуды
қалайды Home is home though it be never so homely.
Қазақ тілінің әлемдік бейнесінде қонақ иесінен ... ... ... ... ... ... ... басында отырып, қонақ ... ... ... иесі ... ... ... көңілді отырады; Сыпайы қонақ
сыйыңды ... ... ... ... ... ... келтірілген паремиялық
бірліктерде бір-бірін байланыстыратын жалпылық бар сияқты. Мәселен, Сыпайы
қонақ сыйынды ... ... ... ... жейді паремиясын алып
қарағанымызда, болымсыз коннотацияның ... ... ... ... жағынан әрбір сөйлемі (әрбір жолы) екі ... ... ... ... құрылысы жағынан да өмір құбылысында кездесетін
екі құбылысты бір-біріне қарама-қарсы қою ... ... ... ... ... отыр.
Сонымен қазақ халқы қонақты құт әкелетіндей сыйлаған. Айталық,
ағылшындар ... ... ... жаңа жыл мерекесінде бірінші
қонақ құт, бақыт ... деп ... ... ... ... ... ... келген мезгілде құт әкеледі деп ... ... ... қонса, түйесі
өледі, құтсыз қонақ қонса, үй иесі өледі; Құтты қонақ ... қой ... ... ... ... ... Қонақ келсе – құт, қарақшы келсе - жұт.
«Құт» архетипінің түбір-негізі «қасиеттілік», «тылсым құпиялық», «киелілік»
мәнін дарытқан. ... ... ... ... ... ... ... құтсыз
қонақ қонса, үй иесі өледі; Қонақ келсе – құт, қарақшы келсе – жұт екі ... ... ... ... түрлерінде ұшыраған. Мұндай құрмалас
сөйлемдер ешбір ... екі жай ... ... ... ... мағына жағынан параллелизм принципі бойынша жасалған.
Қорыта келгенде, ... түп ... ... ... ... ... ... үлкенге, сыпайылықта, т.б. сыйластық
белгілеріне негізделген.
Қазақ тілінде түр мен түс ... ... ... ... ... қосымша символға айналған мағыналары басымырақ
болып келеді. Бұл категория тілдің ұзақ даму тарихында ... ... ... ... ... мен қасиетінің көрінісі болып табылады.
Ақ – пәктік пен адалдықтың нышаны, жақсылық пен ... ... ... адамгершілік деген ізгі сезімдердің символы. Өйткені
бұл – қазақтың ең ... ...... түсі. Жалпы халқымыз киелі
нәрселер мен қасиетті ... ақ ... ... ... аққа ... да сүттің түсі қазақтың ұлттық ... ... ... ... айналған.
Адамның ішкі дүниесі, руханилықтың келбеті де ақ ... Ол ... ... ... ... ... ниет – жарым
ырыс; Бетім жаман болса да ... ... От ... – ниет ... ... гөрі ішкі ... байлығы маңызды екені, руханилықтың бойда
үнемі баршылығы жоғары бағаланатынын паремиялардың мазмұны жеткізіп тұр.
Ақпейіл – таза, адал ... ... ... ... жоқ ... [6, ... А. Махмутовтың «ақ» сөзін Құдай сөзінің синонимі ретінде
көрсету де осымен байланысты ... ... ... да ... Аққа ... ... малынды алса да пейілінді алмасын деп бекер айтпаған.
Ақ түсі ағылшын тілінде white деп аударылады. Қазақ паремияларында
сияқты white түсі ... ... Ол ... мен ... белгілейді,
адамдардың бойындағы асыл қасиеттерді анықтайтын қызмет оған тән емес.
Әйтсе де, white ... ... ... көп ... ... паремиологиялық қорында адамның руханилығын көрсететіндей дәл осы
түспен паремиялар кездестірмедік. ... ... екі ... ... ... ... ... ойдамыз. Тура айтқанда, олар ақ пейілділік
мағынасын білдіретін ... ... ... адалдық, қайрат,
достық т.б. құндылықтарды сомдайды. Айталық He who laughs at crooked ... walk very straight ... ... ор ... өзін ... ... ... біреуге арамдық ойлама, өзіңе қайтып келер, жүрегің ақ
болсын деген оймен сабақтас келеді. Бұл ... дәл осы ... ... ақпейілділік ұғымымен құрастырылған паремиялар анықтайды Ақ
айналар, қара байланар; Пейілі жаман ... ... ... ... ... ... риторикалық қызмет атқаруда. Қазақ тілінің
паремияларында көбінесе ... ... ... ... ... ... кейде жасырын түсіп ... ... ... ... ... арқылы мағынасын дарытады. Ақ субъектінің рөлінде тұр. Ақ
қайырымдылық, жомарттық, жалпы ... игі ... ... Аққа қарама-
қарсы қара түсі қойылады. Яғни, барлық жағымсыз қасиеттер қара ... Аққа қара жоқ, ... шара жоқ. Бұл ... ... пікірі
еске оралады. Ғалымның айтуынша «кез-келген қатысымдық акттің жүзеге асу
шарты – ... мен ... ... ... ... ... ... болып
тұрған реалияны білетін болуы керек. Ондай реалияларды ... ... деп ... [103, 112 б.]. ... білімді терең
қарастырған ғалымдар – Е.М. Верещагин мен В.Г. Костомаров. Г.Д. Томахиннің
пікірінше, лингвоелтаным реңктік білімді негізгі ... ... сол ... ... халықтың тілдік және этникалық ерекшеліктерін анықтау керек
деген болатын [103, 90 б.]. ... да ... ... ... енетіні
оның қасиеттілігін, ақ сөзінен шыққан ақ пейілділік, ақ жол, ... ... ... ... соң реңктік білім қажет.
Ақпейіл болсаң ас жерсің, тәкаппар ... тас ... Ақ ... ... Ақ ... ... құдай берер, қара ниет ... ... ... ... сақтап, достарға, туысқандарға, жалпы ... ... ... көмек тимесе де оларға ілтипаттың ... ... ... ойға ... ... халқы Аққа құдай жақ деп адалдықты
жоғары қояды. Сондықтан да Ақ иіліп сынбайды паремиясында ... ... Ақ ... ... паремиясы Кішіпейілділіктен
кішіреймейсің паремиясымен сарындас келеді. ... ... ... ... ... ... ... нық айтуға болады.
Сонымен, руханилықтың символ белгісі ақ саналады. Ақпейілдің аты
арымайды, тоны тозбайды. Яғни, ... ... ... мол адамдар
қаншалықты қиналса да мерейлері үстем келеді. ... ... аты ... тоны тозбайды сөз тіркестері және ... ... ... ... өте ... санаға жеткізіледі.
Кейбір жағдайда ақ пейілділік пейілдің баршылығымен ... ... ... ... ... «бері жат» деген пейіл барлығы. Біз сараптап
отырған паремиялық бірліктер әрқалай ... және ... ... ... ... ақ пейілділіктің мағынасы кең сын ... ... Кең сөзі мен ... ... ... ... Орыс ... сәйкес «широта души» Кең пейілдің ішінде кен жатады, тар пейілдің
ішінде тас жатады; Ер зейінді ... кең ... ... Мен-менсігеннің
адымы кең, қайырымдының пейілі кең деп дүниенің паремиологиялық ... мен тар ... ... айырудың жолы көрсетіледі. Сөзімізді
тәмамдай келе, руханилық ... ... ... ... оны ... ... ... деңгейдегі тәсілдер деп ... ... ... ... ... ... жұп қарама-қарсы
қойылады Пейілі жаман кісіден күседі, өз асын өзі жасырып ішеді; ... нар ... ... ... от ... ... жаман кісіні түйе үстінен ит
қабар деп келетін жолдар ... ... ... жоқ ... адалдық, ұят деген ұғымдардан алыс болып ... ... ... ақ ... ... адамдық қалпын сақтайтын рухани
дүние байлығы деп танылады.
2.12 Руханилық/the ... ... ... – тек қана тән ... ... ... үлкен қажеттігі бар жан да.
Нақты өз аттарымен атайтын болсақ, жан деп отырғанымыз – рух. ... ... сөз ... көп ... рухани бай адам,
адамның рухы, рухы жоқ, рухы жоғары, рухтанып кетті, руханилық, ұлттық рух.
Осы ... ... зер сала ... ... ... ... адам
денесіндегі бір қуат екендігіне көз жеткізуге болады. Оның адам бойында
кездесетін барлық ... ... мен ... ... игі ... ... ... аңғару қиын емес.
Ағылшын тілінде руханилық ұғымын spirit ұғымы ... ... ... сөз ... жиі ... spirit, the rich in
spirit, the Holy spirit, leading spirit, a man of ... spirit, ... in spirit, a man of spirit, ... spiritual, spiritual life,
spiritual mind, spiritual gift, ... ... ... ... ішкі жан ... ... ... және көп қырлы. Бұл адам бойындағы руханилықтың күрделі
табиғатын айқындаған, сол арқылы адамды саналы ... ... ... қайратты, адал, білімді тұлға ретінде сипаттаған ғылыми тұжырымдардан
айқын көрінеді.
Адамзат баласына тән руханилықтың ... ... ерте ... еңбектерінен басталып, бүгінгі күні философия, психология,
биология, филология, логика ғылымдарындағы зерттеулердің ... ... ... ... ... өмір ... ... «Игілік дегеніміз не?» -
деген сұраққа жауап іздеген болатын. Ол уақыттағы философтар құндылықтарды
болмысқа барынша жақындатып, ... ... ... ... ... ... абсолютті және салыстырмалы қасиеттері
туралы түсініктер ерте ... ... ... ... ... үшін ең ... ... абсолютті түрде өмір сүреді. Ол әлемді
идеялар әлемі және заттар әлемі деп ... ... ... заттар әлемінде
жоғары құндылыққа тең келетін (шындық, адалдық, абырой т.б.) еш нәрсе жоқ
деп санаған. Ал ... ... ... атақты «Адам барлық нәрсенің
өлшемі» деген тезисі ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы қасиетіне назар аударған.
Адам проблемаларына Аристотель де ерекше көңіл бөлген. Оның ... ең ... адам – тек ... ... ... алатын ұлылық
дәрежесіне жеткен кең пейілді, қайырымды адам.
Руханилықтың табиғаты жайлы пікір айтқан зерттеушілердің арасында
А.Г. Косиченконың ... ... ... Ол ... ... ерекше бір белгісі дей келіп, бұл ... ... ... ... ... тұжырымдайды және болмыстың рухани ... ... ... ... ... ... ... адамның
руханилығы адам іс-әрекетінің қалыпты үлгілерінен жоғарырақ және ол адамды
өзімен бірге оны ... ... онды ... ... ... екендігі
айтылады.
Адамның руханилық мәселесіне көптеген еңбектер арналған. ... ... ... ... и их ... в
национально-этнической культуре» атты ... ... 1997). ... ... ... мен ... ... құндылықтардың
арақатынасын зерттеуге бағытталған. Сонымен қатар руханилық мәселесіне алыс
шет елдерде Р. Инглехарт, ... ... ... ... ... ... сіңірген.
Адамның ішкі дүниесі мен этностың ... ... сол ... ... өмірімен өзектес қарастырып, адамтану ғылымының
жаңа бағыттарына мегзейтін тіл ... ... деп ... ... орны ... ... ... Бұл арада адамның руханилығын
лингвомәдениеттік тұрғыдан танып-білу барысында ... ... ... ... ... тілдегі көрінісін жүйелеуде оның ұлт
ұғымындағы мән-мағынасына үңілу – ... ... ... ... ... ... тек қана ... игіліктерді,
сұраныстарды, мұқтаждықтар мен ... ... ... ... ... ... түрде руханилық, рухани
құндылықтар қажет.
Руханилыққа ғылыми концепциялар, ... ... ... ... ... жатқызылады. Осылардың бәрі бір-бірімен
байланысып адам руханилығын құрайды. Абай адамның рухани дамуына ... ... мен ... ... ... ... көрсетеді,
жақсылыққа ұмтылған адамның болашағы ашық екендігіне меңзейді.
Руханилық жеке бір әлем ... ... өлең ... ... ... ... арқылы адамның ішкі жан дүниесін тану жолындағы
мүмкіндіктер жасалынады.
Руханилық жүйесі әлемнің ... ... ... ... Адам ... ... қасиеттер арқылы орындалып, рухани
қасиеттер арқылы жүзеге ... ... екі ... қоғамды ізгілендіру
жағдайындағы ең басты мәселе – адамды құндылық ретінде бағалау. ...... ... ... ... тұлғаның руханилық өлшемін
білдіретін, оның имандылық санасы. ...... ... ... ... ... өзге адамға жанашырлығы, айналадағы адамдарға
қайырымдылығы, ақ пейілділігі, кішіпейілділігі т.б.
Жеріміздің ұланғайыр кеңдігімен, мұндағы ... ... ... бойы ... ... ... адамға деген мейірімділік,
сыпайылық, кішіпейілділік пен намысқойлық, қазақ және ағылшын биосферасының
өзіндік ерекшелігінен туындаған ... ... ... ... ... салдарынан тірнектеп жинаған рухани мұраны жеткізу ниетінен
қалыптасқан қазақ лингвомәдениетіне тән ... Қожа ... ... ... «ұят», «әдеп» сияқты руханилықтың мәңгі категориялары өз ... ... ... ... ... қайнар көзі рухани қажеттіктер
мен рухани мүдделерден басталады. Бұл рухани дамудың, адамның ... ... ... ... ... жатады. Бұл өзі рухани
шығармашылыққа толы процесс және оны К. ... ... ... ... деп атамаған, яғни, ол үлкен еңбек пен ... ... ... ... ... кезеңдеріңде әрбір ұлттың төл мәдениеті
ұрпақтар сабақтастығының қайнар бұлағынан нәр ала ... ... ... ... ... сай ... ... Тарихи-мәдени
даму барысында әрбір ұлттың өзіне ғана тән ... ... ... ... ... және ... ... дүниетанымының ұлттық
рухани ізденістер рухында қалыптасып, екі тілдің мәдени болмысының ...... ... ... ... даусыз.
Руханилық басты ұғымдардың бірі ретінде филологтардың, философтар мен
психологтардың зерттеу нысанына айналған. Әйгілі ... ... ... ... түп қазығы етіп, «адамсүйгіштік» мәселесін алды. Оның пікірінше,
тек осы қасиет қана адамды басқаларды сыйлайтын, ... ... ... шындықтан басқаға мойын бұрмайтын кімнің болса да руханилық жағын
жетілдіре түсуге дайын етіп қалыптастыра ... Осы ... ... әрқайсысын қамти алатын моральдық-философиялық ой-түйінін
Конфуций ... ... ... ... сен де ... ... деп қорытындылаған.
Ата-бабаларымыз айтқандай, руханилық қоғамды саналы етеді, парасатын
арттырады, оны ... ... ... Бұл негіз адам бойына руханилықты
қалыптастыруда тірек болатын құндылыққа саяды. Адам өзінің бойында нағыз
адами ... ... ... ... ... туралы ақыл-ой
көмегімен жинаған білімдерін имандылықпен ұштастырғанда ғана ... ... ...... ... арқауы.
Ежелден адамзат мәдениетінің тарихи дамуында адамды адамдық деңгейге
көтеру Әбу Насыр Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұни, ... ... Қожа ... ... ... Дулати т.б. ғұламаларының еңбектерінде басты орын
алған.
Қожа Ахмет Яссауи «Адамның жетілуінің нәтижесі – оның ... ...... ... - деп тұжырымдаған.
Ағылшын және қазақ елдерінің ойлау жүйесі, ой-өрісі, тұрмыс-тіршілігі
кейбір жағдайда бір-біріне ұқсас келіп араларында ... ... ... те, әр ... ... этникалық ерекшеліктеріне қарай
көзқарастары, ... ... ... Сол ... ... ... болып тілге тиек етеді. Осы ғылыми болжам М.Л.
Вейсбергердің еңбектерінде ... ... ... ... ... концепциясында объективті болмыс пен
сананың ара-жігі ашылған. Оның пайымдауынша: «...рухани және ... ... мен даму ... ... ... ... ... үшін
өз тарихын қалыптастыру барысында өз ... ... ... тарихи және
географиялық жағдайларға байланысты ішкі және сыртқы тағдырдың ең құндысын
тілге арта түсірді» [104, 88 б.]. Біз бұл ойды ... ... екі ... ... ... ... ... құндылықтардың
қайсысын бірінші бағалайтынын, оның лингвомәдени өзгешеліктерін қарастыруды
мақсат етіп ... ... ... ... ... ... эксперимент қатысушылардың
вербалды ассоциацияларында негізделген болатын. Лингвистикалық зерттеудің
осы тәсілі өте тиімді, ... ол ... ... ... ... ... көзқарастарын айқындауға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ адамның ассоциативті негізін ... ... ... түйсікке ықпал жасайтынын да көруімізге болады.
Экспериментке Павлодар қаласының 19-21 жастағы студенттері мен ... ... ... тұрғындары қатысты. Ұлыбританияның тұрғындары
интернет арқылы байланысқа шықты. Экспериментке орай респонденттерді ... ... ... ... олар ... ... ... тегіне
қарамастан таңдалды. Қатысушылар саны – 25 адам (екі ел бойынша барлығы-
50).
Қазақ және ... ... ... «Руханилықтың құрамына қандай
ұғымдар кіреді және ол қандай қасиеттермен ассоциацияланады?» деген ... ... екі ... бірдей құрастырылды.
Осы эксперимент жасалынғаннан кейін мынадай жұмыстар орындалды:
1) ассоциациялардың құрамы сарапталды;
2) ассоциациялардың жиілілігі анықталды;
3) ассоциацялардың сәйкес келуіне, не келмеуіне ... ... ... ... ... ... респонденттер – қазақтар
21 ассоциация келтірді. Оларды кестеге түсірейік:
Кесте 1 - ... ... ... ... ... |Ассоциациялар |Адамдардың саны ... ... ... |20 |80 ... ... |20 |80 ... ... |20 |80 ... ... |20 |80 ... ... |18 |72 ... |мейірімділік |18 |72 ... ... |18 |72 ... ... |17 |68 ... ... |17 |68 ... |17 |68 |
| ... | | ... |16 |64 ... |16 |64 ... |15 |60 ... ашық |15 |60 ... қайсарлық |15 |60 ... |14 |56 ... |14 |56 ... |13 |52 ... |13 |52 ... |12 |48 ... |5 |20 ... ... ... ең ... ... (80%), ... намысқойлық (80%), парасаттылық (80%), тәрбиелік (72%), мейірімділік
(72%), ақыл (72%), ақкөңіл (68%), ... (68%), ... (68%), ... (64%), адамгершілік (64%), сыпайылық (64%),
қолы ашық (64%), қайрат, қайсарлық (64%) т.б. ұғымдар енеді.
Қазақ халқының ақ ... ... ... ... ... ... елшілікке барғанда өзінің батылдығымен, шешендігін
Қазыбек би былай танытпап па еді: ... ... ... мал ... ... ... қашпасын деп, найзаға үкі таққан елміз, дәм-тұзды
сақтай ... ... ... сөз ... ... атадан ұлтқа, құл боламын
деп тумайды, анадан қыз ... күн ... деп ... - деп ... ... осал емес ел ... паш еткен [105, 28 б.]. Сірә, бауырмалдық
(80%) пен намысқойлықтың (80%) ... ... ... бірлік, ынтымақ
деген құндылықтарды аса ... ... ... көрсетуде. Тіпті
респонденттердің біреуі қазақ тілін білмеген қазақтардың намысы жоқ,
өйткені руханилықтың ... өз ... ... білу де ... ... ... Бұл респонденттің жасы отызда. Сонымен респонденттердің ... ... пен ... құрайды деген жауап берді.
Ең жоғары сатыда жиілілік ... ... ... ... ... құндылықтары орын алған. Респонденттер
имандылықтың екі мағынасын ескере отырып, оның ... яки ... ... ... ... ... ... деген ассоциацияны
белгілеген болатын.
Бір респондент руханилықты ... ... ... ... ... ... ерекшеленбейді. Егер имандылық (80%)
белгіленсе, білгірлік (20%), және жиі ... ... ... ... Бұл ... ... жоқ ... білгірлігі төмен, сондықтан да
өмірі ... ... ... ... ойға ... ... осы ұғымдар бір-бірімен
байланысты келеді, өйткені білгірліксіз руханилық сезімі жоқ деп ... де ... ... ... ... ... ... бойынша).
«Ақыл деген өлшеусіз бір жарық нұр, сол ... тән қамы үшін ... тұр. ... ... ... ... жан тәнге, ақыл жанға матаулы
тұр» (Ш. Құдайбердиев). Шынында, көп игі істердің ... ... ... ... ... ақыл ал; ...... сынды қылады,
ақылсызды жынды қылады деген паремиялар оған дәлел емес пе. Әйтсе де, ... ... ... атты қазақ ертегісінен көруге болады. Ертегіде ақыл,
ғылым, бақыт – үшеуі бір-бірінен артықшылығын салыстырып ... ... ... ... ... ... - бақытқа: Сен, тұрақсыз, опасызсың, орныңды таңдамай
қонасың, қонғанынды ісінтесің, тасытасың, ақырында бір күні ... ... ... ... ... көп ... - депті.
Екінші – ғылымға: Дүниеде сенен күшті ... жоқ, қара ... ... жүзін жайнатасың, сақауды сайратасың, жоқты бар, бардан
жоқ жасайсың, бірақта бар ... ... ... келеді, бағынбағанды
демде әлек қыласың. Түзеу де, бұзу да сенен шығады. Ақылмен байланыс. Сонда
абыроймен ұзақ жасайсың, - ... ... деп ... ... ... үшін, оны өрбіту үшін ақылдың керектігі сөзсіз. Бұл
ойымызды паремиялар дәйектей ... Ақыл ... ... өнер ... Тұрмыс түзер ойыңды, ойың түзер бойыңды; Ақыл азбайды, әділдік
тозбайды, арамдық ... ақыл ... ... бар ... ... енеді (68%).
Респонденттердің жартысы ақыл руханилықтың ажырамас бір бөлігі ... ... ... ... әрі ... ... ... де қатысы бар. Бұл ұғымды көбінесе қазақ тобы ... (68%). Бұл ... Ұяда не ... ... соны істейсің деген
паремиямен ұласады.
Қонақжайлық ұғымына да көп көңіл бөлінген. Респонденттер оны ... ... ... ... ... ... ... кішіпейілділік пен
қайырымдылық ұғымдары алған (68%) және ол ... ... ... Осы ... ... сөздері еске оралады. Кімде-кім басқалардың бақытын ойлап,
өз ғұмырын сары етсе, оның жаны ... ... ... ... ... жағымды, жылы сөздер оның көңіл-күйінің пернесі
сияқты. Жылуы мол, жан ... ... ... ... Сіз ... ... ... сен – деген сөздің анығы деген паремиядан да ... ... Адам ... ... ... ... оның айналадағыларға қарым-
қатысы қарапайым әрі сыпайы бола түседі. Күнделікті өмір адамдар арасындағы
сан салалы байланыстар мен ... ... Оны ... ой ... олар ... әр ... жағдайларда өзін-өзі ұстау, мінез-құлық
пен жүріс-тұрыс, сөйлеу, ... ... ... ... ... ... осыдан шығар респонденттердің едәуір бөлігі руханилықтың
құрамын логика-ассоциативті екпін сыйласу, ... ... (60 %) ... ... ... да ... тыс ... жоқ. Адамгершілік, қолы
ашық ұғымдары мейірбандық, ассоциациясымен үндес келеді. Десек ... қолы ашық ... ... ... екені анық көрінеді.
Келесі сөзді қуат, қайрат, қайсарлық туралы қозғамақпыз. Бұл тұста
Абайдың айтқан ойын еске салуға тура ... ... ... ... ... де ... ... азғырылмайтын ақылды, арды сақтарлық
беріктігі, қайраты бар болсын» [78, 33 б.].
Еңбекқорлық, достық деген де ұғымдар кездеседі. ... ... ... ... ... ұста ... ... бізге осы себепті түсіндіріп
тұрғандай.
Ы. Алтынсарин адамның руханилық санасын ... және ... ... бірі ... деп ... ... Адам баласының
ақыл-ойының, өзіндік санасының, жақсы тұрмысы мен ішкі жан ... ... ... ұлы ағартушы өзінің қазақ балаларына арнап жазған
әңгімелерінің барлығына дерлік арқау етеді.
Абайдың ... ... тағы бір ...... оны адалдық деп белгілеген. Адалдық шындық сөзіне іспеттес
келеді. Демек, шындық бар жерде руханилық бер ... ойға ... Бұны ... ... ... болады Шындық бар жерде өтірік байқап
жүреді. ... жоқ ... ... ... ... ... жоқ жерде сұмдық
көп.
Жиілілік бойынша келесі орынды ар ... ... (52%). ... ... ... ... ... болуын талап еткен. Азын-аулақ малын
болсын, жүк көтергіш нарың болсын, басың аман, денің сау ...... сол деп арды ... ... ... ретінде түсінген. 36-ші
сөзінде Абай қазақтың Ұят ... ... иман ... деген паремиясын
талқылауға салып, рухы кәміл адам мейірімді, ұятты болады деп көрсеткен.
Ұят руханилықтың бір ... екен - деп ... ... түрлерін талдаған
болатын (надандықтың ұяты, шын ұят, жалған ұят). Біздіңше, ар, ұят ... ... ... де ... тетігін құрайды және жоғары
қастерленеді. Бұл туралы ойымыз грузин ... ... ... ... өлең ... көрінеді:
Совесть, благородство и достоинство – вот оно, святое наше воинство.
Протяни ему свою ладонь, за него не страшно и в ... ... ... ... ар, ұят, достық, білгірлік
ұғымдары құрайды. Олай деп 6-8 ... өз ... ... (20%), ... (48%), ар, ұят (52%).
Сонымен, бауырмалдық, имандылық, намысқойлық, қайырымдылық,
қонақжайлық т.б. ... ... ... осы асыл да ... жас ... ақыл-парасатына азық ете білу үшін сан ғасырларда
қалыптасқан салт-дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... сіңірген қазақ халқы өте
ерекше көрінеді. ... ... ... ... ... қоры ... түседі.
Сөйтіп, руханилықтың құрамына этникалық ерекшеліктерімен қамтамасыз
етілген ... ... ... ... ... ... ... жауаптары бойынша рухани бай адам
иманды, бауырмал, намысшыл, ... ... ... ... ... ... ... мол, қайырымды, достары көп, адал,
ұяты жоғары болу керек деген ойға бекиміз.
The Spirituality сөз ... ... ... ... ... ... 25 адамына сұрақ қойылды (жасы жоғарыда айтылған). Айтқан
ассоциацияларын кестеге түсірейік:
Кесте 2 – Руханилық құрылымы туралы ағылшындардың ... ... ... саны ... ... |
|1. |sympathy |21 |84 ... ... |21 |84 ... |keeping ... |21 |84 ... ... being respectable |20 |80 ... |wit, wisdom |20 |80 ... |charity |19 |76 ... |having good spirit |19 |76 ... ... |19 |76 ... |showing ... good|19 |76 |
| |manners | | ... ... |19 |76 ... ... |15 |60 ... |purpose |15 |60 ... |honesty |15 |60 ... |keeping etiquette |12 |48 ... |spirit strength |12 |48 ... |being on good terms with |8 |32 |
| ... | | ... |inviolability of smb. else's|5 |20 |
| |freedom | | ... ... |5 |20 ... |shame |5 |20 ... ... ... ең бірінші sympathy (ықыластылық) (84%),
friendliness (достық) (84%), keeping ... ... ... ... being ... ... ... тұрарлық) (80%), wit,
wisdom (өткір тілділік, даналық) (80%), charity ... ... ... (76%), тағы ... ... ... ... жоғары
жиілілік бойынша құрастырылған).
Респонденттердің жауаптарын талқылау ... ... ... егер ... ... ... ішкі жан ... байлығына
біріншіден, имандылық, бауырмалдылық, намысқойлық ... ... олар ... ... ... ... сүйіспеншілігін бірінші бағаласа,
ағылшын тілінің өкілдері арадағы ... ... ... ... ... бірі деп ... (84%). Олар әрқашан
нақты шын келбетін көрсетпей кез келген жағдаятта сабырлылық сақтап ... ... Ол да ... ... ... олардың «иә» деген жауаптары
толық келісушілікті білдірмейді, тіпті ағылшынша әзер сөйлеген ... ... ... ... ... деп шын пікірін білдірмейді. Бұл жайында
М.А. Кулинич ағылшын ұлттық мінездің төнірегінде Конфуцийдің философиясы
жатыр деп ... ... ... ... «Most of our caste in this ... they knew it, are ... rather than christians. Belief in
ancestors, and ... respest for parents, honesty, ... ... kind treatment of animals, absence of self-obtrusion, and ... face of pain and death» [83, ... ... ... ойын ... осы стоицизм, басқа сөзбен шыдамдылық, ... ... ... ... ... ие және олар британдықтардың
ұлттық мінездің сабырлылық ету, ұстамдылық, қалай да ... ... ... қырларының негізінде жатыр.
Сонымен, sympathy ұғымы 84% ... ... ... ... ... ... жылы қарым-қатынаста болуды
руханилықтың ең бірінші ... ... ... да респонденттердің
пікірінше honesty (адал болу) (60%) деген ассоциация да орын ... ... ... ... ... жерге адал қызмет ету,
жалпы айтқанда, ... ... адал ... ... ... ... (60%) ... ағылшындар көбінесе ... ... өзі ... ... әсер ... ... ... мақсатымен ғана адал болуға мәжбүр болады.
Адалдық туралы сөз ... ол өз ... ... ... ... жасау идеяларымен ... ... ... ... осы ... сипатталған үш ассоциациялар ең
жоғары жиілілікке ие болған деген қорытындыға келдік. Бұл ... ... ... ... ... еске оралады.
Беннеттің ілімі бойынша өнегеліліктің алтын қағидасын қолданғанымыз
жөн болар: адамдар өзінді қалай ... ... ... оларды сыйла. Осы
қағида өз актуальдылығын ең бірінші шет елдерде тапқан. Бұған қарама-қарсы
ретінде Беннет тағы бір ... ... ... ... ... ... болса, олармен солай сыйлас. Жүрген ортаңда ізгілік
нұрын шашып мейірімді бол деген сөз.
Эксперименттің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... қолы ... қайырымдылық, кішіпейілділік деп белгілесе
ағылшындар sympathy, friendliness, charity, being on good terms ... ... ... ... ... бұл ұғым екі ... де ... Қазақ
лингвомәдениетінде charity (кішіпейілділік) ағылшын тілімен салыстырғанда
сәл жиі кездеседі: ... (76%), charity (76%). Бұл ... ... реңкте кішіпейілділік жиі уағыздалады деумен қоса ата-
бабаларымыздың қалдырған өсиеттері, нақыл сөздері дәйектей түседі.
Ағылшын тілінде charity ұғымымен құрастырылған ... ... ... ... ... бұл ... қазақ тіліндегі
сияқты жиі кездестіре алмадық. Қорыта келе, charity ұғымы ... ... ... ... бірақ қазақ тілінен сәл төмен. Бұл жерде ерекше
айта кететін бір ... егер ... ... кішіпейілділік,
қайырымдылық жасау үнемі уағыздалса, ағылшын тілдік ... кез ... ... болу ... ... саналады. Сөзімізді нақтыласақ, олар
өмірдің жақсылықтарына қол ұшын жеткізуді ... ... ... ... ... көзқарасы бойынша рухани бай адамның
тұрмыс жағдайы жоғары болу керек.
Келесі орынды шкала бойынша keeping ... ... ... ... (84%). ... ... ... (жасы 25) Англияда тұрып
дәстүрлерді білмеу ... ... олай ... ол ... ... ... деген пікір айтты. Руханилықтың ажырамас бір бөлігін keeping traditions
ұғымы құрайды. Дәстүрлер - ол халық тарихының ... оны ... ... сөз ... ... жоқ деп біз айтылған пікірді құптағымыз келеді.
Келесі сөзді respect, being ... ... ... ... ... ... Бұл ұғым да жиі ... (80%). Себебі
ағылшындардың санасында кез келген жетістік табысқа деген ... ... жету ... ... ... материалды аман-
есендік рухани күштің, мақтан тұтатындай байлықтың әр қарай өрбуінің өлшемі
ретінде қызмет етеді. Және ... ... ... ... ... ... құндылықтардың синонимі ретінде
қарастырылады. Кальвинисттердің іліміне ... егер адам ... ... өнегелі өткізуге ұмтылса онда ол адам Алланың шапағатына
бөленіп киелі деген атаққа ие ... ... ... ... нұры ... адамның жоғары әлеуметтік статусқа ... анық ... да ... ... ... ... ұштастырады. Олар
материалды табысы бар жағдайда ғана адамның руханилығы арта түседі ... ... олар respect ... гөрі being ... (сый-
құрметке тұрарлық) ұғымына ерекше көңіл аударады. ... бұл ұғым ... ... ... wit ... тілділікті де) рухани дамудың негізіне
жатқызады. Wit түбірімен ағылшын лексикасында ... ... ... ... ... witty. Осы ... ... тілдің
өткірлігін, ақыл, ес, парасатты ... ... ... ... ... тілі өткір, парасатты адам Smart man деп аталады.
Having good spirit (көңілдің көтеріңкі болуы) айтарлықтай маңызды рөл
атқарады. Бұл ұғым ... ... ... қаншалықты мұңаятын
жағдайда болса да әрқашан жымию керек ... ... ... ... ... ұласады. Good manners туралы сөз қозғалғандықтан
showing, demonstrating good manners және keeping ... ... ... ... жөн көрдік. Бұл екі ұғым бір-бірімен синонимдік қатар құрады.
Алайда пайызбен арақатысы әр түрлі белгіленген: showing good manners ... ... (48%). ... ... да ағылшындарың санасында өзіңді
дұрыс ұстай білу рухани жоғары болудың негізгі кепілі ретінде ... ... ... дене ... да баса ... ... ... қолымен жан-жаққа сілтеп сөйлеген адамға үлкен күдікпен қарайды.
Әсем жұлқынып сөйлеу, ... ... ... ... ... иілгіш
саусақтары - мұнын барлығы сөзсіз, жасандылықтың және шетел тегінің нышаны
болып есептеледі. У. ... ... All the world is a stage, and ... men and women merely players. Сөзбе-сөз аударғанда, әлем – театр, және
әлемде тұратын ... мен ... - ... ... бұл ... ... ол орыс ... де кездеседі Весь мир - театр, в нем
женщины, мужчины - все ... у них свои есть ... ... И ... ... ... роль (У. Шекспир).
Knowledge (білім) ұғымын wisdom (даналық) ұғымымен бірге қарастыруға
болады ... ... ... ... ... жоқ, екеуі де терең
білгірлікті анықтайды. Респонденттердің біреуі ... ... ... жөн болар деген пікірмен ... ... ... бар ата-аналар өз балаларын public school ... ... ... Өйткені олардың пікірінше үйден алыс ... ... ... ... ... ... (courtesy) ұғымы кіреді
(76%). Кез келген сөз, өтініш please, thank you, I'sorry but I should ... terribly sorry, I'm grateful to you, It's nice of you т.б. ... қоса ... Бұл ... ... ... қарым-қатынастың
негізгі қағидасы. Таң ... ... ... ... ... ... сыпайылық сақталады. Бұл ... ... ... орынсыз деп санауы мүмкін. Біз сыпайылық ұғымын респонденттердің
жауаптарында жиі кездестірдік. Hospitality ұғымы (60%) ... Бұл ... ... ... бір ... деп ... Осы ... қазақ өкілдері
де белгілеген болатын. Purpose (60%) ... ... ... ... ... ... ... арқылы жетуді ағылшындар
құнды приоритеттердің бірі деп санайды. Бейнет көрмей, дәулет жоқ демекші
жеңісті ерекше ... ішкі жан ... ... ... ... ... Шынында, Л.М. Леоновтың айтқан Барлық жеңістер өзіңді-
өзің жеңе білуден басталады деген сөзі бұл ойды ... ... ... ... ... ... being on good terms with ... жақсы қарым-қатынаста болу), proficiency (шеберлік), shame
(ұят) ұғымдары 5-6 жауаптарда ғана анықталды. Inviolability of smb. ... ... жеке ... ... ... ... ұғым ерекше
көңіл аударарлықтай. Бұл ұғым тек ағылшын ... ғана тән ... ... жеке бостандық сезімі жақсы қалыптасқан. Олар жеке өмір ... ... жеке ... кеңістікке үлкен құрметпен қарайды. Яғни,
тәрбиелі, ақылды адам бұл ... ... ... ... осы себептен олар
бұл ұғымды міндетті түрде руханилықтың ... ... деп ... ... ... екі ... ... руханилықтың құрамына
енген ұғымдардың қатарында ... та, ... те бар ... нық
сеніммен айтуға болады. Олар:
– қазақ тілінің әлемдік бейнесінде бауырмалдық, намысқойлық ұғымдары
жоғары бағаланып тек осы ... тән ... ... ... ... елге ... сүйіспеншілік ағылшындармен салыстырғанда қазақтарда
жиі және жоғары байқалады;
– екі елдің санасында руханилықтың ... ... ... wisdom,
wit), қонақжайлық (hospitality), достық (friendliness), ар/ұят (shame),
адамгершілік (charity), ... ... ... ... ... ... болу (being on good terms with ... (respect) ұғымдары енеді;
– ағылшын тілінің әлемдік бейнесінде ғана ішкі жан дүниені inviolability
of smb. else's freedom ... ... ... ... ... сақтау, жақсы манераларды (good manners) бұзбау ағылшын тілінде
маңызды құндылықтардың бірі ретінде ... егер ... ... ... ... сыйлау айтарлықтай маңызды
болса, ағылшын тілінде being respectable (сый-құрметке тұрарлық) ... ... ... екі ... де ... ... негізгі кепілі purpose, spirit ... ... ... ... анықталды;
Қорыта келе, екі елдің ... ... ... ... ... ... ... қазақ және ағылшын
руханилығының ... ... ... ... ... ... екі ... руханилық туралы ой-өрістері
паремиялармен қаншалықты сәйкес ... ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелермен сәйкес
келді.
ҚОРЫТЫНДЫ
XX ғасырдың ортасынан бастап экономика саясатымен қатар мәдениет ... ... ... қана ... ... ... ... қатынасына ықпал
жасайтыны айқын факт. Мәдениет, рухани құндылықтарды, білімді, нормалар мен
қарым-қатынастың тарихи тәжірибесін ... ... ... ... ... ... өмірін қамтиды.
Руханилықтың бейнелілігі қазақ және ағылшын тілдерінде ... әлі де ... ... таппаған тақырып.
Салғастырмалы екі тілдің паремиялар негізінде руханилық көрінісін
қарастырдық. Зерттеу ... ... ... ... және ағылшын
тілдері мен мәдениетін салғастыру арқылы талдау жасалынды.
Диссертация кіріспеден, екі ... ... мен ... ... тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, мақсат-міндеттері, зерттеудің ғылыми
жаңалығы мен нәтижелері, дереккөздері, қорғауға ... ... ... ... ... ... қалыптасуы, зерттеу объектісі,
паремиялардың табиғаты, шығу ... мен ... ... антропоцентристік фактордың паремиологияда нығайюы және
паремиялармен байланысы, рухани ... ... және ... ... ... пайда болу жолдары қарастырылды.
Паремиология паремияларды зерттейтін лингвистиканың бір саласы. Оның
зерттеу объектісіне ... ... ... аңыз ... ... ... Бұл сөз гректің paroimia - притча, proverbium, parabola
сөзінен пайда болғаны анықталды. Paroimia ... ... ... ... сөз
деген ұғымда жұмсалады.
Паремиялар дүниенің тілдік ... ... ... ... жайлы шындықты түсіндіруге ықпал жасайды. Сондықтан да ... ... ... ... зор. ... ... ... бейнесі
әрбір ұлттың ғасырдан-ғасырға жинаған тәжірибелері мен өмірге деген таным-
түсініктерінен тұрады. Паремияларда ... ... ... ... ... ... дүниеге, адамдарға және басқа ұлттарға деген қарым-
қатынасы тәрізді маңызды ақпараттар жинақталған.
Паремия ұғымының шығу тегінің екінші себебі дінге ... ... ... шығу ... мен ... болу ... тілі жақын
туыстас және туыстас емес халықтар үшін ортақтығы, ... ... ... ... шендестік т.б. толып жатқан мәселелер
паремиологияның объектісіне жатады. Паремияларды фразеологияның ... ... ... деген ғалымдардың әтүрлі пікірлері сарапталды.
Паремиялар тілдің фразеологиялық байлығын құрайтын ... ... ... ... ... паремиологияның объектісі деген М.Д. Городникова,
В.П. Фелицына, В.П. Жуков, А.М. Молотков сияқты ғалымдардың пікірлерін біз
негізгі нысанға алдық.
Паремиология саласында ... үлес ... ... және шетелдік
еңбектер салғастырмалы тұрғыдан сипатталды. Нәтижесінде паремиялық тілдік
формалардың ерекшелігін анықтау ... ... ... Ж. Арно,
А. Греймас, Ю.В. Рождественский, В.П. Жукова, ... және т.б. ... ... ... біразы өздерінің
құрылысы жағынан өлең табиғаттас болып келеді, яғни, олар да ... ... ... ... ... ... Бұл паремияларды
халықтың тез ұғынып, есінде сақтауына оңайлық ... және ... ... тұрақтандыруда ерекше рөл атқарады.
Паремияларда көрсетілген норма жүйесі моральдың, гносеологияның ... ... анық ... ... ... -
надандық, ақыл - ақылсыздық, қайрат - әлсіздік т.б. Паремия – тілдік санада
сақталатын аксиома.
Зерттеу барысында ... екі ... ... ... құбылысы тән екені анықталды. Сонымен, қазақ және ... ... ... ... екі түрлі тәсілмен жүзеге
асады: 1) сөздердің субстантивтену тәсілі; 2) ... ... ... ... ... субстантивтенген сөздер
синтаксистік ... ... ... ... ... ... Ұқсас
жағдайда зат есімнен болған сөйлем мүшесі түсіп ... да, оны ... сөз ... ... ... ... ... морфологиялық тұлғада
тұрып анықтауыш қызметін атқарады деген қорытындыға келдік. Паремиялардағы
субстантивтенген сөздер өздерінің құрылысы ... ... ... ... ... ... Мәселен, Жақсы жатырқамайды,
жалқау жарытпайды, немесе True blue will never stain. ... ... ... blue ... ... жеке дара күйінде субстантивтеніп тұр, ... ... ... ... жеке ... өзі ғана субстантивтенуі
мүмкін. Бірнеше есім сөздер өзара тіркесуі ... ... ... ... ... ... сөзге тіркесуі ... ... ... жасай алады деп нық айта аламыз. Мысалы, Аяғы кіші
сүйгенін киер, аяғы ... ... ... Better unborn than ... untaught than ill taught; Better fed than taught. ... ... ... It is to be ... жасырынып, тұрады. Сонымен
қатар субстантивтенген сөз изафеттік тіркесте келсе, оның екінші сыңары,
яғни анықталатын сөздері сын ... сан ... ... есімдік сөздерден
болса, ол сөз әрқашан субстантивтенетіндігі айқындалды. Паремия құрамы
көркем әдебиеттің басқа жанрларына ... ... өте ... ... ... келетіні жоғарыда айтылған құбылысқа байланысты. Ықшамдалу дәл
мағынасында сөйлегенде немесе ... ... ... ... ... кету деген мағынаны білдіреді.
Қазақ паремияларын халық арасынан толық болмаса да ... ... әр ... ... жариялауы XIX ғасырдың ... ... ... ... XX ... ...... жылдары
аралығында халықтың паремиялары филологияның елеулі саласы ретінде ... ... ... сан ... ... ... түседі.
Паремиялардың адам баласының өмірінде қамтымайтын саласы жоқ. Соның
бәрін аз сөзбен көп ... етіп ... ... ... тұрмысынан
алынған жекелеген өмір құбылыстарына нақты баға беретін халық мұрасы.
Қазіргі тіл білімінде халықтың түп-тамыры тереңде қанатын жайған салт-
дәстүрін, ... ... ... негізін жаңа көзқараспен
қарап, ... ... ... ... лингвомәдени қырларына ерекше ықылас
танытылуда. Тілдің кең ауқымды жайылуына, сырға толы зерттелмеген ... құны ... ... ... және ... ... біліміндегі бүгінгі күні қарқынды дамып келе
жатқан салаларының бірі антропоцентристік ... ... ... және ... салаларындағы зерттеулерге шолу ... ... он ірі ... ... анықталды. Антропоцентристік мәселе әр уақытта актуалды
саналып ... ... да ... ... Кез ... ... ... жануар, өсімдік, салт-дәстүр, т.б. ... ... ішкі ... руханилығы, жалпы алғанда адам елегінен
өткізіледі. Оның ... ... ... ... өзінің
маңыздылығымен, құндылығымен жоғары орын алады.
Мәдениеттің көрінісі ұлттың дамуынан білінеді, яғни ... ... және оның ... Адам мәдениеттің әр түрлерін жасап, басты
кейіпкер болып табылады. Адам ... ... оның ... бағытта дамуында ерекше мәнге ие. «Дүние бейнесін» жасауда адамның
бүкіл болмысы, қабылдаудан бастап ойлау, өзін дүниенің бір ... ... ... ... ... ... қамтылады. Жеке адамның өмір
сүріп, ... ... ... ұжым және оның ... ... тыс
қала алмайды. Яғни, адамның шындық болмысты тануынан бастап, этномәдени-
әлеуметтік ортадағы жүріс-тұрысы, білім дағдысы, өмір сүру ... ... т.б. ... түгелдей тілдік ұжымның рухани-мәдени болмысымен
астасып келіп, дүние бейнесінен, оның ... ... ... ... ... ... ... паремиологиялық бейнесіндегі
басты кейіп – Адам. Кез келген паремияның адам ... ... ... мазмұны айқындай түсті.
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі ұлттық рухани ... ... ... ... ... ... ұлттық рухани лексика атауларын салғастыра
қарастырғанымызда олардың ... ... ... ... ... ... және ... тілдерінің рухани ... ... ... ерекшеліктері, тарихы, тұрмысы, сонымен қатар этникалық
және әлеуметтік өзгешеліктері айқын байқалады. Салғастырылатын әрбір тілде
ұлттық ... ... ... ие. Бұл осы салғастырып отырған халықтардың
мәдени және этнографиялық ... ... ... ... ... ... екі елдің өмір сүру
ерекшеліктері, менталдылығы, ... мен ... ... ... болған тілдік мұра. Оған қосарымыз егер бір ... ... ... ... ... ... оның ... лакунасыз
баламасын кездестіруге болады. Шынында да О. Шпенглер айтқандай әрбір
мәдениет әлемді өзінше сезу ... ... және бұл сыр тек сол ... ғана түсінікті. Зерттеу жұмысының барысында осы ... ... тағы да ... түскендейміз. Демек жер бетіндегі қай ұлттың
болмасын өз ... ғана тән ... ... ... ... ... Бұл ... әсіресе, тұрмыстық атауларда көптеп кездеседі.
Сөйтіп, лакуналардың баршылығы ұлттық болмыс, ... ... ... ... салт т.б. туралы көрініс береді.
Адам – табиғат туындысы және ол үшін ... орта ... ... ... ... адамнан табиғатты бөліп алады деген пікір қанша рет
айтылса да, адамның табиғи шығармашылықтың ең ... ... ... жоқ. И. ... тілімен айтқанда, адам – табиғаттың бірінші азаттық
алған пендесі. Осыған дейін қарастырылған анықтамалардан бір ... ... ... ... – адам ... Мәдениет көріністерінде адамдық
парасат, ақыл-ой, ізгілік пен адамгершілік, имандылық ... ... ... Сонымен бірге мәдениет – адамды тұлға деңгейіне
көтеретін негізгі құрал. Әл-Фараби айтқандай, адам – «хайуани ... ... жан [106, 210 ... адам өмір бойы даму ... ... және оның ... ... жан дүниесі де дамуға тиіс. Сонда ғана ол адам ... ... ... ... ... жеке ... болып қалыптасады. Адамның ішкі жан
дүниесін түгел біліп болу мүмкін ... Оны тек адам ... ... ... ... болады. Олай болса күнделікті өмірде қолданылатын
рухани мәдениет, рухани байланыс, ... ... ... тағы ... ... ... ... ашуға арналған лексика. Рух деген сөз діни
түсінік бойынша адамның «жаны» ... ... ... ... оны ... жан дүниесінің шабыт-сезімінің көрінісі деуге болады.
Адамзаттың күні бүгінге дейінгі қордалаған ... - ... ... ... ... бейнелеуден, бағалаудан тұрады. Әрбір тарихи
кезеңде өзіне сай нақты руханилық жүйесі, әлем бейнесі, әлем моделі, ... ... ... қазақ, ағылшын лексемаларымен ... ... ... ... ... кәзіргі жаһандану заманында
өзіміздің ұлттық туыстық қалпымызды сақтауға үйрететін ... ... ... ... мол ... ... ұлттық мағына оның
құрамындағы ұлттық мәдени компоненттері арқылы айқындалады. ... ... ... сол тілде сөйлейтін ... ... ... ... т.б. ... ашады.
Зерттеу жұмысында қазақ және ағылшын тілдері мен мәдениетін
салғастыру ... ... ... жасалынды. Генетикалық және
типологиялық жағынан сәйкес келмейтін қазақ және ... ... ... ... тұрғыда талдауда төмендегідей
қорытындыларға келдік:
Қазақ лингвомәдениетіне ой-өрісіне, ... ... ... ... руханилықтың негізін құрайды. Қазақ мәдениетінде имандылық
екі мағынада қолданылады. Біріншісі діни ... ... яғни ... ... ... ... жағы жағымды қылықтарды белгілейді.
Талдау барысында осы екі ұғым ... ... ... деген
қорытындыға келдік. Адам қоршаған ортаны ... ... ... ... және ... санасында көрініс табады. Адамның шындық болмысты танып білуі ой
арқылы жүзеге асса, тіл ... ... ... ... бекітудің
құралы ретінде қызмет етеді. ... ... ... ... рәміздер, ырымдар, тыйымдар, жөн-жоралғылар, діни уағыздар,
сенімдер арқылы кісілік, перзенттік парыз, ... ... ... ... іске ... салауаттылық, имандылық, мейірімділік,
қайырымдылық сияқты мәдени ... ... ... ... ...... мәдениеттің айқын белгілері болып табылады.
Қолымыздағы материалдарды ... ... ... қайрат/strength, достық/friendship, намысқойлық/honour,
ұят/conscience, сыпайылық/courtesy, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
салғастыра зерттеу арқылы олардың ... мен мен ... ... ... ... қайрат/strength,
достық/friendship, намысқойлық/honour, ұят/conscience, ... ... ... екі ... ... ... ... алайда бұл ұғымдардың құрамдас компоненттері ... ... ... ... ... ... ағылшын халқы
көбінесе тек жақын, туыс адамдарына ғана қарайласуды жөн көреді.
Талдау барысында екі елде де ... ... ... ... бауырмалдық/blood
relations бірдей уағыздалады.
Намысқойлық ұымын ағылшын лингвомәдениеті сый-құрмет ... ... ... ... ... сияқты елмен, жермен байланыстырмайды.
Ол ұлттық руханилықтың маңызды бір ерекшелігі.
Бауырмалдық/blood relations ... екі елде ... ... ... ... ... қорында руханилық тақырыбындағы
паремиялар family, house, home лексемалары арқылы жасалғандығы ... ... және ... ... ... ... ... адамгершілік/kindness, ... ... ... ... сыпайылық/courtesy,
бауырмалдық/blood relations ұғымдарының синонимдік қатарларын жинақтадық.
Олар: ... - қолы ... ... ... қайырымдылық, courtesy, civility, keenness, sharpness,
quickness, sensitivity, sympathetic ... ... ... ... ақыл-парасат, ой-өріс, таным-түсінік, білімпаздық, wit, clever;
қайрат/strength - күш, қуат, әл, дәрмен, қажыр, жігер, ... ... ... шама, шарық, қаумет power, vigour, might, force; достық/friendship -
сырлас, жора-жолдас, жақын ... ... ... crony, ... ... - ... берілгендік, сенімділік, respect,
esteem, ... merit; ... - ... ... ... ... ... Ол - ақ пейілділік. Ақ пейілділік
туралы бірер сөз айтсақ, бұл ... тек ... ... тән
өзгешелік. Рухани жоғары адамның іші ақ, таза, адал болу ... ... ... сөз ащы ... Аққа ... жақ деген халық қазынасы дәлелдей түседі.
Ақты ішкі жан дүниенің ... ... оны ... ... ... ... көретін тек қазақ лингвомәдениетінің
өкілдері және ол тілдің әлемдік бейнесінің ... ... Бұл ... ... ... ақ ... ... басқа номинациямен ұштасады.
Руханилық тақырыбындағы паремиялар өзінің көріктеуіш ... ... ... ... тенеу т.б. Қазақ
лингвомәдениетінде руханилық ақ отау, ... ... ... ... жүрген, сынбайды метонимиялары; ақыл, дос, ашу жандандыру арқылы және
инеге тенеліп беріледі. Ағылшын ... ... ... one’s heart, a letter of ... ... ... ... анықтау үшін қазақ және ағылшын тұрғындарымен
ассоциативті ... ... ... ... нәтижесіне
қарай қазақ және ағылшын елдерінде ... ... ... ... ... ... ... екі елдің өкілдері бұл тақырыпқа әртүрлі
құндылықтарды енгізетінін көрдік. Бұл әр ... ... ... ... екендігі даусыз.
Егер қазақ тілінің ... ... ... ... ... ерекшеленсе, ағылшын өкілдеріне салт-дәстүрлерді
сақтау/keeping traditions, әрқашан ... ... ... good manners және ... ие болу тән. ... of smb. else's freedom ... ... ... ... тек ... өкілдеріне тән дүние екені анықталды.
Зерттеу нәтижесінде келген қорытындымыз, қазақ лингвомәдениетінде
үнемі имандылық, кішіпейілділік, адамгершілік ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... болу
уағыздалады. Осы пайымдауды being on good terms with ... ... ... ... ... және ... да
өзгешеліктерді білмей ағылшын еліне сапарға шығу қиын болар десе болады.
Руханилық – көп ... және ... ... ... ... салғастырмалы тілдердің паремиялары негізінде зерттеу екі тілдің
ортақтықтары мен өзгешеліктерін айқындауға, ... ... ... құны ... ... туғызды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Гумбольдт В. фон. О различии ... ... ... и его
влияния на духовное развитие человечества / Избранные труды по
языкознанию. Изд-е 2-е, под ред. Г.В. ... - М.: ... – 396 ... ... Г. ... паремиологиялық моделі: образдар әлемі //
«Отандық түркология: мәселелер, ізденістер, нәтиже»: ... ...... Арыс, 2007. – 240 б.
3. Молдасанова А. Әлемнің тілдік бейнесі // Жалын. - 2007. - № 11. ... ... ... Ә.Т. Халық даналығы (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме
сөздігі және зерттеу). – ... ... ... 2004. – 560 ... ... А. ... ... сабақтастық категориясы // Қоғам
және ... - 2008. - № 2. – 89-92 ... ... І. ... ... ... ... – Алматы: Наука
Каз ССР, 1977. – 712 б.
7. Байгажқызы А. ... мен ... ... ... // ... Тілі ... Тоғысында: Теориясы, Тарихы және
Қазіргі Жайы»: конференция материалдарының жинағы. – Алматы: «Арыс»
баспасы, 2007. – 552 б.
8. ... Б. ... ... ... - ... ... бас редакциясы, 2005. – 728 б.
9. Атаханова Р.К. Туыс емес ... ... ... ... және қазақ мақал-мәтелдері
негізінде): филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы, 2005. – 180 б.
10. Қаратаев М. Қ. ... ... ... - ... ... ... бас ... 1975. – 645 б.
11. Оразалиева Э. Н. Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы:
монография. - ... Ан Арыс ... 2007. – 312 ... ... М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. - Алматы, 1965. ... ... ... Г.К. ... шығу жолдары туралы // Әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ хабаршысы. - 2007. - №1 (100). – 15-17 ... ... Н., ... М. ... ...... 1993. ... б.
15. Сидоркова Г.Д. Прагматика паремии: пословицы и ... ... ... ... д-ра. ... наук. – Краснодар, 1999. –
322 с.
16. Тілепов Ж. Мұхаң зерделеген мақал-мәтелдердің жанрлық болмысы ... - 2003. - №2. - 33-38 ... ... ... ... Он томдық. 1-том. XX ғасыр
мәдениетінің антропологиясы. - Алматы: Жазушы, 2005. - 552 б.
18. ... С.Ж. ... ... ... ... ... филол. ғыл. канд. дисс. автореф. – Алматы,
2007. – 26 б.
19. Маслова В.А. ... - М.: ... 2001. – 208 ... ... А.С. Қазақ тіліндегі концептуалдық метафораның қызметі:
филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1999. – 130 ... ... Г.Н. ... ... ... ... зат атаулары негізінде): филол. ғыл. канд. дисс. автореф.
... 2004.- 26 ... ... Г.П., ... М.В. Концепция лингвистической
относительности Б.Л. ... и ... ... «языкового
мышления» // Семиотика и восточные языки. - М., 1967.
23. Багаутдинова Г.А. Человек во ... ... ... ... ... дисс... д-ра филол. наук. ... 2007. – 39 ... ... мәдениеттану ой-санасы. Он томдық. 10-том. ... ... ... ... - Алматы: Жазушы, 2006.
– 496 б.
25. Кондыбай С. Казахская ... ... ... – Алматы,
Издательство «Нұрлы», 2005. – 272 с.
26. Хазимова Ә.Ж. Қазақ фразеологизмдерінің ... ... ғыл. ... ... ... – Алматы, 2002. – 30 б.
27. Легенды и мифы ... ... – Спб.: ... сад; при ... 2001.- 224 ... Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті
(салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдени сараптама): филол. ғыл. ... ... ...... 2004. – 54 ... ... Д.Е. ... лексика-семантикалық өрісі (қазақ, орыс
және неміс тілдерінің материалдары бойынша): филол. ғыл. канд.
дисс. – Алматы, 2007. – 129 ... ... Н.Б. ... ... ... для студентов
гуманитарных вузов и учащихся лицеев. Изд. 2-е, испр. - М.: ... 1996. – 207 ... ... Д.С. ... ... - М., 1965. – 356 ... ... лингвострановедческий словарь. - М., 1978. – 480 с.
33. Смағұлова Г. Мағыналас ... ...... 1998. – 194 ... ... Ж. ... тіл ... антропоцентристік бағыттағы ғылым
салаларының саралана дамуы // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. –
2006. - № 8-9 (98-99). – 76-79 ... ... С. ... халқының салт-дәстүрлері. - Алматы:
Алматыкітап ААҚ, 2004. - 284 ... ... Ә. ... ... ... ... - Алматы:
Аруна, 2005. - 656 б.
37. Саметова Ф.Т. ... ... мира как ... ... ... человека // Білім берудегі менеджмент. –
2004. - № (33). - С. ... ... Г.Ә. ... ... ... ... ... мен
концептуалды жүйесі: филол. ғыл. д-ры. дисс. автореф. – Алматы,
2009. – 58 ... ... В.У. О ... и развитии значений термина ... ... в ... ... // «Мир ... мат-лы
конференции. – Алматы, 2002. – С. 163-167.
40. Сейдімбек А. Қазақ шежіресіндегі уақыт табы // ...... № 2. – 123-147 ... ... ... ... анықтамалық. - Алматы: Қазақстан даму
институты. V том. Ата салт, 1998. - 208 б.
42. ... В.В., ... И.И. ... ... ... Великобритания, США, Канада,
Австралия, Новая ... - М.: ... ... 1999. – 176 с.
43. Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь / Лит.ред. М.Д.
Литвинова. Изд. 4-е, перераб. и доп. ... 20.000 ...... 1984. – 944 ... ... А.А. Из ... по теории словесности: Басня. Пословица.
Поговорка. – Харьков, 1973. - С. 103-225.
45. Омаров Д. Абайдың рухани мұрасы. - ... ... 2007. – ... ... Ә. ... халқының әдет-ғұрпы, салт-дәстүрлеріндегі ұлттық-
мәдени үлгілерді тәрбие ісіне қалай пайдалануға болады // Игілік. -
2007. - №1 ... - 3-4 ... ... И. Абай ...... ... // Шапағат – нұр. - 2001. -
№5. - 12-13 бб.
48. Кротов А.А. ... ... // ... Московского
университета. Серия философия. - 2004. - №4. – С. ... ... Н.С. ...... құндылық дүниесінің негізі //
«Білім сапасы – XXI ... ... ... ... ... - Алматы: Қазақ университеті, 2004. - 158-
161 бб.
50. Кадина Ж.З. ... ... ... ... суретіндегі
көрінісі // ҚР-сы Ұлттық Ғылым ... ... ... ... - 2007. - №3 (163). - 82-85 ... Столин В.В., Наминач А.П. Психологическое строение образа мира и
проблемы нового мышления // Вопросы ... - 1988. - №4. – ... ... Д. Языковая картина мира казахских народных ... ... ... канд. филол. наук. - Алматы, 2008. - 31 с.
53. Тұрғынбаев Ә.Х. Философия. – ... ... 2005. – 304 ... ... В.Н. ... культура школьников в контексте триады
«Истина-Добро-Красота» // Педагогика. - 2006. - № 2. – С. ... ... П.П. ... ... ... - М.: ... – 288 ... Базарбаев М. Тіл тамырлары // Заман тудырған әдебиет. - ... - 137-138 ... ... Ж. ... ... мақал-мәтелдердің тілдегі көрінісіне
лингвомәдени сараптама // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. -
2006. - № 8-9 (98-99). - 79-81 ... ... С.Е. ... ... ... мен ... талдау): филос. ғыл. д-ры. дисс. автореф.
– Алматы, 2000. – 50 б.
59. Нұрмұратов С.Е. ... ... ... ... // ... ... және ... журнал. - 2003. - №1. - 53-62 бб.
60. Жұбанов Е., Ибатов А. ... ... ... ... ... ... / ... этимологии тюркских языков. –
Алматы: Ғылым, 1990. – 400 с.
61. Қазақ ... ... / ... ред ... Т. ...... 1999. – 776 б.
62. Сағынова Б.Ұ. Қазақ тіліндегі адам ... ... ... ... ... ғыл. канд. дисс. автореф. -
Алматы, 1999. – 27 ... ... С., ... Ә., ... Ш. ... тілінің синонимдер
сөздігі. - Алматы: Арыс, 2005. – 720 ... ... Р.Д. ... и ... свойства пословиц //
Вестник Университета Кайнар. - 2005. - № 2. – С. 116-122.
65. Longman Dictionary of Contemporary English, 2002. - 950 ... ... ... ... 2003. – 861 ... ... Е. Білімділікке қол жеткізудің басты шарты - ұлттық рух //
Қазақстан ... ... ... - 2007. - № 5. - 82-83 ... ... // Соч.: В 4 т. - М.: ... 1975. - Т. 1. – 550 с.
69. Карамнова Е.А. ... ... ... study (учёба) в
современном анг.яз: автореф. дисс... ... ... ... - Армавир,
2006. – 30 с.
70. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской ... ... – М.: ... ... ... ... 1997. – 824 ... Лукашевич Е.В. Становление когнитивной структуры ... ... // ... ... Сб. ст. – Барнаул: Издат-во Алтайского Универ-та,
2003.
72. ... Р.Б. ... және ... ... сипаты: филол. ғыл. канд. дисс.- Алматы, 2004. –
171 б.
73. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. - Алматы, 2002. – 415 ... ... М. Ақыл ... ... антологиясы. – Астана: Аударма,
2007. – 776 б.
75. Шаяхметова А.А. Языковое сознание и особенности его ... ... ... и казахского этносов (социолингвистический
и психолингвистический ... ... ... ... ... ... 2007. – 140 ... Сәбет-баба. Жалпы психология. – Алматы: Заң әдебиеті, 2006. – ... ... и ... - ... Каз. Гос. ... 1964. – 792 с.
78. Оразбекова К. Иман және инабат. – Алматы: Ана ... 1993. - 152 ... ... Қ. ... ... ... сөздік. - Алматы:
Алтын Қазына, 2001. – 704 ... ... Б.Ұ. ... ... адам ... ... ... зерттеу): филол. ғыл. канд. дисс. - Алматы,
1999. - 125 б.
81. Skeat. Consise Etymological ... of English ... ... ... Press, 1961.- 500 ... Blum-Kulka S. Discourse Pragmatics // Discourse as ... ... studies: a ... ... Van ... Vol 2. L.; Thousand Oaks; New Dehli: ... 1997. – P. ... Кузьменкова Ю.Б. От традиций культуры к нормам речевого поведения
британцев, американцев и россиян. – М.: Издательство дом ГУ ... – 316 ... ... Б. ... және ... оның ... сипаты //
Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде. - 2007. - № 6. – 3-14 ... ... В.Н. ... ... - К.: Знання, 2004. -
326 с.
86. Степанов Ю.С., Проскурин С.Г. Константы мировой культуры. – ... 1993. – 158 ... ... Н.П. ... ... ... (на материале казахских, русских и английских языков):
дисс... канд. филол. наук. - Челябинск, 2005. – 186 с.
88. ... Б. ... ... сөздердің метафоралы қолданылуы:
мұғалімдерге арналған көмекші құрал. – ... ... 1966. – ... ... А.А. ... ... ... мира и
различные подходы к ее исследованию / Языковое сознание и ... - М.: ИЯ РАН, 2000. - С. ... ... Ш. Сана-сезім тазалығы – рухани ... ... ... ... - 2001. - № 7. – 10-14 ... Караулов Ю.Н. Лингвистическое конструирование и ... ... – М.: ... 1981. – 368 ... Омирбекова Ж.К. Метафора және тіларалық транспозиция: филол. ғыл.
канд. дисс. автореф. – Алматы, 2005. – 29 ... ... Ю.С. В ... пространстве языка. – М., 1995.
94. Ортега-и-Гассет Х. Две главные метафоры / ... ...... ... И. Искра смысла (метафора как средство психологического
обучения) // Школьный психолог. - 2003. - № 48 (23-31 ... ... ... ... И.В. Метафора и её роль в гуманитарном познании //
Социально-гуманитарные знания. - 2003. - № 6. – С. ... ... М. ... и логика когнитивного и бессознательного /
Новое в ... ... ... XXIII. – С. 291-292.
98. Гхорик В.И. Языковая личность ... ... д-ра ... ... - ... 2000. – 304 с.
99. Аязбекова С.Ш. Картина мира ... ... и ... ... - Алматы, 1999. – 26 с.
100. Жармакина Ф. Архетипы казахского ... // ... - 2003. - № 4 (44). – С. ... ... ... V. 1. 1. Based on the Random ... ... Random House, 2006. - 615 ... ... Г.Г. ... образы мира. Космо-Психо-Логос. - М.:
Прогресс, 1995. - 489 ... ... З. ... ілімін теориялық тұғыр етіп алу // Қазақ
тілі мен әдебиеті. - 2006. - № 11. - 111-114 ... ... Г.М. ... ... ... и культуры // Вестник
КазНУ им. Аль-Фараби. - 2007. - № 1.– 86-89 ... ... Р. ... ... ... // Қазақ және әлем
әдебиеті. - 2007. - № 5-6. - 27-29 ... ... Ж., ... А., ... Т. ... және ... ... Жеті жарғы, 1998. – 272 б.
107. English Classical Greek Mythology. - ... ... 2004. ... ... Reddy M.J. The conduit metaphor – a case of frame conflict in our
language about language // ... Metaphor and Thought, 1993. ... ... ... Э. Избранные труды по языкознанию и ...... 1993. – 654 ... Neylon T. Ireland. – Quebec: Hunter Travel Guides, 2004. – 589 ... Thomas R. ... History. An interpretive overview. – USA: H
& P Publications, 1997. – 499 p.
112. Commager Henry Steele. Chuchill’s history of the English ...... Barnes & Noble Books, 1994. – 475 ... Foresman Scott. History & life. Updated edition, 1993. – 856 ... Everyday life & leisure. – ... ... 2002. – 127 с.
115. Active study dictionary of English. – М.: ... 1988. – 710 ... ... Н.Н. Этимологические основы словарного состава современного
английского языка. – ... ... ... На ... 1956. – 218 ... Шарков Ф.И. Теория коммуникаций. – М.: РИП – Холдинг, 2004. – 246
с.
118. Воркачев С.Г. Концепт ... ... и ... ... ... Серия лит-ры и языка. Т. 60. – 2001. - № 6. – С. ... ... Қ. ...... ... ... //
Этнопедагогика. - 2007. - № 2-3. – 4-5 ... ... М.Е. ... - ... ... ... социолог.
ғыл. канд. дисс. автореф. - Алматы, 2002. – 28 б.
121. Ысқақов А.Ы. ... ... ... ... 1 - том. - ... ... Ғылым баспасы, 1974. - 696 б.
122. Қанапина С.Ғ. ... ... ... ... (Ғ. ... С. Мұқанов шығармалары негізінде): филол.
ғыл. канд. дисс. автореф. – Алматы, 2006. – 30 б.
123. Майол Э., Милстед Д. Эти ... ... Пер. с ... ... - М.: Эгмонт Россия Лтд., 1999. - 72 с.
124. Колшанский Г.В. Объективная картина мира в ... и ... ... Наука, 1990. – 108 с.
125. Пермяков Г.Л. ... и ... ... Востока.
Систематизированное собрание изречений 200 народов. – ... 2001. – 620 ... ... А.В. ... ... ... языков. –
М.: Добросвет, 2000. – 198 с.
127. Садохин А.П., Грушевицкая Т.Г. Этнология. – М.: Академия, 2001. ... ... ... G. L. From Proverb To ... Notes on the ... of cliché. – М.: Наука, 1979. – 287 с.
129. Попова З.Д., Стернин И.А. ... ... – М.: ...... 2007. – 314 с.
130. Пермяков Г.Л. Основы структурной паремиологии. – Москва: Наука,
1988. – 235 ... ... Г. Л. От ... до ... ... по ... ... - М.: Наука, 1970. – 239 с.
132. Залевская А.А. Психолингвистические проблемы семантики слова. –
Калинин: Калинин. гос.ун-т, 1982. – 80 ... ... А.А. ... в ... ... Изд. 2-е
испр. и доп. М.: Российск. гос. гуманит. ун-т, 2007. – 560 ... ... А., ... Е. ... түсіндірме сөздік. Алматы,
1998. – 234 б.
ЗЕРТТЕУДІҢ ДЕРЕККӨЗДЕРІ
1. Асқар О. Қазақ және әлем ... ... ... ... Балауса баспасы, 2005. – 432 б.
2. Алпысбаева Қ., Әуесбаева П., Әлібеков Г., Қосанов С., Сәкенов С.
Қазақ халқының ... мен ...... Қазмем ҒАҒЗИ,
2001. – 463 б.
3. Аккозин М. Қазақ мақал-мәтелдері. – ... ... 1990. ... б.
4. Англо-русский словарь по лингвистике и семиотике. Т. II. ... ... / Под ред. А.Н. ... и Д.О. ...
М.: Эдиториал УРСС, 2002. – 288 с.
5. 1340 Английских пословиц и поговорок с русскими ... ... ... 1992. – 127 с.
6. Бодрова Ю.В. Русские пословицы и ... и их ... – М.: АСТ; СПБ.: ... 2007. – 159 ... ... М.В., ... С.И., ... З.И. и др. Словарь
употребительных английских пословиц. 3-е изд. – М.: ... – 240 ... ... Т., ... А., Утюшева Н., Байтулеова ... ... и ... и их ... в ... ... языках: Паремиологический словарь. – Алма-ата: Мектеп,
1988. – 160 с.
9. Васильева Л. ... – душа ... ... пословицы,
поговорки, крылатые выражения. – М.: ЗАО центрполиграф, 2003. –
350 ... ... И.С., ... А.Л., Кочинашвили Т.Г. 500
Английских ... и ... 5-е ... – М.: ... на ... языках, 1960. – 31 с.
11. Даль В.И. Толковый словарь русского языка. Современная версия. ... ЗАО ... ЭКС ... 2001. – 736 ... Кузьмин С.С., Шадрин Н.Л. Русско-английский словарь пословиц и
поговорок. 500 ...... ... ... 1989. – 352 ... Кузьмин С.С., Шадрин Н.Л. Русско-английский словарь пословиц ... 500 ... – Спб.: ... 1996. – 352 ... ... В. Английские пословицы и поговорки и их ... – М.: ... ... 2000. – 415 с.
15. Kuskovskaya S. English proverbs and sayings. Minsk: Vysheishaya
Shkola, 1987. – 255 p.
16. ... Ү. ... ... ... – Алматы: Өлке,
2004. – 214 б.
17. Литвинов П.П. Фразеология. Повышаем речевую готовность ... – М.: ... 2003. – 176 ... Нурғазин А. Мақал-мәтел – сөздің інжу маржаны. – Павлодар: ҒӨФ
ЭКО, 2002. – 64 б.
19. Нұрғазин А. Аталы ... ... ...... ... 2002. – 75 ... Смайлова А.Т. Қазақтың мақал-мәтелдері. – Алматы: Көшпенділер
баспасы, 2002. – 272 б.
21. 500 Ағылшын мақал-мәтелдері. - ... ... 2003. - ... 500 ... ... и поговорок. - Алматы: ИД Кочевники,
2003. –– 88 ... ... ... ... ... ... ... английских
пословиц. Перевод А.П. Нехая. - Санкт-Петербург. - СПб.: Лань,
1997. – 256 с.
ҚОСЫМША А
Адамгершілік
Жайылымы болмаса мал азады. ... ... жан ... су ... ... ... ... ағашты көлеңкелеген, еккенге
рахмет айтады;
Жақсы ат аяғынан қалады, жақсы адам тамағынан қалады;
Жақсылық көрген жеріңе еңбекте де жет, жамандық ... ... ... ... ... жақсылық өмірінде тозбайды, жаманға қылған жақсылық бір
күнгідей болмайды;
Жамандықты көп қуған, пәлеге жолығар. Жақсылықты көп ... ... тән ... ... жан үшін ...... ... – білектен;
Қолы ашықтың – жолы ашық;
Жақсының үйі мен түзі бірдей;
Су ішкен ... ... ... ... ... жоқтығын білдірмес;
Жомарт жоқты білмес, батыр көпті білмес;
Итті күшігім десең, аузынды жалайды;
Ит иесіне үрмес;
Ашаршылықта жеген құйқаның дәмі кетпейді;
Бір күн тұзын ... ... күн ... ... ... қылса, қу танданады;
Сұрамай бергенді жомарт десе болар, айдамай жүргенді жүйрік десе болар;
Өзі жақсы кісіге, бір ... орын ... ... ... көрмесең кемшілікті білмессің;
Шын жомарт жоқтығын елемейді, шын жүйрік ... ... ... ... ... өмір ... көңілдің аты арып, тоны тозбас, кең болса – кем болмас;
Жомартыққа не жетсін? Жүйріктен құтылып не кетсін?
Қорасында айыры жоқтың ... ... ... маяға нар бота жарасады, мейірімді адам жоғыңа қарасады;
Жарайтын киім таба алсаң, жалаңашқа ... ... ... ... көңілі жібіп, мейірі түсер;
Айдабол, ас ішерде пайда бол;
Қазақ ауылы қарайлас, шере соны ... көзі ... қолы ... ... ... адамның баласы бол;
Шын жомарт жоқтығын елемейді, шын жүйрік тоқтығын елемейді;
Үйіңе келгенде – үйдей өкпенді кешір;
Уәдесі жоқта – иман жоқ, иманы ...... ... отқа ... ... жерде қалмайды;
Жақсылардың көңілі – алтын сандық;
Жақсыда жаттық жоқ;
Кішілік те – кісілік, алғаның жөн түсініп;
Құпияны сақтау – азаматтық, ұлтты сақтау – ... ... ... зіл ... ... ... ... – нәсіліне қарай, күн көрісі – кәсібіне қарай;
Kindness
Soft fire makes sweet ... soft answer turns away ... regged colt may make a good ... little body often harbours a great ... wanton as a calf with two ... the door with the golden ... so bad, as not to be good for something;
Every cloud has a silver lining;
If the blind lead the blind both shall fall into the ... devil is good when he is ... garden without its ... you lose on the swings, you gain on the ... joy without ... best is often the enemy of the ... is a ... best things are worst to come by;
As fit as a fiddle;
A virtuous tyrant is a ... in ... gives twice who gives ... words break no ... one’s heart upon one’s ... is better to give than to ... begins at ... covers a multitude of sins;
Cleanliness is next to goodliness;
Those who live in glass houses should not throw ... can never grow out of ... that spares the bad injures the ... that goes barefoot must not plant ... is its own ... as patient as Job;
Enough is as good as a feast;
A host in himself;
Repay good for evil;
One good turn deserves ... news comes ... good deed is never ... good example is the best ... thy brothers boat across, and thine own has reached the ... speak louder than words;
Self-help is the best help;
Write injuries in the sand, kindness in ... ... бар, ... ... ... қазандай қайнайды, күресуге дәрмен жоқ;
Жыланды үш кессең де, ... ... ... ... жеңеді;
Қарусыз адамның қайраты зая, қайратсыз адамның айбаты зая;
Сабыр еткен мұратына ... ... ... ... ит ... үреді, есің барда етек жап, қайратын барда мал ... ... алма ... ... ... қауға бітер;
Сабырлы шыдар, сабырсыз жанар;
Сабыр – күн түсірмейтін сая, асығыс – ... ... ... түбі сары ... ... ... ... сабырсыз қалар ұятқа;
Нар маяның шұбаты – нардай ердің қуаты;
Қайратыңа әдісінді жолдас ет, әдісіңе ақылынды жолдас ет;
Озбырдың өзегі талмас, өмір бойы ... ... олжа үшін ... ... ... ... адам ... тұрады;
Жүйрік атқа – жел қамшы;
Жүйрік ат – бірде ат, бірде – қанат;
Қамшы – қанат, құйысқан – ... ... ... ... ... ... ... тайға жеткізер, тай құнанға жеткізер. Құнан атқа жеткізер, ат ... ... ... ... апа, ... жезде дейді;
Strength
The race is to the swift;
The best defence is attack;
Grasp a nettle hard, and it will not sting ... one's own ... ... on an uncertain die;
Set something upon the die;
Knight without Fear and without Reproach;
Fortune favours the ... is always on the side of the ... ... hard nut to crack;
Providence is always on the side of the big battalions;
Self-made ... a bold mouse that nestles in the cat's ... there's a will, there's a ... isn't ... It's the only ... ourselves feel that what we are doing is just a drop in the ocean, but
the ocean would be less without that ... is ... but knowing where to make an effort makes all ... is easy to be brave from a distance;
Only losers say "Winning isn't everything";
Slow and steady wins the race;
Discretion is the better part of ... brings ... venture, nothing ... or ... or ... ... деме, ақылсызды жақыным деме;
Ақылға ишарат, ақымаққа тоқпақ;
Ақымаққа айтқан сөз – ағып жатқан ... тең. ... ... сөз – ... ... ... ... айтады, ақылды көрген білгенін айтады;
Ақылды ісіне сенеді, ақымақ күшіне сенеді;
Үйренбей білім бітпес;
Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады;
Азынаған ... ... тон ... Шала оқыған сабаздан, көпті түйген
көне артық;
Жалғыз шала жанбайды, шала оқыған оңбайды;
Талап – ... ...... – анадан, кішіпейілділік – данадан;
Ақылы терең адамның аясы кең келеді. Тамыры терең шынардың ... ... ... кең ... алды-артын тең ойла;
Ақылды ісіне сенеді, ақымақ күшіне сенеді;
Көп ақылды ... қиын істі ... көп ... жиналса, оңай істі
бүлдірер;
Талапты ерге нұр жауар, талапсыз неме құр ...... ... ... ... ... ... жетер, жалқаудың өмірі кіжінумен өтер;
Ақыл көпке жеткізер, өнер көкке ... ... істі ... ... мақтанса, аяғын сындырар;
Ақыл – тон, аңдағанға тозбайтұғын;
Ақыл – есі бар адамның ... ... ... келе ... білгісі;
Ақылдыға жақындас, ақылсыздан басынды алып қаш;
Ақылдының алдымен жүр, ақымақтың артымен жүр;
Адамның басшысы – ... ...... ...... – алтау, ақыл жетеу;
Ақыл азбайды, білім тозбайды;
Ақыл – Алланың ... – мың ... ... бой ... ... ой ... ... ойы;
Ата-ананың айтқан ақылы сайрап жатқан жолмен тең, ақылдының айтқаны
таусылмайтын ... ... ... - ... көп, есі ... ісі ... үйрету, өлгенді тірілту;
Ақыл – дария, көңіл дүлдүл;
Ақыл – дария, жер – қазына;
Ақылдының алды – ағып ... ... ... ... алды – ... шөл
дала;
Адам ақылымен бай, жер дақылымен бай;
Ақыл – дария, алсаң да таусылмайды;
Жер - жер ... ... да ... ... ... біл, жеті ... білім біл;
Кең ойлаған кем ойламас;
Көп ойласаң – дана боласың, көп ойнасаң – бала боласың;
Сиырдың сүті – тілінде, жігіттің құты – ... ...... ... ... – қанаты;
Ғалыммен жақын болсаң, қолың жетер. Залыммен жақын болсаң, басың кетер;
Талап – ... ...... сөзі – айдын жолдың өзі. Ақылдының сөзі – ақ дарияның өзі;
Білгенге сүйін, білмегенге күйін;
Түбі тесік қазанға қанша құйсаң ... ... жоқ ... ... ... ... жоқ – ұл, жұпары жоқ – гүл;
Шам жарығы түбіне түспейді;
Білімдіге дүние жарық, білімсіздің күні кәріп;
Өнер – ағып жатқан бұлақ, ...... ... ... алды – жарық, білімсіздің беті – көң шарық;
Ақымақтың ақылы білегінде, ақылдының ақылы – жүрегінде;
Кітап – ... ... іші ... ... құт, оқы, оқы, ... тұт;
Ақылды кісі азбайды, асыл бұйым тозбайды;
Ақыл тозбайды, алтын шірімейді;
Күш – білімде, білім – кітапта;
Білекті ... ... ... ... ... ...... жоқ. Надандық кесел – дауасы жоқ;
Адам ақылымен бай, жер дақылымен бай;
Білімнің басы – бейнет, соңы – ... ... жоқ, ... ... жоқ;
Досың аз, дұшпаның көп болса – зор боласың. ... аз, ... көп ... ... боласың;
Күш-қуатым барда көшіп-қонып алайын. Ақыл-есім барда, ойлап-толғап қалайын;
Жаста оқыған оқуың тасқа жазғанмен бірдей. Үлкейгенде оқыған ... ... ... жас – ... ... ... жасаған білмейді, көп көрген біледі;
Қой асығы демей-ақ, қолыңа толса сақа тұт. Жасы кіші демей-ақ, ... ... ... білмегенінді кісіден сұра, үлкен болмаса, кішіден сұра;
Ата-атаның сөзі – айдын жолдың өзі. Ақылдының сөзі – ақ ... ...... ... ... - өмір ... ... білім тоқығандікі;
Күш – білімде, білім – кітапта;
Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің ... ... ... көп тоқыған біледі;
Ғалыммен жақын болсаң, қолын жетер. Залыммен жақын болсаң, басың кетер;
Ақылсыз төре жоқ;
Бидің айтқан сөзінің бәрі кеңес, кісі ... ... ақыл ... бір ойы бар, ... мың койы ... ...... ақылға жарлылық – сорлылық;
Малдан жарлы қалсаң қал, ақылдан жарлы қалма;
Ақылсыз жігіт – ауыздықсыз атпең тең;
Ақылды ... атқа да ... ... да ... ... сандық, адамына қарай ашылар;
Ханда қырық кісінің ақылы бар, биде қырық кісінің білімі мен ары ... ... ... ... ... ақыл ... ... нақыл шығар;
Аталар сөзі – ақылдың көзі;
Ақылың ағанда болса, құндызын жағанда болсын;
Ақыл – жас ұланнан, жүйрік – тай құлыннан;
Ақыл – ауысты, ырыс – ...... ... тереңін бойла – тартынба;
Білімсіз қалма сымпиып, пайдаң тисін халқына;
Білімдінің ісі дауға түспейді, білімсіздің ісі дауға күштейді;
Wisdom
Never get in a battle of wits without ... there no fools, there would be no wise ... would be a very big book that ... all the maybes uttered in a day;
An idle brain is the devil’s ... wise man draws more ... from his enemies than a fool from ... nod for a wise man, and a rod for a ... men silent, fools ... fool may give a wise man ... lade out all the water, and wise men take the fish;
It’s only ignorant who despires education;
Strong will win a man, a ... – a ... little learning is a ... ... untaught than ... never too late to ... is ... for the willing heart;
Labour conquers all things;
Through wisdom a house is built and through ... it ... open doors dogs come ... ... it is to do nothing, and then rest ... hardest work is to go idle;
Money spent on the brain is never spent in vain;
Man is but his mind;
The mind of the man is the ... wise man hears one word and ... ... is for want of thinking that most men are ... man so wise but he may be deceived;
Wise men are caught in wiles;
A wise man is a great ... men in the world are like timber trees in a hedge, here and there ... man is born wise or ... learn while they ... learning you will teach, by teaching you will learn;
Learn from clever, avoid fool;
Only educated are free;
Good wits jump;
A word to the ... word is enough to the ... cannot make a silk purse out of a sow’s ... is a source of ... ... is a light of ... is power;
Learning is a treasure that will follow its owner everywhere;
Money spent on the brain is never spent in ... things good to know are ... to ... is no royal road to ... and learn;
It’s never too late to learn;
Learn something at your mother’s knee;
Learn young, learn fair;
To have old head on young ... is a source of ... is in ... ... is in book;
A book is like a garden carried in the pocket;
If you need a good advice ask an old ... the ... rather than ... is the mother of ... ... is bliss, it's folly to be ... is the best ... learn a lesson is a far better reward than to receive a ... drop of ... is greater than an ocean of ... a man a fish and you feed him for a day; teach a man to fish and ... him for a ... brings wisdom.
Намысқойлық
Ер намысы – ел намысы;
Намысты нанға сатпа;
Малым жанымның садағасы, жаным арымның садағасы;
Аталы айғыр үйірін жауға алдырмас. Ата көрген ... ... ... ... ... өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді;
Шөлдің қамысы болмайды, жаманның намысы болмайды;
Сыйлағанды ... атаң құлы ... ... ... ... ... қымбат, нарымнан арым қымбат;
Малым бар деп мақтанба, нарым бар деп мақтан. Нарым бар деп мақтанба, арым
бар деп мақтан;
Алысқа ... ... бол, ... ... ... бол. ... ойнаған тай
арқасын алдырар;
Абыройды ақ отау жапты;
Ары таза ... жаны ... ... ... кем ... ... ... болмайсың;
Бөрік кигеннің намысы бар;
Қанша тұлпар десе де, мініп болмас жалсызды. ... ... десе де, ... ... құны – жүз ... ары – мың ... көрсе жүз ұялады;
Жақсылық іс қайда болса, жақсы атақ сонда;
Бар ... ... ... арын ... ... әйел, елін де сыйлайды;
Малды жақсы баққаның - өзіңе абырой тапқаның. Малды жаман баққаның – келген
бақты қаққаның;
Тұлпардың ізі бітпейді, тұяғы ... атты тай ... ... балап ұйқы берер. Арсызға арға балап күлкі берер;
Сырты жалтырауықтың іші қалтырауық;
Арсыз «жендім» дейді, арлы «көндім» дейді;
Алмауыттан ат мінсең, жақын болар ... ... арлы жар ... оңғарылар
бар ісің;
Арлы арына қараса, арсыз «жендім» дейді;
Нар мінезді жігітке нарға мінсе, жарасар;
Аталы сөзді ... ... арық ... ... ... ... жігіт намысқа шабады;
Жерге тер төгіп, халыққа қан төгіп қызмет ет;
Ежелден ер тілегі – ел тілегі, адал ұл ер боп туса – ел ... ... ... жұрт ... жұмылып қызмет ет;
Арамнан алған түйеден, адалдан алған ешкі артық;
Адал жанды өнеге тұт өзіне;
Өтірік пен шынның арасы бір-ақ елі;
Адам ... ... ... ... тастап қашарсың жамандықта;
Әділдік - әкімдіктен де күшті;
Әділетсіз болса, би оңбас, әйелсіз болса, үй ... неге ... ... мал ... ... неге керек, әділ билік
құрмасаң;
Әділ патша гүлстанға ұқсайды, залым патша зымыстанға ұқсайды;
Би әділ болса, дауды тындырады, залым ... ... ... ... ... – арты ... түбі – реніш, адалдық түбі кеніш;
Адал адамның аты азып, тоны тозбас;
Адалдық – ана сүті;
Тіл жүйрік емес, шын жүйрік;
Әкімің әділ ... жұрт ... ... әділ ... ... ... тамған өтіріктен қан тамған шындық артық;
Шындық жоқ жерде ... ... бар ... ... ... ... Шындық жоқ жерде шіреніп, шайқап
жүреді;
Адалдық – ана сүті;
Халық сүймес, халық сүйген суға батпас, отқа күймес;
Елге дұшпан жерге сыймас, ... ... елге ... ақ ... ... сал, ... ... болса, төске сал;
Ұсынған мойынды қылыш кеспейді;
Ұлы барды өкпелетпе;
Ұлттық намысы жоқ адам, сол ... ... бола ...... ... жаным – арымның садағасы;
Бөріктінің намысы бар;
Абыройыңды жасыңнан сақта;
Ар-ожданынды кірлетпе, ата-ананды құрметте;
Өткенді жамандау – ездің ісі, ... ...... ... ер ... ... ақылсыз патша елін тоздырар;
Honour
A nod from a lord is a breakfast for a fool;
God helps those who help ... ... or no one else will respect ... is stronger than ... is greater from a ... great ship asks deep ... fame sleeps, bad fame ... good name is better than riches;
God loves honesty in business, but he despises dishonesty;
If you pay not a servant his wages, he will pay ... that respects not is not ... a name to rise early, and you may lie all ... good dog deserves a good ... without ... is like a blue coat without a ... after your clothes when ... spick and span, and after your honor
when you’re a young ... speak the truth the next ... and profit lie not in one ... deserves and then ... is honor among thieves;
Honesty is the best policy;
Never try to prove what nobody doubts;
Not to be had for love or ... honest tale speeds best, being plainly ... fields and no ... never prosper;
It is an equal failing to trust everybody and to trust nobody;
Truth is stranger than ... crooked as a dog’s hind ... clean hand wants no ... crooked as a ... innocent as a newborn babe;
Better deny at once than promise ... bargain is a ... liar is not believed when he speaks the ... good anvil does not fear the ... a load off somebody ... honest tale goes faster plainly ... load off one’s mind;
Full of courtesy, full of craft;
Lay one’s card on the ... is good for the ... fault ... is half ... clean fast is better than a dirty ... devil speaks truth more often than he’s dumed he has an ... devil ... speaks the truth;
Serve somebody hand and foot;
A clean fast is better than a dirty ... clean hand wants no ... good anvil does not fear the ... good dog deserves a good ... good name is better than ... good name keeps its lustre in the dark;
Ұят
Азын-аулақ малын болсын, орта ғана халың болсын, кіршіксіз арың болсын, ... ... ... басың аман, денің сау болсын – Бақыт деген сол;
Ақшаңнан айырылсаң, өкінерсің, күйінерсің. Арыңнан айырылсаң, ... ... иман жоқ – арын ... ... иман жоқ – ... ... ар-ұят – адамдықтың белгісі, тұрпайы ... тағы жат ... ... ... ... бір өледі, ер жігіт ұялған сайын бір өледі;
Арсызға алты күн мейрам;
Бетіне келер ұятын, өзі біліп жуса игі;
Өлімнен ұят ... жат, ... ... ... иілгені – сынғаны, ер жігіттің ұялғаны - өлгені;
Ұятсыз әйел – ... ас, ... ...... ... – жаман ойдың жүгені;
Өлімнен ұят күшті;
Ұят кімде болса, иман сонда;
Ұят – иман белгісі;
Ұят – иманның ... иман ... ... болса, иман сонда;
Жан сақтағанша ар сақта;
Надан болмай, адал бол;
Ханнан әділет кетсе, ... ұят ...... ... ... ... сөз айтпа;
Өтірік айтып күн көргенше, шындық айтып өлген жақсы;
Сonscience
In the courtroom of the conscience a case is always in ... is not ... by the volume of the ... and money go ... a glorious death than a shameful ... to the roots of one’s hair;
Blushing is virtue’s colour;
Blush like a black dog;
I should like to sink through the ... a man deceives me once, shame on him, if he deceives me twice shame ... good ... is a soft ... good ... is a ... feast;
A quiet conscience sleeps in thunder;
A good conscience makes an easy ... clear ... laughs at false ... guilty ... is a self-accuser;
Give and take is fair play;
A half truth is a whole ... cannot afford to keep a ... only for fear but for ... ... slow to promise and quick to ... spit into the well, you may need its ... you’ve stolen a pig its squeal will stick in your ... conscience needs no accuser;
Someone’s conscience began to prick ... ought to know what ... ... ... conscientiously;
If the cap fits wear it;
Truth lies at the bottom of a ... is good for the ... truths are not to be ... ... ... дос көтерер көңілді;
Ат барда, есекке жол болсын, дос ... ... жол ... боп өскен жора, жолдасын жолда қалдырмайды. Берік боп салынған ... ... ... ... ... ... не керек? Алған жарың жақсы болса, айт пен
тойың не керек?
Сұлу алған жолдасынан айырылады;
Жақсы әйел теңі жоқ ... түбі жоқ ... ...... ... ... Шын ... белгісі – көп
кешікпей келгені;
Сараң байды қоңыз десе болар, ішпей-жемей боқтық жиған. Қайырлы жігітті ... ... ... үшін жанын қиған;
Рас-өтірігін білместен, адырая қоймаңыз. Елірмелі ... әр кез ... ... ... жауға алғызар, жаман жігіт жолдасын дауға алғызар;
Екі жақсы қосылса, өлгенінше дос ... Екі ... ... ... ... ... жақындағы көрші артық;
Достың көңілі бір атым насыбайдан ... қолы ... ... құлық артылмас;
Ырыс, қайда барасын? – татулықтың ауылына;
Ынтымақ қайда болса – бақ сонда; ынтымақ – оқ өтпес сауыт, татулық – ... көп ... ... ... Екі ... дауласса, тынғаны білінбейді;
Үйінді таспен қоршама – доспен қорша;
Жақсы адам жолдасынан белгілі;
Friendship
He that has a full purse never wanted a ... said, soonest ... lose a jest than a ... drink and be merry, for tomorrow – you ... you make a friend eat a bushel of salt with ... debts make long friends;
Company in distress makes trouble less;
It is the last straw that breaks the ... ... man is known by the company he ... may meet but ... ... makes friends and adversity tries them;
In need one sees who his friend is;
Four eyes see more than two;
Hedge between keeps ... ... ... makes long ... are thieves of time;
One man no man;
Between friends all is ... cannot stand always on one ... might be very good friends, but our tobacco is of ... ... be done than in bad company;
A friend’s frown is better than a foe’s smile;
Plenty is no plague;
The more the merrier;
Old love does not ... is one thing and business ... an open enemy than a false ... friend in need is a friend ... who laughs at crooked men should walk very ... that lies down with dogs must rise up with ... best of friends need not speak face to ... company; three's a crowd;
Two heads are better than one;
True friendship is one soul shared by two ...... ...... ... ... «біз» деген көмек;
Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ;
«Сіз» деген сыпайылық, «сен» ... ... ... ... ... ... кішіні кезекке;
Сыпайының қарағаны – сұрағаны;
Сыпайының күлгені тісін көрсеткені;
Сыпайы тонбас, қалтырар;
Кең жерде тар отырсаң, тар жерде кең отырарсың;
Есіктен орын тапсаң, ... ... ... құл ... өз ... ұл боларсың;
Сыпайыны үйде көрме, түзде көр;
Өзі отырған адам келгенге орын берер;
Үлкенге ізет, кішіге құрмет;
Сыпайы сызып айтады, шешен қызып айтады. Шорқақ үзіп ... ... ... алдында сүйек жатсын;
Өзінің шарқын білген, өзгенің нарқын біледі;
Сыпайыға өлім бар да қорлық жоқ;
Сыпайы сырын жасырмас, ... ... ... өз қоң етін өзі ... ... ... ... ілтипат болсын;
Сourtesy
Politeness costs little, but yields much;
He that is ill to himself will be good to ... words cost nothing and are worth ... catches more flies than ... man without a smiling face must not open a shop;
A civil denial is better than a rude grant;
Smile like a brewer's ... is the ... of ... costs little, but yields ... and fair goes ... fire makes sweet ... soft answer turned away wrath;
Politeness costs nothing and gains everything;
All doors open to courtesy.
Бауырмалдық
Нар маяның жүні – ... сүті – бал. Нар ... ... ел, алды мал;
Ұрыншақ атта жал тұрмас. Көңілшек кісіде мал тұрмас;
Бұйыққан көңіл ашылар, бұрқанған боран басылар;
Алысты жақындататын – ат, ... ......... ... ... қозы тас бауыр, түңілер де, отығар;
Қой қорасына тартады, жігіт жорасына тартады;
Ат арқасына ер батса, аяңшыл болады. Ерге жаттың ... ... ... ... мал өсер, қарағайға қарап тал өсер;
Көзден кетсе, көңілден кетеді;
Ақжарқын адамның ағайыны көп;
Жанымда жатыр деп ойлап, ... ... ... ... екен деп ... ... ... ағасын ағалаған – қолда барды бағалаған;
Ағадан қалғанды іні киіп өседі, ападан қалғанды сіңлі киіп өседі,
көргендерін бойына ... ... ... – ағайын жат, жылында көрмесе – жекжат жат;
Аға өлсе – жеңге мұра, іні өлсе – ... ... ... ... көрсет, іні алдында мейірінді көрсет;
Blood relations
Home is where the heart is;
Let us go hand in hand, not one before ... man's home is his ... ... көл, нар ... ... ... от жанар. Пейілі жаман кісіні, түйе
үстінен ит қабар;
Пейілі жаман кісіден күседі, өз асын өзі ... ... ... ішінде кен жатады, тар пейілдің ішінде тас жатады;
Кең пейілдің ішінде кен жатады;
«Әрі жат» деген ... ... ... жат» ... ... барлығы;
Бота алғанша – бата ал;
Алтын алма, бата ал, бата алтын емес ... ... бақ ... аты арымайды, тоны тозбайды;
Ақ иіліп сынбайды;
Ақ жүрген адам азбас;
Ақпейіл болсаң ас жерсің, тәкаппар болсаң тас жерсің;
Аққа қара жоқ, қараға шара ... ... ... ... ... ... жолығады;
Ақ айналар, қара байланар;
Құдай малынды алса да пейілінді алмасын;
От бергені – ниет ... ... ... да, ... жақсы;
Жақсы ниет – жарым ырыс;
Малымды алса алсын, пейілімді алмасын;
Екі торының бөгделігі жоқ. Игі жақсының бөтендігі жоқ;
Аққа құдай да жақ;
Ақ сөз ащы ... ... ... ... ... басы ... ашыққан қарын тойынар;
Біреудің төсін жесең үйінде сыйла;
Дастарқан басында отырып, қонақ аяғын алысқа көсілмес;
Құтты қонақ қонса, түйесі өледі, құтсыз ... ... үй иесі ... ... ... қой егіз туады;
«Шөре», «шөре» дегенді, лақ білмес болар ма. Мезіреті қылғанды, қонақ
білмес болар ... ... ... май ... де жей ... бар үй ... ... қонағы жоқ үй бозымсып тұрады;
Сыйлы қонақ босағада отырмайды;
Өзі қонақ болып көрмеген, қонақты сыйлай да білмейді;
Қонымды киімінді өзің ки, ... ... ... ... тамағынды
қонағыңа бер, айта жүрсін жегендер;
Қонақ келсе ет қызарар, ет қызармаса, бет қызарар;
Қонаққа қозы сойса, қозы өледі, қозы соймаса, өзі ... ... ... ұйықтайды;
Шақырмаған қонаққа шайдан артық тамақ жоқ;
Қонақ аз отырып көп сынайды;
Үйіңе қонақ келсін, ... ... ... иесі мейірлі отырса, қонақ көңілді отырады;
Қожасына қарай – үйі, қонағына қарай – сыйы;
Сыпайы қонақ сыйынды жейді, мылжың қонақ – миынды ... ... ... ... соң қонақ иесі ұялар;
Құтты қонаққа тәтті тамақ;
Әр ... өз ... ... ... ... ... ... үй – қора, кісі келмеген үй – мола;
Төрт босаған төр болсын;
Ертеңгі қонақ шай ішер;
От жағылмаған үй – қора, кісі келмеген үй – ... ... ... ... көңіл, сыршыл көңіл мұнаймас;
Қонақ келсе – құт, қарақшы келсе – ... ... ... қонағымен ажарлы;
Жақсы бала қонаққа үйір, жақсы тай атқа үйір;
Қонақта қомағайлық жасама, жұмыста шалағайлық жасама;
Қырықтың бірі қыдыр;
Өзі сый көрмеген, өзгені сыйлай ... constant guest is never ... is home though it be never so ... welcome as flowers in ... fear Greeks even when bringing ... best fish smell when they are three days old;
Clap one’s dish at the wrong man’s ... from the ... the ... and have pot-luck with ... loves bacon well that licks the ... ... the ... customs;
-----------------------
имандылық
намысқойлық
қайрат
ақыл
адамгершілік
достық
ұят
сый-құрмет/respect
адамгершілік
ақ жүректілік
достық
қайырымдылық/charity
жомарттық
respect (атақ, абырой)
адамгершілік
үнемі болатын сезім
soul (жан)
help to relatives (туыстарға жәрдем)
адамгершілік
ішкі сұлулық
кішіпейілділік
| ... 4 - ... 1. |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 188 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Радио, хабар, радиохабар туралы11 бет
Өмір мәні5 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь