Көші-қон мәселесі жайлы

КІРІСПЕ
1 КӨШІ.ҚОН МӘСЕЛЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕЛУ БАҒЫТТАРЫ
1.1 Көші.қонды зерттеудің теориялық.әдістемелік құрылымы
1.2 Қазақстанда көші.қонды реттеудің құқықтық негіздері
1.3 ҚР көші.қон жүйесіндегі оралмандар
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ КӨШІ.ҚОН ЖАҒДАЙЫН ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӨЗГЕРУ ҮРДІСТЕРІН ТАЛДАУ
2.1 Қазақстандағы көші.қон саясатының негізгі бағытының жүзеге асырылуы
2.2 Қазақстандағы көші.қон динамикасы
2.3 Көші.қон түрлері және көшіп келген қандастарымызға әлеуметтік көмек көрсету ерекшеліктері
3 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КӨШІ.ҚОННЫҢ ДАМУ ТЕНЦИЯЛАРЫ
3.1 Қазақстандағы көші.қон үдерістерін басқаруды жетілдіру
3.2 Шет елдегі қазақтардың елімізге оралу шараларын дамыту
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Елбасымыз 2012 жылғы халыққа Жолдауында 2020 жылға қарай республика халқының саны 10 пайызға өсуі үшін мемлекет барлық мүмкіндіктерді жасайды [1] деп, қазіргі кезеңдегі еліміздің дамуының басымдылық бағытына ерекше көңіл бөлді. Табиғи өсіммен бірге көші-қон мәселесінің сабырлы саясаттың, тұрақты экономиканың, құқықтық қатынастардың, ұлтаралық достық пен келісімнің негізгі тіректерінің бірі ретіндегі рөлі көтерілуде. Еліміздегі демографиялық ахуалда оң өзгерістерге қол жеткізу үшін көші-қон мәселесіне басымдылық беріп, табиғи өсімді ынталандыру – мемлекетіміздің демографиялық саясатындағы басты бағыттарының бірі болып табылады.
Қазақстанның егеменді, тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасу жолы жеңіл бола қойған жоқ. Демографиялық ахуалға кезінде кері әсерін тигізген әлеуметтік-экономикалық дағдарыс еліміздің негізгі байлығы болып табылатын - адамдар ресурстары жағдайында көрініс тапты. Жеке дербес мемлекет болып қалыптасып, дамып, өз саясатын жүргізе бастаған Қазақстанға алғашқы күннен бастап-ақ терең тарихы бар көші-қон мәселелеріне қатысты өз бағытын айқындауға тура келді. Егеменді Қазақстанның көші-қондық қозғалысына жиырма жыл, оның өзіндік тарихы бар, оны өзіндік «кезеңдерге» бөліп, динамикасын, бағыттары мен көлемін талдау қажет.
Қазақстан Республикасындағы көші-қонның себептері мен нәтижелері қандай, көші-қонның, кеңірек алсақ, демографиялық және әлеуметтік дамудың болашағы нені меңзейді? Осы сұрақтарға жауап алмайынша, тиімді де сенімді мемлекеттік саясат жүргізу мүмкін емес. Сондықтан да өзара байланыста болатын көші-қон мен демографиялық жағдайлардың арақатынасының соңғы кеңестік санақ кезінен бергі барысын көрсете отырып, негізгі заңдылықтары мен үрдісін анықтау сонымен қатар, халықтың әлеуметтік-демографиялық даму деңгейі оның мекендеген ортасы, географиялық орналасқан жері, өмір сүретін елінің мәртебесі мен саяси-экономикалық даму деңгейі, әлеуметтік-мәдени ахуалы, әлеуметтік-құқықтық қамсыздандырылуы және тағы басқа тыныс-тіршілігінің барлық салаларымен өзара тығыз байланысты. Осындай кешенді фактор көші-қонның себептеріне, көлеміне, бағыттары мен салдарларына әсер етсе, көші-қон, керісінше сол факторлардың туындауы мен кез-келген мемлекеттің ішкі және халықаралық көлемдегі даму деңгейінің өзгерістеріне ықпал етеді. Жаһандану кең қанат жайған кезеңде Қазақстанда көші-қон үдерісінің жаңа түрлері пайда болып, көлемі, мәні, барысы, маңызы және салдарлары күрделенген сайын көші-қон мәселесін зерттеудің қажеттілігі мен өзектілігі күшейе түсуде.
Дипломдық жұмыстың негiзгi мақсаты – Қазақстан Республикасындағы көші-қон жағдайын және олардың өзгеру үрдістерін теориялық жағынан негіздеп, қазіргі жағдайды талдау арқылы көші-қон үдерісін жетілдіру жолдарын кешенді зерттеу.
1 Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2012
жылғы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты
бағыты» атты 27 қаңтардағы Жолдауы;
2 Мажитов С.Ф. Формирование исторического сознания в Республике Казахстан: реалии и перспективы // Современное состояние и перспективы развития исторической науки Казахстана и России: Сборник материалов международной научно-практической конференции (2008ж). – Алматы: Тарих тағлымы, 81-бет;
3 Влияния миграционных процессов на развитие трудового потенциала Республики казхастан и его сельхозпроизводство – Алматы: Поиск №4, 2005жыл 90-бет;
4 Шонанұлы Т. «Жер тағдыры – ел тағдыры» 2-басылуы. – Алматы: Жазушы, 2008жыл 224-бет;
5 Бокейхан А. «Исторические судьбы казахского края и культурные его успехи» Таңдамалы. – Алматы, 2005жыл 28-бет;
6 Козыбаев И. «О репатриации казахов» // Analytic – 2007. № 17, 82-88бб;
7 Асылбеков М.Х., Төлешова Л.Х. «Қазақстан тарихи демографиясының даму белестері» – Алматы: Өркениет, 2002жыл 144-бет;
8 Бекмаханова Н.Е. «Многонациональное население Казахстана и Киргизии в эпоху капитализма» – Алматы, 2006жыл 48-бет;
9 Смаилов А. «Миграция населения Республики Казахстан». Алматы 2000 жыл 130-бет;
10 Иватова Л.М., Құрманбаева Ш.А., Мейірманов С.Т. «Қазақстан Республикасындағы миграциялық процестер және саясат». Алматы, Қарасай 2006жыл 11-99 бб;
11 Галиев А.Б. «Население Казахстана в конце восстановительного периода: численность, национальный, социально-профессиональный состав» Алматы, 2002жыл 83-бет;
12 Каржаубаева А.И. «Роль миграционных процессов в формировании современного населения» – Алматы, 2009жыл 29-бет;
13 Тәтімов М.Б. «Демография – халықтану» – Алматы: Қазақстан, 2005. – 83-88-бб;
14 Қойгелдиев М.Қ., Омарбеков Т. «Тарих тағылымы не дейді?» -Алма-Ата: Ана тілі, 2003жыл 208-бет.
15 Халықтың көшi-қоны туралы Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 22 шiлдедегi № 477-IV Заңы;
16 «Егемен Қазақстан» 2011ж, №6, 3-бет;
17 «Дүние жүзі қазақтарының қауымдастығы» Алматы: Қазақстан, 2009. – 1-кітап 16-бет;
18 «Казахстанская правда» 2010ж, №14, 9-бет;
19 «Нұрлы көш» бағдарламасы 2008 жылғы 2 желтоқсан № 1126 қаулысы;
20 Мақаш Тәтімов «Халықнама немесе сан мен сана» Алматы: Қазақстан, 1992ж, 54-бет;
21 «Көші-қон саясатының 2007-2015 жылдарға арналған тұжырымдамасы»;
22 Қиянатұлы З. «Монғолиядағы қазақтар» – Алматы: ДҚҚ, 2007. 2-кітап. 155-160 бб;
23 «Ұлт тағылымы» журналы // Analytic. – 2007. – № 17 15-бет;
24 Тәтімов М.Б. «Қазақ әлемі. Қазақтың саны қанша» – Алматы: Атамұра, 1993 жыл 73-бет;
25 Денисенко М.Б., Ионцев В.А., Хорьев Б.С. «Миграциология». Москва 1989жыл 96-бет;
26 Асылбеков М.Х., Козина В.В. «Народонаселение Казахстана в условиях суверенитета» – Алматы: Тарих тағылымы, 2010жыл 37-бет;
27 Қазақстан Республикасының Статистика агентігі www.stat.kz.;
28 Қиянатұлы З. «Түркиядағы қазақтар» – Алматы: ДҚҚ, 2001жыл 91-бет;
29 «Сыртқы көшіп – қонуды мемлекеттік реттеу» – Алматы: Халықаралық Бизнес Университеті, Хабаршы №2 (4), 2007 жыл – 27-бет;
30 Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007жыл 24-бет;
31 Биекенов К., Садырова М. «Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі» 2006жыл 17-бет;
32 Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жанындағы «Ақпараттық сараптау орталығы» //http// www.enbek.gov.kz/tips/tips.php;
33 «Әлеуметтану» еларалық ғылыми-сараптамалық журналы. № 1(2) бет;
34 Тәтімов М.Б. «Тарыдай шашылған, селеудей сиреген қайран қазақ!». Қазақ әдебиеті, ақпан 2010 жыл 19-бет;
35 Шаймерденова Г. «Миграция и развития международных отношений» // мысль, 2008 жыл 31-бет;
36 Лозанна халықаралық менеджмент мектебінің халықаралық бәсекелестікке қабілеттілік жөніндегі баяндамасы, Москва , 2010 жыл 35-бет.
        
        Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Елбасымыз 2012 жылғы халыққа Жолдауында
2020 ... ... ... ... саны 10 пайызға өсуі үшін ... ... ... [1] деп, қазіргі кезеңдегі еліміздің дамуының
басымдылық бағытына ерекше көңіл бөлді. Табиғи ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
қатынастардың, ұлтаралық достық пен келісімнің негізгі ... ... рөлі ... Еліміздегі демографиялық ахуалда оң өзгерістерге
қол жеткізу үшін көші-қон ... ... ... ... ...... демографиялық саясатындағы басты бағыттарының
бірі болып табылады.
Қазақстанның егеменді, тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасу жолы жеңіл
бола ... жоқ. ... ... ... кері ... ... ... еліміздің негізгі байлығы болып табылатын
- ... ... ... ... ... Жеке ... ... болып
қалыптасып, дамып, өз саясатын жүргізе бастаған Қазақстанға алғашқы күннен
бастап-ақ терең тарихы бар ... ... ... өз ... тура ... ... Қазақстанның көші-қондық қозғалысына жиырма
жыл, оның өзіндік тарихы бар, оны ... ... ... ... мен ... ... ... Республикасындағы көші-қонның себептері мен нәтижелері
қандай, көші-қонның, кеңірек алсақ, демографиялық және әлеуметтік ... нені ... Осы ... жауап алмайынша, тиімді де сенімді
мемлекеттік саясат ... ... ... ... да ... ... көші-қон мен демографиялық жағдайлардың арақатынасының соңғы
кеңестік санақ кезінен бергі барысын ... ... ... ... ... анықтау сонымен қатар, халықтың әлеуметтік-демографиялық даму
деңгейі оның мекендеген ортасы, географиялық ... ... өмір ... мәртебесі мен саяси-экономикалық даму деңгейі, әлеуметтік-мәдени
ахуалы, әлеуметтік-құқықтық қамсыздандырылуы және тағы ... ... ... ... өзара тығыз байланысты. Осындай ... ... ... ... бағыттары мен салдарларына әсер
етсе, көші-қон, керісінше сол ... ... мен ... ішкі және ... ... даму деңгейінің өзгерістеріне
ықпал етеді. Жаһандану кең қанат жайған ... ... ... жаңа ... пайда болып, көлемі, мәні, барысы, маңызы және
салдарлары күрделенген сайын көші-қон мәселесін зерттеудің қажеттілігі ... ... ... жұмыстың негiзгi мақсаты – Қазақстан Республикасындағы көші-
қон жағдайын және олардың өзгеру үрдістерін ... ... ... ... ... ... ... үдерісін жетілдіру жолдарын кешенді
зерттеу.
Осыған орай дипломдық жұмысты зерттеуде төмендегi ... ... ... ... ... ... тұрғысынан Қазақстандағы ... ... ... тарихи және әлеуметтік-саяси
негiздегi еңбектеріндегі зерттелу деңгейін нақтылау;
- Шетелде қалған ... ... ... ... ... ... ... көші-қон процестері динамикасына әсер ететін негізгі
факторларын ... ... ... ... ... мемлекет саясатының әсерін
көрсету;
- Қазақстан Республикасындағы көші-қон процестерін реттеуге ... ... ...... ... ... келушілер мен көшіп
кетушілер.
Зерттеу пәні – ҚР көші-қон жағдайын және өзгеру үрдістерін ... ... ...... ... ... ... қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады. Кіріспеде
тақырыптың өзектілігіне тоқталып, мақсаты мен міндеттері ... ... ... ... мен пәні ... ... ... көші-қон қон
мәселесінің ғылыми зерттелуі қарастырылып, олардың өзгеру үрдістері
талданылады. ... ... даму ... көрсетіледі.
Қорытындыда негізгі бөлімдегі айтылған пікірлерге тұжырымдама жасалынады.
1 КӨШІ-ҚОН МӘСЕЛЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕЛУ БАҒЫТТАРЫ
1.1 ... ... ... құрылымы
Қазақстан Республикасының ішкі-сыртқы көші-қон саясатын ғылыми ... ... үшін ... кезеңдегі бұл үдерістің қыры мен сырын анықтап
алу өте маңызды. Себебі, ғаламдану кең қанат жайған ... ... ... республикадағы көші-қон үдерісі кеңес дәуіріндегі көші-қонның этно-
демографиялық салдарларымен тығыз ұштасқан.
Сонымен, ... ... ... ... демографиялық
салдарларының шынайы бейнесін ашу қажеттілігі тақырыптың ... ... ... ... теория мен әдіснама тарихты, әсіресе
ұлттық тарихты бұрмалаушылықтарға әкеліп соққаны ... ... мен ... ... бақылауға алынып, қадағаланып, басқарылып
қана қоймай, саяси басшы ... ... ... Ал, көші-қон
үдерістерінің зерттелуіне деген идеологиялық қағидалар тіпті ... ... ... тұрғылықты ұлт – қазақтардың демографиялық дамуындағы апатты
жағдайлар көмескіленіп, елде орын ... ... оңды ... ... ... ... ... алуымен тарихи оқиғаларды бағалауға
деген көзқарас түбірімен ... ... ... ... ... ... салаларына терең тамыр жайған маркстік-лениндік әдіснамадан арылдық.
Тарихты өркениетті, халықтық, ұлттық тұрғыда жазуға ден қойылып, Қазақстан
халқының демографиялық ... ... ... ... ... ... қайта пайымдала бастады. Көші-қон үдерістерін
тарихи демографиялық аспектіде зерттеу ... ... ... ... өзгерістерімен қатар, тарихи білімді жаңарту үдерісін басынан өткізіп
жатқан тұтастай тарих ғылымындағы өзгерістерге қатысты жүруде.
Қазақстанның тарихи ... ... ... ... бар. ... осы кезеңге дейін жарияланған зерттеулерде кеңес
өкіметі тұсындағы Қазақстандағы көші-қон Одақ көлеміндегі тұтас үдерістің
құрамдас бөлігі ретінде көрсетілді. Ал, ... ... ... ... ... ... тұрғысынан ғана қарастырылды.
Көші-қон тақырыбындағы маркстік-лениндік ... ... ... бейнесі көрсетіліп, мәселе өркениеттілік әдіснамаға [2]
сүйенген ұлттық мүдде тұрғысынан қарастырылған.
Көші-қон ... ... бөлу ... орай ... ... ... ғғ. ... көші-қон үрдерісін үш дәуірге
бөлуге болады:
1) XVIII ғ. ортасынан 1917 ж. дейінгі ...... ... ... кездегі қоныс аударушылардың Қазақстанға бағытталған көші-қоны.
Әсіресе, ХІХ ғ. екінші жартысынан ... ... ... ... көп ұлт өкілдерінің мекендеген жеріне айналдырды. 1916 ж. Ұлт азаттық
көтерілісті басып-жаншу, жазалау шараларынан қашқан қазақтардың сыртқа көші-
қоны болмаса, бұл ... ... ... ... жоқ;
2) 1917-1991 жж. кеңестік дәуір – әр түрлі ... мен ... ... ... ... ... ... мен мәжбүрлі көші-қондар арқасында Қазақстан ... ... бар ... ... ... ... ... ту етіп, ұлттық ерекшеліктерді елеусіздендірген ... ... ... ... ұлт ... ... кету
қаупі төнді. 1916 ж. Ұлт азаттық көтерілісті жазалау шараларынан
қашқан қазақтардың көші-қоны кеңестік ... ... ... ... ... болды. Осы дәуірде орын алған саяси-
демографиялық катаклизмдердің нәтижесіндегі қазақтардың өлім-жітімі
мен сыртқа көші-қоны және ең ... ... ... ... қуғын-сүргіндік көші-қондар толқындары арқасында өзге
ұлт өкілдерінің келуі тұрғылықты ұлт ... ... ... ... айналдырды [3];
3) Тәуелсіздік жылдары – көші-қон қозғалысында ғасыр бойы ... ұлт ... ... ... ... көші-қоны күшейіп,
керісінше, ғасыр бойы сыртқа қашқан қазақтардың тарихи отанына кері
көші-қоны белсендірілді. ... ... бет ... саяси-экономикалық, мәдени тұрақтылығы мен
қауіпсіздігінің тірегі болып ... ... ... ... ... ... ұлт – қазақтардың сандық және сапалық
мәнін ... ... ... ... ... ... дәуірдегі көші-қон үдерістері қазақстандық тарих ғылымының
тұжырымдамалық ұстанымы тұрғысынан ашылған жаңа көзқарастарға сай ... бар алты ... ... 1917-1926 жж. – саябырсу кезеңі,
2) 1926-1939 жж. – қайта өрлеу кезеңі,
3) 1939-1945 жж. – мәжбүрлі кезеңі,
4) 1946-1959 жж. – ... ... ... жж. - ... ... ... 1970-1991 жж. – кері бұрылу кезеңі [4].
Кезеңдерге ... ... ... ...... үдерісінің
тарихи оқиғалар мен көші-қон тасқындарының басты бағыттарына байланысты
негізгі үрдістері мен демографиялық ... ... ... халықтың
саны мен құрамының динамикасына, табиғи қозғалыстың негізгі үрдістеріне
әсер ... ... ғана ... ол ... ... даму ... ... дамудың құлдыраулар мен өрлеулерге негізделген ерекшеліктерінің
қалыптасуына әсер еткен басты фактор болды.
Кеңестік жүйенің ыдырауымен ХХ ғ. өн ... ... ... басынан
өткізген демографиялық апаттардың саяси факторларын ашудың ұлттық болмысты
сақтап, дамытудағы маңызының зор ... тек ... ... ... ... ... ... да қоғамдық ғылым салалары өкілдерінің алдындағы
міндеттің біріне айналды [5].
Бүгінгі таңдағы республикадағы демографиялық ахуалдың астарының өткен
дәуірлермен тығыз ... ... ... ... ... мен
ғылыми тұжырымдар көпшілік қауым назарына ұсыныла бастады. Көпұлттардың
өкілдері бар ... ... ... елдің саяси, әлеуметтік-
экономикалық, мәдени даму ерекшеліктерімен тығыз байланыстырылып, ... ... ... ... мемлекет құраушы ұлт - қазақтардың тарихи
тағдырының Қазақстанды отанына ... ... өзге ұлт ... астаса дамуының шынайы тарихы ашылуда. Ал, ...... ... тарих ғылымының салалары ішіндегі кеш дами бастаған бөлігі
болғандықтан, тарихи демографиялық зерттеу жұмыстары халықтану ... ... ... ... ... ... қабатын қарастырып біткен
жоқ. Соның бірі – кеңес дәуірі кезіндегі ... ... және оның ... ... мен ... ... [6].
Кеңес дәуіріндегі көші-қон үдерістері тарихнамасы бастауын кеңес дәуірі
кезінен алады. Қоғамдық ғылымдар салалары бойынша ... ... ... ... ... ... ... жиналған
тәжірбиеден қорытынды жасау үшін жинақтап, халықтану мәселесіндегі оның
ашылмаған ... ... ... ... ... қажет етеді.
Сондықтан, кеңестік дәуірдегі көші-қон үдерісінің демографиялық аспектілері
қарастырылған еңбектерді тақырыбыма қатысына қарай үш ... ... ... кеңес дәуірі қарсаңындағы көші-қон мәселесі қарастырылған
патшалық Ресейдің соңғы кезеңі мен кеңес дәуірінде ... ... ... ... өкіметінің орнауы мен орнығуы тұсындағы Қазақстандағы
көші-қон үдерісі ХХ ғ. ... ... мен сол ... ... тығыз байланысты болды [7].
Кеңес дәуірінің қарсаңындағы көші-қон үдерістерінің дені ... ... ... ... ... ... ... мәселесі
зерттеу нысанына айналған ... ... ... ... ... ... ... халқының көпұлттылық құрамы мен
санының динамикасына тигізген әсерін мақұлдап, көптеген ... ... ... тартты. Бірақ, зерттеушілер ұлыдержавалық мүддені бірінші
кезекке қойып, соған сай қызмет етуге тырысты. Ол ... ... ... ... ... мен ... ісі жолға қойылып, кеңес
дәуірінде мәселенің теориялық жағдайы қарастырыла ... ... ... ... ... патша өкіметінің қоныс аудару саясаты
салдарынан қазақ даласына еуропалық Ресейден шаруалардың ағылып ... ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің қоныс аудару саясатымен байланыста қарау үрдісі
1940-1950 жж. да өз ... ... ... ... ... ... ... қанша және қандай
ерекшеліктері (ұлт, жыныс, білім деңгейі және т.б.) ... ... ... Сүлейменовтың еңбегінде көтерілді. Дегенмен, онда қазіргі Қазақстан
аумағының шекаралық межесі анық бөлініп алынбады. ... ... ... ... ... революциясына дейінгі көші-қондық үдерістің
ерекшелігі түрлі деректер негізінде ... [9], ... ... ... ... аумағына сәйкес бермеген.
Қазақстанның қазіргі аумағындағы халқының саны алғаш рет 3 ... ... ... ... ... ... 1 томындағы М.Х.
Асылбековтың зерттеулерінде 4,147 млн. деп көрсетілсе, кейін бұл сан М.Х.
Асылбеков басшылығымен жүргізілген еңбектерде [10] ... ... ... ... ... ... ... жынысы, білім
деңгейі және т.б.) ХХ ғ. соңына дейінгі өзгерістерін кейінгі санақтармен
салыстырып, демографиялық, әлеуметтік ... ... ... ... ғ. соңы - ХХ ғ. бойы ... ... үдерістерінің, оның ішінде сырттан
келген көші-қоншылар толқындарының әсері айқындалды.
Екінші топқа кеңес дәуіріндегі көші-қон үдерісі мәселесі ... ... ... ... ... жұмыстары жатқызылды. Көші-қон
мәселесін кешенді ... ... ... ... мәліметтердің
зерттеушілердің қолына түсе бастауымен байланысты. Кеңес дәуіріндегі көші-
қон мәселесі қарастырылған ... ... ... ... ... зерттеу нысаны халықтың саны, оның өсуі мен қарқыны болды. Осы
бағыттағы ... ... ... дамудың әртүрлі аспектілері:
халықтың өсіп-өнуі, еңбек ... ... ... ... ... ... көпке дейін, әсіресе егемендікке қол жеткенше,
көші-қон мәселелері Қазақстанға сырттан келушілердің саны мен ... ... ... және басқа «прогрессивтік» нәтижелерін біржақты
қарастыру бағытында талданды [9].
Шетелдік ... ... ... жж. ... ... ... ... отарлық мәртебесін
бекіткен шара ретінде сипатталып, патшалы ... ... ... ... бір ... ретінде қабылданды. Күштеп ... ... ... ... апат ... ... бергі шетелдік ғалымдар еңбектерінде адам шығынымен
бірге ... ... де ... ... ... жастық-
жыныстық құрамы көрсетілген Дж. Демконың, А. ... М. ... ... В. ... және т.б. ... ... мен ... қазіргі
тарих ғылымының ұстанымымен сәйкес келеді [11].
Көші-қондық ... ... ... ... және ... ... әлеуметтік-демографиялық дамуына ықпалы мәселесі
қарастырылған М.Б. ... Ә. ... Е.Н. ... Л.А. Квон және ... ғылыми бағасы жоғары. Соның ішінде, көші-қон ... ... ... ... ... ... зерттеу нысаны болған
алғашқы еңбектер қатарына жататын Е.Н. ... ... ... ... ... ... ... көші-қон үдерісінің
көпұлттануға тигізген әсері таптық тұрғыдан оңбағаланады.Ол 1960 жж. ... ... ... ... ... ... тұрғылықты халықтың сыртқа
ағылуына және оның орнын сырттан ... мен ... ... ... ... деп ... қазақтардың санының кемуі мен
қоғамдағы орнына мән ... Ф.Н. ... ... ... ... мен дамуы мәселесі қарастырылған монографиясында көші-қон
үдерістері халық санының өзгерістерінің ... ... ... ... ішінде тұрғылықты емес ұлт өкілдерінің санының ... ... ... көші-қон екені ... ... ... ... ... ... ... де қарастырылады. Бірақ
автор көші-қон саясатының нәтижесін, оның ... ... ... әсерін көрсеткен жоқ [12].
Халықтың көші-қоны түсінігін кең және тар мағынада түсіндірулердің бар
болуы экономикалық, демографиялық, ... ... ... және ... әрқилы тұрғыдан келуге әкеліп соқты. Халықтың
көші-қонының барлық анықтамаларын төмендегіше қарастыратын төрт ... ... ... ... аумақтық орын ауыстыруларының формасы;
- халықтың аумақтық қайта ... ... ... жылжымалылығының формасы;
-халықтың әлеуметтік сипаттамасын қоса ... ... ... ... ... және әмбебап теориясын жасау, қандайда
бір көзқарастардың көбірек ... ... ... ... анықтау
үшін қолданылған іс-шаралардың басты мақсаты қазіргі ... ... ... талдауда қолданылатын әдістемені дайындау болып ... ... ... ... жатқан көші-қон үдерістері талданған кездері,
әдетте, олардың бұрын-соңды болмаған бірегей ... емес ... ... әлдеқашан қолданыста жүрген тұжырымдамаларды қайта қараудың қажеті
жоқтығы назарға ......... өзара байланыс бағыттары
|Көші-қонның себептері ... ... ... әсерлері |
|Көшіріп-қоныстандырудан ... мен ... ... жоғары ... ... ... ... келетін шығындар ... ... | ... ... ... арасында өндіріс факторларын қайта |
|іздестіру ... ... ... ... факторлар |Қоғамдағы жағдайдың тұрақсыздануы ... ... ... |Әлеуметтік желілер мен делдалдардың |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюы, |
|мүмкіндігінің болмауы |қоғамдық құрылымдар үшін өндіріс факторлары |
| ... ... ... ... ... А.И. ... ... процессов в формировании ... ... ... негізінде автор құрастырған ... ... тобы ... ... ... ... ... өндірістің дамуының экономикалық заңдылықтары (объективтік
факторлар);
2) қоныс аударушы еңбек ресурстарының мүдделерін ... және ... ... ... ... алғанда халық факторы ерекше үйлесімінің және
өзара әсерінің арқасында халықтың әрқилы ... орын ... ... ... мен ... ... да бір ... ретінде
қаралады. Факторлардың, халықтың өмір сүру жағдаяттарын ... ... ... ... ... ... есепке алатын әр түрлі жіктемелері бар.
Көші-қон ... ... ... оның ... ... ... да әмбебап сипатқа ие емес екендігін атап өту керек.
Кейбір зерттеушілер факторлардың екі: экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... демографиялық, моралдық-психологиялық факторларды қоса отырып,
бес тобын ... ... ... ... ... ... ... да қатысты, соның салдарынан көші-қон үдерістерін тиімділеу үшін
қандайда бір факторларды пайдаланудың мүмкіндігі әр ... ... ... ... Айталық, табиғи-климаттық факторлар көші-қонды
реттеу тұрғысынан алғанда іс-жүзінде басқаруға келмейді. ... ... ... тек ... ... ... болады. Нарықтық қатынастар жағдайында көші-қонның этникалық,
әлеуметтік, әкімшілік факторлары тікелей ретеудің объектісі болуы мүмкін.
Қазақстандағы халықтану мәселесіне ... ... ... ... ... ... факторы – көші-қонның рөлі көрсетіле
бастады. Жаңа көзқараспен ... ... ... ... ... оның ... ... Одақ кезінде басқа республикалар мен
аймақтарға, өз еліміздің ішінде (облыс ... ... ... ... және т.б.) ... түрлері жан-жақты талдана бастады. Әсіресе,
қазақтардың демографиялық күйзелістер мен ... ... ауа ... ... оның себептері мен зардаптары және т.б. ... ... ... [6]. ... ... ... ... салынған тақырыптың бірі –
демографиялық дамудың барысы, үрдістері, негізгі ... ... ... ... М.Х. ... пен Ә.Б. ... ... әлеуметтік-демографиялық үдерістердің зерттелу ... ... ... бұл ... жаңа ... ... ... жасалған. Бірақ, аталған еңбектердің мақсаты көші-қон үдерісі емес,
Қазақстанның әлеуметтік-демографиялық дамуы мәселесі болғандықтан, ... ... ... ... қарастырылады.
Сонымен, кеңес дәуіріндегі көші-қон мәселесі қарастырылған кеңес дәуірі
тұсында жарияланған зерттеу жұмыстарының басты нысаны халықтың ... ... мен ... дамуы болғандықтан, көші-қон мәселесі арнайы
талдауға түспеген.
Тарихи демографиядағы ... ... ең ... ... ... дамуына
қатысты. Тарихи-географиялық жағдайлар қазақтарды екі алып халықтың, екі
ұлы ...... мен ... ... ... ... алып келді. Осының
өзі Қазақстан тарихында өшпес із қалдырып, тіпті қазақ ... ХХ ... ... ұлт ретінде сақталып қалу немесе жойылып кету ... ... ... ... Ендігі жерде қазақтың кең байтақ
даласын халыққа толтыру деген ұғым біздің көршілеріміздің ... ... ... мемлекетіміздің көші-қон саясаты мен ... ХХІ ғ. ... ... нақтылау үшін, Қазақстанның кеңес
дәуіріндегі демографиялық тағдырының көші-қон қозғалыстарының ... ... ... ... мен ... ... ... өзектілігін көрсетеді [13].
Қазақстандық тарих ғылымының тарихи демография саласының ғылым ретінде
қалыптасуына ... үлес ... М.Х. ... ... Ә.Б. ... М.Н. Сдықовтың, В.В. Козинаның, М.К.
Төлекованың және т.б зерттеушілер ... [12] ... ... ... негізгі үрдістері сараланып, 1897-2009
жж. Қазақстан халқының саны, оның өсіп-өну ... мен ... ... жаңаша зерттелді деп айтуға толық болады. Ғылыми ізденістер Қазақстан
халқының саны мен құрамы бойынша (ұлттық, жас-жыныстық, ... ... және т.б.) ... ... көші-қон үдерістерінің, соның
ішінде сырттан келген келімсектер толқындарының әсері екенін айқындады.
Көші-қон мәселесі М.Қ. ... Ж.Б. ... М.Ж. ... және т.б.
еңбектерінде қазақстандық қоғамның жалпы саяси, ұлттық, демографиялық дамуы
жиынтығында да қарастырылды.
Шетелдерде орналасқан ... ... ... ... ... ... З. ... Ж.А. Ермекбаев, Г.М.
Меңдікұлова, Н. Мұхаметжанұлы, Р.К. ... және т.б. ... ... айта ... жөн [14]. ... аталған еңбектер кеңес дәуірі
тұсында Қазақстан аумағында жүрген көші-қон үдерісінің салдарларын кешенді
түрде зерттеуді өздеріне мақсат етіп ... ... ... ... ... ... ... тұтастала аталып кетеді.
Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы көші-қон үдерістерін қарастырған
еңбектер қатарына А.И. ... Қ.М. ... Қ.А. ... ... Б.Р. Найманбаевтың [12] және т.б. еңбектерін жатқызамыз.
Ол еңбектерде көші-қонның жекелеген түрлері, көші-қон үдерісінің халық
санының динамикасы мен ұлттық құрамдағы сандық және ... ... ... ... ... қозғалысқа әсері мен басқа да
демографиялық салдарлары терең талданылмаған және мерзімдік ауқымдары тар.
Қазақстандағы демографиялық құбылыстарды зерттеуге арналған ... ... ... даму ... ... ... ... көп ұлт өкілдері мекеніне айналуының барысы, ... ... ... ... ... ... ... ахуалға талдау жасалған М.Х. Асылбеков пен Ә.Б. Ғалидың, М.Х.
Асылбеков пен Л.Х. ... ... ... ... ... тарихы баяндалған В.В. Козинаның зерттеуі де ... ... Т. ... пен А. ... ... көне
заманнан ХХІ ғ. басына дейінгі Қазақстан тұрғындарының қалыптасу тарихына
жалпы шолу жасалса, М.Х. ... пен В.В. ... ... ғылыми
зерттеулерінде Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңдегі
демографиялық өзгерістер мен оның ... ... ... ... дамуы қарастырылып, Қазақстандағы ХХ
ғ. 80-90 жж. ... ... ... ... ... ... тарихының әдістемелік, теориялық және қолданбалы мәселесін өңдеу
барысында тарих ғылымының өзекті мәселелеріне байланысты ... С.Ф. ... ... көрсетіледі [6].
Сонымен, туған отанынан тыс ... өмір ... ... ... ... мен ұрпақтарының қазіргі күнгі жағдайлары саясат пен
ұлттық демографиялық ... ... ... тарихы, руханияты, ұлттық
сана мен болмысы және ... ... ... ... де бірқатар ғалымдар
еңбектерінде талдануда.
1.2 Қазақстанда көші-қонды реттеудің құқықтық ... ... ... ... ... ... Қазақ
мемлекетіне топтастыруды шешудің құқықтық негіздері: Қазақ КСР-ның
мемлекеттік ... ... ... ... ... тәуелсіздігі туралы Конституциялық ... ... ... ... ... ... Республикасының көшіп
келу туралы Заңында; Біріккен Ұлттар ұйымының «Босқындар туралы» ... ... да ... хұқықтық құжаттарда айтылған. ҚР Президентінің №
1346 2000 ж. 5 қырқүйегінде Үкімімен бекітілген Қазақстан ... ... ... ... ... жж. ... ... салалық Бағдарламасы ҚР үкіметінің 2001 ж. 29 қазанда №
1371 Қаулысымен бегітілген болатын. Бұл Бағдарламаның мақсаты ... ... ... ... ... ... мигранттардың құқықтарының орындалуына жағдай жасау, сондай-ақ
еліміздің қауіпсіздігін арттыру болып ... ... ... мемлекеттің қалыптасу жағдайына, саяси және әлеуметтік-
экономикалық ... ие бола ... ... ... ... ... табылады. Қазақстан Республикасы өзінің сыртқы көші-қон ... ... ... ... ... ... ала ... пен халық мүддесіне сәйкес жүргізіп келеді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... рет демографиялық
саясатын өзі қалыптастыра бастауының тұңғыш кепілі – 1992 ж. 26 маусымда
қабылданған «Иммиграция туралы» Заң. Бұл заң ... ... ... ... ... ... Онда иммиграция түрі мен ... ... қай ... ... оларды қабылдауға қажетті материалдық-
қаржылық ресурстар, орналастыру мен ортаға бейімдеу, олар ... мен ... ... ... ... ... ... диаспораға және оны жаңа орынға ... ... ... пен ... ... ... әкімшілік органдарына
жүктелді. Осы Заңның күшімен 1991 ж. 1998 ... ... ... 200
мыңдай оралман-репатрианттар көшіп келді.
1997 ж. 13 желтоқсанында ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттеп, көші-қон
үрдісінің ... ... және ... ... белгіледі.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 ж. 16 қыркүйектегі № 900 қаулысымен
этникалық қазақтардың тарихи отанына оралуы ... ... ... ... ... тарихи отанына оралуы жөніндегі шараларды
әзірлеуде басшылыққа алынады. Тұжырымдаманың негізгі ... ... ... отанына оралуының нақты тетіктерін жасау, оның ішінде
оларды ұйымдасқан түрде көшіру және ... ... өмір ... ... ... табылады.
Осы заңдардан кейін барып былтыр, Халықтың көшi-қоны туралы Қазақстан
Республикасының 2011 жылғы 22 шiлдедегi № 477-IV Заңы қабылданды. Осы ... ... ... ... ... ... ... құқықтық, экономикалық және әлеуметтiк негiздерiн айқындайды
[15].
Көшi-қон – жеке тұлғалардың бiр ... ... ... сондай-
ақ мемлекет iшiнде тұрақты немесе уақытша, ерiктi ... ... ... қоныс аударуы.  Ал оралман – тарихи отанында тұрақты тұру ... ... ... және осы ... ... ... тиiстi
мәртебе алған, Қазақстан Республикасы егемендiк алған кезде одан тыс жерде
тұрақты тұрған этникалық қазақ және оның ... ... ... ... одан тыс ... ... және тұрақты тұрған ұлты қазақ
балалары. Ішкi көшi-қон – жеке тұлғалардың Қазақстан Республикасының ... ... ... тұру ... ... аударуы.
Қазақстан Республикасының аумағына келу және Қазақстан Республикасының
аумағында болу мақсатына қарай көшiп келудiң ... ... ... тарихи отанына оралу ... ... ... ... бiлiм алу мақсатында;
     4) ... ... ... ... ... 5) гуманитарлық және саяси уәждер бойынша.
Халықтың көшi-қоны саласындағы мемлекеттiк саясаттың мынадай негiзгi
қағидаттары болады:
- Қазақстан Республикасының ... ... және ... ... көшiп-қонушылардың құқықтары мен бостандықтарын тану және
оларға ... ... ... мүдденi қорғау және ұлттық қауiпсiздiктi қамтамасыз етуге;
- жеке адамның, қоғамның және ... ... ... ... ... ... және ... рет қайталануы
негiзiнде көшi-қон процестерiн реттеудiң ашықтығына;
- мемлекеттiң көшiп келудiң әрқилы ... ... ... негiзделедi [15].
Көшiп келушiлердiң, құқықтары мен мiндеттерi:
1) егер Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда ... ... ... ... үшiн ... құқықтар
мен бостандықтарды пайдалануға;
2) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртiппен бiлiм,
медициналық және ... ... ... ... Республикасының көшiп келушiлердiң болуы үшiн ашық аумағы
бойынша еркiн жүрiп-тұруға;
4) Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... тиесiлi мүлiктiк құқықтарын және мүлiктiк емес жеке құқықтарын
қорғау үшiн сотқа және мемлекеттiк органдарға жүгiнуге;
6) осы қызмет түрлерi ақысыз негiзде ... ... ... ... ... қоспағанда, оралмандарды бейiмдеу ... ... ... бейiмдеу және ықпалдастыру қызметтерiн
алуға құқығы бар.
7) егер Конституцияда, заңдарда және ... ... ... Қазақстан Республикасының азаматтары үшiн белгiленген
мiндеттердi атқарады;
8) Қазақстан ... және ... ... ... ... аумағына келудiң, кетудiң және онда
болудың белгiленген тәртiбiн сақтауға мiндеттi ... ... ... ... және ... жалпы шарттары:
көшiп келушiлердiң Қазақстан Республикасының аумағына келуiнiң, кетуiнiң,
онда болуының тәртiбi ... ... ... айқындалады.
Келудiң және болудың визасыз режимi туралы Қазақстан ... ... ... ... ... келушiлер Қазақстан
Республикасының халықаралық шарттарында белгiленген талаптарды сақтаған
жағдайда, заңды паспорттары ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасына келуге және Қазақстан
Республикасынан кетуге визаны ұлттық қауiпсiздiк органымен ... ... ... шет ... мекемелерi бередi екен.
Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан көшiп келушiлерге
Қазақстан Республикасынан кетуге және ... ... ... халықтың көшi-қоны мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi орган бередi.
Көшiп келушiлер Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк шекарасынан ... ... бес күн ... ... немесе тұрақты тұруға арналған
рұқсатты ресiмдеу үшiн халықтың көшi-қоны мәселелерi ... ... ... жасауға мiндеттi болып табылады. Қазақстан Республикасының
аумағында күнтiзбелiк тоқсан күннен артық ... ... ... жоқ ... ... ... болып табылмайды. Аталған адамдар
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... бес күн ... халықтың көшi-қоны ... ... ... ... ... ... табылады.
Көшi-қоны ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Сыртқы көшi-қоны ол сырттан
келген ... ... ... ал ішкі ... ... ішінде
белгілі, бір себептермен, жұмыс мәселесі тағы ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейін қандастарымызды Отанына
қайтару қаралды. ... ... ... жүзден астам ұлт өкілдерінен
тұратын халықтың болашағын қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... сай ... дамыту
мәселесімен бірге, ел қоғамындағы әлеуметтік-демографиялық ... да ... ... ... ... еліміздің негізгі байлығы – халық санының
өсіміне ... ... оң ... Ал, ... ...... алдында
тұрған үлкен мәселе. Оны шешу – заман ... ... ... кең-байтақ
жеріміз бола тұрып, халықтың саны ... ұлт ... ... ... ... Осы мақсаттарға жетуде халықтың табиғи өсімімен қатар,
елдегі этнодемографиялық дамудың ... ... бірі – ... ... өте ... Бірінші Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы
1992 жылғы 28 қырқүйек пен 3 ... ... ... ... ... ... мақсаты – бүкіл әлемдегі қазақ қауымының болашағы жөнінде
ойлау, ұлтымыздың тарихын-дағы осынау ерекше белестің тұсында ендігі тағдыр-
талайымыздың ... ... ... ... ... ... ұйытқысы болатын қауымдастық құрылды [17]. Ең бастысы – тұңғыш
Құрылтай алыстағы ағайынның елге оралатын ұлы ... ... ... ... ... ... тағы бір ... негізі болып
табылатын, ол Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы. 2002 жылы қазанның 23-інде
Түркістан қаласында Дүниежүзі қазақтарының 2 ... ... ... ... ... алу, ... ету ... қаралды. Қазақстанға 2 млн.
қазақ көшіп келуге дайын отырған. Дүниежүзі қазақтарының 3 Құрылтайы ... 28-30 ... ... ... ... өткізілді. Бұл құрылтайда
Елбасы Н.Ә. Назарбаев 1991 ж. бастап 2005 ж. шілде ... ... ... 110 мың 591 ... ... қоныс аударғандығын айта келіп,
еліміздегі қазақтардың саны алты жүз ... жуық ... ... ... ... тағы бір ... мәселесі: әлемдегі әрбір үшінші қазақ шет
елдерде тұрады. ... ... ... бір ... туған Отанына көшіруге
мүмкіндік жоқ екенін ашық айтып, шет ... ... ... сыйлы кәсіп пен
қадір-құрмет көріп отырған қандастарымызға екі ел арасын ... ... ... жылы ... суытпаймыз деген ағайынның да
пайдасы мол деген ойын айтты. Ал ... ... ... ... ... ... Қазақстанды бірге түлетуіне барлық жағдай жасалғандығын
атап өтті. Бұл Құрылтай іскерлік бағытта өтті [18].
Ал енді, мемлекетіміздегі ... ... ... ... ... болсам, уәкiлеттi органның құзыретi, Қазақстан
Республикасы Сыртқы ... ... және ... ... құзыретi, еңбек жөнiндегi уәкiлеттi органның
құзыретi, денсаулық сақтау ... ... ... ... атқарушы органдардың құзыретi болып бөлінеді [15].
       Халықтың көшi-қоны мәселелерi ... ... ... ... ... табылады. Халықтың көшi-қоны мәселелерi жөнiндегi
уәкiлеттi орган: өз ... ... ... көшi-қоны саласындағы
мемлекеттiк саясатты iске асырады; ... ... ... жөнiндегi
мемлекеттiк органдардың қызметiн ... ... ... ... ... реттеу саласындағы шаралар ... шет ... ... ... және ... көшi-қон процестерiн реттеу саласындағы ынтымақтастықты
ұйымдастырады және жүзеге асырады; ... ... ... ... ... ... ... көшi-қоны туралы заңнамасының
сақталуын бақылайды; халықтың көшi-қоны мәселелерi бойынша ... ... ... ... ... ... ... болсам, мұнда
облыстың, республикалық маңызы бар ... ... ... ... өз құзыретi шегiнде халықтың көшi-қоны ... ... iске ... оралмандар мен көшiп келушiлердiң
Қазақстан Республикасының ... ... ... көмек алуын
қамтамасыз етедi; халықтың ... ... ... ... органға
еңбек ресурстарының қажеттiлiгiн ескере отырып, оралмандардың көшiп келу,
iшкi көшiп-қонушылардың қоныс аудару ... ... ... енгiзедi; еңбек жөнiндегi уәкiлеттi органға шетелдiк жұмыс ... ... ... қалыптастыру жөнiнде ұсыныстар енгiзедi; жұмыс
берушiлерге ... ... ... ... ... қызметiн
жүзеге асыру үшiн еңбек жөнiндегi уәкiлеттi орган бөлген ... ... ... ... ... ... бередi, сондай-ақ көрсетiлген рұқсатты
тоқтата тұрады және керi қайтарып алады; ... ... ... ... ... қызметкерлерге еңбек жөнiндегi уәкiлеттi орган
бөлген квота шегiнде тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiс аумағында жұмысқа
орналасуға ... ... ... ... рұқсатты тоқтата тұрады
және қайтарып алады; бизнес-көшiп келушiлердiң уақытша ... ... ... мерзiмiн ұзартуға немесе қысқартуға қолдаухат бередi;
жергiлiктi мемлекеттiк басқару мүддесiнде Қазақстан ... ... ... ... жүктелген өзге де
өкiлеттiктердi жүзеге асырады.
Міне, осы ... ... ... келіп жатқан
қандастарымыздың жағдайын жасауға болады. Мемлекетіміздің шекарасын өткен
кезден, тіпті одан бұрын олардың ... ... ... ... ... барлық мәселе қаралған деп айтуға болады [15].
Ал енді ... ... ... ішкі және ... ... екіге
бөлінеді. Бұл екі процесті де мемлекет ... ... ... ... ... ... ... бірге республика ішінде болып жатқан, яғни белгілі
бір себептермен қоныс ... ... ... ... бабы бойынша, ауа
ластануы бойынша және тағы басқа да мәселелер болуы мүмкін.
Iшкi көшiп-қонушылардың қоныс аудару квотасын ... және ... ... ... ... болсам, мұнда ол мәселе былай қаралған:
1. Iшкi көшiп-қонушылардың қоныс аудару квотасын ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Үкiметi белгiлейдi.
2. Iшкi көшiп-қонушылардың қоныс аудару квотасы ұйымдасқан түрде қоныс
аударылатын Қазақстан Республикасының ... ... ... және
экологиялық жағдайы аса қолайсыз ... ... олар осы ... ... ... ... үшiн ... экономикалық тұрғыдан ... ... ... аударылады.
3. Iшкi көшiп-қонушылардың қоныс аудару квотасына енгiзу және ... ... беру ... ... ... ... ... Республикасының Үкiметi айқындайтын тәртiппен халықтың көшi-қоны
мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi органға берген өтiнiшiнiң негiзiнде жүзеге
асырылады.
Сонымен ... ... ... мемлекетіміздің қабылдаған «Нұрлы
көш» бағдарламасы орны ерекше. Осы бағдарлама аясында соңғы 3 ... ... ... арта түсті. Қазақстан Республикасының
аумағындағы әлеуметтік – экономикалық жағдайлармен әрдайым өзгеретін көші-
қон ... ... ... ... ... ... 2008 жылғы
«2» желтоқсан № 1126 қаулысымен 2009 – 2011 жылдарға ... ... ... ... оны іске асыру бойынша 2008-2010 жылдарға арналған
іс шара жоспары қабылданды [19].
Қазақстан егемендігін алған соң "Ұлы ... ... ... ... ... көштің бәсеңдегені де рас. Ол заңды да... Осыған байланысты
жаңа бағыт-бағдарлама керек еді. ... ... көш" ... ... ... қабылдады. Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы
жаңадан қабылданған «Нұрлы көш» ... ... ... ... ат ... тиіс ... даусыз.  
Бағдарламаның мақсаты өңірлерді демографиялық және ... ... және ... ... ... іске ... этникалық көшіп келушілерді, Қазақстан Республикасының аумағында
еңбек қызметін жүзеге асыру үшін ... ... ... ... еліміздің қолайсыз аудандарында тұратын Қазақстан азаматтарын ұтымды
қоныстандыру және олардың жайғасуы мен ... ... ... табылады.
Бағдарламаның негізгі міндеттері:
- Бағдарламаға қатысушыларды экономиканың ... ... ... ... іске ... ... ... сәйкес
қоныстануын ынталандыру;
- Бағдарламаға қатысушыларды әлеуметтік қолдау мәселелерін кешенді
шешуді көздейтін жаңа тетіктерді әзірлеу және іске ... ... үй ... және ... үй ... ... кредит беру жолымен
Бағдарламаға қатысушыларды тұрғын үймен қамтамасыз ету;
- Бағдарламаға қатысушылардың тұрақты ... ... ... ... көші-қон процестерін басқарудың нормативтік құқықтық базасын жетілдіру
болып табылады.
Негізінен бағдарламаға қатысушылар:
1) этникалық көшіп келушілер;
2) Қазақстан Республикасының аумағында еңбек қызметін ... ... ... ... бұрынғы азаматтары;
3) елдің қолайсыз аудандарында тұратын Қазақстан Республикасының
азаматтары болып табылады [19].
Бағдарламаға қатысушыларды ... ... - ... 2015 ... ... аумақтық даму стратегиясына сәйкес
Солтүстік, Оңтүстік және Орталық аумақтық даму ... ... ... ... ... ... табылатын болады.
Бағдарламаға қатысушыларды макроаймақтардың ... ... ... және ... деңгейдегі көшбасшы және тірек қалалардың
айналасында. Өзіне тән экономикалық мамандануы мен дамыған жергілікті еңбек
нарығы бар ... ... ... ... ... қарастырылады. Есеп
бойынша көшбасшы және тірек қалаларда 45 серпінді жобаны іске асыру ... 390 мың ... ... ... ... іргелес елді мекендерде:
- халықтың санын тұрақтандыру үшін;
- ... ... ірі ... ... ... арттыру үшін және
- көршілес мемлекеттердің еңбек күші артық ... ... ... ... ... ... алдын алу үшін жүзеге
асырылатын болады;
б) даму ... ... және ... ... елді ... Бұл ... әлеуеттік сыйымдылығы Солтүстік аумақтық даму осі бойынша –
342,2 мың ... ... ось ... – 898,6 мың ... ... ... – 77,7 мың ... құрайды.
Бағдарламага қатысушыларды әлеуметтік қолдауға ... ... ... ... ... ... мен олардың отбасы мүшелері
Бағдарламаға қатысушылардың ... мен ... ... ... ... ... құқығына ие болады. Яғни, олар:
1) этникалық көшіп келушілер үшін:
- экономиканың белгілі бір ... ... ... ... және
жұмыс тәжірибесі бар оралмандарды көшіп келу ... ... ... ... тегін көрсетуді (республикалық бюджет қаражаты
есебінен);
- қоныстандыру осьтері бойынша сараланған біржолғы ... ... ... мен жүк ... ... өтеуді (республикалық бюджет
қаражаты есебінен) қамтитын болады.
2) еліміздің қолайсыз аудандарында тұратын Қазақстан азаматтары үшін:
кәсіптік даярлау және ... ... ... бюджет қаражаты
есебінен);
3) Қазақстанның бұрынғы азаматтары үшін:
- тұрақты тұруға рұқсат беруді және олардың ... ... ... қамтитын болады.
- Бағдарламаға қатысушылардың бәріне тұрғын үймен қамтамасыз етудің тең
шарттары көзделеді [19].
Міне, көші-қон саясатын реттеудегі құқықтық ... осы ... ... ... ... қатысты құқықтық негіздеріне
жоғарыда қаралған заңдардың барлығының да септігі тиген, яғни ... ... бері осы ... ... ... ... ... екен.
1.3 ҚР көші-қон жүйесіндегі оралмандар
Қазақстан Республикасының «Халықтың көші-қоны туралы» Заңының ... ... ... ұлты ... ... жоқ, ... ... келген шетелдіктер болып табылады.
Жергілікті атқару органдар, кәсіпорын жетекшілері мен ұйымдар ... ... ... ... ... басқа иммиграция субъектілері
сияқты Қазақстан Республикасы территориясына тұрған күннен бастап бес ... ... ... ... жеке ... ... жүзеге асырылады. Жеке
басын куәландыратын құжаттар қатары мен ... ... ... ... ... Республикасының «Халықтың көші-қоны туралы» Заңының 14-
бабына ... ... ... туралы қолдау хат отбасының жасы
кәмілетке толған мүшесіне ... ... ... шетелдегі
дипломатиялық өкілдік, консулдық мекемелер ... ... ... мәртебесін алғандығы туралы қолдаухатты қарау оралман иммиграциясы
квотасына кіргізу, сонымен қатар сол мәселені шешу ... ... ... ай ... ... миграция және демография қызметінде жүзеге
асырылады. Оралман болып табылған тұлғаларға ... ... ... Оралман куәлігі заңмен қарастырылған жеңілдіктер мен өтемақылар
алуға негіз бола ... ... ... ... ... ... ... алады.
Ондай жеңілдік түрлері мыналар:
- жұмысқа орналауға, біліктілікті арттыруға, жаңа мамандық алуға
көмектесу;
- ... және орыс ... ... ... ... ... ... заңнамасына сәйкес Қарулы күштер ... ... орта ... және жоғары кәсіби білім ұйымдарына түсуге квота бөлу;
- мектептер мен мектепке дейінгі мекемелерден орын ... ... ... ... ... мен жәрдемақы төлеу;
- бұқаралық саяси репрессия құрбандары үшін өтемақы ... ... ... ... ... ... кіру үшін ... визаға консулдық жинақтан
босату;
- заңнамаға сәйкес кепілденге көлемдегі тегін медициналық көмек алу;
- Қазақстан Республикасы азаматтарына қарастырылған мемлекеттік адрестік
көмек көрсету;
- кеден төлемдері мен ... ... ... өткізу;
- тұрғылықты мекен-жайына тегін жету және мүлкін жеткізу (соның ішінде
сиыр);
- келген ... ... алу мен ... ... ... үшін қаражат
бөлу.
Оралман мәртебесі Қазақстан Республикасы азаматтығын алғаннан кейін
жойылады [15].
Көші-қонның – ... ... ... оның нәтижелері мен салдарларын
ескеріп, елдегі барлық этностар ... ... ... ... ... ... ... ашып, бүгінгі таңдағы тұрғындардың
көші-қондық қозғалыстарының себептерін нақтылауда. Сонымен ... ... ... ұлтаралық қатынастағы
келіспеушілік құбылыстардың алдын алып, ... ... ... де ... ... ... ... нәтижелерін тарихилылық,
нақтылық, объективтілік, шындық қағидалары тұрғысынан зерттеп, ... ... ... біз ... Қазақстанның өмір шындығына сай
тарихын жазып, «Қазақстан ... ... сана ... ... асыруға үлес қосамыз [20].
Тарихи Отанына оралу мақсатында көшіп келген, оралмандардың көшiп келу
квотасы, ... ... ... ... және ... ... ... арқылы Қазақстан Республикасына қоныс
аударуға ниет бiлдiрген этникалық ... ... ... қоныс аударған, тiркелген және оралмандар туралы ... ... ... ... ... ... ... отырып,
оралмандардың көшiп келу квотасы жөнiндегi ұсыныстарды халықтың көшi-қоны
мәселелерi жөнiндегi ... ... ... және ... Республикасы
Үкiметiнiң қарауына енгiзедi.
Қазақстан Республикасының Үкiметi оралмандардың орта мерзiмдi кезеңге
немесе алдағы жылға арналған көшiп келу квотасын ... ... келу ... ... көшi-қоны мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi орган
жергiлiктi атқарушы органдардың ұсыныстарын ескере отырып, ... ... бар ... мен ... ... ... Оралмандардың
көшiп келу квотасына енгiзу тәртiбiн осы Заңның 20 және ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Үкiметi
айқындайды.
Оралмандар мынадай санаттарға:
- оралмандардың көшiп келу квотасына енгiзiлген оралмандар;
- оралмандардың көшiп келу ... тыс ... ... өз ... келген және Қазақстан Республикасының аумағында
тұратын оралмандар болып бөлiнедi.
Қазақстан Республикасының аумағына келгенге дейiн бұл ... ... ... қазақтарға оралман ... беру және ... ... келу ... енгiзу, Қазақстан Республикасының
шетелдегi мекемелерi оралмандардың көшiп келу квотасына енуге үмiткерлердiң
өтiнiштерi мен құжаттарын қабылдап ... және олар ... ... ... отыз ... ... ... көшi-қоны мәселелерi жөнiндегi
уәкiлеттi органға ... ... ... ... ... оралмандардың көшiп келу квотасына енгiзу туралы өтiнiш берушi
үмiткердiң ұлты жеке ... ... ... жазба негiзiнде
белгiленедi. Мұндай жазба болмаған жағдайда, Қазақстан Республикасының
шетелдегi мекемелерi халықтың ... ... ... ... ... ... ... ұлтын растайтын басқа да
құжаттардың көшiрмелерiн қоса бередi [15].
Халықтың көшi-қоны ... ... ... ... ... ... мен құжаттары келiп түскен күннен бастап бес жұмыс
күнi iшiнде оларды ... ... келу ... енгiзуге келiсiмi
туралы қорытынды дайындау үшiн үмiткерлер тұруға таңдап алған әкiмшiлiк-
аумақтық бөлiнiстердегi аумақтық бөлiмшелерiне ... ... ... ... ... органның аумақтық бөлiмшелерi этникалық
қазақтардың өтiнiштерi мен құжаттары тiркелген күннен бастап екi жұмыс ... ... ... ... өзi ... ... бөлiнiсте
тұруына қабылдауға келiсiмi туралы не дәлелдi негiзделген себептермен оны
қабылдаудан бас тартуы ... ... алу үшiн ... ... ... ... атқарушы орган этникалық қазақтардың
өтiнiштерi мен ... ... ... ... күнтiзбелiк отыз күн
iшiнде этникалық қазақтың өзi таңдаған әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiсте тұруына
қабылдауға келiсiмi туралы не ... ... ... ... бас ... ... ұсыныс дайындайды және оны халықтың көшi-қоны
мәселелерi жөнiндегi ... ... ... бөлiмшесiне жiбередi.
Халықтың көшi-қоны мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi органның аумақтық
бөлiмшесi жергiлiктi атқарушы органның тиiстi ... ... үш ... ... ... қазақты оралмандардың көшiп келу квотасына
енгiзуге келiсiмi туралы не ... ... ... ... келу
квотасына енгiзуден дәлелдi негiзделген себептермен бас тартуы туралы
қорытынды дайындайды және оны ... ... келу ... ... ... қарауына ұсынады. Оралмандарды көшiп келу ... ... ... ... қорытындыны алған күннен бастап он жұмыс
күнi iшiнде ... ... ... ... келу ... ... ала келiсiмi туралы не этникалық қазақты оралмандардың көшiп келу
квотасына енгiзуден дәлелдi негiзделген ... бас ... ... шешiм
қабылдайды.
Қазақтарды тарихи отанына көшіру еліміздің көші-қон саясатының ... бірі ... ... ... ... этникалық
қазақтарды елге көшіру механизмдерін құруға арналған, ... ... ... ... ... және ... жерлерінде өмір сүру жағдайларын
жасау ... ... ... ... келе жатқан республикаға қоныс аударатын отандастарды
қабылдау және орналастыру жөніндегі жұмыстарды ... ... ... өсіп келе ... ... көрсетеді. Жыл сайын келетін оралмандардың
саны мемлекет белгілеген оралмандар көшіп келуінің квотасынан 2-3 ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес
республикаға квота бойынша немесе квотадан тыс тұрақты ... ... ... ... ала ... ... мемлекет жоғарыда аталған
Заңда көзделген ... ... ... ... ... Заңына
сәйкес - бұл Қазақстан Республикасы егемендігін алған сәтте одан тыс ... өмір ... және ... ... өмір ... ... ұлты ... немесе азаматтығы жоқ адамдар.
Республикада шетелдерде тұратын этникалық қазақтардың елге ... ... ... ... ... ... құқықтық база жасалған.
2002 жылы қабылданған «Қазақстан Республикасындағы азаматтық туралы» ... ... мен ... ... ... ҚР Заңы ... ... Қазақстан азаматтығын алуға мүмкіндік береді, оларға
көшіп шыққан елінің азаматтығынан шығу ... ... ... ... Ресей Федерациясының, Белоруссияның, Украинаның және
Қырғыз Республикасының азаматтарына қатысты алғанда азаматтық алу ... ... ... Жер ... 46-бабына сәйкес оралмандарға өздерінің қосалқы
шаруашылықтарын ... ... ... және ... ... ... ауыл ... өндірісін жүргізуге жер телімдері беріледі, олар
Қазақстан Республикасының азаматтығын ... ... ... ... ... ... өтеді. Сонымен қатар, олар тұратын елді ... ... үй ... үшін жер ... ... олар Қазақстан
Республикасының азаматтығын алғаннан кейін олардың жеке меншігіне өтеді ... 2002 ... 9 ... қаулысы).
«Халықты жұмыспен қамту туралы» ҚР Заңына сәйкес мемлекет оралмандар да
кіретін халықтың мақсатты топтарын жұмыспен қамтуға жәрдем жасау ... ... ... орай ҚР ... 2005 ... 27 ... ... Қазақстан Республикасының халқын жұмыспен қамтудың 2009-2012
жылдарға арналған ... ... ... ... жұмыспен
қамтуға жәрдемдесу жөніндегі шаралар көзделген:
- кәсіптік дайындыққа, біліктілігін көтеруге және қайта дайындыққа жіберген
кездегі басымдық құқық;
- екі-үш ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
Жоғарыда аталған бағдарламаға сәйкес жыл сайын ... ... ... қалаларының жергілікті бюджеттерінде жұмыспен қамту ... ... ... мен ... ... ... дайындықты және
біліктілігін көтеруді ұйымдастыруға арналған шығыстар көзделеді.
ҚР ... 2006 ... 27 ... ... бекітілген
Қазақстан Республикасының Көші-қон саясатының 2001-2010 жылдарға арналған
өңірлік Бағдарламаларын жүзеге асыру жөніндегі 2006-2008 жылдарға ... ... ... үшін және ... ... ... алу ... құқықтарын қамтамасыз ету, орта білім жүйесіндегі
білім алуға сұраныстарын ... ... ... ... ... ... беретін мектептерінде оқыту жөніндегі мақсатты жұмыстар
жүргізілуде. Отанына оралған оралмандар ... ... ... ... ... ... мақсатында облыстық ... ... ... жыл сайынғы есебіне ... ... ... ... мәліметтер енгізілген.
Республиканың орта жалпы білім беру ұйымдарында жақын және алыс
шетелдерден: ... ... ... ... ... ... Иран ... Қытайдан,
Монғолиядан, Түркиядан, Пәкістаннан, Сауд Арабиясынан, Ауғанстаннан келген
оралман оқушылар үшін олардың ... ... жою және ... ... ... ... ... сабақтар, консультациялар
өткізіледі, арнайы өтпелі бағдарламалар көзделген. Пәкістан ... ... және ... ... ... ... халықтар
үшін кириллицаны, қазақ және орыс тілдерін оқыту курстары ұйымдастырылған.
Келген күнінен бастап оралман ... ... бір ... ... ... тілді жақсы меңгеру үшін қосымша «Тіл
дамыту», «Тіл ... ... ... енгізіледі. Қызығушылықтары
бойынша үйірмелер, қазақ және орыс ... ... ... ... ... ойындар, туған өлкенің тарихын, қазақ
халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын ... ... ... ... тыс ... ... ... келушілердің балалары
мектептердің қоғамдық өміріне белсене атсалысады, көркем ... ... мен ... ... ... қатысады,
спорт секцияларында шұғылданады [20].
Оралмандардың балаларын киіммен, аяқ ... және ... ... қамтамасыз ету шаралары қабылданды. Барлық балалар тегін
оқулықтармен және тамақпен қамтамасыз етілген.
«Қамқорлық» қайырымдылық акциясы шеңберінде ... ... ... ... жанынан ұйымдастырылған қорлар, облыстық Қызыл Крест
және Қызыл Жарты ай қоғамдары, тұрмысы нашар адамдарға арналған ... ... ... ... көмек көрсетеді.
Қазақ диаспорасының өкілдерін іріктеу және оқыту Қазақстан Республикасы
Білім және ... ... 2002 ... 23 ... №334 ... ... диаспорасы өкілдерін іріктеу тәртібі, шарттары және
Қазақстан ... ... оқу ... ... ... ... ... жүргізіледі.
ҚР Президентінің жанындағы Адам ... ... ... ... сондай-ақ прокуратура органдары жүргізген тексеру
материалдарын талдау көші-қон жөніндегі ... ... ... ... ... және ... ... өтініштерін қарау тәртібі
туралы» ҚР Заңының талаптарын, сондай-ақ оралман мәртебесін анықтаудың және
оларды оралмандардың ... келу ... ... ... ... ... отыр. Сонымен бірге кейбір оралмандар Адам ... ... ... ... ... Республикасының азаматтығын
алғанға дейінгі зейнетақылық төлемдерді алу құқықтарының ... үй ... ... мен ... ... ... жөніндегі Қазақстан Республикасының қолданыстағы
заңнамасын талдау «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету
туралы» ҚР ... ... ... шетелдіктер мен Қазақстан
Республикасының аумағында тұрақты өмір ... ... жоқ ... ... заң мен ... келісім-шарттарда өзгеше көзделмесе ... ... ... ... ... ... бірдей
пайдаланатынын көрсетті.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 12 шілдедегі №1063
қаулысымен бекітілген Қазақстан ... ... ... ... ережелерінің тармағымен тұратын жеріне ... ... өмір ... ... ... мен ... жоқ
адамдардың жеке басын куәландыратын құжаттарының: ҚР азаматының төлқұжаты,
жеке басының ... ... ... ... ... ... азаматтығы
жоқ адамдардың куәлігі болуы көзделген.
Жеке басын куәландыратын басқа құжаттар Ережелерде көзделмеген. Мұндай
жағдайда ... ... ... ... және ... ... тұрақты өмір сүруін құжат арқылы (бір жерде тұруға
ықтяир хат) ресімдемеген ... ... ... ... ... ... ... негізінде) тағайындалмайды
[21].
Көші-қон туралы Заңның 14-бабына сәйкес оралман деп танылған ... ... ... ... ... куәлігі қатаң есепке алынған
құжат және Заңда көзделген жеңілдіктер мен ... ... ... ... ... 2000 ... 28 қаңтардағы №136 ... ... ... ... ... ... ... жеке мәселелерінің» 18 тармағының талаптарына орай ... ... ... ... боп оған ... ... ішкі істер органдары берген бір жерге тұруға ... ... ... ... ... Ішкі ... министрінің 2004 жылғы 9 сәуірдегі №215, ҚР Сыртқы істер
министрінің 2004 жылғы 14 сәуірдегі №08-1/93 және ... ... және ... агенттігі төрағасының 2004 жылғы 14 сәуірдегі №35-
п бірлескен бұйрығымен «Шетел ... ... ... ... жүріп-тұруы, сондай-ақ Қазақстан Республикасынан шығу тәртіптері ... ... ... ... ... ... Республикасының
аумағына заңсыз көшіп-қонуының алдын алу және жолын кесу жөніндегі жедел-
қызмет жұмыстарын ұйымдастыру ... ... ... ... 68 ... ... ... келу квотасы бойынша
республикаға келген шетел ... ... ... ... рұқсат беру туралы өтініштерін тікелей ЕХӘҚМ Көші-қон комитетінің
аумақтық бөлімшелеріне береді. Оралмандардың бір мезгілде оларды ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді қарау тәртібі туралы» Қазақстан
Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... ... тұру құқығына құжаттар берілмеуі де мүмкін.
Осылайша, Ережелер мен Бұйрықта оралмандарға тиісті жеңілдіктер ... ... ... және ... да ... ... ... негіз болатын куәлік беруді көздейтін норманың ... ... ... ... ... оралманның жеке басын куәландыратын құжат - оралманның
куәлігі деп ... ... ... Ереженің 2 тармағына өзгерістер ... ... ... ... ... ... ынталандыратын іс-шаралардың
бірі оларға жеке тұрғын үй салуға қайтарымсыз негізде жер ... ... ... ... ... Адам ... жөніндегі комиссия
мемлекеттің ұстанымын бөліссе және қазақтардың тарихи Отанына оралу ... ... ... ... ... ... қатынастары
саласындағы мемлекеттік саясатты жетілдіруге бағытталған бірқатар идеяларға
бастамашы болып ... ... ... сан ... және ... ... ... мен ұстанымдарды келісіп алу қажеттігін
ескеретін саралап жіктеу көзқарасын ... ... ... анықтау және бірінші кезекте алыс шет елдерге өзінің еркінен
тыс барғандардың оралуына басымдық беру қажет деп ... ... ... ... келу ... енгiзуге
артықшылықты мынадай кезектiлiк ретiмен:
    1) белгiлi бiр мамандық ... ... ... бiлiктiлiгi мен
тәжiрибесi барлар;
    2) көп балалы ... ... оқу ... ... ... бар кәмелетке толған жастар;
    4) саяси және ... ... ... ... ... ... ... мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi органның аумақтық
бөлiмшесi оралмандардың көшiп келу квотасына енгiзу жөнiндегi комиссияның
шешiмiн екi ... күнi ... ... ... ... жөнiндегi
уәкiлеттi органға жiбередi. Халықтың көшi-қоны мәселелерi жөнiндегi
уәкiлеттi ... ... ... келу ... ... жөнiндегi
комиссияның шешiмiн өтiнiш берушiге жеткiзу үшiн Қазақстан Республикасының
шетелдегi ... ... ... ... оралмандардың көшiп
келу квотасына енгiзуге берген өтiнiшiн ... ... ... халықтың
көшi-қоны мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi органға осы ... ... ... ... үш ... ... ... қазақ оралмандардың көшiп келу квотасына сәйкес Қазақстан
Республикасында ... ... ... ... ... ... жөнiндегi уәкiлеттi органның аумақтық бөлiмшесiне оралман
мәртебесiн алуға ... ... ... ... ... ... органның аумақтық бөлiмшесi оралмандардың көшiп келу квотасына
енгiзу жөнiндегi ... ... ... оралмандардың көшiп келу
квотасына енгiзуге келiсу туралы бұдан бұрын қабылданған шешiмiн ... ... ... ... бастап бес жұмыс күнi iшiнде өтiнiш берушi
мен оның отбасы мүшелерiне оралман мәртебесiн ... ... ... және ... қабылдау үшiн оралмандардың тiзiмiн ... келу ... ... ... комиссияға жiбередi. Оралмандар мен
олардың отбасы мүшелерiнiң өздерi өтiнiш жасаған кезден ... он ... ... ... ... ... ... және тұратын жерi бойынша тiркелуге
құқығы Оралмандардың көшiп келу квотасына енгiзу ... ... ... оның ... ... ... ... рұқсат алғаннан кейiн, сондай-ақ
тұратын жерi бойынша тiркелгеннен ... он ... күнi ... ... келу ... ... ... шешiм қабылдайды. Еңбек жөнiндегi
уәкiлеттi орган оралмандардың көшiп келу ... ... ... ... ... ... бiр айдың iшiнде осы ... ... ... мен ... көмектiң басқа да түрлерiн бередi.
Оралмандар мен олардың отбасы мүшелерiнiң құқтары:
1) жеңiлдетiлген ... ... ... ... ... жеңiлдiктердi, өтемақыларды және Қазақстан Республикасының
заңнамасында белгiленген ... ... ... да ... ... ... ... азаматтығын алғаннан кейiн қолда ... ... ... ... атын (ол ... және тегiн қазақ
тiлiнде дұрыстап жазуға құқығы ... мен ... ... ... міндеттері:
      1) Қазақстан Республикасының шетелдегi мекемелерiне, сондай-ақ
халықтың көшi-қоны мәселелерi ... ... ... ... ... ... ... беру және (немесе) оралмандардың
көшiп келу квотасына ... ... ... ... қажеттi дәйектi
деректердi ұсынуға;
2) денсаулық сақтау органдарының талап етуi бойынша медициналық қарап-
тексеруден ... ... ... ... ... өтуге, сондай-ақ
денсаулық сақтау органдарының нұсқамаларын орындауға;
3) оралмандарды бейiмдеу және ықпалдастыру ... ... ... ... үш ... ... сонда қоныстануға және халықтың көшi-
қоны мәселелерi жөнiндегi ... ... ... болу ... ... ... үй-жайды босатуға [15].
Сонымен, шеттен келген қандастарымыздың құқтары ... ... ... ... ... отырған мемлекеттің саясаты осындай екенін
анықтадық. ... ... ... ... ... ... тіпті
«Нұрлы-көш» бағдарламасымен келген оралмандарға бес жыл тегін тұратын үйлер
де қарастырған. Осы ... ... ... ... ... ... жеңілдіктерін де талап ете алады екен.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ КӨШІ-ҚОН ЖАҒДАЙЫН ЖӘНЕ ... ... ... ... ... саясатының негізгі бағытының жүзеге асырылуы
Бұл бөлімде Қазақстан Республикасының көші-қон үрдісін қарастырылады.
Мұнда, негізінен тәуелсіздік ... ... ... ... көштің
барысы қаралмақ.
Қазақстан репатриация проблемасымен тек Егемендік алғаннан соң
қақтығысты. Келісімшарт бойынша 1991 жылы 17 ... ... 96 ... ... Кербұлақ ауданына келіп, жұмысқа орналасады. Бұл келісім
іс жүзінде 1990 жж. басталған қазақ көшіне сара жол ... ... ... ... жж. ... ... өнеркәсіп кешені
кәсіпорындарымен Монғолия мен Алтайдан келген 1024 отбасы қабылданған [22].
1993 ж. 15 ... ... №1184 ... ... мен Иран ... мен басқа да мемлекеттерден отандастарымыздың қоныс ... ... ҚР ... ... ... ... ... 1993
жылдың 27 мамыр айындағы №437 ҚР Министрлер ... ... ... жылы Қызыл-Орда облысына 250 отбасы бөлінген. Сондай-ақ Түркиядан 200
отбасы Қызыл-Орда облысына қоныстану ... өз ... ... 1993 ... ... ортасында Ираннан 1686 адам оралған. Олар Оңтүстік Қазақстан
мен Талдықорған ... ... ... Қазақстан облысына –
950 адам, Талдықорған облысына – 756 адам орналастырылған. ... 60%-н ... ... жас ... ... ... ... Ауғанстанда
тұрғандар, 1970-1980 жылдары босқын болып Иранға келгендер. Иранда олардың
негізінен ... ... ... ... ... ... әкімшіліктері тарапынан отандастарымызды жайластыру
барысында тамақтандыру, ... ... ... ... ... қазақтардың жалпы саны 5,5 млн. адам болса, олардың негізгі
бөлігі Қытай, Моңғолия, Түркия, Иран сол сияқты Ресей мен ... ... елде де ... 1991-1995 жылдар ішінде Республикаға 137 919 адам
келсе, оның жартысынан көбі 69 819 адам ... 56 % ... ... ... ... Украина, Тәжікстан, Балтық елдері мен Кавказдан
көшіп келді. Қазақтардың 49,4 % алыс ... ... ... 61 ... – 4 372, ... – 2 007, Қытайдан - 443, Ауғанстаннан - 18 ... ... ... Қазақстанға 10 461 отбасы, 54 201 адам
қоныс аударды. ... ... ... ... әрбір облысқа келген
жанұя, адам санына ... ... ... ... ... ... ... Ақмола, Алматы, Қостанай, Ақтөбе, Орал, ... ... ... ... ... ... облыстарда көші-
қон басқармалары құрылған [22].
1989-98 жж. ... ... ... ... ... ... ұрпақты болу жасындағы адамдар (65,9 %). Олардың ішіндегі ширақтары
15-19 жастағылар (52,7 %). ... ... ... ... ... рөл экономикалық факторларға ... ... ... ... жағдайлардың анықтаушы маңызы бар.
Көшіп-қонушылар шоғырлануының үлкен деңгейі ... ... ... және ... ... 1999 ж. көшіп келу квотасына
сәйкес ұйымдасқан түрде: Пәкістаннан - 95 отбасы (419 адам), Түркиядан - 32
отбасы (147 ... ... 50 ... (195 адам), Иран ... - 18 ... (65 ... ... әкелінді; өз бетінше ҚХР-
нан - 20 отбасы (105 адам), ... - 10 ... (49 ... ... 45 ... (226 ... ... - 10 отбасы (59 адам) көшіп келді.
Көшіп келу ... ... ... отағасына 15 еселенген айлық
есептік көрсеткіш мөлшерінде, отбасының әрбір мүшесіне 10 еселенген есептік
көрсеткіш ... ... ... төленді. Келген кезде барлық
оралмандар тегін медициналық тексеруден ... ... ... көмек
көрсетілді. Көбіне Қытай, Иран, Ауғанстаннан келген қазақтардың орыс ... ... ... ... тез ... ... ... жасайтын
себептердің бірі [22].
1993-2002 жылдар аралығында Қытайдан Қазақстанға 856 ... (3 ... ... ... ... ... оралмандардың көші-коны мен
интеграциясы жолындағы ... ... ... мына ... ... құжаттарды дер кезінде реттеп, алудағы қиындықтар,
экономикалық проблемаларға байланысты ... ... тіл мен ... ... ішкі аймақтарынан тұрғылықты халықтардың Шыңжанға
қоныстануының көбеюі, қазақтардың біртіндеп ... ... ... түсуде. Шыңжан қазақтарының тарихи отанына оралуының қазіргі кезде
бәсеңсуі, екі ел арасындағы ... алу мен ... ... ... ... ... оралмандардың бейімделу кезеңінің
кейбір сәтсіздіктері де әсер етуде.
1991-2001 жж. ... 52 487 ... – 215 224 ... ... ... ... 2003 жылы ... бойынша Қазақстанға 5 мың отбасы;
Өзбекстаннан – 4 096, ... – 91, ... - ... - 10 ... ... ... Бір ... осы мақсатқа бюджет
қаржысынан бір ... ... ... ... оның 768 ... ... әлеуметтік және транспортқа - 358 миллион жұмсалды [24].
Көші-қон және ... ... ... ... ... ... шет ... келген оралмандардың жалпы саны 143 ... (565 757 ... ... ... ... ... көмек пен
қолдау көрсетіп келеді. Қазіргі уақытта біржолғы ... ... ... ... ... жол ... және жүк ... шығыстарының
өтеміне берілетін қаржыны ескергенде, қомақты қаражат бөлінеді. Елімізде 14
оралмандарды уақытша ... ... ... ... 2008 ... ... ... қалаларында және Оңтүстік Қазақстан облысының
Ақсукент ауылында оралмандарды бейімдеу және ... ... ... ... ... іске асырылатын бейімдеу бағдарламалары
құқықтық мәселелер бойынша ... ... ... ... қалауы бойынша – орыс тілін оқытуды, кәсіби даярлауды, қайта
даярлауды және ... ... ... ... келген
отандастарымызды өздерінің ата-қонысына дұрыс орналастырған жөн және ... ... ... ... ата ... ... ... мен тілге бейімділігін орынды пайдалана білсек, өз ... ... ... ... алып ... сөзсіз.
Мемлекетіміздің иммиграциялық заңы демографиялық олқылықты жоюдың ... ... ... 1992 ж. 26 ... ... «Иммиграция туралы» Заң
бойынша көші-қонның жыл ... ... ... ... ... ... ... бойынша белгілейді. Квотада
келушілердің мемлекеті мен шектеулі саны, оларды ... ... ... ... сондай-ақ олар қоныстануға тиіс аймақтың,
шаруашылықтың түрі көрсетіледі. Осы Заң бойынша көшіп-келу ... ... ... ... ... 1993 жылы ... 10 мың отбасына, 1994 жылы 7
мың отбасына, ал 1995 жылы 5 мың ... ғана ... ... ... әр ... ... келу квотасы» Жарлығы бойынша автор
құрастырған
1-cурет – 1993-2011 жылдар аралығындағы көшiп келу квота саны
«1996 жылға арналған ... келу ... ... ... Республикасы
Президентiнiң 1996 жылы 24 сәуiрдегі № 2959 Жарлығы бойынша 1996 ... ... келу ... 4 мың отбасы көлемiнде белгіленген. Бұл
Жарлықты iске асыру мақсатында жұмыспен ... ... ... ... ... ... олардың қабылдануын, жайғастырылуын, тұрғын
үй сатып алуын және салуын ұйымдастыру үшiн 670 млн. теңге көлемiнде ақша
қаражаты ... ... ... Шет ... ... ... 1996
жылы бөлінген квота бойынша  Иран Ислам Республикасынан 405 отбасына, Қытай
Халық Республикасынан 360 ... ... 70 ... ... 20 отбасына, РФ 830 отбасына, Түркіменстаннан 665 отбасы,
Өзбекстаннан 1565 отбасына, Тәжікстан ... 85 ... ... Ең көп ... ... ... ... бөлінгендігін
айтуға болады. 1996 жылы ең көп бөлінген квота Маңғыстау облысына ... ... ... ... ... келу ... туралы» Қазақстан Республикасы
Президентiнiң 1997 жылы 27 наурыздағы № 3432 Жарлығы бойынша 1997 жылы ... ... ... 1998 жылы РФ ... ... ең көп квота 1100
отбасына квота бөлінген екен. 1998 жылы ... ... ... ... ... облысына көп квота бөлінген. Квота 1999 жылы
500 отбасына белгіленген. 1999 жылы ... мен ... ... бөлінген квота саны ең көп ... ... 1999 жылы ... ... ... ішінде Ақмола облысына көп ... ... 1999 жылы ... ... мен ... ... қалаларына
квота бөлінбегендігін көреміз [26].
2000 жылы арналған көшіп келу квотасы 5000 ... ... ... жылы ең көп ... 200 ... Өзбекстаннан келетіндерге бөлінген. Ал
облыстар бойынша ең көп Оңтүстік Қазақстан облысына 165 отбасына ... 2001 ... да 2000 ... ... келетіндерге көп бөлінген
362 отбасына, сондай-ақ ... да ... ... ... ... Ал ... 2002 ... арналған көшіп келу квотасы 2655 отбасы
мөлшерінде белгіленген болса, Қазақстан Республикасы ... ... 10 ... N 1017 ... ... 2003 ... ... мөлшері 5000
отбасы болған.
2004 жылы ең көп ... 6632 ... ... келетіндерге
бөлінген. 2004 жылы облыстар бойынша ең көп ... ... ... ... ... 1288 және 1050 ... бөлінген. Қазақстан
Республикасы Президентінің 2004 жылы 27 ... №1508 ... ... ... ... келу ... ... жылға 15 000 отбасы
мөлшерінде бөлінген.
2005 ж. ең көп Өзбекстаннан 10885 ... ... ... ал ... 2710 ... ... ... Қазақстан облысына бөлінген.
2006 жылы да ең көп квота Өзбекстаннан 11129 отбасына бөлінген, ал
облыстар бойынша да 2710 ... ... ... ... ... ... ... бөлініп отырған квотадан көріп отырғандай, Өзбекстанннан келетін
отандастарымызға квотаның бөлінуі көбірек болып ... ... ... 2008 ж. 15 ... № 137 ... оралмандардың
2008 жылға арналған көшіп келу квотасы 15000 бөлып белгіленген. 2008 ... ... ... ... 2180 отбасы болып ең көп бөлінген.
Республика бойынша Маңғыстау, Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ең ... квота белгіленіп
отырғандығын байқаймыз.
Алғашқы жылдары әр жылдарға ... ... ... ... ... ... байланысты толығымен орындалмауы орын
алған. Квота тек 2001 жылы толығымен орындалған.
Қазақстан ... ... және ... ... ... 2007 ... 27 ... № 224-і Бұйрығымен Оралман
мәртебесін беру ... ... ... ... беру ... ... туралы өтінішті беру тәртібі, оралман мәртебесін беру тәртібі
айтылған. Оралман куәлігі қатаң есептіліктегі ... ... ... ... ... ... үшін негіз болады. Елімізге келген оралмандардың
ең бірінші кезектегі ойландыратын мәселесі квота жайы. 1993 жылы ... ... ... ... ... жылдары кеми түсіп, 2001 жылы 600 отбасына
ғана бөлінген. Ал 2002 ... ... ... ... ... ... 15 мың ... болса, 2009 жылы 20 мың отбасына бөлінген. Бұдан
соңғы ... ... ... ... ... ... ... «Нұрлы
көш бағдарламасы» бағдарламасы бойынша да 2010, 2011 жылдарға да ... 20 мың ... ... квота бөлінген. Мұның өзі жетістік,
себебі жылына осындай үрдіспен жалғасып отырса ... ... ... ... ... жатқан отандастарымыз жөніндегі мәліметтерді реттеу Қазақстан
Республикасы ... және ... ... ... ... ... және ... басқармаларына жүктелген. Басқармалардың негізгі
міндеттері мемлекеттік көші-қон саясатын Қазақстан ... ... ... ... өңірлердің әлеуметтік-экономикалық
жағдайларын ескере отырып бағдармалар әзірлеу, іске асыру. Оралмандарға
қатысты барлық ... ... ... ... ... ... ... қорғауды қамтамасыз ететін іс-шараларды жүзеге асыру.
Оларды ... алу, ... ... ... ... ... ... Және оралмандарды уақытша орналастыру орталығына қабылдап,
орналастыру, Қазақстан Республикасының азаматтығын қабылдау мәселелеріне
бағыт-бағдар беріп, жергілікті атқарушы ... ... ... ... ... ... ... балаларының мектепке баруын, жоғары оқу
орнына дайындық курстарына қабылдауын қамтамасыз ... ... ... және ... агенттігінің мәліметтері бойынша 1991 мен 2004
жылдың сәуір айының ... ... ... 83 936 ... 322 432 адам келген. Олардың 70 % ТМД елдерінен ... 173 027 ... ... 10 705 адам, адам, Түркменстаннан
34 948 адам, Ресейден 13570 адам келген. Республика бойынша ... ... ... ... үштен бір бөлігі 30,48 % Оңтүстік
Қазақстан, 15,3 % Маңғыстау, 12,79 % Алматы облыстарында ... ... ... ... және демография агенттігінің
мәліметі бойынша 1991-2002 жж. ... ... ... ... ... ... 17 653 жанұя (82 563 адам). Тәжікстаннан келген алғашқы
оралмандардың ... ... ... ... ... мен Шымкент
қаласында орналасқан. Шымкент қаласының Самал-2 ықшам ... ... 14 ... үй ... жер ... ... ... вагондармен қамтамасыз етілді. Сарыағаш ауданының ... ... ... ... бойынша ауданға 1992-2002 жж. аралығында 5 133
жанұя (30 188 адам) оралмандар келген. Келген оралман-дардың 80 % – ... ... 20 % – Иран ... ... ... ... Түркиядан, Түркіменстаннан ... ... бір ... ... ... Ауғанстан,
Пәкістаннан келгендер негізінен Сарыағаш қаласында, ал «Дастан» аулында
Ираннан келген оралмандар орналасқан.
Ал, енді 2002-2011 ... ... ... ... өтсем. Мұнда
негізінен еліміздегі халық саны, олардың этникалық негізі ... ... осы ... ... қай ... келгендерін
қарастырдық.
2-кесте – 2002-2011 жж аралығындағы халықтың ... | ... ... ... мекен-жайда үздіксіз тұратындар: |
| | | ... ... | |
| ... | |
| | ... – 2011 жж. ... келгендер |
| | | ... | |
| ... ... ... жоғарыдағы (2-кестеде) 2002 жылмен 2011 ... ... ... ... Бұл ... 10 жыл аралығындағы жалпы
халық саны, оның ішіндегі қазақтар саны ... ... ... туылғанынан тұратын адамдардың саны – 10 033 419, оның
ішіндегі ... – 6 323 012 екен [27]. ... ... ... 16 442 ... оның 10 033 419 адамы ... ... ... адамдар
екен. Ал жалпы қазақ халқы10 033 419 құраса, оның ішінде туылғанна тұратын
қазақтар саны – 6 323 012. ... ... ... үлесімен өсіп отыр
екен. Ал, енді сол көшіп келгендерді ... ... ... – 3 ... адам ... Оның ... қазақтар саны – 2 347 184 адамды құрап отыр.
Мұнда ТМД елдерінен келген ... 58,8% ... 20,6% ... ... және 5,4% ... ... мигранттарына
тиесілі. Ал, басқа елдерден келген мигранттардың арасындағы Қытайдың үлесі
52,6%, ... ... - 24% ... ... Ал ... барлық халық санының
62,7%-ы мемлекетімізде туылғанынан тұратындар екен. Ал 37,3% ... ... ... ... ... ... жж аралығында
халықтың жалпы санының ішінде көшіп келген адамдар 18,9%-ын құрайды ... ... ... ... ... ... құрап отыр. Сонымен қатар,
ТМД елдерінен көшіп келгендер үлесі Сонымен ... ТМД ... ... ... 3,4%-ы. Ал басқа елдерден келгендер 0,7%-ын құрайды екен.
Ал ... ... 23,2%- ын, ... ішінде көшкендер 18,5%- ын,
ТМД елдерінен көшіп келгендер 3,9%-ын, ал басқа мемлекеттерден ... ... отыр ... жж. ... ең көп Өзбекстаннан ... ... ... Енді осы мемлекеттен келген қандастарымыздың
республикамызда орналасуын ... ... онда ол ... суреттеп отыр:
Ескерту: Көші-қон және демография агенттігінің мәліметтері бойынша ...... ... ... ... бойынша
орналасуы
Жоғарыдағы суретте тәуелсіздік жылдар Өзбекстаннан ... ... ... ... ... ... олардың ең
көп орналасқан облыстары ОҚО болып табылады екен. Себебі 70%, ол ... ... ... тұрған тиімді болып табылады екен. Олардың ... өзі ... ... ... ... жұмыс істеулеріне
де ыңғайлы. Сонымен қатар, жеміс-жидек өсіргенге де ыңғайлы, сол себепті
көбі ОҚО тұруға ... ... Ал ... ... 13%, баруының себебі
мемлекетіміздегі ең жақсы дамып келе жатқан облыс болғандықтан ол ... ... ... ... ... Ол облыста адамның күнкөрісінің жоғары болуы
себеп болып отыр. Сол ... ... ... да 10% ... ... болғандықтан, өздерінің үйреншікті жерлеріндей сезінгендіктен екен.
Ал Жамбыл облысына 5% ... ... ... ... ... ... ... бір жерге орналастыра бермей әр жаққа шашыратып,
халықпен тез арада сіңісіп кетуіне ықпал жасау болып ... ... ... да облыстарға, яғни мемлекеттің жіберуі екен.
Ішкі көші-қонның да, сол сияқты сыртқы көші-қонның да негізгі себептері
экономикалық, ... және ... ... ... ... ... ... халқымыздың сан жағынан өсуіне әсер
етіп, демографиялық жағдайды жақсарта ... ... ... ... атану, ата-жұрт топырағын түлету, елін көркейту оралмандардың басты
арманы. Шетелден ... ... ... ... ... артуына
және жалпы сандағы байырғы халық үлесінің артуына септігін тигізері ... ... ... көшу ... ... ... ... тигізбей қоймады. Қазақстанның көптеген аумақ-тарындағы
қатаң климат жағдайлары, жеке ... ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымдары дамыған
аудандарға жақын орналасуға тырысуда. Оралмандардың республика ішіндегі де
көші-қоны орын ала бастады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қиындатты.
Түркиядан келгендердің кирилл әліпбиін білмеуінен тіл мәселелері
алаңдатады. Сондай-ақ, ... Иран ... орыс ... ... ... ... тез сіңісіп кетуіне кедергі жасайтын себептердің бірі
болды. ... ... ... ... болып саналатын репатриация
үрдісінің ой-дағыдай ... ... ... ... ... және ... ... шетелдегі қазақ диаспорасы өкілдері мен
оралмандар үшін Қазақстан Республикасының барлық аймақтарында 15 жоғары оқу
орнының жанынан ... ... ... ... ... жастарының оқып
білім алуы отандастарымыздың тарихи отаны – ... ... ғана ... ... әлеуметтік әрі еңбек айналымына қосуды шешуі тиіс.
Этникалық көшіп келушілерді өңірлер бойынша қоныстандыру, ... ... ... ... ... ... ... да бар. Оралмандардың басым бөлігі еңбек күші артық өңірлерде –
Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Алматы және Жамбыл ... ... ... өңірлер керісінше, еңбек ресурстарына тапшылықты сезінуде.
Оралмандарды ... ... ... ... ... талап етеді.
Әлеуметтік төлемдердің негізгі бөлігі тұрғын үймен қолдауға және көші-қон
квотасына енгізілген отбасылардың ... ... ... ... ету ... де ... күннің талабына сай емес. Соның салдарынан
оралман отбасыларының шамамен жартысының тұрғын үйі жоқ. ... ... ... ... ... органдарының іс-
қимылдарын үйлестіру және оны ұйымдастырудың кешенді тәсілі дамытуды талап
етеді. Жергілікті атқарушы ... ... ... ... жасындағы
көшіп келген отандастарымыздың үштен бірі еңбек қызметімен қамтылмаған.
Оралмандар ... ... алу, ... мектепке дейінгі мекемелерге
орналастыруда да қиындықтарға тап болып отыр. Осы айтылған мәселелердің
барлығы ... ... ... әлеуметтік-экономикалық даму
мүддесінде пайдалану бөлігінде этникалық көші-қонды реттеудің ... ... жаңа ... көш» ... ... ... ... қоныс аударған отандастарымыз бен олардың отбасы мүшелерінің
елге келу және азаматтық алу ... ... ... жаңа ... ... ... жасау, жайғасуға, көлік қызметтері мен жүк
тасымалы ақысын төлеуге қоныстандыру аймақтары бойынша сараланған бір жолғы
жәрдемақы төлеу және тағы ... да ... ... ... ... ... ... үрдісінің зор жетістігі атамекенге
ресми мәліметтер бойынша 706041 отандастарымыз оралған болса, ал ... ... ... ... мен ... ... ... 1
млн-нан астам отандастарымыздың оралуы болып отыр.
Сонымен қатар, мемлекетімізде көші ... ... ... қаралып
жатыр. Мысалы, «Нұрлы көш» бағдарламасын жатқызуға болады.
Енді осы ... ... ... ... ету ... болатын.
2009 жылы Бағдарлама шеңберінде елдің үш өңірінде ... ... ... және Ақмола облыстарында) Бағдарламаның пилоттық жобаларын
жүзеге асыру бойынша Бағдарламаның пилотық жобалары қатысушыларына аталған
өңірлердің әлеуметтік-кәсіпкерлік ... ... ... үй ... ... құрылымдалуы қарастырылған [19].
Мысалы, «Нұрлы көш» бағдарламасы бойынша – Ақтөбеде былай жүзеге асқан.
Оралмандарды баспана және ... ... ... ... ... ... жаңа ауыл бой көтерді. Толықтай бюджет қаржысына
салынған бұл қонысқа тұрғындар көшіп келген.
Оралмандарға арналған ауылдың дәл бұл ... бой ... де ... ... ... мыс қазатын, ұсақталған тас өндіретін ірі зауыттар бар.
Көшіп келуге ниет ... ... мыс ... ... ... Бұл облыс басшылығы мен Ақтөбе мыс ... ... ... ... ... мыс ... бас директоры Александр
Сизиковтың айтуы бойынша, мұнда бірінші болып 18 отбасы қоныстанды. 1 үй 4
жанұяға ... ... ... 78 ... метр 3 бөлмелі пәтер тиесілі.
Жалпы бағасы 4 млн 400 мың ... ... ... 100 ... ... ... оқушыға арналған мектеп те бой көтереді. Мектеп 2011 қыркүйекте ашылды.
Оның құрылысына 800 млн. теңге жұмсалған. Ал, ... ... ... ... және жергілікті бюджеттен 2 жарым млрд. теңге ... ... ... ... ... ету мәселесі де
шетте қалмаған. Стратегиялық бағдарламаларды және ... ... ... ... ... ... Бағдарламаға қатысушыларды
түрлі салаларда – өнеркәсіпте, құрылыста, ауыл ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қызмет көрсету)
жұмыспен қамту көзделеді.
Бағдарламаға ... ... ... ... ... ... белгілі бір секторындағы жұмыс тәжірибесі болуы ... ... ... кезде жергілікті атқарушы орган ұйымдастыратын ... ... ... ... болуға тиіс. Бағдарламаға қатысушылар өзінің жеке кәсібін
ашуға ниетті болған жағдайда, олардың ... ... мен ... ... үшін қажетті белгілі бір қаражаты болуы керек. Шағын
және орта кәсіпкерлікті ынталандыру үшін ӘКК ... ... және өзге ... ... Есеп ... ... іске ... барысында тұтас ел
бойынша 150 мың адам ... ... ... оның ... ... ... ... секторларында – өнеркәсіпте, құрылыс пен ... ... ... ... ... осі ... жұмыспен қамтуды ауыл
шаруашылығы өндірісінде, сондай-ақ құрылыста ... ету ... ... осі аудандарында Бағдарламаға қатысушылардың басым
бөлігі мұнай-газ және так-кен металлургия кешені кәсіпорындарында ... ... ... ... ... ... ... аясында төрт пәтерлі елу көрікті
үй салынғаны белгілі. Тағы да ... ... 25 ... құрылысы қолға
алынды. Қазір 600 оқушыға арналған орта ... ... ... ... ... ... және ауылдық клуб ... ... ... ... ... ... ... поселкесін газ желісіне қосу, Ор өзені
арқылы ... ... жолы ... ... ... ... ... поселкелеріне жақын поселкеішілік автомобиль жолдарын жарақтылықта
ұстау секілді маңызды мәселелерді енгізу ұсынылып отыр.
Сонымен, қорыта келе мемлекетіміздегі қандастарымыздың жағдайы осындай.
Олардың жылдан-жылға ... ... ... ... ... отыр екен.
Келгендерді орналастыру, тіпті көшіру барлығы ... Сол ... саны да ... ... бір ... ... ... қатысушыларды жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету мәселесі де
шетте қалмаған. Еліміздің ... ... ... ... ... ... ... мақсатында осындай құқықтық база қалыптасқан
екен, оның жүзеге асуының барысы да жоғарыда ... ... ... көші-қон динамикасы
Бұл бөлімшеде, біз Қазақстан Республикасы бойынша көші-қон динамикасын
талдаймыз. Соңғы 10 жылды алып, яғни 2002-2011 ... ... ... көші-қонды қарастырмықпыз. Жалпы Қазақстан бойынша және
жалпы аудандар ... және ... бір ... ... ... ... анықтаймыз.
Ең алдымен көші-қонның сыртқы түрін ... ... ... ... 10 жыл ... шет ... ... мен
келгендер жатады. Мұнда да оларды тек республика көлемінде ғана емес жалпы
аудандар көлемінде, сонымен қатар, республикалық ... бар қала – ... ... ... да ... ... ... 2002-2011
жылдар аралығындағы талдау көрсетілген:
3-кесте – 2002-2006 жылдар ... ішкі ... ... |2002ж |2003ж |2004ж |2005ж |2006ж ... |341 278 |357 342 |386 247 |373 434 |361 788 ... | | | | | ... |19 321 |20 067 |19 955 |20 364 |20 401 ... |13 978 |14 116 |16 032 |15 064 |15 048 ... |32 856 |37 387 |47 003 |40 728 |37 657 ... |4 287 |4 693 |5 053 |7 905 |6 979 ... |14 768 |15 129 |13 650 |15 422 |13 708 ... |18 760 |19 046 |19 323 |16 932 |12 557 ... |27 864 |29 706 |36 461 |31 957 |30 889 ... |26 916 |25 321 |26 147 |25 682 |23 583 ... |7 378 |6 310 |4 828 |6 919 |6 925 ... |12 890 |13 201 |11 791 |12 845 |14 266 ... |30 568 |31 440 |30 337 |23 797 |28 462 ... |20 245 |20 081 |19 470 |16 576 |15 595 ... |9 132 |10 935 |13 288 |18 117 |18 303 ... |28 324 |29 737 |30 826 |26 566 |24 158 ... ... |12 644 |15 243 |24 542 |26 754 |29 450 ... ... |61 347 |64 930 |67 541 |67 806 |63 807 ... ... Республикасының Статистика агенттігі ... ... ... ... ... ішкі ... көрсетілген. Мұнда мемлекетіміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі
жылдары қайтадан қандастарымыздың көшіп келуі ... ... ... ... 2002 жылы ... келгендер саны 341 278 болса, бұл
көрсеткіш 2006 жылы 361 788 ге жеткен. Яғни 5 жыл ... 20 510 ... Бұл да ... ... болып табылады. Сонымен қатар,
республикамызда көші-қон 2003 жылы 357 342 ... ... ал 2004 ... ... – 386 247 ... жеткен. Тек, 2005 жылы 373 434 адамға дейін
кеміген екен.
Республикамыз бойынша ең көп көшіп келушілер – орталығына Алматы ... ... ... ... 2002 ... ... 61 347 ... құраған екен. Ол
көрсеткіш жылдан-жылға өсіп келеді. 2003 жылы 64 930 адамға, ал 2004 ... ... 2005 жылы 67 806 ... ... ... Тек, 2006 жылы ғана
бұл көрсеткіш 63 807 адамға кеміген. Ал, республика бойынша ең аз көші-қон
урдісі жүретін ...... ... ... ... ... 2002 жылы ... адам көшіп келген. Бұл көрсеткіш 2003 жылы да 4 693-ке өскен. Осындай
бағытта 2005 ... ... 7 905 ... ... Тек, 2006 жылы ғана ... кері ... көрсеткен, яғни 6 979 адам-ға дейін кеміген екен. Ал,
2006 жылға көрсеткіш бойынша ең аз көшіп келген ... ... ... екен. Мұнда көрсеткіш – 6 925-ті құрап отыр. ... ... ... ... ... аз ... облыстарға Атырау,
Қызылорда, Солтүстік ... ... ... еліміздің ордасы – Астана қаласына келетін болсам, мұнда ... ... аз ... ... ... 12 644 адам ғана ... ... 2003 жылдан бастап көрсеткіш ұлғайа түскен, 15 243 адамды, ... 24 542 ... 2005 жылы ... өскен. Ал 2006 жылы көрсеткіш
29 450-адамға дейін ... ... ... ... өзі ... қаласының жылдан-
жылға дамып келе жатқанын көрсетеді. Яғни халақ та Астанада болашақ барын,
өркендеуін білген соң, ... ... бара ... ... ... ... ... үрдісінің ең жоғарғы
көрсеткіштері – Алматы облысы, мұнда 2006 жылы 2 856 адам ... ... ... бұл ... 37 657 ... ... ... Сол сияқты Оңтүстік Қазақстан
облысына да көшіп келушілер көп, 2002 жылы - 30 568 адам болса, 2003 ... ... ал 2004 ... ... ... Ал 2005 жылы - 23 797
адамға азай,ан, 2006 жылы да көрсеткіш-28 462 ... ... ... ... ... ... ... азаматтарды бір орталыққа
шоғырландыра бермей, ... ... ... ... ... ... көші-қон 2002-2006 ... ... ... болып отыр. Жалпы 5 жылда көшіп
келушілердің саны 20 510 адамға артқан. 5 жыл ... ... ... көші-қонға қатысып, көшкен азаматтар саны 1 820 089 адамды ... ... ... ... ... 5 жылдықты қарастырамыз. ... ... ... ішкі ... ... ... ... жылы – 365 137 адам көшіп келген, олардың көрсеткіштері 2008 жылы ... ... Ал 2009 жылы бұл ...... ... ... – 408 521 ... дейін өскен, ал 2011 жылы 412 858 адамға жеткен.
Ал жеке облыстарға ... ... ең көп ... ... 2007 ... адам ... аударған екен. Бұл көрсеткіш 2008 жылы – 37 119 адамға
артқан, 2009 жылы – 42 627-ні, 2010 жылы – 42 910, 2011 жылы – ... ... ... ... өзі ... Алматыға тартылысының жоғары екенін
көрсетеді екен. Бұған дәлел жоғарыдағы көрсеткіш болып отыр. Сонымен ... ... ... да ... басы көбейіп келеді, жылдан-жылға арта
түсуде 2007 жылы-24 532 адам ... ... 2011 жылы бұл ... – 30 457-
ні құрап отыр екен.
Ал ресрублика бойынша көші-қоны аз облыстарға – ... ... ... ... облыстары (4-кесте) кіреді екен. Міне, бұл облыстарға
адамдардың көші-қонының азаюына халықтың өмір сүру деңгейінің аз ... ... ... Себебі, жоғары көрсеткіштерге назар аударсақ, мұнда тек
жұмысы бар, ... ... ... ... облыстар да ғана
көрсеткіштер жоғары болып отыр.
4-кесте – 2007-2011 ... ... ішкі ... ... |2007ж |2008ж |2009ж |2010ж |2011ж ... |365 137 |390 777 |406 251 ... | ... | | | | |412 858 ... |18 075 |15 337 |15 305 |15 031 |16 215 ... |15 375 |12 807 |10 437 |17 368 |17 410 ... |40 008 |37 119 |42 627 |42 910 |43 012 ... |9 671 |10 314 |9 888 |10 142 |10 980 ... |15 489 |13 778 |15 567 |15 409 |15 745 ... |14 388 |15 043 |17 684 |12 828 |13 112 ... |28 745 |33 629 |31 597 |27 597 |28 614 ... |20 808 |23 197 |21 860 |19 462 |20 378 ... |7 646 |9 141 |11 467 |11 944 |12 286 ... |14 642 |18 603 |20 480 |21 649 |22 992 ... |29 008 |26 020 |30 668 |36 257 |44 654 ... |16 915 |16 431 |15 848 |13 529 |14 123 ... |14 490 |15 916 |13 415 |12 992 |12 435 ... |24 532 |34 586 |33 797 |31 946 |30 457 ... қаласы |31 533 |43 900 |49 875 |59 391 |71 679 ... ... |63 812 |64 956 |65 736 |61 514 |68 768 ... Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі ... ... ... бар 2 ... келсек, бұл қалалардың
көрсеткіштері жылдан-жылға тек қана ... ... ... Себебі,
өркендеп келе жатқан қала болғандықтарынан ба мұнда тұрам деушілер аз емес.
Жылдан-жылға ... ... ... ... қала ... өсуі ... ... Тіпті 2007 жылы Астана қаласында – 31 533 адам келсе, 2011
жылы бұл көрсеткіш – 71 679 ... ... ... Ал 2007 жылы ... – 63 812 адам ... келсе, 2011 жылы бұл ...... ... Осылайша 5 жыл ішінде Астана қаласына көшушілер саны Алматыға
көшушілерден әлде қайда ... ... ... ... ... да көрсеткіштер артып отыр. 2008 жылы
қабылданған, ... көш» ... ... ... ... жылдан-жылға артып, 2009 жылы 15000 отбасына, ал 2010 жылы
20 000 отбасына ... 2012 жылы да ... ... тауып, ары
қарата жалғаса бермек. Республика бойынша, 2007 жылы 365 137 адам көшіп
келсе, 2008 жылы – ... 2009 жылы – ... ал 2009 жылы – ... жылы – 412 858 ... ... ... 5 жыл ... республика
бойынша 47 721 адамға артқан. 2007-2011 жылдар аралығындағы ішкі көші-қон
осындай көрсеткішті көрсетіп отыр.
Ал, енді төменде ... ішкі ... ... ... ... ішінде ауылдан ауылға, ауылдан қалаға немесе қаладан ... ... ...... ... ... ішкі көші-қон, кеткендер
|Облыстар |2002ж |2003ж |2004ж |2005ж |2006ж ... |356 003 |365 648 |383 458 |350 766 |328 747 ... | | | | | ... |20 328 |19 784 |23 115 |21 636 |19 968 ... |14 234 |14 645 |14 850 |13 436 |13 284 ... |38 476 |37 799 |41 677 |39 017 |35 881 ... |4 863 |4 889 |4 703 |5 911 |6 257 ... |14 387 |15 609 |14 493 |15 843 |14 150 ... |22 483 |23 065 |24 995 |20 811 |19 445 ... |31 983 |33 504 |37 603 |31 624 |29 350 ... |30 439 |31 271 |32 342 |29 310 |25 970 ... |9 749 |10 586 |9 882 |9 954 |10 503 ... |6 490 |7 630 |6 446 |7 272 |6 590 ... |27 649 |28 794 |29 979 |25 767 |26 807 ... |25 830 |24 579 |22 851 |18 990 |15 706 ... |18 639 |17 591 |21 171 |20 457 |19 565 ... |37 529 |39 900 |45 140 |38 066 |33 152 ... қаласы |8 538 |9 871 |10 356 |11 075 |11 742 ... ... |44 386 |46 131 |43 855 |41 597 |40 377 ... ... Республикасының Статистика агенттігі ... ... 2002 жылы 365 003 адам ... ... көшіп
кеткен болса, 2003 жылы 365 648 адам, ал 2004 жылы 383 458 адам кеткен
екен. Тек 2005 жылы ... ... 350 766 адам ғана ... көрсеткіш 33
мың адамға кеміген. 2006 жылы республика бойынша 328 747 адам көшіп ... 5 жыл ... ... ... саны – 27 256 ... кеміген.
Ал мемлекетіз бойынша ең көп мөлшерде көшіп кететін облысқа 2002 жыл
бойынша – ... ... ... 2002 жылы – 38 476 адам ... ... ... ... қаласының өзінен-ақ 2002 жылы 44 386 адам шет елге ... Ал 2006 ... ... ... ... Алматы облысы
бойынша 35 881 адам көшіп кеткен де, Алматы қаласы ... 40 377 ... ... ... ... бойынша басқа облыстарға аз қоныс аударғандарға жататын
облыстар – Атырау облысы, Маңғыстау облысы, ... ... ... Бұл ... шер ... 2002 жылы 6-9 мың аралығындағы
тұрғындар қоныс аударса, 2006 жылы 6-10 мың ... шет елге ... ... ... келетін болсам, көбіне көшіп келгендер
қайтадан көшіп кетіп жатады екен. Ал тағы бір ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Ал кейбіреулері жұмыс
бабымен қоныс аударса, кейбіреулері оқу, білім алу мақсатында да ... ...... ... ... ішкі ... ... |2007ж |2008ж |2009ж |2010ж |2011ж ... |354 175 |389 660 |398 749 ... | ... | | | | |391 366 ... |20 918 |24 223 |23 394 |20 622 |19 546 ... |14 916 |14 025 |14 141 |14 667 |14 645 ... |35 820 |36 982 |39 068 |36 699 |32 468 ... |8 029 |8 661 |8 302 |9 954 |8 678 ... |16 501 |15 596 |15 822 |15 409 |15 780 ... |21 408 |22 059 |23 863 |21 263 |21 438 ... |29 848 |34 934 |34 102 |29 971 |28 947 ... |26 381 |28 950 |27 062 |23 504 |22 579 ... |12 134 |12 835 |14 386 |15 686 |16 945 ... |7 132 |10 771 |11 409 |12 622 |12 857 ... |31 921 |34 905 |40 513 |43 229 |44 694 ... |17 874 |18 389 |18 383 |15 758 |14 836 ... |20 649 |21 993 |19 093 |17 058 |18 489 ... |34 530 |39 912 |39 927 |38 402 |38 693 ... қаласы |12 218 |19 020 |17 996 |25 545 |27 496 ... ... |43 896 |46 405 |51 288 |52 667 |53 275 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ішкі ... ... ... жылдар аралығындағы санын көре ... ... 5 жыл ... ... ... ... ... тек
республика бойынша ғана емес жалпы аудандар бойынша да көрсетілген.
Республика бойынша 2007 жылы Республика ішінде көшіп кеткендер саны –
354 175 ... 2008 жылы бұл ... 389 660 қа ... ... ... жылы - 398 749 адам қоныс аударса, 2010 жылы – 393 056 адам, ал ... бұл ... 391 366 ... кеміген. Бірақ жалпы алғанда, 5 жыл
көмемінде қоныс аударушылар саны - 37 191 ... ... ... ... бойынша Республика ішінде қоныс аударушылар ең аз облыс
ол – Маңғыстау облысы, Атырау облысы және Қызылорда ... ... ... Сонымен қатар, бұл облыстардан қоныс аудару себептері де, сол ... да аз яғни адам ... да ... ... ... екен. Мысалы, ең
аз Республикалық ішінде қоныс аударатын Маңғыстау облысы 2007 жылы – 7 132
адам көшіп ... 2008 жылы – 10 771 ... 2009 жылы – 11 409, ал ... – 12 622, 2011 жылы – 12 857 ... ... ... Ал, 2011 жылы қоныс
аударғандар саны ең аз облысқа да осы Маңғыстау облысы жатады екен.
Ал енді республикалық маңызы бар ... мен ... ... ... ... да көрсеткіштер жылдан-жылға жоғарлауда. Астанада 2007 жылы –
12 218 тұрғын ... ... 2011 жылы бұл ... – 27 496-ға дейін
өскендігін көрсетеді. Ал ... ... 2007 жылы – 43 896 адам ... 2011 жылы бұл ... – 53 275 ... ... отыр. Бұл
көрсеткіштерге себеп тағы да тұрғындардың көптігі, сонымен қатар оқу, жұмыс
бабымен қоныс аудару болып табылады ... ... ... Статистика агенттігінің мәліметтеріне
сүйене отырып автор құрастырған
3-сурет – 2002-2011 жылдар аралығындағы ішкі көші-қон сальдосы
Жоғарыдағы көрсетілген кестені ... ... ... ... ... жылдар аралығындағы ішкі көші-қон сальдосы
көрсету арқылы он жыл ... ... ... ... ... 10 жыл ... ... келгендерден көшіп кеткендерді айыру
арқылы, халықтың санының бір облыстан екіншісіне көшу ... 2002 ... ... кеміген. 2003 жылы бұл көрсеткіш -8 306 ... ... ... ... бастап 2 789 адамға артқандығын көрсетеді, 2005 жылы 22 668
адамға артқан. Бұның ... ... ... көп ... ... санының
аз болуынан. Ал, 2006 жылы 33 041 ... ... 10 жыл ... ... ең жоғарғы көрсеткіш болып отыр. 2007 жылы бұл ... ... 10 962 ... ... ... ... ... Ал 2008 жылы
1 117адамға дейін ... Бұл 10 жыл ... ең аз ... себебі бұл
жылы келгендер саны төмендемеген керісінше артқаны байқалған. Ал кеткендер
саны тым көп болғандықтан бұл ... ... ... көрсетіп отыр. 2009
жылы қайтадан оң көрсеткіштер көрсетіп бастаған. 2009 жылы 7 502 ... ал 2010 жылы бұл ... 15 465 ... ... Ал, 2011 жылы
21 492-ге дейін көтерілген. ... өзі ... ... ... ... кеткендер санының азайып жатқандығын көрсетеді.
7-кесте – 2002-2006 ... ... ... ... ... |2002ж |2003ж |2004ж |2005ж |2006ж ... |64 823 |65 584 |68 319 |74 807 |66 731 ... | | | | | ... |3 493 |3 190 |4 304 |4 288 |4 692 ... |2 435 |2 839 |4 694 |4 174 |3 601 ... |8 492 |7 771 |8 538 |7 982 |6 690 ... |486 |576 |1 161 |2 289 |1 195 ... |1 184 |1 861 |2 011 |3 155 |2 622 ... |5 250 |5 971 |5 100 |5 744 |2 255 ... |3 851 |4 535 |5 346 |6 046 |5 078 ... |4 838 |4 794 |4 060 |5 105 |4 173 ... |851 |728 |945 |2 374 |1 198 ... |5 926 |6 178 |6 422 |5 369 |7 915 ... |12 395 |11 810 |10 643 |9 167 |9 746 ... |3 927 |3 214 |3 506 |3 232 |3 396 ... |3 840 |2 883 |3 237 |7 547 |7 200 ... |2 195 |2 421 |2 371 |2 402 |2 078 ... қаласы |930 |1 317 |958 |625 |455 ... ... |4 730 |5 496 |5 023 |5 308 |4 437 ... Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі ... ... ... ... ... ... ... көші-қоны
көрсетілген. Мұнда 2002-2006 жылдар аралығы толығымен ... ... ... ... ... бойынша келгендер, 2002
жылы – 64 823 адамды көрсеткен екен. 2003 жылы бұл көрсеткіш – ... жылы – ... 2005 жылы – ... 2006 жылы – ... ... екен. Бұның өзі 5 жыл көлемінде сыртқы көші-қон келгендер 2 мың-ға
ғана адамға артқан.
Ал енді жалпы ... ... ... 2002 жылы – 3 493, ал ... бұл көрсеткіш – 4 692-ге жеткен, аз сыртқы көші-қонға қатысушылар
есебінен, 2002 жылы ... ... ... Яғни 2002 жылы ... келгендер небәрі – 930 адам болған екен. Одан кейін, ... ... 2002 жылы – 2 195 адам ғана ... аударып келген екен.
Ал осы облыстарда 2006 жылы көрсеткіш бойынша ... ... – 455 ... ... ... Бұл ... 475 ... 5 жыл
көлемінде кемігенін көрсетеді. Ал Шығыс Қазақстан облысы бойынша 2002 ... ...... ... ... Ал, ең аз ... көрсеткен –
Атырау облысы 2006 жылы – 1 195 адамға дейін артқандағын байқатады. Бұл
облыста ... 3 ... ... ... ... 2002 жылдан бергі 5 ... ... ... куші ... өзіне тартуы.
Сонымен қатар, ең көп сыртқы көші-қонға қатысатын облыс – Оңтүстік
Қазақстан облысы болып табылады екен. ... ... 2002 ... ...
12 395 адам көшіп келген екен. Олардың сол жылдан бастап кемуі байқалады.
Яғни, 2003 жылы – 11 810, 2004 жылы – 10 643, 2005 жылы – 9 167, 2006 ... ... ... ... Одан кейінгі облыс - ... ... ... ... ... да 2002 ... көрсеткіш бойынша – 5 250 адам басқа
мемлекеттерден көшіп келген екен. Бұл көрсеткіш 2003 жылы – ... ... ... 2005 жылы – 5 744-ті, ал 2011 жылы 2 255-ті көрсетіп отыр.
Бұған себеп, бұл ... бұл ... ... ... ... халықтың ағылуы байқалған. Тек, 2006 жылдардан бастап
жалақының аздығынан болар ... ... саны күрт ... Ал ... ... бар қала – Алматыға келетін болсам, 2002 жылы 4 730
адам көшіп келген екен. Бұл ... 2003 жылы – ... 2004 жылы ... 2005 жылы – 5 308-ді, 2006 жылы – 4437-ні көрсетіп ... ... те 5жыл ... 4-5 мыңның төңірегінде тұрған.
Сонымен 2002-2006 жылдар аралығындағы сыртқы көші-қон, яғни шет елден
мемлекетімізге ... ... ... ... ... ... ... жалғасын төмендегі кестеден көре аласыздар. 2007-2011 жылдар
аралығындағы ... ... ... келетін болсам, бұл 5 жыл
аралығында да республика бойынша және ... ... ... ... жалғасы төменде (8-кесте) көрсетілген.
8-кесте – 2007-2011 жылдар аралығындағы сыртқы көші-қон, келгендер
|Облыстар |2007ж |2008ж |2009ж |2010ж |2011ж ... |53 397 |46 404 |41 485 |41 996 | ... | | | | |43 184 ... |4 008 |2 030 |1 872 |2 246 |2 483 ... |2 994 |1 843 |1 470 |774 |673 ... |6 777 |3 786 |3 846 |3 613 |3 142 ... |2 020 |1 895 |1 618 |2 004 |1 934 ... |2 580 |1 800 |2 430 |1 746 |1 529 ... |1 855 |1 878 |2 182 |1 099 |2 184 ... |2 834 |2 825 |1 926 |2 217 |2 934 ... |2 463 |2 355 |1 565 |1 635 |1 952 ... |679 |526 |257 |237 |218 ... |6 986 |5 244 |6 247 |7 412 |7 830 ... |7 618 |4 397 |5 541 |6 994 |7 361 ... |2 863 |2 459 |1 470 |1 591 |1 294 ... |3 624 |4 762 |1 837 |1 619 |1 104 ... |2 448 |7 235 |5 583 |4 329 |3 901 ... ... |184 |526 |755 |1 586 |3 830 ... ... |3 464 |2 843 |2 886 |2 894 |2 749 ... Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі ... ... 2007 жылы ... көші-қон, яғни шет елдерден көшіп
келгендер саны – 53 397 болса, бұл ... 2008 жылы ... ... жылы – 41 485-ті, 2010 жылы – 41 996-ны, ал 2011 жылы – 43 184 ... ... ... халі ... ... жақсы облысқа қоныс аудара беретін
болса, нашар облыс дамымай қалады. Сондықтан да ол жерден жұмыс орнын ашып,
қайта оқыту ... ... ... ... енді ... аудандарға келетін болсам, ең аз халық көшіп
келетін облыс, 679-ғана адамды ...... ... ... ... ... 5 жыл ... тіптен төмендеп кеткен, небәрі – 2011 ... ... ғана ... Бұл ... ... ... аударуы сиреп бара
жатыр.
Ең көп көшіп баратын облыс қатарына – Алматы ... мен ... ... ... ... ... 2002 ... көрсеткіш бойынша – Алматы
облысында 6 777-ні, ал Маңғыстау облысы бойынша 6 986-ны көрсетіп отыр. ... ... ... ... ... жұмыс күшін көп қажет ететін
облыстардың қатарында.
Ал республикалық маңызы бар Алматы мен ... ... ... ... да ... ... байқалады. Астана қаласы бойынша басқа
облыстардан 2007 жылы – 184 адам көшіп ... Ал 2011 ... ...... ... Ал ... ... 2007 жылы – 3 464 адам көшіп
келсе, 2011 жылы бұл көрсеткіш 2 749 болған. 5 жыл ... ... ... ... ... ... ... (9-кесте) көрсетілген.
9-кесте – 2002-2006 жылдар аралығында сыртқы көші-қон, кеткендер
|Облыстар |2002ж |2003ж |2004ж |2005ж |2006ж ... |61 083 |65 584 |68 319 |74 807 |66 731 ... | | | | | ... |3 287 |3 190 |4 304 |4 288 |4 692 ... |3 845 |2 839 |4 694 |4 174 |3 601 ... |7 926 |7 771 |8 538 |7 982 |6 690 ... |463 |576 |1 161 |2 289 |1 195 ... |972 |1 861 |2 011 |3 155 |2 622 ... |4 294 |5 971 |5 100 |5 744 |2 255 ... |4 140 |4 535 |5 346 |6 046 |5 078 ... |4 529 |4 794 |4 060 |5 105 |4 173 ... |529 |728 |945 |2 374 |1 198 ... |5 827 |6 178 |6 422 |5 369 |7 915 ... |12 847 |11 810 |10 643 |9 167 |9 746 ... |2 630 |3 214 |3 506 |3 232 |3 396 ... |2 493 |2 883 |3 237 |7 547 |7 200 ... |1 935 |2 421 |2 371 |2 402 |2 078 ... ... |972 |1 317 |958 |625 |455 ... қаласы |4 396 |5 496 |5 023 |5 308 |4 437 ... ... ... ... ... ... енді ... кестеден сыртқы көші-қонды, оның ішінде кеткендерді
қарастырдық. Сонымен қатар, мұнда да ... ... ... Төмендегі кестеден, ішкі көші-қон, яғни мемлекеттен ... ... ... ... шет елге ... кеткендердің
үрдісін байқауға болады.
Республика бойынша 2002 жылы – 61 083 адам сыртқы ... ... ... бұл ... 2003 жылы – ... ... 2004 жылы – 68 319-
ға өскен, 2005 жылы – 74 807-ге ... ал 2006 жылы – ... ... ... бойынша сыртқы көші-қон 5 жыл көлемінде, 5 648 артқандығы
байқалады.
Ал, енді ... ... ... ... ең көп ... ... - ОҚО 12 847 ... көрсетіп отыр. Бұл көрсеткіш бойынша
2003 жылы – 11 810, 2004 жылы – 10 643, 2005 жылы – 9 167, 2006 жылы ... ... ... ... ... өзі ОҚО ... облысқа көшкендер
санының төмен дегенін көрсетеді.
Одан кейін көп тұрғындары кеткен облысқа ... ... ... ... 2002 жылы – 7 926 адам ... бұл ... 2003 жылы – ... жылы – 8 538, 2005 жылы – 7 982, 2006 жылы 6 690 ... ... ... ла ... ... ... ... байқалады.
Ал мемлекетіміз бойынша ең аз тұрғындары кететін облыстар қатарына ... ... БҚО, ... ... ... ... халық 2002 жылғы
статистикаға қарасам 1 000-ға жетпейтін адам ғана ... ... Ал ... бұл ... ... облысы бойынша – 1 195 адамға жеткен. БҚО
бойынша – 2 622 ... ... ... ... ... Қызылорда облысында –
1 198 адам екен. Бұл ... де ... ... ... ... ... аударуын көрсетеді.
Ал, Жамбыл облысына келетін болсам, мұнда халық 2002 жылы – 4 294
адам ... ... 2006 жылы ... азайған. Жамбыл облысының да
қолайлылығына байланысты, ондағы ... ... ... ... ... көрсетеді.
Ал республикалық маңызы бар, Алматы мен Астана қалаларына келетін
болсам, мұнда да ... ... ... Астана қаласы бойынша, 2002
жылы 972 адам көшіп кетсе, 2006 жылы бұл көрсеткіш – 455-ті ғана ... Ал ... ... ... 2002 жылы көшіп кеткендер саны ... ... 2006 жылы бұл ... – 4 437-ге жеткен.
Сонымен сыртқы көші-қон бойынша мемлекетімізден шет ... ... ... ... ... көрсетіп отыр екен. 5 жыл
көлемінде көп облыстарда сыртқы ... яғни шет елге ... ... ... ... жоғарыдағы кестенің жалғасын, яғни 2007-2011 жылдар
аралығындағы халықтың сыртқы ... яғни шет елге ... ... ... – 2007-2011 жылдар аралығындағы сыртқы көші-қон, кеткендер
|Облыстар |2007ж |2008ж |2009ж |2010ж |2011ж ... |53 397 |46 404 |41 485 |41 996 | ... | | | | |46 894 ... |4 008 |2 030 |1 872 |2 246 |1 937 ... |2 994 |1 843 |1 470 |774 |1 391 ... |6 777 |3 786 |3 846 |3 613 |3 215 ... |2 020 |1 895 |1 618 |2 004 |1 943 ... |2 580 |1 800 |2 430 |1 746 |1 972 ... |1 855 |1 878 |2 182 |1 099 |2 453 ... |2 834 |2 825 |1 926 |2 217 |2 742 ... |2 463 |2 355 |1 565 |1 635 |2 983 ... |679 |526 |257 |237 |219 ... |6 986 |5 244 |6 247 |7 412 |8 183 ... |7 618 |4 397 |5 541 |6 994 |5 429 ... |2 863 |2 459 |1 470 |1 591 |2 482 ... |3 624 |4 762 |1 837 |1 619 |1 492 ... |2 448 |7 235 |5 583 |4 329 |5 329 ... ... |184 |526 |755 |1 586 |1 930 ... ... |3 464 |2 843 |2 886 |2 894 |3 194 ... ... Республикасының Статистика агенттігі ... ... ... ... 2007 жылы – 53 397 ... екен. 2008 жылы 46 404 адамға кеміген, яғни 6 993 адамға кем ... 2009 жылы – 41 485, 2010 жылы – 41 996, 2011 жылы – 46 894 ... ... 5 жыл көлемінде 13%-ға кеміген екен.
Ал енді жеке-жеке облыстар бойынша қарастыратын болсам, ең аз көшіп
кеткен – ... ... – 2007 жылы 679 ... Бұл ... 2008 ... 526, 2009 жылы – 257, 2010 жылы – 237, ал 2011 жылы – 219-ды ... ... ... ... ... ... 5 жыл ... халықтың көшіп кетуі
210%-ға дейін кемігендігін көрсетеді.
Ең көп облыстан ... ...... ... кіреді. Мұнда халық
2007 жылы – 6 777 адам көшіп кеткен екен, бұл көрсеткіш 2008 жылы – ... жылы – 3 846, 2010 жылы – 3 613, ал 2011 жылы 3 215 ... ... ... аударған екен. 5 жыл көлемінде Алматы ... ... ... ... ... көрсетеді екен.
Ал, Алматы қаласына келетін болсам, 2007 жылы – 3 464 адам ... ... 2008 жылы бұл ...... 2009 жылы – ... 2010
жылы 2 894-ке, ал 2011 жылы – 31 94-ті көрсеткен. 5 жыл көлемінде Алматы
халқының көшуі 8%-ға ... ... ... жылдар аралығындағы сыртқы көші-қон үрдістері
осындай көрсеткіштерді ... ... ... 5 жыл ... ... ... стстистиканы көрсетіп отыр. Жылдан-
жылға ... ... ... ... ... азайып келеді.
Мұның басты себебі, мемлекетіміздегі халықтың шоғырлануын бір жақты ... Бір ... ... ... да ... ... көтеру, онда
жұмыс күштерін ашу арқылы халықтың тұрмыс ... ... ... ... жылдар аралығындағы сыртқы көші-қон сальдосы
көрсетілген. Мұнда 10 жыл көлеміндегі көші-қон ... ... ... ... көші-қон сальдосы бойынша 3 741 адамға артқан. Ал, 2003 ... ... күрт ... -8 306 ... ... ... Яғни ... ішкі көші-қонның есебінен кеміген. Мұның себебі, келгендер қалыпты
болғанымен, кеткендер санының көбейіп кетуінен.
Ескерту: Қазақстан ... ... ... ... ... ... құрастырған
4-сурет – 2002-2011 жылдар аралығындағы ішкі көші-қон сальдосы
Сыртқы көші-қонның есебінен 2006 жылы 33 041 ... ... Тек, 2003 жылы -8 306 ... ... көрсетіп, көші-қонның
есебінен халық саны төмендегендігін көрсетеді.
Ал, 2004 жылы 2 789 адамға артқан. Осы көрсеткіш ... 2005 жылы ... ... көрсеткен. 2006 жылы ең көп адамға артқанын көрсетеді. Себебі
бұл жылы – 33 041 ... ... ... ... Сонымен қатар, 2007 жылы бұл
көрсеткіш қайтадан түсе ... 10 962 ... ... ... 2008 ... ... ... көрсетеді. Яғни келгендер саны қалыпты ... ... ... жоғарлауынан еліміздегі халық саны небәрі
1 117 адамға ғана артқан екен. Ал 2009 жылы бұл ... 7 502 ... ... 2011 жылы бұл ... ... төмендеп сыртқы көші-қон
сальдосы 2 290 адамды көрсеткен.
Міне, осымен мемлекетіміздің сыртқы ... ... ... ие екен. 10 жылдағы сальдо осындай статистикалық
мәліметтерді ... ... ... ... ... жылдан-жылға
осындай үрдіспен жүріп отыр екен.
2.3 Көші-қон түрлері және көшіп келген қандастарымызға әлеуметтік ... ... ... ең қиын ... – ішкі ... ... ... ел ауылдан қалаға көшіп жатыр. Ауылда жұмыс жоқ, қалада ... ... ... ... көптегн шаралар қолдануда. Жалпы көші-қон
екіге бөлінеді: ішкі және ... Бұл ... ішкі ... ... ... ... көші-қонның өзі бірнеше түрге (5-сурет) бөлінеді:
Ескерту: «Халықтың ... ... ... ... 2011 ... ... Заңы ... автор құрастырған
5-сурет – Сыртқы көші-қон түрлері
Қазақстандағы еңбек көшi-қоны – ... ... ... ... үшiн ... ... ... Қазақстан Республикасына және Қазақстан
Республикасынан, сондай-ақ мемлекет iшiнде уақытша қоныс аударуы, ... ... ... ... ... шоғырларған аймақтарынан батыстағы мұнай өндірісі қарқынды
түрде дамып келе жатқан Қаспий маңы аймақтарға ішкі миграцияларды, ... ... тыс ... ... ... ... ... көп векторлы үдеріс. Ең ауқымды болып табылатындар ... ... ... ең ... ... Қытайға, Германияға,
Туркияға коммерциялық немесе сауда миграциялары.
Бұған қоса, Қазақстанда өзіндік және ТМД үшін бірегей ... ... ... ... Мәселен, елорданың Алматы қаласынан Астанаға,
республика солтүстігіне бұрынғы облыс ... ... ... ... инвестицияларын қарқынды тарту және Астананың инфрақұрылымын дамыту
үшін құрылыс мөлшерін ұлғайту. Қазір еліміздің Астанасында құрылыста ... ... шарт ... ... ... көптеген жұмысшылар жұмыс
істеп жатыр. Лицензияландырылған ... ... ... ... ... ... тез дамуды [ 29].
Заңсыз көшiп келу – шетелдiктердiң немесе азаматтығы жоқ ... және болу ... ... ... ... заңнамасын,
сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағы арқылы транзиттi жол жүрудi бұза
отырып, Қазақстан Республикасына ... және ... ... ... ... ... белгілерінің бірі - қандай
да бір аумақтың әкімшілік шекарасын кесіп өту (мемлекет, аудан, аймақ, ... т.б.). Осы ... ең ... халықаралық (мемлекетаралық) және ішкі
миграцияны анықтайды. Ішкі көші-қон ел ... ... ... ... ... әлем ... ... санының өзгеруіне әкеледі,
көбіне азаматтықты өзгерту орын ... ... қала ... ... ("қала-қала"), ауылдық жерлердегі ("ауыл-ауыл"), қалалық және
ауылдық жерлердің ... ... ... ... "қала-ауыл").
Мерзімдік белгілеріне қарай қайтып оралмайтын және қайтып оралатын миграция
(ұзақ мерзімді, ... ... ... ауық-ауық көші-қон) түрлері
анықталған. Түрлеріне қарай ... ... ... ... болып
бөлінеді. Халықтың көші-қоны себептеріне қарай ... де аса ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, әскери,
демографиялық, мәдени, саяси, ... ... ... ... ... ... анықтамалар берілген. Тіпті әр ғалым
әр түрлі түрге ... ...... ... ... әр түрлі себептермен басқа
жерге қоныс аударуы, көшіп-қонуы. Көші-қон адамдардың белгілі бір ... ... ... ... уақытша тұрғылықты мекенге қоныс аударуы
арқылы жүзеге ... ... ... экономикалық, экологиялық, саяси,
діни, әскери және басқа себептермен ұйымдасқан түрде (мемлекеттің және
басқа қоғамдық құрылымдардың ... және ... ... (көшіп
келушілердің өздерінің күшімен) көшіп-қонуы мүмкін. Қазіргі ... ... ... ... ... ең ... ... себеп болып
отыр. Қазақстанда бұған экологиялық апат аймақтарына байланысты себепті де
қосуға болады. Халықтың ... ... ... бері бар. ... ... ... ... (бақташылар тайпасының бөлініп
шығуымен), егіншіліктің дамуымен, егіншіліктен қолөнердің ... ұлы ... ... ұлы ... ашылымдармен,
индустрияның дамуымен (19 ғасырдың басында) ... ... 20 ... ... зор ... ... Көші-қон адамзаттың дамуында,
аумақтардың халықтар арасында ... ... ... зор рөл ... ... тұрғылықты халықтың да, көшіп кетушілердің де тұрмыс ... ... және ... құрылымына, ... ... ... ... ... ... ... тұрғылықты
мекенінің түпкілікті ауысуына байланысты:
- қайтып оралмайтын көші-қон;
- тым ұзақ мерзімге қоныс аударумен байланысты уақытша көші-қон.;
- жылдың ... бір ... орын ... ... ... басқа жердегі жұмыс, оқу орындарына ұдайы әрлі-бері ... ... ... сырт ... ... ... елге көшіп келу түріндегі сыртқы көші-
қон;
- ел ішінде қоныс ... ... ішкі ... ... ... ішкі және ... миграция мәселелері уақыт өткен сайын
өзекті болып келеді. Бүкіләлемдік банк баяндамасы ... ҚР ... ... ... ... 9-орынға табан тіреген. Қазақстанның әлемдегі
территориялық орналасуының өзі ... және ... ... шет қалуға мүмкіндік бермейді. Қазақстандық ... ... ... ... жұмыс күшіне қарағанда сапалы, жоғары
квалификациялы мамандарға мұқтаж. Мәселен, ... 2001 жылы 8737 ... 2007 жылы ... саны 17274-ке жетіп, 2011 жылы шетел мамандарының
саны үш есеге өсіп 58810-ға жетті [31].
Ал, енді осы сыртқы көші-қон ... 2002 және ... ... салыстырып өтсек, олардың 10 жыл көлеміндегі ... Бұл ... ... келушілер мен көшіп кетушілер ішіндегі
халықтың әлеуметтік статусы, ... ... ... мен ... ... 2002-2011 жылдардағы халықтың көші-қоны көрсетілген.
Яғни, бірінші көшіп келген әйелдер мен ... ... ... ... 2002 – 2011 ... ... жас ... бойынша
қарастырғам. 2002 жылы ... ... ... 0-14 ... 27 516 адам ... Ал, 15-64 жас аралығындағы лар 139 114
адам, ал 64 және одан жоғары ... 4 571 ... Ал ... ... 0-14 ке ... 27 846 ... 15-64 жастағыларға 184 756 адам, ал
64 одан жо,ары жастағылар 7 448 келген екен. ... өзі ... ... ер адамдар екенін көрсетеді. Ал, 64 және одан жоғары адамдардың
ішінде, яғни қарт ... ... да ... ... 2 877 адамға көп
екен.
Ал, 2011 жылы бұл көрсеткіштер аса ... ... саны ... ... көп ... сол қалпында қалған. Мысалы, 0-14 ... ... саны 29 308 адам ... ... де 29 657 ... екен.
Сонымен небәрі, 348 ер бала ... ... Орта ... да ... 60 481 ... ... келген екен.
Сонымен қатар көшәп келгендердің білімі ... да ... ... бес ... ... бойынша бөлген. Жоғары білімділер,
2002жылы ... ... ... ... саны – 171 201 ... ... ... 36 157 адамы жоғарғы білімділер екен. Яғни ... ... ... ... ... Бұл да жақсы көрсеткіш. Ал, ... ... саны ... 220 050 ... ... ... ... білімділері 25%-ын құрайды
екен. Бұл көрсеткіш (11-кесте) 2011 жылы ... 23%-ын ... ... ... ... ...... жылдардағы халықтың көші-қоны (ерлер мен әйелдер
мысалында)
|Жынысы ... ... ... |2002 |2011 |2002 |2011 ... ... ... ... ... |27 516 |29 308 |27 846 |29 657 ... |139 114 |138 093 |184 756 |198 574 ... және одан ... |4 571 |4 841 |7 448 |8 048 ... және одан ... ... ... ... бойынша: ... |36 157 |40 914 |55 331 |67 547 ... ... |7 969 |7 718 |13 745 |13 961 ... орта |33 357 |35 136 |45 207 |51 260 ... орта |49 216 |44 639 |56 913 |55 841 ... бастауыш |14 995 |12 325 |18 910 |15 458 ... |318 |632 |473 |890 ... ... ... ... |138 639 |138 243 |177 225 |19 160 ... |18 948 |18 696 |25 561 |25 872 ... ... |13 509 |15 073 |17 156 |19 008 ... ... |105 |230 |108 |239 ... ... ... ... | | | | ... |25 377 |26 591 |24 821 |26 514 ... |139 856 |131 906 |186 272 |193 719 ... және одан жоғары |4 975 |5 137 |8 650 |9 189 ... және одан ... ... ... ... ... ... |38 052 |41 485 |58 701 |69 267 ... ... |8 557 |7 777 |14 459 |14 135 ... орта |35 530 |34 830 |47 498 |51 566 ... орта |46 122 |39 448 |53 649 |50 897 ... ... |14 664 |11 380 |18 601 |14 660 ... |321 |649 |484 |900 ... ... ... ... |122 792 |124 745 |160 118 |176 384 ... |30 957 |24 323 |38 894 |33 327 ... ... |16 353 |14 279 |20 614 |19 409 ... ... |106 |287 |117 |302 ... ... ... ... ... ... енді ... ... ... ... 2002 ... көшіп
келген әйелдердің 80%-ы қазақтар екен. Ал орыстар – 11%, өзге ұлттар – ... ... ... – 2% ... ... 2002 ... ... келген ерлердің
80,53%-ы қазақтар екен. Ал орыстар – 11,61%, өзге ... – 7,79%, ал ... – 0,04% ... ... Ал, енді ... белгілеріне
байланысты 2011 жылғы көшіп келген әйелдердің 80,26%-ы қазақтар екен. Ал
орыстар – 10,85%, өзге ұлттар – 8,75%, ал ... ...... ... 2011 ... ... келген ерлердің 80,48%-ы қазақтар екен. ... – 10,94%, өзге ... – 8,04%, ал ... білмегендерге – 0,10%
жатады екен.
Ал енді, мемлекетімізге осы 10 жыл ... ... ... 2002 ... ... ... ... 14,82%-ы 0-14 жас
аралығындағылар екен. Ал, 15-64 жас ... ...... Ал, ... ... ... ... мұнда әйелдер 2002 жылы –
2,90%-ды құрайды екен. Ал, ерлерге келсек 2002 жылғы көшіп кеткен ... 0-14 жас ... ... Ал, 15-64 жас ...... Ал, ... ... адамдарға келсем, мұнда
ерлердің 2002 жылы – 3,93%-ды құрайды екен. Енді 2011 ... ... ... 15,43%-ы 0-14 жас аралығындағылар екен. Ал, 15-64 ... ...... Ал, ... ... ... мұнда әйелдер 2002 жылы – 2,98%-ды құрайды екен. Ал, ... ... ... ... ... ... 11,22%-ы 0-14 жас аралығындағылар екен.
Ал, 15-64 жас аралығындағы кеткендер – ... Ал, ... ... ... мұнда ерлердің 2002 жылы – 3,88%-ды құрайды екен.
Енді көшіп кеткендердің ... ... ... әйелдердің
ішінде – 22,22%-ды, ал ерлердің ішінде – ... ... ... Мұның өзі
кәдімгідей мемлекетке кері ... ... ... ... ... шет ... ... өзі мемлекетке ұлкен жоғалту ... 2011 жылы ... ... ... білімділер болса, ерлерде
- 29,31%-ды құрайды екен.
Ал, енді этникалық белгілеріне келетін ... 2002 ... ... әйелдердің 71,72%-ы қазақтар екен. Ал орыстар – 17,97%, өзге ұлттар
– 9,55%, ал ұлтын ... – 0,06% ... ... 2002 ... көшіп
келген ерлердің 72,76%-ы қазақтар екен. Ал орыстар – 17,67%, өзге ... ... ал ... ... – 0,05 % жатады екен. Ал, енді ... ... 2011 ... ... ... әйелдердің 72,42%-ы қазақтар
екен. Ал орыстар – 14,12%, өзге ұлттар – 8,29%, ал ұлтын білмегендерге –
0,06% ... ... 2011 ... ... ... ерлердің 74,65%-ы қазақтар
екен. Ал орыстар – 14,10%, өзге ұлттар – 8,21%, ал ... ... ... ... екен.
Міне, осымен жоғарыдағы кестенің қорытындысы осындай болып отыр.
Көшіп ... және ... ... ... ... ... де ... көрсетіп отыр.
Статистика бойынша шетел мамандарының саны ... өсіп ... ... ... ... ... ... үлесі бойынша
Түркия, Қытай, Ұлыбритания, Индия, Италия және Ресей мемлекеттері көшбасшы
болып ... Бұл ... ... ... ... жалпы ресми
шақырылған жұмыс күшінің 60%-70% пайызын құрайды. Мәселеге үңілсек, ... ... ... ... ... ... салаларында (2011
жылғы дағдарысқа дейін 43477-ні құраған), тау-кен өнеркәсіптерінде (2011
жылы 5444 адам) ... ... ... ... ... ... ... мамандықтарының иелері. Яғни, қара жұмысшы ... ... ... үшін мамандардың келуі өте маңызды болып табылады.
Зерттеуді 2011 жылы «Стратегия» зерттеу орталығы ... ... ... ... ... ... қайлай қарайсыз?» деген сұраққа
респондеттердің 30% ғана қолдаған. ... 57% бұл ... ... деп ... Ал, ... 13% ... беруге қиналған. Бұл – Қазақстан
Республикасының ... ... ... ту ... ... үшін ел
азаматтарына шетелдік жұмыс күшінің мән-маңыздылығын түсіндірген дұрыс деп
ойлаймын. Ал ... ... ... ... ... адамдық
капиталына қарай шақыруды қолдаған респонденттер 55%; қарсы болғандар 23%;
жалпы ... 22% ... ... ... [30]. Мұндай жағдайды мемлекет
ескеруі тиіс.
Ата заңымызда Қазақстан Республикасының ... ... ... деп ... [32]. Егер ... ... мекеніңде
жұмысы болмаса, отбасының, балаларының болашағын жоспарлау ... ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибеден белгілі.
Миграция заңдылығы бойынша миграцияға ең ақылды, еңбекке қабілетті адамдар
түседі. Демек ... бір ... ... ... һәм ... өзге аймаққа кетіп жатса, сол аймақ үлкен капиталдан айырылды деген
сөз. Осы мәселелерге әлеуметтанушылардың ... ... зер ... ... ел ... ... көпшілігі ешқайда ... ... Ал ... ... ... сүйенсек
2006 жылы 386247 адам ішкі миграцияға қатысқан болса, 2011 жылы 406251 ... [34]. Еңді сол ... ... назар аударсақ. Алғашқы
және негізгі сұрақ «өзіңіздің тұрақты ... ... келе ... ... ... ... бойынша халықтың басым бөлігі, яғни ... ... ... ... 2004 жылы ... ... ... саны 58% болған. Сұралғандардың төрттен бір бөлігі (23%) ... ... ... ... ... ... ... көшкім келеді, бірақ,
анығында көше аламын ба?) ... ... ... ... келеді
екен. Жалпы пайыздық көрсеткіштердің 4% өзге ... ... ... ... ... ... Мен бұл ... жауап беруге қиналамын деген
азаматтар 4% құраған. Тұрғындар нақты ... ... ... білу ... ... ... ... деген сұраққа сұралған 23% ел азаматтарының
25% «Ресей» деп көрсеткен. Басым ... ... ... ... жөн ... екен (47%). ... берушілердің 11% Еуропа және ... ... ... ... ... барысында респонденттерге әр түрлі санаттағы ... ... ... ... ... ... ... жаңадан келген
мигранттарға жылы шырайлылық танытқандардың пайыздық үлесі 50% жетпеген.
Яғни, респондеттердің 48% ішкі миграция қатысушыларына ... ... 47% ... ... кәсіби жұмыс күшін дұрыс деп ... ... өте ... ... ... ... ... мәселесі назар
аударуды қажет етеді. Респонденттердің 48% оралмандардың ... ... ... ... ... ... негативті көзқарас танытқан (аталған мәселе
оралмандардың адаптациясына кедергі факторлардың бірі болуы мүмкін). ... ... ... ... ... ... мигранттарға
позитивті қарайтындығы сұрау нәтижесінде анық болған.
Елімізде заңсыз миграция шешімін таппай отырған мәселе болып табылады.
Қазақстанда ... ... ... саны ... ... ... ... асып жығылады. Аталған сан одан да көп болуы әбден мүмкін.
ҚР «Ұлттық ... ... ... «Миграция ағымының бақылаудан,
реттеуден шығып кетуі ұлттық қауіпсіздікке төнуі мүмкін қатер» екендігі
жазылған.
Әлем ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің құрылғанын, белгілі бір ... ... ... үлес ... ... ... өзге ... басып алғанын факт
келтірмей-ақ білеміз. Ал біздің ... ... ... мен ... ... ресурсын салыстырып қарағанда, біздің мемлекет үшін
миграциялық саясатты мықтап қолға алу керек ... ... ... ондай қауіп болмағанның өзінде заңсыз мигранттар ... ... ... Италия тәжірибелері), қылмыстың өсуіне, жергілікті халық
пен мигранттар қайшылығын туғызуға, маргинал топтардың ... ... ... ... ... ... т.б. ... алып келетін
топ екендігін ғалымдардың зерттеулері мен халықаралық тәжірибе ... ... ... ... өзінің мүмкіндігінше күресіп
жатыр. Бірақ, қанша әрекет жасасақ та осы ... ... ... ... ... ... ... 2009 жылы мигранттарды жаппай заңдастыру
процесі жүрді. Мамандар іс-шара барысында 100 000 ... ... ... ... миграция шешімін таппай отырған мәселе болып табылады.
Қазақстанда заңсыз жүрген мигранттардың саны ... ... ... ... асып ... ... сан одан да көп ... әбден мүмкін.
Мемлекетімізде заңсыз мигранттарды заңдастыру жүрген кезде ... ... ғана осы ... отыр. Осы заңдастыру жүрген ... ... ... ... ... ... ... азаматтық алған.
Оның нәтижесінде 2011 жылдың 9 қазанға дейін 142 941 шетел азаматынан
арыз түссе, соның 141 950 ... ... ... көпшілігі келесі мемлекеттердің азаматтары болып табылады:
Ескерту: Қазақстан Республикасының Статистикалық агенттігі негізінде автор
құрастырған
6-сурет – 2011 жылы ... ... ... ... ... аударсақ, 2011-жылы мемлекетімізде заңсыз
жүрген мигранттардың ... ... ... ... ең көбі ... азаматтары - 101 743 (71,7%)- ды құрап отыр екен.
Одан кейін, Қырғызстан ... – 19 854 (13,9%), ... ... - ... (6,6%), ... ... – 4 111 (2,9%) құрайды екен. Басқа
мемлекеттердің азаматтары 6 749 (4,7%). Бұл тек бір ғана ... тұр. Ол ... ... қалған азаматтарымыз қаншама.
Қорыта айтқанда мемлекетімізде заңсыз мигранттар өте көп ... ... ... ... ... (95 943), қызмет көрсету (18 399) мен
ауыл шаруашылығында (12 965) ... ... ... ... шаралары ұзақ
мерзімді нәтиже бермейді, тек заңсыз миграцияны бір маусымның ... ... ... ... дамыған мемлекеттерінде заңсыз миграция мәселесі
мемлекет назарынан ешқашан түскен емес. ... ... ... ... ... ... ... мемлекет пен ұлт ... ... білу ... қалыптасқан. Сондықтан да, жүргізіліп
отырған саясатының нәтижесі бар. Ал, біздің ... ... ... реттеу үшін ең алдымен заманауи ... ... ... Заң ... ... деп ... ... «Халықтың Көші-қоны туралы» Заңының 1-бабының
11-тармағына сәйкес оралмандар – Қазақстан Республикасы егемендік ... оның ... тыс ... ... тұрған және Қазақстанға тұрақты
тұру мақсатымен келген ұлты қазақ шет ... ... ... жоқ
адамдар.
Көшiп-келу квотасы бойынша келген оралмандарға тұрақты тұратын ... және ... ... ... ... ... ... шығыстарын өтеу,
келген жерi бойынша тұрғын үй сатып алу үшiн қаражат бөлу және ... ... ... ... ... ... енген оралмандарға бір
реттік жәрдемақы, жол-көлік шығындары мен үй алуға қажетті қаржы төленеді. 
Ескерту: «Қазақстан Республикасының 2011 ... ... ... заңына
сүйене отырып автор құрастырған
7-сурет – Көшiп-келу квотасы бойынша келген оралмандарға мемлекеттен
берілетін қаржылай көмек түрлері
Жоғарғы ... ... ... ... ... оралмандарға
мемлекеттен берілетін қаржылай көмек түрлері көрсетілген. Мұнда бірреттік
жәрдемақы - отағасына 15 АЕК, отбасының әрбір ... 10 АЕК; ... ... - әр ... мүшесіне 100 АЕК; әр оралманның жолақысын төлеуге 10 ... ... ... ... 50 АЕК ... ... көмек
көрсетіледі екен.
Мемлекет тарапынан оралмандарға қажетті әлеуметтік көмек пен қолдау
көрсетіліп келеді. Қазіргі уақытта біржолғы ... ... үй ... ... жол ... және жүк ... ... өтеміне
берілетін қаржыны ескергенде, орта есеппен 5 адамнан тұратын әрбір отбасыға
2012 жылы АЕК ... ... ... 1 059 630 мың ... қаражат
бөлінеді. Елімізде 14 оралмандарды уақытша орналастыру орталықтары жұмыс
істейді. 2011 жылдан бастап Қарағанды, ... ... және ... ... ... ... ... бейімдеу және кіріктіру
орталықтары жұмыс істей бастады.
Оралмандардың ... ... ... ... ... ... қамсыздандырылуына қол жетімділігі қамтамасыз етілген. Сондай-
ақ, оралмандарды жұмыспен қамтуда жәрдемдесу шаралары қолданылатын нысаналы
топтардың ... ... ... ... ... ... түрлі
салаларында және ауыл шаруашылығында жұмыспен қамтылуда.
Жоғарыда аталған Заңның ... ... ... келу квотасы –
Қазақстан Республикасының Президенті белгілейтін, осы ... ... ... және ... ... ... оралмандар отбасыларының саны деп көрсетілген, ал 27-бабына сәйкес
отбасын мына адамдар құрайды: жұбайы, ата-анасы, балалары ... ... ... және ... отбасыларының мүшелері, сондай-ақ ата-анасы,
сондай-ақ ата-анасынан бөлек, отбасылары жоқ ... мен ... ... ... Сол себептен жалғыз адам болатын болса
квотаға енгізіп, жеңілдіктер мен ... ... Заң ... сәйкес
келмейді екен [15]. Міне бұның өзі жалғыз ата-анасынан айырылған шет елдегі
қандасымыздың Отанына ... ... ... ол квотаға ілінбейді екен.
Республикамызда оралмандар оралмандарға берілетін жеңілдіктер,
өтемақылар және басқа да ... ... ... бар. Олар ... ... ... Онда орталық мемлекеттік басқару органдары
халықтың ... ... ... ... ... ... органдар оралмандарға заңда қарастырылған көптеген ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы бекіткен
халықаралық шарттарға сәйкес зейнетақы төлеуді; "Қазақстан Республикасында
мүгедектiгi бойынша, асыраушысынан айырылу жағдайы ... және ... ... ... әлеуметтiк жәрдемақылар туралы" Қазақстан
Республикасының Заңына сәйкес мүгедектiгi бойынша, ... ... ... және жасына байланысты жәрдемақылар төлеудi; "Қазақстан
Республикасындағы арнаулы ... ... ... ... ... сәйкес арнаулы мемлекеттiк жәрдемақы төлеудi;
азаматтығы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңында белгiленген
өтемақыға құқықтарын iске асыруды жүзеге ... ... бiлiм беру ... ... орган: орта кәсiптiк
және жоғары кәсiптiк бiлiм беру ұйымдарына оқуға түсу үшiн ... ... ... ... квoтa ... ... ... сыртқы iстер министрлiгi: Қазақстан Республикасына келуге, шет
елдегі қандастарымызға виза беру үшiн ... ... ... ... ... ... заңдарында
белгiленген тәртiппен Қарулы Күштер ... ... ... ... ... ... ... көшi-қоны саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейтiн
жергiлiктi ... ... ... ... ... ... маңызы
бар қаланың, астананың) жергiлiктi атқарушы ... ... ... ... ... ... көмектiң кепiлдiк
берiлген көлемiн алуды қамтамасыз етеді.
Ал, ... ... ... бар ... жергiлiктi атқарушы
органы: "Мемлекеттiк атаулы әлеуметтiк көмек ... ... ... ... ... ... ... көмек
көрсетудi, яғни жұмысқа ... ... ... және жаңа
мамандықты игеруде көмек көрсетудi жүзеге ... ... ... ... ... мектепке дейiнгi ұйымдардан, сондай-ақ әлеуметтiк
қорғау мекемелерiнен орын ... ... тiлдi және орыс тiлiн ... жағдай жасауды қамтамасыз етедi.
Жергiлiктi мемлекеттiк басқару органдары Қазақстан Республикасының
заңдарына сәйкес Қазақстан Республикасына ... ... ... тыс ... ... ... жеңiлдiктер мен өтемақылар
белгiлеуге құқылы.
Оралмандарға жеке қосалқы шаруашылық жүргiзу, бау-бақша өсiру және
саяжай салу үшiн жер ... беру ... ... жер
заңдарына сәйкес ауылдық елдi мекендердiң ауыл ... ... ... ... жер қорынан, арнаулы жер қорынан және ... ... ... жер ... құқығымен жүзеге асырылады.
Ал, көшiп келу квотасы бойынша келген оралмандарға қосымша ... келу ... ... ... ... ... ... жеңiлдiктер
мен өтемақылардан басқа мемлекет атынан тағы басқа да түрлері бар. Мысалы
біріншіден, кеден iсi ... ... ... ... ... ... және ... алмай өткiзудi; екіншіден, халықтың көшi-қоны
мәселелерi жөнiндегi уәкiлеттi орган: ... ... ... бару ... ... ... малын) апару жөнiндегi шығыстарды өтеудi.
Сонымен, екінші бөлімімде көші-қон динамикасын ... ... ... ... ... ... ... алғаннан бергі уақыт
аралығында көші-қон үрдісін де қарап өттім. Көші-қон ... ... ... ... ... ... Мұнда мемлекет
тарапынан ішкі көші-қонды реттеуде ... ... ... ... ... ... ... көші-қон үрдісін және қолардың
өзгеру үрдістерін ашып көрсеттік.
3 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КӨШІ-ҚОННЫҢ ДАМУ ТЕНЦИЯЛАРЫ
3.1 Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ету әдістері тікелей де, жанама да болуы
мүмкін. Әлемдік іс-тәжірибе қатаң, директивалық ... ... ... керісінше, жанама, үкімет тарапынан түзетуші ықпал жасаудың
артықшылығы көп. Әлемдік қауымдастық, ең ... ... ... бекітілген белгілі бір құқықтық нормалар мен стандарттарды
сақтап отыруды қажетті және мақсатқа сай деп мойындап отыр [34]. ... ... ... ... ... конвенцияны бекіту кезінде
елдер халықаралық құқық ... ... ... ... Бұл елдер үшін де, сондай-ақ шетелде құқықтары едәуір ... үшін де ... ... ие. Егер ... күшін қабылдаушы ел
негізінен мигранттардың елге келуі мен ... ... ... ... ал ... ... шетке жіберуші елдер шетке шкетуді
реттеу және өздерінің азаматтары ... ... ... мигранттардың
мүдделерін қорғау мәселесімен айналысуы тиіс.
Заңсыз миграция мәселесі елдегі қылмыстық жағдайды ... ... ... саудасы). Соған байланысты 2000 жылдың
ақпанында Үкіметтің Қаулысы ... алыс ... ... ... ... ... ... аумағы арқылы транзиттік өтуі тек ... ... ... ... ... ... мұндай шаралар заңсыз
миграцияны болдырмауға ықпалын тигізеді. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев осыған
байланысты Қазақстандағы ... ... ... ... алу ... мен ... ... күдікті туристердің жолын кесу шаралары арқылы
біз өзіміздің көршілеріміздің тұрақтылығын сақтауға көмектесеміз, деп ... ... ... ... ... мигранттарға және оларды
ұйымдастырушыларға тиімді ықпал ету ... ... ... базаның нашар материалдық-техникалық қамтамасыз етілуі заңсыз
көші-қон мәселесін шиеленістіріп жібереді.
Біздің пікірімізше, ... ... ... ... ... ... төмендегідей:
- осы саладағы Қазақстанның саясатын, сондай-ақ халықаралық іс-
тәжірибені ... ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайларын қоса алғандағы шекараны
қалыптастыру мәселесі.
Мәжбүрлі иммигранттар мен ... ... ... мемлекеттеріне
ерікті түрде қайтару, мұның өзі көші-қон саясатының негізгі бағыттарының
бірі болып табылады:
- ... ... ... және ... еңбек көші-қонын реттеп отыру.
Осыларға қарамастан, біздің пікірімізше, нарықтық экономика ... ... осы ... ... экономикалық, әлеуметтік және
стратегиялық мақсаттарды есепке ала отырып, жетілдіру қажет.
Экономикалық мақсаттарға төмендегілер жатады:
- ... ... ... ... ... валюталық түсімдердің көбеюі;
- халықтың жинақтық ақшаларының көбеюі.
Әлеуметтік мақсаттарға:
- білім беруге қаржы салуға әлеуметтік төлемдердің өсуі;
- ... ... және ... ... ... ... ету бойынша кешенді шараларды қолдану;
- заңсыз миграцияны болдырмау және көші-қон үдерісіне ... ... ... ... ... ... ... кәсіби біліктілік құрамына ықпал ету;
- көші-қонды ілім-білім мен ноу-хау алудың әдісі ретінде пайдалану;
- білікті жұмысшы күшінің ... ... ... азайту;
- еңбек нарығының кеңеюіне байланысты жалақы көлеміндегі ... ... ... ... шешуге мүмкіндік береді:
- еңбек нарығындағы, әсіресе жастардың, мектепті және ... ... ... арасындағы жұмыссыздықты азайту бойынша
шараларды қабылдауға;
- артта ... ... ... ... ... ... ... есепке ала отырып, халықты орналастырудың тиімді
сұлбасын анықтауға;
- жағдайы төмен аймақтарды, шағын ... ... елді ... ... ... ... ... келтіру.
Орта мерзімді (2013-2015жж) ішкі көші-қонды реттеудің негізгі ... ... ... ... ... шығуды қажет етті:
- қалыптасып келе жатқан нарықтық жағдайда елді мекендердің ... ... ... ... ... жердегі халықтың жұмыспен қамтылуын қолдау бойынша арнайы
шараларды дайындау және жүзеге ... ... ... ... және ... әлеуметтік инфрақұрылымын нығайту жолымен республика
ішіндегі ауылдан қалаға қоныс ... ... ... және оның жеке аймақтарындағы экологиялық жағдайды жақсарту,
экологиялық факторлардың зиянды әсерін азайту ... ... ... ... және осы аймақтардағы халықтың әлеуметтік
қорғалуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... салалық жіктелуінің тиімді жүйесін жетілдіру;
- әрқилы санаттар ... ... ... кету және ... және т.б.) ... келуі және кетуі жөніндегі
республикалық және аймақтық ақпараттық мәліметтер базасын жасау.
2016-2020 жылдардағы ұзақ ... ... ішкі ... ... ... ... іс-шараларды дайындап шығуды қажет
етеді:
- өндірістік күштердің орналасу сұлбасын ... ала ... ел ... ... ... қозғалысын және қайтадан бөлініп орналасуын
қамтамасыз ету;
- халықтың республика ішіндегі тиімді орналасуына қол ... ... ... ... үшін қолайлы алғышарттар жасау
және олардағы халықтың өмір сүруіне тиімді жағдайлар жасау;
- көші-қон ағындарын экономикалық өркендеу нүктелеріне ... ... ... және ынталандыру, материалдық-техникалық базаны нығайтудың
жүйесін жасап шығу;
- аймақтардағы демогрфиялық жағдайды есепке ала ... ... өмір сүру ... ... ... ... шағын қалаларға және ауылдық елді мекендерге халықтың
ерікті түрде келуін ынталандыру жүйесін жасау;
- қиын мәселелері бар ... мен ... ... білікті кадрларды,
жоғары оқу орындарының, және т.б. бітірушілерін тарту үшін жағдайлар
жасау.
Біздің пікірімізше, республика ішіндегі көші-қон ... ... ... ... ... ... ... қажет, себебі, олардың
әрқайсысының өз ерекшеліктері бар. Өз ... ... ... орын ... реттеу өзінше жеке бір іс, ал ... ... ... ... ... ... ... басқару басқаша
бір іс болмақ. Шындығында әрқилы бағыттағы ағындардың арасында жалпы ұқсас
сипаттары көп, бірақ көші-қон ағындарының ... мен ... ... ... ... де бар. ... ... қалаға көші-қон
ағындардың едәуір бөлігі ауыл жастарының білім алуын ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Үкіметі үшін халықаралық іс-тәжірибе
өзінің білікті мамандарының еңбек нарығын ... ... үлгі ... ... әлемдегі жоғары білікті қазақ қызметкерлерінің ... және ... ... арнайы бағдарламаларды дайындап
шығу қажет.
Сонымен қатар, дамыған елдер, әдетте, ... ... ... ... ... Германия, Голландия, Ирландия,
Канада, Австралия, АҚШ, Дания) және денсаулық сақтау ... ... ... ... ... ... ... білікті
мамандарды тарту үшін өзара жиі бәсекелестікке түсе бастады.
Тұтастай ... ... ... ... ... ... үшін үкіметтер
пайдаланатын мына механизмдерді бөліп көрсетуге болады:
Жоғары білікті мигрантарды тарту үшін ... ... ... және АҚШ-тағы Н-1В, Н-1С визалары тәрізді арнайы ... мен ... ... білікті жұмысшылардың уақытша және тұрақты
миграциясы бағдарламалары; Ұлыбританияның жоғары ... ... ... ... ... ... тез енуін қамтамасыз ету мақсатында
жұмысқа рұқсат алу процедурасын қарапайымдау ... одан ... азат ету ... ... жоғары шетел жұмысшыларына салынатын салықтың салмағын
жеңілдету үшін ... ... ... (мысалы, Скандинавия
елдерінде). Жоғары білікті жұмысшыларды және шетелдік ... ... үшін ... ... ... ынталандырулар көптеген елдерде
бірнеше жылдардан бері бар (Дания, ... ... елде ... істеп
кеткен жоғары білікті эмигранттардың елге қайтуын қолдау (мысалы, Ирландия)
[35].
12-кесте – Шет ... ... ... тәсілдері
|Елдер |Реттеудің ... ... ... ... ... ... |Білікті ... ... |
| | ... ... |Н – 1В, Н-1С ... ... келулер |
|Канада ... және ... ... ... ... ... |көшіп-қону бағдарламасы |жұмысшылар жағында ... ... ... |Тек қана ... ... |
| ... ... |мамандар үшін |
| ... ... ... | ... |Салық қызықтырулары |Салық мөлшерлерінің азаюы ... | | ... ... ... ... |Бірнеше мамандықтарды таңдауы|
|Голландия |өсуі | ... ... ... ... ... өсуі ... ... кету» стратегиясы |Шетелге оқуға қызықтырулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... елге ... | ... ... елге |
| | ... ... ... Г. ... и развития международных отношений» |
|әдебиеті негізінде автор құрастырған ... ... ... ... ... ... ... органдарға бере отырып, әлеуметтік маңызды салалардың үздіксіз жұмыс
істеп тұруын және ел экономикасының бәсекелестік қабілетінің жоғары ... ... ... білікті мигрантарды тартуды шешу мәселесін өзіне
қалдырады. ... ... ... шешу ... ... ... мүдделерін паш етіп, жалпы иммиграциялық ағыннан ең ... ... алу ... ... көп ... табуға ұмтылуын көрсетеді.
Ұлттық саясат пен аймақтық келісімдердің компанияларға қажетті көш-
қондық ... ... ... тек қана «жеңілдетуші» екенін ерекше
атап өту ... ... ... ... ... ... ағындарын
тікелей компаниялар басқарып отырады себебі, оларға деген қажеттілікті
нарықтық мұқтаждықтар ... ... ... экспорттаушы елдер бұрынғыға қарағанда белсенді
рөл атқара бастады. Бұл ... осы ... ... және ... ... онда ең ... артықшылықтарды алудың стратегиясын жасап шығуда.
Айталық, мысалы Қытай 2000 ... ... ... ... ... ... жаңа ... экономикалық стратегияны жариялады. Қытайлар ... ... ... ... нарығындағы позициясының едәуір кеңеюін
қамтамасыз етуі тиіс дейді. ҚХР өз елінің үлесіне жер ... ... ... ... бірі ... ... де әлемдік еңбек нарығының 2-
3 % ғана оған тиесілі екендігін назарға алып отыр. ... ... ... ... нарығының шамамен 10% жаулап алу міндеті алға жиі ... ... ... ... (ҒТК) саны АҚШ, ... ... елдерінің бәрін қоса алғандағыдай болады. Бірақ бұл кадрлардың сапасы
біршама төмен деңгейде. Айталық, ҚХР ... ... ... бойынша ең соңғы, ал «білікті ақпаратық ... ... ... ... ... ... иеленді [36].
Сонымен, жоғары білікті жұмыскерлердің ғаламдық нарығы ... ... ... ал ... дипломдардың иелері осы
нарықтың, өз білімдері мен ... ең ... ... ... ... бар, белсенді қатысушыларына айналды.
Ғаламдық еңбек нарығының қалыптасуы шетелдік жұмыс күшін төмендегідей
түрде жүзеге ... ... және ... ... ... тапты:
- білікті жұмысшы мигранттардың орын ауыстырулары;
- студенттерді шетелде оқыту және кейін оларды оқыған елдерінде немесе
басқа елдерде
- ... ... ... ... білімдерін оларды орын ауыстырмай-ақ пайдалану.
Мемлекеттің көші-қон саясатының негізі — ... ... ... ... ... отанына қайтуын — қамтитын эмиграциялық циклдың үш фазасын
реттеу болып табылады. Іс жүзінде бұндай ... ... ... ... ... ... еркіндігі мен жұмысқа ... ... ... ... отанына қайтуына кепілдік беру;
- еңбекші мигранттардың валюталық ақша аударымдарының елге келуін және
тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ... ... ... жоқ ... ... ... ... азайтуды қолдау;
- экономиканың жұмыс күшіне ... ... ... ... ... ... ... шектеу;
- халық шаруашылығын дамытуға қажетті мамандықтарды шетелде ... ... ... ішкі ... нарығын жетілдіру;
- еңбекші эмигранттарға әлеуметтік кепілдіктер беру.
Мигранттардың санының көбеюі оларға жаңа сапалық сипат береді, ... ... ... үдерісінің шеңберіне енуіне көмектесуші
байланыстырушы буынға айналдырады. Соның ішінде иммиграция ... ... ... ғалымдарының мәліметтеріне сәйкес, мысалы, АҚШ-тағы
иммигранттардың санының 10%-ға өсуі экспортты 4,7%-ке, ...... ... ... ... төрт қуыстықты табады.
Біз осы жіктемелеумен көп жағынан келісе отырып, оның ... ... ... ... ... түріне қарым-қатынасын
пайдалануды мүмкін деп ... Осы ... ... алу ... ... ... ғана қарастырып қоймай, сондай-ақ
этникалық мигранттардың іскерлік әлеуеттерінің ... асу ... ... ... ... ... ... береді.
Жоғарыда баяндалғандардан төмендегідей қорытындылар жасауға болады:
Біріншіден, этникалық ... ... ... ... асады, ол мигранттарды қаржылық, моральдық қолдау түрінде көрініс
табады. Мигранттардың жаңа өмір сүру ... ... ... ... ... ... мемлекет емес, туған-
туыстары мен достары береді.
Екіншіден, этникалық кәсіпкерлік мигранттарды ... ... ... жолы ... қана ... кең ... ен жайып
отыр.
Үшіншіден, этникалық кәсіпкерліктің қарқынды дамуы ... ... ... ... ... ... ... Көптеген ұлтаралық талас-
тартыстардың негізінде ... ... ...... ... ... кейбір этникалық топтардың өмір сүру ... ... ... болады.
Сонымен, этникалық көші-қон және кәсіпкерлік өзара тығыз ... ... ... ... да дами ... ... ... кәсіпкерлікке белгілі бір әлеуметтік-мәдени түр-түс беріп қана
қоймайды, сондай-ақ көп жағдайда оның ... ... күші ... де
көрініс табады. Сонымен бірге ... ... ... – өз
бизнесін ашуға ұмтылу және өмір сүру ... ... ... ... ... қозғаушы күш болып қала береді. Этникалық бизнес – ... ... ... ... ... ... ... және
мигранттардың басқа бір әлеуметтік-мәдени ортада өмір ... ... ... ... ... ... «Біз ... Германия сияқты өз қандастарын атажұртына
шақырып жатқан үш елдің біріміз» дегенді айтамыз, бұл ... ... ... ... ... ... бауырлары үшін қандай жағдайлар
жасалғаны, оларды ... оқу, ... ... жағынан қорғау
турасындағы тәжірибелері ... ... ... бұл мемлекеттермен
салыстыратын болсақ, олардың нақты ... де ... ... ... ... дұрыс болар еді.
Осыдан он жылдай бұрын неміс әйелімен Семей өңірінен ... ... ... ... ... ... сұхбаттасқанда былай деген,
ол кісінің өзі де, ... де көзі ... ... ... ... Биболат
ақсақалдың айтуынша, «Бізді ... соң алты ай ... ... ... ... ... бізбен психолог жұмыс істеді,
неміс тілін, ... мен ... ... ... ... ... ... алты ай толған күні қолымызға Германия Республикасы
азаматының төлқұжатын және Бавария ... ... ... ... ... ... берді. Әйелім екеумізге ай сайын 1500 евродан 3000
евро әлеуметтік ... ... ... Соның 800 евросын әлгі пәтерге
төлейміз. Айналайын, біз ... ... ... ... ... бәрі ... қарастырылған және бұл елде заң жақсы жұмыс
істейді екен»-деді [16].
Әрине, Қазақстанды ... ... ... ... ... ... бар ғой. Ең ... біз көші-қонды дұрыс ұйымдастыра
алмай отырмыз. Көп жерлерде Бейімдеу орталықтары деген атымен жоқ, ... 14 ... ... ... ... ... де ... көптеген жағдайлар жасалуда,
көпке топырақ шашпайық, ... ... көп ... ... ... ... Сол себепті болу керек мемлекеттік бюджеттен бөлініп
отырған қаржының толығымен оралмандарға жетпей ... ... ... біз ... бір ... осы ... ... қабылдауымыз керек, екінші жағынан олар - ... ... ... ... ... ... ... олардың
бәрі түрмеде отырған адам емес қой, ... да ... бір ... білімі, меңгерген мамандығы, жиған дүние-мүлкі, қаржы-қаражаты, ... ... ... ... ... мүмкіндіктері бар. Ал
біз мамандар даярлау үшін ... ... ... Тағы бір ... ... ... ... жұмсаймыз, оның қаншасы қайтады деген қарапайым жоба-
есеп болады. Бұл ... ... ... ал ... ... алып көрейік, сонша ағайын келді, ғылыми тұрғыдан енді он ... олар ... не ... ... ... есеп болуы ... ... ... ... ... туралы айтылды. Қытай соңғы отыз
жылда осылай дамыды, Түркия да. Шағын қалаларды дамытудың бір жолы - ... орта ... ... ... ... 3-5 жыл ... жеңілдік
беріңізші, ол дереу ертең өз нәтижесін береді. Дамыған елдер ... ... заң ... ... өнімдерін өндірушілерге жасалатын салықтық
жеңілдіктермен реттейді. Оралмандарды мамандықтарына, айналысатын кәсіп
түрлеріне ... ... өз ... ... мүмкіндіктер жаратып,
осындай жеңілдіктер жасау керек. Қазіргі ... ... ... ... ... ... дейсіз бе, қай жағынан алып қарасаңыз
да Қазақстан үшін халықтың көші-қонын реттеу аса ... Және ол ... ... ... ... ... емес, керісінше бүкіл басқа
проблемалармен бірлікте кешенді жүргізілуді қажет етеді. Ол үшін ... ... бәрі ... ... ... жоқ, ... әр қиырында тарыдай шашырап жүрген қазақтарды
елге шақырып, ақшалай квота бөліне бастағалы «жалған оралман» ... ... ... Бас ... жыл ... жариялаған мәліметіне сүйенсек,
Солтүстік Қазақстан облысында көші-қонға бөлінген 137 ... ... жеп ... Маңғыстау облысында да осындай 136 миллион теңге
қолды болған, Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан сияқты бірнеше ... ... ... тиіс 700 ... ... ... жалған ақпар
жасау арқылы желге ұшқан. Қазақстанға мүлдем келмеген немесе бұрын бір рет
жәрдемақы алған оралмандарға жалған ... ... ... төлеу салдарынан
80 миллион теңге талан-таражға түскен [18]. Міне, мұның барлығы еліміздегі
жемқорлықтың кеңінен етек жайып ... ... ... бөлінген
қаржының осындай талан таражға түсуі басты ... ... ... Осы ... ... біздің ойымызша мемлекеттен қатаң қадағалау
орнатылуы керек.
Сонымен қатар, көші-қон полициясына көп адам ... ... ... мазалаған өзекті мәселесін барып айтуға қорқады. Оралман
ақсақалдардың: «Менің жұртым келейін деп жатыр, қай жерге ... ... ... ... жері ... керек қой. Үкіметтің ресми органына барғанмен,
оларға кіру оңай шаруа емес. Міне, ... ... ... ... ... ... шеңберінде тұрақты ... ... ... ... ... отыратын комиссия құрылса деген ой
мені мазалады. Осының өзінде шет ... ... ... ... ... және ... ... алғанда, этникалық қазақтардың қайта
оралуы мемлекеттің ұлттық сипаты мен ішкі ... ... ... ... ... ... ... құлдырап
кетті, қазақ тілін қолдану аясы ресми деңгейде ғана емес, күнделікті
тұрмыста да ... ... ... ... ... тілі ... ... элементтері жойылудың аз алдында қалды. Осы жағынан
алғанда, оралмандардың ... ... ... ... ... сақтауға
бағытталған мемлекеттік көші-қон саясатындағы өзекті тұстардың бірі болып
табылады.
Халықаралық сарапшылардың пікірінше, этникалық ... ... ... ... тұрақтандыруды айтарлықтай
жылдамдатудың қажетті шарты болып табылады. Өйткені этникалық ... және ... ... ... ... ... ... мен
қауіпсіздік потенциалына тигізетін ықпалы ақыр аяғында біздің еліміздің
ұлттық-тарихи болашағын айқындап береді.
Оралмандардың ... ... ... бейімделуіне және жұмысқа
орналасуына ... ... және ... ұйымдардың жәрдем
қаржыларын тарту және мақсатты түрде бөлу үшін:
- ... ... ... ... тыс ... ... ... халықаралық жобалар мен ... ... ... іске асыру.
- Республика бойынша «Қазақстан оралмандар ұйымы Ассоциациясы» кеңесінің
құрамын облыс және Алматы, Астана қаласы әкімдерін кіргізу ... ... ... ... ... ... және оралмандар мәселесі бойынша жұмыс
жасайтын мемлекеттік ... ... ... ... ... жасайтын мемлекет-тік қызметкерлердің тиімділігін
бағалау индикаторын әзірлеу.
- Мемлекеттік қызметке оралмандардың өкілдерін тарту.
- ... ... ... ... ... ... ... ашу.
- Этникалық көші-қон туралы жеке заңның қабылдануына атсалысу.
- Тіркеуге тұрмағандықтан Қазақстанның заңдарымен қорғауға алынбаған
оралмандардың мәселесімен айналысатын жеке ... ... ... ... киб және ... ... оралмандардың
ауылшаруашылық ұйымдарын құру бағдарламасын енгізу. Сонымен қатар
оралмандарды еңбекпен ... ету және ... ... да түрлерін құру.
Оралмандар көші туралы сөз болғанда ең алдымен мына мәселені айрықша
атап өту ... ... ... бәрі де ... кез келген
өңіріне өз күшімен келіп, баспана алу, жұмысқа тұру ... ... ... ... ... ... бар. Бұл ... олар Қазақстан
азаматтарымен тең құқылы. Ал атажұртқа көші-қон квотасына кіріп, соған орай
тиісті қаржылай түрлі ... ... ... ... міндетті түрде
мемлекеттің алдын ала белгілеп, жоспарлап қойған жеріне барып орналасуға
тиіс. Бұл - ... ... ғана ... ... ... айналысатын
елдердің бәрінде қойылатын ортақ талап. Біз оралман ... ... ... ала ... ... ... ... барлығын қорытындылай келе, елге көшіп келген қандас қат-
қабат кедергіге ... ... алу, ... ... ... ... шаруашылық жүргізуге, кәсіппен айналысуға жағдайдың жасалмауы, тағы
да басқа ... ... ... ... Қазақстанғы көші-қон
үдерістерін басқаруды жетілдіруде біздің ұсыныстарымыз мынадай болмақ:
Біріншіден, шетелдегі қазақ мектебінің жабылуына ... ... ... көпшілігі қазақ тілін білмейді. Олар ... ... ... ... ... қабілетсіз. Сондықтан, бірінші кезекте
дайындық курсының жанынан бейімдеу бөлімін ашу керек. Бұл әсіресе Еуропадан
келетін қандастарымызға ауадай қажет.
Екіншіден, ... ... ... жастары орыс тілін жетік
білмегендіктен, белгілі деңгейде жеңілдік жасаған ... Еш ... ... беру керек.
Үшінші, оқығысы келетін талапты жастарға кедергісіз виза беру. Сонымен
бірге Қытайдағы қазақ елшілігі жанынан ... ... ... ... ... жағдайы жоқ қазақ балаларын тестілеуден ... ... ... ... оқуға әкелу.
Төртінші, қазақ жастарының жұмысқа орналасуын мемлекеттік деңгейде
қадағалап, көші-қон саласының ... ... ... ... ... ... Отанға еңбек етуге деген ынта-жігерін шыңдау.
Бесінші, мемлекеттік телеарнадан, әсіресе ... ... ... ... ... «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан аптасына ... ... ... ... ... ... деген тілегіміз бар.
Алтыншы, бейімдеу орталығы ашылса, мемлекетте ... ... ... ұлттың саны 75 пайыздан төмен болмауы тиіс. Ал бізде, 67 ... ... бұл ... ... қандастың үлесінен шешіп алуға толық
мүмкіндігіміз бар. Мәселен, шекаралық аймақтағы ауылда адам саны өте ... ... ... ... ... керек. Қай әкім қанша оралманды
көшіріп әкелді, қанша қандасқа жағдай жасады? Жергілікті атқарушы билікке
берілген баға ... ... ... осындай кемшіліктердің салдарынан жаңадан
келген ағайындар не жұмысқа тұра алмайды; не үй ... егін ... ... жер ала алмайды. Сосын ақырында күн ... ... ... ... ... мәжбүр болады. Мұдай жағдайдан кейін өзгелердің де
Қазақстанға ... ... ... ықласы су сепкендей басылады. Бұл жағдай
біздің бәрімізді де ойландыруға ... ... ... ... ... ... қойып, шешетін уақыт әлдеқашан жетті.
3.2 Шет елдегі қазақтардың елімізге ... ... ... ... ... саясаты жетілдірудегі негізгі бағыттары
– мемлекетімізде көші-қонға қатысты туындап жатқан мәселелерді шешудегі
мемлекетіміздің ... ... ... ... ... Сонымен қатар,
көші-қон саясатын ... ... мен ... ... ... ... ... саясатының мақсаты - еліміздің ұлттық
бірдейлігі мен қауіпсіздігін сақтау және ... ... ... көші-
қонды қысқарту мен сұрыптаушылық көші-қонды қалыптастыру жолымен көші-қон
процестерінің келеңсіз салдарын азайту болып ... ... қол ... үшін ... ... органдарының алдында
орта және ұзақ мерзімді перспективада мынадай міндеттер тұр:
- көші-қон процестерінің келеңсіз ... ... алу, ... ... ... құқықтары мен мүдделерін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... тәртібін оңайлату және
тартылатын шетелдік жұмыс күшінің сапалы құрамын реттеу ... ... ... бар ... ... ағынын ынталандыру;
- шетелде тұратын этникалық қазақтардың қайтып оралуын ынталандыру;
- көшіп келушілердің тез арада ... мен ... ... және көмек көрсету;
- отандық жұмыс күші тарапынан бәсекелестік жоқ салаларға шетелдік жұмыс
күшін тарту;
- Қазақстан ... 2015 ... ... аумақтық даму
стратегиясына сәйкес ... ... ... ... заңсыз көші-қон мен адам саудасының жолын кесу, сондай-ақ шекара
посттарына және өзге де ... ... ... ... ... ... мониторингін қамтамасыз ететін қазіргі ... ... ... ... ... ... халықаралық шарттарға қосылу, көшіп-
қонушыларға қатысты ақпарат алмасу;
- көші-қон мәселелерін шешу бөлігінде шет ... ... ... үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл;
- оралмандардың, босқындардың, еңбек мигранттарының проблемаларын шешу
саласында ... және ... ... ... жасасуға
бастамашылық жасау;
- көші-қон саласында ТМД ... ... ... ... ... ... көші-қонды мәселелерін шешуде ... ... ... ... ... ... ... салдарының келеңсіз
салдарының алдын алу, болдырмау және ... яғни ... ... ... мәселелер орнын таппай отыр. Соларды шешудегі
мемлекеттің қолданатын саясаты. Ал, ... ... ... ... ... етуі, ол елімізге келіп жатқандардың құқықтарының
дұрыс жүзеге аспауына байланысты туындайтын кикілжіңдерді ... ... заң ... ... ... ... жемқорлардың ісінен ала
алмауы немесе квотаға ілінбей қалуын жатқызуға болады.
Сонымен ... ... ... шетелдік жұмыс күшін тартудың тәртібін
оңайлату және тартылатын шетелдік жұмыс күшінің ... ... ... ... инновациялық әлеуеті бар шетелдік мамандардың ағынын
ынталандыру. Яғни мемлекеттік ... ... шет ... ... ... ... ... жұмыс күшінің сапасын арттыру.
Олардың келуінен өз азаматтарымыздың жұмыстан шектеліп қалмауын ... ... ... тез ... бейімделуі мен етене араласуына жәрдемдесу
және ... ... өте ... ... бірі ... ... ... келіп жатқан қандастарымыздың мемлекетке тез ... ... ... жасау. Бұл мақсатта, мемлекеттің саясаты оларды орналастыру
ерекшелігінде байланыстыруда, сондықтан оларды әр аудан облыстарға бөледе.
Егер келгендерді бір ... ... ... олар ... ұлт ... сүріп кетулері мүмкін деген қатар бар.
Тағы бір мәселе, көші-қон процестерін реттейтін халықаралық шарттарға
қосылу, көшіп-қонушыларға қатысты ... ... Бұл ... шет елдік
тәжірибемен алмасу арқылы, керек мәселелерді шешудегі моделдерді ... ... ... практика жүзінде тәжірибесі бар болғандықтан,
оның ... ... ... алып ... ... қандастарымызды қайтарудағы мәселе, ... ... ... ... шешу ... ... көпжақты халықаралық шарттар жасасуға бастамашылық жасау. Бұл ... ... ... ... келетін болса, сол мемлекетпен екіжақты
келісім арқылы жүзеге асыру. Бұның тиімділігі, ол мемлекеттердің көмегімен
қандастарымызды өз ... ... ... ... кейбір
мемлекеттерде отандастарымызға сол мемлекеттің азаматтығын алғызып, ... ... еш ... ... Мысалы, Қытайда көптеген
қазақтар бар, соларды мал бағу үшін ... ... ... ... ... күні ұрыс ... ... кім өз бауырына оқ атады. Қытайлардың ... ... ... да ... ... ... ... «Қара қытай
қаптағанда, сары орыс бауырыңдай көрінер» - деп. Олардың ... не ... ... ... ойым ... те ... ... енді мемлекетіміздің  көші-қонды реттеудегі бағыттарының түрлеріне
жеке-жеке тоқталатын болсам, ... ... ... кетушілер
саласындағы көші-қон саясатын қарастырсам. Мұнда, ел халқының табиғи көбеюі
мен өздігінен қозғалысының проблемалары елде ... ... ... ... ... ... кетушілер елдің әрбір азаматына халықаралық танылған
құқықты - тысқары жерлерге кетуі мен ... ... ... ... ... әрі де ... бағытталған. Сонымен қатар ықтимал қолайсыз моралдық,
экономикалық, саяси және өзге де ... ... алу ... ... ... болашақтағы тұратын жерлері туралы мейлінше ... ... ... Міне осы ... ... ... жүзеге
асыру болып табылады. Басқа елге ... ... еш ... ... ... ... ... жатқан жұмыс күші экономикамызға
кері әсерін тигізеді. Сонымен ... ... ... ... да әсері
мол.
Республикада туылғандарға және оның шегінен тыс ... ... ... ... ... ... жағдайында Қазақстанның
ұлттық бірдейлігін сақтау және дамыту ... ... ... ... беру де ... ... қарастырылған
мәселенің бірі болып табылады. Сондықтан да, ... да ... ... ол мемлекетіміздің заңдарында қарастырылғандықтан, заңды болып
табылады.
Ал, енді шет ... ... ... ... ... саясатын қарастыратын болсам, біріншіден мамандарды іріктеу
критерийлеріне негізделген көшіп-қонушыларды ... ... ... ... ... өзі қандай жетістік болар еді, мелекетімізге көшіп ... ... ... ел ... ... жұмыс күшін
жақсартуға көп септігін тигізер еді. Сонымен ... ... ... тарту ең тиімді шешім болып табылады. Тіпті халқымыздың білімділігін
көтеруге де әсері тиеді.
Сонымен қатар, өңірлердің демографиялық және ... ... ... ... нарықтарын негізге ала ... ... ... ... ... әзірлеуді ұсынып отыр. Бұл
мемлекеттің саясаты бойынша ... ... күн ... төмен, жұмыс күші
әлсіз аудандарға шет ел мамандарын ... ... ... ... ... күн көріс деңгейін көтеру. Келіп жатқан мамандарды ... ... ... ғана ... сонымен қатар мемлекеттің артта
қалып қойған аудандарына да тарту ... ... Бұл ... ... ... ... ... азаматтарымызды жұмыстан шектемеуді ... ... ... келіп жатқан мамандарды тек белгілі бір ... ... ... мемлекетімізде ары қарата да қалуына жағдайлар жасау.
Себебі, басқа ... ... ... оң ... ... дамуына да пайдалану болып табылады.
Көшіп келушілерді заңдастыру, бейімдеу және қазақстандық қоғамға етене
араласуы жөніндегі шаралардың жүйелерін ... ... ... Бріншіден,
көшіп келгендерді заңды түрде, толық ... ... ... көп ... бөлу ... ... яғни ... олар қанша айтқанмен де ... ... ... ... жылы көз ... ... еш нәрседен шектемеу арқылы мемлекетімізге
тез арады сіңіп кетуіне ықпал жасау болып табылады.
Ал шет ... ... ... ... ... өзі белгілі бір дәрежеде көшіп келушілерді етене араластыру
контексінде ... ... ... ... ... ... тағы да ... көші-қонын реттеу маңызды болып отыр. Себебі
мемлекетімізге шет елдерден келіп ... ... ... ... саны ... артуда. Сол себепті, еңбек көші-қонын реттеу жөніндегі көші-қон
саясаты мемлекет ... ... деп ... салаларда
(нанотехнология, биотехнология, ақпараттық жүйелер, ... пен ... ... ... да ... ... жұмыс істеу
үшін шетелден біліктілігі жоғары кадрларды тартуды көздейді. Келісімшарт
негізінде жұмыс істеу үшін ... даму ... мен ... үшін ... көптеген қазақстандық мамандардың шетелге ... ... ... ... ... ... кіру жағдайында республикада
қайталама еңбек нарығына және жұмыспен қамту саласына біліктілігі жоқ еңбек
көшіп-қонушылары тартылатын болады.
Аталған бағытты іске ... ... ... ... ... ... ... артықшылықтарын күшейту, атап айтқанда:
- ғылымның, экономиканың жоғары ... және ... ... еңбек ресурстарына ұзақ мерзімдік сандық және
сапалық қажеттіліктерін бағалау және оларға жүйелік ... ... ... ... ... ескере отырып, халықтың көші-
қон ұтқырлығын арттыру тетіктерін жетілдіру;
- жергілікті кадрларды даярлауды және ... ... ... ... ... бар ... үшін экономикалық
ынталандыру шараларын жасау;
- Қазақстан Республикасынан шетелге жұмыс күшін заңды және ... ... ... ... ... ... ... шаралардың арқасында мемлекетіміздегі еңбек көші-қонын
реттеу өз орнын табар еді. ... ... бұл ... ... ... ... тоқтатуға септігін тигізер еді.
Ішкі көші-қонды реттеуге келетін болсам, ауылдық аудандардан ... ... ... ... ... нысаны болып табылады,
мұның өзі урбанизация процесі күшеюінің дәлелі.
Перспективасы жоқ өңірлерден перспективалы өңірлерге халықтың көші-қоны
байқалып ... ... ... ең алдымен:
- жұмыс күшінің аумақтық ұтқырлығын арттыру үшін экономикалық жағдай
жасауға (тұрғын үй ... мен ... ... тең ... қамтамасыз
етуге);
- өңірлік еңбек нарықтарының теңгерімділігін қамтамасыз ету ... ... ... ... қайта бөлуді ынталандыру
тетігін әзірлеуге;
- өңірлердің экологиялық жағдайының, атап айтқанда таза ауыз ... ... ... ... ... оның ... ... күйзелуінің мониторингіне;
- ішкі көшіп-қонушыларды тең де теңгерімді орналастыруға бағытталған
шараларға негізделеді.
Тұтастай ... ... ішкі ... ... шешу ... 2015 ... асыруды ескере отырып жүзеге
асырылатын болады. Сонымен ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдай жасауға ықпал жасау керек. Мұнда халықтың тұрғын
үймен қамтамасыз етілуін, ... ... ... ... дамуы дұрыс болса,
яғни халыққа жұмысқа тұру қол жетімді болса, олардың нашар ... ... ... көшуі бірден бәсеңдер еді.
Ал енді, қазір елімізде бірден-бір проблема туғызып отырған ол – ... ... ... ... ... ... ... маңызды құраушысы ел
қауіпсіздігін қамтамасыз ету, заңсыз ... ... ... болып табылады.
Бұл бағытта елдің шекарасы жаңадан техникалық және ұйымдық нығайтылатын ... ... ... ... және виза беру ... ... Транспаренттілік пен заңдылық принциптерін сақтау
мақсатында көшіп-қонушылардың елге ... ... ... және адал ... бөлігінде оларға тұрақты негізде мониторинг жүзеге асырылады. Елде
болудың қандай да бір ... ... ... ... көшіп-қонушыға оны
ұстаудың, қайтарудың және/немесе депортациялаудың, не ... елге ... ... және халықаралық танылған ережелері ... ... ... ... ... мемлекетіміздегі заңсыз көші-қонның аяқ
алуын тоқтатуға болады. Әрине ол оңай шаруа емес, бірден толығымен ... ... ... ... ... ... ... ықпалын тигізсе де жақсы
болар еді. Мемлекет тарапынан айтылған мәселелер тек қағаз ... ... ... ... оындалса, еліміздегі көші-қонға ... ... ... ... сенімдімін.
Сонымен қатар, іске асыру этникалық және еңбек көші-қоны ... ... ... ... көрсете отырып, оралмандарды бейімдеу
және кіріктірудің аймақтық орталықтарын құруды ұсынып отыр. Мұнда, қазірдің
өзінде ... ... 14 ... ... ... бар ... Соған тағы да оралмандардың қалаулары бойынша да, мемлекетке ... ... ... ... тағы да ... бейімдейтін
орталықтар ашудың жақтарын қарастыру айтылған. Сол арқылы, қандастарымызды
кіріктірудің аймақтық орталықтарын құруды да қарастырып отыр.
Ал білімі мен ... ... ... ... болуын қоса
алғанда, көшіп келу квотасына оралмандарды енгізудің нақты критерийлерін
белгілеуді де ұсынып отыр. Бұл да бір ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ауылдарда тұратын қандастарымыздың
квотаға ілінбей қалу ықтималдығы да бар. ... ... ... жұмыс күшін квоталауды және экономикалық мақсаттылық тестін
сақтауға;
- іріктеу әдісін қолдана отырып, икемді визалық тетігін жасауға;
- ... ... ... тартудың рәсімін жеңілдетуге;
- заңсыз көшіп-қонушыларды жұмысқа тартқаны үшін ... ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Көші-қон мәселелері бойынша ... ... ... және ... форумдармен және ұйымдармен өзара ... ... ... басқарудың маңызды құралы болып табылады.
Мемлекеттік саясаттың көші-қон процестерін басқарудың институционалдық
және кадрлық негіздеріне келетін болсам, ... ... ... мен реттеудің қазіргі заманғы жүйесі ... ... ... ... ... байланысты көші-қон саясатын құрылымдау және үйлестіру
бағытында жұмыс жүргізу ... ... ... ... ... ... ... институционалдық база құрылған. ... ... ... ... ... ... ... өзара іс-қимылдың жеткіліксіз деңгейі жиі ұшырасады.
Көші-қон ... ... мен көп ... ... органдар мүмкіндіктерінің тар бейінділігін, сондай-ақ олардың
қызметінің үйлесімсіздігін ескере отырып, осы процеске және ... ... ... ... ... ... үшін бірыңғай
буын құру тиімді болып табылады екен.
Көші-қон дамуының үлгі заңдылығын ... ... ... ... ... кешенді көзқарасты іске асыру үшін қажетті
алғышарттарды ... ... ... ... процестеріне және олардың елдің әлеуметтік-
экономикалық дамуына тигізетін ... ... ... ... ... болжау және реттеу мәселелері бойынша ... ... ... ... ... ... және бағалау үшін индикаторларды
енгізу қажет (қосымшада көрсетілген).
Қазақстанның әлемдік шаруашылық байланысқа кірігуі жағдайында ... ... ... ... ... ... айрықша маңыздылығын негізге ала отырып:
Біріншіден, көші-қон мәселелерімен айналысатын кадрлардың біліктілігін
мақсатты да жүйелі арттыруды қамтамасыз ету;
Екіншіден, көші-қон саласында мамандарды ... ... ... ету ... ... ... іске ... жөніндегі кадрлық
қамтамасыз ету жетілдірілетін болады.
Сонымен, тек реттеу керек дей ... осы ... ... ... да ... ... маңызы көп. Өз ісіне ... ... ... алға ... да көп әсер ... ... ... көші-қон процестерін мемлекеттік басқаруды
ақпараттық сүйемелдеуге келсем, ... кез ... ... ... ... ... және ... мемлекеттік бағдарламаларды тиімді іске ... ... ... ... ... мен ... етуге байланысты.
Осыған байланысты, тиімді өзара іс-қимыл жасау үшін мемлекеттік органдардың
жедел ақпарат алмасу жөніндегі тиімді ... ... ... ... ... ... ақпараттық сүйемелдеудің маңызды сәті көші-қон
саласында болып жатқан объективті ... ... ... үшін оның ... ... ... ақпарат құралдарында кеңінен насихаттау болуға
тиіс.
Мемлекет тарапынан осы мәселелерді шешу үшін жүзеге асыру елдегі көші-
қон процестерінің нақты ... ... ... әр түрлі ақпараттық-
талдау кітапшаларын, анықтамалықтарды, буклеттерді тарату, ... ... ... конференцияларды, семинарларды
өткізумен, әр түрлі теле және ... ... қоса ... ... бұл ... ... ... асыру үшін қаржылай да
көмек қажат. Мемлекет тарапынан көші-қон саясатын ... ... ... ... ... мемлекеттік көші-қон саясатын ресурстық
қамтамасыз ету оның ... ... ... ... ... ... және орналастыруға республикалық бюджеттен 2003 жылы
3,4 ... ... 2004 жылы 7,0 ... ... 2005 жылы 11,4 ... теңге,
2006 жылы 11,1 млрд. теңге, 2007 жылы 12,1 млрд. теңге бөлінді. Ал, ... ... ... көш» ... ... ... ұлғайтылған болатын.
Сонымен қатар, көші-қон саясатын іске ... ... ... қаржыландырудың
мөлшерін ұлғайтуды қажет ететіндігін жоғарыдағы ұсыныста байқадық.
Бұл ... 2012 жылы ... ... мен ... ... іске ... ... іс-шаралар жоспарын әзірлеу кезінде
анықталатын болады. Бірақ, қаржы көлемі ұлғайған сайын жемқорлық та көбейіп
кетпей ме деген үрей ... ... ... ... да ... ... ... Жалған құжаттар дайындалып, көшіп келмеген шет елдегі
қандастарымызды көшіп келгендер ... ... ... ... із-
түзсіз жоғалып кеткен. Сол себепті, ... ... ... ... ... ... алдағы уақытта жемқорлықтың көбейіп
кетпейтіндігін де қадағалаған жөн. Сол арқылы да құқықтық қамтамасыз ету ... ... ... ... ... алдымен шетелде тұратын отандастарымыздың қайтып ... ... ... ... де ... ... ... ұлттық бірдейлілігін сақтау және дамыту керек. Басым
салаларда жұмыс істеу үшін шетелден ... ... ... ... және ... өз ... ... негізделген
Қазақстанның бәсекелестік артықшылығын дамыту маңызды. Білімін, кәсібін,
инвестициялық және қаржылық ... ... ... көшіп келушілерді
таңдау тәсіліне негізделген сұрыптау жүргізу арқылы келушілердің ... ... ... жасауға болады.
Қазақстанға көшіп келушілердің елде болуының ашықтығы ... ... ету, ... ... елде ... құқықтық
қамтамасыз етудің түрлі ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз мониторингтің жүргізілуін
көздейтін айқындық және заңдылық тетігі болып отыр. Баспана беру туралы
өтініш сұраған ... ... ... да ... қаржы көмегін
тигізуге ұмтылу арқылы жәрдем беру.
Міне осы жағдайларды ескерген кезде ғана көші-қон ... ... ... көз ... ... ... ... көмектессек
олардың бейімделуінің өзіне зор ықпалын тигізер еді.
Қазіргі кезде жемқорлыққа қарсы жүріп жатқан шаралардың көбейіп келе
жатқандығын ... ... ... ... да ... ... ... деген ойдамын. Сонымен қатар істің оңға басуына да өз септігін
тигізбек.
Енді осы жоғарыдағы ... ... ... ... нәтижелерді күтуге болар еді. Көзделген шараларды іске асыру көші-
қон ағынын реттеу ... ... ... ... ... бейімдеу және қазақстандық қоғамға етене араластыру үшін ... ... ... ... нарығын қалыптастыру үшін сыртқы еңбек көші-
қонын ... ... ... деп күтіледі.
Көрсетілген шаралар басымдықтарына қарай кезең-кезеңімен ... ... ... ... ... инновациялық және
инвестициялық әлеуеті жоғары көшіп-қонушыларды тартуға негізделген ... ... ... ... ... ... ... 2014-2015
жылдары елдің әлеуметтік-экономикалық қажеттіліктеріне ... ... ... реттелетін болады.
Жалпы алғанда:
- көшіп-қонушылардың еңбек және әлеуметтік құқықтарын қорғауға;
- көшіп келушілердің қоғамға ойдағыдай бейімделуі және ... ... ... ... ... ... күшін қажет етуін және республиканың
еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың теңгерімділігін ... ... ... ... ... көшіп-қонушылардың еңбек және
әлеуметтік құқықтарын қорғауға ... ... ... ... ... жүзеге асса оралмандардың жағдайлары жақсарып қалар
еді.
Енді осы бөлімде ... ... ... ... олардың
толығымен орындалуы көші-қонды реттеуге көп әсерін тигізер еді. ... да ... ... ... жатқандығын анықтадым. Сонымен
қатар, осы саланы реттеудегі арқылы қаржылық, ... ... ... ... ... тигізетін үлесі мол екендігіне көзім жетті.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйініне келгенде, Қазақстан тәуелсіздікке
ұмтылған кезеңде мемлекет саясатындағы басты ... бірі ... ... ... Сол кезде ұлт көшбасшысы Елбасы Н.Ә.Назарбаев:
«Бауырларымызға құшағымыз ашық» деп әлемге жар ... ... ... ... ... ... арқасында миллионнан аса қандасымыз елге
оралу бақытына ие болды. Соның есебінен республика халқы бір жарым ... ... Бұл, сөз жоқ, ... ұлы ... Ел үкіметі алдағы
күндерде де көші-қон саясатын ... ... ... ... ... ашу ... ең ... сонау Кеңес Одағынан ... Яғни ... шет ... кеткен кездерінен, содан
кейін барып, тәуелсіздік алған жылдардан бері қарай мемлекетіміздің көші-
қонға ... ... ... саясатына келдік.
Дипломдық жұмыста, көші-қонды зерттеген Кеңес Одағындағы, Қазақстандағы
және шет ... ... ... ... қатар, табиғи
өсіммен бірге көші-қон мәселесінің сабырлы саясаттың, тұрақты экономиканың,
құқықтық қатынастардың, ... ... пен ... ... бірі ... рөлі ... ... анықталды. Еліміздегі
демографиялық ахуалда оң өзгерістерге қол жеткізу үшін көші-қон мәселесіне
басымдылық беріп, табиғи өсімді ынталандыру – ... ... ... ... бірі болып табылатыны айқындалды.
Жұмыста көші-қонды мемлекет тарапынан реттеудегі ... ... да ... ... Мұнда «Халықтың көшi-қоны туралы» Қазақстан
Республикасының 2011 жылғы 22 ... № 477-IV заңы ... ... ... ... Осы Заң ... ... саласындағы қоғамдық
қатынастарды реттейдi, көшi-қон процестерiнiң құқықтық, ... ... ... ... ... ... Республикасының жоғарыда
аталған заңында Оралманға мынандай анықтама берілген – ұлты ... жоқ, ... ... ... келген шетелдіктер болып
табылады делінген. Сонымен қатар, оралмандардың құқықтарын, міндеттерін
және мемлекеттен ... ... да ... ... ... ҚР ... жағдайы және олардың өзгеру
үрдістері талданды. ... ең ... ... ... ... бергі
аралықтағы мемлекетіміздің көші-қон барысы қаралды. Егемендік ел болғаннан
кейінгі қандастарымыздың Отанына жол ... ... ... ... ... халқымыздың саны нақты деректер бойынша бір миллионға, ал,
квотадан тыс өздері көшіп келіп жатқандар есебімен бір жарым миллионға ... ... Бұл ... ... 10 жыл ... 2002-2011 жылдар
аралығында көшіп келгендерден көшіп кеткендерді айыру ... ... 2002 жылы -14 725 ... кемігендігі айқындалды. 2003 жылы бұл
көрсеткіш 8 306 адамға кеміген ... Ал 2004 ... ... ... ... ... Ал 2010 жылы бұл ... 15 465 адамға
жеткен. Ал, 2011 жылы 21 492-ге дейін көтерілген. ... өзі ... ... көбейіп, тіпті кеткендер ... ... ... ... ... көші-қон түрлері және көшіп келген ... ... ... ... де ... Мұнда, көшiп-келу
квотасы бойынша келген оралмандарға мемлекеттен берілетін қаржылай ... ... ... ... жәрдемақы - отағасына 15 АЕК, отбасының
әрбір мүшесіне 10 АЕК; баспана алу үшін - әр ... ... 100 АЕК; ... ... төлеуге 10 АЕК; оралман отбасының жекемүлкін ... АЕК ... ... көмек көрсетіледі екен. Ал бір отбасында 5 адам
деп алып, 2012 жылы АЕК 1618 тенге екенін ... 1 059 630 мың ... ... анықталды.
Көші-қонды жетілдірудегі мемлекеттің бағыттары да анықталды. Яғни
мемлекет тарапынан ... ... ... ұсыныстар
қарастырылды. Мұнда проблемалар көптеп қаралып ... ... ... ... күні ... табар таппасын кім біледі? Бірақ, үкіметтен де көптеген
ұсыныстар ... ... ... қатар жоспарланып жатқан
бағдарламалардың да көп екендігі анықталды.
Сонымен қатар, ұсыныстар да ұсынып ... ... және ішкі ... ұсыныстар да бөліп қарастырылды. Мұнда негізінен оралмандардың
жағдайын жақсартуға және халқымыздың санын өсірудегі ... ... Тағы айта ... ... ... ... ... жүріп жатыр.
Оның мағынасы тұтастану дегенді білдіреді. Ол екі ... - ... ... деңгейде жүреді. Осы тұрғыдан қазақ ... ... ... ... Тақырыптың зерттеулерінде, қазақты тұтастандыратын нәрсе
- ұлттық сана-сезім, танымы мен тәуелсіздік ұғымы! Біріншіден, қай ... ... ... ... - ... деп сезінетін болса,
екіншіден тәуелсіз елде өмір сүрем десе, ерте ме, кеш пе, осы сана ... ... ... кез келгенінде қазақтың дарқандығы,
жомарттығы, бауырмалдығы, сәнқұмарлығы сияқты ... ... ... ... ... ... ... дейін бар. Сондықтан
біз бір менталитетті қазақты ... ... ... ортақтықты,
бірлік пен тұтастықты, әлемдегі бүкіл ... ... ... – Қазақ
елі, қазақ жері екенін дәріптеп, оған қызмет ету - исі ... ... ... іштегі, сырттағы бүкіл ағайынның санасына ... ... ... оралуы арқылы, халқымыздың саны көбейе
беретіні анық. Көшіміз жалғасын таба берсін!
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 ... ... ... ... ... 2012
жылғы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты
бағыты» атты 27 қаңтардағы Жолдауы;
2. Мажитов С.Ф. Формирование исторического ... в ... ... и ... // ... ... и перспективы развития
исторической науки Казахстана и России: Сборник материалов международной
научно-практической конференции (2008ж). – ... ... ... ... ... миграционных процессов на развитие трудового ... ... и его ...... ... ... ... Шонанұлы Т. «Жер тағдыры – ел тағдыры» ...... ... ... Бокейхан А. «Исторические судьбы казахского края и ... ... ...... 2005жыл 28-бет;
6. Козыбаев И. «О репатриации казахов» // Analytic – 2007. № 17, ... ... М.Х., ... Л.Х. ... ... ... ... – Алматы: Өркениет, 2002жыл 144-бет;
8. Бекмаханова Н.Е. «Многонациональное население Казахстана и Киргизии ... ...... ... ... Смаилов А. «Миграция населения Республики Казахстан». ... 2000 ... ... Л.М., ... Ш.А., ... С.Т. ... ... процестер және саясат». Алматы, ... 11-99 ... ... А.Б. ... Казахстана в конце восстановительного периода:
численность, национальный, ... ... ... ... Каржаубаева А.И. «Роль миграционных процессов в ... ...... 2009жыл 29-бет;
13. Тәтімов М.Б. «Демография – халықтану» – ... ... 2005. – ... ... М.Қ., Омарбеков Т. «Тарих тағылымы не дейді?» -Алма-Ата: Ана
тілі, 2003жыл 208-бет.
15. Халықтың көшi-қоны туралы ... ... 2011 ... ... № 477-IV ... «Егемен Қазақстан» 2011ж, №6, 3-бет;
17. «Дүние жүзі қазақтарының қауымдастығы» Алматы: Қазақстан, 2009. – ... ... ... ... 2010ж, №14, ... ... көш» ... 2008 жылғы 2 желтоқсан № 1126 қаулысы;
20. Мақаш Тәтімов «Халықнама немесе сан мен сана» Алматы: ... ... ... саясатының 2007-2015 жылдарға арналған тұжырымдамасы»;
22. Қиянатұлы З. «Монғолиядағы қазақтар» – Алматы: ДҚҚ, 2007. ... ... ... «Ұлт ... ... // ... – 2007. – № ... Тәтімов М.Б. «Қазақ әлемі. Қазақтың саны қанша» – Алматы: Атамұра, 1993
жыл 73-бет;
25. Денисенко М.Б., ... В.А., ... Б.С. ... ... ... ... М.Х., ... В.В. «Народонаселение Казахстана в условиях
суверенитета» – Алматы: Тарих тағылымы, 2010жыл 37-бет;
27. Қазақстан Республикасының Статистика агентігі ... ... З. ... ...... ДҚҚ, 2001жыл 91-бет;
29. «Сыртқы көшіп – қонуды мемлекеттік реттеу» – Алматы: Халықаралық Бизнес
Университеті, Хабаршы №2 (4), 2007 жыл – ... ... ... сөздік. – Алматы, 2007жыл 24-бет;
31. Биекенов К., Садырова М. ... ... ... 2006жыл 17-
бет;
32. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жанындағы «Ақпараттық
сараптау орталығы» //http// www.enbek.gov.kz/tips/tips.php;
33. «Әлеуметтану» еларалық ғылыми-сараптамалық ... № 1(2) ... ... М.Б. ... ... ... ... қайран қазақ!». Қазақ
әдебиеті, ақпан 2010 жыл 19-бет;
35. Шаймерденова Г. ... и ... ... ... // ... жыл ... Лозанна халықаралық менеджмент мектебінің халықаралық бәсекелестікке
қабілеттілік жөніндегі баяндамасы, Москва , 2010 жыл ... және ... ... ... ... ... ... мақсатында
Тарихи отанына оралу мақсатында
Сыртқы көші-қон түрлері
Отбасын біріктіру мақсатында
Білім алу ... ... ... ... оралмандарға мемлекеттен берілетін
қаржылай көмек түрлері
• Бірреттік жәрдемақы: - отағасына 15 АЕК;
- отбасының әрбір мүшесіне 10 АЕК
• Баспана алу үшін:   - әр ... ... 100 ... Әр ... ... ... – 10 ... отбасының жекемүлкін жеткізуге төлеу - 50 АЕК

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 102 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
Көші-қон мәселесі73 бет
«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы11 бет
Ел ордасы астана6 бет
Сандық дифференциялдау әдістері31 бет
ХХІ ғасырдағы орталық азия қауіпсіздік мәселесін нығайту мен жетілдіру жолдары56 бет
Қазақстан Республикасында көші-қон үрдісінің әлеуметтік аспектілері66 бет
Қазақстандағы ауыл шаруашылығын күшпен ұйымдастырудың тарихнамасы35 бет
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь