Қазақ/ағылшын тілдеріндегі етістіктер

АНЫҚТАМАЛАР
5
ҚЫСҚАРТУЛАР
7
КІРІСПЕ 8

1.
ҚАЗАҚ/АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ЕТІСТІКТЕР
10
1.1 Қазақ тіліндегі етістіктердің теориялық мәселелері 10
1.2 Ағылшын тіліндегі етістіктердің теориялық мәселелері 15
1.3 Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл.күй етістіктері 20

2. ҚАЗАҚ/АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ КӨҢІЛ.КҮЙ ЕТІСТІКТЕРІНІҢ СЕМАНТИКАСЫ
27
2.1 Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл.күй етістіктерінің лексика.семантикалық өрісі
27
2.2 Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл.күй етістіктерінің семантикалық ұқсастықтары мен айырмашылықтары
32
2.3 Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл.күй етістіктерінің құрылымдық ұқсастықтары мен айырмашылықтары
39

ҚОРЫТЫНДЫ
48
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
51
ҚОСЫМША А 53
ҚОСЫМША Ә 57
Аталмыш зерттеу жұмыс қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің семантикалық табиғатын анықтауға арналған.
Сөздің мағынасын зерттеу қашанда болсын, тілтанушы мамандарымыздың назарын аударуда. Сөз мағынасын зерттеудің әр түрлі жолдары бар. Сөз мағынасын тезаурустық сөздік бойынша зерттеу, лексикалық мағынаны психологиялық тұрғыдан зерттеу, сөз мағынасын полисемия құбылысы ретінде зерттеу бар, яғни сөздің мағынасын зерттеу қай кезде болсын теориялық және практикалық тұрғыдан өз мәнісін жоғалтпайды. Осыған орай, тіліміздің сөздік құрамын зерттеу ең үлкен өзекті мәселелердің бірі болып саналады.
Қазақ тіліндегі етістіктің лексика-семантикалық топтары жайында Н.Т. Сауранбаев, Ы.Е. Маманов, А.С. Аманжолов, Ә. Болғанбаев, М. Оразов, А. Ысқақов, Н. Оралбай, А. Қалыбаева т.б. ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты қарастырылады. Ал ағылшын тіліндегі етістіктердің құрылым мен сыртқы тұлғалары жайында мына ғалымдардың еңбектерінде айтылған: И.В. Арнольд, А.И. Смирницкий, В.Н. Ярцева, Б.А. Ильищ, Е. Круисинг, К. Гобилд, Х. Пауль, О. Есперсон, И. Иванова, Г. Суит, Ч. Фриз, К. Бюллер, Е.Ф. Жукова және басқа да атақты ғалымдардың атын атап кетуге болады. Салғастырмалы зерттеулер де арналған мынадай еңбектерді де айтуға келеді: Т.Е. Айтмағамбетова, Ш.Б. Арғынғазина, Ш.Қ. Құрманбаева және т.б.
Зерттеу жұмыстың өзектілігі. Етістіктер кез келген тілдің басты сөз табының құрамдас бөлігі болып табылады. Етістіктерді зерттеу, атап айтқанда, туыс емес екі тілді қатыстыра отырып зерттеу қазіргі таңдағы ғылыми зерттеулердің басты өзекті мәселелері болып табылады.
Зерттеу жұмыстың мақсаты. Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің семантикалық ерекшеліктерін айқындау.
Зерттеу жұмыстың міндеттері:
• Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерін лексика-семантикалық өрісін құру.
• Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерін топтастыру.
• Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің семантикалық ұқсастықтары мен айырмашылықтарын зерттеу.
• Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің құрылымдық ұқсастықтары мен айырмашылықтарын айқындау.
Зерттеу жұмыстың нысаны. Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктері.
Зерттеу жұмыстың пәні. Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің семантикалық табиғатын зерттеу.
Зерттеу жұмыстың әдіс-тәсілдері. Зерттеу жұмысында сипаттамалы, жаппай іріктеу тәсілі, топтау, сұрыптау және нақты ғылыми әдістер ішіндегі көңіл-күй етістіктерінің семантикалық табиғатын анықтауға бағытталған компонентті талдау, қазақ және ағылшын тілдері арасындағы айырмашылықтарды анықтауға арналған салғастырмалы талдау қолданыс тапты.
1 Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу ағартуға қатысты еңбектері). – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
2 Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Мектеп, 1966. – 488 б.
3 Академик Н. Сауранбаевтың еңбектері. – Алматы: Кенже пресс, 2000. – 8 б.
4 Оралбаева Н., Әбдіғалиева Т., Шалабаева Б. Практикалық қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 272 б.
5 Исаев С.М. Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша теориялық және практикалық сабақтардың мазмұны: әдістемелік құралы. – Алматы, 2003. – 108 б.
6 Исаев С.М. Етістік түбірінің кейбір грамматикалық ерекшеліктері // Қазақстан мектебі, 1987. – № 10. – 76-79 бб.
7 Төлеуов Ә. Сөз таптары. – Алматы: Мектеп, 1982. – 466 б.
8 Оралбаева Н. Сөз таптары. – Алматы: Мектеп, 1982. – 295 б.
9 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1982. – 275 б.
10 Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. – Астана, 2002. – 784 б.
11 Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі: лекциялардың текстері. – Алматы, 1953. – 488 б.
12 Оралбай Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. – Алматы, 2007. – 203 б.
13 Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Арыс, 2007. – 488 б.
14 Хасенова А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1971. – 307 б.
15 Ақылбекова Г.К. Қазақ тіліндегі он томдық түсіндірме сөздігінде етістіктердің берілуі (кодификациялануы): филол. ғыл. канд. ... дис. – Алматы, 2003. – 122 б.
16 Оразов М. Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктер. – Алматы, 1980. – 176 б.
17 Иванова И.П., Бурлакова В.В., Почепцов Г.Г. Теоретическая грамматика современного английского языка. – М.: Высшая школа, 1981. – С. 287.
18 Маслов Ю.С. К основаниям сопоставительной типологии. // Вопросы сопоставительной аспектологии. – Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1978. – С. 44.
19 Ильиш Б.А. Строй современного английского языка: учебник по курсу теоретической грамматики для студентов педагогических институтов (на английском языке). – Л.: Просвещение, 1971. – 365 с.
20 Смирницкий А.И. Морфология английского языка. – М., 1959. – 372 с.
21 Jespersen S.O. The philosophy of Grammar. – 1995. – P. 277.
22 Иванова И.П. Вид и время в современном английском языке. – 1961. – 200 с.
23 Korsakov A. The Use of Tenses in English. – Kiev.: Lvov University Press, 1969. – 251 p.
24 Rayevska N.M. Modern English Grammar // Vysca skola publishers Kiev. – 1976. – Р. 65
25 Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы: Білім, 1993. – 272 б.
26 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 216 б.
27 Қайдар Ә. Қазақ этнолингвистикасы. – Алматы, 1995. – 320 б.
28 Жукова Е. Ф. Эмоциональные глаголы английского языка: Эмоциональные глаголы английского языка: дис. ... канд. филол. наук: 10.02.04. – СПб., 1993. – 159 с.
29 Леонтьев А.А. Семантическая структура слова. – М.: Наука, 1971. – 216 с.
30 Османова А.Ә. Синонимдес етістіктердің семантика-стилистикалық қызметі. – Алматы: Ғылым, 1991. – 128 б.
31 Словарь по языкознанию. Тіл білімі сөздігі / под ред. Э.Д. Сүлейменовой. – Алматы, 1998. – 550 с.
32 Хасанов Ғ. Семантикалық өріс // Ізденіс. – 1996. – № 5. – 23-27 бб.
33 Кобозева И.М. Лингвистическая семантика. – М.: Эдиториал, 2000. – 352 с.
34 http://engblog.ru/stative-verbs.
35 Аханов К. Тіл білімініе кіріспе. – Алматы, 1962. – 300 б.
36 Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл білімінің проблемалары. – Алматы: Ғылым, 1982. – 352 б.
37 Виноградов В.В. Руский язык. – М., 1972. – 337 с.
38 Салқынбай А. Б. Лингвистикалық түсiндерме сөздiк [Мәтін] / А. Б. Салқынбай, Е. Абақан. – Алматы : Сөздiк-Словарь, 1998. – 304 б.
39 Сулейменова З.Е. Семантическая структура глаголов со значением «радоваться»: дис. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2001. – 152 с.
40 http://kitap.kz/about/16-aza-tilini-mbebap-s-zdigi#.
41 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1966. – 362 б.
42 Сауранбаев Н. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1954. – 220 б.
43 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы, 1974. – 408 б.
44 Қалыбаева А. Қазақ тіліндегі етіс категориясы. – Алматы, 1995. – 356 б.
45 Маманов Ы. Етістік. – Алматы, 1969. -138 б.
46 Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. – Алматы, 1998. – 304 б.
47 Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы, 1989. – 367 б.
48 Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. – Алматы, 2001. – 164 б.
49 Оразов М. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы,1962. – 116 б.
50 Хасенова А.Х. Етістіктердің лексика-семантикалық топтары//Қазақ тілі грамматикасы. Морфология. – Алматы,1967. – 420 б.
51 Маманов И. Қазіргі қазақ тілі (Етістік). – Алматы, 1966. – 156 б.
52 Blokh M.Y. A Course in Theoretical English Grammar. – M.: Vysh. Shk., 2006. – 423 p.
        
        МАЗМҰНЫ
| |АНЫҚТАМАЛАР | |
| | |5 |
| ... | |
| | |7 |
| ... | |
| | |8 |
| | | ... ... ТІЛДЕРІНДЕГІ ЕТІСТІКТЕР |10 ... ... ... етістіктердің теориялық мәселелері | |
| | |10 ... ... ... ... ... ... | |
| | |15 ... ... ... көңіл-күй етістіктері | |
| | |20 |
| | | ... ... ... КӨҢІЛ-КҮЙ ЕТІСТІКТЕРІНІҢ | |
| ... |27 ... ... ... ... ... | |
| ... өрісі |27 ... ... ... көңіл-күй етістіктерінің | |
| ... ... мен ... |32 ... ... ... көңіл-күй етістіктерінің құрылымдық| |
| |ұқсастықтары мен айырмашылықтары |39 |
| | | |
| ... | |
| | |48 |
| ... ... ... | |
| | |51 |
| ... А | |
| | |53 |
| ... Ә | |
| | |57 ... ... hype – ... ... onyma, onoma – ат, ... ...
семантикалық жағынан бірыңғай лексикалық бірліктер тобына кіретін тілдік
бірлік.
Гипонимия – түр-тектік ... ... ... ... кластарға, шағын кластарға, семантикалық
өрістерге және ... ... ... ... ... ... парадигматикалық қатынастары.
Гипероним (грек. hyper – жоғары, үстінде, onyma, onoma – ат, есім,
атау) – ... ... ... түсінігіне қатынасты тілдік бірлік.
Деривация (лат. derivatio – жасалу) – бастапқы тіл бірліктерінен
басқа туынды тіл ... ... ... ... согипоним деп бір ортақ гиперонимдері бар сөздерді
атаймыз.
Контрастивті лингвистика (салғастырмалы лингвистика) – ХХ ғ. 50 ... ... келе ... жалпы тіл білімінің зерттеу бағдары.
Контрастивті лингвистиканың мақсаты – екі ... ... ... ... отырып зерттеу.
Қос сөз – екі сөздің қайталануы және ... ... ... қос сөз – ... ... басқа-басқа екі сөзден
құралады да, жаңа лексикалық мағына туғызып, сөзжасамдық қызмет атқарады.
Өріс – заттардың, ... ... және ... ... бар
құбылыстардың лексикалық жиынтығы.
Парадигматика (грек. paradeigma – үлгі) – 1) ... ... ... ... екі ... қатынасына парадигматикалық не синтагматикалық
байланыста болатын екі аспектінің бірі; парадигматикалық қатынастарды
зерттейтін тіл ... бір ... 2) кең ... тіл ... ... ... ... тәсіл – тілдердің ерекшеліктерін анықтау мақсатында
белгілі бір тілді басқа тілдермен салыстыра отырып зерттеу.
Сема ... sema – ...... ... ... әр түрлі қырлары мен қасиеттерінің тілдегі ... ...... мағынасын оның предикативтік
орталығын құрайтын лексикалық ... ... ... – семаға қарағанда мағынаның жоғары деңгейін білдіретін
бірлік, ол коммутикативті деңгейдегі ... ... қыры ... ... ... ... ... есептелетіні архисема, ол
белгілі топ бірліктерінің қасиеттері мен белгілерін қамтиды.
Семантика ( ... ...... – тіл арқылы берілетін
мазмұн.
Синтагматика – сөйлеуде не ... ... ... ... ... пайда болатын қатынастар. Бұл аспектіде с.
парадигматикаға қарсы қойылады. ... ... ... ... ... ... лексикалық т.б. ... ... ... екі ... ... ... ... (көрші
тұрған сөздердің қатынасы) және дистрибутивті талдау (сөздің ... ... syntaxis – ... ... – 1) нақтылы тілдерге тән
сөйлеу бірліктерін жасау құралдары мен қағидалары; 2) сөйлеу үрдістерінің
пайда болуын ... ... ... Онда ... ... ... мен сөздердің үйлесуі, сөйлемнің жалпы қасиеттері зерттеледі.
Сөздің лексикалық мағынасы ... lexicos – ... ... заттың немесе құбылыстың жиынтық бейнесі болып табылатын сөз
мазмұны.
Туынды сөз – сөзжасам ... ... ... ... Т.с. ... ... ... арқылы жасалған туынды түбірлер, ... ... ... сөз, қос сөз ...... ... словарь.
DSA – Dictionary of Synonyms and Antonyms.
KED – Kazakh English ...... ... ... ... – Синонимдік сөздік.
WD – Webster Dictionary.
КІРІСПЕ
Аталмыш ... ... ... тілдеріндегі көңіл-күй
етістіктерінің ... ... ... ... мағынасын зерттеу қашанда болсын, тілтанушы ... ... Сөз ... ... әр ... ... бар. Сөз
мағынасын тезаурустық сөздік ... ... ... ... ... ... сөз мағынасын полисемия құбылысы ретінде
зерттеу бар, яғни сөздің мағынасын зерттеу қай ... ... ... ... ... өз ... жоғалтпайды. Осыған орай, тіліміздің
сөздік құрамын зерттеу ең үлкен өзекті мәселелердің бірі болып ... ... ... ... ... ... Ы.Е. ... А.С. Аманжолов, Ә. Болғанбаев, М. Оразов,
А. Ысқақов, Н. Оралбай, А. Қалыбаева т.б. ғалымдардың еңбектерінде ... ... Ал ... ... ... ... ... тұлғалары жайында мына ғалымдардың еңбектерінде ... А.И. ... В.Н. ... Б.А. ... Е. Круисинг,
К. Гобилд, Х. Пауль, О. Есперсон, И. Иванова, Г. Суит, Ч. ... ... Е.Ф. ... және ... да ... ... атын атап ... Салғастырмалы зерттеулер де арналған мынадай еңбектерді де айтуға
келеді: Т.Е. Айтмағамбетова, Ш.Б. Арғынғазина, Ш.Қ. Құрманбаева және ... ... ... Етістіктер кез келген тілдің басты сөз
табының құрамдас бөлігі болып табылады. Етістіктерді ... ... туыс емес екі ... қатыстыра отырып зерттеу қазіргі таңдағы
ғылыми зерттеулердің басты өзекті мәселелері болып табылады.
Зерттеу жұмыстың мақсаты. ... ... ... ... ... ... жұмыстың міндеттері:
• Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерін ... ... ... ... ... ... ... топтастыру.
• Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің
семантикалық ... мен ... ... Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің құрылымдық
ұқсастықтары мен айырмашылықтарын айқындау.
Зерттеу жұмыстың нысаны. Қазақ/ағылшын ... ... ... ... ... ... ... семантикалық табиғатын зерттеу.
Зерттеу жұмыстың әдіс-тәсілдері. Зерттеу жұмысында ... ... ... топтау, сұрыптау және нақты ғылыми әдістер
ішіндегі көңіл-күй етістіктерінің ... ... ... ... ... қазақ және ағылшын тілдері арасындағы
айырмашылықтарды анықтауға ... ... ... ... ... ... материалы. Зерттеу нәтижесінде қазақ тілінен 157
көңіл-күй етістіктері және ... ... 145 ... ... 302 лексикалық бірліктер жинақталды.
Зерттеу жұмыстың дереккөздері. Қазақ тілдерінің ... ... ... ... ... сөздігі; Қазақ тілінің
синонимдер сөздігі / Құраст. С. Бизақов, Ә. Болғанбаев, Ш. ... ... ... 2005. -720 б.; ... С. ... ... – Алматы:
Арыс, 2007. – 640 б.; Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің синонимдер ... ... ... 1975.; ... ... ... ... Девлин Д.
Словарь синонимов и антонимов английского ... – М.: ЗАО ... 2002. – 559 с.; Ю.Д. ... В.В. ... Т.Э.
Латышева. Англо-русский синонимический словарь. – М.: Рус. Яз. 2001, -
544 с.; Boris n. ... ... ... – The Hague, ... 301 p.; ... New ... of ... – Massachusetts, 1973. –
909 p.
Зерттеу жұмысының ... ... және ... ... ... ... өрісін талдау барысында жинақталған бірліктер
арасында ... және ... ... ... екі ... ... ... ядролық және перифериялық етістіктерден құралатындығы
зерттелді. Ал айырмашылығы қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... келмейтіндігі анықталды. Екі тілдегі
етістіктерді ... ... екі ... де ... ... ... сема ... Перифериялық семаның өзі интенсивтіліктен
тұрады. Ал интенсивтіліктің мынандай түрлері ... ... ... ... және әлді ... ... ... топты ажырату барысында көрініс
табады; қазақ және ағылшын тілдеріндегі етістіктерге семантикалық ... ... ... ... адамның психикалық және эмоционалды
күйіне байланысты топтастырылғандығы анықталды. Семантикасына қарай бұл
етістіктердің ... ... және ... ... бар ... ... және ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің
құрылымы ... ... ... ... көңіл-күй
етістіктерінің құрылымының 80 пайызын туынды түбір етістіктерден, 15
пайызын түбір ... ... ... Ал, ... ... ... ... етістіктерден, 30 пайызы фразалық етістіктерден, 10 пайызы
туынды етістіктерден тұратындығы анықталды. ... ... ... ... етістіктері жасалынған талдау арқылы туынды түбір етістіктерден, ... ... ... ... ... етістік пен фразалық
етістіктен жасалынғандығы айқындалды.
Диплом жұмысының ... ... ... кіріспеден,негізгі екі
бөлімнен, қорытындыдан, қосымшалардан және ... ... ... ... мен ... ... ҚАЗАҚ/АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ЕТІСТІКТЕР
1. Қазақ тіліндегі етістіктердің теориялық мәселелері
Қазақ тіл білімінде грамматика саласында сөз ... А.С. ... А. ... М. ... Қ. Жұбанов, Ә. Ибатов,
А. Қалыбаева, Т. Қордабаев, И. Маманов, Ғ. ... М. ... Ш. ... Н. ... Т. ... Ә. ... т.б. ... еңбектерінде айтылған.
Қазақ тіліндегі етістіктің лексика-семантикалық топтары жайында
Н.Т. Сауранбаев, Ы.Е. ... А.С. ... Ә. ... М. ... ... Н. Оралбай, А. Қалыбаева т.б. ғалымдардың еңбектерінде жан-
жақты қарастырылады.
Тіл біліміндегі өзекті тақырыптардың бірі болып табылатын ... ... ... ... Қазақ тіл білімінде ... төл ... ... ... А. ... Қ. ... Сауранбаев, А. Ысқақов, Ы. Маманов, С. Исаев, М. Оразов, Н. Оралбаева,
А. Қалыбаева, және т.б. ... ... ... болады.
Ғалымдардың көпшілігі сөз таптарының ішіндегі ... ... ... ... және бұл сөз ... ... оның ... ерекшелігінен, грамматикалық категорияның көптігінен,
сөйлемде атқаратын қызметінен, ... сөз ... ... ... ... ... айтқан.Өзінің көнелілігімен де
ерекшеленетін бұл сөз табына талай ... ... ... ... ... ... ... – заттардың еткен-етпеген істерін
көрсететін сөздер» [1, 231], – деп, оның болымды, болымсыз, есімше,
көсемше ... атап ... ... ... ... ... берсе: «Етістіктер дегеніміз
– заттың іс, қимыл үдерісін, ... ... ... ... райға,
етіске, болымды, болымсыз болып түрленіп, сөйлемді ... ... ... сөз ... [2, 21], Н. ... айтуынша: «Етістік –
қимылдың немесе қимыл түрінде өтетін түрлі процестердің атын білдіретін
сөз ... [3, 8]. Ал ... ... тілі» оқулығында аталмыш сөз
табына мынадай анықтама береді: «Етістік – қимыл-әрекетін білдіретін ... ... ... ... ... да оқулықтарда, грамматикаға арнап
жазылған еңбектерде беріліп жүр. Солардың ішіндегі «етістік ‒ қимыл, іс-
әрекеттің атауы» дегенді С. ... ... ... ... қимыл, іс-
әрекеттің атауын емес, нақ өзін білдіреді, ал атын (атауын) ... бір ... ... ... ...... [5, 81].
С. Исаев өзінің басқа бір мақаласында: «Етістік семантикалық жағынан
тілімізде ... ... ... әр ... ... ... ... болып табылады», ‒ дейді [6, 76].
Етістікке қатысты өзге де ... ... ... Мәселен,
етістіктің негізі, түбірі туралы түрлі көзқарастар бар. Ә. ... ... ... айта келе, «етістіктің түбірі II
жақтың бұйрық райы болады да, оның басқа түрлері осы формасына ... ... ... ... оның ... ... бұйрық
райдан өрбіп жатады: оқы, -р, -йтын, -ғалы, -й, -ған, -ып, -с, -ды, -пты
т.б.», ‒ дейді [7, ... ... ... мағына түбір етістіктің өзінде ... ... қай ... ... ... үшін ... тек ... ғана жалғанады», ‒ дейді [8, 72].
А. Ысқақов сыртқы және құрамы жағынан етістіктердің ... ... ... ... да, ... ... әрдайым бұйрық (тілек, өтініш т.б.)
мәнін білдіріп, бұйрық райдың екінші жағының анайы түрінде ... ... ал, аш, ая, бар, бас, күл, ... тер, сал, сана т.б. ... ... ... абайла, арала, ақылдас, көмектес, майла, сақта,
сырлас, тағайында т.б. ‒ жалаң туынды негіздер. Ал ... ... ... ... одан көп ... ... абай бол, жәрдем ет, алып бер,
жаза сал, қарай бер, тазалап ... ашып иш, ... айт т.б. [9, ... С. ... ... негізі үнемі бұйрық мәнін білдіріп, бұйрық
райдың екінші жағының арнайы ... ... ... ... пікір деп,
бірнеше дәлел келтіреді. Бірінші, бұйрық райдың жекеше II ... ... ... ... бола ... осы ... ... оқытқызба деген етістіктерді түбір деп ... ... ... ... ... түбірге тән грамматикалық
мағына болса, осы ... ... ... ... ... сақтала берілуі керек болады, бірақ қимылдық мағына сақталғанымен,
бұйрық райдың жекеше II жақтық мағына сақталмайтындығын ... ... т.б.), ... II жақ бұйрықтық мағынаның грамматикалық жағынан
тектес серіктері, бірақ арнайы грамматикалық формалары бар II жақ ... ... ... бұйрық рай тұлғаларын қайда жатқызатындығын, бесінші,
бұйрық рай ‒ етістіктің ... ... ... таза
грамматикалық категорияның бір түрі екендігін, алтыншы, етістіктің түбірі
тікелей жіктелмейтінін, ал II жақ бұйрық рай ...... ... ... ... болып табылатынын дәлелдеп көрсетті
[5, 83].
«Қазақ грамматикасы» да бұл мәселеге тоқталмай кетпейді. Етістіктің
белгілі бір ... ... ... және оны білдіретін
грамматикалық формасын бірде етістіктің түбір тұлғасы деп, бірде бұйрық
райдың ... ... ... жақ ... деп екі ... ... ... дейді. Біріншіден, егер бір ғана грамматикалық ұғымды білдірсе, бір
ғана атаумен атау керек. Екіншіден, ... ... ... ... тән мағына болса, онда ол тұлға етістіктің ... ... ... бір ... түрі, көрінісі (бұйрық
рай) бола ... еді. Және бұл екі ... ... ... ашып ... ... түбірі білдіретін жалпы грамматикалық мағына етістіктің
барлық басқа тұлғаларында сақталып тұратын қимылды білдіру ... ... ... ... мағына ‒ етістіктің негізгі сөздермен (сен деген
бастауышпен) сөйлемде ... ... ... ... қарым-
қатынасқа түсудің және соның ... ... ... ... ... ... мағына» [10, 495]. Осы мәселеге байланысты
мынадай қорытынды жасалған: ... ... ... ... іс-
әрекетті, процесті т.б. білдіреді және ол ‒ етістіктің жеке сөз табы
екендігі жеке ... ... ... ... жалпы
грамматикалық мағынасы, ал бұйрық райдың 2-жағы сол етістіктің ... ... ... қарым-қатынасқа түсудің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... түрлену мағынасы,
яғни категориялық грамматикалық мағынасы ... ... [10, ... ... ... райдың II жақ формасындағы етістік түбір етістік
болмайды.
Етістіктің сөйлемдегі қызметіне байланысты ... ... ... есімше, көсемше, қимыл есімі, рай ... ғана ... ... ... ... ... сөйлем
мүшесі қызметінде жұмсалатындығын айтады [11, 65].
Сөз ... ... ... ... ... ... өте үлкені етістік
екендігін айттық. Оның лексикалық мағынасына қарай ғалымдар бірнеше
топтарға ... ... А. ... ... мағына жағынан
жақындықтарына, өзара функция жағынан орайластықтарына ... ... ... ... ... қи, сыз т.б.), қимыл-қозғалыс
етістіктері (ауна, аудар, ... жыт, қаш, ... т.б.), ... (жат, ... тұр, тос, күт т.б.), ойлау-сөйлеу етістіктері
(айт, сөйле, де, ... ... т.б.), ... етістіктері (балала,
жапырақта, гүлде т.б.), бағыт-бағдар етістіктері (бар, әкел, кет, қайт,
әкет т.б.), ... ... ... ... күл, қуан ... ... (жарқыра, күркіре, тарсылда т.б.), дыбыс-сес
етістіктері, көру-есту етістіктері, мінез-құлық етістіктері сияқты
топтарға саралап ... [9, 224], Н. ... ... ... ... ... ... (кел, кет, бар т.б.), қалып етістіктері
(отыр, тұр, жатыр, жүр), ... ... (айт, ... де), ... ... (ішу, ... жазу), қалып-сапа етістіктері (сөну,
жүдеу, өлу), сезіну етістіктері (көру, есту, иістену), ойлау етістіктері
(ойла, түсіну, ... ... ... ... ... ... ... етістіктері (мөңіреу, үру, ұлу), ... ... ... т.б. ... ... ... ... [12, 203], ал С.
Исаев етістіктің негізгі мәні қимыл мен іс- әрекетті білдіру болғанмен,
өз ішінен оларды қозғалыс, ... ... ... өсіп-өнуді
білдіретін, көңіл-күйіне және басқа да ... ... ... ... ... ... байланысты т.б. семантикалық
топтарын қарастыруға болатынын айтады [5, 84].
Осы сияқты ... ... ... да алуан түрлі.
Грамматикалық формаларға бай етістікті ғалымдар жан-жақты зерттеген.
Ы. ... өз ... ... ... ... және ... деп ... бөліп, ал негізгі етістіктің өзін түбір етістіктер және
модификациялық ... деп ... ... ... ... ... ... етістікке, ал белгілі қосымшалар немесе көмекші
етістіктер арқылы үстеме грамматикалық мағына білдіретін ... ... ... ... Салт және ... ... ... күрделі етістік, сыпат, болымсыздық ... ... ... ... ... ... бірінші
түбір етістіктерді, екінші модификациялық етістіктерді, үшінші функциялық
етістік тұлғаларын, төртінші орынға рай, шақ категорияларын қойып сатылап
бөледі [13, 21]. Мәселен, ... ... ...... ...... ал ‒ ма ... бен функцияны жалғастырушы шекара.
Негізгі етістіктер түбір және модификациялық болып екіге бөлінеді.
Түбір етістіктердің бірнеше түрі бар:
Негізгі түбір – Simple ... ... – Derived ... ... – Compound ... ... – Double ... түбір – Composite verb.
Модификациялық етістіктердің де бірнеше түрі бар:
Етіс жұрнағы – Voise derivatives.
Күшейтпелі жұрнақтар – ... ... ... – Complex ... ... ...... формада тұрған етістіктер
немесе жұрнақтардың жалғануы.
Соның ішінде функциялық етістік тұлғаларына тұйық етістік, көсемше,
есімше, шартты рай ... ... ... ... «функциялық
етістіктердің жіктелуі арқылы етістіктердің рай, шақ формалары пайда
болады» [13]. Бірақ «Қазақ грамматикасында» бұл ... қате деп ... ... Бұл ... ... ... рай, ... етістіктің жіктелу тұлғасы емес, олардың грамматикалық мәні
есімше, көсемше сияқты арнайы грамматикалық формалары арқылы беріледі.
Қазақ тіліндегі ... ‒ саны ... мол, ... мен ... кең, ... ... күрделі. Оның грамматикалық категориялары мен
формалары алуан түрлі, синтаксистік ... ... Бұл ... А. ... «Қазақ тілі сөз байлығының тең жарымы ... ... ... ... едік», ‒ деген болатын [14, 24]. Осы
пікірді Ақылбекова Г.К. арнайы зерттеу жүргізіп, дәйектеп ... – тіл ... ... де ... сөз табы ... ... ... лексикографиялану тәжірибелерінен де анық байқалады.
ҚТТС та етістік және ... ... ... ... қамтылып,
сипатталған. Егер сөздіктің бүкіл томы бойынша 67 мың (дәлірек айтсақ
66931) атау сөз қамтылды ... ... оның ... етістік және
етістік формаларына байланысты бірліктер екен» [15, 17].
Қазақ тілінде етістіктерді мағыналық ... ... ... бар. ... ... ... тілі» (1962) атты еңбекте
етістіктер ... ... ... жеті топқа жіктелген: 1. Қимыл-
әрекет мәнді етістіктер (қаз, байла, ақта). 2. ... ... ... ... (жүгір, жығыл, қозғал). 3. Қалып-күй етістіктері (тыңда,
аңда, жыла ). 4. Дерексіз мәнді етістіктер ... ... ... 5. ... ... ... ... гүрілде, шырылда). 6.
Қалыптасу мәнді етістіктер (қоздады, боталады, өс, үлкею). 7. Көмекшілік
қызмет мәніндегі етістіктер (еді, емес, де, деп) т.б. ... ... Ы.Е. ... «Етістіктерді мағыналық ерекшеліктеріне қарай
топтастырып бөлу өте қиын, тіптен ... де ... ... ... ... басты ерекшеліктеріне қарай мынадай бірнеше топқа бөлуге
болады» деп 8 топқа бөлген: 1) ... ... ... ... ... көтеру, шашу т.б.; 2) Қозғалыс қимылын білдіретін
етісіктер: ... ... ... т.б.; 3) Қалып-күй процесін
білдіретін етістіктер: ауыру, ұйықтау, тұру, тынығу т.б.; 4) Көңіл-күйін
білдіретін етістіктер: қайғыру, ... ... ... т.б.; 5) Сапалық
белгінің өзгеру процесін білдіретін ... ... ... ... т.б.; 6) ... ... етістіктері: жымыңдау, қылмыңдау,
гүрсілдеу, бұртию т.б.; 7) Туу, өсу ... ... ... ... ... ... т.б.; 8) ... реңді
етістіктер. Бұлар сөйлеушінің қимылға субъективтік қозқарасын көрсетеді:
азсыну, көпсіну, ұлықсыну, білгішсіну т.б. [2]
Зерттеуші А. Хасенова да ... әр ... ... ... етістік
дейтін межеге сыйғызуға келетін сөздерді іс-әрекет, амал, ... ... ... жағынан төмендегіше бірнеше лексика-
семантикалық топқа жіктеп көрсеткен. ... 1) ... ... ... білдіретін етістіктер; 2) субъекті қозғалысын,
беталысын, бағытын білдіретін етістіктер; 3) субъектінің қалып, сапалық
өзгеру ... ... ... ... 4) бейнелеу
етістіктері; 5) ішкі объектілі салт етістіктер; 6) көмекші етістіктер.
Қазақ ... ... ... ... мен
формаларының байлығы оларды «мағыналық ерекшеліктеріне қарай топтастырып
бөлуде ... ... ... жүр [13, 33]. Сол ... ... ... ... әрқилы топтары бөлініс тапқан. Ал М.
Оразов болса, өз кезегінде етістіктерді 12 лексика-семантикалық топқа
бөлген: 1. ... ... 2. ... ... 3. Қарым-
қатынас етістіктері. 4. Сезіну ... 5. ... ... 6.
Сөйлеу етістіктері. 7. Қалып-сапа етістіктері. 8. Дыбыс-сес ... ... ... ... ... етістіктер. 11.
Эмоционалды етістіктер. 12. Табиғи құбылыстарға байланысты етістіктер.
Эмоционалды етістіктерді өз ... М. ... ... ... психологиялық қалпымен байланысты болады дей отырып, мынадай
топтарға ... 1. ... ... таңырқау, аузы ашылу. 2. Қуану
етістіктері: шаттану, қуану, мәз бол. 3. ... ... ... көңлі толу. 4. Қайғы-мұң етістіктері: қапалану,
қайғыру, қабырғасы қайысу, т.б. [16, 189-192].
Қазақ тілінің сөз таптары ... ... сөз ... ... де ‒ осы ... Бұл сөз табын арнайы зерттеу ертеден
басталып, содан бері көптеген мақала, ... ... ... ... ... Сол ... де етістік және оның тұлғаларының
лексикалық, семантикалық, грамматикалық, стилистикалық т.б. ерекшеліктері
жүйелі түрде зерттеу нысаны болып, дәстүрлі түрде қарастырылды, оның ... ... ... шешімін тапты деуімізге әбден болады.
2. Ағылшын тіліндегі етістіктердің теориялық мәселелері
Ағылшын тіліндегі етістіктердің ... мен ... ... ... ғалымдар еңбек еткен. Олардың ... И.В. ... В.Н. ... Б.А. Ильищ, Е. Круисинг, К. ... ... О. ... И. ... Г. ... Ч. ... К. ... және басқа да
атақты ғалымдардың атын атап кетуге болады. Салғастырмалы ... ... ... еңбектерді де айтуға келеді: Т.Е. Айтмағамбетова, Ш.Б.
Арғынғазина, Ш.Қ. Құрманбаева және т.б. Ағылшын ... ... ... өзі ... ... ... ... екендігін атап кеткен
жөн. Ағылшын тілінде етістіктер көбіне көп морфологиялық категориялар,
олардың бір-бірімен қатынасы тұрғысынан қарастырылады.
Ағылшын тіліндегі ... ... ... сөздердің белгілі
бір сөз таптарына бөліну кезеңінен бастау алады. Кез ... ... ... ... принциптері мен сөз таптарының саны мен сипаты жағынан әр
қилы пікірлер болатыны секілді ағылшын тілінде де сөздерді ... ... ... ... ... сөз ... ... қонымды бір ғана принцип негізінде
бөлуге бағытталған бірқатар жұмыс атқарылғаны анық. ... ... ... ... ... болып шыққаны байқалады. Өйткені
ағылшын тілін зерттеуші ғалымдардың сөз таптары саны мен сипаты ... ... әлі ... дейін бір ізге түспеген.
Ағылшын тілінің алғашқы ғылыми грамматикасының авторы Г. Суит сөз
таптарын ... және ... деп екі ... ... бөледі. Бұл
арқылы ғалым жіктеудің негізгі принципі морфологиялық сипатқа негізделуі
керек деген принцип ұстанады. Түрленетін топқа declinables деп, ол ... зат ... сын ... және ... ... Ал ... мен ... түрленбейтін топқа indeclinables ... ... ... Г. Суит ... бір сөз ... ... ... топтастыруды да ұсынған болатын. Мұнда
атауыш сөздерге зат есімдермен бірге қызметі жағынан ұқсас «атаушы»
есімдіктер ... ... сан ... ... инфинитив
мен герундий де жатқызылады.
Ал адьективті сөздер ... сын ... ... ... ... ... сын есімдер (adjective-
numerals), есімшелер жатады. Етістікті топқа жіктік ... ... ... соның ішінде шақ және етіс категориялары біріктірілген.
Олай болса, инфинитив пен ... ... ... ... ... ... қатарына косылса, морфологиялық қасиеттері жағынан
етістік тобына жатады.
Г. Суиттің пікірінше, сөз таптарының морфологиялық және ... ... ... Ал оның ... ... ... әрекетін былайша бағалауға болады: синтаксистік сипаты
жағынан топтастырғанда, сөздердің лексикалық және ... ... ... ... ... ажырап кеткен болса, екінші жағынан, лексикалық
және морфологиялық жағынан алшақ сөздер бір топқа біріктірілген [15, 24].
Сөз таптарын жіктеудің бірыңғай принципін табуға ... ... ... Ч.К. ... «Ағылшын тілінің құрылымы» (Сһ. Fries.
«Тһе Structure оf English») ... ... ... ... бар. Фриз
дәстүрлі топтастыруды місе тұтпай, сөздердің сөйлемдегі ... ... ... ... ... Фриз ... сөздерді төрт
топқа бөліп көрсетеді: зат ... ... сын ... ... Бұл жіктеуде бірінші топқа Тһе concept was good ... concept ... ... және Тһе clerk ... the ... сөйлемдегі tах сөзінің позициясында тұра алатын сөздер жатады;
екінші топқа жататын сөздер аталған ... is/was, ... ... тұра ... сөздер жатады; үшінші топтағы сөздер
қатарына Тһе concept was good деген моделіндегі good ... ... ... ... жатады; төртінші топқа Тһе concept was ... there ... ... жатады. Бұл жіктеуде етістіктер
екінші топқа жатқызылып отыр [17, 15].
Ағылшын тілінде де ... ... ... тілдердегі
анықтамаларға ұқсас болып келеді. Мәселен, Ю.С. Маслов етістіктерді ... ... ... ... яғни ... бір шақта
динамикалық түрде созылып жататын мағынаны білдереді деп анықтаған ... ... ... сөз ... ... ... сөз ... әлдеқайда бай және көп қырлы ... ... Оның ... ... тілдердің негізгі сипаты болып саналатын синтетикалық
әдіс қана емес, сонымен бірге аналитикалық формалар да ерекше орын алады.
Ағылшын тілінде етістіктер аналитикалық ... бар ... сөз ... айта кеткен жөн.
Ағылшын тіліндегі барлық етістіктер белгілі бір морфологиялық
сипаттарына, атап ... ... шақ ... мен ... ... формасының жасалуына қарай үлкен екі топқа болінеді.
Саны ... ... көп ... ... ... негізгі
стандарттар бойынша жасалатын дұрыс етістіктер (Regular Verbs) құрайды.
Ал екінші топқа стандартқа сай ... ... ... ... ... ... ... тілінде де етістіктің үш қыры ... ... ... ... ... бір қимылды білдіретін сөз табы.
2. Формасы. Етістіктер морфологиялық категориялардың күрделі бір жүйесі.
Ол морфологиялық категорияларға шақ, аспект, рай, ... жақ, және ... ... ... ... сөйлем құрамында негізінен баяндауыш
ретінде жұмсалуынан және олардың өзінен бұрын (children play) ... ... (рlау games) ... зат ... тіркесетіндігі
жағынан сипатталады. Етістіктер ағылшын ... ... ... және сын ... (married young) де тіркес құра алады. Ал
етістіктен жасалатын ... ... ... және ... қызметтері жеке тақырып ретінде қарастырылады [19].
Етістіктердің функционалдық жағынан қызметі ... ... ... ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Ағылшын
тіліндегі етістіктердің сөйлемде қызмет ету ... ... ... ... немесе әлсіздігімен астарласып жатады. ... ... ... ... ... осы ... көп көңіл
бөледі. Ағылшын тілінде етістіктердің негізгі (Simple) және ... ... ... ... ... ... етістіктерді осы
белгісі жағынан жіктеудің принциптерімен бірдей болып келеді. ... ... ... реңкі болуы, сөйлемде жеке қызмет атқара алуы
мен өз алдына жеке сұраққа ... бере алуы ... ... ... Ал көмекші етістіктердің әрі қарай жіктеле түсуі қазақ тіліне
қарағанда өзгешелеу. Ағылшын тіліндегі көмекші етістіктерді көмекші және
байланыстырушы етістік деп екі ... ... орын ... Көмекші
етістіктер өздерінің лексикалық мағыналарын толығымен жоғалтқандықтан,
етістіктің ... ... тек ... ... ... ... ... көмекші етістіктер лексикалық мағынасы жағынан
толық үйлесім таба алатын ... ... ... ... I һаvе lost ту ... деген сөйлемде to lose негізгі етістігі
һаvе көмекші ... ... ... Олай ... ... лексикалық мағынасының толығымен жойылуы аналитикалық
форманың негізгі белгісі болып табылады.
Көмекші етістіктердің ерекше бір түрі байланыстырушы ... ... ... ... ... ғалымдар етістіктің осы түріне
байланысты да ғылыми зерттеу жұмыстарын көп жүргізген. А.И. Смирницкийдің
ұйғаруынша, көмекші етістіктің бұл ... ... ... ... ... оның ... бір ... байланысын көрсету болып
есептеледі. ... ... ... ... жеке
синтаксистік бірлік ретіндегі қызметі ең ... сөз ... ... ... етістіктер туралы мол зерттеу жүргізген ғалымдардың
қатарына Б.А. Ильишты жатқызуға ... Оның ... ... ... да ... сөз ... қарағанда көбірек көңіл бөлінуі
керек. Өйткені етістіктер ағылшын ... ... ... ... ... бар бірден бір сөз табы болып табылады.
Сонымен қатар ол аналитикалық формалары бар бір ғана сөз табы. ... ... ... ... ... формалары жағынан да
басқа сөз таптарына ұқсамайтын ерекше сөз табы ... ... ... ... ... ... ... құрылымына талдау жасаған
етістіктердің морфологиялық категориялары ... ... де әсер ... байқауға болады. Мұндай морфология мен
синтаксиске де маңызды категориялардың қатарына етіс, жақ және ... ... ... ... ... ... осы ... болып келген ғылыми еңбектерді сөз етеміз. Өйткені етістік
тұлғалары белгілі бір категорияларды құрайтыны ... ... ... шақ пен ... ... ... ... мүмкін бе деген сауал
ғалымдар арасында пікір талас ... ... ... ... тұлғаларының өзгеруі оның лексикалық және грамматикалық
мағыналарына әсер етпей коймасы анық. Ағылшын ... ... ... формаларын қарастырып көрейік. Ағылшын тіліндегі
ауыспалы осы шақ пен созылмалы осы шақтың формалары ... ... ... болу үшін ғалымдар «жазу» мағынасын беретін шақ
етістігінің ауыспалы осы шақтың III ... ... ... ... ... s ... жалғанып, writes болып қолданылған тұлғасы
мен дәл осы етістіктің созылмалы мағынасын беру үшін is writing ... ... ... ... ... ... is көмекші етістігі
мен -ing қосымшасы жалғанып тұрғаны ... Енді бұл ... ... қай категорияға жатқызуға болады. Бүл тұлғалар тек шақтық мағына
берумен шектеліп, тек шақ категориясына жатады ма, әлде олардың ... да ... бар ма ... ... ... ... ... Бұл
сұрақтың шешіміне ғалымдардың әр қырынан келуге тырысқанын байқаймыз. Бұл
тұрғыда, О. Есперсен мен И. Иртеньеваның пікірлері ... О. ... ... ... ... созылыңқылықты, яғни ол әрекет ... ... ... болатындығын байқатады деген пікір білдіреді [21].
Н. Иртеньева да осыған ұқсас ойды білдіріп, формасы білдіретін әрекет
екінші бір ... бір ... ... асып ... ... ... [22, 82].
Бұл тұрғыда И. Иванованың да пікірі бар. Бұл ғалым ... ... ... бар ... ... да, оны өзгеше бір
пікірмен түсіндіреді. И. Иванованың пікірінше is writing ... ... ... ... ... ... ... Алайда writes
тұлғасы аспект талабына мүлдем жауап бермейді. ... оның ... және анық ... Осылайша, ғалым қазіргі ағылшын
тіліндегі ... ... ... ғана аспект категориясына қосыла алады,
оларды «аспект шақ формалары» ... ... ... ... Ал кейбір
етістік тұлғалары тек «шақ формасы» болумен ... ... ... ... ... ... [22, 57].
Профессор Б. Ильиш И. Иванованың бұл пікіріне ... ... «И. ... ... жоқ» деген пікірі «жалпы аспектіге
жатады» деген мағынада айтылған ... ... кей ... ... болмайды» деген пікірге қарағанда, «олар жалпы аспектіге
жатады» деген «сөздің берері мол» [22, 81]. ... ... writes – ... ... ... ... ... зерттелетін түрлі
теориялармен бірге біз бұл саладағы бірқатар терминдерді де ... жөн. ... Б. ... ... аспект» деген құбылысты атау
үшін Г. Сyит «белгілі шақ» «definite tenses» ... ... ... Б. ... өз ... ... тіліндегі шақ» сөзі біз шақтан тапқан
бөлек категорияға тән ... ... ... ... деп
жалғастырады [19, 81]. Сондай ақ «созылыңқылық формасы» «expanded ... ... form» ... ... де дәл осы ... білдіру
үшін қолданылғандығын атап өту керек.
Жалпы алғанда, ағылшын тіліндегі «аспект» категориясы тек морфология
мен синтаксис ғана ... ... ... ... мен стилистикада да
айтарлықтай елеулі орны бар категория болып саналады.
Ағылшын тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Ағылшын тілінде аспект категориясының
орны туралы пікір қайшылықтары мол болғанымен, шақ ... ... ... ... ғалымдар арасында wrote, writes және will write етістіктері
білдіретін шақтардың арасындағы ерекшеліктер туралы ... ... ... ... Шақ категориясында көп жағдайда ағылшын тілінде
неше шақ бар деген мәселенің шеңберіндегі зерттеулер сөз болады. Шақ
формаларының ... ... та ... назарынан тыс қалмаған.
Ағылшын тілінде «аяқталған» (perfect) шақ формалары ғалымдар арасында
қызу тартысқа түскен тақырыптардың қатарына жатады. Аяқталған осы ... present perfect) һаve ... ... ... ... ... білдіретін мағынасын ғалымдар өткен шақта жүзеге ... ... бір ... бар, яғни ... ... ... осы шақта
аяқталып қалған әрекеттің мағынасын білдіреді деп түсіндірген.
Ағылшын тіліндегі шақ категориясына байланысты зерттеулер шақтың саны
мен ... және ... ... ... мен ... ... байланысы тұрғысынан жүргізілген.
Ағылшын тіліндегі етістіктердің шақ категориясының арнайы анықтамасын
қарастырудың ... жоқ. ... өзге ... мысалы қазақ
тіліндегі анықтама ағылшын тілі үшін де жарамды.
Ағылшын тілінде негізінен өткен шақ, осы шақ, ... шақ ... кей ... ... ... ... шақтың бар болуына
күмәнмен қарауы зерттеу қызығушылығын арттырады. Мысалы, О. ... ... өз ... ... рет ... Бұл ғалымның келер шаққа
шүбамен қарауының себебін оның ... + ... ... түсіндіріледі. О. Есперсонның пікірінше shall міндеттеу
мәнінің элементі, ал will ерік ... ... ... ... ... ... ағылшын тілінде таза келер шақты білдіретін арнайы
форма жоқ. ... шақ пен осы ... ... тұлғалары белгілі болғанымен,
келер шақ үшін қолданылатын арнайы форма жоқ [21, ... бұл ... бір ... ... көзқарасы деп түсінеміз.
Өйткені ағылшын тіліндегі ғылыми ... ... ... келер шақты
мойындайтыны даусыз. Мәселен, I am so sorry, I am afraid I will һаvе ... bаск tо tһе һоtеl – (R. West) ... ... ... ... ... келер шақтың мағынасы басым ба, әлде міндеттілік мәні басым ба
деген сауал туындайды. Біздіңше, бұл ... ... ... ... ... басым. Ал міндеттілік мәні will формасына емес, һаvе
tо оралымына тән деп түсіну ... ... ... ... ... пікір білдірген ғалым
Д. Корсаков болды. Ол өз еңбегінде абсолюттік және ... ... және ... ... ... ... ... тырысқан.
Динамикалық шақ деп ол созылыңқылық аспектісін ... ... ... мән ... шақты түсінеді [23, 26].
Ағылшын тіліндегі рай категориясы да ... мол, әр ... ... ... жатады. Б. Ильиштың пікіріне сүйенсек,
ағылшын тіліндегі рай категориясының айналасындағы пікір алшақтықтарының
көптігі ол туралы ортақ ... ... бәрі ... ... ... емес секілді [19,100]. Рай айналасындағы бірнеше пікірлер
ғана талассыз болып есептеледі: Ағылшын ... рай ... ... ... тіліндегі етістіктерде кемі екі рай ... және бірі ... рай ... ал ... рай формаларының
саны, сипаты, шағы туралы біркелкі пікір қалыптаспаған.
Жоғарыда айтылып өткендей, рай ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі ашық рай мен шартты
райдың айналасында бірнеше мәселе шоғырланған. Бұл ... ... ... ... мен ... ... қатынасқа байланысты.
Кейде белгілі бір форманың екі немесе бірнеше қатынасы болуы мүмкін. Ал
кейде бір ғана ... ... ... ... арқылы беріліп жатады. Бұл
екі қиындықтың алғашқысын we should come қиысуы арқылы түсіндіруге
болады. Мүнда I ... we should come here tomorrow again ... ... should come ... we ought to come ... баламасы ретінде
жұмсалып тұр. Ал If you knew that he wants us to we should come to ... ... ... should come ... ... бөлек. Онда бұл
оралым арқылы анық шарттылық мағына берілген. Демек рай ... ... ... ... ... ... жасауға болады.
Ағылшын тіліндегі етіс категориясы да өзіндік қиыншылықтары ... ... ... ... Бұл ... проблемалары да,
негізінен, мағына және форманың ... мен ... ... ... ... негізгі етістік ұқсас болса да, I
ореned the door деген сөйлем мен the dооr is ... ... бір ... ... ... етіс ... грамматикалық
мағыналары қосылып отыр.
Етіс категориясының анықтамасына байланысты екі көзқарас бар. ... етіс ... ... ... және ... арақатысын
білдіретіндігіне қатысты пікір. Екіншісі етісті тек қана ... ... ... ... деп ... пікір.
Етістіктің тұлғалық ерекшеліктерінен шақ мағыналары да ... ... ... ... терминологиясында іс-әрекет
жүзеге асатын мезгіл немесе қалып арнайы «шақ» (Tense) ... ... ... ... ... ... өзіне тән қиындықтары бар.
Бұл қиындықтар көбінесе шақ, аспект, рай, модальдік немесе көмекшілік
сынды салалармен байланысып жатады [24].
1.3 Қазақ/ағылшын ... ... ... – табиғаттың бір бөлшегі. ... ... ... ... ... ... ... әсер етері сөзсіз. Яғни, адамды
қуантуы немесе ренжітуі, ... ... ... ... болған
шаттық, мұң, үрей, қорқу, масаттану, өкіну – міне бұлар түрлі көңіл-күй
мен эмоциялар көрінісі.
Эмоция – ... emotion, ... ... emovere ... ... сөзді білдіреді. Яғни, адамның психикалық әрекетінің бір
көрінісі. Екінші сөзбен айтқанда адамзат өзін ... ... ... ... ... ... ... қабылдай алмай, оған өзгеше баға
береді. Ол әрекеттің кейбірін ... ... ... ... – бұл ... ... өмір шындығы және өз басына деген
өзіндік ... ... ... бар ... мен ... ... біздің организмімізде болып жатқан өзгерістер эмоция
мен көңіл-күйлердің қайнар көзі болып табылады. ... ... ... ... су ... ... туғызады. Егер шөлдемеген адамға суды
зорлап ішкізсең, онда ... ... ... ... ... тыңдау сүйсіндірсе, ал бірақ концерт тым ұзаққа созылып кетсе,
толғаныс күші әлсірейді, адам жалығады.
Көңіл-күй мен ... ... өте ... де ... ... ... адам
бойында неден, қандай жағдайда туады? Бұл сұраққа жауап беру ... ... ... ... ... да, жануарға да тән. Адам эмоциясы ас ішу, тұрғын үй,
киім қажеттіліктері, ... ... ұйқы ... жағдайда туады. Адам эмоциясы реттеуші және сигналдық
қызмет атқарады. Ол ... ... ... ... ... ... адамның жан дүниесін күйзелтеді. Олар психикалық жүйке
ауруына ... етуі ... Сол ... қуану, шаттану, күлкі сөз арқылы
сыртқы қозуларды эмоциялық реттегіштік қасиетті бәсеңдетеді [25].
Айналадағы ... ... ... адам ... ... ... ал ... керісінше іске аспай
жатса, онда жағымсыз ... ... ... Жеке адам өмірінде эмоциялық
күйлердің мәні бар. Мысалы: көңіл-күй жақсы болса, адамның танымдық және
еріктік ... ... ... ... ... ... ал ... осы көңіл-күй
көңіл-күйді күшейту болып табылады. М. Оразов «Эмоция мен экспрессияны
мағына жағынан ажырату бар. ... ол ... ... тән, ал ... жат. ... бар жерде экспрессияның болары анық. Эмоцияның пайда
болу жолын анықтау үшін экспрессияның көмек беретіні ...... ... ... ... ие. Жақсы мен жаман, қуаныш пен қайғы,
күлкі мен жылау, қарғыс пен алғыс, рахат пен азап, ащы мен тұщы ... ... ... мен ... ... ... ... туған.
Эмоция – экспрессивтік сөйлеу процесіне тән құбылыс. Кез келген
ортада болып жатқан хабарға айтушының ... ... ...
модальділік болады.
Тілде эмоционалды-экспрессивтік мағынаны білдіретін ... ... деп ... ... сөздердің аумағы кең
емес. Олар заттар мен құбылыстарға баға беріп салыстырғанда айтушы не
жазушының сол ... не ... ... ... анықтайды. Академик
Ә. Қайдаров «Эмоция адамның дүниедегі болып жатқан құбылыстар мен
айналасындағы ... жеке ... ... т.б. ... тікелей байланысты» – деген болатын [27, 181].
Бұл ... ... ... ... ... ... А. ... т.б. ғалымдардың пікірлерінде жеке мағыналық ... ... ... ... топтары туралы
еңбектердің көпшілігінде көңіл-күй етістіктері қалып-сапа етістіктерінің
құрамында қаралады.
Көңіл-күй етістіктерінің семантикалық ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ... 1) ... 2) ... шаттану; 3) қайғыру;
4) ренжу, қапа болу т.б.
М. ... ... ... ... ... психикалық қалпына,
өзгерісіне байланысты болады. Өз ішінен тағы екі топқа бөлінеді: 1. Таза
психологиялық процестермен байланысты етістіктер: ұялу, ... ... оты ... ... ... қорқу, қуану т.б. 2. Адамның
эмоциясымен, көңіл-күйімен ... ... ... жақтыру,
еркелеу, ардақтау, әлпештеу, ғашық болу, қапалану, ашулану, жылау,
долдану, мейірімі түсу, ... ... ... ... ... ашып қалу,
күлу т.б. [16].
Бұл топқа жататын етістіктер адамның түрлі психологиялық күйіне, атап
айтқанда, оқиғаларды ойша білу, көру, есту, бір ... ... ... сезу
тәрізді көңіл-күй органдары арқылы ... ... ... ... ... ... сену-нану, сескену-шошу-
қорқу, қорқу-имену-қаймығу-жүрексіну, сезу-білу-түйсіну, көру-қарау-
байқау ... ... ... ... ... ... де ... түркі тіл білімінде әлі де жан-жақты зерттеле қойған
жоқ. Бұл орайда А.А. Юлдашевтің «Глаголы чувствительного восприятия ... ... ... мақаласын ғана атап көрсетуге болады, бірақ автор
бұл лексика-семантикалық топтың көлемін өте кең түсініп, эмоционалдық
мәнді ... де ... ... и ... ... ... тіл ... дәстүрді қолдайды. Ғалым А.А. Юлдашев
барлық сезу етістіктерін емес, тек өте жиі қолданылатын, мағынасы жағынан
жалпы сезіну мәнді білдіретін ... ... ... таң ... ... болу,
көңіл бөлу, ашулану» сияқты етістіктерді алып, оларды екі топқа ... ... ... ...... ... ең кең мағыналық тобы. Ондай етістіктердің мағыналық қырлары
контексте анық көрінеді. Мысалы: «тілеу, ... ... ... ... ... өтіну, жалбарыну, жалыну» мағынасында жұмсалса,
сол қатардың ішінен «сұрау» сөзі ... ... ету ... ... ... осы ... етістіктермен белгілі бір
заттарды тәртіппен қиюластырып, ... ... ... ... жию
мағынасын беретін «қалау», өзіне ұнағанын сайлап алу ... ... ... ... етістіктер сайлап алу, тілеп алу, қалап алу,
сұрап алу, талап ету тәрізді ... ... ... ... енді бір ... бұл сөздер «қалау, талап ету» мағынасында
қолданылып, «сұрау, ... ... ... ... ... түзеді.
Мысалы: «Жігітек сүйінші тілеп, кісі ... ... ... ... ... қайта айтып: «Әйтеуір қай жерде ... ету ... ... ... ... ... кең отыруға болады, бәрін өзің айтып бер! –
деп өтініп тұр». «Барған сайын, Абай ... кең ... ... ... оңай ... ... ... айтысты өзі де ... ... ... соны ... Мен ... ... мұны ... сұрап алам деп отыр деймісің? Көптің ішінен талғап кеп, әдей
қалап тіледі» (М. Әуезов). Берілген ... ... ... ... ... ... ... сол затқа деген көңіл-күйін,
қызығушылығын айқындай түседі. Мысалы: «Таңдау өзіңде болсын, қалағаныңды
ал, бірақ артынан ... кінә ... бол, ... ... Абайдың
кетпеуін қалайды» (М. Әуезов). Бұл мысалдардағы мәндес сөздер тілеу,
қалау, ... ... ... ... ... ... мағыналары контекске байланысты анықталып тұр. Осы
сөздердің әрқайсысын жеке ... ... ... ... сөздер
екендігін байқаймыз. Бірақ олардың семантикалық ерекшеліктері контексте
анықталады. Мәселен, түбірі бірдей өзара ... ... ... контекстегі мағынасына үңіліп қарасақ, «тілеп, сұрап, өтініп»
мағынасынан гөрі, «тілегендей» ... ... ... ... Оны аффикстен, контекстен айыруға болады. Бұдан сөз мағынасын
айыруда, яғни қай мағынада қолданылып тұрғанын анықтауда контекстің рөлі
ерекше айқындалады.
Көңіл-күй арқылы ... жеке ... ... ... де кездеседі. Мысалы, «көңілге ауыр алу» деген тіркес өкпелеу
деген ... ... ... тию» ... дәм ... ... ішу ... де білдіре алады. Мысалы: «Тек шай-пай ауыз тисек болды. Енді
дәмді де татпағаны ма шіркіндердің» ... ... тию, дәм ... ... тіркестер. Мұндағы атау тұлғадағы «дәм» сөзі ... ғана ... «дәм ... ... ... сөз тіркесінен айқындала
түсіп, «жеу, ішу» мағынасы осы екі сөздің ортақ тіркесінен келіп шығады.
Көңіл-күйді білдіретін кейбір сөздер ... ... ... ... сол ... құбылту арқылы тигізетін әсері
жағынан ерекшеленіп, семантикалық тұрғыдан да ... ... ... ... өзі бір-бірінен мағыналық реңктері арқылы
ерекшеленеді. Мысалы: жылау, еңіреу, боздау, өкіру, зарлау, егілу деген
синонимдес ... ... ... ... ... ... ... әрине, бірдей емес, өйткені олардың ішінде реніш білдіру, мұңын
шағу, шерін тарқату, қайғыны шығару сияқтылар көзден жас ... ... ... ... ... ... бір топқа
біріктіріп ... ... ... ... анық ... ... түр-тұрпаты бірдей болмайтындығы сияқты, олардың мағыналарының
да адамның ... ... ... ... болмайды. Мәселен, «Бала
жылайды, шешелер ұрысады». «Әйелдердің бәрі үнсіз жылап, аһұрып, күрсініп
отыр» дегендегі баланың жылауына қарағанда, әрине, ... ... ... әрі ... Өйткені баланың жылауы жай реніштен, көңіл
толмаудан ғана ... ... ... ... ... ал, ... ... кісілердің белгілі бір оқиғадан, тосыннан жылауы тіптен басқаша
әсер ... ... ... ... ... ... ... «мағыналары»
барлығы аңғарылады. Мысалы: «Қалың ел болып, зар еңіреп улап-шулады».
«Түн аспанын қақ ... ... ... ... ... ... ... қол нұсқады». «Тап орта тұста ... ... ... ... ... отыр». «Мәкен қазір Дәрмен құшағын алған шақта ыстық
жастар ... ... ... ... ... ... бәрі бірдей
емес, біреу көзге жас алып, ... ... жай ғана ... енді ... ... ... ... Ал «боздау» – зарлап жылауды, қатты, аңырап,
қайғырып жылауды аңғартады. «Аңырау, ... ... ... ... ... бар, ... бұл түрінен дөрекірек сезіледі. ... ... ... ... ... байқалады, яғни
бір синонимдес қатарға я ұяға жататын сөздердің біреуіне сыйған мағыналық
реңк басқаларына ... ... бір ... мағынасынан екіншісінің
мағынасы сәл тар, я сәл кең болып келгендіктен, олар ... ... ... ... Мысалы: «күлу, жымию, жарқылдау, жартыңдау,
күлімсіреу, жымыңдау» сөздері семантикасы жағынан бір ұяға жатады, бірақ
олар мәні, реңі ... ... ... бірі ... ... кең т.б. ... «күлу» дегеннен контекске қарап қарқылдап,
сылқылдап, болмаса ыржақтап, селкілдеп, әлде ... ... ... ... ... ... күлкінің сәл ғана нышанын
байқаймыз. Сөйтіп, «күлу» деген сөзден жоғарыда айтылған ... ... я ... ... ... ... мағынасы, сол ұяға
жататын сөздердің қайсысынан ... да кең ... ... ... дегенде қуану да, шаттану да, езу тартып, жымию да бар. ... ... езу ... жылы ... ... күлу де болуы мүмкін.
«Езу тарту» – күлімсірей салу, жымиып ақырын ғана күлу болуы да ... – жай ғана езу ... ...... ... ... ... «Жыртыңдау» – орынсыз ыржақтап күлу. Бұдан ... ... ... ... ... ... өзгешеліктері, стильдік
айырмашылықтары бары байқалады, оны автордың кейіпкерлерін сөйлетуіне
байланысты сөздің жағымды, жағымсыз мағынада ... да, ... ... ... де ... ... ... күлу, жымию,
езу тарту жағымды, ыржию, жарқылдау жағымсыз мағынада ... ... мән ... сөздің айтылуына байланысты айтушының
құбылысқа қалай қарауы жөніндегі ... ... ... ... психологиялық көңіл-күй мен ұштасып жататын қосымша мән
сөздің ... ... ... ... үстемеленіп жатады.
Жалпы көңіл-күйді білдіретін етістіктер – көңіл-күйге әсер ... ... ... ... ... ... ... бөліп алып, өз алдына жеке қарауға болатын тірек олардың
өздеріне тән мағыналары және ... ... ... ... ... ... оның ... әсері болып табылады.
Ағылшын тілінің эмоционалды етістіктерін Е.Ф. Жукова өзінің
кандидаттық диссертациясы ... ... ... қарастырған. Сондықтан
жұмысымызда осы ғалымның зерттеулеріне сүйене отырып, ағылшын ... ... ... байланысты, олар бір-бірімен гипер және
гипонимдік қатынасқа түседі, гиперонимі сезім болса, бұл ... ... ... feel ... ... ... ... – СЕЗІМ, екінші компонент cезімнің бір түрі [28, 18].
a) chafe – feel long-continued irritation or ... – feel contempt for; consider ... – express or feel hatred ... – feel fear of;
grieve – feel grief;
lament – show, feel, express great sorrow or ... – feel disqust ... – feel or express ... bewail – mourn for;
endure – suffer, undergo pain, hardship;
sustain – suffer, undergo;
c) excite – stir up the feeling of;
love – have strong ... or deep tender feelings ... – hurt the feelings of, give offence ... – give a feeling of surprise ... abhor – think of with hatred and disgust; ... – look at with pleasure or satisfaction;
dismay – fill with dismay;
sadden – make or become sad (sad – unhappy, causing ... ... ... ... ... ... яғни барлық
кластарға ортақ интегралды сема. Бұл етістіктің ағылшын тілінде ... ... ...... grieve – қайғы, despise - жиіркену, hate – жек көру,
love –жақсы көру, respect – сыйлау , shame – ... long for – ... surprise – таң ... ... ядросы болып тағы екі сема кіреді: антропомиялық және
жағымды/жағымсыз сема. Мысалы,
Rejoice – lament, love – hate, like – dislike, respect – ...... adore – abhor, calm – rage, light – darken, ... ... ... ара жігі ... affect, bother, excite,
surprise.
Ядролық семаның айналысын перифериялық сема алады. Перифериялық
семаның өзі ... ... Ал ... ... ... ... ... әлсіз интенсивтілік және ... ... ... өте жиі ... маркерлерді
беріп отырады:
Adore – love deeply and respect highly.
Astonish – surprise greatly.
Detest – hate strongly.
Exult – rejoice greatly.
Rage – be ... ... ... ... топты ажырату барысында
көрініс ... ... ... ... delight, gladden, gratify, ... agonize, grieve, smart, ... astound, bewilder, shock, surprise.
Abhor, abominate, detest, hate, loathe.
Adore, enjoy, fancy, like, love, relish, worship.
Long, pine, yearn.
Мына берілген синонимдер ... ... ... арқылы
ажыратылады. Мысалы, please – нөлдік дәреже, gladden – әлсіз, delight,
rejoice –әлді ; like – ... love – ... adore, worship – ... ... ... Е.Ф. Жукова Г.Г. Почепцовты жақтай
отырып, семантикалық бағыты тұрғысынан ... ... ... ... ... ... объектке бағытталған етістіктер
деп. Біріншісі, бағытталмаған әрекеттің ... ... ... ... деп ... agonize, bemoan, bewail, chafe, divert, endure, exult, grieve,
long, marvel, mollify, mope, prosper, rage, rave, rejoice, ... yearn, ... admire, abhor, despise, detest, digust, hate, like, love, ... idolize, worship, etc. – ... ... етістіктері;
с) amuse, anger, aggravate, astonish, bully, ... ... horrify, worry, etc. – ... әсер ету ... ... және ... номинация туралы сөз етеміз. Бір
етістіктер ... ... мен ... номинациялайды, ал екіншілер екінші
мағынасы арқылы жарыққа шығарады:
a) abhor, fear, grieve, hate, like, love, suffer;
b) light, shine, shiver, tremble.
Break out, cheer up, hearten up, gloat over, put out, work ... ... ... ... жағдай етістіктері: ache, agonize, beam, bear, bemoan,
bewail, blaze up, bleed, blubber, эмоционалды ... ... admire және ... әсер ету ... affect, ... ... ... КӨҢІЛ-КҮЙ ЕТІСТІКТЕРІНІҢ СЕМАНТИКАСЫ
2.1 Қазақ/ағылшын тілдеріндегі ... ... ... өрісі
Лексиканы зерттеу барысында ең бірінші орынға оның ... ... ... ... ... не ... совершенно изолированным в
нашем сознании, оно всегда входит в состав более или менее ... ... ... ... ему значение» [29, 7]. Тіл біліміндегі
лексикалық бірліктерді зерттеу ең алдымен ... ... ... ... ... ... дәл осы салада өсуіне қарамастан,
жүйелі түрде кез келген ... ... ... зерттеу үлкен қиындыққа
әкеп соқтырады. Бұл қиыншылықтар, ... ... ... ... ... яғни ашық ... ... лексикасы бір-бірімен өзара байланыста болатын, объективтік
дүниедегі құбылыстарды ... ... ... ... ... байланыстар арқасында сөздер белгілі бір топтарға
бірігеді, яғни тақырыптық топтар ... ... ... ... ... ... құрамын зерттеу, зерттеушілерге сол ... ... ... ... ... береді.
Тіліміздегі сөздер белгілі бір ... ... ... ... бір бүтін, біртұтас жүйелі құбылыс екені аян.
Лексикалық жүйе үшін сөздер ... ... түрі ... (ЛСТ) ... ... Ал ... ... бір ЛСТ-қа біріктіруші –
сөздің лексикалық мағынасы. Басқаша айтатын болсақ, лексикалық ... ... бір ... ... ... ... ... орай: «Лексика-семантикалық топ: 1) өзара бір
мағыналық элементтері ... ... ... ... ... ... бір ... қатар жасай алатын бір текті, бір ... ... ... 3) ЛСТ-тың элементі болып саналатын сөздер өздерінің
дербестігін сақтай отырып, басқа ... ... ... 4) ... ... ғана ... ұштасып жатулары керек. Сөздің мағынасы
деп адамның ойлауына әсер еткен заттардың сәулесі, бейнесі бола ... ... ... дара ұғым ... ол ... ... ... ұғым» [30,
24]. Бір ЛСТ-тағы сөздердің негізгі парадигматикалық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... sema – ...
мағынаның ең кіші бірлігі. Сема –семантикалық көрсеткіш, ... ... ... ... ... ... және басқа
мазмұн өрісінің ең кіші бірлігі. Сөздердің ... ... ... анықтау барысында белгілі болады. Семалардың жиынтығы
семеманы құрайды. ... ... сема ... ... ... ... ... орталық белгілерін бейнелейді. ... ... ... ... ... ... ... сема бөлінеді. Контекстуалды сема есебінен тілдік бірлік
мағынаның ... ... ... немесе конотативті сема
(эмоционалды, бағалау, көңіл-күйді) жасалады» [31, 264]. Бір ғана ... үшін не ... ... ... ... ... қарама-қарсылығына
негізделеді. Мұндай топтар өзара байланысып та келеді.
Ғ. Хасанов лексика-семантикалық ... ... ... өріс
құрайды деген пікір білдіріп, семантикалық өрісті өз мақаласында жан-
жақты қарастырған [32, 23]. Ғ. ... ... ... ... ... ... ... өз тарапынан да тұжырым жасаған. Ол
Ю.Н. Карауловтың еңбектеріне сүйене ... үш ... ... ... ... ... үш топқа бөліп қарастырған. Олар ... ... ... ... ... ... 2) ... бойынша анықтау; 3) ішкі ұйымдасу принциптері
бойынша анықтау. Ғ. Хасанов ... осы ... ... «Сөз ... деп мазмұндық жағынан бір-бірімен тығыз байланысқан
және ... ... бола ... бір-бірінің мағыналарын анықтайтын сөздер
тобын айтамыз» [32, 24].
Лексикалық мағына сөздерді лексика-семантикалық топтарға белгілі бір
ережелер бойынша жинайды. Сөздердің ... ... ... көзбен көрінетін және шындық болмыстың заттары мен құбылыстарын
көрсететін ұғымның осы не басқа байланысына негізделген.
Л.М. ... өз ... ... өріс жайында: «Айқындалатын
құбылыстың ұғымдық, заттық және функционалдық ұқсастықтарын көрсетуі ... ... ... ... ... ... ... өріс деп аталады» [33, 99] деп ... ... ... ... семантикалық өріс төмендегі қасиеттер бойынша
сипатталады: 1) сөздердің ... бір ... ... ... 2)
бұл қатынастардың жүйелілігі; 3) лексикалық ... ... және ... 4) ... ... ... 5) мағыналық кеңістіктегі тәуелсіз түрде белгілеуі; 6)
семантикалық өрістің бүкіл лексикалық ... ... ... ...... ... ... топтары
2 -сурет – Таңдану етістігінің тақырыптық топтары
Қазақ тіліндегі көңіл-күй етістіктерінің тақырыптық топтары мынадай:
ядролық топтар қуану, ... ... ... ашулану, қызғану,
қанағаттану, рахаттану, қобалжу, күлу, жылау, қулану, жағымпаздану,
мазақтау, ... ... Осы ... топтардың айналасына
перифериялық топтар орналасады: қуану – ... ... ... ... ... мазаттану, мазатсу, арсалақтау, жетісу,
көңілдену, табалау, қызықтау; таңдану – таңырқау, таң ... ... ... ғажаптану; қайғыру – налу, ... ... ... азалау, уайымдау, мұңдану, жамығу, аһылау, үһілеу, назалану,
қаяулану, шерлену, қапалану, қайғылану, қаяулану, тұлдану, аһылап-үһілеу.
3 -сурет – Қайғыру етістігінің ... ... ... ... ... ... тұжырымға
келеміз, ренжу мағынасындағы етістік ортақ тематикалық топтарымен ... ... ... ... ... ... кірбеңдеу,
қабаржу, күйіну, кейістену, қаяулану, дықтану, назырқау, кіржіңдеу, күйіп
пісу, торсаңдау гипонимиялық қатынасқа түседі. Ренжу етістігі ... ... ... да, ал ... кею, ... ... түнеру, қапалану, қынжылу, кірбеңдеу, қабаржу етістіктері ... ... ... гипонимдері болса, етістігінің төменгі сатылы
гипонимдері күйіну, кейістену, қаяулану, дықтану, назырқау, кіржіңдеу,
күйіп-пісу етістіктері ... ... ... ... ... ызақорлану, долдану, долыру, алабұрту, зығырлану, тұлдану,
шатынау, долығу, қыжырлану, ... ... ... шамдану,
бұрқану, атқуылдау жерг., қыжылдау қарап., дызалақтау, жұлыну, кіжіну
етістіктерін жатқыздық.
Ағылшын тіліндегі ... ... ... ... эмоционалды
етістіктер анықталды (verbs denoting emotions): to adore, to care for, to
detest, to ... ... ... ... respect ... -сурет – Adore етістігінің тақырыптық топтары
Ағылшын тіліндегі көңіл-күй етістіктерінің тақырыптық ... ... ... to adore, to care for, to detest, to dislike, to
hate, to ... ... respect, to laugh, to cry. Осы ... ... ... топтар орналасады: to adore – worship,
venerate, glorify, honor, praise, extol, love, admire, ... laud, praise, boost, extol, enjoy, esteem, revere, wonder; ... – hate, loathe, abhor, ... execrate, anathematize, despise,
execrate, curse, denounce; to scoff – mock, jeer, gibe, sneer, fleer,
flout, scout, gibe, taunt, deride, gird; to feel sick – to be ... vomit, belch, burp, ... ... spew, throw up, to begin ... to begin to bustle, to quake (of the heart); to be glad – happy, to
amuse oneself, to have fun, to be pleased, to be ... to be ... be ... to be ... to be ... to be exulting, to be
joyous, to be merry, to be ... to be ... ... – Detest ... ... ... етістіктерді сұрыптайтын болсақ, мынадай тұжырымға
келеміз, to be angry мағынасындағы етістік ... ... ... irate, ... wrathful, wroth, acrimonious, mad, furious,
аcrimonious гипонимиялық қатынасқа түседі. To be angry ... ... ... ... ... да, ал мұндағы irritated, irate,
indignant, wrathful, wroth етістіктері to be angry етістігіне ... ... ... ... төменгі сатылы гипонимдері
acrimonious, mad, furious, аcrimonious етістіктері болып табылады.
6 -сурет – Scoff ... ... ... ... және ... тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерін
талдау барысында жинақталған бірліктер арасында ... ... ... ... Екі ... де ... ... және перифериялық етістіктерден құралғандығы зерттелді. Ал
айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ядролық
семалармен сәйкес келмейтіндігі айқындалды.
2.2 Қазақ/ағылшын тілдеріндегі көңіл-күй етістіктерінің семантикалық
ұқсастықтары мен айырмашылықтары
Қазақ тіл білімінде грамматика саласында сөз ... Ғ. ... Қ. ... Ә. ... А. ... Ғ. ... Н. Сауранбаев, Т. Төлеуов, Ә. Хасенов, А. Ысқақов ... ... ... және арнайы сөз таптарына
байланысты жазған ғылыми мақалаларында ... ... ... тіркесу мүмкіндігі өте-мөте мол сөз ... ... Әр ... іс-әрекеттің, қимылдың мазмұнын ашу үшін
іс істеушінің, іс-әрекеттің шығу ... ... ... ... Осыған орай, етістіктер ұйытқы сөздер ретінде өзіне бағынышты зат
есімдермен де, ... де, ... де, ... ... ... ... [35, 379].
«Басқа тілдердегі сияқты қазақ тіліндегі етістіктердің де ... ... ... ... Бұл – ... ... сөз ... ең
үлкен өзгешелігінің бірі. Етістіктің ... ... ... неше ... ... ... ой-санасына айналадағы толып
жатқан құбылыстың, жаратылыстың әсер етуімен байланысты. Адамның ой-
өрісінің, білу ... ... ... ... де ... ... Тіл байып, ойдың неше түрлі нәзік, неше түрлі абстракті түрлерін
білдіру арқылы маманданады, орамдылыққа ... ... ... білу ... тіке ... ... Осындай негізгі мағына
өзгешілдігіне қарай етістіктер – сөз таптарын сөйлемде байланыстыратын,
оларға «жан» кіргізетін сөз табы. ... ұлы ... ... «жаны» деп атаған, осы өзгешеліктеріне қарай етістіктер ерекше
сөз табына жатады» [36, ... – орыс ... ең ... және ең ... ... Сөз табының басқа категорияларымен салыстырғанда, ... ... ... ... ... атау ... және сөйлемдерге маңызды әсерін тигізеді» [37, 64] – ... ... ... семантикалық құрылымы мен сөздің лексикалық мағынасын құрайтын
семалардың жиынтығын таныту үшін компоненттік талдау әдісін қолданамыз.
«Компоненттік талдау ... – тіл ... ... ... ... Оның ... – мағынаның ең кіші семантикалық бөлшектерін бөліп
қарастыру. Компоненттік талдау ... ... әр ... тілдердің
лексикалық қорын зерттеп, туыстығын анықтау үшін қолданылған (ХХ. 50 ж.).
Гипотезаға сәйкес тілдегі әр ... ... ... ... ... және ... ... құрамын шағын семантикалық белгілер
арқылы анықтауға болады» [38, 10].
Зерттеушілердің көбі кез келген сөздің компоненттік құрамын ... ... ... ... ... ... ... дефиниции в большинстве случаев содержат тот минимум
наиболее характерных и ... ... ... ... ... распознавания предметов» [39, 118].
Сонымен, қазақ тіліндегі көңіл-күй етістіктерінің тізімін мынадай
етістіктер бастайды.
Қуану – бірдеңеге мәз болу, ... ... ... ... ... ... ... тамам ұлықбас ұрыпты, Ол қайтып қуанғанын жасырыпты? (Ш.
Құдайбердиев, Шығармалары). Шәрбану кіріп келіп, Қанапияны көріп именген,
қуанған сипаты, қызарып, шешесінің ... ... бір ... жер ... ... (Ж. ... ... Мен қуанам бүгінгі сол дала
үшін барған адам келгісі келмейтұғын (Т. Айбергенов,Мен саған ...... азат ... сен ... ... мейірінің сенген күші.
«Жасасын еркін қазақ!» – деп шаттанар, Шалқалап сол биіктен көрген ... ... Адам ... ... Шаттанған. Тас
бауырлық өмірді үзу ақ таңнан. Тілім ... ... та мен ... ... ... ... сол ... (Қ. Мырзалиев, Мәңгі майдан). Шаттансын
жүрек нұр ... Әкем боп ... ... сен. Інім боп ... ... Ағам
боп келсен де әсем (Т. Айбергенов,Мен саған ғашық едім).
Таңдану – таңдан етістігінің қимыл атауы.
Естай ... ... ... ... еді, оның ... ... ... байқалмады (Қ. Жұмаділов, Соңғы көш). Гүлнәрдың даусында
таңдану да, үрей де, аяныш та, әлдебір мақтаныш сезімі де бар ... Үш ... үш ... Соны ... ... Ләйлә едің,
Таңдану мен табынуға жаралған (Ж. Жақыпбеков, Ләйлә).
Қайғыру – ... ... ... ... ... ... тіліп немесе жыртып
тастайтын болған (ҚазССР тарихы). ... ... ... екен мен ... ... ... ... еңселім. Қайғыру – саған, Қара теңіз боп
теңселу, Қара теңіз болып ... ... ... ... ... Мақатаев, Шығармалар). 
Ренжy – етістігінің қимыл атауы. Көңілі ... ... ... ... ... ... түсінде ренжу (Б. Майлин, Шығармалары).
Нендей ауыр, ... ... ... да, ... кек ... ... еместі
(Бәйшешек). Ренжу кірсе көңілге, Сөндірер шамды дауылдай (К. Әубәкір,
Қазағым)
Ренжу ... ... бұри т.б. ... ... әлі жас, он ... күйеуге бере алмаймын», – деген жауабын қорлады, менсінбедіге
жорып қасқыр ішіктерін жүре киіп, томсырайып ... (Д. ... ет. Кею, қапа ... қынжылу [Қазақ тіліндегі етістіктер мен сөз
тіркестерінің түсіндірме сөздігі, 179].
Ашулану – ... ... ... себебін, енді шұғыл ... ... ... ... (Т. ... ... Ашулануды да, асығуды
да, әбігерленуді де білмейтін, ойы да ... бала ... (С. ... ... ... ... өзінше бір тоға жан. Ол болымсыз
іске ... сен ... ... дәлел іздеп шапылдауды білмейді
«Лениншіл жас».  
2. Кею, ренжу.
Базархан тура ... ... ... ашулануын көре отыра,
ләм деп жауап қатпай, жүрісіне көзінің астымен ғана қарап, қағазға шұқшия
берді (С. Мұқанов, Ботагөз)
Ашулану семасы: ... ... т.б. ... ... ... жалындап жанған махаббаттың қол жетпейтін биікке көтерудің орнына
батпаққа былығыппын, – деп қалшылдап кетті (Ш. Хұсайынов).
Қызғану ... ... ... ... ... мен ... ... қалар ма екен
 деген қызығу мен біреуге кетіп қалар ма екен деген қ ы з ғ а н у  ішкі
дүниемді  қатар кеулеп тұрған (Б. Тоқтаров, Таудағы ән).
2. Жақсы көрген адамын өзгеге қимау, қызғаныш сезімі билеу.
Қызық қой, наздану да, қызғану да, ... көн ... ... желдей соққан сонау бір жыл, Әулие ... ... ... Үш ... – 1. ... ... қимыл атауы; місе тұту,
қанағат ету.
Ата-ана ... үй ... ... ... жай ... қоюмен қанағаттануы тиіс емес (Семья тәрбиесі). Осы ... ... ... ... жолдастың жасаған есепті
баяндамасына, әрине, қанағаттануға ... (Ғ. ... ... ... – мәні ... анықтауға келмейтін эмоциялық
тәжірибе. ...... ... ... ... ... Тілі термин. Педагогика)
Физиологиялық процесті білдіретін эмоционалды сөздер. Бұл ... ... ... ... «түкіру» сынды семалардан тұрады.
Күлу – 1. Күл етістігінің қимыл атауы.
Күлгеннің артықшылығы жоқ, Күлген жақсы, бірақ ... күлу ... ... Ақ әже). ... ... ... Орын таппай баптанба. Құмарланып
шаттанба, Ойнап босқа күлуге (Абай, Толық жинақ).
Күлу семасы: жымың-жымың, кеңкілде т.б. Мысалы: Өзі ... ... ... ... ... оның жаны ... ... етер еді
(Ж. Аймауытов) –Аумаған Түйебай! Құдды сол... – деп кеңкілдеп өзі де
күлді (Ж. ... ... ... ... сөз денотатқа тең
келіп экспрессив мағынасында қолданылса, келесі мысалдағы эмоционалды сөз
коннотаттық мағынада тұрып, ... ... тең ... ... семасы: еңіре, зарла, кемсенде, кеңкілде, қыңқылда, солқылда,
сұңқылда т.б. Мысалы: ... ... ... да сенің мұнда
жатқаныңды сезед... – деп Гүлия өксіп-өксіп қайта еңіреді (О. ... ... да, ... да ... жеп ... да өнер боп па? ... тайталасты (Ж. Аймауытов). –Мал ұстаймыз ба? – деді қыз ... ... ... жіберді (О. Бөкей). –Бати шырағым, – деді көзі
жіпсіп ... бай (О. ... ... ... нормадағы нейтралды
етістік болса, еңіреу, зарлау эмоционалды ... ... ... ... жай ... ... оның ... жылағанын көрсетсе, кемсеңде,
солқылда қалыпты нормадан төмен, ақырын жылағанын ... ... ... жеке экспрессивті макрокомпоненттен тұратын себепті,
мағынада денотатқа тең келіп тұр.
Түкіру семасы: былш, шырт, балш т.б. ... Оны ... ... ... ... былш ... доғарып, қақырғысы келсе, тысқа шығатын
болды (Ж. Аймауытов). Бұл мысалда берілген ... сөз ... де ... ... мағынасында қолданылып тұр.
Адамның физикалық, психикалық немесе көңіл қалпын ... ... ... ... ... ... ... т.б. Мысалы: Қысылғаннан екі беті
албырап, бірде маған, бірде ... ... (Д. ... ... ... ... ғой, – деді ол мектептен сәл ұзай бергенімізде. –Ештеңе
етпейді, алда әлі күн көп. ... ... ... ... қылымсиды. Бәрібір
көнеді (Д. Исабеков). Біздің жинаған материалдарымызда ... ... ... ... ... макрокомпонентке тең келіп,
сөйлемде экспрессив мағыналы сөздер болып қолданылған.
Шаршау семасы: қалжырау т.б. Мысалы:  Бес ... қыз бен ... ... ... Апа ... деп ... қалжырап ұйықтапты.
(Д. Исабеков). «Шаршау» семасындағы етістіктер ... ... ... ... сол ... ... тарқатын айтуды ортық
көрдік.
Қайғыру семасы: күйреу күйзел, құлаз т.б. ... Жұрт ... – деді ... өздері қатты күйзелді (Д. Исабеков). Мұндай
жалғыздық көңіл-күйімен Айтөренің жаны ... да ... ... ... семасының да ... ... ... ... ... лепір, елегіз, жетімсіре т.б. Мысалы: Нан, жұмыртқа,
сүт, балықсата келген жиек қалалардың мәтүшкелері де ... ... ... жылы ... ... ... лепірді 
(Ж. Аймауытов). Ақбілек елегзи бастады (Ж. ... Өзі ... ... ... ... ... жасып қаларын ойлап тұрған ана екі өкпесін
қолына алып, осында жетуін жеткенмен енді қайтіп ажырасудың жолын таппай,
бауыры езіліп қабырғасы ... (Д. ... ... ... үрейлі, үрпейіс т.б. Мысалы: Қарқожа басын
шұлғыды, қағаздан шаттық табама деп, ... ... (Ж. ... ... ... Орман қараңғы, Орманда аю, жолбарыс жүреді деп ... ... (Ж. ... ... минут өтер өтпесте
большевиктің комисары қасында үш төрт солдаты бар съезге ... ... ... ... (Ж. Аймауытов).
Жағымпаздану семасы: бипаздан, жалпақта, жампаңда, жылпылда,
қалбалақта, ... ... ... т.б. ... Мен ... ... пәле келе жатқанда атын, дүниесін тыққыштап, ... ... (Ж. ... ... үн-түн жоқ, жүгіріп
қауқалаңдап, мықшыңдап, бұйрығын орындап жүр (Ж. Аймауытов). –Әншейін,
балалық шағым есіме ... – деп ... ... құрыққа басты Оспан
(О. Бөкей).
Ыңғайсыздау семасы: қипалақта, ... ... т.б. ... ... ... әлгі не ... деп ... үстелдің астына таман ұстап,
қипалақтады (Ж. Аймауытов). Неменені? – деп, шешесі құсып көзін төңкеріп
қылымсып, ... ... ... (Ж. ... Е, мына қыз ... ... ғой. Мынау атты бұған кім берген? – деп Күнекейге көзі
түсіп ... ... ... ... түк айта ... ... (қу қалыпқа ену) семасы: жылмаңда, құтаңда, сумаңда т.б.
Мысалы: Содан кейін Өрік ... ... ... ... ... сөйлеп, жылы ұшырап ... ... (Ж. ... ... осы жаңа ғана ... ... ет ... жаялықтай аузын сүртіп
сумаңдап, сол бәйекеңнің ақ отауынан шығып келе жатыр (О. Бөкей).
Мазақтау семасы: мысқылда, мырсылда т.б. ... ... ... ... ... түк ... қып, неше ... дәлелдер келтіріп,
сыбағасын береді-ау (Ж. Аймауытов).
Қуану семасы: арсалаңда, ... ... т.б. ... Енді ... солдат ойнын ойнасқан, тағы біреулер қарсыласып,
найзагерлікке ... бір ... ... ... ... бірін-бірі
көтеріскен, бәрі де арсалаң, уайым қайғы жоқ, көңілді шат (Ж. Аймауытов).
Е, бәсе, – деді ... ... ... мынау екен (О. Бөкей).  ...
Ерекең үйіне барып едім. Әйелі де өзі де  жан жоқ ... ғой, ... ... ... ... (Б. Майлин).
Жақтырмау семасы: тыржит, тырыс, қырқи т.б. Мысалы: Күнекей мұрнын
тыржитып, жаратпады (Ж. Аймауытов).
«Қобалжу», «қорқу», ... ... ... ... ... ... сипаты жоғарыдағылардай. Олар
денотаттық компонентке тең келіп, ... ... ... мағынадағы сөздер ретінде қолданылған. Ал «жағымпаздану»,
«қулану», «мазақтау», «жақтырмау» семаларындағы сөздер тобы ... тең ... ... ... сөз
болып қолданып тұр.
Сонымен, ағылшын тіліндегі көңіл-күй етістіктерінің тізімін мынадай
етістіктер бастайды.
To be glad/happy, to see the back of smb. – to ... ... because you did not like ... be angry – having ... someone ... making ... them or hurt them.
He's really angry at/with me for upsetting Sophie. ... ... ... be mad – ... US; ... at you when you came home late?
Go mad – to become very angry.
Dad'll go mad when ... you took ... When ... went ... mad about sb/smth informal – to love something or someone
Jo's mad about skiing.
To weep – literary, to cry, usually because you are ... cry – ... ... a ... ... ... could hear someone crying in the nextroom. «There, there, don't cry,»
she said. We all laughed until we cried. She cried bitter tears when ... the letter. He ... ... his son ... well. ... sleep – to cry for
a long time until ... ... smile –  to make ... in ... ... ... laugh – to smile while making sounds with your voice that show you
are happy or think something is funny.
You never laugh ... She ... ... ... so good you laugh out loud. It was so funny, ... laughing (= laughed suddenly and loudly).
To scoff – CRITICIZE [I] – ... someone or ... ... in a way that shows you do not respect them.
The critics scoffed at his work.
To mock – ... someone or ... in ... ... made ... adore –  to love someone very much, especially in a ... lot ... ... or to like ... ... She has ... she adores him. ... verb]. Don't you just adore ... ... admire – RESPECT – ... someone or ... have ... so determined.
LOOK AT – ... ... ... ... a ... admiring the ... extol – ... or someone very much.
His book extolling the benefits of ... ... ... enjoy – LIKE. If you enjoy ... it gives you ... ... doing sth] I really enjoyed being with ... yourself – to get pleasure from something that you are ... enjoy ... ... have ... good such
as success.
His play enjoyed great success on Broadway.
To venerate – formal, ... very ... ... Burns is ... most ... ... glorify – MAKE BETTER – ... in a
way that makes it seem better or more important than it really is.
Films that ...... hate – ... or ... very ... hated each other since they were kids.[+ doing sth] He ... to the ... to do sth] I hate to see you look so upset.
To detest – to hate someone or something very much.
To ... – formal, ... very ... ... all kinds.
To abhor – formal, to hate something or someone very much.
To dislike – to not like someone or ... do you dislike her so much?[+ doing sth] I ... love – ... – to like someone very much and ... them; ... told me he loved ... only ever loved one woman. ... I'd ... to say that you would very much like to do ... ... is ... ... you'd like to meet up sometime?» «I'd
love to.»
To respect – ... you ... ... they ... ... you; You ... ... ... ... She's ... I have ... ... SHOW IMPORTANCE [U] when you show
by your behaviour that ... ... ... ... can ... should ... respect. In this respect/many respects ... or in ... ... ... With respect to sth – in respect of ... ... I am writing with respect ... 24 June.
To approve – ALLOW [T] – to allow or officially agree to something.
The council has approved plans for a new shopping centre. GOOD OPINION [I]
– to think that something is good or right. I don't approve of smoking.
Сонымен, жоғарыда ... екі ... ... ... ... ... екі тілде де ядролық семаның айналасын ... ... ... ... өзі ... ... мынадай түрлері ажыратылған: нөлдік интенсивтілік, әлсіз
интенсивтілік және әлді интенсивтілік. ... ... өте ... маркерлерді беріп отырады:
Adore – love deeply and respect ... – hate ... – rejoice ... ... ... ... ажырату барысында
көрініс табады. Мынадай синонимиялық топтарда ... ... кею, ... ... ... түнеру, қапалану, қынжылу,
кірбеңдеу;
Ашулану, ызалану, ... ... ... ... ... ... worship, venerate, glorify, honor, praise, extol
Scoff, mock, jeer, gibe, sneer, fleer, flout, ... ... ... ... ... дәрежесі арқылы
ажыратылады. Мысалы, қазақ тілінде: қуану – нөлдік дәреже, шаттану ... ... ...... ...... дәреже, уайымдау,
қамығу – әлсіз, налу, күйіну – әлді; ... ... smile – ... laugh – әлсіз, scoff, mock – әлді; like – әлсіз, love – ... worship – ... weep – ... ... cry – ... sob – ... ... семантикалық талдау арқылы екі тілдің құрамында
жағымды/жағымсыз компонент бар екендігі анықталды.
1 -кесте – ... және ... ... ... ... қатары
|Қазақ тіліндегі антонимдік қатары |Ағылшын тіліндегі антонимдік қатары ...... |laugh – cry ...... |to be glad – to be angry ... көру – жек көру |like – dislike ...... | ... ... тіліндегі етістіктерге семантикалық талдау жасау
барысында мынадай қорытындыға келдік, яғни көңіл-күй етістіктері ... және ... ... ... ... ... ... бұл етістіктердің семаларында
жағымды/жағымсыз семалары бар екендігі ... ... күлу ... ... ... бар, ... оның антонимі ашулану, жақсы көру
–жек көру, жақтыру – жақтырмау; ағылшын тілінде like – dislike, laugh ... ... ... ... ... ... құрылымдық
ұқсастықтары мен айырмашылықтары
Түркологтар А.Я. Самойлович, В.А. ... Н.К. ... Н.П. ... Н.А. Баскаков, А.К. Боровков, М.В. Насилов,
В.В. Решетов, И.А. Батманов т.б. ғалымдар зерттеулерінде және әр кезеңде
шыққан түркі ... ... ... тәсілдеріне қатысты
ғылыми ойлары беріледі. Бұл зерттеулерде сөзжасам ... жеке ... ... суффикстік сөзжасамдық тәсіл ... ... ... мен олардың тұлғалық құрамы жақсы көрсетілген.
Қазақ тіл білімінде сөзжасам ... ... ... ... ... «Тіл ... ... 1914 жылы Орынбор
қаласында жарыққа шыққан «Тіл құралында» «Сөз тұлғалары» деген тақырыпша
берілген. Мұнда сөз ... бес түрі ... ... сөз.
2. Туынды сөз.
3. Қос сөз.
4. Қосалқы сөз.
5. Қосымшалар.
Осылардың бірі ретінде туынды сөз корсетіліп, оған ... ... ... ... ...... тұлғасы да, мағынасы да
өзгерген сөз: ... ... ... шашақ, қолтық» [1,182].
Зерттеушілердің пікірінше, қазақ тіл ... бұл ... ... ... ... ... бұл жерде туынды сөз деп жұрнақ жалғану ... ... ... ... ... аңғару қиын емес.
А. Байтұрсынұлы қосымшаларды да ғылыми тұрғыдан талдап, зерделейді:
«Қосымшалар дегеніміз сөз емес, сөзге жалғанатын ... ... ... ... жоқ, ... сөзге жалғанбай бөлек айтылмайды да, сондықтан
бұлар қосымшалар деп аталады» – деп жазады [1,182].
Ғалым «Зат ... ... ... ... ... -лас, -лес, ... -тас, -тес, -а, -е, -ла, -ле, -да, -де, -та, -те ... туғызушы
жұрнақтарын атап өтіп кейбірінің мысалдарын да келтіреді.
Сөзжасам теориясының қалыптасу жолын айтқанда Қ. Жұбановтың есімін
айтпай кету ... ... ... 1936 жылы ... ... ... ... еңбегінде басқа терминдермен аталғанына қарамастан,
туынды сөз бен жұрнақ туралы ғылыми пікір айтқан. Автор бұл ... ... ... деген терминмен алмастырып қолданған.
Қ. Жұбановтың «Заметки о вспомагательных и сложных ... ... қос ... ... ... деп ... ... кей тәсілдеріне арнайы түрде талдау жасайды. Автор сөз ... ... ... ... ... ... ... кіріккен сөз, қосар сөз,
қосымша сияқты терминдерді анықтап, оларды ғылыми ... ... ... түп мүше дегені қазіргі ғылыми тіліміздегі түбір
морфема да, жамау мүше дегені – қосымша морфема болады.
Зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... айналысқа алғаш қосқан ғалым осы ... ... ... ... терең зерттеген ғалымның бірі Н.Т. Сауранбаев екені
белгілі. Ғалымның ... ... ... ... атты ... алға ... ... айтарлықтай маңызы болды. Мұнда туынды сөзге
мынадай анықтама беріледі: «Туынды сөз ...... ... ... пайда болатын сөздер» [42, 60]. Мұнда үй, үйші, үйшік,
үйлен; тұз, тұздық, тұзшы, тұзда; бел, белдік, ... ... ... ... ... кезде біз бұл аталған туынды сөздерді
сөзжасамдық ұяға жатқызып жүргеніміз белгілі. ... атын ... ... ... ұяға ... ... ... оның дамуына өзіндік үлес
қосты деп пайымдауға негіз бар деп есептейміз.
Н.Т. Сауранбаев аталған ... ... ... ... ... ... берген. Мұнда етістіктердің жасалуына, бастапқы
түрдегі құрылысына қарай үш түрге ... ... ... ... ... етістік деп көрсетеді [42,113]. «Туынды ... ... ... ... ұйытқысы қазіргі қазақ тіліндегі етістіктердің
көпшілігі ... ... я ... сөз ... жұрнақ арқылы жасалады:
-қар, -тыр, (-тір), -ір, -ыр жұрнақтары ... бас, өс ... ... өсір ... ... деп жазады. Бұл жерде біздің
ерекше назарымызды ... ... ... етіс ... сөз ... жатқызуы.
Сондай-ақ ғалым туынды етістікке мынадай анықтама ... ... ... ... морфемаға (жұрнаққа) талданатын етістікті
туынды етістік деп атаймыз» [ 42,113]. Одан әрі ... ... ... ... ... екі түрге бөледі: етістік негізді
туындылар; есім негізді туындылар.
Туынды сөздің мағынасы мен ... ... ... ... ... толық мәлімет беретін тұрлаулы зерттеу А. Ысқақовтың «Қазіргі
қазақ тілі. Морфология» деп аталатын ... Біз бұл ... ... ... ... көтерген, әсіресе морфологияның жүйелі арна ... ... ... зерттеу деп бағалаймыз. Өйткені осы зерттеуде
тілдің морфология саласы бірінші рет жүйелі құрылымымен салдарлы ... ... ... сөз ... ... ... ... (соның ішіндегі суффикстік тәсілді) талдап түсіндіреді. Бұл
зерттеу еңбек морфологиялық ыңғайда жазылғандықтан, мұнда да ... ... ... ... жоқ. ... ... тіл ... әлі
сөзжасамдық ұғымдар қалыптаспаған еді. Әйтсе де, ... ... ... ... ... ... Ысқақов туынды етістікке мынадай анықтама береді: «Туынды
етістіктерге, әдетте, түбірлерден ... ... ... ... ... ... ... тиісті түбірге және ... ... ... ол ... тұлға есебінде қолданыла береді»
[ 6, 228]. Ғалым туынды сөздің семантикалық құрылымын ... ... ... ... ... (туатын) әрбір туынды етістіктің
семантикасы, әдетте, оның ... ... ... ... сөз) ... ... ... құралады» [43, 228]. Бұл ... ... ... ... ... оларға қосылатын
жұрнақтар түгелге жуық көрсетіледі. Бірақ олардың сөзжасамдық ұясы мен
олардың жасалу, даму ... ... ... ... ... ... ... оған негіз
болатын есім сөздің мағынасы әсер ететінін ... ... есім ... ... саяз я шағын болса, етістіктің мағынасы да соғұрлым
тайыз, я тар болады деп пайымдайды.
Етістіктің етіс ... ... ... ... ... жазған қазақ қыздарының ішінде бірінші болып докторлық
диссертация қорғаған ғалым А. ... ... ... 1951 жылы ... ... етіс ... ... жұмысында етіс тұлғасы жан-жақты
зерттеліп, оның сөзжасамдық мағынасы бар екені анықталып, егжей-тегжейлі
дәлелденеді [44]. Сондай-ақ, автордың 1959 жылы ... ... ... туынды түбір етістіктер» деп аталатын зерттеу еңбегінде жұрнақ
арқылы жасалған туынды етістіктердің грамматикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... олардың
морфологиялық құрылымын анықтайды.
Ал «Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты» деп аталатын ... тіл ... мәні мен ... ... деп түсінеміз. Өйткені бұл
еңбекте етістік категориялары жан-жақты талданып, грамматикалық құрылымы
толық ашылып көрсетіледі.
Етістік туралы жазылған Ы. ... ... атты ... де
етістіктің грамматикалық табиғатын айқындауда елеулі маңызы болды. Автор
«Түркі тілдерінде түбір етістіктер ешқашан ... ... ... сол ... ... сөйлем мүшесі бола алмайды. Етістіктер
есімше, ... ... ... рай ... ... ... синтаксистік қатынасқа еніп, сөйлем мүшесі қызметінде жұмсала
алады» дей отырып, ... ... ... табиғатын
айқындап береді [45, 65]. Зерттеуші жалпы етістікті негізгі ... ... ... деп екі ... ... ... негізгі етістіктер
оның грамматикалық категорияларын жасауға негіз болады дей ... ... екі ... ... ... ... ... етістіктердің қатарына етіс тұлғалары, болымсыз
етістік, күшейтпелі етістік, күрделі етістік жатқызылады.
Етістік туралы терең ... ... ... ... ... ... ... бірі – С. Исаев еді. Зерттеушінің «Қазіргі
қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты» деп ... ... ... ... ... категорияларының
грамматикалық сипаты терең сараланған. Автор былай деп жазады: «Қазіргі
қазақ тілінде ... – ең ... сөз ... ... Бұл оның лексика-
семантикалық ерекшелігінен, ... ... мен оған ... ... ... және олардың
арақатынасынан, грамматикалық ... әр ... жаңа ... ... ... ұясынан, сөйлемде атқаратын синтаксистік
қызметінен т.б. лексика- ... ... ... ... туралы осындай теориялық ой айтқан ғалымдар зерттеулерінде
оның сөзжасамдық ерекшелігі ... ... ... жоқ. ... ... ... ... туынды сөз жасау процесі айтылған
болатын.
Біздің зерттеу нысанымыз етістіктің сөзжасамдық ұясын ... ... енді оның ... мәнін зерделеуге арналған
еңбектерді саралап көрелік.
Сөзжасамның негізгі теориялық мәселелерінің бірі – сөзжасамдық ұяға
қатысты. Сөзжасамдық ұя туралы ... ... ... бар. ... тіл
білімінде сөзжасамдық ұяның ғылыми-теориялық негізі енді ... ... деп ... ... ... ұя ... ... ғылыми пікірлер 1989 жылы шыққан
«Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам ... ... Тіл ... ... ... ... қызметкерлері дайындаған монографияда
айтылды. Монографияның негізгі ... ... ... тіл білімінде
алғаш рет сөзжасамды жеке сала ... ... ... ... деуге болар
еді. Осы зерттеу еңбекте сөзжасамдық ұя туралы ғылыми ... ... ... ... түбірлердің сөзжасамға қатысу ... ... ... өте анық ... ... ұя деп ... түбірден тараған туынды түбірлердің жиынтығы аталады» делінеді.
Бұдан әрі бір ғана ... ... ... 89 ... ұя ... ұяға енетін 143 туынды сөз көрсетіледі [47].
Монографиядағы етістіктің сөзжасамы туралы тарауды А. Қалыбаева ... ... ... ... авторлар етістіктің күрделі сөзжасам жүйесі
бар сөз табы ... айта ... оның ... ... өте бай, ... ... ... тарихи дамуы бойында толықтырып отырғанын атап көрсетеді.
Етістіктің сөзжасам жүйесінде түрлі тәсілдер арқылы ... ... ... ... ... ... аналитикалық;
3) семантикалық тәсілдер.
Еңбекте семантикалық тәсілден басқа тәсілдер арқылы жасалған ... ... ... ... ... деректер арқылы дәлелденіп
көрсетіледі. Ең алдымен ... ... ... ... көрсетіледі. Есім негізді туынды етістіктер, етістік негізді
туынды етістіктер, етіс ... ... ... етістіктер мол тілдік
деректермен жазылған.
Етістіктің сөзжасамында аналитикалық тәсілдің де ... орны ... ... арқылы етістіктің сөзжасамына ... ... ... мен есім түбір сөздер дей келіп, ғалымдар, оқулықтар
мен ғылыми курстарда айтылып жүрген: ... ... ... ... және
қос сөздер осы сөзжасамдық процестің нәтижесінде ... ... ... береді.
Профессор Н. Оралбаеваның «Қазақ тілінің сөзжасамы» деп аталатын
зерттеуінде сөзжасамдық ұя ... ... ... ... ... ... терең ғылыми-теориялық ойлар айтылады. Автор ... ... ... ... ... түрліше болатынын ескерте отырып,
сөзжасамдық ұяның көлемі, құрамы туралы сөз қозғағанда, әр сөзжасамдық ұя
туралы жеке түрде әңгімелеу қажеттігін ескертеді.
Сөзжасамдық ... ... ... ... байланысып
жатқан құрылымдар емес деп жазады ғалым. Әрбір сөзжасамдық ұя өзінше бір
дербес құрылым, әрқайсысының өзіндік құрамы бар.
«Сөзжасамдық ұяның ... бір ... ... ... ... ... жататын болғандықтан, олардың синтетикалық тәсіл арқылы
жасалған ... ... ... ... саналады», – деп ... Н. ... ... ... ұя – ... жүйе. Бір сөзжасамдық ... ... ... ... Ұя мүшелерінің орналасуы сөзжасамдық сатыға
және тізбекке тікелей байланысты болады.
Етістіктің сөзжасамы туралы ғылыми ой айтқан Н. Оралбаева ... ... деп ... ... сөзжасамында барлық сөз табы негіз
болып, сөзжасамдық бірлік қызметін атқарады. Олардан зат есім сөздерді,
сын есімдерді, сан ... ... ... ... атауға болады.
Тіліміздегі барлық негізгі сөз таптары ... ... ... ... ... эмоция мен экспрессивтілік төрт түрлі жол арқылы
беріледі: 1. Сөздердің тура ... ... ... 2. Көп мағыналы
сөздердің бір мағынасы ретінде. 3. Түбірге қосымшалар қосу ... сөз ... ... [49, ... ... ... ... жасаудың аса өнімді де кең тараған түрі
аффикстер қосу арқылы, ... ... ... амал ... ... ... одан басқа екі немесе одан да көп сөздердің өзара біріге,
кіріге, немесе күрделеніп барып, тіркесіп, ... ... де ... жасалатын заңдылықтар бар» [50, 39].
Қазақ тіліндегі етістіктің құрылымын жақсы түсіну үшін оның көптеген
сөз тудырушы және ... ... ... ... грамматикалық
қызметтерін осы тілдің өз тұрғысынан, агглютинативтік ерекшелігін ескере
отырып айыру керек [51, 20].
Етістіктің түбір сөздерге ... ... ... ... ... дейміз. Сонымен бірге қазақ тілінде сөздердің тіркесуі
арқылы да, яғни аналитикалық ... жаңа ... ... ұғым
тудыратын сөздер жасалады [51, 20].
Ы. Маманов бойынша, қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... негізгі және функциялы деп ажыратқан.
Негізгі етістік түбір етістіктер, модификациялы деп ... ... ... түбір, туынды түбір, кіріккен ... қос ... ... деп ... ... жұмысы аясында қазақ тіліндегі етістіктердің құрылымын
талдау барысында Ы. Мамановтың топтамасына сүйенеміз. ... ... ... ... ... түбір етістіктер, туынды түбір
етістіктер, тіркесті ... ... және қос ... етістіктері деп
ажыратылады.
Етістіктің барлық грамматикалық формаларына өзек болып, лексикалық
мағынаны ... ... ... ... деп ... [51, 21]. ... ... көңіл-күй етістіктерінің ішінде мынадай түбір етістіктер
анықталды: күлу, ренжу, ... кею, ... ... ... т.б. ... М. Оразов сөздердің тура номинативті мағынасы ... деп ... Яғни ... ең ... ... ... ... қосымша мағынасы жоқ етістіктер.
Ал, қазақ тіліндегі көңіл-күй етістіктерінің екінші бөлігін ... ... ... ... ... ... ... да
түсініктемелерді салыстыратын болсақ, «Туынды сөздер деп түрлі жұрнақтар
арқылы негізгі түбірлерден өрбіген сөздерді айтамыз» [11, 191], «Негізгі
түбірге ... ... ... ... сөз туынды түбір немесе туынды сөз
деп аталады» [10, ... ... ... ... сөздер тек негізгі түбірден ғана емес,
басқа сөздерден де, ... ... ... да ... Сондықтан туынды түбір деп бір сөзге жұрнақ жалғану арқылы
пайда болған жаңа мағыналы сөзді айту керек. Яғни ... ... ... де, ... түбірден де, біріккен түбірден де, басқа кейбір
грамматикалық формалардан да жасалады» [10, 22].
Қазақ ... ... ... туынды түбір етістіктері
мынадай етістіктерден құралған: қуану, таңдану, шаттану, массатану,
мерейлену, насаттану, масайрау, ... ... ... ... ... ... қызықтау, таңырқау, т.б.
Құрылымына қарай көңіл-күй етістіктерінің ... тобы қос ... «Екі ... қосарланып, бір ғана түбір сөз мағынасын
білдіретін етістіктер қос түбір етістік деп ... [51, ... ... ... ... етістіктер жинақталды: күйіп-пісу
деген бір етістік, осы түрдің бір түріне ... ... ... орын ... ... ... қатар еліктеуіш сөздерден
жасалған қайталама етістік те кездескен: қыт-қыттау, аһылап-үһілеу, т.б..
Төменде берілген 7-суретте қазақ тіліндегі ... ... ... анықталған ерекшеліктерінің сандық көрсеткішін бағдарлай
аласыздар. Осы көрсеткішке сүйенсек, қазақ ... ... ... көп ... ... ... ... яғни 157 жинақталған етістіктердің 147-сі туынды түбір
етістіктен жасалған, 6-ы түбір ... ал 4-уі қос ... ... айқындалғандығы көрсетіліп тұр. Сонымен қатар, жинақталған
бірліктердің ішінде тіркесті ... ... те ... ... ... ... біз жұмысымызда тіркесті түбірді етістікті қоспадық. Біздің
етістіктеріміз бір ғана ... ... ... ... ... ... жинақтау біздің зерттеу ... ... ... ... құрылымы И.П. Иванова мен ... ... ... ... ... баса ... яғни аффиксация,
конверсия, реверсия тәсілі арқылы жасалатындығы көрсетілген. Мысалы, зат
есімнің ... ... алып ... ... to ... (blackmailing
деген сөзден алынған), to seabathe (sea-bathing деген сөзден ... ... жиі ... ... де атап ... ... суффикстері –en: to redden, to strengthen. ... ... –fy: to magnify, to dignify; –ize: ... ... [22, ... Блох бойынша, ағылшын тіліндегі етістіктің құрылымы мынадай
тәсілдер арқылы жасалады: жай етістік, дыбыстық ... ... ... ... ... ... ... тәсіл арқылы және
фразалық тәсіл ... ... [52, ... ...... ... ... етістіктерінің құрылымдық
ерекшелігінің сандық көрсеткіші
8. -сурет – Ағылшын тіліндегі көңіл-күй
етістіктерінің құрылымдық ерекшелігінің сандық
көрсеткіші
Е.Ф. Жукова ... ... ... ... ... ... ... негізді: bait, blush, chafe, excite, exult,
hate, like, etc. және ... зат ... сын ... ... деп ажыратылады [28, 35].
Зат есім мен сын есімнен жасалған етістіктер аффикстік және конверсия
арқылы жасалынады:
a) ... ... gladden, hearten, horrify, glorify, ... idolize, ... ... anger, chuckle, comfort, ... disgust, delight, distress,
fame, insult, honour, love, nerve, ... ... ... ... приставкалар dis–, en–,
in–, re– және послелогтар out, over, up. Приставка dis– ... ... ... ... ... discredit, dislike; re–
әрекеттің қайталануы, мысалы: readmire, reassure, recover, ... ... ... іс ... ... enrage, inflame, ... болсақ, жинақталған ағылшын тіліндегі көңіл-күй
етістіктері жоғарыдағы ... ... анық ... ... ... ... ... құрылымы әртүрлілігімен ерекшеленеді.
Мысалы, 7-сурет бойынша ... ... ... ... 80% пайызын туынды түбір етістіктерден құрылған: қуану,
таңдану, шаттану, массатану, ... ... ... ... ... ... жетісу, көңілдену, табалау, қызықтау,
таңырқау; 15% пайызын түбір етістіктер құрайды: күлу, ренжу, жылау, ... ... ... қалған 5% пайызы қос түбір етістіктерден жасалған:
күйіп-пісу, жыртаң-жыртаң, қыт-қыттау, аһылап-үһілеу. ... бұл ... тілі ... ... ... жалғамалы тілдер қатарынан орын
алатындықтан, мына жасалған талдау да осы мысалдардың негізінде тағы да
қасиетін дәйектеп берді. Ал, ағылшын тілінің ... ... 8 ... ... ... grieve, mourn, sorrow, vomit, vomit, grumble,
weep, cry, sob, scoff, mock, jeer, gibe, sneer, fleer, flout, ... taunt, gird, еtс; ... ... ... ... to be angry,
to be glad, to feel sick, to begin to stir, to feel hurt etc, ... ... ... ... dislike, undergo, extol, glorify, anathematize,
enjoy тұрғандығы анықталды. Сонымен, қазақ тілінің көңіл-күй ... ... ... ... түбір етістіктерден, ал ағылшын тілінің
көңіл-күй етістіктері негізгі етістік пен ... ... ... ... өзекті тақырыптардың бірі болып табылатын етістіктің
тұлғалары бұрыннан ... ... ... тіл ... ... төл ... бастау алған А. Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов,
Н. Сауранбаев, А. ... Ы. ... С. ... М. ... Н. ... ... және т.б. басқа да атақты ғалымдардың атын атап кетуге
болады. Ал ағылшын тіліндегі ... ... мен ... ... ... ғалымдар еңбек еткен. Олардың қатарына И.В. Арнольд,
А.И. Смирницкий, В.Н. Ярцева, Б.А. Ильищ, Е. ... К. ... ... О. Есперсон, И. Иванова, Г. Суит, Ч. ... К. ... ... ... де ... ... еңбектерді де айтуға келеді:
Т.Е. Айтмағамбетова, ... Ш.Қ. ... ... ... болады. Ғалымдардың көпшілігі сөз таптарының ішіндегі
сөзге байы, күрделісі етістік екендігін және бұл сөз табының күрделігін
оның лексика-семантикалық ... ... ... сөйлемде атқаратын қызметінен, туынды сөз жасау жүйесінен
т.б. ... ... ... ... ... ... ... етістіктерінің семантикалық өрісі,
тақырыптық топтары, семантикалық және құрылымдық ұқсастықтары ... ... ... ... ... тақырыптық топтары мынадай:
ядролық топтар қуану, таңдану, қайғыру, ренжу, ... ... ... ... күлу, жылау, қулану, жағымпаздану,
мазақтау, ... ... Осы ... ... ... топтар орналасады: қуану – шаттану, массатану, мерейлену,
насаттану, масайрау, мәздену, ... ... ... ... ... қызықтау; таңдану – таңырқау, таң қалу, тамашалау,
сұқтану, тамсану, ғажаптану; қайғыру – ... ... ... ... ... ... ... жамығу, аһылау, үһілеу, назалану,
қаяулану, шерлену, қапалану, қайғылану, қаяулану, тұлдану, аһылап-үһілеу.
Жинақталған ... ... ... ... ... ренжу мағынасындағы етістік ортақ тематикалық топтарымен кею,
назалану, жабырқау, ... ... ... ... ... ... ... қаяулану, дықтану, назырқау, кіржіңдеу, күйіп-
пісу торсаңдау гипонимиялық қатынасқа түседі. Ренжу етістігі жоғарыдағы
етістіктерге гипероним болады да, ал мұндағы кею, ... ... ... ... ... ... қабаржу етістіктері ренжу
етістігіне жоғары сатылы гипонимдері болса, етістігінің төменгі сатылы
гипонимдері ... ... ... ... назырқау, кіржіңдеу,
күйіп-пісу етістіктері болып табылады. Ашулану етістігінің гипонимдеріне
ызалану, ызақорлану, долдану, долыру, алабұрту, ... ... ... ... ... ... шіміркену, шамдану,
бұрқану, атқуылдау жерг., қыжылдау қарап., дызалақтау, жұлыну, кіжіну
етістіктерін жатқыздық.
Ағылшын тіліндегі материалды ... ... ... эмоционалды
етістіктер анықталды: (verbs denoting emotions): to adore, to care for,
to detest, to dislike, to hate, to like, to love, to respect.
Ағылшын ... ... ... ... ... ... топтар to adore, to care for, to detest, to dislike, to
hate, to like, to love, to respect, to laugh, to cry. Осы ... ... ... ... ... to adore – worship,
venerate, glorify, honor, praise, extol, love, admire, appreciate,
applaud, laud, praise, boost, extol, enjoy, esteem, revere, wonder; ... – hate, loathe, abhor, ... ... ... ... curse, denounce; to scoff – mock, jeer, gibe, sneer, fleer,
flout, scout, gibe, taunt, deride, gird; to feel sick – to be ... vomit, belch, burp, ... ... spew, throw up, to begin to
stir, to begin to bustle, to quake (of the heart), to be glad – happy, ... oneself, to have fun, to be pleased, to be ... to be ... be gladsome, to be gratified, to be cheering, to be exulting, to be
joyous, to be merry, to be ... to be ... ... ... ... ... тұжырымға
келеміз, to be angry мағынасындағы етістік ортақ тематикалық ... irate, ... ... wroth, ... mad, furious,
аcrimonious гипонимиялық қатынасқа түседі. To be angry фразалық етістігі
жоғарыдағы етістіктерге гипероним болады да, ал ... ... ... wrathful, wroth етістіктері to be angry етістігіне жоғары
сатылы гипонимдері болса, ... ... ... ... mad, furious, ... ... болып табылады.
Сонымен, қазақ және ағылшын тілдеріндегі ... ... ... ... бірліктер арасында гиперонимдік ... ... ... Екі ... де көңіл-күй етістіктері
ядролық және перифериялық етістіктерден ... ... ... ... ... ... семалар ағылшын тіліндегі ядролық
семалармен сәйкес келмейтіндігі айқындалды.
Екі тілдегі етістіктерді талдау ... екі ... де ... ... ... сема ... ... семаның өзі
интенсивтіліктен тұрады. Ал интенсивтіліктің мынадай түрлері ажыратылған:
нөлдік интенсивтілік, әлсіз интенсивтілік және әлді интенсивтілік.
Интенсивтіліктің ... ... ... ажырату барысында
көрініс табады. Мынадай синонимиялық топтарда:
Қазақ тілінде: ренжу, кею, назалану, жабырқау, ... ... ... ... ... ... долдану,
долыру, алабұрту, зығырлану, тұлдану; Ағылшын тілінде: Аdore, worship,
venerate, glorify, honor, praise, extol; Scoff, mock, jeer, gibe, ... flout, ... ... ... ... ... дәрежесі арқылы
ажыратылады. Мысалы, қазақ тілінде: қуану – нөлдік ... ... ... ... ...... ... – нөлдік дәреже, уайымдау,
қамығу – әлсіз, налу, күйіну – әлді; ағылшын ... smile – ... laugh – ... scoff, mock – әлді; like – әлсіз, love – әлсіз,
adore, worship – әлді, weep – ... ... cry – ... sob – ... қазақ тіліндегі етістіктерге семантикалық талдау ... ... ... ... яғни көңіл-күй етістіктері адамның
психикалық және эмоционалды күйіне ... ... ... қарай бұл етістіктердің ... ... бар ... ... ... күлу етістігіне
қарама-қарсы жылау етістігі бар, қуану оның антонимі ашулану, жақсы көру
– жек көру, ...... ... ... like – dislike, laugh ... ... ағылшын тіліндегі көңіл-күй етістіктері қазақ және
ағылшын тілдеріндегі етістіктердің құрылымы әртүрлілігімен ерекшеленеді.
Мысалы, қазақ ... ... ... ... 80% ... ... етістіктерден құрылған: қуану, таңдану, шаттану, массатану,
мерейлену, насаттану, ... ... ... ... арсалақтау,
жетісу, көңілдену, табалау, қызықтау, таңырқау; 15% пайызын түбір
етістіктер құрайды: күлу, ... ... кею, ... ... ... ... ... қос түбір етістіктерден жасалған: күйіп-пісу, жыртаң-жыртаң, ... ... ... бұл ... ... тілі ... ... жалғамалы тілдер қатарынан орын алатындықтан, мына
жасалған талдау да осы ... ... тағы да ... дәйектеп
берді. Ал, ағылшын тілінің бірінші орнында негізгі етістіктер: ... sorrow, vomit, vomit, grumble, weep, cry, sob, scoff, mock, ... sneer, fleer, flout, scout, gibe, taunt, gird, еtс; ... орында
фразалық етістіктер: to be angry, to be glad, to feel sick, to begin ... to feel hurt etc. ... ... ... ... етістіктер: dislike,
undergo, extol, glorify, anathematize, enjoy тұрғандығы анықталды.
Сонымен, қазақ тілінің көңіл-күй ... ... ... арқылы
туынды түбір етістіктерден, ал ағылшын тілінің көңіл-күй ... ... пен ... ... жасалынғандығы айқындалды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу ағартуға қатысты
еңбектері). – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 ... ... Ы.Е. ... ... ...... Мектеп, 1966. – 488 б.
3 Академик Н. Сауранбаевтың еңбектері. – ... ... ... 2000. ... Н., Әбдіғалиева Т., Шалабаева Б. Практикалық қазақ тілі.
– Алматы: Ана тілі, 1993. – 272 б.
5 Исаев С.М. ... ... тілі ... ... ... ... ... мазмұны: әдістемелік құралы. – Алматы, 2003. –
108 б.
6 Исаев С.М. Етістік түбірінің кейбір грамматикалық ерекшеліктері //
Қазақстан мектебі, 1987. – № 10. – 76-79 ... ... Ә. Сөз ... – Алматы: Мектеп, 1982. – 466 б.
8 Оралбаева Н. Сөз таптары. – Алматы: ... 1982. – 295 ... ... А. ... ... ...... 1982. – 275 б.
10 Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. –
Астана, 2002. – 784 ... Ы.Е. ... ... ... лекциялардың текстері. – Алматы,
1953. – 488 б.
12 Оралбай Н. Қазіргі ... ... ...... 2007. –
203 б.
13 Маманов Ы. Қазақ тіл ... ...... ... 2007. ... ... А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. – ... 1971. – 307 ... Г.К. ... ... он ... ... сөздігінде
етістіктердің берілуі (кодификациялануы): филол. ғыл. канд. ... дис. –
Алматы, 2003. – 122 б.
16 Оразов М. Қазіргі қазақ ... ... ...... – 176 ... И.П., ... В.В., ... Г.Г. Теоретическая
грамматика современного английского языка. – М.: ... ... 1981. – ... Ю.С. К ... ... ... // ... аспектологии. – Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1978. – ... ... Б.А. ... ... английского языка: учебник по курсу
теоретической грамматики для студентов педагогических институтов (на
английском языке). – Л.: ... 1971. – 365 ... ... А.И. Морфология английского языка. – М., 1959. – 372 ... ... S.O. The ... of Grammar. – 1995. – P. ... ... И.П. Вид и ... в современном английском языке. – 1961. –
200 с.
23 Korsakov A. The Use of Tenses in English. – Kiev.: Lvov ... 1969. – 251 ... Rayevska N.M. Modern English Grammar // Vysca skola ... – 1976. – Р. ... ... ... – Алматы: Білім, 1993. – 272 б.
26 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – ... ... ... ... – Алматы, 1995. – 320 б.
28 Жукова Е. Ф. ... ... ... ... ... английского языка: дис. ... канд. филол. наук:
10.02.04. – СПб., 1993. – 159 ... А.А. ... ... слова. – М.: Наука, 1971. –
216 с.
30 Османова А.Ә. ... ... ...... ... 1991. – 128 ... по ... Тіл білімі сөздігі / под ред.
Э.Д. Сүлейменовой. – ... 1998. – 550 ... ... Ғ. ... өріс // ... – 1996. – № 5. – 23-27
бб.
33 Кобозева И.М. Лингвистическая семантика. – М.: Эдиториал, 2000. ... ... ... Аханов К. Тіл білімініе кіріспе. – Алматы, 1962. – 300 б.
36 Сауранбаев Н.Т. Қазақ тіл ... ...... ... – 352 ... ... В.В. Руский язык. – М., 1972. – 337 с.
38 Салқынбай А. Б. Лингвистикалық түсiндерме сөздiк [Мәтін] / А. Б.
Салқынбай, Е. Абақан. – ... : ... 1998. – 304 ... ... З.Е. Семантическая структура глаголов со ... дис. ... ... ... ...... 2001. – 152 ... http://kitap.kz/about/16-aza-tilini-mbebap-s-zdigi#.
41 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1966. – 362
б.
42 Сауранбаев Н. Қазіргі қазақ ...... 1954. – 220 ... Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы, 1974. – 408
б.
44 ... А. ... ... етіс категориясы. – Алматы, 1995. –
356 б.
45 Маманов Ы. Етістік. – Алматы, 1969. -138 б.
46 Исаев С. ... ... ... ... ... ...
Алматы, 1998. – 304 б.
47 Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – ...... ... Н. ... ... сөзжасамы. – Алматы, 2001. – 164 б.
49 Оразов М. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы,1962. – 116 б.
50 ... А.Х. ... ... топтары//Қазақ
тілі грамматикасы. Морфология. – Алматы,1967. – 420 б.
51 Маманов И. Қазіргі қазақ тілі (Етістік). – Алматы, 1966. – 156 ... M.Y. A Course in ... English Grammar. – M.: ... 2006. – 423 ... А
1 ...... тіліндегі көңіл-күй етістіктерінің синонимдік қатары
|Қуану [ҚТСС, 377] | |to be happy |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | ... 528] | | |
| ... | |
| |таң қалу | |
| ... | |
| ... | |
| ... |to smack one’s lips |
| ... | ... 339] | | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... [mtdi] | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... ... 190] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | ... синонимдер сөздігі| ... ... | ... |
| |кею | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | ... ... 99] | | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... жерг. | |
| ... ... | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | ... | | |
| ... [mtdi] | ... | | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | ... 466] | | |
| ... | ... 366] | | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... | | ... ... 320] | | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | |
| ... [mtdi] | ... 271] | | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... | ... |
| | |106] ... 378] | | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... | | ... 210] | | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... көне | |
| ... ... | ... [СС, 386] | ... | |, gibe [KED, 139] |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... 218] | | |
| ... | |
| ... | ... | |to ... ... Ә
2 ...... тіліндегі көңіл-күй етістіктерінің синонимдік қатары
| To be glad | | |
| |happy | |
| |to amuse oneself | |
| |to have fun [KED, 276] | |
| |pleased | |
| ... | |
| |joyful | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| |joyous | |
| |merry | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| |gay | |
| ... | |
| |jolly | |
| |lively | |
| ... [DSA, 161] | |
| ... | |
| ... [WD, 375] | |
| | | |
| To be offended | | |
| |to feel hurt | |
| |to grieve [KED, 163] | |
| To grieve | |Mean to feel or |
| | |express one’s ... | |or grief [WDD, 383] |
| |mourn | |
| |sorrow | |
| To be ashamed | | |
| |to be timid [KED, 290] | |
| ... | |
| ... [WD, 65] | |
| | | |
| To be angry | | |
| ... [KED, 33] | |
| |irate |Mean fealing or |
| | |showing strong |
| | ... or bad |
| | |temper [44] |
| ... | |
| ... | |
| |wroth | |
| ... | |
| |mad [WD, 44] | |
| |furious | |
| ... [APCC, 36] | |
| ... | | ... | | |
| |to be ... | |
| ... |
| |257] | |
| To feel sick | | |
| |to be ... | |
| |to vomit | |
| | |belch |
| | |burp |
| | ... |
| | ... |
| | |spew |
| | |throw up [WD, 865] |
| |to begin to stir | |
| |to begin to bustle | |
| ... | |
| |[KED, 264] | |
| | |tremble |
| | |shiver |
| | |shudder |
| | |quiver |
| | |vibrate |
| | |quail |
| | |waver [DSA, 355] |
| To laugh [KED, 130] | | |
| | | |
| | | |
| To grumble | | |
| | to be peevish | |
| | to weep | |
| | |wail |
| | |Keen |
| | |blubber [WD, 871] |
| | cry | |
| | sob [KED, 106] | |
| To whimper [KED, 106] | | |
| To scoff | |call on mean to |
| | |show one’s scorn on |
| | ... in ... | |or mockery [WD, ... |mock | |
| |jeer | |
| |gibe [KED, 139] | |
| |sneer | |
| |fleer | |
| |flout | |
| |scout | |
| |gibe | |
| |taunt | |
| |deride [DSA, 405] | |
| |gird [WD, 712] | |
| To approve | ... |
| | |express a ... |
| | |opinion of [WD, 56] |
| |endorse | |
| |confirm | |
| |commend | |
| |ratify | |
| ... | |
| |esteem | |
| |sustain | |
| ... | |
| |praise | |
| |saction | |
| |justify | |
| ... | |
| ... [DSA, 45] | |
| ... | |
| |certify [WD, 56] | ... adore | | |
| |worship | |
| ... | |
| |honor | |
| |praise | |
| |extol | |
| | love [DSA, 37] | ... detest | | |
| |hate | |
| |loathe | |
| |abhor | |
| ... | |
| ... | |
| ... [DSA, 94] | |
| |despise | |
| ... | |
| |curse | |
| ... | ... | | ... like | | ... respect | | ... | | |
| |suffer | |
| |undergo | ... | | |
| ... | |
| |applaud | |
| |laud | |
| |praise | |
| |boost | |
| |extol | |
| |enjoy | |
| |honor | |
| |esteem | |
| ... | |
| |glorify | |
| |revere | |
| |wonder | ... ... ... ... ... honor
to praise
to extol
to love
to detest
to hate
to loathe
to abhor
to execrate
to ... ... ... ... ... ... ... sneer
to fleer
to flout
to scout

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Жазбаша аударманың ережелері20 бет
Қазақ тіліндегі рай категориясы6 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь