Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың семантикасы

КІРІСПЕ
1. ТІЛ ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ
1.1 Тіл мен мәдениеттің байланысы мен ерекшеліктері
1.2 Тіл біліміндегі лингвомәдени зерттеулер
1.3 Аңшылық пен саятшылық өнерінің қазақ мәдениетіндегі орны
1.4 АС қатысты атаулардың тіл білімінде зерттелуі
2 АҢШЫЛЫҚ ПЕН САЯТШЫЛЫҚҚА (АС) ҚАТЫСТЫ АТАУЛАРДЫҢ СЕМАНТИКАСЫ
2.1. Аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал.жабдық атаулары
2.2 АС қатысты амал.айлаларды білдіретін сөз тіркестерінің тілдік ерекшеліктері.
2.3 Аңшылық пен саятшылықта амал.айлаларды білдіретін тіркестер
2.3.1 Қыран құсқа қойылатын аттардың жасалу жолдары
2.3.2. Қазақ тіліндегі бүркіт жасына байланысты атаулардың семантикалық ерекшелігі
2.4 Саятшылық өнерге қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты
2.5 Аңшылық пен саятшылыққа қатысты тұрақты тіркестер
2.6 Аңшылық пен саятшылыққа қатысты эвфемистік қолданыстар
2.7 АС қатысты көркемдік құралдар
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ тіліндегі аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулар халқымыздың дүниетанымдық ерекшеліктерін танып білуге мүмкіндік береді. Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулар ұлттық рухани мұраны өз бойына сақтап келеді. Осы атаулардың тілдік қабаттарын зерттеудің маңыздылығы өте зор.
Әлемдік тіл білімі соңғы жылдарды ерекше қарқынмен дамып, жаңаша бағыт алып, тың өзгерістер мен жаңа ғылыми көзқарастар легін алып келді. Ұлт тіліндегі әрбір тілдік элементтердің табиғатын ұлт болмыс-бітімімен, этнос тіршілігімен сабақтастыра қарастыру бүгінгі таңдағы ғалымдардың алға қойған мақсаттары болып отыр.
Қазақ тіліндегі халықтың рухани-материалдық дүниесіне қатысты барлық фактарларды тілдік нысан ретінде зерттеудің өзектілігі артып келеді. Ұсынылып отырған зерттеу жұмысында аңшылық пен саятшылыққа қатысты атауларының тілдік таңба ретінде қалыптасу үрдісін зерттеуге, сипаттауға арналған.
Жұмыста қазақ тіліндегі аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулары зерттелінді. Оның ішінде аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал-жабдық атаулары, қыран бүркіттің жасына байланысты атаулардың семантикалық ерекшеліктері талданды. Зерттеуде қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, этимологиялық сөздік, фразеологиялық сөздіктердегі атауларға талдау жасалынып, олардың тіліміздегі алатын орнына мән берілді.
АС қатысты атаулар да өзге тілдік бірліктер сияқты талай ғасырды артқа салып, қазақ тілімен бірге жасап келеді. Олар қазақ тілінің сөздік қорынан ерекше орын алады. Қазақ тілінің сөздік қорына еніп, сөйлеу тілімізде, әсіресе, саятшылар мен аңшылар тілінде қолданысқа ие. АС қатысты атауларды зерттеу - қазақ тіл білімінің негізгі мәселесінің бірі болып табылады. Оларды жинастыру, зерттеу - бүгінгі күннің талабы.
АС қатысты атаулар әлемі де кең, олар адамның материалдық-рухани өмірімен тығыз байланысты болғандықтан маңызды рөл атқарады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тіл білімінде соңғы жылдары лингвомәдениеттану, когнитология мәселелері және әлемнің ұлттық тілдік бейнесі зерттеліне бастады. АС қатысты атаулар толық түрде жеке зерттеуге негіз бола қойған жоқ. Қазақ тілі лексикасындағы АС қатысты туған мол атауларға арнайы талдаулар жасалынбаған.
1 Брутян Г.А. Языковая картина мира и ее роль в познании // Методологические проблемы анализа языка. Ереван, 1976, с. 11.
2 Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. Москва, 1996, 365с.
3 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. А., 1993, 496 б.
4 Чернейко. Проблемы языка как предмет языка. Москва, 1959, 451 с.
5 Гак В.Г. К типологии лингвистических номинации // Языковая номинация. Общие вопросы. М., 1977 52 с.
6 Сулейменова Э.Д. Казахский и русский языки: основы контрастивной лингвистики. Издание второе. - Алматы, 1996. -207с.
7 В.фон Гумбольдт. Язык и философия культуры. Москва, 1985, 323с.
8 Серебренников Б.А. Язык и мышление. Москва, Наука, 1988, 254 с.
9 Кубрякова Е.С. Номинативный аспект речевой деятельности. М., 1986,156 с.
10 Поставалова В.И. Язык как деятельность: Опыт интерпретации концепции В.Гумбольдта. Москва, Наука, 1982, 145 с.
11 Леонтьев А.А. Язык, речь, речевая деятельность. Москва, 1969,136 с.
12 Колшанский Г.В. Объективная КМ в познании и языке. Москва, 1990, 258 с.
13 Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. М.‚ 1997, 289 с.
14 Н.Ю.Шведова. О семиотическом механизме культуры и языка. Таллин, 1993, 89 с.
15 Н.Г.Комлев. Онтогенез языка и культура страны.Москва, 1986, 126с.
16 Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. Пер. с нем. Москва, 2000, 400 с.
17 Е.Кассирер. Культура как объект системного исследования. Ленинград, 1956, 255с.
18 Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы французского языка. - Москва, 1955. -416с.
19 Вайсгербер Л. Родной язык и формирование духа. Москва, 1993, 135с.
20 Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. Москва, 1993, 656 с.
21 Радченко О.А. Язык как миросозидание. Лингвофилософская концепция неогумбольдтианства. Т.1, Москва, 1997, 254с.
22 Уорф Б. Л. Отношение норм поведения и мышления к языку. Новое в лингвистике. Вып. І.М., 1980,60с.
23 Уорф Б.Л. Наука и языкознание //Новое в лингвистике. Вып.1.-М.,1960, С.45-48.
24 Даниленко В.П. Языковая картина мира в гипотезе Сепира-Уорфа 1999, 120с.
25 Маслова В.А. Связь мифа и языка // Фразеология в контексте культуры. М., 1999,164с.
26 Шведова. Язык, культура, общество: проблемы развития. Ленинград: Издательство ЛГУ, 1986, 266с.
27 Б.Жұмағұлова. Концепт «дом» в лингвокультурологических исследованиях // Материалы международной научно-теоретической конференции. АГУ им.Абая. Алматы, 1999, С.56-71.
28 Қасым Б.Қ. Қазақ тіліндегі күрделі атауларының теориялық негіздері: филол.ғыл.докт. дисс. ... авторефераты. – Алматы, 2002.
29 Гачев О.Б. Опыт выявления мотивированности. М., 1975, 122.
30 Колшанский Г.В. Соотношение субьективных и объективных факторов в языке. Москва, 1975, С.235.
31 Маслова Ю.С. Заметки по теории лингвокультурологии. Сборник Filologika. Москва, 1998, 425с.
32 Гумбольдт В. О различии строении человеческих языков и его влияние на духовное развитие человечества// Избранные труды по языкознанию. Москва, 1985, 400 с.
33 Флоренский Л.А. Столп и утверждение истины. Москва, 1990, 200с.
34 Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. Москва, Наука, 1987, 195с.
35 Верещагин Е.М. Язык и культура. Москва, 1976, 248 с.
36 Гак В.Г. Теоретическая грамматика французского языка. Морфология. Москва, 2000. 1311с.
37 А.Алдашева. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы, 1998, 215 б.
38 Жалмаханов Ш.Ш. Тіл білімі тарихы. Оқулық. Қарағанды: Кар Му баспасы, 1999,203 б.
39 Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический‚ прагматический и лингвокультурологический аспекты. М.‚ 1996, 289 с.
40 Виноградов В.В. Русский язык: Грамма-тическое учение о слове. М., 1972,614 с.
41 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. Т. 1-2. М., 1958,536 с.
42 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. А.,1998,304 б.
43 Жанпейісов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка (на материале произведении М.Ауезова). А.‚ 1989,228 с.
44 Виноградов В.В. Толковые словари русского языка//Избранные труды: Лексикология и лексикография. М., 1977,242с.
45 Потебня А.А. Эстетика и поэтика. М.:Искусство, 1976,614 с.
46 Лосев А.Ф. Философия. Мифология. Культура. М.‚ 1991,212 б.
47 Филипов А.В. К проблеме лексической коннотации // Вопросы языкознания. М., 1978, N1,59-63 сс.
48 Толстой Н.И. Из славянских зтнокультурных древностей //Труды по знаковым системам. Тарту,1987.Т.21.
49 Қайдар Ә. Қазақ тілінің қара шаңырағы және түркітану //Егемен Қазақтан, 241, 12.12.1996.
50 Юнг К. Семиотика и символ. М., 2000, 411 с.
51 Лотман Ю.М. Беседы о русской культуре. Санкт-Петербург, 1994, 399 с.
52 Шаховский В.И. Эмотивный компонент значения и методы его описания. В.: ВГПИ, 1983, 94 с.
53 Мечковская Н.Б. Язык и общество // Общее языкознание. М., 2001, 96с.
54 Смағұлова Р.Қ. Неміс және қазақ тілдеріндегі құрамында жан-жануар атауы бар фразеологизмдер: Филол. ғыл. канд. дис. автореф. Алматы, 2003, 22 б.
55 Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Филология ғылымдарының докторы дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. –Алматы, 1999. –324б.
56 Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (Семантикалық аспект). А.,Қазақ университеті, 1999,310 б.
57 Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. Алматы: Қазақ университеті, 2002, 151 б.
58 Сейсенова А.Д. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формулаларына салыстырмалы талдау. Филол. ғыл.канд.дис. А.,1998.-183б.
59 Ислам А. Мағынасы күңгірт тартқан фразеологизмдерге лингвомәдени сараптама // Жалпы және салғастырмалы фразеологияның өзекті мәселелері (ғылыми мақалалар жинағы) Алматы, 2003. – 165б. – 120-126бб.
60 Алефиренко Н.Ф. Спорные проблемы семантики. В.: Перемена, 1999, 239 с.
61 Ризель Э.Г. К вопросу о коннотации //Сборник научных трудов МГПИИЯ им.Тореза. М., 1978,Вып. 125, 10-18сс.
62 Сергеева Л.А. Коннотативное значение как обьект лингвистического анализа//Исследования по семантике: Общие вопросы семантики. Уфа, 1983,110-121сс.
63 Говердовский В.И. Диалектика коннотации и денотации (взаимодействие эмоционального и рационального в лексике) // Вопросы языкознания. М., 1985,N2, 71с.
64 Тезисы Пражского лингвистического кружка // Пражский лингвистический кружок. М., 1967, 20-33сс.
65 Кубрякова Е.С. Номинативный аспект речевой деятельности. М., 1986,156 с.
66 Языковая номинация. Общие вопросы. М., 1977,359 с.
67 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. А., 1971,340 б.
68 Тарасов Е.Ф. Семиотические проблемы формирования планетарного сознания // Философия сознания в ХХ веке: проблемы и решения. Иваново, 1994,
69 Храпченко М.Б. Язык художественной литературы // Новый мир, 1983, № 9.
70 Мечковская Н.Б. Языковая картина мира в контексте лингвокультурологии. М., 2000, 211с.
71 Кузьмин В.Ф. Объективное и субъективное: (анализ процесса познания), Москва, 1976, 256с.
72 Исабеков С.Е. Язык и модель мира. Материалы международной конференции "Мир языка". КазУМОиМЯ им.Абылай хана. Алматы, 2002, С.6-10.
73 Серебряников Б.Я. Язык и мышление.: Наука, 1988, 455с.
74 Судакова Г. Г. Мотивация и эмоциональная активация личности. А., 1996, 49с.
75 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. А.: Рауан, 1991, 213 б.
76 Выготский Л.С. Мышление и речь // Собр. сочинении, Москва, 1982, 321с.
77 Жаманбаева Қ. Тіл қолданысының когнитивтік негіздері: эмоция‚ символ‚ тілдік сана. А.,1998,112 б.
78 Звегинцев В.А. Семасиология. М., 1957,321 с.
79 Жуков В.П. Семантика фразеологических оборотов. М., 1978,160 с.
80 Кубрякова Е.С. Номинативный аспект речевой деятельности. М., 1986,156 с.
81 Языковая номинация. Виды наименования. М., 1977,358 с.
82 Безруков Б.И. Слово и его отношение к первой сигнальной системе. Тюмень, 1960, 165с.
83 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. Алматы: Евразия‚ 1995,179 с.
84 Языковая номинация. Общие вопросы. М., 1977,359 с.
85 Торопцев И.С. Лексическая мотивированность// Уч. зап. Орловск. Пед. ин-та. Т.22. Историко-филолог. фак-т. 1964.
86 Копыленко М.М. Общее языкознание, социолингвистика, психолингвистика в Республики Казахстан: Тенденции и перспективы развития // Вестник КазГУМО и МЯ. А., 2000, №1, 40-44 бб.
87 Пиаже Ж. Избранные психологические труды. Москва, 1969, 226 б.
88 Бенвенист Э. Категории мысли и категории языка // Общая лингвистика. Москва, 1974, 125с.
89 Слышкин Г.Г. От текста к символу. М.:Academіa, 2000,145c.
90 Верещагин Е.М.‚ Костоморов В.Г. В пойсках новых путей развития лингвострановедения: концепция рече-поведенческих тактик. М.: Ин-т рус. яз им. А.С.Пушкина‚ 1999, 113 с.
91 Воробьев В.В. Лингвокультурология (теория и методы). М.: Издательство Российского университета дружбы народов, 1997,332 с.
92 Оңғарбаева Н.Б. Жұмбақтар сыры және халықтың дүние танымы.//Қазақстан Республикасы ғылым академиясының Хабарлары,1992. №5. 8-12 бб.
93 Ержанов М. Лексико-семантическая группа слов, описывающих внешность человека: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. А., 1988,30б.
94 Сәтенова С.К. Лингвомәдениеттану және лингвомәдени бірліктер // Жалпы және салғастырмалы фразеологияның өзекті мәселелері (ғылыми мақалалар жинағы) Алматы, 2003. – 165б. – 22-29бб.
95 Звегинцев В.А. Очерки по общему языкознанию. М., 1962, 171 с.
96 Мелетинский Е.М. Поэтика мира. М.: Наука, 1979,407 с.
97 Қайдаров Ә.Т. Тарихи лексикология және этнолингвистика // Қазақ тілі тарихи лексикологияның мәселелері. А.,1998, 301 б.
98 Русский язык . Энциклопедия. М., 1998, 652 с.
99 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. М., 1969,605 с.
100 Панов Е. Н. Знаки. Символы. Языки. М,. 1980,412 с.
101 Телия В.Н. Механизмы экспрессивной окраски языковых единиц//Человеческой фактор в языке. Языковые механизмы экспрессивности. М.,1991,195с.
102 Загидуллина А.А. Основы моделирования языковой картины мира. Алматы, 2001.
103 Алпатов В.М. История лингвистических учений. Москва, 1999, 243с.
104 Будагов С. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. Т.І. Сб., 1869,570 с.
105 Штелинг Д.А. Грамматическая семантика английского языка. Фактор человека в языке. М.: МГИМО, 1996, 223с.
106 Лурия А.Р. Язык и сознание. Слово и его семантическое строение. М., 1970, 335с.
107 Словарь по языкознанию. Тіл білімі сөздігі. Под. ред. Э.Д.Сулейменовой. А.,1998, 346 с.
108 Уфимцева А.А. Лексическая номинация. Москва, 1977,541с.
109 Келдибеков Б. Языковая номинация в немецком тексте (на материале функционально-семантического поля наименовании лиц). Авт. канд.фил.н. 1999, 22с.
110 Болғанбаев Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. А., 1997,256 с.
111 РезниковЛ.О. Гносеологические вопросы семиотики. Л., 1964, 143с.
112 Язык и философия культуры М., 1989, 349с.
113 Поршнев В.Ф. О начале человеческой истории. М., 1974,487 с.
114 Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. А., Ғылым, 1989,367 б.
115 Мусаев К.М.Лексикология тюркских языков. М., 1984, 451с.
116 Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. А.,1998. -196.
117 Алефиренко Н.Ф. Спорные проблемы семантики. В.: Перемена, 1999, 239 с.
118 Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. Алматы: Ғылым. 1988. -200 б
119 Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралық қолданылуы. - Алматы: Мектеп, 1966. Б.208.
120 Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. А.‚ 1997,272 б
121 Совет Зәуре «Қобыланды батыр» жырының лексикасы (тарихи-этнолингвистикалық зерттеу) автореферат А., 2006.
122 Айтмұқашева А.А. «Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика Ф.Ғ.К. диссертация. А., 2007.
123 Хазимова Ә. Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық-мәдени деректері. Ф.ғ.к.диссер. - А.,2002. – 120б.
124 А.Кайдар. Тысяча метких и образных выражений. Алматы: Білге. 2003. –368.
125 С.Кенжеахметұлы Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Алматы, Ана тілі, 1994, -80 б.
126 Шаңырақ. Үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы, 1989. – 568.
127 Қашқари М. Түрік сөздігі. 1-3 том, Алматы: Хант, 1998.
128 Ә.Нұрмағамбетов. Бес жүз бес сөз. Алматы: Рауан. 1994. -304 б.
129 А.Тұрышев. М.Жүсіп шығармалары лексикасының этномәдени негіздері. Ф.ғ.д.д.алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2005.
130 К.Күркебаев. Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық сипаты. Ф.ғ.к.ғ.д.алу үшін жазылған диссертация. Алматы, 2003.
131 Ә.Қайдар. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана тілі. 1998.
132 Т.Жаубасова. Қазақ ұлттық музыка атауларының этнолингвистикалық сипаты. ф.ғ.к.ғ.д.алу үшін жазылған диссертация. Алматы, 2006.
133 А.Кайдар. Структура односложных корней и основ в каз. языке. Алматы: Арыс. 2005. -304.
134 Ә.Нұрмағамбетов. Сөз сырына саяхат. Алматы: Жалын. 1991. - 126.
135 Уәли Н. Фразеология және тілдік норма. А., 1998. - 128 б.
136 Кәмәләшұлы Б. Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. А., Өнер. 2006. - 120 б.
137 Хинаят Б., Исабеков Қ.М. Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. А., Алматыкітап., 2007. - 208 б.
138 Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі, А., Сөздік-Словарь. 2002.
139 Кәмәлашұлы Б. Қыран бүркіттің қырық сыны // Маңмаңгер - 2000 - №3-4. – 11-12 бб.
140 Қайдаров Ә., Ахтамбердиева З., Өмірбеков Б. Түр-түстердің тілдегі көрінісі. А., Ана тілі. 1992. – 160 б.
141 Бабалықов Ж., Тұрдыбаев А. Қырандар. Алматы, «Қайнар», 1983.
142 С.Б. Бектемірова. Қазақ тіліндегі киноморфизмдер. Ф.ғ.к. автореферат А., 2005.
143 Смағұлова Г.Н. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы, 1998
144 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. А.,1977.
145 Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық сөздік. Алматы, 1998. – 304 б.
146 Ғибатханұлы Қ. Қазақ мифологиясының тілдегі көрінісі. А., 2006.
147 Э.В.Севоротян. Этимологический словарь тюрксих языков.(ЭСТЯ) Москва, 1974.
148 Сетаров Д.С. Тюркизмы в русских названиях животного мира // Советская тюркология №1. 1980.
149 Аханов К. Тіл біліміне кіріспе.
150 Байтұрсынов А. Ақ жол
151 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. - Алматы, Мектеп, 1969 Б 243.
152 Ғ.Қалиев, Ә.Болғанбаев. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. 86-87 бб. А., Сөздік-Словарь, 2006, -264.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ тіліндегі аңшылық пен ... ... ... ... ерекшеліктерін танып білуге
мүмкіндік ... ... пен ... ... атаулар ұлттық рухани
мұраны өз бойына ... ... Осы ... ... қабаттарын зерттеудің
маңыздылығы өте зор.
Әлемдік тіл білімі соңғы жылдарды ерекше қарқынмен дамып, жаңаша ... тың ... мен жаңа ... көзқарастар легін алып келді. Ұлт
тіліндегі әрбір тілдік элементтердің табиғатын ұлт болмыс-бітімімен, ... ... ... ... ... ... алға ... болып отыр.
Қазақ тіліндегі халықтың рухани-материалдық дүниесіне қатысты ... ... ... ретінде зерттеудің өзектілігі ... ... ... ... ... аңшылық пен саятшылыққа қатысты
атауларының тілдік таңба ретінде қалыптасу үрдісін зерттеуге, ... ... ... аңшылық пен саятшылыққа ... ... Оның ... ... пен ... ... ... қыран бүркіттің жасына байланысты атаулардың семантикалық
ерекшеліктері талданды. Зерттеуде ... ... ... ... ... ... сөздіктердегі атауларға талдау
жасалынып, олардың ... ... ... мән ... қатысты атаулар да өзге тілдік бірліктер сияқты талай ғасырды артқа
салып, қазақ тілімен ... ... ... Олар ... ... сөздік қорынан
ерекше орын алады. Қазақ тілінің сөздік қорына еніп, ... ... ... мен аңшылар тілінде қолданысқа ие. АС қатысты атауларды
зерттеу - қазақ тіл білімінің негізгі мәселесінің бірі ... ... ... ... - ... ... ... қатысты атаулар әлемі де кең, олар ... ... ... байланысты болғандықтан маңызды рөл атқарады.
Зерттеу жұмысының ... ... тіл ... ... ... ... ... және әлемнің ұлттық тілдік
бейнесі зерттеліне бастады. АС қатысты ... ... ... жеке ... бола ... жоқ. ... тілі ... АС қатысты туған мол
атауларға ... ... ... қатысты атаулар өзге тілдік бірліктер сияқты этноспен ғасырлар бойы
бірге жасап, халықтың сөздік қорынан ерекше орын алып ... ... ... ... формаларының өзіне тән жасалу заңдылықтары
қалыптасқан. атауларға лингвистикалық баға беру ... ... ... ... даму ... ... ... жан-жақты зерттеу жүргізу
ісін қажет етеді. Олардың тіл білімінің түрлі ... ... ... ... тек ... тілінде, сонымен бірге жалпы түркі ... ... ... мәселенің шешілуіне жол ашады.
Зерттеу жұмысының нысаны - Тілдік және тарихи деректер мен ... ... ... ... ... пен саятшылыққа қатысты атаулардың
лингвомәдени мазмұнын сипаттау.
Зерттеу пәні. Қазақ лексикологиясындағы аңшылық пен саятшылыққа қатысты
атаулар.
Зерттеудің мақсаты мен ... ...... ... аңшылық пен саятшылыққа қатысты
атауларға лингвомәдени талдау жасай отырып, кешенді түрде зерттеу. ... ... ... ... өзіндік сипаты мен ... ... ... ашу, талдау болып табылады. Бұл қазақ ... пен ... ... ... ... ... ... негізін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл ... жету ... ... ... ... ғылыми жақтан айқындап, ... ... ... ... пен ... ... атауларды қазақ тіліндегі тарихи және
тілдік деректерден, ... ... ... мен көркем
шығармалардан, жалпы халықтық диалектілік лексикадан барынша жыйып көрсету;
– аңшылық пен саятшылыққа қатысты ... ... даму ... ... ... ... пен ... қатысты атауларының уәжділік
жүйесін ашу;
– аңшылық пен саятшылыққа қатысты ... ... ... ... ... пен ... қатысты атаулардың этимологиясын
анықтау.
Зерттеу жұмысының негізгі дереккөздері ретінде ... ... ... пайдаланылды: М. Қашқаридың «Диуани лұғат-ит түрік»-
Алматы, І-ІІІ (1997-1998); Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1-10 ... ... ... ... ... ... тілінің аймақтық сөздігі.–А, 2005; ... ... А., 1983; Б. ... ... ... ... ... атбегілігі» А., 2006; Б. Мүптекеқызының «Қазақ құсбегілері» А., ... ... Қ.М. ... ... қазақтың дәстүрлі аңшылығы» А.,2007.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Диссертацияда қазіргі қазақ ... ... ... ... лингвистикалық әдістер пайдаланылған.
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атауларды талдаудың негізгі әдісі –
сипаттама әдісі. Бұл әдіс ... пен ... ... атаулардың
құрамын, олардың қалыптасу және даму жолдарын анықтауда ... әдіс ... ... түркі тілдеріндегі, қазақ тіліндегі,
сондай-ақ басқа тілдерден енген ... пен ... ... ... ... әдіс арқылы көптеген аңшылық пен
саятшылыққа қатысты ... шығу ... ... ... ... пен ... ... атауларды жүйелі қатынасын көрсетуде
құрылымдық әдіс ... ... ... ... ... пен
саятшылыққа қатысты атаулардың уәжі анықталады. Аңшылық пен ... ... ... құрылымы талдау әдісі арқылы зерттелінеді.
Жұмыстың әдістанымдық негіздері. Қазақ тіл білімінде Ә. Қайдар, ... Н. ... Г. ... Р. ... А.Жылқыбаева т.б.; жалпы
тіл білімінде В. Гумбольдт, А.Вежбицкая, А.А. ... В. ... ... мен ... ... еңбектеріне, мақалаларына сүйендік.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Жұмыста бұрын арнайы
зерттелмеген ... ... ... ... тіл ... ... пен саятшылыққа қатысты ... ... ... ... ... ... лингвомәдени тұрғыдан сараланып зерттелінді.
Осы орайда жұмыстың ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі АС қатысты атаулары ... ... ... ... ... бөлініп, лексикалық құрамына ... ... пен ... ... ... лексикалық құрамы
анықталды;
– аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лексика-семантикалық
тәсілдер ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың уәжділік
жүйесі ашылды;
– аңшылық пен ... ... ... атаулардың этимологиясы
анықталды;
– аңшылық пен саятшылыққа ... ... мен ... жасалынды.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні. Диссертациялық ... ... мәні осы ... ... талдаудың
тұжырымдары негізінде лексикология саласын, толықтыра, кеңейте ... ... ... ... ... ... ... пен саятшылыққа
қатысты атаулардың сипаты мен ... ... ... ... ... ... лингвистикалық сала ретіндегі
маңызды теориялық жақтарын кеңейтуге өз үлесін қосады. Зерттеу ... ... ... мен ... ... ... оқу ... қазақ
тілінің лексико-фразеология, ... ... ... ... ... ... ... курстарда
білім беруде пайдалануға болады. ... ... ... ... ... септігін тигізеді. Аңшылық ... ... ... байланысты жинақталған мысалдардың қазақ
тілін өзге ұлт аудиториясында үйрету кезінде де көмегі тиетіні сөзсіз.
Қорғауға ... ... ... ... барысында жинақталған аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулар
лексикалық қабаттарды құрайды және олардың ... ... ... ... ... ... халықпен бірге жасасып келе жатқан аңшылық пен саятшылыққа қатысты
атаулар ... ... мен ... ... ... негіз
болған;
- этимологиялық талдау кезінде аңшылық пен саятшылыққа ... ... ... ... ... ... пен ... қатысты тілдік бірліктер ұлттық мәдениет пен
ұлттық дүниетаным туралы ақпарат береді;
- аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулар ... ... ... келе ... қабаты, халықтың өзіне ғана тән ерекшеліктерін
көрсететін құндылықтардың бірі.
Жұмыстың жариялануы мен ... ... ... негізгі
материалдары мен мазмұны, тұжырымдары мен негізгі нәтижелері төменде
көрсетілген ... және ... ... конференцияларда: «Қазақ
тілі ғасырлар тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі ... ... ... 70 ... ... ... ғылыми-теориялық
конференция (Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология ... 2006. №4 (94); ... ... ... ... мен диалектологиясы» Профессор
Хасан Кәрімұлы Мұхамбеттің 75 жылдығына арналған Республикалық ... ... ... ... 2007); ... тіл
саясаты: терминология, аударматану, ресми құжат ... ... ... 70 ... ... ... ... ғылыми-теориялық
конференция (Алматы, 2007); ҰҒА Хабаршы. Филология сериясы. 2007, №4 (164);
«Шежірелі Жетісу» Ғ. Ормановтың 100 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-
практикалық ... ... 2007); ... ... ҚазҰУ
Хабаршысы. Филология сериясы. - № 2 (110); «Ұлағат» журналы 2008, № ... тілі мен ... ... 2008, № 8; «Тіл және жаһандану: бүгіні
мен болашағы» атты Халықаралық ғылыми-теориялық ... ... ... ... жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің қазақ
филологиясы кафедрасында өткен лингвистикалық ... (№8 ... ... 2007 ж.) және ... мәжілісінде _____талқыланды. Зерттеу жұмысы
бойынша 9 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі берілді.
1. ТІЛ ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ
1.1 Тіл мен ... ... мен ... ... ... ... әлі жете танылмаған аясы кең. Ғылым
мен өнер көзге көрініп тұрған дүние ... да, ... ... ... де ... ... ... зерттеп, мүмкіндігінше оларды
адамзаттың өмір шындығына біртабан ... ... ... ізгі
талпыныстар жасауда.
Халықтың санасындағы дүниені бағалау, қабылдау, жалпы тіршілік-әлемге
деген көзқарасы - ... бойы ... ... ойлау мәнері,
қоршаған әлемді қабылдау үрдістерінің ... және ... ... ... ... болады. «Нақты бір этникалық топтың тұлғалық
терең мәні бар ... ... ... күнделікті мінез-құлық пен
жүріс-тұрысын қалыптастыруы ұлт ментальдылығын көрсетеді. Бұл құндылықтар
тұлғаның бойына әлеуметтік тұрақтану ...... ... ... өзін қоршаған ортадағылар тарапынан қабылданады» [1, 11
б]. Сол менталитеттің бір көрінісі ... ... ... тағы ... ... өзге ... ... реалий және
абстракт ұғымдарды белгілейтін ұлттық-мәдени қызметін атауға болады.
Шындықты әр ұжым, әр ұлт өз ... ... Өз ... ... ... ... ... ерекшелігі, дүниетанымы, сана-сезімі. А.Вежбицкаяның
айтуы бойынша, тіл біріншіден, адамға қызмет ету үшін ... ... ... мен ... ... ... ... адамға
бағытталып жасалған. Бұл - кез келген тілдің қасиеті. Екіншіден, кез ... ... ... бар және ... тек ... немесе мәдени
ерекшеліктер ғана емес, сонымен қатар, ұлттық мінез-құлықтың ... ... [2, 21 ... мақсатымыз – осы ерекшеліктердің себебін табуға әрекет ... ... ... әсер етті немесе сол тілді жасаушы халықтың өзіне тән
ақиқатты қабылдау қасиеттеріне ... ... ма, осы ... ... іздеу.
Тілдің қоғам өміріндегі маңызы туралы ғалым Қ.Аханов: «Адам санасында
шындық өмірдің бейнеленуі ... іске асуы ... ... Тіл ... ... ... ... шындық өмір жайындағы білімімізді сақтап жеткізуші
болып есептеледі. Тіл объективті дүниедегі заттар мен құбылыстар, ... ... және ... қарым-қатынасы туралы қандай бір ойды
болса да айтып жеткізуге икемді келеді» деп жазады [3, 50 ... ... бір ... ... сөздермен белгілейді, ал тілдік бейнесі
жоқ, тосын дүниені немесе затты қабылдау санаға қиын ... ... ... ... ... ... яғни сөздермен өте ұқсас, көп
жағдайда олар бірін-бірі қайталайды.
Әр ұлттың, халықтың санасында әлем бейнесі сыртқы және ішкі ... әр ... ... тілдегі ерекшеліктер де сан алуан. Сыртқы
факторларға географиялық орта, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... т.с.с. жатса, ішкі факторларға ... ... ... ... әлем ... басқаша айтқанда, сөздердің қоршаған ... ... ... жағдайларға байланысты жүзеге асады деген сұраққа
көптеген ғалымдар осы ... ... ... ... Бұл тақырыпқа байланысты
зерттеулер тілдің әлемді танудағы қызметін жан-жақты қарастыратын әр түрлі
пікірталас тудыруда.
Л.О.Чернейконың еңбегінде ... ... ... шындықты
(реальность) бейнелеу сапасын, абстракт атауларды когнитивтік ... ... – Уорф ... ... ... зерттеулерге
жол ашты, нәтижесінде бірқатар этностық мәселелер шешімін тапты, көптеген
деректер дәлелденді, нақтыланды. Бұдан ... ... ... ... ... атауы жоқ дүниені, затты, құбылысты, нәрсені танымайды,
"көрмейді", ал сана арқылы тану ... ... ... ... ... ... ... құрылымына, сөздердің санына және
олардың ... ... ... [4, 10 б.]. ... ... – және ... ... ұғымдары туралы мынадай
түсінік бар екендігін айтады: ақиқат деп санадан тыс, ... ... ал ... ... тәуелді, таныс дүние. Ақиқат дүние ... ... ... ... ... Осы ... Г.В.Гактың пікірін айта
кеткіміз келеді: "Ақиқаттың кейбір элементтерінің тілде арнайы белгіленбеу
себебі осы тілде сөйлеуші ... ... ... ... ... байланысты" [5, 257 б.]. Материалды дүниенің тілдегі бейнесі
шындыққа жақын болуы ... ... ... ... ... бір көзқарастың бүтіндігін, жалпылығын
білдіреді. Бұл туралы Э.Д. Сүлейменова: "Әлем бейнесі ұғымында ... бар және ол ... ... ұзақ қатынасы негізінде мәтін түрінде
жүзеге асуы ... Жеке ... ... әлемнің тілдік бейнесі
мүмкіндігінің жоқтығы, олардың қарым-қатынас ... ... ... ... [6, 14 б.] деп ... ... ... көмегімен жасалынатын әлем бейнелерімен қатар,
дағдылы сана-сезім арқылы қалыптасқан ғылымнан тыс әр түрлі әлем ... және ... ... бүгінгі таңда аса өзекті болып табылады. Әрине,
кез келген шынайы әлем бейнесі шындыққа біршама ... ... одан ... көшірме, танымға тәуелсіз пайда болған болмыстың объективті
байланыстары мен қарым-қатынастарының көрінісі» [7, 4 ... ... ең ... және ... ... бірі – тіл ... Шындықтың адам санасында қабылданып, ой елегінен өтіп, сөз болып
қалыптасып, сөз ... ... ... ... айтылу үрдісі нәтижесінде -
әлем ... ... ... ... ... ... әлемнің бейнесі мен
тіл екеуі өзара тығыз қарым-қатынаста. ... ... ... ... атты ұғым ... ... ... заңды. Тіл білімінде әлем ... ... ... ... етіп ... Осы ... ... жасаған ғалымдар - Б.А.Серебренников[8], Е.С. ... ... [10], ... [11], ... [12], В.А.Маслова
[13], Н.Ю.Шведова [14], Г.А.Брутян [1]., Н.Г.Комлев [15]., Э.Д.Сүлейменова
[6] т.б. Бұл еңбектерде негізінен ... өмір ... ... ... ... рөлі қарастырылған.
Әлемнің тілдік бейнесі деген ұғым қазіргі ... ... жүзі ... ... ... ... болып келеді. Бұл мәселемен айналысу
көне заманнан басталды деуге дәлелдер бар. Тек зерттеудің әр ... ... ... бейнесі» деген ұғым аясын кеңейтіп, тіл білімі
ғылымына өз үлестерін қосуда.
«Әлемнің тілдік бейнесі» тақырыбына ... ... ... ... ... ... бірі - ... лингвисті В.фон Гумбольдт
өз еңбегінде: «түрлі тілдер - ұлт үшін ... ... мен ... ... ... ... [16, 324 б.]. Бұл ... қостаушылардың
қатарына Е.Кассирер[17], Ш.Балли [18], Л.Вайсгербер [19] сияқты ғалымдарды
жатқызуға болады.
В.Гумбольдтың зерттеулерін ... әрі ... ... бірі - ... ... Бұл ... ... «Тіл» (1927),
«Грамматист және оның тілі» (1924), ... ... ... (1929), ... ... ... ... (1931)
атты және т.б мақалалар жазды.
Ғалым «Лингвистиканың ғылым ретіндегі статусы» деген еңбегінде тілдің
«социалды шындықтағы» жол ... ... ... [20,26 ... тіл аса ... ... танытпағанымен, ол біздің қоғамдық
үрдістер мен мәселелер туралы түсініктерімізге бірталай әсерін тигізеді.
Адамдар тек ... ... ... ... өмір ... ... ... қоғамның қатынас құралы болған тілдің иелігінде болады. Адамдардың
сыртқы ... ... де жол ... болады және де тілді пайымдау мен
сөйлесу ... ... ... өзіндік мәселелерін шешудегі
кездейсоқ құралы деген түсінігі - жай ғана иллюзия. Шын ... ... ... социалды топтың тілдік әдеттерінің негізінде ... ... тіл ... бір ... ... көрініс құралы деп санайтындай
ұқсастық жоқ. Әр түрлі қауым өмір сүретін әлемдер – ол ... ... ... ... деген сөз. Мысалы, бір жай ғана өлеңді түсіну ... әр ... ... мағынасын түсіну ғана емес: сөздерде көрсетілген
және олардың мағыналарының реңінде айқындалатын аталған қауымның символдық
көзқарасы, ... ... ... ... ... «Мы ... слышим и вообще воспринимаем окружающий мир именно так, а
не иначе, благодаря тому, что наш ... при его ... ... ... нашего общества» - деп жазады Э.Сепир
[20, с. 261]. Өзіміз байқағандай, Э.Сепир көзқарасындағы ... ... ... және ... тек тіл ... жүзеге асады деген пікір
қазіргі кезеңдегі ... ... ... келе ... Дегенмен,
Э.Сепирдің «әлемнің тілдік бейнесі» ұғымын ... ... ... ... ... ... Бұл ұғым ғалымның ... ... ... бір ... ... ... тілдік формалар әлемі
таңбаланудың аяқталған жүйесі ... ... Бір ... ... тілге көшу
психологиялық тұрғыдан бір геометриялық санау жүйесінен ... ... ... тіл ... ... ... қанағаттанарлықтай формалды
түрде аяқталған бағыт-бағдарды иемденеді, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... қатпарында тым тереңдеп
орналасқан.
3) Тілдер іс-жүзінде психикалық үрдістердің мәдени ... ... [20, 255 ... ... лингвофилософиялық концепциясы» деген
мақаласында «әлемнің тілдік бейнесі» ... ... ... ... деп ... ... рет тіл ғылымына енгізеді [19, 224 б.]. Лео
Вайсгерберді ... ...... ... ... ... Л.Вайсгербер В.Гумбольдтың тілдің ішкі формалары жайында ... ... ... ... бейнесі» ұғымын тұжырымдауды
Л.Вайсгербер 30-жылдардың басында бастайды. Өзінің «Ана ... ... және ... ... ... деп ... тұңғыш мақаласында «белгілі бір
тілдің сөздік қоры барлық тілдік таңбалар жиынтығынан және сол ... ... ... ұғымдық пайымдау құралдарынан тұрады; сол тілде
сөйлеушілердің әрқайсысы осы сөздік қорды меңгеру ... ... осы ... ... ... өз ... тән пайымдау құралын да ... ... ана ... ... өз ... ... бір ... бейнені
иемденетінінен және осы бейнені өз ... ... ... ... деп ... [19, 224 б.]. ... ... тілдік бейнесін» тікелей тіл феноменімен байланыстырады, дегенмен
ол бейне бүкіл тіл бойынан емес, тек ... ... ... көрінетінін
айтады. Кейіннен Л.Вайсгербер «әлемнің тілдік бейнесі» ұғымындағы сыртқы
объективті дүниенің ролін төмендетіп, ... ... тыс ... ... ... ... идиоэтникалық жағын қарастыра бастайды.
Дүние дегенді дүниеге көзқарас деп алып, Л.Вайсгербер 1953 жылы ... ... ... атты ... ... ішкі пішінінің
әсері адамдық рухтың мүмкіншіліктері мен жағдайларына сәйкес, ... ... жеке ... ... ... дейді [21, 256 б.].
Л.Вайсгербердің объективті дүниенің тілге ... ... ... ... ... мен ғылыми бейнесін салыстыра зерттегенде өзгере
бастады. Ол Эрнэст Кассирердің «Символикалық пішіндердің философиясы» деген
еңбегінде философиялық ... ең ... тіл мен ... құрсауларынан арылуы
қажет деп жазғанымен келіспеді. Сайып келгенде Э.Кассирер әрбір теориялық
танымның алғышарты тіл арқылы құрылған ... және ... ... ... тіл ... көрсетсе солай қабылдайды дегенді айтады. Э.Кассирердің
пікірі бойынша тіл айналымындағы ... ... одан ... ... ... тілдердің сан алуан дүниетанымды тасымалдаушы ... ... ... ... [17,116 ... лингвисті Б.Уорф әлемнің ғылыми бейнесі әлемнің тілдік
бейнесінен ... ... Ол «Біз ... және де ... ... ... ... көрсетілген бағытта бөлшектейміз. Біз құбылыстар әлемінде
қайсібір ... ... ... ... үшін ... ... ... алдымызда біздің санамызбен реттеліп, ұйымдастырылуы ... ... ... ... ... көрінетінінен байқап
ажыратамыз. Сана арқылы реттеледі ... - ... ... тілдік
жүйе арқылы бір ретке келтіріледі деген сөз» [22, 123 б.].
Б.Уорфтың пікірінше әлемнің тілдік бейнесі мен ғылыми ... ... ... ... жөн. Өйткені әлемнің тілдік бейнесі жалпы халықтық,
үйреншікті сананы кескіндейді. Американдық ... ... ... ... ... ... ... әсерлерімізді реттеу мақсатымен осы сананың
елегінен өткізуіміз қажет.
Л.Вайсгербер әлемнің ғылыми бейнесінің ... ... оны ... ... ... ... ... және де ғылым нәтижелері
адамзаттың рухына ... ... ... ғана ... ... деген пікірді баса айтады. Л.Вайсгербердің ойы бойынша әр ... ана ... ... және ... ... ... жасауға мүмкіндігі
бар, және адам бұл тұрғыда өзінің жеке тұлға ретіндегі өзіндік ерекшелігін
сақтай алады дейді. ... бұл ... ... тұлғаның өзіндік
ерекшелігі деп отырғаны оның әлемдік тілдік көріністің ұлттық ... ... да ... ... ... әр ұлт қоршаған
ортаны, дүниені өз танымы арқылы өз көкжиегінен көреді [19, 56 б.]. ... ... «әр ... ... адамдар әр түрлі дүниеде өмір
сүреді» дегені Э.Сепирдің пікірімен сәйкес келеді.
Тілдің ... жүйе ... және ол әр ... ... ... ... Сонымен қатар әр жүйенің өзінің тілдік бейнесі бар. Солардың ішінде
танымдық ... ...... ... жүйесі.
Морфологиялық, синтаксистік және тағы басқаларына қарағанда ... ... ... болуы тілде басқа бірліктерге қарағанда
лексикалық бірліктердің есепсіз көп ... ... ... ... танымдық табиғатын осы лексикалық бірліктерден табу әлдеқайда
оңай болады. ... өз ... ... ... ана ... ... көрсету үшін біршама лексикалық мысалдар қолданған.
Осы жерде сол мысалдардың ең көрнектісін айта ... жөн. Ол ... ... ... есімдер турасында. Л.Вайсгербердің пікірі
бойынша және өзімізге де астрономия пәнінен ... ... ... ... шоқжұлдыздар деп жүргені - тек жердегі адамдар үшін жұлдыз
шоғыры ... ... ... ... ... Шын ... шоғырланып көрінетін жұлдыздар бір-бірінен ... ... ... ... ... ... әлемі адамдар санасында
өмір сүреді. Осы жерде тілдің таным қалыптастырушы күші ... ... ... күш біздің ана тіліміздегі жұлдыз шоғырларына берілген атауларда дейді.
Бұл атауларды біз өзіміздің алдымыздағы ұрпақ ... ... тура ... ... ... ... де ... алуға мәжбүр боламыз. Әр
тілде ... ... саны әр ... ... байланысты осы тілде
сөйлеушілердің де жұлдыздар ... әр ... ... ... ... ... грек ... тек 48 жұлдыз атауларын тапса, қытай тілінде 283
атау бар екенін анықтаған. Сондықтан, дейді ғалым, ... өз ... ... өз ... ... бар деп ... керек.
Осы тақырып саласында жұмыс істеген келесі бір ... ... Ли ... ... сияқты Б.Уорф та тілдің идиоэтникалық жағын
көп қарастырып, «біз дүниені бөлшектейміз, ол ... ... ... ... де тек сол ... қойылады, өйткені біз
тап осы жүйелілікті талап ететін келісім шарттың мүшелеріміз. Бұл ... бір ... ... ғана ... ене ... ... [23, 174 б.]. ... әлемнің тілдік бейнесі мен ғылыми ... ... ... ол
бейнелердің екеуі де «қоршаған дүние анализдерінің ... ... ... ... ... ... тілдік бейне - тілді өздері жасап, сол тілде
сөйлеушілердің еңбегінің нәтижесі болса, ... ...... ... нәтижесі деп тұжырымдайды. Біріншісі тұрмыстық түсінікті
бейнелесе, ... ... ... ... Өзінің кейінгі
салыстыруларында Б.Уорф ... ... ... ... бейнелерден
әлдеқайда бұрын пайда болғанын және осымен байланысты ... ... ... бай болып келуін айтады. Оған қосымша тілдік бейнелер
универсалдылыққа ... ... ... алуан түрлілігімен және
плюралистік сипатқа ие болуымен ... ... ... ... ... ... ғылымның бұлақ көзі объективті шындық
емес, сол ... ... ... көрінісі болуы қажет деген ойға
келтірді. Б.Уорфтың пікірі бойынша құбылыс, болмыс, зат, ара қатынас ... сол ... ... ... ... ... бұл
атаулардың объективті мазмұнына емес, олардың тілдегі таңбалануларына назар
аудару ... ... ... болмыстың немесе құбылыстардың мағынасын
олардың табиғаттағы түрімен анықтамаймыз, әлдебір ... ... ... ... ... ... таңда зерттеушілердің бірі, ресейлік ғалым В.П.
Даниленко Б.Уорфтың көптеген жұмыстарын талдай келе оның ... ... ... ... ... ... және де әлемнің тілідік бейнесі
ғылыми жетістіктердің алғы ... бола ... ... ... алғы ... көзі ... ... объективті шындық болмыс[24, 44 б.]. Сепир-Уорф
гепотезасы тілдің семантикалық жағына аса көңіл бөлуімен, тілді белгілі бір
халықтың ... ... ... ... ... ... сонымен қатар идеалистік және метафизикалық алғышарттық позициялар
салдарынан адам санасын құраудағы, ... ... ... ... ала
анықтаушы дүниетанымды құрудағы тілдің белсенді рөлін асыра бағалаумен
сипатталатын тіл ... ... ... ... ... аса маңызды өзіндік ерекшеліктерін қамтиды.
Неогумбольдтандықтар ... ... ... ... ... адам ... құрылады деп есептеп, адамның танымдық мүмкіндіктерінің адамға
әлемнің тілдік бейнесін құрауға ... ... ... ... ... «лингвистикалық агностицизм» жағына бұрылып немесе
кетіп ... ... ... ... ... ... ... бойы тарихи дамудың нәтижесі ретінде
қарастырылмай, анау бастан тілдерге берілген қасиет деп ... ... ... және ... ... ... дүниенің адам психикасында, ... ... ... ... дүниенің субъективті көрінісі», «әлемнің тілдік
бейнесі», «әлемнің тілдік моделі», «бейнелер ... және т.б. ... ... дүниенің психикалық көрінісі әлем бейнесінің құрылу
процесімен және нәтижелерімен қатар жүреді және ... ... ... ... бірнеше негізгі пішіндерде ... ... және ... ... өзгешеліктерінің болуы
антикалық ... ... ... және ... таным түрлерін
ажыратумен көрсетілген. Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда өмір ... ... мен ... ... ... сана мен ... болып
бөлінетін рухтың екі иррационалды бөлшектерінің барын ... ... ... алғы шарттары антикалық ... келе ... ... ... ғылымдарында байқалады.
Б.А.Серебренников тіл мен ойлау тепе-тең деп қарастыратын ... ... ... "тіл мен ойлау екі дербес нәрсе, ... ... ... тіл ... ... ол оны ... ... [8, 37 б.]. Бұл еңбекте әлем бейнесінің тілде қалыптасуы, тууы,
адамдар арасындағы қарым- қатынастағы тілдің ролі ... ... ... ... ... ... қарастыруға болады: адамның
ойлау жүйесі, сана-сезімі, мәдениеті, психологиясы, қоғам, ... ... ... ... ... ... табуы қалай жүзеге асады деген ... ... ... ... ... әлем бейнесінің тілдегі
көрінісі мәселелерін зерттеуде мынандай үштікті негізге алады: ... ... осы ... ... ... ... және ... тілде айтылуы» – деп жазады [8, 87 б.]. ... ... ... айна ... бейнелеу мүмкін еместігін де айтады. Бұл пікір
негізсіз емес, өйткені, шындық - біреу, оны әркім ... ... ... осы ... ... ... «әлем бейнесі» ұғымына тоқталып, оның ұғым ретінде және
термин ретінде қалыптасу уақыттарының әр ... ... ... ... ... ұғымы ерте заманда, ал термин ғылыми-философиялық ... ғана ... ... ... әлем ... ... белгілері
болады деп есептейді:
1) «әлем бейнесі ғылым мен дүниетаным немесе ғылым мен ... орын алып ... әлем ... ... ... ... дүниетаным болып табылады;
3) әлем бейнесі философиялық рефлекцияның бір түрі болады (ғылыми ... ... ... әлем ... ... бір ... ... табылады» [10, 14 б.].
Бұл әлем бейнесінің жалпы ғылымдағы жай-күйі десек те болады. Ал ... ... ... ... ... пайда болуы антропологиялық
гносеолингвистиканың тууының белгісі.
«Қазіргі ... ... ... бейнесі деп белгілі бір ғылымдағы
негізгі ережелерді шығаратын ... ... мен ... ... әлем ... жалпы түсініктер жүйесін айтады» [25, 14 б.].
Ұрпақтан ... ... ... ... бейнесі жаңарып та, өзгеріп те
отырады, басқа мәдениетпен, яғни ... ... ... ... ... та тұрады. Яғни бұл ұғым ұлттың өзі сияқты баяу ... да, ... ... Әр ... өз ... ... ... себебі тіл тек ойлау,
қарым-қатынастың құралы ғана емес, тіл бүкіл этностың рухани және мәдени
айнасы. ... ойды ... ... ... ... әлем
бейнесі дегеніміз – халықтың көп ғасырлық тәжірибесі ... ... ... арқылы жасалатын бүкіл тіршіліктің бүтін және бөлшекті
әлем ретіндегі бейнесі. Өз құрылымында ол біріншіден, оның ... ... ... ... оны ... кеңістік пен уақытты, тірі және тірі
емес табиғатты, адам өзі ойлап тапқан мифтер социумды көрсетеді" [26, ... ... ... ... ... ... тіл
белсенділігін тілдің "философиялық табиғаты" жайлы мәселе деп есептейді. Ол
шындықты танудың 2 ... ... бар деп ... оның ... ... түсінік туралы білім, яғни, "мидағы модель", екіншісі – ... ... ... ... ... ... деп ... Сонда М2-нің
бойында М1-де жоқ қасиеті немесе мағынасы болуы мүмкін. Әлемнің ... ... ... тану үшін, М1 мен М2-нің 2 түрлі көрінісінде - әлемнің
нақты тіл ... ... ... (М2а) және ... жасанды тіл арқылы
жасалған моделі (М2в) болуына байланысты әрқалай шешілетінін айтады. М1 мен
М2а модельдерінен алынған деректерді ... ... ... ... ... ... Ол ... де, өйткені, тіл арқылы әлемнің әр
түрлі ... ... ... ... жасауға болады. Ғалым М2а
моделіндегі ... ... ... ... үшін ... ... ... Кез келген тілдің өзгешеліктеріне ... ... әр ... ... 58-59 ... Колшанский былай дейді: "Адам санасында орын алған әлем ... ... ... бір ... формада бекітілген және
қолданылған ... ... ... Осы ... ... тіл болып
табылады" [12, 15 б.]. Ол әлемнің санасындағы бейнесі ... ... ... арқылы қалыптасатынын және бейнелеу қабілеті тілдің емес, мидың
қасиеті екенін айтады. ... ... ... тек ... арқылы ғана
жүзеге асады.
"Әлем бейнесі" ... ... ... ... дәлірек айтқанда,
қоғамның адам өркениетінің материяның нақты бейнелері туралы ... Ойды ... ... ... ретінде тілді жасауда адамдық
фактор бар да, ал ... ... ... ... ол жоқ ... пікір
айтады. В.Г. Колшанский. Ол Г.Д. Гачев және тағы басқа ғалымдардың әлемнің
ұлттық бейнесі туралы пікірлерін сынға алып, «әр ұлт ... ... ... қабылдауының» мүмкін еместігін, өйткені, халықтар бір-бірін логикалы
түрде түсінеді, әлемді игеруде ұлттар ортақ ... ие ... ... ... бб.].
Тілдегі әлемнің ұлттық бейнесі туралы айтқанда, ғалымдар концепт ұғымын
қарастырып жүр. ... - ұлт ... ... бір ... ассоциативті түсініктер ... ... ... ... сол ... ... толық және өзіндік бейнесі.
Кез келген ұлт тұлғасының танымы осы концептер шоқтығынан орын ... бір ... ... тек тіл арқылы ғана емес, сонымен қатар тілдік
емес құралдар, мысалы сезім арқылы да танылады. Б.Жұмағұлованың ... ... әлем ... мен ... әлем ... шекараларын
анықтау мәселесі концепт ұғымының пайда болуына және дамуына ... ... ... тіл ... ... ... [27, 16 б.]. ... ... ... ... тұрғысынан
қарастырылады. «Түсінік» пен «концепт» ұғымдары өте ұқсас болғандықтан,
ғалымдар ол ... ... ... ... ... ... ... кеңірек. Себебі, оның құрамына "бастапқы форма (этимология,
тек негізгі белгілерден тұратын тарих, ... ... ... ... т.б. ... [28, 41 ... ... әлем бейнесі ұғымы" жаңа категориялардың біріне ... оның ... әлі көп ... ... қажет етеді. Лингвистикада
тілдегі әлем бейнесі және әлемнің тілдегі ұлттық бейнесі сияқты екі ... ... ... ... ... ... әлем бейнесін
анықтау үшін ұлттық өмір бүтіндей қарастырылады: табиғат, оның ... ... ... ... ... пен ... қарым-
қатынасы т.с.с.» Ал осының бәрін, ... ... тіл ... біле ... ... ... тілін білу үшін аударма және салыстырма тәсілдері
қолданылатыны белгілі [29, 89 ... ... ... өз ... яғни, лексика, фразеологияда,
грамматикада көрініс табатын әлем ... ... ... ... әлем ... қалыптасады» [30, 9 б.]. Сонымен ... ... ... әлем ... ... сөздің ішкі мағынасы, сөйлемдер мен
пайымдаулар, сөз мағынасының өзгеруі, ауыспалы мағынада қолданылуы, сөздің
эмоционалды қызметі, оның қолданылуының жеке сыры мен ... ... [31, ... ... ... әлемнің тілдік бейнесі дегеніміз - тірі
тілдер арқылы ... ішкі және ... ... ... ... [1, 36 ... айтылған ғалымдардың әлемнің тілдік бейнесіне берген
анықтамаларын қорыта келгенде, ... ... ... ... – әлемнің
тілдік бейнесі дегеніміз ол - ... өзін ... ... ... ... ... тіл арқылы көрсету. Яғни, әлемнің тілдік ... ... адам ... әсер ... тіл ... ... шығуы. Адам өмірді
қалай көріп, қалай қабылдаса, солайша оның әлем ... ... ... ... бейнесі жайында айтқанда оны бүкіл әлем бейнесімен ... ... тіл ... бір ... ғана ... Әлемнің
тілдік бейнесі әлем бейнесінің басқа вербалды емес формадағы түрлерімен
салыстырғанда, оның ... ... ... ... әлем ... - ... санасы мен ойлау қызметі арқылы пайда
болған, бір ... ... ... үшін ... пен ақиқаттың үйреншікті
көрінісі. Халықтың сана-сезімінің, көзқарасының өзгеруі әлем ... ... ... ... ... бір ... ... образдары немесе
эталондары, дүниені қабылдауы, түсінуі ... ... әлем ... қарастырылады.
«Әлемнің ұлттық бейнесі» сол халыққа ғана тән түсінік категорияларынан
тұратын тұрақты бейнелерге байланысты қалыптасады. Ол ... ... ... ... ... ... ... белсенді күштердің бірі – кеңістік пен уақытқа байланысты
қатынас. Бейнелеу өнерінде кеңістік пен ... ... ... ... ... құбылысты білдіреді.
Кез келген атау тіл арқылы бейнеленіп көрінеді, ... ... Әр ... өзіне тән, іштей дамыған рухы бар. Сол рухтың
ерекшелігін сыртқа шығарып, сақтап ... ... ... ... күш ... Ол ... ... мәдениетімен, рухани өмірімен тығыз
байланысты. В. фон ... ... тіл ... ... ... Тіл адамнаң дүниені қалай түсінетіндігі туралы ... ... ... сөз – заттың тура таңбасы емес, оның ... ... ... ... ... ... бейнесі. Яғни, тіл
кез келген жеке заттарды бейнелегенде тілде сөйлеушіге сол ... ... ... ... әлемді танытады [32, 115 б.].
«Әлемнің образы» түсінігі – адамның іс-әрекеттеріндегі, оның ... ... ... ... ... психикалық
процестерді, сөйлеу мен ойлау процестерін сипаттаудағы фундаменталды
ұғымдардың бірі болып ... Бұл ... А.Н. ... ... ... ... ... дәлірек айтқанда, оның ситуативті фрагментінде
барлық уақытта жеке бір зат көрінеді, одан көңіл мен сана ... бір ... ... ... кете ... ... ... бір заттан екінші затқа
көшіп отыруы ол заттың, оның ... ... бір тану ... бір ... ... ... ... санамда саналық қадағалау
деңгейінде тұрған актуалды танылудың объектісі бар. Сонымен, сананың ... ... ... емес, стереоскопиялық мінез танытады.
Санада тереңдік болады. Әлемнің бейнесі дүниенің өзі ... көп ... 269 ... образы» ұғымы барлық таным процестерінің ортаңғы шегі. ... және ... әлем ... бар. А.Н. ... ... ... ... образдар әр түрлі адамдар ... ... ... ... ... ... ... бойынша «әлемнің
образы» деген когнитивтік схемалар мен саналық рефлекцияға бейім заттық
дүниенің адам психикасында ... ... ... ... ... ... дүниенің адам басындағы өзінше бір жалғасы деген тезисі бар.
«...Таным акты тек қана ... ... ... та болады. Тек
идеалды емес, шын материалды. Таным дегеніміз танушының өзінен шын ... ... ... – танылушының танушыға шын келуі, танушы ... шын ... ... ... өлі ... ... гносеологиялық
субъектімен жаулап алынуы емес, жеке тұлғалардың тірі ұстамдық қарым-
қатынасы, олардың ішінде әрқайсысы ... үшін ... те ... те ... ... ... ... жеке тұлға таниды да, жеке ... Өмір ... ... ... шыншыл объект ретінде талқыланады.
Бұлардың екеуі де адам ... ... ... ... [33, ... ... «Адамның өмірлік іс-әрекетіндегі әлемнің ... ... ... ... ... ... ... бейнесіне
логико-методологиялық кең мінездеме берілген. Бұл жұмыс негізінде әлемнің
концептуалды және ... ... ... өмір ... ... ... ... адам әлем бейнесін өзінің өмірлік іс-әрекетінің негізінде
құрайды. «Әлемнің бейнесі адамның барлық рухани ... ... ... ... бір тұтас глобалды образы. Әлемдік бейне глобалды
образ ретінде адамның ... ... ... негізінде жасалады.»
[10, 191 б.].
Әлемдік бейненің адамның дүниеге көзқарасындағы ... және ... болу ... ... ... В.И. Постовалова әлемдік бейненің
адам санасында ғана емес, психикасында, өзі реттеушісі болып табылатын адам
мінез-құлқында, материалды-сезімдік ... ... ... адам ... ... ... табады дейді. В.И. Постовалова
тұжырымы бойынша әлемдік бейненің функционалды нышаны ... ... ... ... ... ... интерпретациялық (дүниені көруді
жүзеге асырады) және одан келіп шығатын - реттеуші функциясы (адамзаттың
өміріндегі ... ... ... ... ... ... ... образы ретіндегі әлем бейнесісіз биосоциалды тірі организм
түріндегі адамның өмірлік іс-әрекеті толығымен орындалмас ... ойды Ю.Н. ... та ... отырып, әлемдік бейненің метафоралық
болып көрінгенімен тілдік ... ... ... мәні ... ... дәл ... айтады [34, 172 б.] Адам арқылы ... ... ... ... ... ... бейнесі, өзіне
тән адами белгілерін сақтайды. Әлемдік бейне дүниетанымның орта ... өз ... ... барлық негізгі қасиеттерін қамтиды.
Әлемдік бейне ұғымы – адамның өзіндік ерекшелігі мен ... ... ... оның өмір ... ... шарттарын кескіндейтін
фундаменталды ұғымдардың қатарына жатады.
Әлемдік бейне ... ... ... ... адамның
тілге тигізетін әсерінің екі түрін айқындауға мүмкіндік береді – тілдің
бірінші антропологиялық феномені – ... ... және ... ерекшеліктерінің тілідің конститутивті қасиетіне әсері, адамның әлем
бейнелерінің тілге әсерінің екінші антропологиялық феномені – адамның діни-
мифология, философия, ... өнер ... әлем ... ... әсері.
Тіл әлемді бейнелеумен байланысты екі процеске қатысады:
а) біріншісі – тілдің түп негізіндегі әлемдік бейненің құрылуы;
ә) екіншісі – тіл ... ... ... мен мәдениетін қамтып,
өзінің құрамындағы лексиканың көмегімен адамның басқа да әлемдік ... және ... ... арқылы жеке адамның тәжірибелі білімі ұжымдық мұраға, ұжымдық
тәжірибеге айналады. ... ... осы ... ... жүргізуші
көптеген ғалымдар адамның әлемдік бейнесінің ... ... ... ... ... ... мифология, фальклор, өнер және
т.б. ғылымдар саласындағы тілдің қай күйде ... ... ... ... ... ... – демек, таным тілде бекітіледі, сақталады.
Дегенмен, бұл тілде адамзат танымының бүкіл тарихы ... ... ... Тіл ең ... ... ... ... құралы болып
қалмақ», - дейді Е.М. Верещагин [35, 56 б.].
Дүниенің кескінделген фрагменті түріндегі әлемдік бейнелердің ... ... ... ... көрсетеді, ол әлем бейнелері тілді өздерінше
көреді, түсінеді және де тілдің іс-әрекет ... ... ... Тілді әртүрлі әлем бейнелерінің ... ... ... және ... лингвистикада тілдің табиғатына және оны
тануға жаңа эверистикалық жолдар ашуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ғылымында әлемнің тілдік бейнесі деген ұғым
енгізіліп жүр.
Әлемдік бейненің адам ... ... ... ... ... ... ... бастайды:
1) қоршаған болмыс;
2)осы болмыстың адам миынан көрініс табуы;
3) осы көріністердің тілдегі заттануы.
Бұл жерде қоршаған болмыс деп ... адам ... ... ... ... дүние; ал адамның миындағы образдар ... ... ... ... ... ... дегеніміз ол әлемнің
тілдік бейнесінің өзі ... ... ... ... адам ... өмір ... және ол біреу болса, бұл дүние ми мен тілге әртүрлі
тасымалданады. Әлем бейнесі тілде айна қатесіз ... ... ... ... интерпретациясы болып табылады. Адам қоршаған ортаның сан алуан
бейнелерін толығымен көрсете алмайды. Дүние шексіз, ал адам ... ... ... ... және мәңгі емес, соған қоса адамның
қоршаған ортаны тану нәтижелері осы ... ... ... ... ... және осы ... деңгейінің градациясы адамдардың
өмірлік тәжірибелеріне, білім деңгейлеріне, ... ... ... және ... ... факторларға тәуелді болады.
Дүниені қабылдау мен құрудың немесе әлемнің тілдегі бейнесінің белгілі
бір ... ... ... ... ... ... Берілген тілдің әр түрлі
сөздері мен ... ... ... ... ... ... бір көзқарас жүйесіне бірігеді және сол ... ... ... ... ... Неге осы ... сөйлеушілердің бәрі осы
көзқараста болуы ... ... ... ... ... ... ... анық емес түрде сол тілдегі сөздердің мағыналарына
кіреді. Сөйлеуші оны ешқандай ... ... деп ... Сол
сөздерді өз тілінде қолдана отырып, адам өзі де ... сол ... ... ... дүниеге деген көзқарасты да қабылдайды. Әр тілдің әлемдік
тілдік бейнесі әртүрлі болатындықтан кейбір қара сөздерді ... ... бір ... ... ... ... ... негізінде жатқан
нағыз сол тілдің әлемдік ... ... ... ал тек олардың
баламасын бере аламыз.
В.Г. Гактың пікірі бойынша «Ақиқаттың кейбір элементтерінің тілде арнайы
белгіленбеу себебі - осы ... ... ... соған сәйкес
түсініктің жоқтығына байланысты» [36, 52 б.].
Адамның миындағы ... ... ... ... өз табиғаты бойынша
күрделі құбылыс. Ол сан түрлі, өте өзгермелі, тұрақты емес және де ... ... ... ... ... ... ... бар,
олай болмағанда адамдардың бір-бірімен араласуы мүмкіндігі мүлдем болмас
еді, өйткені тіл ... ... ... ... ... ... деген бірегейлік көзқарастың элементтерінің бар болуына
негізделеді [37, 87 ... ... ... ... ... ... Ана тілі ... енгізілген идеялар құрылымы сөйлеуші арқылы өзі солай болуы
керек сияқты ... онда ... өзі ... ... ... ... ... Бірақ, біз әртүрлі тілдердің әлемдік бейнелерін салғастырып көрсек,
олардың арасында кәдімгідей айырмашылық табамыз. ... ол ... ғана ... деп ... ... ... Ш.Ш. [38, ... Мысалы, қазақ тіліндегі «өтпес пышақ қол кесер» деген немесе «жалғыз
бие саба болмас» деген мақалдарды басқа тілдерге ... ... та, ... түп ... ... қазақ тіліндегі сөйлеушіге ғана тән. Сонымен,
«әлемнің тілдік ... атты ... ұғым көне ... пайда
болып, қазіргі заман тіл білімінде үлкен де ... ... ... ... Тіл білімі ғалымдары зерттеу жұмыстарында тілдің орнын
объективті ... ... ... оның идиоэтникалық ролін асыра
бағалауды дәстүрге айналдырды.
Орта ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... тілтанымның теориялық бағыттарын имманентті, структуралық
лингвистикадан өзгешелеу жаңа арналарға – яғни ... жеке ... ... өрісімен және рухани-практикалық қызметімен байланыстыра қарауға
қарай бет ... ... ... ... ... деп ... жаңа ... қатарында соңғы жылдары «лингвомәдениеттану,
мәдениаралық коммуникация, әлемнің ... ... ... аталатын тың лингвистикалық бағыттар да аталып келеді. Бұлардың қай-
қайсысы да – ... тіл ... енді ғана даму ... ... жатқан соны салалар.
Жалпы тіл тарихы – сол тілді жасаушы және сол ... ... ... бір ... ... ... бір ... тарихын
сол тілді жасаушы, қолданушы және оның иесі – ... ... ... ... Тіл ... мен халық ... – екі ... ... ... ерте ... ... ... этнографиялық ұғымдардың атаулары сөздіктер мен тарихи
шығармаларда сақталып, олар ... ... ... ... ... замандар бойындағы тұрмыс-салты,
әдет-ғұрпына байланысты жайлар мен халық жасаған материалдық байлық, рухани
мәдениетке қатысты жайларды зерттегенде тіл ... ... өте ... тіл – ... ... ұзақ замандардың бойында ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізген және сақтап ... ... ... да ... жаңа ... ... түйіндеулердің болжам айту,
бағыт сілтеу тұрғысынан әртүрлі болатындығы сияқты ұлттық тіл мен ... ... ... ... тілге және тілдің мәдениетке
әсерін пайымдайтын ... ... да ... ... осы ... ... ... тұжырым біреу, ол – ұлттық ... ... және ... ... ... ... тіл арқылы
берілуі.
Әр ұлт өз тілінде дүние, әлем туралы түсініктерін түрлі тілдік фактілер
арқылы кесіп-пішеді, қоршаған ... ... ... негізінен алғанда
адамдар санасындағы дүниенің логикалық бейнеленуі ... ... ... Құбылыстар арасындағы ұқсастықтар ұғым категорияларын жасайтын
лексемалардың толығуына әсер етеді. Сол ұғым ... ... ... ... ... ... әлемнің, ондағы құбылыстардың тілдегі
бейнесінен ұлт ерекшеліктерін танып ... ... ... ... ... пен ... ... өзара байланысы
туралы көптеген пікірлер кездеседі. Орыс тіл білімінде бұл мәселе ...... ... ... [39, 18 б.];
«мәдениеттің компоненті» [40, 47 б.];
«мәдениеттің бір құрамдас бөлігі» [41, 103 б.] ... ... ... ... ... ... мәселемен қатар, соңғы кездері
тіл мен мәдениеттің парадигмасындағы жеке тұлға аспектісіне назар аудару
қажеттілігі де ... ... ... ... ... мен ... ... арасындағы байланыс зерттелуі қажет. Ал бұл ... ... ... өмір ... ... болып жататын әлеуметтік-қоғамдық
өзгерістерге байланысты. Тіл мен мәдениеттің өзара байланысын зерттеушілер,
яғни лингвомәдениеттанушылар осы ... ... ... ... ... ... мен мәдениеттің өзара әсері және өзара ... ... ... ... ... ... мәдениеттану,
этнолингвистика, әлемнің тілдік бейнесі, ... ... т.б. ... бағыттардың аясында жиі ... ... ... ... ... ... тіл ғылымындағы жаңа
ақпараттардың бірі емес. ... ... тілі мен ... ... кезде жаңаша көзқараспен қарастырылғанымен, бұған
дейін лингвист ... бұл ... ... ... ... тағы ... ... негізінде зерттеп
келді.
Бұл мәселелердің қайнар көзі – Ф. фон Гумбольдттың ғылыми еңбектері.
Оларда ғалым мынандай ... ... ... және ... ... ... әсер етеді;
кез келген мәдениет ұлттық нышанға ие, бұндай сипат тілдік жүйеде айқын
көрінеді;
тіл - адам мен қоршаған ... ... ... ... рух» пен ... ... – ішкі ... тән [16, 45
б.].
В.фон Гумбольдттың ізбасарлары Г.Штейнталь мен ... ... ... ара қатынасын қарастырды. ... ... ... қоғамдық сипатын зерттеуге көңіл бөлді. Ғалым
А.А.Потебня тіл ... ... ... ... көзі ... ... ауыз ... аңыз-әңгімелердің ерекшеліктерін
анықтады. Лингвист Ф. де ... ... ... ... ... мен ... ... әсері мәселелері этникалық
лингвистика пәні тұрғысынан зерттелген.
Тіл мен мәдениет ара ... ... ... ... мен ... ... ... гипотезасында да жан-жақты
қарастырылған, бұл теория бойынша: тіл ... ... ... әсер
етеді; күнделікті өмір мен дүниені тану амалдары субъектілерді қай ... ... ... гипотезаның негізгі қағидаларын Л.Вейсгербер жалғастырды.
Лингвистикалық салыстырмалы ... ... ... және ... ... қарсы пікірлеріне тап болса, бірде зерттеушілер оның ... ... ... қатынасындағы орасан қызметін бағалап, негізгі ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Халықтық эпостарда, аңыз-жырларда, өткен ғасырлардағы ақын-жыраулардың
шығармаларында және басқа да дереккөздерде сақталған этно ... ... да ... ... ... де ... ... ақпарат беретін
нышан болады. Бұндай нышан тілдік бірліктің бірінде имплицитті түрде
(жасырын, ... ... ... ... ... ... танылып тұруы мүмкін. Басқаша айтқанда, тілдегі кейбір тұлғалардың
сыртқы нысанының өзі ұлттық бітімді байқатып тұрады, ал кейбір ... ... ... ... бір ... ... тән ... қолданысқа
түскенде ғана айқындалады [42, 174 б.].
Орыс тілінің фразеологиялық жүйесінің ұлттық менталитетке ... ... ... ұлттық мәдениет пен этностың ... ... ... ... ... ... ... нысандары,
паремиологиялық қор, образ - эталондар жүйесі, ... ... және ... ... сөз тіркестері, теологиялық атаулар, ... ... ... ... ажыратуға болатынын дәлелдейді [39, 239-247 бб.].
Тіл мен мәдениеттің ұлттық ерекшеліктері, этнопсихологиялық болмысы,
қарым-қатынастың әр ... ... ... ... ... ... қызметі және т.б. мәселелер
көптеген ... мен ... ... ... ... ... мәдени сипаттардың тілдік құралдар
арқылы белгіленуі қазақстандық тіл ғылымында ретроспективалық ... ... ... ... ... ... қатар ғасыр
соңындағы жаңа ғылыми бағыттарда қоғам, қоғамдық құрылым, жеке адамның
қоғамдағы мінез-құлқы, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері, сондай-ақ адамның антропологиялық келбеті, ішкі
жан-дүниесі белгіленетін, осыларды ... ... ... ... тілдік құралдардың қай-қайсысында да лингвомәдени сипат, мәдениет
пен тілдің қарым-қатынасы көрінетінін дәлелдеуге ұмтылыс бар [43, 124 ... ... ... "... ... язык ... ... При
этом в языке отражаются не только особенности природных условий и культуры,
но и своеобразие национального характера его носителей" ... [2, 21 ... ... ... орыс ... В.В.Виноградов та айтқан болатын ... язык ... ... ... ... общения" [44, 89 б.].
Тілдегі бірліктер халықтың дүниетанымы, болмысы, салт-санасы, әдет-ғұрпы,
рухани мәдениеті сол ... ... өмір ... ортасынан,
менталитетінен, психологиясы мен әлеуметтік – саяси көзқарасынан ... ... ... ... табылады.
Тіл – мәдениеттің феномені, ұлт мәдениетінің көрінісі ... өз ... әлі де ... келеді. Мәдениетаралық қарым-
қатынастар саласы – мәдениет пен тіл бірліктерінің ... ... ... ... ... ... Тілде бейнеленетін, тіл арқылы
көрінетін мәдени құндылықтардың ... ... ... ... тіл мен ... элементтерін шоғырландыратын, яғни
жинақтайтын, синтездейтін лингвокультурема, ... ... ... ... ... жиі ... ғылыми
аудиторияларда сөз болып жүр. Бұл ... ... ... өз ... белгілі бір жүйелік жіктеме құрайтын күрделі
мәселелер.
Тіл деректерін ... және ... ... білу ... әр ... мәселелерді танып-білуге көмектеседі. Ол мәселелер
қатарына белгілі бір халықтың ... оның ... ... ... әр ... мәдениеті, белгілі бір халықтың ... ... ... ... ... Рулардан тайпаның,
тайпалар ... ... ... ... ... ру ... тайпа
тілінің, тайпа тілінен халық тілінің пайда ... ... ... ... ... қабаттасып жатады. Демек, халық тілінің
жасалып, пайда болу ... ... ... ... ... ... ... пайда болу мәселесін ғылыми тұрғыдан жан-жақты
дұрыс шешу ... ... ... оның ... ... ... шығуы мен дамуы,
ойлау мен ... ... және т.б. ... ... шешу ... ... тіл ... бағыт-бағдар сілтейді. Адамның
ойлауы тіл ... ... іске ... ... ... адамның
ойлау процесі, өзін қоршаған ... ... тану ... ... ... деген мәселені ескерусіз қалдыра алмайды.
Этнография, мәдениет, өнер, тіл ... ... ... ... ... ... мектептің ірі ғалымы
Эдуард ... ... сөз ... ... ... ... ... атпен белгілі болған ... ... иесі тіл ... ... ... сөз ... ... Оның пікірінше,
"мәдениет - халықтың ойлауының, ... ... ал тіл – ... ... ... ... ... тіл – биологиялық ... ол ... ... 174 ... ... – жаңа ғана өрісін жайып келе жатқан,
әлі де болса ғылыми ұстанымдары мен ... ... ... ... ... ... тудыратын пікір-тұжырымдар да бар; бірақ
оның ХХІ ғасырдағы ең ... ... ... ... ғылымдардың көшбасында болатындығы даусыз.
Мәдеиаралық лингвистикалық сауалдарға жауап беретін ... ...... қызметі мен дамуына лингвистикалық, этно-мәдени
және этнопсихологиялық факторлардың әсер етуін қарастыру. Тіл мен ... ... В. фон ... [16], ... ... Филипов А.В.[47], Н.И.Толстой [48], ... т.б. ... ... ... ... негізінде халық тілінің еншісі мәдениетпен
толығатынын, ұлт ... сол ... ... ... ... ... астарлы ой-пікірлердің туындау төркіні тереңде жатыр.
Айтылған ой жайында В.фон Гумбольдттің “Тіл – халық рухы, халық рухы ... ... ... ... ... – жаңа ... жолдың концепциясының
алғашқы нышаны немесе қағидасы. Сондай-ақ оның мәдениет тілдің ... ... деп ... да тіл ... ... ... қатар,
жарыққа шығып келе жатқан ғылыми жаңалықтардың шығу тегіне арқау ... Атап ... ... ... ... ... екі түрі –
материалдық және рухани мәдениеттер ізі ... ... ... ... - ұлт ... ... тілде өз жүйесін табады, үшіншіден, тіл -
адам мен табиғатты жалғастырушы күш, ... ... ... рух – ... ішкі ... тән”, деп көрсетеді [16, 65 б.].
Тіл – тек мәдениетті танушы ... ғана ... ... бойында оның
(мәдениеттің) арқауын құрап, негізін қалайтын ұлттық ... ізін ... ұлы күш ... Тіл рухының ұлы күші халықтың ... сай ... ... өз танымына сай өмір салтын
қалыптастыруы тұтастай бір мәдениеттің дүниеге келуінің ... ... ... этностың психологиялық жайын тілге қатысты
болжаулармен дәлелдеген В.фон Гумбольдт ... ... ... тегі тіл мен ... ... ... ... деген құнды
пікірімен бағаланды [16, 82 б.]. Осы пікірді ғылыми ... ...... пен ... Олар өз еңбектерінде халық психикасының
этнотанымдық мәні, тілдің ішкі мазмұны адамның мінез-құлқымен ... ... ... ... ... ... ... творчествалық
әрекеті”, “халық рухы алдымен тілде” [50, 92-117 бб.] деп ... ... ... ... бұл ... ... өз жалғасын
тапқандығын төмендегі пікірлерден көреміз..
Тілдің ерекшелігін әлеуметтану тұрғысынан зерттеген ғалым ... ... ... ... ... ... рухты жаңғыртатын
факторлар, салт-дәстүрлер олардың дамуы мен халық мәдениетіндегі ... ... ... деп ... ... ... [51, 68 б.].
Расында да, ұлттық рухтың нағыз келбетін ...... ... Этностың бар өміріне рухани азық ... ... ... ... ... ... ұлттық мідениет бастауы
екендігі сөзсіз. Осы құбылысты дер кезінде мойындап, ғылыми ... ... жол ... ... ... Ол тіл халық
мәдениетімен біте қайнасқан ұғым ... ... ... ... ... «рухтың» жемісі, оған дәлел халық ауыз ... ... ... сөз ете келе: «Халық рухы “алдымен тілде, содан кейін
барып ... ... ән ... ... ... деп ... [45, 117 ... біз сөз еткен ғалымдардың зерттеулері ұлттық тіл мен халық
мәдениеті арасындағы сабақтастықты о бастан ... ... ішкі ... қасиеттерін танытудан туған. Адамзат қоғамынының дамуында ... ... ... ой-сананың жетілуі, тіл, мәдениет, ... ... ... Ал, әр ... этномәдени тұрмысын ұлт
тілінің ... ... ... ... ... қоғамдық
ғылымдардың саясында сөз ету мәселесі тіл ғылымының бүгінде ғылыми өрісін
тереңге жайған ... ... ... ... ... сәтті бағытта іске асуда. Осымен тығыз байланысты ұлттық мәдениет
пен ұлттық тілдің өзара байланыстары бір-біріне ... ... ... бір ... тән екендігін танытуда бізге ... ... ... бірі – ... мен ... ұғымдарының сыбайластығы әсіресе Е.М.Верещагин мен
Шаховский В.И. зерттеу еңбектерінде жаңаша қырынан танылады. Олардың: “Тіл
– тек ... ... ... ... ол адам өмірінің материалдық және
рухани мәдениетінің сол ұрпаққа тән тума ... ... ... осы ... болашақ ұрпаққа жеткізуші құрал. Мұны тілдің кумулятивтік
қасиеті деп танимыз. ... тағы бір ... ... ... жеке тұлға ретінде, ұлт өкілі ретінде қалыптастыруы” [52, 10 ... ... ... ... ... қарым-қатынастың қоғамдағы
әлеуметтік орнын нақтылай түскендей.
Мәдениет - қоғамдық ... ... оның ... тұғырға көтерілуіне
әлеуметтік ортаның ықпалы зор. Өйткені бір этностың мәдениеті ... оның ... ... ... ... Ал тілдік деректер деп
отырғанымыз – мәдениетті сипаттаушы сөз символдары мен тілдік таңбалар. Осы
жайт туралы ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей пікірімен сабақтастырады:
«Всякая культура, обслуживающая сферу социального общения, есть ... ... что она ... ... ... ... ... в
соответствии с известными членами данного коллектива правилами. Знаками ... ... ... ... ... рисунки, вещи и т.д.),
которое имеет ... и, ... ... ... ... ... ... культура имеет, во-первых, коммуникационную и, во-вторых,
символическую природу» [51, стр. 6].
Ендеше жоғарыда аталғандай мәдениет ... ... ... ... тіл ... көрініс табады. Тілдің құдіретімен бейнеленіп,
шынайылықты танытады. Осы тұрғыда әр халық тілінде өзі жасаған және ... ... ... ізі бар ... ... Бұл – тіл мен ... ... көздеген лингвомәденитеттану пәнінің негізі болмақ. Ғалым
Мечковская Н.Б бұл ... ... ... ... ғылым деп санап, былайша
анықтайды: “Лингвокультурология-это наука, возникшая на стыке лингвистики и
культурологии и исследующая ... ... ... ... ... закрепились в языке” [53, 8 б.].
1.2 Тіл біліміндегі лингвомәдени зерттеулер
Бүгінгі қазақ тіл білімінде лингвомәдениеттану ғылымы пән ретінде жаңа
қадам ... ... ... ... ... ... лингвомәдениеттану пәніне қатысты Ш.Уәлиханов, Ә.Марғұлан,
Қ.Жұбанов, ... ... ... ... І.Кеңесбаев,
Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Е.Жұбанов, Е.Жанпейісов, ... ... ... А.Жылқыбаева, Қ.Рысбергенова, Р.Шойбеков ... ... тіл ... сипаты ретінде танытылады. Осы
аталған авторлар еңбектерінде сөз ... ... тіл ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Бүгінде лингвомәдениеттану ұлттық тілді танудың негізі ... ... ... ... - Р. ... А. ... А.
Салқынбай[56], Р. Авакова[57], А. Сейсенова[58] т.б. сөз ... ... ... ғылымының пән ретінде қалыптаса бастағанын
байқатады.
Лингвомәдениеттанудың өркениеті, қоғамдық ғылымдармен ... ... ... сөз ету ... зерттеу объектісін нақтылай түседі. Осы
жайт тұрғысында, сондай-ақ, көне тіл ... ... ... ... ... ... мәдени өмірімен байланысты екенін
тілші ... мына ... ... “Тілдік деректерді
лингвомәдени аспектіде зерттеу – ең әуелі тілдер арасындағы жалпыадами
гуманитарлық, ... ... ... ... болып табылады.
Табиғаттағы, әлемдегі құбылыстар, қоғамдағы сана мен салт, бәрі де тілде өз
көрінісін ... атау мен оның ... ... ... ... [56, 41 б.]. ... этикет формаларына
линговмәдениеттану аспектісінде салыстырмалы талдау жасап, халық мәдениеті
мен ... ... ... ... ... ... – мәдениеттің тілдік жүйеге қалай әсер ететін, яғни
фактор мен адам ... ... ... байланысын қарастырады” деп
түйіндейді [58, 19 б.].
Осындай тіл ... ... ... сабақтас этнос
болмысының сан түрлі қырын зерттейтін ғылымдарды академик ... ... а) ... ... ... ... бар ... мәдениеттану,
этнография, этнология, өлкетану фольклористика, ... ... ... т.б.) ғылымдар, ә) этнос тілінің тілдік табиғатын
айқындауға тікелей қатысты ғылымдар ... ... ... фразеология, паремология, терминология, лексикеография,
социолингвитсика, этнолингвистика, псиолингвистика т.б.) [49, 12 ... ... ... ... ... дамуын
тілдік тұрғыдан сөз ету пәннің зерттеу объектісін нақтылай ... ... ... ... пікірі толықтырады: «Лингвомәдениеттанудың тіл мен
мәдениет арақатынасын зерттейтін басқа ғылым салаларынан ...... ... ... ... тілдік және мәдени контекстерді тең
қарастыруы» [59, 10 б.].
Өзіндік айқын ... бар ... ... бай тілі мен ... ... жыл ... аумағын ширата түскен этнолингвистика ғылымы бүгінде
халық тілінің сан ... ... толы ... ұлттық тіл таным
түрғысынан зерттелу жолы ... ... ... ... тіл – ... ... ұлт ... көрінісі ретінде
ғылымда өз дәрежесінде әлі де ... ... ... ғылымға алғаш рет «коннотация» (лат. con- «бірге»‚ notatіo –
«таңбалау» - ... ... ... ... ... ... Бұл терминді психология ғылымының ... Дж. Милл ... ... ... ... саласында «коннотация» ұғымының
мазмұны бастапқы мағынасымен салыстырғанда әлдеқайда кең‚ әрі әр ... ие ... ... ұғым тіл ... ... ... ... экспрессивтілік бояуымен ғана байланысты қарастырылды. Тіл
білімінің бұл ... ... ой ... ... ... негізінен шығып отыр. Сөздер мен сөз тіркестерінің бойындағы
мағынаны толықтыратын қосымша ... ... ... ... мәдени құндылықтары оларға ерекше прагматикалық әсер‚ яғни сөйлеуді
айшықтандыратын нәтиже беретіні ... ... ... ... ... ... ... аспектісіндегі қосымшалық мағына;
- денотациямен салыстырғанда коннотацияның екіншілігі;
- эмоционалдық‚ экспрессивтік және бағалағыштық информацияны ... ... ... коннотацияның лингвистикалық табиғатын
толық аша алмайды‚ әсіресе‚ сөздің немесе фразеологизмдердің семантикалық
құрамындағы коннотацияның ... ... бұл ... ... ... семантикалық теорияның дәл осы тұсы жіпсіз ... ... ... коннотацияның тілдік табиғатына ... әлі де жоқ ... ... Осы ... ... ... - ... тұрғыдан номинативтік бірліктердің құрамдас
бөлігі (Э.С.Азнаурова‚ И.В.Арнольд‚ В.Н.Телия‚ В.И.Шаховский);
коннотация тілдік семантиканың құрамдас ... бола ... ... ... ... ... бірліктердің бояуы‚ реңі (Э.С.Азнаурова);
• коннотация - сигнификат элементі (О.С.Ахманова);
• коннотация - ... мен ... ... ... импликационал компоненті (В.Н.Телия);
• коннотация - сөздің мүмкіндік ассоциативті энергиясы (В.В.Виноградов
);
• коннотация ... - ... ... ... ... ... ... көзқарастар мен
лингвистикалық емес ... ... ... ара жігінің одан әрі
күрделене түсетініне көз жеткізуге болады. Бұл ең алдымен: а) Л.Ельмслев
пен Р.Бартт ... ... ... ... және ... ... ... және т.б. ғалымдар көзқарастарымен
шектесіп жатқан ... ... б) ... ... ... И.В.Арнольд).
Коннотация теориясын семиотикалық тұрғыдан түсіндіру - сөйлеу қызметінің
прагматикасына негізделген‚ яғни “субкодты” таңдау мен ... ... ... негізделген.
Психологиялық тұрғыдан түсіндіру негізінде ... ... және ... ... ... ... ұлттық-мәдени
аспектілер жатыр. Н.В.Алефиренко пікіріне сүйенсек “... ... как ... ... “дымка”‚ которые “наслаиваются”‚
“прикрепляются”‚ “обволакивают”‚ “пронизывают” и пр. ... ... ... ” [60, стр. ... ... сан ... метафоралы анықтамалар В.И.Шаховскийдің
сөзімен айтсақ‚ “қазіргі семасиология үшін ... әлі де ... ... ... ... ... ... құсы” [52, 13 б.].
Коннотация ұғымының лингводидактикалық тұрғыдан нақтылануы В.И.Шаховский
еңбектерінде орын алған. ... ... ... ... ... “Коннотация - это аспект лексического значения единицы‚ с помощью
который кодированно ... ... ... ... ... им ... к адресату‚ объекту и предмету речи‚ ситуации‚ в
которой осуществляется ... ... ... [52, стр. 14].
В.И.Шаховский мағынаның коннотативтік аспектісі сөздің ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Мұндай ... ... ... ... ... айтқанда, олар - коннотативті семалар.
Бәрінен қиыны - семалардың қай жиынтығы ... ... ... “кең” мағынада түсінетін ғалымдар тобы бұл жиынтыққа
мағынадағы (семадағы) эмоционалдықты‚ экспрессивтілікті‚ бағалағыштықты
және стилистикалық микрокомпоненттерді ... ... ... ... ... ... тобы ... барлық микрокомпоненттерін коннотативтік семаға кіргізбейді.
Сондықтан да бұл ұғымды түсіндіруде ... ... ... ... ... ... А.В.Филиппов мағынаның коннотативтік аспектідегі мазмұнына
эмоционалдық және стилистикалық ... ғана ... [47, ... ... пен ... ... ... жатпайды деген
пікір айтады. Өзінің көзқарасын дәлелдей отырып‚ ... ... - ... (түсініктің) прагматикалық компонеті‚ сондықтан да
ол коннотацияның емес‚ ... ... 2. ... ... ... ... тыс жатқандықтан‚ ол әрқашан нормадан
“сәтті” ауытқыған окказионалдылықпен байланысты‚ ... тек ... ... болады‚ сондықтан да оны тілдік құбылысқа жатқыза алмаймыз.
Дәл осы ... ... де ... ... ... ... ... құрамына кірмейді‚ себебі олар
денотацияның компоненті - деген пікірін ұсынады. ... бұл ... ... ... ... стилистикалық микрокомпонент пен
коннотация ұғымдары бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... бөлігі болғанымен‚
коннотация лексикалық семантиканың бөлігі бола алмайды. Коннотация
мағынаның ... және ... ... ... деп ... [61, 10-18 б.].
Коннотация ұғымы туралы лингвистикалық көп қырлы түсініктемелер аталмыш
мәселенің ... сан ... ... Енді коннотация
классификацияларына тоқталып өтейік.
Л.А. Сергеева ... үш ... ... ... ... немесе
сипаттамалық‚ экспрессивті-бағалағыштық және ... 116 ... ... коннотация таңбалаушы объект туралы бірден көзге көріне
бермейтін‚ сөздің және фразеологизмнің тура мағынасынан ... ... ... ... бұл қасиеттер - сырттан байқалмайды‚
белгілі атаумен алғаш танысқанда бірден көрінбей‚ көзден таса‚ жасырын
қалатын ... ... ... ... ... ... өткеннен кейін‚
оларды пайдалану‚ қолдану тәжірибесінен кейін көзге көріне ... ... ... ... ... ... көзі болғандықтан‚ атаулар туралы
жиналған тұжырымдар мен олардың ... де ... ... ... ... ... атаудың сапалық қасиеттерін
(экспрессия негізі болып табылатын) білдірген ... ... ... байланыста болады. (Мысалы: бір қазан сөз‚ бір қасық
су‚ бес биенің ... ... ... ... ... ... коммуникативтік қызметімен ерекшеленеді. Бұл -
функционалдық стильдегі коннотация.
Л.А. ... ... ... классификациясы қандай да бір
коннотация ... ... ... ол ... күшпен болатын құбылыс емес‚
ең алдымен атаудың табиғатынан келіп шығатын‚ яғни ... ... ... ... ... ... ... талаптардың‚ қажеттіліктің негізінен (экспрессивті-
бағалағыштық коннотация) немесе тілдің ішкі ... ... ... ... ... және т.б.) келіп шығатын мән
екендігінің ғылыми дәлелі ... ... ... ... ... ылғи ... жаңару
үстінде болатын‚ окказионалдықтан узуалдыққа ұмтылатын динамикалық құбылыс
деп түсіндіреді‚ коннотацияны қолданыс пен мағына арасындағы аралық ... деп ... ... ... ... ... ... сөзге
жақындаса‚ енді бірде мағынаға жақындайды. Зерттеуші коннотацияның бес
типін бөліп көрсетеді: контекстік‚ тақырыптық‚ тарихи-мәдени‚ ... ... [63, 71-79 ... ... тілдегі көрінісі зерттеу жұмысымыздың негізгі мәселесі
болғандықтан, тілдің әлемдік бейнені кескінделуіндегі ... ... ... жөн. Біз тілді жалпыландыру құралы ретінде алсақ, біз бұл ... ... ... тән ерекше әлемінің көрініс табатынын ескеруіміз қажет.
Бұл кезеңінде тіл өзінің қоғамдық және ... екі ... ... екі ... қарастырылуы жалпыландыру процесімен
тікелей байланысқан. Бұл жалпыландыру процесі тілдің ... ... ... белгілі бір тілде сөйлеушінің тілдік ... ... ... біз ... ... құралы
ретінде қарастырамыз. Әрине бұл жерде біз тек ... ... ғана ... қатар адамның еске сақтау қабілетін де айтамыз. Өз ... алу ... өзі ... өз ... мың ... бойы
өндірілген құралдарды қолданатынын көрсетеді. Адам баласы ... ... ... ... үшін ... ... ... жиынтығын меңгеру қажет. Бұл білімді әр адамға жеткізетін ... ... - тіл ... табылады. Тіл әлемдік бейнені бөлшектей отырып,
бірдей уақытта ... ... ... өз ішінде бекітеді және ол
көрініс осы тіл арқылы сыртқа ... Бұл ... ... тілдердегі
сөздердің пайда болу ... мен ол ... ... даму
бағыттарының бірдей болуымен түсіндіруге болады.
Құбылыс пен зат атауының ... ... ... ... ... әсер ... жатыр. Әрбір зат көптеген табиғи ... емес ... ... ... ... ... ғана ... адам санасында ерекше орын алады .
Түйсіктік қабылдаудың алғашқы ... ... ... ... ... іске қосу ... ... Таңдап алынған қасиет
барлық физиологиялық қатынастарға тәуелді емес. Әсер ... ... ... ... ... ... адам санасына тек сол ... әсер ... ... түсінік тумау керек, олардың барлығы ... ... ... кете алмайды. Ми қабаты арқылы заттың ... ғана ... ... ... ... ... ... арқылы
өткен санадағы осы құбылыс қана ... ... - ... тиек ... ... ... ... құылысты таныту, ассоциациялау,
суреттеу қызметін де ... ... ... бір ... ... ... уақыт өте келе тілдік эволюция жолында алғашқы
мағынасын жоғалтуы мүмкін. Кез келген ... ... адам ... ... ... қай ... әсер ... Сондықтан, кез ... сөз осы ... ... Ал ... сөз бен оны тудырған себеп ... ... ... ... ... ... ... бірліктің ассоциациялануы күңгірттенеді де, ... ... - ... ... ... шыға ... ... қатар,
жоғарыда келтірілген адам психикасының бітімі ... ... ... өңдеу арқылы, оның басқа бір ... ... ... ... ... [64, 21 ... ... негізін құрайтын физиологиялық және психологиялық
табиғи түйсік заттың атауыштық ... ... ... ... дәлелдейді, ол тек кездейсоқ құбылыс болуы да ... ... ... ретінде таңдап алынған тілдік материал әдетте
оның қайсыбір қасиетіне ... ... ... бір зат, ... ... ... жоқ жерде сөзге атау табу ... ... ... адам санасы сол затқа ұқсас, өзара ... бар ... ... арқылы еске түсіреді де, соның ... атау ... ... [65, 20-25 ... мазмұнын жеткізу жолы бір ғана тіл ... іске ... өзі ... физикалық жақтан қабылданып, түрлі физикалық ... [66, 32 б.]. ... ... ... адамның барлық сезім
органдарына бірдей әсер етпейді, біреуін ... ... ... ... ... ... ... дыбыстық тілі тек сол дыбыс
күйінде жеткізе алады. ... ... ... ... ... беретін тіл емес, ... адам сол ... ... ... ... іздейтін заттың өзі нұсқау көрсетеді [67, 41 ... ... ... ... ... ... туралы түсінігі мен
білімдер жиынтығы адамға дүниені ... ... жол ... ... ес белгілі
бір этностың адамына ашылатын әлемнің бейнесі сияқты. Таным адамның өзі, іс-
әрекеттері мен ... ... және сол ... ... ... әлемдік
бейнемен сәйкестендіріледі, өйткені сана-сезімнің өзі тіл затында
өзгертілген ... ... ... ... оның ерекшеліктерінің,
байланыстары мен арақатынастарының идеалды мүсінде өмір сүруін қамтамасыз
етеді. Тілдің ... ... ... ара-қатынасты білдіретін
белгілер жүйесі ретінде пайда болуымен адам танымның жаңа шарықтарына
жетті. Ол ... ... ... дүниенің субъективті бейнесін ... жаңа ... ... [6, 32-33 бб.] Біз ... ... өзін ... өмір ... тіршілігі үшін қажетті сілтеу, жол көрсету, бағыттау
жүйесі ретінде қарастырамыз. Тіл әлем ... ... ... ... ... Тарасов таным бейнелерін келесі құрылымдарға бөледі: ... ... ... ... ... мәліметтерді өңдеуден құрылған)
концептуалды ( ойлау, пайымдау арқылы құрылған) [68, 206 ... ... ... ... этно-мәдениетінде құрылған біліміне
сүйене отырып ... ... ... ... ... ұлттық мәдениеттің
өмір сүруі мүмкін емес, және де бір немесе бірнеше ұқсас заттарды бірдей
етіп ... ... ... ... жоқ, өйткені белгілі бір затты
бейнелеу үшін тек сезү арқылы құрылған ... ... ... ... сол этносқа тән пайымдауды қажет ететін концептуалды
мәліметтер де қолданылады. Бір ... ... ... ... бірдей
түсіну мүмкін емес. Нақтырақ айтсақ, ол ... ... ... екі ... ... ... ... мүмкін емес. Ал
осыдан келіп жоғарыда келтірілген анықтамаларға әлемнің тілдік бейнесі
дегеніміз түрлі ... ... ... ... ... ... ... тілдегі көрінісі дегенді қоссақ болады. Әлемдік ... ... ... ... ... ... байланысты. Оған мысал
ретінде әдемдегі тілдердің сан алуандылығын келтіруге болады
Әр тілде сөйлейтін адамдардың ... ... ... немесе
бірдей болып келеді. Өйткені барлық адамдарда ми қабаттары мен жоғарғы нерв
жүйесінің құрылымы бірдей, ... ... де ... ... ... өмір ... – ол болмысты рухани меңгерудің түрлі ... ... ... ... ... пайымдаудың қағидалары жатыр. М. Б.
Храпченконың айтуы бойынша шын ... ... ... жол – ... қағидалар [69, 231 б.]. Н.Б Мечковская және В.Ф Кузмин сияқты ғалымдар
осы ... ... ... ... ... мен сыртқы өмір шарттары
адамдардың санасына және ... әсер ... ... ... лексикалық формалардан көрініс табады және де
пайымдау немесе ойлау қай тілде сөйлегеніне қарамастан, ... ... бұл ... және ... ... ... мен заңдары
объективті дүниеден туындайды дейді [70, 118-119 бб.], [71, 41 ... ... ... ... әлемді бейнелейтін мәндік
бірліктердің жүйесінен тұрады. Бұл ... ... ... емес ... тұрады. Яғни, тіл формалды жүйе ретінде ... ... ... ... ... ... және де ... бейнесі белгілі бір
этносқа тән мағына арқылы беріледі [65, 21 б.]
«Әр ұлттың өкілдері өз ұлтына тән ... ... ... ... Е.Ф. [68, 216 б.] Шын ... әр тілде сөз мағынасының түрлілік
көлемінің әр ... ... ... ... ... ... әр сөз
өзінің ерекше қолданылу шеңберімен шектеледі. Дүниетаным тәжірибесінде тіл
арқылы көрінетін ұлттық дүние бейнесін жеке ... ... ... түсіндіру жиі кездесіп тұрады. Кей тілдерде сөздер сан ... ... ... ... ... ... бір сөздің өте
көп мағыналы болатын жағдайлар кездеседі, ал басқа бір ... ... көп. ... алыс ... ... ... ... келтіруге болады.
Осындай ағылшын және қазақ тілдеріндегі сияқты өзгешеліктердің ... ... ... жеке ... ... бар деуге себеп бола алмайды. ... С.Е. өз ... ... ... ... ... бір
модель жатыр. С.Е.Исабеков осы тұжырымдамасын дәлелдей келе, бір-біріне
туыс емес әр ... ... ... ... болмыс жайлы
түсінік, қатынас барлық халықтармен бірдей үлгіде пішіледі, бірақ әр ... ... ... Жеке сөздер мағынасы әлемнің тілдік бейнесін
құрамайды [72, 56 б.]. Осы жөнінде Б.А.Серебренников былай дейді: ... ... әр ... әр қалай бөлшектенеді. Ол сөз мағыналарының
көлемі әр түрлі тілдерде бірдей еместігінен ... ... ... ... ... әр ... ... ... болатын ұлттық рух
бейнесінің көрінісі бола алмайды. Бұл құбылыстарда ешқандай ерекше ұлттық
идеология жоқ» [73, 139 ... ... ... тек өзі ... ... ... ... жұмыс
істеді. Ал осы заттар мен құралдарды ... ... ... адам ... заттар туралы хабардар болды. Сөз дүниені қосарландырады да, адам
ол заттар жоқ кезде де оларды ойша ... ... ... [74, 31 ... ... ойының сыртқы қатпары, қорабы. Әр адам сыртқы дүние туралы
өз ойын ... ... оны ... шығарады. Мысалы, әр ұлт өкілдеріне бір
үйдің суретін салып беріңдер десе, ... бәрі ... ... өте ... ... сала алады. Өйткені «үй» деген зат немесе мағына ... бар. ... егер сол ұлт ... енді ... заттарың нені
білдіреді десе олар бұл кезде суретте ... үйге сан ... ... ... ... біреулері ол суретті ғимараттың бір түрі ретінде
түсіндірсе, екінші біреулері оны от ... ... ... ... Әлем ... ... ... құрылымдары осыдан келіп
шығады. Яғни, дүниедегі заттар барлық ұлттармен ... ... ... ... ... ... ... осы ұлт өкілдері өз
ойларын сөз көмегімен ... ... ... әр ... ... ... әр ... сипатталатынын көре аламыз және де әрбір сөздің тек бір
затты білдіріп қана ... ол ... тән ... мен ... де
білдіретінін көре аламыз. Болмысты және ... ... ... сол тіл ... сыртқа шығады. Қабылданған мәліметтер әр ұлт
санасына байланысты көрініс табады. Бір ... ... ... ... ... ... тән ерекшелігі заттарды атау ерекшеліктерінде де,
сөз мағынасының өзгеруінің өзгешеліктерінде де, ... ... ... ... Әр ... ... сөздік қордың белгілі бір пайызы ... ... ... құрылған. Оған дәлел ретінде қазақ тіліндегі
көптеген атауларды келтіруге болады. Мысалы, ... ... ... ... жиегінде өсетін жапырақтары желкен тәрізді дегенді білдіреді, немесе
«кемпірауыз» деген жұмыс құралы ... ... жоқ ... ... ... ... аталып кеткен. Бұл мағынада тіл тек пайымдау құралы және тарихи
- қоғамдық өмір болмысының ... ... ... етіп қана ... ... ... түйіндерін өз ішінде бекітеді.
Қоршаған ортаны тану – оның ... түп ... ... және ... ... өтеу үшін ... ... табылады.
Адам баласының пайда болу тарихына назар аударсақ, әртүрлі жұмыс құралдарын
жасаудан басталған дүние тану ... ... ... ... ... тән
қасиеттерін еске сақтап, сол еске сақталған мәліметтерді ... ... білу ... ... ... Адам баласы әр түрлі жағдайларда,
мысалы, қатты қуанған кездерінде, үрей, қорқыныш ... ... сол ... өзін ... заттарға немесе құбылыстарға сол
заттардың табиғатына ... және сол ... бір ... ... ... ... ... бұндай атауларды
немесе түсініктерді өз санасында бекітіп, өз ... әрі ... ... ... ... ... тілдік материалдың жиналуы
тілдің құрылмын және оның әрі ... ... ... ... адам баласы
дүние тану процесінде еткен еңбегімен өз тіліне жаңа ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... негізінде
тіл үнемі даму үстінде болған.
Әлем бейнесінің адам санасында көрініс табуы сөйлеудің тууымен үзеңгілес
жүреді. Қабылданылған және танылған объективті дүние адам ... ... ... орын ... да, ... тіл ... ... көреді. Бұл
жерде пайымдау алғашқы ма деген ой ... ... ... ... тіл ... ... бұзбайды [75, 14 б.] Осы жайында Л.С ... өз ... ... бір ... ... тіл мен ... шеңберлері бірігіп кетеді,
сөйтіп жеке тілідік іс-әрекеттерге және сөйлеу формаларына бастама береді,
бұның нәтижесінде ойлау сөйлеуге ... де, ... ... [76, 105 ... теорияға сүйенсек материалды дүниеге қарағанда идеалды дүние
кейінгі, сондықтан идеалды дүние өзінше бөлек өмір сүре ... ... ... тууына байланысты оған тәуелді ... ... ... объективті дүниенің көрінісі десек, олардың ара-қатынасы
да тәуелділік қатынаста болады. Объективті дүние санада ... ... ... формада көрініс табады. Ол басқаша форма деп отырғанымыз тіл
мен ойлау. Түсініктер дүниесінің ... ... ... сананың сапасының
өзгешелігіне және адам арқылы жасалуына қарамастан ... ... ... ... ... Г.В. ... ойын ... келе сана
өздігінен жаралмайды, ол ... өмір ... ... ... ... болады. Санада көрініс тапқан объективті дүние материалды
дүниенің ... ... ... жағынан да сол дүниеге сәйкес
болады. Сонымен дүние таным дегеніміз материалды дүниенің тіл мен ... ... ... ... [30, 116 б.].
Г.В. Колшанскийдің тағы да былай дейді: “Адам санасында көрініс тапқан
әлем ... ... және ... ... яғни тілде жүзеге
асырылған объективті дүниенің екінші өмірі. ... тани ... ... өз ... ... олар тек ... ... арақатынасын
енгізеді. Осы арақатынастың нәтижесінде тіл мен ойлау формасында ... және ... ... ... дүниенің адам арқылы жасалған немесе
адамдық бейнесі туады [30, 119 б.].
Қазіргі таңда таным процесіндегі тіл мен ... ролі ... ... ... ... ... көп болғанымен зерттеу жұмысының
негізгі нысаны ... ... ... ... тілден көрініс табуы
процесінің жоғарыда Б.Серебреников көрсеткендей үштік ... ... біз тіл мен ... мәселесін міндетті түрде
қарастырып, таным процесіндегі осы құрылымдардың жаңа қырларын да ... ... ... ... ... адамзаттың ішкі қажеттіліктерімен
себептелген деп есептеген. Тіл тек ... ... ... ... ғана ... ол адамдардың табиғатына туа біткен және олардың рухани
күшін және дүниетанымды ... ... үшін ... ... өз ... іс-әрекеттің құралы ретінде жаратады» деп жазады ғалым. [16, ... ... тән ... ... мен ... ... ... амалдарының болуы мүмкін емес. Тіл халықтың ... және ... ... ол ... дүние туралы білімінің қайнар көзі болып
табылады [77, 378 б.]
Дүниенің тілмен бейнеленуін зерттеуді тілдің ... ... ... ... ... ... ... жасау, тіл мен ойлау, тіл мен ұлт, тіл мен
мәдениет проблемаларын зерттеуден бөліп қарауға болмайды. ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Тіл
бірдей уақытта бізді қоршаған шындық ... ... ... да, ... ... ... да болып табылады.
Ойлау тілдің қолданылу нормалары мен ... ... ... ... Б. Уорф өз ... салғастыру арқылы дәлелдеуге
тырысады. Орташа еуропалық стандартты тілдер мен ... ... оның ... хопи, навахо тілдеріндегі ... ... бір зат ... ... бір ... болмауын түсіндіреді:
«адам тіл арқылы шындықты таниды, тілдің құрылымы адамның ойлау ... ... бұл ... ... ... ... ... өте
дәл емес, керісінше адамның ... ... ... ... ол бір ... бір ұғымның болып, екіншісінде болмауы сияқты
жағдайларды түсіндіреді [23, 325 б.].
Ойлау ... ... ... ... тән ... Ол ... және ... философияға байланысты сөзге, сөйлемге айналған
кезде тілдің өзгешеліктеріне қарай әртүрлі болып көрінеді
Тіл мен ойлаудың дамуы ... ... ... ... қоғамның дамуы мен тілдің дамуы бірге жүреді. Тіл ... ... бір ... ... ... ... тарихи жағдай,
этикалық, мәдени т.б. факторлардың әсерінен өтеді. Дүние ... әр ... бар. ... ... ойды ... ... Ал, ой ... түп
негізі- материя. Ондай болса бір тілде айтылған ойды ... ... де ... ... ... ... тіл өзгермейтін, қатып қалған процес емес,
уақыт өткен ... ол да ... ... ... ол ... қабылданған түсініктер жиынтығының өзгеру
процесі. Пайымдаудың ... ... ... саналы көріністердің немесе
түсініктердің легі болып ... жағы бар. Бұл ... ... ... ... және ... болады. Бұл сана ағымдары адамзат
тәжірибесі әсерінен ... және ... ... етіп ... ... ... ... түсініктер ассоциацияларымен реттеледі.
Пайымдау процесінде ең ... орын ... ... мен ... болып
табылатын тілдік объектілер. Біз бір сөз жайлы ойласақ ол сөзді ... ... ... және де ... ... ... мүмкін. Бұл
көріністерді тілдік көріністер деп айтамыз. Ал осы тілдік ... ... ... ... ... мәні ... «тіл» болып
табылатын материалды жүйенің материалды элементтері түріндегі сөздер мен
сөйлемдермен ... ... ... материалды тіл дегеніміз
айтылатын, жазылатын, оқылатын және де естілетін ... ... ... ... [78, 18 б.]. ... жоғарыда айтып кеткендей
пайымдаудың ішкі жағы ... ... ... ... ... ... тілдік іс-әрекет болады. Тілдік іс-әрекет пайымдауда маңызды роль
атқарады, өйткені түрлі ... ... ... және ... модельдерінің бірден-бір элементтері - осы тілдік обьектілер.
Абстракты ойлауға қабілеттілік – сананың мәнді белгілерінің ... адам ... ... табуының жоғарғы формасы. Ойлаудың дүниетану
процесінде шексіз мүмкіндіктері бар. Таңба арқасында бізге ... ... ... ... біз ... ... қана ... оны танимыз. Бейне
деген заттың көпқырлы көрінісі. Таңбамен байланыста сана өзінің сезіну
аймағында ... ... ... ... алмайды, соған байланысты заттың
мағынасы немесе таңбалануы әлі оның ... ... ... оның ... психикалық құрылымы. Ол үстіртін минималды бейне.
А. Потебня бұл жағдайда «сөздің жақын мағынасы» ... ... ... ... ... екенін айтады. Осы «сөздің жақын мағынасы» сол
қауымдастықтың ... ... ... дейді [45, 19-20 бб.]
Ойлау процесінде таңба мен абстракты ... ... ... ... Таңба бейнені құруда бірден-бір негіз болады.
Бір ғалымдар таңбаны бейненің, ал сөз ойдың сыртқы қабы ... ... орта ... ... мен ой ... ... ... денесі
болып табылатын таңба мен сөз беріледі. Сөйлеуші мен ойлаушыға коммуникация
процесінен тыс кезде де ой сөздер ... ... [79, 15 б.]. Тіл ... ... арақатынасының сипаты жайлы мәселенің тіл білімі үшін ғана
емес, сонымен бірге ... ... үшін де ... де ... бар. Бұл ... гносеологияның және философияның материя алғашқы
ма рух алғашқы ма деген негізгі сұрағының ... бірі ... ... ... ... мәлім философия материализм және
идеализм деп екі бағытқа бөлінеді.
Материализм ... бұл ... ... материя алғашқы рух кейінгі
деп танылғанда сана ойлаушы адам және дүниенің әртүрлі құбылыстары ... ... ... ... ретінде көрінбейді, адамның ойы
материяның бір ... ... ... ... ... ғана ... сонымен
қатар өзінің мазмұны жағынан біздің санамыздан тыс және тәуелсіз ... ... ... ... ... нәтижесі. Адамның ойы, санасы
және пайымдауы материя формалары сияқты өмір сүреді.
Басқа сөзбен айтқанда, сана мен ... ... ... және ... болуы адамның ойының адам миында материалды физиологиялық процестер
негізінде және солармен үзіліссіз байланыста ... ... және ... ... ... ... ... асатынынан көрінеді. Тіл - адам ойының
жүзеге асырылуы, ойлау процесі тілден аттап немесе ... кете ... ... ... да өмір сүруінде де тіл мен ой ... ... ... ... акт ... К.Маркс айтқандай, ол
«табиғи процесс», ол қоршаған объективті шындықтың адам арқылы ... ... ... ролімен адамның өзі сияқты биологиялық эволюция
нәтижесінде емес, жануарлар әлемінде орны болмаған сапасы жағынан қарағанда
жаңа факторлармен дүниеге ... Адам мен оның ... ең ... ... ... ... ету барысындағы адамдардың өзара
қарым-қатынастарының және өздерін ... ... ... ... [80, 377 б.].
Адамның ойлау қабілеті жануарлар ойлау қабілетінен айырмашылығы ... ... ... ... ... ... осының негізінде ол
объектілердің қасиеттерін белгілеп, ... мен ... ... мен ... ... көрсету
және олардың қасиеттерін айқындау қабілеті алғашқы адамдардың өздерінің
қажеттіліктерін өтеу ... ... ете ... және ... ... ... екіншісіне әсер ету үшін қолдана білу арқасында ... ... ... ... жасаған және пайдаланған заттарды басқаларынан
теориялық жағынан ажырата білген [81, 377 бб].
Кейбір ... ... ... ... ... ... сезімдік мазмұнын
жүзеге асырудың қажетті құралы деп ... ... ... ... жүйе өзінің материалды көрінісін екінші сигналды жүйе болып
табылатын сөзден ... ... ... сырт ... ... ... ... кескінделуінің және бар болуының бірден-бір құралы. Бұл
образдарды атау ... тек ... ... ... ... ... ... сонымен бірге тіл мен ойлаудың даму кезеңінің әр ... ... ... жүріп отырады» дейді [27, 168 б.].
Тіл адамның пайда болуымен дүниеге бірге келіп, адамның өмірінде үлкен
роль ... ... ... пайда болуымен адамдар заттардан олардың
қасиеттерін ажырату, заттар мен олардың өзара ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан заттардың
белгілері мен қатынастарын ... ... ... ... ... ... идеалды объектілері болып табылатын ... ... ... ... ... көмегімен сөздің жеке мағынасының
теоретикалық әрекетін іске асыруға қолайлы жағдай туды.
Тіл ең басынан іс ... ... орны ... ... ... ... өз ... атқарады. Дәл осы тілдің
көмегімен адам ... ... мен ... ... ... ... көрінісіне көшті және ақиқат болмыстың жалпыландырылған
бейнелерін өз санасында ... ... сөз ... түрде қабылдауға әсер
еткен, ол адамға қабылданылған заттың образын мұраланған және өзінің ... ... ... ... ... ... ол образды
заттардың белгілі бір категориясына қосуға мүмкіндік ... ... ... адам ... ... дүниенің шексіз, сан алуан
жекелеген заттары мен құбылыстарын бақылау қабілетіне ... ие бола ... Тіл ... ... ... мен олардың арақатынастарындағы ортақ
нәрсені немесе затты өз ... ... ... ... білуге жағдай
жасады, олардың арақатынастарын белгілеп, ... ... және ... ... ... ... деп ... жол ашты. Тек
сөздердің негізінде қабылданған ... мен ... ... ... тура ... ғана емес, ол образдарды өзіндік творчестволық
жолмен басқа ... ... ... ... ойлау іс-әрекеттері мен
амалдарын құру мүмкін болды.
Бір ... ... ... мен ... ... ... ... сананың адам дамуы сатысының ертедегі кезеңдеріндегі өзіне тән
сезімдік мазмұн шеңберінен жалпы ұғымдармен енжар ... ... ... ... әдебиет, өнер және т.с.с. ғылымдарды ... ... ... ойы ... ... ... ... субъект пен сол мазмұнның өзара әрекеттестігіне меңзейді.
Тілмен бірге пайда болған адамның ойлау қабілеті - субъектінің ... ... ... Сөз ... ... ... ... қарым-қатынасын байланыстырады. Ақиқат дүниені түсінуге ... ... ... ... ... ... нәтижесімен
жанама түрде объективтендірілген сөзде нағыз ойдың мән-мағнасы жатыр.
Өйткені адам қоғамдық ... ... ... ... ... және басқа
адамдармен олармен жасалған құралдары, басқа адамдармен бірлесіп еңбек ... ... ... ... ... ... [83, 70 б.] ... адам
миындағы қоршаған материалды дүниенің көрінісі болуымен материалды дүниеге
қарағанда кейінгі ... түр ... Бұл ... келесі нәрселерден
көрінеді:
а) ой болмыстың талдап қорытылған көрінісінің процесс ретінде адамның
еңбек етуге ... ... ... ... болды. Ойдың пайда болуы
материалды дүниенің болып кеткен даму процесімен қамтамасыз етілді.
ә) кез-келген ой ... адам ... ... мен ... адам миында пайда болған кез-келген ой өзінің мазмұны мен ... ... ... ... ой өмір сүреді, қалыптасады, бір адамнан екінші адамға сөздер мен
сөзтіркестері түрінде материалды сырт ... ... 75 ... мен ... ... жиі ... бұл ... екі түрлі ұғымдар
екенін біліп жүрген қажет. Тіл мен ... ... ... ... мен
сипатын анықтау теориялық тіл білімінің және тіл ... ... ... ... мәселелерінің бірі. Бұл мәселені шешуде тілді тікелей
ойлаумен ... 298 б.] ... ... ... ... ... тым жақындастыру [86, 337 б.] бихевиористер, неогумбольдтандықтар,
неопозитивистер, американдық этнолингвистер және олардың арасында ... ... жоқ ... тұжырымдар сияқты (Ф.Э. Бенеке, Н.Я. Грот ... ... ... ... ойды ... ... қалдыру
сияқты (мысалға москвалық фортунатовтық мектеп немесе ... ... ... ... ... материалистік көзқарас бойынша ойлау субъектінің жаңа идеяларды
құруындағы, оқиғалар мен іс-әрекеттерін болжауындағы мағыналы ... мен ... ... ... мақсатпен бағытталған
жанама түрдегі және жалпыландырылған түрде тануындағы объективті шындықтың
белсенді көрінісінің жоғарғы ... [85, 163 б.] ... ... ... ... бейнесі» туралы ұғымды ерте заманда танымдар
табиғаты болып табылатын ... ... ... ... ... ... психологы Жан Пиаже, американдық философ ... ... ... ... ... ... ... эпистемологияның
мақсаты негізгі сыртқы дүние заттарының сезім мүшелеріне әсер етуімен
алынған сезімдік ... ... ... ... ... теория құруға
мумкіндік туғызатынына түсініктеме беру. [87, 226 б.],
XX ғасырдың дәстүрлі материалистік философиясы танымды адамның ... және одан ... өмір ... ... шындықтың сол сана арқылы
көрініс табуының процесі ретінде қарастырады. Басқа сөзбен айтқанда, сыртқы
дүние және оның адам ... ... ... ... - ... туралы тікелей мәлімет беретін және ... ... ... көзі ... ... мүшелері арқылы берілетін сыртқы дүниенің
көрінісінен ... ... ... абстрактылы ойлаудың пайда болуына
алып келетін сезіну, қабылдау, түсіну деген негізгі үш ... ... ... ол түс, түр, дәм және т.б. ... материалды дүние
заттарының жеке сезіну арқылы қабылданған ... ... ... мүшелеріне әсер етуімен пайда болатын оның бүтін ... деп ... ... ... ең ... ... түсінік болып
табылады. Түсінік дегеніміз ол адамның санасында сақталған заттың сезімдік
образы, зат туралы түсінік ол зат ... ... әсер ... тұрғанында да
қалады. Бірақ бұл жерде әр адамның бір зат туралы ... ... ... ол дербес кескінде болады. Оған қоса, ... ... ... жалпыландыруға талпыну тән, ал жалпыландыру абстракты ойлаусыз
мүмкін емес. Дәл сол ... ... ... адам ... ... ... ... таниды. Сонымен, таным процесі сезімдік танудан
және абстрактылы ойлаудан тұрады. Тілдің белгілеуіштік қабілеті бар, ... ... тіл мен ... ... проблемасымен тығыз
байланыста. Француз структуралисті Эмиль Бенвенист «Ой ... мен ... ... мақаласында ойлау операциясының өзінің абстрактылы
немесе нақтылы сипатта болатынына қарамастан ... ... ... ... ... ... ... айқын шеңберлерге иемденіп тіл
арқылы өту керек. Керісінше жағдайда ой ... ... ... оны ... тіл үстеп беретін формадан өзгеше «мазмұн» ретінде қабылдауға
ешқандай мүмкіндік болмайтын анық емес және ... ... ... ... ... ... тек қана ой ... шарты емес, оның
ең алдымен жүзеге асырылу шарты. Біз ... ... ... шеңберлермен
құрылған түрінде ұғынамыз. Тілдің сыртында дене қимылы мен бет ... тек ... ... ... бой ... жатыр [88, 372 б.]
Тілдің көмегімен адамдар ... ... ... ... ... және барлық мәлімет жинаушы және ... ... Тіл ... мен ... ... тікелей
сәйкестігі жоқ; бір ... ... бір ой ... сөздермен,
сөзтіркестерімен немесе сөйлемдермен берілуі мүмкін, ал бір сөздер ... мен ... құру үшін ... Сонымен қатар, шылау,
одағай, кейбір бейнелі сөздер белгілі бір ұғымдарды атамайды, ал лепті ... ... ... бір жағдайларға қатысымен шектеледі [89, 246-
248 б.]
Б. Серебренников тіл мен ойдың арасында кейбір ... ... ... ... «Тіл мен ... - екі дербес нәрсе, бірақ ... ... ... тіл шындықты бейнелемейді, ол оны таңба әдісімен
көрсетеді» [73, 56 б.].
Тілдің ... мен ... ... ... ... ... ... дейін талқыланып келеді. Бұл жөнінде әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... олардың ішінде тілде
бір сөзбен белгіленетіндерін қарастыру керек, ал ойдың күрделі бірліктері
ретінде ... ... мен ... алу ... дейді. Басқалары
ойдың қарапайым бірлігі - сәйкес сөздердің лексикалық мағыналарын ... ... және тек қана ... ... жасағанда айқындалатын
семалар дейді. Кейбір ғалымдар негізгі ойдың мәні тілдің ... ... ... ... ... ... ... түрде
берілген бүкіл концептуалды материалды үлестіретін нағыз сол грамматикалық
категориялар дейді. Өзара ... ... тағы да бір ... ... мәліметтің бір бөлігі тілге байланысқан, яғни ол ойдың тіл
арқылы берілу амалдары, ал ... бір ... ... ... ... ... басқа түрдегі менталды репрезентациямен көрінеді [90, 211-212
бб.].
Абстракты ойлаудың негізгі формалары ... ... ... ... ... саналады. Сыртқы дүние туралы информация ... ... ... бірақ тіл консервативті болғандықтан ғылым тәжірибелерінің
жаңадан бекітілген нәтижелерінен ... ... ... ... ... тарайтын және әлем кеңістігін алып ... ... ... ... ... жоқ ... ... арқылы
дәлелденсе де, оған сәйкес атау әлі де тілде өмір сүріп, оңай астарланады
және телеэфир, радиоэфир ... ... ... шығу ... ... ... ... бар болып болмысты кескіндеуін қамсыздандыратын ойлау
формасы кішігірім ойлау элементтерін құрып, оларды байланыстыру ... ... ... ... ... ... сөздер мен сөйлемдер арқылы
болсын, жалаушалармен немесе адамдардың бір-бірімен келісуі арқылы жасалған
белгілермен сигналдау болсын, тек тілдің көмегімен ғана ой ... ... ... ... ... ... ойы тек қана ... көмегімен сақталып,
жиналады. Дегенмен, біз жоғарыда айтылып кеткендей, тіл мен ... ... ... келе ... ... Бұл ... жағынан қарайтын болсақ, тілдік формалар ойлауға кәдімгідей әсер
етеді: ол ... ... ойды ... да ... немесе керісінше ол
ойды теріс жаққа бұрып жіберуі ... ... да ... тілдің
анализіне немқұрайлы қарауға болмайды, сонымен қатар оны философияның
негізгі міндеті тілді сынға алу деп ... ... фон ... ... да ... ... аса ... кетуге де болмайды
[91, 110-114 бб.] Расында, тілге талдау жасау нәтижесінде объективті ақиқат
пен ойлау туралы жанама мағлұмат алуға болады, ... ... ... ... тура ... орынын баса алмайды. Тек қана болмысты, ... ... ... ... ... ғылымдағы аналитикалық әрекеттің
негізі бола алады.
Тіл мен ойлаудың ... ... ... ... байланысты.
Демек, қоғам дамуы мен тілдің дамуы қатар ... ... ... формалардың өзгеру процесі өте баяу түрде жүзеге асады. Тіл
қалыптасу ... ... бір ... мысалы, қоғам түрі, тарихи
жағдай, этикалық, мәдени т.б. факторлардың әсерінен өтеді. Тілді жасайтын
халық немесе ... ... әр ... әр түрлі географиялық,
материалдық, рухани ортада өмір сүретіндіктен тілде ұлттық кескіннің ... ... ... әр алуан тілдер бар. Олардың әрқайсысы ойды ... Ал ой ... түп ...... Ондай болса, бір тілде
айтылған ойды ... ... де ... ... ... ... екен" [92, 19
б.]. Дегенмен, тіл өзгермейтін, қатып ... зат ... ... ... сайын ол
да өзгеріп отырады.
Ойлау тілдің қолданылу нормалары мен қимыл әрекеттерді қалыптастырады
деген қорытындыға келген Б. Уорф өз ойын ... ... ... ... ... ... стандартты тілдер мен американың
жергілікті тайпалары, оның ішінде хопи, навахо тілдеріндегі грамматикалық
өзгешіліктер немесе бір зат ... ... ... ... ... ... тіл арқылы шындықты таниды, тілдің құрылымы ... ... ... ... шындығында бұл процес керісінше жүреді:
адамның ойлау қызметі тілді, оның құрылымын қалыптастырады.
Осы байқаулардан келіп Б. Уорф аударма мәселесіне ... Бір ... ... ... ... де көптеген қиындықтар туғызады. Б. Уорфтың
мысалдарын келтіретін болсақ, эскимос тіліндегі қар ... ... ... ... Жапалақтап жауып тұрған қар, борандатып жауып тұрған қар, жаңбыр
аралас қар т.б. Оларды ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздерді қолданамыз. Кей жағдайларда толық
мағынасын беру ... ... да ... Ал хопи ... ұшып ... ... затты білдіретін сөз бар, бірақ оның мағынасына ұшатын құс ... ... ... зат – (минус) құс деп алуға болады. Олар ұшқышты
да, самолетты да, ... да осы бір ... атай ... Немесе жалпы
атау, мысалы балық сөзі жоқ болса да, балықтың түрлерінің атауы өте көп
[22, 29 ... ... ... ... кез ... ... тән ... Ол ұлттық
психологияға және ұлттық философияға байланысты сөзге, сөйлемге айналған
кезде тілдің ... ... әр ... ... көрінеді. Ойлау қызметі
тілге әсер ете ме жоқ па ... ... ... ... ... болады.
Біріншіден, адамның ойлау қызметі қандай жағдайларға ... ... ... ... ... ... адамзаттың ең қиын да
қызықты қасиеті екенін мойындайды. Әлемді көру, есту т.б. ... ... ... ... ... ... миындағы, санасындағы ... ... ... ... ... ... ... тіл арқылы айтылуы
арасындағы процестер қалай өтетінін зерттеу өте күрделі. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... этностың тілдегі ерекшеліктері белгілі бір жайттарға байланысты
қалыптасатынын көрсетеді. Адамдардың ... ... ... ... әр түрлі болатыны сияқты тілдердің де әр түрлілігі
заңды ... Бұл ... ... ... кейбір ерекшеліктерінің және
соның нәтижесі ретінде тілдің де ... ... ... ... қызметі мен тілдің арасында күрделі өзара қарым-қатынас бар.
Екіншіден, ойлау ... тіл ... ... ... ие болады. Тілдің
қалыптасуы сананың және сана ... ... ... ... ... ... ... Шындықтың қай түрі болса да, егер ол туралы
ұғым, түсінік жоқ болса, онда оны атайтын сөз де жоқ. "Ой ... ...... ... ... ... ... Дегенмен, бұл тілде
адамзат танымының бүкіл тарихы қамтылады деген сөз ... Тіл ең ... ... ... құралы болып қалмақ" деп
есептейді Г.В. Колшанский [12, 8 б.].
Ойлау идеалды ... ... оның ... мен ... ... тек ... ... Тіл деп кең мағынада мәлімет құрау,
сақтау және ... ... ... ... және адамдар арасында
қатынас құралы болатын кез-келген таңбалық информациялық жүйені атайды.
Таңба деп басқа бір ... ... ... ... ... ... материалды объектіні (процесті, құбылысты) түсінеді.
Сонымен таңба бір затты таңбалайды, және ... ... ... ... ... ... бірнеше түрге бөлінеді.
Семиотиканың іргетасын қалаушылар – ... ... және т.б. ... үш ... ...... (sіgn), ... (desіgnatum),
интерпретант (іnterpretater), сонымен қатар, интерпретатор (іnterpretater)
ұғымдарын алға тартады. Бұлар лингвомәдени бірліктер ... ... ... ... ... ... қалыпқа түсіп, "тіл –мәдениет – сана"
бірлігінің өзегі, яғни ... ... мен ... ... ... ... ... таңбаның мазмұны мен мағынасы ... ... ... [93, 105 ... - ... ... ... оның мәдени тұғырға көтерілуіне
әлеуметтік ортаның ықпалы зор. Өйткені бір этностың ... ... оның ... ... ... ... Ал ... деректер деп
отырғанымыз – мәдениетті сипаттаушы сөз символдары мен тілдік таңбалар.
Этнос, тіл, ... ... ... мен ... таңбалар туралы,
олардың қоғамдағы ортақ қызметі жайлы ресейлік ғалым Ю.Лотман: ... ... ... ... общения, есть язык. Это означает,
что она образует определенную систему знаков, употребляемых в ... ... ... ... ... правилами. Знаками же мы называем
любое материальное выражение (слова, рисунки, вещи и т.д.), которое ... и, ... ... ... ... ... передачи смысла.
Следовательно, культура имеет, во-первых, ... и, ... ... ... [51, стр. 6]. Ғалымдар тілдегі заңдылықтар
мен олардың мәнін анықтау кезінде тілдің ... ... ... Тіл-
таңбалар жүйесі екендігі белгілі. Семиотикада таңба ... ... ... ... атауын айтады, яғни түрлі символикалық
құралдар жүйесі адамға таным процесі барысында ... ... ... деп ... ... ... ... байланысты
таңбаларды: белгілер; бейнелер; символдар деп үшке бөледі [94, 6 ... ... ... ... ... болып таңбаның қоршаған ортамен
байланысының түрі алынады. ... ... ... ... ... ... ... немесе ұқсастықтың болмауы да негіз
бола алады. Мәселен, қоғамда таңбалардың негізгі үш түрі ... ... ... ... ... ... ... таңбалар өзін
қоршаған ортаның заттары мен құбылыстарын ... ... ... ... ... ... ретінде танылады. Индекс таңбалар
сыртқы дұние нысандарын нұсқай отырып, олармен ... ... ... ... ... бірлік. Символикалық таңбалар
өздері білдіретін нысандармен құрылымдық ұқсастықты білдіретін бірліктер
[95, 10 б.].Тілдік ... ... ... ... жүйелілік сипаты бар,
белгілі мақсатқа сай, қоғамның әрбір мүшесі саналы түрде ... ... қана емес ... ... ... та ... атқара
алатын, шындық өмірдің қорытылған бейнесін жинақтай алатын құрал болып
табылады. [96, 143 б.]. Атаулар ... ... ... ... ... ... бір затпен байланысқа түсу кезіндегі өзгерісі. Бұл өзгеріс
өзіне әсер ететін заттың ... ... ... ... ... бұл
ұқсастық заттың дәл көшірмесі емес, бейнелеуші затты айнытпай қайталамайды.
Сыртқы дүние нысандарының ерекшелігі өздері ... ... ... ... ... тілдік таңба лингвистикалық мәнділік ретінде
өзі ... ... ... ... ... алғанда өзара
тәуелді байланыста болады да, адам ... ... ... ... ... [97, 34-35 ... ... айырмашылығы, ол
өмірді бейнелемейді [98, 16 б.]. Кейбір ғалымдар тілдік таңбаны ... ... ... ... жүзеге асатын ой және сезімдік
образдар көрінісінің материалдық формасы ... ... ... категориясына жататындығын айтады. Тілдік таңбаның бұлай
бейнелеуіш категориясы ... ... ... ... ... пайымдауда болсын, оның өз ... жоқ, ... ... ... ... [99, 35-36 б.]. ... еліктеуге келетін
болсақ, аз болуымен қатынасының сипаты еске алынады. Сөздің екі жағы бар.
Ф. де ... ... ... оның бірі ... (означающее),
екіншісі – таңбаланушы (означаемые). Таңбалаушы-сыртқы жақ, ал таңбаланушы
–ішкі жақ, ... ... ... ... ... ... ... оның
белгіленетін мазмұнмен байланысы емін-еркін, шартты уәжсіз ерекшелігі - ең
басты белгі, ең маңызды ерекшелік деп есептелінеді [100, 74-75 бб.]. ... ... ... ... атаулары өзара сабақтасып ... ... ... ... келеді. Бұл
процесте таңбалаушы, яғни тілдік ұжым өз танымы тұрғысынан таңбаланушының,
яғни нысанның өзіндік белгісіне, ерекшелігіне сай таңба, яғни атау ... акт ... ... ... ... өзін ... ... тілдік ұжымның өмір тәжірбиесінен ... ... ... тілдік таңбалар тілдік ортаның дүниетанымы, тұрмыс болмысының
тілдегі бейнесі ретінда ... ... ... ... қауымы
таңбаланушыны, яғни нысанды ... ... ... ... ... алып ... ... белгілер әртүрлі болады: көлемі, реңі.
қызметі, қасиеті, екінші бір нысағна қатыстығы т.б. ... сол ... ... онда мекендейтін адамдарға дейін таңбаға арқау болуы
мүмкін. Лингвистикада бұл ... ... деп ... ... ... ... осы уәждердің ... ... ... ... негіздерге барып тіреледі [101, 88 б.].
а) Таңбаланушы затқа ең жақын таңбалар индекстер немесе табиғи таңбалар
деп аталады. Олардың ... ... ... ... ... бір ... айналып кетеді. Табиғи таңба деп отырғанымыз ол
қайсыбір тұтастықтың бір ... ... және сол ... немесе оның
басқа бөлшектерінің бар екенін дәлелдеуші ақиқат дүниенің объекті (процесі,
құбылысы). ... ... ... ол ... өрттің болып жатқанын
көрсетеді. Бір адам кенеттен сұрланып кетсе ол адамның нашар ... ... ... мен ... ... арасындағы байланыстың себеп-
салдарлық екенін байқаймыз. Өрт -түтіннің себебі және тағы сол сияқты.
ә) Келесі бір ... түрі – ... ... ... ... ... ... емес, бірақ оны бейнелейді және әрине сол затты ... ... ... ... таңба индекс таңбаға қарағанда таңбаланушыдан
алшақтау болады, дегенмен бұл образ таңба өзінің ... ... ... ... ... ... байланыс сақталады. Образды таңбалық
жүйе өте кең тараған: жол таңбалар жүйесі, халықтардың салт-дәстүрлері ... тақа ... ... көне ... және т.с.с
б) Келесі таңбалық жүйенің түрі – ол ... өзі. ... ... ... ... Сөз ... ... бөлек тұрады, өйткені бір затты
сөзбен айтқанда ол сөз бен заттың арасында ... ... ... ... – ол ... ... ... белгілеулері,
атаулары. Атау (номинация) затты (денотат) белгілейді, атайды және сол ... ... ... ... ... әр төбесінде жазылған
терминдерді кейде синонимдер деп есептейді. Олардың бәрі ... ... және де ... ... ... мағыналық реңкімен
ерекшеленеді. Европалық ... ... ... ... зерттеумен байланысты мынандай есімдерді еске ... ... ... ... ... Порфирий, Уильям Оккам, Николай
Кузанский, Готлиб Фреге, Алексей Лосев, Рудольф Карнап, ... Черч ... ... ... мағынаға немесе таңбаның белгісіне
біздің санамызда сәйкес келеді. Денотат, референт, экстенсионалдар сыртқы
дүниедегі сол ... ... ... да ... ... ... ... сөзге, сөзтіркесіне) сәйкес белгілейді. " Ұғым " - ... ... " Ұғым " мен ... ... ... екі ... дүниеге тиесілі
нәрселер. Таңба ретіндегі атаудың екі мағынасы бар: мән ... ... ... ... Ұғым ... ол - ой, ойлау формасы. «Ақиқат – ... ... ... үшмүшелік қатынаста нақтылы тілдік жүзеге асырылуындағы осы
номинацияның универсалды-логикалық ... ... ... ... ... ... тән ... байытылатынын тағы бір еске
түсірген жөн [101, 120-125 ... ... ... ... ... зерттеулері
сөздің лексикалық мағына (ЛМ) теориясынан көрініс тапты. Кейбір ғалымдар
ұғым мен ... ... ... ... ... ... шығарса,
басқа ғалымдар оларды ұқсатады. Ұғым мен ЛМ арасындағы қатынас әр ... ... ЛМ ... ... кең бола алады және өз құрамына баға
беру және т.б. көптеген компоненттерді қоса алады және де ... ... ғана ... ... ... ... ... өздері объектінің
ең мәнді және терең белгілерін ... ... ... ЛМ ... ... ... ... тұрғысынан түсінумен
байланысты болса, ұғым болмысты ғылыми тұрғыда түсінумен байланысты. Ұғым
мен ЛМ ... тек ... ... ЛМ мен ... ... ... ... біздің санамыздың және адамның білімі мен
тәжірибесін, ақыл-естің мағыналық бірліктерін, адамның психикасынан көрініс
тапқан ... ... ... ... ... құрылымның менталды
немесе психикалық қорлары болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен тілдің семантикалық
жағымен байланысты. Тілдің семантикасын зерттеу оның дүниетанымының негізгі
кілті, ... ... ... ... ... ... ... ол өз болмысымен тілдік таңба арқылы берілетін таным өнімін
білдіреді. Дүние адамның ... ... ... өмір ... ... сезімді өрісіне әсер етеді, бұл әсердің нәтижесі сананың ... ... ... ... ... ... ... - деген
пікірді қосады [102, 226 б.].
Сонымен, ... ... ... ... ... олардың мәнді белгілерін мәнді емес белгілерінен ажырату
(абстракциялау), мәнді белгілерін жинақтай ... ... ... ... ... ... (жалпыландыру), біз абстракты ойлаудың ең
негізгі формаларының бірі – ... ... ... ... ... маңыздылығы лингвистикалық емес
психолингвистикалық себептертермен ... Шын ... адам ... ... бір ... бойынша белгілі бір «кірпіштер» ... ... ... ... ал ... ... ... оның миында сақталатын эталондармен сәйкестендіре отырып, сол
«кірпіштер» мен ... ... ... ... ... өте қатты
қысқа да бола алмайды (айтылу процесі өте қиын болар еді), өте ұзын ... ... ( ес ... тыс ... ... еді), ... бір қолайлылық
болуы қажет. Адамның миында сақталу мөлшері сапасында жеке фонемалар мен
сөйлемдердің болуын ... ... ... ... ... ... ... сияқты мәтіндер сақтала алады. Бұл мөлшерді шама-шарқы бойына
орташа бірліктер құруы қажет, ал лингвистикалық талдау ол ... бола ... ... гепотезаға алып келеді. Сонымен бірге кез-келген
тілде ... үшін бұл ... ... жағынан бірдей болуы қажет
деп санауға ешқандай негіз жоқ; ол бірліктердің қасиеттері лингвистикалық
зерттеулер көрсеткеніндей әр тілдің ... ... ... ... ... міндетті түрде бір тәртіпке бағынады, оның ішінде бәрі жүйелі және
адамның санасымен ... ала ... ... бір ... ... ... оған ... және жүйелік
ерекшліктерінің бәрі бағынатын жалпы бір қағидасы бар тәрізді. Оған ... ... ... өте ... ... ...... болса бұл күрделі
құрылғы немесе механизм қызмет ете алмас еді. Біз тілдің күрделілігіне ... бір ... ... ол ... ... үшін ... еске ... қабілеті
керек деп ойлаймыз, соның арасында ... қоры ... ... не жаза ... не оқи ... ... өз ... емін-
еркін түсінісе алады [104, 21-22 бб.]. ... ... ... ... осы ... ... табуға бағытталған.
Сонымен, ұғым тілдік таңбамен, оның ішінде барлығынан да жиірек сөзбен
тығыз байланыста. Сөздер ұғымның өзіндік материалды ... ... ... да, ... қолдану да мүмкін болмас еді. Дегенмен, біздің айтып
кеткеніміздей, тіл мен ... ... сөз бен ... ... ... білдірмейді. Тілдегі барлық бірліктер ұғымнан өзгеше: бір ұғым
әр тілде әртүрлі талқыланады. Оған қоса, бір ... ... де ұғым ... ... ... ... әр тілде синонимдер, омонимдер,
тілдік варианттар, полисеманттар бар.
Кез-келген тілдің лексикалық құрамы ... ... сол ... ... қолданылатын ұғымдар жүйесінің айна қатесіз көрінісі емес. Әр
тілде сөйлейтін адамдар объективті ... ... ... ... ... сипатталған объектің әртүрлі жақтары көрсетіледі. Егер объекті a, b,
c, d белгілерін иемденсе, олай болғанда бұл белгілерді ... ... ... бар ... ... a + b немесе a + c, немесе a
+ b + d және ... ... бұл ... әр ... ... мына
тілдердің ішкі формасын эквивалент сөздердің ішкі ... ... ... орыс ... ... деген сөздің порты 'киім' - дегеннен,
нем. Schneider- schneiden 'кесу', болг. шивач - шия 'тігу' т.с.с.)
Бұл жерде XIXғ. аяғы - XX ғ. ... ... ... мен ... ... Sachen), деп аталған бағытта жұмыс жасаған зерттеушілердің маңызды
нәтижелерін атап өткен жөн. ... ... ең ... ғалым Хуго
Шухардттың пікірі бойынша, сөз мағынасының ... ... ... ... болып, тілде беку жағдайларының актуалдылығымен
түсіндірілетін ішкі уәжділігі болған. ... ... ... тек ... ... болғанында ғана емес, олардың астарында жасырылған ақиқат
жайлы ғылым ... ... ең ... ... жетеді; реалийлерді
олардың тарихи-мәдени контекстінде ... ... - ... ғылыми
этимологиялық зерттеудің үлкен тірегі болуы керек. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... және этногенетикалық
мәселелерді шешкенде этимологиялық ... ... ... ... ... [105, 292 б.] ... бәрі ұлттық сөздіктердің ... өте ... ... алып келеді, ал синонимдер,
антонимдер, варианттар, полисеманттар және сонымен қоса ... ... ... жүйелер көрнекті даралық танытады. Міне ... ... адам ... үшін ... ... ... ... тілдік
жүйелер терең оригиналды болып келеді.
«Человеку противостоит окружающая его и ... ... но ... не дан ... пассивно, он активно
воссоздается им в системе знаний и в системе языка; построение знания - ... ... а ... ... ... ... ... расчленен сам объект. Не следует отождествлять объект и объективную
реальность: объект - это та ... ... ... с ... ... в ... познавательное взаимодействие и которую он может
выделить из ... ... ... ... фактором модели
является именно человеческий фактор - это два атрибута одной и той ... ... ... и слушающий) и система знаков и
категорий в сознании коммуникантов.» - ... ... ... ... ... ... жасаудағы негізгі факторлар болып ... мен оның ... ... ... ... екен ... 21-22].
Таңбалық жүйенің бір түрі тілдің өзі екенін және тілдің таңбасы сөз
болып табылатынын жоғарыда атап ... ... ... ... ... тереңірек ашуды көздеп отырмыз. Сөз өзінің таңбалаушысынан бөлек
тұрады, өйткені бір затты сөзбен ... ол сөз бен ... ... көрнекілік байланыс жоқ.
Сөз заттарды белгілейді және ол заттардың сипаттарын, іс-әрекеттерін,
ара қатынастарын айқындайды. Сөз объектілерді бір ... ... ... тәжірибемізге шартты белгі қойады. Біздің тәжірибемізге шартты белгі
қоюшы және оны тасмалдаушы сөз ... ... ... ... мағыналық
құрылымы қандай, сөздің құрамында оған зат белгілеуіштік, заттардың
сипаттамаларын, ... ... ... ... ... ... не бар?
А. Лурияның пайымдауынша сөз зат белгілеуіш ретінде ең ... ... ... қарым-қатынас нәтижесінде туған. Тарихымыздың алғашқы
кезеңдерінде еңбектен туған сөз ... ... ... сөз әр ... ... Сол көне ... ... сөйлеуге икемделгенінен бастап,
сөз өз мағынасын ... ... ... ... ... ... ... Адам баласы басқа өзі ... ... ... ... әр сөз сол ... процесіне килігіп
отырған. Антрополог М.Малиновский әлі күнге дейін кездесетін, білім мен
мәдениет деңгейлері біршама ... ... ... ... ... ... ... анықтаған. Олар сөздердің мағынасын ситуацияға,
қолдың қимылына, мимикасына қарап қана ... ... ... сөз
алғашқы кезде адамның алдына келген әр ... туып ... ... ... ... [106, 29-35 ... кейінгі даму тарихы сөздің тәжірибеден босатылып, сөйлеудің тілді
және оның бірліктері - сөздерді тәуелсіз ... ... ... жеке ... ... ... шығу ... басқаша айтқанда, өз
ішінде затты белгілеуге және ойды ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сөздің симпрактикалық
контекстен бөлініп шығу жолын синсемантикалық жүйедегі тілге көшу деп, ... ... ... ... және ... ... ... білмей-ақ түсінуге болатын белгілер бірлігін құрайтын жүйеге көшу
деп айтуға болады.
Сөз тіл бірлігі ретінде әрқашанда ... ... бір ... ... сол заттың өзін (терезе), ... ... ... ... ара-қатынасын білдіреді (терезеге қарау).
Адам баласы екі әлемде өмір ... ... ... тікелей
қабылданатын заттар әлемі және екіншісі бейнелер, обьектілер; сөздер арқылы
белгіленетін ара-қатынастар мен сапалар әлемі. Жоғарыда ... ... тек ... білдіріп қоймайды, сонымен бірге ... ... ... [107, 29-35 ... бүтіндей объективті дүниені адамның атау формасы ... ... ... екі ... ... мен түсініктер дүниесі; объективті
дүние мен оның адам ... ... ... ... зат ... ... байланысты аталса, мысалы: шанышқы,
түйреуіш, елеуіш, қырғыш, былғауыш, сүзгіш, сапаркесе және т.б.. екінші бір
жағдайда қасиет зат ... ... ... сүйретпе, бұлқыншақ, піспек
т.б. Сөздердің референциалды мағынасы ... ... де, оның ... ... ... болуы керек.
Сөздің мағынасы осы сөздің тілдік іс-әрекетте қалай қолданатынына
байланысты анықталады. Американ ... ... ... «Мінез-құлық
нормасы мен пайымдаудың тілге қатынасы» деген мақаласында « ... ... ... ... өмір ... олар ... ... сол
қауымның сөйлесу құралы болатын белгілі бір ... ... ... ... [22, 225 бб.] Біз болмысты тілдің көмегінсіз тани аламыз деп немесе
тіл дегеніміз сөйлеу мен пайымдаудың ... ... ... ... деп ... қате ... еді. Шын мәнінде «таза болмыс» біршама ... ... ... ... нормалары негізінде құрылады. Біз біздің
қоғамымыздың тілдік нормаларының формалары негізінде әр түрлі құбылыстарды
көреміз, естиміз және ... ... жағы ... ... ... түсініктер
сферасы, материалды дүниедегі барлық сапалардың, ... ... ... ретінде қарастырылуы қажет.
Нақтырақ айтсақ, сөз – шындық-болмысты бейнелейтін негізгі форма немесе
мүсін ... ... ... зерттей келе, осы заттарға атау беру қалай жүзеге
асады деген сұраққа ... ... ... осы мәселені ономасиология
тұрғысынан қарастыруды шештік.
Ономасиология іліміне заттарға атау берілуді зерттеу ... ... ... мен ... ... ... ішінде ең егізгі
дегендерін атап өтуді дұрыс көрдік:
«Науку об именах, о природе наименовании, о ... ... и ... ... ... - ... Е.С. ... [9, 357 б.]. Қазақ
тілі грамматикасында: «Ономасиология жаңа пайда ... ... ... ... ... ... атауға жеткенге дейінгі әрекетті
зерттейді. Ономасиология тіл білімінде екі түрлі бағытта қолданылады, ... тар ... ... кең ... ... ... тар ұғымда
қолданылғанда, ол атаудың өмірдегі белгілі бір затты білдіруін қамтиды, кең
ұғымда қолданғанда, ол ... ... ... ... ... - ... ... [107, 784 б.].
А.А. Уфимцева лексикологиялық номинацияның мағынасын ашуда: «Адамзаттың
айналасын тануы, оны белгілі бір ... ... ... ... ату ... тікелей қатысты» - дейді. Себебі таным тұрғысынан
қарағанда ... ... ... ... ... ... тілдік жүйеге енгізу сол ... ... ... ... [108, 357 б.]. ... да, тіл құпиясын ашу ... ... ... ... сырын танумен пара-пар дүние. Халық
мәдениетінің іздері оның тілде көрініс ... ... әлем ... тілінде әр қилы бейнеленеді.
Б. Келдібеков: « Языковая номинация как ... ... ... ... ... в ... реальная действительность – мышление
– язык. Ономасиологическии подход к изучению явлений языка состоит ... ... ... ... ... и ... объективной
действительности – их познания именующим человеком – их ... в ... ... ... и конструкциях» - деп
анықтама береді[109, с. 22]. Лексикадағы алғашқы аталымды ... ... ... ... ...... ... негізгі шарты,
сондықтан тілдік таңбалау дегеніміз - лингвосемиотикалық ... ... ... ... ... атау ... деп санайды да, ... ... тіл, яғни ... бастапқы қолданыстағы аталуы, немесе
номинативтік тәсіл және предикативтік бірліктер (екінші ... ... ... ... мен ... ... ... – материалды
идеялық түсінікпен атайтын адами тіл;
3. Іс-әрекетті екінші сигналды жүйемен белгілейтін негізгі ... ... – тіл – ... «тіл – ...... ... ... өмірдің
танымына сүйенген гносиологиялық мәселелер ... ... ... ... ... сол шынайы тіршілікпен
тығыз байланысты екендігі сөзсіз. Ол талас негізгі үш мәселеде ... адам тілі мен ... ... атау мен ... ... сәйкестігі
3) аталып отырған заттың сол қоғам мүшелерінің тұрмыстық санасында
бейнеленуі, қоданылуы [108, 357 б.].
«Аталым ... ... ... тілдің өзіндік негізгі шарты саналатын
адам санасындағы әлем бейнесі – аталымдық зат пен ұғым бір ... ... ... ... Ұғым ... ... мағынасы мен мәні танылады. Ұғым
таным негізінде айқындалады десек, ал оның нақты көрінісі атау ... ... ...... сыртқы тұлғасы, жамылғышы, ал оның ішкі
сипаты мазмұн межесінде көрінеді» [110, 50 б.]
Тіл біліміндегі таңба ... ... ...... ... ... «тіл – бір ... әрі бейне, әрі таңба, ал сөз – жеке
ұғымның таңбасы деп ... [16, 397 ... ... ... ... береді: «Тілдік таңбаларды - фонемалар
арқылы жүйеленген немесе белгілі бір ортақ ... ... ... ... мағынасынан тыс екінші бір мағынаға ие бола алатын
лексикалық бірліктер деуге болады» [108, 26 ... ... ... Л.О. ... ... ... ... «Тілдік таңба
қоғам қажеттілігінен туған ... ... бар ... ... сай
қоғамның әрбір мүшесі саналы түрде қолдана алатын, сигналдық қана емес,
Сонымен, бір мезетте мағына ажыратқыштық қызмет те ... ... ... ... жинақтай алатын құрал»[111, 143 б.].
«Заттар мен құбылыстардың белгілеріне атау, есім беру халық танымымен,
ой-санасының ... ... ... мен ... ... [112, 284 б.]. «Зат біздің танымымыздан, ұғымымыздан ... ... ие ... сол ... ... ... танылып,
таңбаланбайды, тек негізгі-негізгі бөліктері мен ... ... ... ең ... уәжін көрсетіп, ат таңдау арқылы түсінік
қалыптасып, атау жасалады» [113, 21 б.].
Сөздің танымдық жадысының сөздің ... яғни сөз ... ... ... ... ұмытылатын тарихи-мәдени уәжділігінің
сөздің мәдени жадысынан айырмашылығы соңғысы тіл, кең көлемде алғанда ... ... ... ... байланысты. Мәдени этникалық
компонент тілдік белгінің семантикасының ұлттық ерекшеліктерін айқындап,
белгілі бір ... ... ... ... [114, 43-73 ... ... ... қоймасы деп айтқанда ойда ... ... ... ... барлық өзгерістерді өз бойына жинап, бекітіп отыратын ... сөз ... Бұл ... К.М. ... «Ни фонетика, ни грамматика
языка не может показать нам условия жизни народа так полно как ... [115, 12 ... оның ... құрамында, грамматикасында оны қолданушы халықтың
ғасырдан ғасырға, атадан балаға ... ... келе ... мол ... бір ... ... ... кезең өкіліне жеткізіледі. Сондықтан
да, ғалымдар тіл ... ... ... ... көп ... бөлуде.
Себебі тіл білімінің бұл саласы қоғаммен өте тығыз байланысты. Оның ... ... ... ізі, ... сәйкес халықтың материалдық және мәдени
өмірінің көріністері бейнеленеді. Лексика әр уақытта да қоғамның ... жаңа ... ... ... ... толығып отырады. ... ... ... ... ... жеке қолданыстық өзгешеліктері, сөздердің әр түрлі
әлеуметтік топтары, кәсіби сөздер және т.б. ... ... ... ... ( ... ... бірден- бір жол.
Бүгінгі лингвистикадағы, нақтырақ айтқанда лексикадағы ... ... ... бірі – ... лексика. Яғни бұл сала нақтылы қандай
ұғымды білдіреді, көлемі мен шегі т.с. ... ... ... етеді. Бұл ұғым
аясына адамның күнделікті өмірінде қолданылатын заттарының, бұйымдарының
атаулары сондай-ақ тұрмыспен ... ... ... ... ... үй ... байланысты сөздер жатқызылып жүр. Сондықтан да
бұл мәселеге қатысты көптеген терминдер де кездеседі. Мәселен, «этномәдени
лексика», «этнографиялық лексика», ... ... ... ... «
материалдық және рухани мәдениет лексикасы», «заттық мәдениет лексикасы»,
«тұрмыстық ... ... ... ... ... ... Е.Жанпейісов, М.М.Копыленко т.б. ғалымдар
тілдік таңбалардан ұлттық ... ... ... ... Г. ... ... жас ... — М.Күштаева, С.
Жапақов, Ислам Айбарша, А.Жартыбаевтар тіл мен мәдениетті өзара қатынаста,
тұтастықта, бірлікте ... ... ... ... дүниетаным, ұлттық
құндылықтар деген мәселелерді айқындаудың қажет екендігін айтып өтті.
Мәдениет — кең мағынадағы ... ... ... бірдей ортақ мәдениет
болмайды. Мәдениет нақтылы бір ұлттың өзіндік ... ... ... ... сөз. Тіл сол мәдениеттен, сол ерекшеліктерден
ақпарат береді.
Халықтың мәдениетімен, дүниетанымымен байланысы жоқ сөз, сөз ... ... мен ... ... Бұл туралы А.Алдашева
былай дейді: "Халық тілінде сақталған тілдік ... ... ... ... ... ... болады. Басқаша
айтқанда, кейбір тілдік ... өзі ... ... ... Рас, мұндай ... ... ... ... (жасырын) түрде, екіншісінде ... ... ... ... [55, 124 б.].
Мәдениет сол ұлттың тұрмыс-тіршілігінен бастап, оның ... ... ... дейінгі аралықты түгел қамтиды. Мәдениетте тіл, діл, дін,
тәртіп, мінез-құлық, ... ... ... өнер, театр,
психология, философия т.б. жатады. ... бәрі ... ... ... ... ... жеке адамдарға, олардың интелектуалдық ой-өрісіне
тәуелді.
Этностар бір-бірінен мәдени ерекшеліктері арқылы ажыратылады. Мәдени
ерекшеліктерде мәдени ұғымдар болады. Ол ... ... ... ... ... Ол үшін әлгі ... ... тілді қолданушылар да,
тілді қабылдаушылар да білуi, меңгеруі шарт. Екіжақты түсіністік болған
жағдайда ғана тіл ... ... ... ... ... ... мен ... бір-біріне байланыстылығы, тәуелділігі туралы
Г.Смағұлованың: "Тіл бір ... ... емес ... те, сол ... сөйлейтін
жеке адам өз ұлтының бүкіл бітім-болмысын, өмірлік тәжірибесін, дәстүрлерін
меңгеру, сіңіру арқылы ол да өз ... ... ... үлесін
қосады", — деуі сол шындықты нақтылай түскендік болып табылады [116, 145
б.].
Мәдениетті тілден бөліп алып ... ... Ол ... бip-бірімен
тығыз байланысты болып келеді.
Н.А. Алефиренко: «Лингвокультурология – ... ... ... как ... видеть, всегда активизируется на каких то
переломных этапах в жизни народа. У нас это – ... ... ... ... многими народами бывшего ... Это ... рода ... возвращение к историческим корням,
обостренный интерес к этнической и языковой самобытности» [117; 28].
А.Қ. Сейілхан «Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық
мәні («Қыз ... және ... ... ... ... ... ... А.,2001 ж.) атты ... ... ... ғылымдарының сабақтастығына ғылыми тұрғыда талдау
жүргізіп, мәдениеттің тілдің таңбалау қасиеті ... ... ... – этнос мәдениеті мен сол тілде ... ... ... деректерін сипаттайтын, жұрт мәдениетін өз
лексикасы ... ... ... ... ... рух пен ... тілдің туын
көтеретін, халықтың тіл байлығын тек болмысы арқылы өз тұғырына жеткізіп
келешекке танытанын... кешенді пән» [24 ... ... ... ... ... ... және ағылшын ... ... ... ... А., 2006) ... ... ұлттық
мәдениетті сипаттайтын жағдайларын атап өтеді. 1. кешенді, яғни тұрақты
тіркестер компонеттері ... ... ... ... ие ... ... ерекшеліктер фразеологизмдерді құрушы компонеттер қатарынан
көрінеді. 3. фразеологизмдердегі ұлттық мәдениет өзінің прототипі – еркін
тіркестер арқылы берілуі мүмкін.[9б.]. ... ... ... күн ... ... ... ... бір түсінік оның қолданыс аясына
байланысты. Бұл ... ... ... ... ... тілі лексикасына
байланысты қарастырылады. Бұл ... Ә. ... мен ... ... Күнделікті сөйлеуде қолданылатын лексиканы
тұрмыстық ... ... да ... ... ... ... бар. ... қатынаста қолданылатын лексикалық бірліктер. Осы тұрғыдан алғанда
ауызекі сөйлеу ... ... онда ... ... ... ... лексикаға жатпайды. Сөйлеу тілі лексикасындағы күнделікті
үйде, туыстармен, достармен сөйлесу барысында ... ... ... ... ... ... Мұнда негізге алынып
тұрған критерий – лексикалық ... ... ... мақсатына
байланысты тілде жұмсалуы.
Бұл тұрғыдан келсек, сөйлеу тілі лексикасын ... ... ... ... ... топтарға
бөліп қарастырады:
1) тұрмыстық-қарапайым лексика;
2) варваризмдер;
3) әдеби-сөйлеу лексикасы.
Аталған ғалымдар тұрмыстық лексиканы ... ... ... лексика, бұған күнделікті өмірде, тұрмыстық қарым-қатынаста
қолданылатын ... ... ... сөйлеу тілінің аясындағы сөздер жатады.
Тұрмыстық-қарапайым сөздердің ішінде бір ... ... ... ... мақсатында қолданылатын, стилистикалық бояуы бар сөздер, ... ... ... ... ... көп кездеседі. Мысалы, оған
кемсітіп, мұқатуды, жаратпауды білдіретін: қортық, мыртық, ... ... ... ... деп ... ... мысалдар келтіріп түсіндіреді
[118, 168-169 бб.].
Ә. Хасенов еңбегінде тұрмыстық лексика жайлы: «Тұрмыстық ... ... жиі ... аса ... сондай-ақ халықтың тұрмыс жайы,
салт-сана, әдет-ғұрпына, өмір тіршілігіне қатысты сөздер. Бұлар, ... ... ... ... тән ... ... астасып жатады.
Тұрмыстық лексика – халық өмірінің айнасы есепті», - деп ... ... ... ... ... үй-баспанаға байланысты сөздер: жаппа,
жеркепе, кереге, уық т.б.; құрал-сайман ... мама ... ... ... т.б.; ... ... ... етік, кәмшат бөрік, түлкі тымақ,
күпі т.б.; ыдыс-аяқ аттары: таба, табақ, жанан, тостаған, қазан т.б. ... ... ... ... ... ... топтастырылуы ауызекі сөйлеу
тілінде қолданылатын тұрмыстық қатынасқа қатысты қолданылатын сөздер ... ... ... оған берілген түсініктемені нақтылай
түседі.
«Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігінде» ... ... ... ... – тұрмыстық сөздер деп беріліп, былайша
түсіндіріледі: «күнделікті тұрмыста қолданылатын сөздер. ... ... нан, тұз, шам, ... ... бос ... бетім-ай, жолың болғыр, о
тоба, тілеуің берсін т.б.» [ 333 б.].
Жұмыста біз қолданған термин ... ... ... ... ... ... және ... заттарының атауларын түсінеміз. Сондай-ақ
бұл термин «этномәдени» және «этнографиялық» атауларымен синонимдес.
Тұрмыстық лексика жайлы деректерді ... ... ... ... атты ... ... ... мақалада
зерттеуші газет тілінде кездесетін тұрмыстық лексика ... ... шығу тегі мен ... ... қызметтеріне қарай былайша
топтастырған:
А) үй жиһаздары, тағам атаулары, ыдыс-аяқ: үй, ағаш үй, киіз үй, ... ... ... ... ... ... қазан, мыс қазан, шойын ... ... ... асы, ет, ... сүр, қалжа, көже, тоқаш.
Б) киім, мата және матадан ... ... ... тон, шапан, етік,
бөрік, жейде, кебін, жіп, жібек, жүк, шыт, көк шыт, бөз, ... ... ... кендір, тері былғары, қызыл былғары, қара сүрік былғары, елтірі,
шылбыр, арқан, кендір арқан т.б.
В) мал ... ... ... нар, ... жылқы, айғыр, бие, құлын, ат,
сиыр, бұзау, тоқты, қозы т.б.
Бұдан кейінгі зертттеулерден Ж. ... «Үй және там ... ... ... мен басқа түркі тілдеріндегі қолданысы» туралы
мақаласынан, Б. Сүлейменованың «шана» сөзінің ... ... ... ... ... . ... Ә.Байжоловтың
«Қостанай облысы қазақтарының тілдік ерекшеліктері» атты кандидаттық
диссертациясында ... ... ... ... ... ... қатысты сөздер «заттар мен құбылыстардың аттары» деп
топтастырылып, үй шаруашылығына байланысты сөздер мен ... ... – 12, ... тағамға байланысты – 11, тұрмыс-салт, әдет-ғұрып,
ойын-сауықпен байланысты жұмсалатын – 8, ер-тұрман және ... ... – 17, ... ... және жабдықтарына
байланысты – 13, киім-кешек, мата, сәндік бұйымдарға қатысты – 16 ... ... ... қолданылу ерекшеліктері салыстырмалы түрде
талданып, сөз етіледі. [30].
Қазақ тіл ... бұл ... ең ... ... – Б. Абдыгалиеваның
«Бытовая лексика казахского языка» деп аталатын ... ... ... ... ... ... жиі ... заттар атауларына
талдау жасалынады. Олар төмендегідей топтарға жіктелінеді:
1) ... үй және оның ... үй іші ... қолданылатын заттар, үй аспаптары;
3) ыдыс-аяқ атаулары, киім-кешек атаулары, аяқ киім, бас киім ... ... ... толық семантикалық талдау жасалынған.сөйтіп
тұрмыстық лексиканы алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... деректерді Ж.А.Манкеева еңбектерінен таба
аламыз. Ғалым тұрмыстық лексикаға былайша баға береді: « Сонымен, ... ... ... ... ... және тілдік шығармашылығы
туралы баға жетпес «ақпарат» көзі болып ... Оның ... ... ... дені – ұлттық материалдық мәдениеттің реликті, әрі
рухани байлығымыздың түбірі. Себебі, бұл жүйедегі сөздер тек атауыштық ... ... ... ... заттық мәдениетке қатысты ... ... ... ... ... ... өндірісінің деңгейін,
сипатын, түрлерін және шаруашылық пен тұрғын үй мүліктері, киім мен тұрмыс
бұйымдарын ... ... ... ... ... ... ... қолөнер бұйымдарын бейнелейді. Ал олар – қазақ халқының
материалдық қана емес, рухани да байлығыеың ... [32, 5-13 ... ... ... ... ... ұлттық лексика түсінігімен
тығыз бірлікте, тарихи шығармалар мен құнды деректерден іздеуді негіздеуге
ұмтылады. ... ... ... лексиканың бір бөлігі ретінде
тұрмыстық лексиканың көзі – ұлттық туындыларда болып табылады.
Ғалымның ... ... ... ... материалдарын айқындайтын
дерек болып саналатын «Абай жолы» романы да осындай ... ... ... және ... лексиканың романдағы қатысымдық семантикалық
тұрғыдан қарастырылатын ерекшеліктерін ашу да дұрыс нысан ... ... ... ... лексикаға қатысты топтастырулар мен оның
деректерін, қолданыс ерекшеліктерін ұлттық өнер мен ... ... ... ғалым Ж. Манкееваның пікірі өзара ұштаса түседі.
Тұрмыстық лексика – халықтың материалдық өндірісінің деңгейін, ... және ... пен ... үй ... киім мен ... ... ... мұқтаждықты қамтамасыз етуге ... ... ... ... кең көлемді сала. Олардың әрқайсысы
жеке-жеке зерттеу нысаны бола ... ... ... ... ... ... өмір сүру
жағдайына қарай лайықтап жасаған. Өмір сүру жағдайы немесе ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру образы оларды қоршаған
барлық заттардан көрініс тапты. Сол себептен де кейбір атаулар ... ... ... ... не мағына білдіретінін білу үшін кейде
түсіндірме сөздікті парақтауға тура келеді. Қандай да болмасын, кез ... ... оны тек атап ... ... ... оны ... Ал, тану
немесе анықтау белгілі бір халықтың ... даму ... ... ... ол ... ұжым өмір ... нақты жағдайларға байланысты әр
түрлі ... Әр ... ұжым бір ... өзінің күнделікті тәжірибесінде
кездесіп қолданылатыны жағынан танып, оны өзіне таныс ... ... ... ат ... өмір шындығы мен тұрмыс болмысы
тіл фактілеріне айналып, ... ... ... ... ... әр ... ... түрінде тілде сөзбен аталып,
бейнеленеді. [120, 242 б.]. Адам ... ең ... ... ... ... тілдің талай-талай тарихи кезеңдерді басынан кешіргені
мәлім. Өйткені адамның «санасы секілді тілдің өзі де ... [120, 226 ... ... көп салалы құбылыс. Халықтың белгілі бір ... ... ... ... ... ... өзге ... қарым-
қатынасы, әдет-ғұрпы ең алдымен оның тілінен, сөз ... ... ... ... сан қилы ... ... бәрі де ... сөздік
қорына ықпал етіп, іздерін тастап, сол оқиғаларға ... ... ... қалдырып отырады. Сондықтан да әр халықтың өз ... ... оның ... және рухани қазынасының айнасы ... ... ... элементтерін, тілдердің өзара қарым-қатынасын, ондағы
ауыс-түйіс негізінде болатын ... ... ... ... та, ... та мәні ... тарихындағы сан қилы факторлардың тілге тигізер әсері де әр
түрлі ... ... ... ... ... тілдің морфологиялық,
синтаксистік, фонетикалық салаларында ... ... ... ... ... ... ... әсер етіп отырады.
Әлемдегі басқа да халықтардың тілдеріндегі секілді, өзге ... ... ... ... да аз ... Халқымыздың сан ғасырлық өмір ... сөз ... – оның ... ... ... ... ... тіліне басқа тілдердің тигізетін әсерін ауызға алғанда ең алдымен
тарихи факторларға көбірек назар аудару ... ... ... тілінің сөздік
қорында жалпы түркі тілдеріне ортақ ... де, ... ... монғол
тілдерінен келіп қосылған сөздер де, орыс, грек, латын, тағы басқа ... ... ... де аз емес.
Кез-келген тілдің сөздік құрамы сол тілдің ежелгі, төл сөздерінен және
шет тілдерінен алынған кірме сөздерден тұратын күрделі ... ... ... ... бір ... ... ... жиынтығы, яғни ол тілдің
лексикасы – сөздік құрамға қоғамдағы сан қилы ... ... ... ... ... ... ... елдердің өзара экономикалық, саяси, мәдени
қарым-қатынастарына, қоғамның дамуына, ғылыми-техникалық ... жаңа ... мен сөз ... ... ... сөздік құрамды үнемі
толықтырып отырады. Ал қазіргі лексикалық норма тұрғысынан қарағанда
ескіріп ... көне ... ... сөз ... «архивіне» кетіп
жатады. Сөйтіп тілдің сөздік ... ... ... ... болып
тұрады. Сондықтан да өзінің лексикалық құрамында шеттен алынған ... жоқ, ... ... тіл ... болған емес. Әйтсе де әлемдегі
көпшілік тілдердің негізгі сөздік ... сол ... ... тән лексикалық
элементтері болып келеді. Талай-талай тарихи ... ... ... ... ... ... екі қабаттан тұрады: біріншісі – ... төл ... ... - өзге ... ... ... кеткен
лексикалық элементтер.
Тіл тарихын қашан да сол халықтың өз тарихымен, оның экономикалық, саяси
және мәдени өмірімен ... ... ... алып қарау қажеттігі баршаға
мәлім. Осы тұрғыдан қарағанда Орталық Азия мен ... ... ... ұлан-ғайыр территорияны кезінде мекен еткен түркі тілдес ру-
тайпалардың ұдайы ... ... ... ... ... ... Александр Македонскийдің жорығы, ғұндардың босқыны, арабтардың
жаулап алуы, монғолдардың ... тағы ... ... ... ... өмір-салтына, әдет-ғұрпына, тіліне ықпал ... өз ... ... ... пен ... өнерінің қазақ мәдениетіндегі орны
Адамзат алғаш әлемде пайда болған кезден-ақ өзін қоршаған ортаға ... ... ... Күн ... қарекетімен әуелден әртүрлі табиғаттағы
жабайы жеміс-жидекті теріп жей келе, ... ... ... ... Мұны
дала мәдениетінде сақталып қалған көне жәдігерлер дәлелдеуде. Әсіресе тасқа
«қашалған» аң-құс ... ... ... ... ... - ... ең көне және ең ... күнкөріс қарекетінің бірі
болғанымен, уақыт өте келе кәсіпке ... орта ... ... ... негізгі бір түріне айналды. Тарихи даму барысында табиғат
ананың қорының, дәлірек айтсақ аң-құс ... ... ... ... ... күрт ... ... апаттың қылаң бе-руі мен
технократтық ... кең ... ... тежеуге мәжбүрледі. Әрі
діни фактордың күшеюі, адамдардың ақыл-парасатының арта ... ... ... ... ... ... ... арттырды. Сондықтан
аң-құстарды жөн-жосықсыз, шектен тыс аулауға, құртуға шек қойыла басталды.
Әсіресе, адамдардың санасындағы ... ... мен ... табиғат ананы қастерлеу оның аң-құсын, әсіресе қазақтар
«Құдайдың малы», «қоңыр аң» деп ... ... ... ... ... ... және киелі құстарды шектен тыс аулауға, жөн-жосықсыз
қыруға жол берілмеді.
Осы кезден аң аулаудың ... ... бірі алға ... ... ... ... ысырылды. Аңшылық тәсілдерінің аңды қыран ... ... ... ... ату ... ... мылтықпен), түрлі жабдық-
саймандармен (түзақ, абақ, шаншу, қақпан, атқы), әр алуан тәсілдермен (құм
қақпан, орға жығу, қысаңға қамап, ... үру) ... ... ... ... табиғи тәсілдермен аң аулаудың өрісі тарылып, оның кейбір түрі,
айталық ... пен тазы ... ... ... өнер ... ие болды.
Ұлы Мүхтар Әуезов айтқандай: «Аңшылықтың үміт, қуанышы көп. Ыстық ... ... көп, ... ... Аңшылықта кісіні ақын күйіне жеткізетін
сезім күйі көп. Бұл - салқындап кеткен кәрі ... ... ... ... ... келіп, күліп-ойнап өткізген күндіз-түніндей ыстық сезім
өмір. Өйткені бір минуттың ішінде ... да, ... де ... ... Соның бәрін айтып жүргендіктен аңшының тілі шешен, ... ... ... ... құтылмақ болған айласына, құсшының
ебіне ... ... ... ... бар. ... өміршен ілгері-соңғыдан
қалған талай қызықты, жанды, сүлу әңгімелер көп». Шынымен-ақ құсбегіліктің
адамды ақындық деңгейге жеткізетін «өнер», әрі ... көне ... ... ... ел ... ... - салдар мен
серілердің жан жолдасы, ... ... ғана ... кие ... ... ... Оның дәлеліндей, аушы құстарға қатысты толып жатқан ырым-тыйымдар
жүқанасы (реликтері) күні ... ... өмір ... ... олжа алу ... мәселе емес, керісінше тұз тағысын ... ... ... арқылы бейне бір қүс тілін білетін орнитолог-
этолог мамандай немесе цирк өнерпазындай тұз тағысына өз ... ... әрі ... өзі ... аушы ... ... ... мен оның
аспанда қалықтап, шүйіле келіп аңға түсуін тамашалау жанға ғанибет, саятта
қүсбегіге еріп жүрген жұртқа ... ... ... Өйткені, аспанда
қалықтап ұшу адамзаттың бағзыдан бергі арманы, оны қолға үйреткен құсы
арқылы тамашалау үлкен ... ... ... жұрт бұл ... көріністің куәсі ғана болып
қоймай, оған өзінің сақадай-сай әзірлігін сынайды. Өйткені жылы киім, ... ... қүс, ... ұшқырлығы, бапты ат, мықты денсаулық бәрі-
бәрі саятта сыналады. Сондай-ақ серуендеген серілер «ақ қар, көк мұз» аязды
шақта табиғаттың екінің бірі ... ... ... ... ... ... ... мәлім болғандай сұңқаршылыққа қатысты дерек
бағзы дәуірдегі ... ... ... Көне ... XVIII
династиясы дәуірінде, яғни б.д.д. 1580-1350 жж. жазылған магиялық мәтіндер
арасындағы бір кестеде басына томағаға ... ... ... ... ... үстінде отырған, қарақұйрық жотасына "қонған" ... ... ... ... ... ... патшалық биліктің
рәмізі, Хорус құдайының бейнесі, иероглиф таңбасы орнына ... ... ... ... ... арасынан саздан жасалған барелъефте
бірі қолына ... ... ... ... бауы ... ... шабатын қару ұстаған екі жігіт бейнеленген. Ескерткіш б.з.д. XIII
ғасырдікі, хеттер ... ... 3300 ... ... Ал Саргон патша заманындағы (б.з.д. 722-705 жж.) Ассирия
барелъефінде осыған ұқсас деректер ... ... Лувр ... ... ... ... ... ежелгі мекені туралы
мағлұмат береді.
Адамзат тарихындағы аушы ... ... ... ... ... 2400 ... ... жерінен Нойон ула тауынан табылған атақты ғүн ... ... ... ... ... ... жыртқыш аңның айқасы,
Есіктегі сақ обасынан табылған «Алтын адам» қазынасының жәдігерлерінде дәл
сондай көріністі бейнелеген алтын тоға Орта ... аушы қүс ... ... келе ... ... Ертедегі қазақтар түлпарды ғана
емес, сонымен ... ... да кие ... ... ... ... ... жерінде жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелері орта
ғасырда адам мүрдесімен бірге қыран бүркітті қоса жерлегендігін ... ... ... ... ... ... ... шығысындағы атақты
Бекет Ата - Ақмешіт культтік-жерлеу кешенінен алты шақырым жердегі Аралтөбе
қорымындағы үш қорғанның (II) бірінен ... пен әйел ... аң ... ... ... бүркіт пен протомалары бірге жерленген (Суретті
қараңыз). Үш бөліктен ... ... ... құс ... адам ... көкке
алып шығад ы деген танымнан туған. Шығыс Қазақстан облысындағы Маңырақ,
Тарбағатай ... ... ... ерте ... ... жататын аттас
қорғандарынан табылған алтын әшекейлер арасынан ... ... ... мен ... ... тастармен көмкерілген 36 дана жыртқыш құс (бәлкім
бүркіт) кескініндегі құйма алтын қапсырмалары ... Ал ... ... ... ... ... ... төрт бұрышында «мүрдені
күзететін» грифон бейнесі ... ... ... ... ... ... (бәлкім олардың өмірінде құсбегіліктің) қаншалықты маңызды
болғандығын аңғартады". Өскемен қаласынан қырық ... ... ... IV—II ғғ.) ... ... ... ... 4 бүркіт қаңқасының
табылуы, атақты Есік «Алтын адамының бас киіміндегі стильденген құс ... ... көне ... ... көптеп ұшырасуы -
жыртқыш құстардың қазақ жеріндегі тарихи тамырының тереңге ... ... ... құс ... ... дамығандығының көрінісі.
Мұндай культтің жоғары деңгейін қазақ мемлекеттілігінің рәміздерінде және
халық санасында, ауыз ... пен ... ... ... байқауға болады
Шығыс халықтарының аңыз-ертегілерінде феникс, грифон, сенмурв, самұрық,
шойынқара т.б. ертегілік «арыстан денелі, бүркіт ... алып ... ... жиі ... ... ғасырда Сасанид патшасы V Баһрам Гурдің ермегі ... аң ... және ... оған сұңқарды сыйға тартқандығын ... ... ... ... қолданған қару-жарақтар мен қалқан
бетінде хандық белгі (таңба) ретінде ақсұңқар ... ... да ... екі мың ... тарихы бар дегенімен
бұлтартпас айғақ VI ... ... ... әулеті (502-557 жж) заманында
мұрагердің бірі тазымен бірге үйретілген сұңқарды қырғауылға салған ... ... ... ... ... Парсы жұрттары көптеп кездеседі. Тіп-
тен 720 жылдары аяқталған жапон жылнамасы "Нихон ... ... ... ... ... батыс елдеріндегі құсбегілік туралы мәлімет эпикалық "Нибелунга
туралы жырда" Кримгильд патшайымның сүйікті сұңқарын ... екі су ... ... айтылса, Сигурд жырында екі ақсұңқардың тырнаға жарысып
түскенін жазады. Екі дерек те ... ... ... ... дөп келеді. Батыс ғұндарының қолбасшысы Еділдің (Атилла) Еуропаға
жасаған жойқын жорықтарында қолданған қару-жарақтар мен ... ... ... ... ... ... бейнеленген.
Немістердің заң жинағында ұядан өз бетімен балапан алса, құсты ұрласа
үлкен айыппұл салынады ... ... аушы құс ұя ... ағаш ... VI-VIII ғғ. тазы мен құс, оның ... киімдері
немістердің ажырамас атрибутына айналған.
Құс бейнесі көне түркі дәуіріндегі ескерткіштер, тас мүсіндерде молынан
көрініс тапқан.
Күлтегіннің бас тас ... құс ... ... ... ... кешені маңындағы
тас қорғанындағы құс бейнесі.
Алтын тамған тархан бітіктасындағы құс ... ... ... тас ... құс ... тас ... құс ... және т.б. жүздеген деректерді келтіруге
болады.
Көне түрік таным түсінік Тәңірлік ұғым бойынша құс көктің ... ... ... әлемнің елшісі, қанаттылардың төресі саналады. Аталған құс
бейнелерін зерттеушілер бүркіт, көгершін, самұрық тәрізді деп жорамалдайды.
Демек, байырғы түріктердегі таным-түсінік ... ... ... ... ... жаратылады. Ал Тәңір жарылқаушының киесі де, иесі де құс ... ... ... ... ... қырағылығы мен алғырлығына ерекше
қастерлеп, биліктің ... ... ... ... да қыран
құстардың бейнесімен әшекейлеген.
Түркі халықтарында саятқа салатын құстарды аушы (аңшы, аң алатын) ... ... құс деп ... ілкі ... баба ... ... qut «құт» болып, одан тілдік
даму заңдылығымен құс болып өрбіді деуге саяды. Құт ... құс, ... ... қаз, ... кез-құйрық т.б. атаулардағы ұқсас
құрылымдармен ... ... осы ... ... ... қос, ... т.б. сөздері де төркіндес. Басқаша ... осы ... ... ... қос, жұп ... қос ... дегенді білдіреді.
Қыр+ан, қыр+ғи, қар(а)+ға, қар+ға, қар+шыға, қар+лығаш, қыр+ғауыл, ... ... қар, қыр ... да осы құт, құс ... ... ... дүниелер.
Әбілғазы Баһадұрханның «Шежіре-и Түрк» еңбегінде Оғұз ... ... оның 24 ұл ... ... таңбалары жайлы да осы құт, құс
танымымен сабақтастырып айтуға болады. Мысалы, шежіреде аталатын құстардың
ата-уы: сұңқар, күйгенек, көбек ... ... ... ... ... жере ... сарыша, баһари (қарға), су бүр+кіт, ала тұғанақ,
бұғдайнақ, ... ... ... ... ... ... түйғүн, чере
қар+чығай.
Махмұт Қашғаридың «Түрік тілдерінің жинағы» (Ди-уани-лұғат-ат-Түрік)
сөздігінде «ым білсе ер өлмес» ... сөз бар. ... ... М.Қашғари
былай түсіндіреді. Ордадағы қолбасшылардың жауынгерлігіне жасырын ... ... ... ... немесе құс аттары(!) қолданылады.
Егер түнде екі жауынгер кездесе қалса бір-біріне сол ... ... ... өз адамы деп жолымен жүре береді...
VI—XI ғасырларда оғыздардың және IX ғасырда Моңғолия, Қытай ортағасырлық
Орта Азия ... ... ... ... ... ... X ғасырда селжүктерде көптеген құсбегілердің болуы және селжүк
әулетінен шыққан бір көсемнің Тоғрұл есімді (Тоғрұл мағынасы ... ... ... ... ... селжүктер кезеңінде де маңызы арта
түскендігін байқатады. Ал сол әулеттің 1194 жылы ... ... ... ... де есімі құсбегілікке қатысты ұғымнан туған, яки ... ... ... ... Азияны иеленген селжүк, оғыз, қыпшақ бектері мен бағыландары Босфор
бұғазында қаршыға, сұңқарларды теңіз ... су ... ... ... ... көрінісін тамашалайтындықтары туралы деректер
көнеден жеткен.
1032-1083 жылдар ... ... ... ... бір тарауында
құсбегілік туралы егжей-тегжейлі жазылған ... бар. Онда ... асыл ... атқа ... ... ... ... саятшылық құрып,
қабыланмен аң аулауы туралы баяндалады. Мұндай өнер тек ақсүйектердің ғана
кәсібі болған, ал қарапайым адамдарға ... ... ... ... тойғысыз қызығы мол қүсбегілік өнер сол кездегі хан, патшалардың сән-
салтанатына айналған еді. ... дүр ... ... ... хан сүңқар
салғандығы туралы парсы жылнамашысы Ата Малик Жувейни жазады. Оның тұстасы
Керей Тұғырыл хан, Шыңғыс мұрагерінің бірі ... хан, ... ... сияқты адамзат тарихындағы атақты тұлғалардың сүйікті ермегі, пір
тұтқан киесі құс салу болғандығын тарихи ... ... ... ... ... ... бағалағаны соншалық, ол бұл өнерді мемлекет
деңгейіне дейін көтерген болатын. Қызықты да ... ... ... Орта ... ... ... кезінде әскери жаттығудың ең
маңызды мәртебесіне ие ... ... ... ... ... ... көбінесе сый ретінде келіп отыратын болса, кейбір ... ... ... ... ... өнері көшпенділер арасында тоқтаусыз дами берді.
Себебі ең алдымен, саятшылық көшпенділер үшін тіршіліктің өзекті бір саласы
болып келген; ... ол ... ... ... ... ... Поло хан ... қыран құстардың көптігі және олардың барлығы
қүсбегілікке қолданылатындығы жайлы қызықты күнделіктер жазған. Гильом де
Рубруктың 1253-1255 жж. ... ... ... ... ... ... ... өте көп. Олар құстарын оң қолдарына отырғызады және
сұңқарлардың мойындарында құс кеудесінің ... ... ... ... ... тағады", - деп жазады.
Күйік ханның ордасында 4 айға жуық өмір ... ... ... ... ... ... куәсі болған жиһанкез Марко Поло
жазбасы өте ... Ұлы ... Баян және ... атты екі ... бектерін
жергілікті халық Куничи деп атайды. Себебі олар ханның қол астындағы 20 ... мен ... ... ... ... 10 мың адам ... басқарған 10 мың адам көк түсті киім киіп ханмен бірге саятқа шығады.
Бөлінген 10 мыңдықтың 2 мың ... ... көп тазы мен ... ... ... ... ... күншілік жерді шеңбер тәрізді
етіп қоршап, аң-құстарын үркітіп қыспаққа алады. Дәл осы сәтте ... ... де өте ... көру ... ... еді...
Тобымен саят құру - салбурын аталатын бұл оқиғаны жиһанкез ... ... ... ... "Ұлы хан өз ... үш ай ... ... айында ол
нөкерлерімен екі күншілікжерге аттанады. Ол өзімен бірге 10 ... 500 ... алып ... Әр ... ... ... тұрған құсбегі мен тосқауылшыларда құс шақыратын ысқырық және түрлі
үлгіде тіплген томағалар бар. Ал ұлы хан қолынан ... ... ... ... құсбегілер сұңқардың қай жерге олжасын алып ... ... мың ... ... ... ... I ... (1354-1403) тәрізді
болуға өз заманының ... тек ... ... Ұлы ... негізін қалаған Темір әулетінің ұрпағы Захир-аддин Мухаммед
Бабыр (1483-1530). «Бабырнама» еңбегінде. Жұт жылы ... ал жау ... ... ... ... ... болуымыз оңды деген мақсатпен Раба-тек-и Урчини ауданында ... «Бұл өлке аң ... ... жер. ... ... ... толған бұғы, марал, қабан шошқа; қамысы сиректеу жерінде қырғауыл, қоян
жыртылып айырылады. Қыс бойы екі-үш күнде бір рет аң ... ... ... жынысты өртеп бұғы, марал ауласақ, қамысты жерден киік ... ... ... ... ... ... ... көптігі соншалық,
осында қыстаған жылы қырғауылдың етіне қарық болдық», — деп жазған. Мұнан
құсбегіліктің қоғамдық маңызының нендей дәрежеде ... ... осы ... ... атты екінші бөлімінің «Сұлтан Құсайын
мырзаның әкімдері» деп ... ... ... деп ... «Мухаммед
Бұрындық білгір, ұлы басшы болатын. Ол қыранқұс ... ... еді. ... бірі ... ... өліп ... ... Бұрындық мырза
ұлдарын ауызға алып: ... ... ... неге ... деп ... Сұлтан Құсайын мырзаның Хасан Әли Жалайыр деген
әкімі де болды. Оның шын аты-жөні Құсайын Жалайыр, бірақ жұртқа ... ... ... ... танымалды. Оның әкесі Әли Жалайырға ... ... ... бек ... ... содан кейін Жәдігер Мухаммед
Гератты алған кезде Әли Жалайырдан жоғары адам жоқты. ... Әли ... әрі ақын еді. ... ... ... ... тәсілін
пайдаланатын», - деп жазды. Мұндағы Жалайыр ... ... ... пірі екендігі тарихи сабақтастықты аңғартады.
Орта ғасырдан бастап шарықтау шегіне жеткен сұңқаршылық туралы Генрих
IV патшаның улы ... II ... ... "Die Arte Venandi Cum
Avibus" (Сұңқармен аң аулау өнері) атты көлемді еңбек жазған. 30 жыл ... аса ... ... мәселені егжей-тегжейлі жазған еңбек XVIII ғ.-
да баспадан шыққан 6 бөлімнен тұратын кітап антикалық дәуірден бергі ... ... ... мәліметті өз тәжірибесімен сараптай отырып
жазған ... ... аушы ... ... көп ... ... әр, адам ... шуғылданған. 1486 жылы хатқа түскен "Қасиетті періні үйрету" деген
еңбекте тоғыз түрлі ... ... ... ... ... топ ... ... келтіреді: императорға бүркіт, корольге ақсуңқар, принц
пен графқа лашын, ... ... ... ... ... жағалтай,
шаруа мен діндарға қырғи дейді... Атақты Шекспир сұңқаршылықты ұнатса,
француз королі XIII ... 99 құсы ... ... ... ... Орта ... ... болып, әлемнің басқа өңіріне -
Еуропаға, Азияға таралғандығын әлем ... ... ... өнерді Еуропаға Азиядан барған жұрт мадиярлар (венгрлердің) өзімен
бірге ала барып, дамытып қана ... күні ... ... ... ... ... дәуірінде аң-құсқа бай Сібір өлкесі мен қазақ даласы
әлемдегі саят ісін ... ... ... айналған. Онда өсірілген
бапталып қайырылған қыран ... ... өтіп ... мен ... орыс ... мен ... бекзадаларына жетеді.
Көне Русияда Киевте алғашқы сүңқар үйі IX ... ... ... ... Олег,. Ізбасары Игорь Рюрикович, оның ұлы Святослав барлығы мықты
құсбегілер болған. Ярослав ... ... жж. ... ... ... қарарлар қабылдады... Қыпшақтар тұсында күшейе түскен сұңқаршылықты
дамыту үшін 1318 жылы ... ... ... ... ұйымдастырылған.
Оның бүгінгі ізі Сокольник аталатын аумақ ... ... ... ... жоғары маңызға ие болғаны соншалық, Мәскеу князьдері
мен бекзадалары жақсы ... ... ... ... мен шығыстың
бекзадаларына тарту ретінде жіберіп тұрған. Тіптен патша ... ... құс ... ... ... адам өлім ... кесілсін деген жарлық
та шыққан екен.
Еуропада үлкен қызығушылыққа ие болған құсбегілік өнер ... ... ... ... ... ие ... XVI ... шегіне жетті дейді венгр ғалымы Ласло Дьюла. XX ғасырда адамзаттың
технократтық, өркениеті мен ату қару ... ... ... және ... ... ... ... көптеген құстармен бірге жыртқыш,
аушы құстар оққа ұшып, олардың ... ... ... Бұл ... ... мен табиғатты игеру қалалану (урбанизация) үрдісіде
ушықтырып жіберді. 1905 жылы бір ғана Венгрияда 6115 бүркіт, 57923 ... 11 ... ... атып құртқан екен.
Құсбегілікхан, би, төре, батыр, сал-серілердің ... ... ... ... түрі болса, орташалар мен жарлылар үшін күнкөріс көзі
болған. Кішірек қыран ... аққу ... қаз, сары ала қаз, ... ... шіл, ... ақ қүр, қоян сияқты еті адал ... ... ... кәсіп еткен. Бұлардың қатарында ұлар, ақ құр, шіл ... ... ... ... ... ... жылдары кішірек
қыран құстармен дүйім елді асыраған құсбегілердің болғанын тарихи деректер
айқындайды. Қиян-кескі соғыс кездерінде әскерлердің азық ... ... ... ... құсбегілерден елінің қамын жеп, саяткерлікпен "алпыс үйлі ... үйлі ... құс етін ... ... ... жау тисе еңіреп шығып,
елін, жерін қорғаған Қамбар батыр баршаға белгілі.
Ерте кездерде қазақ даласына ... ... ... ... ... ... әрқашан қонақжайлылық көрсетіп, иығына шапан жауып, қолына
қыран құс қондырып, астына жүйрік ат мінгізіп еліне сый-сыяпатпен қайтарып
отырған.
XVI ғасырдың соңында ... ... ... ... басқару
жүйесінде болған үлкен реформалар барысында дүниеге ... ... ... ... ... ... - әйгілі «Жеті Жарғыда» қазақтың аңшылығына
ерекше ден қойып, оны бұзғандарды жазаға тарту туралы ... бап ... ... ... ... ... ... қүсты (бүркітті) өлтірген
адамнан олардың иесі бір құл немесе бір күң беруді талап ете ... ... ... ұзақ ... бойы ... иті бір ... деп ... де құрметтеген.
Көкте самғаған тұз тағысын қолға үйретіп, өз ... ... - ... ... ... ... ... болғанымен, оның тамаша үлгісі
далалық көшпенділердің арасында - қазақ, қырғыздарда жақсы сақталған. ... қана ... оның ... үлгісі аз да болса табиғи түрде өмір
сүреді, ең ... ... ... ... - ... тыйым, бейнелі сөз,
поэтикалық метафора, теңеу қазақтардың ... ... орын ... ... кең ... түрі - қыранмен аң аулау бүркіт баптауды
бүгінгі әлем қазақтардың төл мұрасы деп түсінетіндігі ұлт үшін ... ... ... ... ... ... құс соның айқын
дәлелі. Сонымен қатар елдің бейресми ... ... ... ... ... жыртқыштармен әспеттелу сол ... ... ... бастау алған үрдістің жалғасы деуге тұрады.
Ұлы Абай да қүсбегілікті жан-тәнімен ұнатқан адам. Бұл ... ... ... дүл-дүл ұлдары Біржан мен Ақан, Сегіз Сері мен Қанапия бұл
өнерді ұлттық ерекшелік деңгейінде жырлады.
Саяттың ... ... ... ... де бар. Кең ... ... таза ауасында серуен құрып, сәйгүлікпен заулатып қансонарда із
қуып, сан қилы қызықты көзбен көргенде шаршағаның ... ... ... ... шипа, бойға қуат беретін өнер, әрі спорт.
4. АС қатысты атаулардың тіл білімінде зерттелуі
Совет Зәуре ... ... ... ... ... ... атты ... Аң-құс атауларына
байланысты теңеулер тараушасында халқымыздың күнкөріс кәсібі құсбегілікпен
байланысты туған теңеулерге ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі құсқа, соның ішінде алғыр, ұшқыр
құстарға теңеп айту арқылы көрініс табады. ... ... ... ... ... құстай шүйіліп. Халқымыз ел қорғаған батыр ұлдарының әрекеті,
қырағылық өнері, ... ... ... ... ... мән беріп,
кереметтей асыл сөзбен теңей білген. Осымен байланысты аң, ... ... ... ... ... ... орны ерекше. Мысалы, жырдағы теңеудің
негізгі қызметінің бірі батырдың жауға аттанғандағы қимыл-әрекетін бейнелеп
көрсету болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... тілкідей көзі жайнады, аш күзендей бүгілді, ақ бөкендей
жосылды т.б. ... ... [121, 18-19 ... А.А. «Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика»
тақырыбында жазған ... ... пен ... ... лексика
тараушасында Бала бүркіт, томаға, салбурын, қанжыға, мылтық, сонар, тұғыр,
жер ... ... ... ... ... ... этимологиясына, қолдану
ерекшелігіне талдау жасалған. Фразеологизмнің қалыптасуына негіз болған
аңшылық өнер екеніне ... ... ... [122, 51-58 ... Ә. ... фразеологизмдерінің ұлттық-мәдени деректері» атты
ғылыми жұмысының ... пен ... ... ... фразеологизмдер
тараушасында томаға тұйық, қан сонар, мұзға отырғызу, жер соқтыру ... ... ... ... ... ... ... дәстүріне
байланысты екенін көрсетеді. «Тілімізде аңшылық ... ... ... ... қоян ... арыстандай құтыру, аюдай ақыру, ... ... ақ иық ... ақ жем, ... ... ақ бөкеннің таңындай,
жібек баулы қырандай сияқты тұрақты тіркестердің
ерекше орын алуы – ... ... ... ... айнасы екенінің тағы
бір дәлелі» [123, 72 б.].
Академик Ә. ... ... ... и ... ... атты
еңбегінде тілімізде қолданылатын фразеологиялық тіркестердің туу уәжіне,
қолданылу ерекшеліктеріне талдау ... ... ... жеті ... жер ... ... ... көрісу, қанжығаң қан болсын, қан
сонар, сауға ... ... ... ұя ... ... ... ... боғындай
бытырау, ініне су құю, құралайды көзге атқан т.б. «Ініне су құю=«покончить
раз навсегда» Фразеологизм (досл. ... нору ... ... на ... ... в лексиконе охотников за мелкими полевыми ... ... и др.; они ... их, ... в ... ... ... не могут долго удержеться, намокшие, они быстро вылезают в руки
охотника» [124, стр. 343].
Е. ... ... ... ... [118, 141-154 бб.] атты
мақаласында тіліміздегі аңшылық ... ... ... салу мен
бүркітшілік кәсібіне байланысты кейбір терминдердің анықтамасы ... ... ... ... баптауға қажет бау, ырғақ, томаға,
тұғыр, биялай, ... ... ... т.б. құралдардың лексикалық
мағынасы, бүркітті баптауға байланысты айтылатын тіркестер, бүркіт жасына
байланысты ... ... ... ... ... ... тұрғыдан арнайы зерттеулер жүргізудің ... ... ... ... ... мен тарихи
даму кезеңдерінен құнды да ... ... ... ... қазіргі қазақ
тілінің лексиалық қабаттарын анықтауда практикалық және теориялық үлкен
маңызы бар» дейді. Сонымен ... осы ... ... айтылатын сөздер
туралы өз ойын былайша ... ... және ... да қыран құстарды
салу мен баптауға байланысты құсбегілер тілінде кездесетін ... ел ... ... ... ... болып, жалпыхалақытық
тілден орын алса, кейбіреуі осы кәсіппен айналысатын адамдардың тілінде
ғана қолданылады»
АС өнерге ... ... ... ... де мол ... С.Кенжеахметұлының «Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары»
атты еңбегінде [125]. АС ... ... ... ... ... т.б. ... мен ... туралы мәлімет
беріледі.Мысалы, «Салбурын (салт). Бұл аңшылық термин. ... ... топ ... ... күн бойы аңға шығуын «салбурын» деп ... ... ... десе де ... Мұнда алған аң бәріне бірдей ... ... ... жолы бөлек ... ... ... мен ... ... ... жол» [40 б.]
Бірінші бөлім бойынша тұжырым
Ұлттық мәдениеттің ең маңызды және күрделі құрамдарының бірі – тіл ... Адам ... ... ... ой ... өтіп, сөз болып
қалыптасып, сөз тіркесі немесе сөйлем ретінде айтылу үрдісі нәтижесінде -
әлем бейнесі тілде ... ... ... ... ... ... мен тілді тұтынушы тұлға арасындағы байланысты
зерттеудің қажеттілігі туындады. Бұл ... ... ... өмір сүретін
қоғамда болып жататын әлеуметтік-қоғамдық өзгерістерге байланысты. Тіл ... ... ... ... яғни ... ... жан-жақты, ауқымды түрде қарастыруда.
Тіл мен мәдениеттің өзара әсері және ... ... ... ... ... ... лингвистикалық ... ... ... ... ... қоммуникация және
т.б. лингвистикалық бағыттардың аясында жиі зерттеу нысаны ... ... пен ... ... ... ... - ... тыйым, бейнелі сөз,
поэтикалық метафора, ... ... ... ... орын ... өнеріндегі кең тараған түрі – қыран құстармен аң ... ... ... ... әлем қазақ халқының төл мұрасы деп түсінетіндігі
ұлтымыз үшін зор мақтаныш.
2 ... ПЕН ... (АС) ... ... ... Аңшылық пен саятшылықта қолданылатын құрал-жабдық атаулары
Көшпелілер өміріндегі аңшылық-саятшылықтың ... тым ерте ... көне ... Н.Я. ... Г.Е. Грумм-Гржимайло, Хиуа ханы
Әбілғазы, Г.С. Саблуков, В.В. ... ... ... ... суреттеліп жазылған. Сондай-ақ орта ғасырдағы араб,
парсы ... ... да ... ... ... кездеседі.
Мәселен, белгілі географ әл-Иакуби көшпелі түркі тайпаларының ... аң етін ... ... ... ... ... ... төзімді, әсіресе қарақұйрық пен құланды қуғанда қайран қаласың»
деп жазды. Ибн Ииаса ... ... ... іші-тысы жолбарыс пен жабайы
аңдардың терісінен көрінбейді» деп суреттейді [126, 421 б.]. М. ... ... ... ... де аңшылық пен саятшылық туралы мол
мағлұмат, тілдік материалдар алуға болады [127].
Халық тілінің дамуына сол ... ... мен ... ... ... халқы тіршілігіне тірек, өміріне өзек болған ... ... ... ... әдебиет үлгілерінде кездеседі.
Мысалы: жырларда, ... аңыз ... ... ... ... мен томағаламай кім томағалайды; Қара бүркіт томағасын
түсірді, Оны мен томағаламай, кім ... ... т.б. ... – жеті ... ... ... жолдар. Жеті қазынаға байланысты
ұғым-түсініктер қазақ ауыз ... де, ... ... де әр ... нұсқада кездеседі. Мысалы:
Жүйрік ат – адамның қанаты,
Қыран бүркіт – жігіттің қуаты,
Құмай тазы – ... ... ...... ... ...... - әдіс-айласы,
Қандауыз қақпан – серті.
Осында сөз етіліп отырған жүйрік ат, қыран бүркіт, ... ... ... ... ... ... қандауыз қақпан кең дала төсінде аңшылық
пен саятшылық (АС) құрған халқымыздың ғасырлар бойы ... келе ... ... атаулары. Қазіргі қазақ тілінің сөздік қорынан АС
қолданылатын құрал атауларының сан ... мол ... ... ... ... өмір ... ... АС дәстүрі күнкөрістің өзекті
бір ... ... ... ... ... ... ... Өркениетке
қол жеткізген бүгінгі таңда, дала төсінде ... сара ... ... АС ... күні ... дейін ұмыт болған жоқ.
АС қатысты құрал-жабдық атаулары (60-қа жуық) күнделікті ... ... ... ... ... мен тілдік бірліктер
(биялай, кездік, садақ т.б.) ... ... ... өткені байқалады.
АС қолданылатын құрал-жабдықтарды жасалу ерекшелігіне, қолдану аясына қарай
төрт топқа бөліп қарастырғанды жөн көрдік.
1. Ұрып-соғу, ату құралдары: ... ... ... сойыл, қамшы, қанжар,
атқы, сақпан, айбалта, қатыр, саржа, семсер, сембе, таяқ, сүңгі т.б.
2. Жүннен, ... ... ... арқан, арқамшы, тор, ау, сүзу
жіп, шыжым, құсбау, бау (балақ бау, аяқ бау, шыжым бау, ірге ... ... ... ... үшін ... ... сақпан, шың, дауылпаз,
дудыға, қоңырау т.б.
4. Арнайы ... ... ... ... ... ... тұзақ, бүркіт балдақ/қолдық, аяққап, ырғақ, жезтұяқ/мыстұяқ,
жем қалта, жемсауыт, тұғыр/құсағаш, томаға, құсқода, ... ... ... ... ... ағаш ... қолданылатын бірнеше құрал-жабдық атауларының лингвомәдени мазмұнына,
этимологиясына талдау жасау барысында төмендегідей өзгешеліктер ... зат. 1. ... ... мал ... лайықты жүзі өткір, үшкір, сабы
бар құрал [ҚТТС. 8 том. 28 б.]. ... ... жүр, не ... ... ... жүр, жолдасыңның не сұрарын білесің. Пышақ АС кәсіпте
жекпе-жекте аңды есіп, орып ... үшін ... ең ... құрал.
Пышақ сөзінің түбірі – піш. Ол ... ... ... ... ... ... ... өте көп: семсер, селебе, ақинақ, қанжар,
құжанты, бұйда пышақ, кездік, от пышақ, бәкі ... ... ... ... ... ... быч – ... шабу мағыналарын береді.
Қазіргі тілімізде «пішу», «кесу» етістіктерінің арасында мағыналық реңк бар
екендігі анық байқалады. ... ... ... ... бір ғана ... ... малды піштіруге) сақталған. Кесу мен пішудің алғаш синоним
болғандығына – тіліміздегі «кесіп-пішу» қос сөзі ... ... ... – «піш» [128, 230 б.]. Пышақтың басы мен сабы тоғысқан тұсына
саптың сағағын ... ... ... Оны ... деп ... ... ағаштан әзірленсе, оның металл құрсауын мойнақ дейді. Жетім шегені ... ... ... Басы мен сабы тоғысқан тұсын сағағы, ал ... ... ... ... ... қараған тұсын кежегесі деп атайды.
Қынына асыл тас орнатылады, оны ... көз ... ... дүміне кейде
сақина тәрізді жұмыр металл дәнекерленеді. Қынға бекітілген қайысты соның
көзінен өткізіп, пышақ түсіп қалмауы үшін ... ... оны ... ... ... ... не тосыннан жыртқыш кездескен жағдайда қамшыны да
пайдаланған. ... зат. 1. ... ... ... үшін ... әр түрлі нұсқада түйіп өріп, тобылғы немесе басқа затқа ... ... ... бір ... ... 5 том. 617б.]. ... ... қаршығаңды қамшы етерсің.
Аңшылар азулы жыртқыш аңдарды соғып алу үшін дырау қамшыны пайдаланған.
Ғалым А. ... ... ... қам ... ... ... тілдерінде
«қайғы», «уайым» мағынасында қолданылатынын ... Ол ... ... отырып, бақсының ғана емес, қамшының да емдік ... ... ... ... бақсы>(бақ+сы (шы)>бағу)>
семантикалық мағынасы бір сөздер дейді [129, 244-247б]..
Қамшы сөзінің ... ... К. ... тува ... ... тұлға «бақсы» деген мағынаны білдіретінін айтқан. Ертеде ... ... ... ... ... ... ауру ... бойындағы
жын-шайтандарды ұрып-соғып қуалайтын болған. Бәлкім, тува тіліндегі бақсы
атауы, түркі халықтары қолданылатын осы ... ... ... ... ... атауының ұзындық өлшем мағынасын білдірумен ... ... ... бірлігі ретінде басқа да когнитивтік және этнолингвистикалық
сыр сипатының сан-салалы екенінен бұл ұғыммен байланысты қалыптасқан түрлі
мақал-мәтелдер, фразеологизмдер, ырым-жоралғылар мен ұғым ... ... ... ... ... қару ... ... қасқырға қырық сегіз
өрім таспа қамшыдан артық қару жоқ ... ... ... ... ұғым
түсінік қалыптасқан [130, 34-35 б].
Чуваш тілінде «хамсар» біздегі «сермеу», «кезену» мағыналырын берсе,
тува ... ... ... - «қымчылар», «шыкпыытаар» ... ... ... ... - шы сөз ... жұрнақ, қазақ тілінде көлікті ұрып,
соғып жүргізетін құрал атауы шыққан [128, 158б]. Қамшы жұмсалуы ... - ат ... арба ... түйе қамшы, дырау қамшы; ал өріміне қарай:
төрт таспа, бес таспа, қырық сегіз таспа, қырғыз өрім ... деп ... ... ... ұлттық мазмұны, рухани мәдениеті этностық
ерекшілігі туралы мол ... ... ... аңды ... ... пен ... ... құралдарды жиі қолданған.
Садақ – аңды атып алуға арналған жауынгерлік құрал. САДАҚ зат.көне. Ағаштан
иіп жасаған ертедегі атыс ... ... 8том. 94 ... А.Қайдар садақ сөзінің этимологиясын зерттеу барысында түркі
тілдеріндегі *sag // *saj // sad ... ... ... - ... «пронизывающий» деп, түбірден сайдақ //
сайғақ //садақ т.б. ... ... ... ... *сақ ... и, надо ... ... сағы сыну сохронило в себе
рудиментарное значения древнего *сақ // *сай – ... ... ... в этом ... ... усмотреть значение
«сломалась стрела» [131, стр. 271]. Біздің пайымдауымызша, қазіргі қазақ
тіліндегі садақ > ... > жай ... ... ... шығу ... бір.
МЫЛТЫҚ. Зат. Сүмбесі, дүмі, затворы бар, оқпен атылатын ... ... ... мылтық. Сүмбесінде қос ұңғысы бар мылтық. Құс мылтық. Құс ... ... ... Бір ... ... алысқа тиетін мылтық. Шиті
мылтық. Көне. ... ... ... от ... ... мылтық. [ҚТТС. 7
том. 281-282б.]. Тарихи деректерге сүйенсек, мылтықпен ... ... ... ... ... кезінен басталады. Олар бағалы ... ... бір түрі ... ... ... ... қолданылатын осы құралға байланысты айтылатын мақал-
мәтелдер мол. Мысалы: Атасы мылтық атқанның баласы оқ ... ... ... ... дәл ... Оғы жоқ ... та ... бір атылмақ;
Аң таппаған атынан көреді, Ата алмаған мылтығынан ... ... ... ... айт; ... ... аңшы болуға ынтығы жоқ т.б.
Мылтық ату құралдарына жатады. Мыл өлі ... ... мылқ етті ... құрамында кездеседі. Мыл > мыңқ дыбыс еліктеуінен туған ... деп ... ... ... пен саятшылықта аң-құстарды арқан, шыжым, тор, ау ... де ... ... қуып ... аңды ... тастап ұстап алу үшін
арқанды пайдаланған. АРҚАН зат. 1) Мал, аң байлау, жүкті буып – түю, ... ... ... үшін ... ... т.б. жасалған жуан, ұзын
жіп түріндегі шаруашылық құралы. 2) ... ... ... ... мал ... арналған ұзын, жуан жіп, байлап-матау құралы. 3)
Киіз үйді таңып – бекітуге арналған бау-шуы. 4) ... ... ... ... ... жуан жіп. ... 1 том. 619 б.]. Сол сәтте
босаған арқанды серпе тартып ... аю ... ... ... ... ... айбар шегіп, өре тұра қалды (Н.Қызыханқызы). Арқанмен қатар
қолданылатын құралдың бір түрі – арқамшы. АРҚАМШЫ зат. ... ... ... Ұзындығы тоғыз-он екі құлаш, жуандығы саусақтай қос таспадан есілген
қайыс арқан [ҚӘТС. 1 том. 597 б.]. Ертеректе ... ... ... ... ... ... алуға қолданған. Халық ... ... ... деп те атайды. Құрықтан арқамшының ерекшелігі
19-20м. ... ... ... асау ... не аңды ... ... ... жауынгерлер және аңшылар тұтынған.
Профессор Б.Сағындықұлы арқан сөзінің шығу ... өрім ... ... сөзіндегі ар түбірі өрім сөзіндегі өр түбірімен
тарихи ... ... яғни ... ... ... ... еңбегінде арқан сөзінің этимологиясы берілген.
«Арқан –отглогольное производное со ... ... ... ... ... от ... арқы – (ср.тув. арғы), арқа – (ср.
хак. арға) ... ... ... + ... афф. – н ... орудия/средства или объекта/результата действия. Возможен и
другой анализ арқан как ... ... на - қан от ... в их ... ... т.е. ... ... 205стр.].
Арқан мағынасын беретін қырғыз тіліндегі «уқрұқ» қазіргі ... ... ... ... ... басты бөлігі – ілмектен жасалған
арқан. Ерте кезде «уқрұқ» аталатын зат, сонымен жабдықталған құрал атауына
көшіп, қазіргі қолданылып ... ... сөзі ... ... ... ... ... түріне қарай кендір арқан, жібек арқан, қыл
арқан, ал қолдану қызметіне қарай ... ... ат ... белбеу арқан
сияқты түрлері баршылық деп көрсеткен [130, 31-б.].
ШЫЖЫМ зат. 1) Арқан тәрізді, бірақ ... етіп ... ... жіп.
Біздің елде тұйғын, лашын ұстаушы аңшылар асау ... ... ... (І.Омаров, Шабыт) [ҚТТС. 10 том. 324 б.]. Кішірек қыран құстарды
жаз айларында түлекке ... ... ... ... ... Аяқ бауға
жалғайтын бұл қайыс арқаншаны шыжым дейді. Қазық жоқта шым, ... ... ... ... ... қайыңнан, темірден жасайды. Сонда құсбегілер
құстың қашып кетпеуі үшін жасалған арқанды атайды. Шыжым ... ... ... ... ... ... ... білдірсе,
түрікмен тілдерінде «түйе жүнінен тоқылған белбеу» (ТурРС,744). Қазақ
говорларында осы ... ... ... бар. ... – басына балық
аулайтын тор байлап, қыста мұз астына ... ұзын ... Тағы ... ... ... Балықшылар ауды шыжымнан тоқиды. Тіркесу арқылы
жасалған шыжым арқан - аудың ... ... ... ... дегенді
білдіреді, шыжым жіптің «ауға арнап есілген жіңішке жіп» деген мағынасы да
бар.
Академик Ә.Қайдар плеоназм (грек. pleonasmos – артықшылық, ... ... ... ... қалыптасып кеткен екі сөз) шыжым жіп – ... из ... ... ... ...... конкретную разновидность
веревки, свитой из шерсти деп моңғол тіліндегі шижим «шнурок»; ... ... ... морь – «пристяжная лошадь» - дейді [131, 281-
б.]. Шыжым, шынжыр, шыжым жіп, жіп ... шығу ... ... ... ... ... үшін шың, ... дауылпаз, дудыға сияқты
аспаптарды қолданғаны белгілі. Ұрмалы аспаптың тобына жататын ... - ... ең ... ... ... оның алғашқы жаңғыртпасы
этнографиялық ... ... тек ХХ ғ. ... ... ... ... жиі ... аспаптың бір түрі – дабыл. Халқымыз
ертеден-ақ дабылмен қалың тоңғайда ... ... ... үркітіп,
қыран құстармен не басқа да айла-тәсілмен аулаған. ... зат. 1. ... ... ... халықты бір ... жию ... ... аң ... үшін пайдаланған аспап [ҚТТС. 3 том. 25
б.]. Арабша-қазақша түсіндірме сөздікте (табл ун) ... – 1) ... ... сірі ... іші қуыс ... ... ... ойналатын музыка аспабы);
2) барабан қағу (дыбыс беру) ; 3) ауыс. хабаршы [АПТС. 8 ... ... ... ... этнолингвистикалық тұрғыдан
зерттеген Т. Жаубасова ... ... ... ... ... екі ... екенін айта келе, біріншісі: «дабыл түркі тілдері негізінде қалыптасқан
аспап» деп қарау. Олай деуімізге себеп – ... ... ... соның
бірі – қазақ тілінде де сирек қолданылса да *дап> даб ... ілкі ... ... сол ... ... дабыл, дабылдап – дау>дауыл, дауылда сияқты
тұлғалар туындағын. Бұл – ... т.б. ... ... ... ... ... тән құбылыс: *шаңқ>шаңқылда, *қаңқ>қаңқыл,
*дар>дарыл, *сар>сарыл т.б. Екіншісі: ... ... ... ... ұйғыр
тілінде – дап, ... ... ... – дап ... ... шығу төркінін иран тілдері деп қарайтын *дап ... ... ... ... ... және дауылпаз деген
(құрамында – паз иран тілдерінің жұрнағы) ... ... ... ... Осы ... ... отырып, біз дабыл сөзінің қазақ
тілінің сөзжасамдық құрылысына сай жасалғаны және қазақ ... ... көне ... құрал деп қарағанды жөн деп санаймыз. Дабылдың шанағы
ағаштан шеңберлеп иіліп ... Ол үшін ... (тал, ... тақтай
тәрізді жұқарта шауып алып, морға көміп балқытып иеді. Содан соң, көлеміне
қарай, ... ... ... ... ... ... ... жас
терісі керіледі. Дабылдың ердің қасына іліп қоятын не иыққа асып ... ... ... Оны қайыстан өріп жасайды. Бау тағатын металл
шығыршықтар тері керілмей тұрып, ... ... ... ... ... ... бедерлі өрнек оймыштап, мүйіз бен ... ... ... да болады. Кейде сәндік үшін үкі, шашақ тағылады.
АС аң-құстарды қолға ... үшін ... ... ... ... ... ... атаулар мен тілдік бірліктер бар. Жыртқыш
аңдарды аулағанда пайдаланылатын ... ... сан ... болса, онда
қолданылатын құралдардың түрлері де өте мол. ... ... ... ...... ... түсіру үшін ау не ... ... ... – аң ... ... ... ... аулау – түлкі, қарсақ аулағанда аң інінде болғанда қар
аралас құмды інге нығыздап, аузын үлкен ... ... ... ... ... ... аулау – аңдарды қақпан қойып аулу. Аңшылықта ... көп ... ... ... құмқақпан, тасқақпан,
темірқақпан.
ҚАҚПАН зат. 1. Аң аулау үшін ... ... ... ... [ҚТТС. 5
том. 570 б.]. Қаңтар қақпанды сүйер, ... ... ... Кәрі ... түспейді; Қақпанның қарғысы қатты. Темірден жасалатын қақпанның
қандыауыз (үлкен ... ... және ... ... ... ... бар. Темірқақпанның бөлшектерінің атаулары: қандыауызы
(қышқашы), ... ... ... ... қонағы, бүлдіргісі, шаппасы,
тоқпағы, серпері.
• Құс ... ... түз ... ... үшін қақпанды қолданған.
Бүркітке арналған қақпан да түлкі, қарсақ, қоянға құрылатын
қақпан ... бір ... ... ... ... құстың
аяғын қырқып тастамайтындай етіп, қандыауыздың екі жақтауына
бірдей етіп қалың киіз орап ... Тас ... ... көп ... ... Тас ... аузындағы
жер табанды қазады. Аңшы ... ... ... көлденеңі бір
қарыстай, төрт бұрышты шұқыр жасайды. Сонан соң іннің кең
саңлауын тас ... ... ... етіп ... ... ... түсерліктей ғана шаршы тосқауыл қояды. Шұқыр үстіне
тастан бітеу үйшік қалайды. Үйшікті лай жасап, ... ... ... шыққан аң кішкене үйшіктің ішінде ... кете ... ... ... ... шығу ... ... академик Ә.Қайдар еңбегінде
айтылады, «қақ [ qаq ] ҮІ (тжч қап): қақпабилэй>биэлей>биялэй>биялай.
Мағынасы – ... ... киім ... ... ... ... ... алыс сапарға алып жүру үшін
құндақ немесе бүркіт құндақты пайдаланады. ҚҰНДАҚ зат. 1. ... ... ... ораған бөлеуі, жөргекке дейінгі оралған қалпы. 2. Зат
сынбау, бүлінбеу үшін ... ... ... қап. 3. ... дүмі ... ... бекітіп таратын ағаш бөлік [ҚТТС. 6 том. 479 б.]. Ұстап
алған түз ... әкем ... ... құйрығын сындырып алмас үшін құндаққа
бөлеп үйге алып келеді (Н.Қызылханқызы). Бүркіт ... ... үшін ... ... да, ... иіп ... екі басын біріктіреді. Шеңбердің
ішіне жиі етіп күлдіреуіш ... ... соң ... ... ... ... ... жас талдардан астауша етіп, кейде топсалы етіп
тақтай ағаштан да, ... ... бау ... ... ... да, тал
құндақтар да жасайды. Баланы құндақтағандай, бүркіттің қанат, ... ... ... ... орап ағаш ... екі тартпа
қайысты тағып, бөлейді.
Академик Ә.Қайдар: «От корня қон в казахском языке образованы: қонақтау
... ... на ...... қонақжай – «охотно создающий
условия для ... ... ... и др.» ... [124, 281 ... ... – қон. Тілімізде қоныс, қонақ, қонаға сияқты түбірлес сөздер
бар. Қон сөзі ... ... ... ... 1) ұшып келе ... ... ... түсуі; 2) көшкен жұрттың уақытша үй тігуі; 3) түнеп
шығу; 4) бір жерге отыру; 5) белгілі бір ... адам ... ... ... > құн+дақ түріндегі заттың атауы туған.
Саятшылар қыран құстардың ішін тазалау үшін, аузына су құю үшін ... ... ... пайдаланады. ТҮТІК 1. Зат. Іші қуыс, сырты жұмыр,
жіңішке зат. 2. ет. ... ... өңі ... түсі ... ... 9 том,
А.,86. -560. 352б.) Құсбегілікті ең қажетті ... ... оны ... алып ... ... ... қуыс, екі ұшы ашық етіп жасалады.
Түтікті тырна, ... ... ... ... ... ... ... қурайдан, дайындайды, кейде ... да ... ... ... ... М. Қашқари еңбегінде түтікке байланысты мынандай
дерек бар. ТҮБЕК: түбік. Талдың, сол ... ... ... ... ... ... да түтік жасалады. Балалар сол түтікшеге жұмыр бұршақ,
тас, қатты жұмыр ... ... ... атып ... Құс ататын мылтық
тәрізді үрлеп атылады. Ол ... ішін ... ойып та ... (1том ... ... ... түбірі – тү. Оны түбірлес сөздермен салыстыру арқылы
байқауға болады. Түтік>тү+тік, ... ... ... ... не ... ... шығатыны белгілі. Түшкіру,
түкіру, түтік дыбыстық еліктеуіштен пайда болған сөздерге ... ... ... ... куәгері, халықпен бірге жасап келе
жатқан АС қолданылатын құрал-жабдық түрлерінің ... ... оған ... ... ... ... ... мен тұтыну ерекшеліктеріне тарихи-
лексикологиялық, этимологиялық талдау жасау арқылы анықталды.
АС қолданылатын құрал-жабдықтардың дүниеге келуі, материалдың негізі ... ... ... қазақ топырағына тән идеялармен жүзеге асқан. Құрал-
жабдық атаулары бүгінде ... көне де ... ... да ... ... орын алып ... бұл атаулардың мән-мағынасына үңілсек,
халықтың ақыл-ойын, психологиясын, дүниетанымын ... бойы ... ... ... дәстүрі қазіргі
таңда да өз жалғасын тапқан. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... қатар аң-құс аулау тәсілдерінің
барлығы қазіргі таңда қолданылмайтыны белгілі. Құрал-жабдық ... ... ... қазақ халқының жан-жақты өмір саласынан,
дәстүрінен мол ... ... ... ... ... ... ... мағынасында. АС өнері бүгінгі күнге дейін өз мәнін ... ... ... АС ... ... ... мен тілдік
бірліктер сан ғасырлардан өтіп, бүгінгі ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ... қоғам дамуымен бірге жүретін егіз
құбылыс.
2.2 АС қатысты амал-айлаларды білдіретін сөз тіркестерінің тілдік
ерекшеліктері.
АС аң-құстарды қолға түсіру үшін әр ... ... ... байланысты тілімізде көптеген атаулар мен тілдік бірліктер ... ... ... ... ... түрлері де сан алуан:
1. Түтін салу – аңның ... ... ... ... ... ... ату – суыр ... түлкі, қарсақ құйрығынан бұлғауыш
жасап, шақырып алу.
3. Итпен аулау – аң аулауда аңшы иттердің тұқымы қолданылады.
4. ... ... ...... ... қарға қарай қуып, омбылатып
соғып алады.
5. Құспен аулау – аң аулауда қыран құстарды пайдалану.
6. Мұз қатыру – қасқырда сары ... күні бойы ... ... ... күні денесінің мұзы ерімей саудырата қуады. Мұз бөгет жасап, аң
қаша алмай қалады. Аңшылар мұндай жағдайда қасқырды оп-оңай ... ... ... ... ... ... – мұз үстіне жемтік тастайды. Аң жемтікті кеміріп
отырғанда, құйрығы ... ... ... ... ... түлкі
тап болады. Тілімізде АС негізінде туған мұзға отырғызу фразеологиялық
тіркесі қалыптасқан.
8. Мойын қатыру – аңды ұзақ ... бір ... ... ... ... ... сіресіп, келесі жағына қарай алмай қалады. Сол кезде аңшы ... ... ... – түз ... аңға ... не жемтікке қонған сәтін
аңду керек. Сол сәтте ұшқыр атқа мініп, ... ... ... ең ... ... иек ... тұтқиылда қосылып береді. Күн
желтең болса, жел ... ... ... құс ыққа ... ... ... Сол ... ұшқыр атпен төніп келіп құс үстіне шапан
сияқты киіммен жаба салады.
10. ... ... – қар ... соң ғана ... Ол үшін екі ... аңға түскен сәтін аңдып жүріп, ұшырып жібереді де, біреуі
қарға көміліп, жемді төбесіне қойып жатады. Суық ... аш ... ... ... ... ... қар астына жасырынған адам оны
ұстап алады.
11. Інге су құю – таяз інге ... аңды ... үшін інге су ... Із ... ізге түсу – ... ... ірі аша тұяқты адардың ізі,
қансонарда қасқыр, түлкі іздері ... ... аңшы ізге ... Ін ... аулау – суырдың інін түбіне дейін қазып, суырды соғып алады.
14. Шақырып ату – аңшылар шөпке жасырынып, тышқан ... ... ... ... ... түлкіні аңшы бірден атып алады.
15. Ұлып ату – қасқыр жүретін жерге барып, аңшы жалғыз қалып, жасырынып,
қасқыр болып ... Сол ... ... ұлып ... ... аңшыға қарай
жақындағанда, аңшы атып алады.
16. Ор қазып аулау – аңның ірілігіне қарай (терең, таяз, кең, тік, ... ... ... елік т.б. ... ... қолданылады.
17. Тасқақпен аулау – жалпақ тастардан қақпан ... ... ... сияқты
аңдарды аулайды.
18. Түтін салу – аңның ініне түтін жіберіп аулайды.
19. Шеңгелдестіру – қол құсын, ... ... ... түз ... Ол үшін қол ... балақ бауына түлкінің жон терісінен не бір
санын қызарта байлап қоя береді. Түз ... ... ... ... Сонда үй құсы өз тектесімен парлап ұшуды аңсап көтерілсе,
түз құсы оның ... ... ... ... жағдайда қос бүркіт сөз
жоқ шеңгелдесіп жерге түседі.
20. ... ... ...... ... ... үшін ау не ... Тұзақпен аулау – аң аулағанда тұзақтар қолданылады.
22. Құмқақпанмен ...... ... ... аң ... болғанда, қар
аралас құмды інге нығыздап, аузын үлкен жалпақ ... ... ... қолданылады.
23. Қақпанмен аулау – аңдарды қақпан қойып ... ... ... көп ... ... орқақпан, құмқақпан, тасқақпан,
темірқақпан.
2.3 Аңшылық пен саятшылықта амал-айлаларды білдіретін тіркестер
2.3.1 Қыран құсқа қойылатын аттардың жасалу жолдары
Аңшылық пен ... ... ... ұлттық рухани мұраны өз бойына
сақтап келеді. Осы атаулардың тілдік қабаттарын зерттеудің маңыздылығы зор.
Н.Уәли «Тіл - өмір ... Сол ... ... ... қатпарлардан аршып
ала білсек, шежіредей сыр шертіп тұрады. ... ... ... тілде де із
тастамай кетпейді» [135, 17 б.] - деген болатын.
Тіл қоғаммен тығыз байланысты болғандықтан, ... ... ... қор және ... ... ... сол тілде сөйлейтін
халықтың дүниетанымы, мәдениетіндегі және рухани ... ... ... ... пайда болады.
Аңшылық пен саятшылыққа (АС) қатысты атаулардың табиғатын жан-жақты
зерттеу арқылы қазақ халқының ұлттық болмысын, ... ... ... ... ... АС ... таным-ырым, бейнелі және
тыйым сөздер, поэтикалық метафора, теңеулер қазақ халқының санасында берік
орын ... ... АС ... туралы жазылған еңбектерден бүркіт салу,
ителгі, қаршыға, тұйғын т.б. жыртқыш құстармен, иттермен ... ... мол ... ... болады. Әлемдегі текті қырандар қазақ жерінде
мекендейді. Сан ғасыр өтсе де, АС ... ... ... ... кең ... да жайдан-жай емес екенін аңғартады. Қазақтың ... ... ... ... ... Биқұмар Кәмәләшұлы: «Түркі
дәуірлерінде дала тағысы, аң–құстарға көк сермендесі ... ... ... ... ... екі тағысын үйлестіре аңшылық ... сай ... ... қатар, қоршаған ортаның тепе-теңдігін сақтаудағы
әлемде теңдесі жоқ, тек қана ... тән ... өнер ... - ... ... [136, ... ... салудың Орта Азияда пайда болып, әлемнің басқа өңіріне –
Еуропаға, Азияға таралғандығын әлем ... ... ... өнерді Еуропаға Азиядан барған жұрт мадиярлар (венгрлердің) өзімен
бірге ала ... ... қана ... бүгінгі күнге дейін ардақтап
келеді...» [137, 16-18б.]. Осы ... ... салу ... тек ... ... тән емес, басқа да түркі халықтарына да тән кәсіп екенінін ... Тағы бір ... ... ... салу ... қыран құстарды баптау о
баста күнкөрістің көзі болғандығын да ескергеніміз жөн.
Қыран құсқа қойылатын аттарды ... ... ... ... ... синхрондық түрде талдаудың маңызды бір жолы болып табылады.
Бұл ... ... ... қойылған атауларды зерттеудің өзіндік заңдылықтары
да бар ... ... ... зат. ... ... ... ... алғыр құстардың жалпы атауы.
ҚЫРАН ҚҰС. Соңына түскен аңын, құсын ... ... ... құс ... т.б.) [138, 254 б.]. Мен ... ... көбінесе жартасқа
ұялайтынын білемін...(Ә. Көшімов. Имаштың ителгісі. 67 б.)
Қазақ халқы – қыран тектес халық. Үнемі ... ғана ... ... үшін ... қырандарды халқымыз азаттық құсы деп ... ... ... көк байрағында да алтын күн мен қыран ... ... аян. ... құс ... ауызекі сөйлеу тілінен
бастап, өрнекті өлеңдеріне дейін ... ... ... айшықты сөз
тіркестерінен аңғаруға болады. Қазақ ... ... күн ... ... ат ... тіліміздің небір шұрайлы да көркем сөздерін қолдана
білген. Белгілі этнограф Б.Кәмалашұлы тілімізде тек бүркіттің ғана ... ... бар, ал ... берілетін аттардың өзі 94-ке жетеді ... ... ... ... ... ... ... бүркіт басы мен
тұмсығының сыны; көзінің сыны; қанат, ... ... ... ... ... ... табанының сыны; өңі-түсі, жүн ретінің сыны; денесінің сыны»
[139, 11-12б.]. Бұның өзі қыранға берілетін аттардың ... мол ... ... кеңдігін, тереңдігін танытады.
Тілдің лексикалық қорын, ондағы сөздердің шығуы, дамуы, мағынасы,
құрылымы жағынан түрлі ... ... ... ... тіл ... ... үшін де маңызды болып табылады. Жалпы тіл ғылымында ... ... ... зерттеулерге қарамастан, әлі де болса кеңірек, ... ... ... ... ... бірі – қыран құсқа берілетін
аттарға семантикалық және ... ... ... жасау. Қырандарға ат
қоюда ең алдымен халықтың дүниетанымының, ұлттық дәстүрінің алатын орны
ерекше. Қазақ ... ... мен ... ат ... ... ... мен ... жүйесі, жолы бар деуге болады.
Қазақ тіліндегі қыран аттарының көпшілігі танымдық табиғаты ... ... мен ... ... да ... ... ... екі
сөздің бірігуі, сөз мағынасының дамуы, сөз тудырушы жұрнақтардың ... ... ... атаулардың барлығы да туынды сөз ретінде таныла
алады. Қыран ... көбі ... және ... ... ... ... Оған ... мысалар дәлел болады:
Морфологиялық (синтетикалық) сөзжасам тәсілі арқылы ... ... бар, ... ... ... ... т.б. Күйшіл дер едім – ... ғой ... көп ... ... ... 52 б.). – Ей, ... қызығын көп көрдің ғой, сен (А.Сейдімбек. Көңіл шіркін. 60 б.).
Морфологиялық тәсілдің бірі – сөздердің бірігуі болып ... ... одан да көп ... ... ... ... күрделі аттар мол.
Мысалы, ... ... ... ... ... үлгілері әртүрлі болғанымен, олардың өзіндік жүйесі
мен құрылымы бар екені белгілі. Олардың ... ... ... бар. ... ... ... есімдер қолданылады. Олардың сипатын
мынадай модельдер арқылы анықтауға болады:
1. Сын есім мен зат есім ... (С+З): Сын есім мен зат ... ... ... атаулар құрамында түсті білдіретін ақ, ... сары т.б. сын ... ... сын, ... өзіндік ерекшелігін беру
мақсатында ұтымды қолданылған және екі түбір біріге келіп, бір ... ... ... де осы ... ... ... жігіттердің ішінде
Тілеуқабыл Есенбеков деген бүркітші Ақбұршақ деген бүркітті алып келді
(Нұрғожа Ораз // ... 1999. № 6, 97 б. ... ... мал ... ... аңшылық-саятшылықпен
күнелткені белгілі. Сондықтан да оның өткендегі мәдени-рухани өмірі ... ... ... де із ... ... қыран құстардың
түр-түсін саралап, дәл анықтап, өзіне сәйкес ат қойып, оны қолдана білуге
құсбегілердің ... мән ... ... ... ... аңғаруға
болады. Қыран құстардың түсін білдіретін күрделі атаулардың сан ... ... ... ... зат ... ... арқылы жасалған
күрделі атаулар екі компонентті болып келеді.
Кесте - 1
|Ақ ... ... ... ... ... |
| ... ... ... Ақжелкен |
|Сары ... ... ... ... ... ... ... зат. Түсі қара ... басы мен желкесі сарғыш, иығы ақ сұрғылт,
құйрығының үстінде көлденең қара ... бар ... ... ... құс [4, 250 б.]. ... ... ... иығында бір-екі тал ақ түк
болғандықтан, яғни оның тікелей сыртқы түр-сипаты ... ... ... ... ... еңсесін көтере түсіп, жалаң басын тік ұстаған
қалпы қайраққа жаныған асылдан отты көзін жалт-жұлт ... де, үй ... ... ... ... 48 ... тілдегі көрінісін зерттеушілер бұл туралы өз ... ой ... ... ... ... ... мағыналық
әсерлілігіне, образдылығына, бейнелеуіш ерекшелігіне және ... ... ... сөз тіркестерінің құрамында атау ... ... ... ... құсқа байланысты қазақ арасында: Алтайдың
ақиығы, Қарағайдың қызыл балақ сарысы, ... сары ... ... ... ақ ... қой сары ... көзіне байланысты ақ шегір, құм шегір, сұр
шегір т.б. тіркестер кеңінен тараған. Мұндай тіркестер ... ат, ... ... иттер жайында да, аңшылар машығына айналған елік, таутеке,
құлжа, қабан, алтайы қызыл түлкі, малды ... қан ... ... ... ... т.б. ... жайында да көптеп кездеседі» [140, 106 б.].
Өмір талабынан туып, ғасырлар бойы қалыптасып, дәстүрге айналған қыран
құстардың түр-түсін ... ... ... ... тіл ... тереңдігін көрсетеді.
2. Зат есім мен зат есім моделі (З+З): Бақабас, ... ... ... ... ... Күңтабан // Көнтабан. ... ... деп ... - деді (А.С. ... 52 б.). Осы ... ... беретін болсақ: Мұзмұрт не ... ... ... ... түгі қалың, денесі ірі, көбіне жыртқыштарды
аулайтын тау ... ... ... сөздер бір ұғымды ... ...... ... ... – бүтін. Біріккен сөздің
мағынасы оның құрамындағы компоненттердің мағыналары арқылы уәжделеді және
белгілі бір атауға ие болады. ... ... // ... ... ... ... // көн» және ... сөздерінің мағынасы арқылы, табаны ірі, қалың,
күсті болып келуі негізгі ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Күңтабан дер едім – саусақтары
қышырлы екен ... ... 52 б.). Кіре ... Мәті ... ... деп ... бүркітіне саптаяқтан қансоқта қақшытып отыр екен
(А.Сейдімбек. Түлкі түгінен жазған. 75 б.).
3. Сын есім мен сын есім ... (С+С): ... ... ... ... Мысалы, Оның қолындағы бала бүркіт Қаракер оң аяғының
көк тұяқтарын салдырлатып, ... қаға ... (М.Ә. ... 270 ... Зат есім мен сын есім ... (З+С): ... ... Дауылқара және т.б.
Қыран құстарға берілетін аттардың синтаксистік (аналитикалық) сөзжасам
тәсілі арқылы жасалған қолданыстары да мол ... ... ... ... одан көп ... ... тіркесу жолдары арқылы жасалған. Екі, үш
құрамдас ауру атаулары ... және ... ... ие. Бағыныңқы
сыңар анықталатын элементті сапа, түр, сипат, қасиет тұрғысынан нақтылайды.
Бағыныңқы компонент ретінде ... ... ... ... ... Жабайдың Қарашегірі, Бектемірдің сары ... Жаяу ... ... ... ... Онүшқұйрығы және топонимдер де
қолданылады, мысалы: ... ... ... ... ... ... қарасы, Қобданың қаракері, Алтайдың // Алатаудың
ақиығы және т.б. Осы ... оның ... ... ... ... «Жаяу Мұсаның Көкдойыны», «Шайманның Сарышолағы», «Мәтімұсаның
Онүшқұйрығы», «Жабайдың Қарашегірі» деген атаулар оралып еді ... 52 б.). ... ... ... ... ... ақиығы»,
«Қарағайдың қызылбалақ сарысы» немесе «Қан ішер қара», «Түменнің сары құсы»
деп аталуы да ... ... ... ... ... ... ... (А.Сейдімбек. Қыран бүркіт хақында. 80 б.). Қыран
құс аттарының жасалуында синтаксистік тәсіл де кең ... ... ... ... ... ... ... анық көрінеді.
Лексика–семантикалық тәсілде сөздің құрамы, тұлғасы ешбір өзгеріске
түспейді. Өзгеріс тек сөздің ... ғана ... Сөз ... ... сақтай отырып, тілдегі бұрынғы қолданылып жүрген
мағынасының ... жаңа ... ... жаңа мағынаны атау ... ... ... ... ... лексика – семантикалық
тәсілі арқылы ... ... да ... ... ... Баршын,
Шомбал т.б. Атаулардың жасалуын, яғни мағыналық жағынан өзгеріске түсіп,
жалпылық ұғымнан ... ... ... ... ауысуын
лексика–семантикалық тәсіл тұрғысынан қарастырсақ, тілдің лексикасындағы
жалпы ұғымды ... ... ... есім ... өтуі ... ... ие болған.
Қорыта келгенде, қазақ тіліндегі қыран құс ... ... ... ... роль атқаратыны анықталды. Ең өнімді түрде
қолданылатыны және кең таралғаны – ... ... ... ... мекен-
жайының және асыраған құсбегінің аты ... ... ... да ... ... тіліндегі бүркіт жасына байланысты атаулардың
семантикалық ерекшелігі
Ұлттық болмысы, өнері мен мәдениетінен, ... ... ... сөздері мен тұрақты тіркестерінен көрініс табатын ... ... ... ... ... мол. Ерте ... ... күн көріс тіршілігінің ерекше бір арнасы – құсбегілік. «Құстың
алғанынан ... ... ... етек ... «Ителгінің қызығына
қызсаң, қаршығаңды қамшы етерсің», немесе «Баба бүркіт барлап ұшады, ... ... ... ... ... ... бүркіт қанатынан
айырылады»; «Кәрі бүркіт қырланса – түлкі іледі, Кәрі ... ... ... көзі ... ... ... ... ұшырасатын мақал-мәтелдер
мен аталы сөздер құсбегілік өнердің қиындығымен қатар қызығы да бар ... ... ... ... ... ... өнерімен белсенді
түрде айналыспаса да, бұл кәсіп түрлеріне ... ... да аз ... ... ... өнердің қыр-сыры тек этнограф, зоолог
ғалымдарды ғана ... ... де ... ... ... ... тілінің құдіреттілігі, ерекшелігі мәдениет арқылы танылады,
сонымен қатар ұлттық мәдениет халық тілінде ... Тіл ... ... тіл ... халық мәдениеті туралы мол мәлімет аламыз.
Мәдениеттің ... – тіл, ... ... ... ... ... мен ... деген көзқарастары тілде сақталады. Тіл мәдениеттің
даму сатысының барлық кезеңдерінде ... ... ... ... (АС) өнер – ... ... ... мәдениетінің өзіндік ерекшелігі
мол, күрделі де құнарлы бөлшегі болып ... АС өнер ... тіл ... ... ... ... бірге туып, біте қайнасатын ең көне құбылыс. АС
қазақ қауымында дәл қашан, қалай қалыптасқанын дөп басып айту ... ... ... ... ... мен тайпалық одақтар жартастарға,
бұйымдарға суреттер салған. Тамғалы аңғарында, ескі қорымдардан ... ... ... ... аю, ... ... ... т.б. жабайы
жануарлардың бейнесі кездеседі. ... ... ... ... ... ... бейнесі сол дәуірдегі ... ... ... Б.з.б. 2-3 ғ. салынған суреттерден халықтың күн
көру мақсатында жабайы аң ... жете ... ... ою-өрнектерінде
бейнелі әшекейлеген.
Қазақ халқының өзге ұлттардың өнерінен айқындап, ерекшелендіріп тұратын
өнері аз ... ... ... де ... ...... ... саятшылық өнерді сан ғасыр өтсе де, көзінің қарашығындай сақтап,
бүгінгі ... ... ... отыр. Бүгінгі ғылым мен техниканың
қарыштап ілгері дамығынына қарамастан жыртқыш ... ... ... ... табиғаттың тепе-теңдігін сақтаған құсбегілер бар, бірақ
олардың қатары санаулы. Құсбегілік – ... ... ... терең де
қызықты, қиын өнер. Бұл ... ... ... ... жасалатын ырым-
жоралғылардың да өзіндік ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ... үшін жауапты кезең. Бүркіт – қыран ... ... ... ең ... ... ғалым Б.Кәмәләшұлы: «Бүркіт қазақ халқының
«төл мақтанышы», ... ... ... еншілеп берген құсы» деп ерекше
атап өткен [136, 5 ... тілі ... ... ... атына байланысты 200-ге тарта,
бүркітті баптауға арналған құрал-жабдықтың 60-қа жуық атаулары бар. Сонымен
қатар «бүркіт» сөзі ... ... ... ... ... қабақ,
бүркіттей түйілді//шүйілді, бүркіт көз т.б.) мен бүркітке қатысты ... ... ... ... ... ... ... бүркіт қырланса – түлкі іледі. т.б.) өзі бір ... ... ... ... болған адамдар бастаған жабайы аңшылық кәсібі
уақыт өте келе халқымыздың саятшылық өнеріне жалғасты. ... аң ... ... үшін сауық-сайран, көңіл көтеру болса, қарапайым халық
үшін тіршіліктің, күн көрістің көзі ... ...... ... ең керекті, пайдалы, адам қолына тез үйренетін
түйсікті құс. Бүркіт 80-100 жас жасайды деген ғылыми деректер бар. ... ... ... ... 1 ... ... (12 жас) ... Бүркіт жасына қатысты атаулар бір жүйеге түспегендіктен, алшақтық,
өзгешеліктер бары аңғарылды. Бүркіттің жасын ... ... ... ... Баспаға әр жылдары шыққан этнографиялық, әдеби-
танымдық еңбектерде бүркіт жасы туралы ... мол ... ... ... көруге болады.
|жасы |А.Құралұл|А.Сейд|Б.Кәмәләшұлы |Ж.Бабалықұлы, ...... ... ... Саят А., ... 1989, ... |Қазақтың |Ақиық |дәстүрлі |-141 б. |ков |
| ... |А., ... | ... |мәдениеті|Жазушы|және | ... |
| |нің |. ... А.,| ... |
| |анықтамал|1972, |Өнер. 2006, | ... |ығы А., |-89 б.|-120 б. | |А., |
| ... | | ... ... | | | |ап. ... |1998, | | | |---208 ... |-128 б. | | | | |
| | ... |2-түрі |1-түрі |2-түрі |3-түрі |4-түрі |5-түрі | | | ... құс ... ... ... ... |Балапан |Балапан |Балапан
|Балапан | | |тірнек |Қантүбіт |тірнек |Қан түбіт |Қан түбіт ... ... ... ... ... | | |Тас ... ... |Тастүлек |тірнек
|тірнек |Тас түлек |Тірнек |Тас түлек |Тас ... ... ... | ... ... |Ана ... |Тас түлек |Ана |Тас түлек |Ана |Ана |Ана | ... ... ... ... ... ... |Қанды балақ |Қана
|Қана |Мұзбалақ | | |Жана |Көк түбіт |Жаңа |Көк түбіт |Көк түбіт |Жана ... ... ... ... - оңтүстікте | | |Мұзбалақ |Қана |Құм түлек |Қана |Қана |Құм түлек
|Қана |Құм түлек ... ... ... | | |Көк ... ... |сұм түлек |Жаңа
|Жана |Қу түлек |Жана ... | ... | | |Май ... |Май ... ... |Май түбіт |Май түбіт |сұм түлек |мола |Қоңыр түлек | |Май түбіт
(Қоңыртүлек)
Оба - ... | | ... ... ... ... ... ... |Кәрі |
|Кәрі түлек | |Барқын (Кәрі түлек)
Мола - оңтүстікте | | |баршын |баршын |Ақ түбіт |баршын |баршын ... | ... | ... (Ақ түлек) | | |Шөгел |Шөгел |Ақырғы түлек |Шөгел |Шөгел |
| |Ақырғы түлек | ... ... ... ... бүркіт жасына қатысты берген атауларын осындай кесте арқылы
келтіре отырып, олардағы ортақтықты, яғни ... ... ... ... ... қалай топтағанын былай тұжырымдауға болады:
1 жас ... жас ... жас Тас ... жас ... жас ... жас Көк ... жас Қам ... жас ... жас Май ... жас ... жас ... жас ... осы бүркіт жасына қатысты атаулардың әрқайсысысының семантикалық,
этимологиялық ерекшеліктеріне зер салып, тілдік талдау жасауға ... ... - ... ... ... қыранды бір жасына дейін осылай
атайды. Ұяда, одан соң ... ... ... қансоқталы тояттарға
дағдыланған қомағай қара балапан бір ... бері ... ... қаратылса,
соңғы бірнеше күндерде ақ жемге ауыстырылған еді. (Ә.Көшімов)
ТІРНЕК зат. Үш жасар ... [138, 256 б] Бұл ... ... ... ... ... болған. Тірнек~тырнақ сөздерінің төркіні бір.
Құстың тырнағы осал болуына байланысты аңға ... ... ... бас асау ... ... ... Ұяда, одан соң түздегі тірнек шағында
қансоқталы тояттарға дағдыланған қомағай қара балапан бір ... ... ... қаратылса, соңғы бірнеше күндерде ақ жемге ауыстырылған еді.
(Ә.К.)
ҚАНТҮБІТ зат. Екі жасар бүркіт. [138, 253 б.]. ... ... ... ... ... ... ... шақтан өтіп, үшінші қар басқан
кезде болатын. ...Қантүбіт ... ... бос ... талайды
сүйсіндіріп ауызға ілікті. (А.Сейдімбек)
ТАС ТҮЛЕК. Тас күшейткіш мәнде айтылып тұр. ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Тас түлектей түйілді
тіркесі қыранның алғырлықпен аңға ... ... ... ... ... тұрақты тіркесінің мән-мағынасын фразеолог ғалым І.Кеңесбаев «төрт
жасар қыран құс» деп түсіндіреді ... 496 б.). ... Ол ... өткен
күздегі үрпиген тірнек емес, балғын, ерекше саңлақ құс болып алған ... ... ... ... ... топқа түсер балуандай тік отыр...
Осы тас түлекке көз алмай қараушылардың ішінен, қыжырайған қара ... ... ... ... - деседі.(Ә.К.) Әуеде аңсыраған
тастүлек жоғарыдан төне ... ... бір ... ... ... ... аса бере оны мүлдем естен шығарған екен. (Ә.К..)
МҰЗБАЛАҚ Алғыр, қыран бүркіт, ақ иық.[138, 255 б.]. ... ... ... ... ... керек. Себебі, құстың баутағарындағы жүн
тұяғына ... ... күні мұз және ... қаны ... қалады. Сондықтан да
алғыр, өжет қыран аңға түскенде олжалы ... ... ... деп те ... мұз ... мұзды балақ, қанды көз ... ... ... ... бұл тіркестердің мағынасы – қыран бүркіт, ақ иық алғыр
құс деп түсіндіріліп жүр. Ал құсбегілік кәсіппен ... 5 ... ... ... деп ... Аталған тұрақты тіркес контексте де дәл
осы мағынасында ... ... ... Ақ иық, мұз ... ... ... ... арғымақпын алқымы іспес (Айтыс).
2. Аспанда жүріп шалқытқан,
Бөктерлеп тауды қалқытқан,
Мұзды балақ, қанды көз,
Аң көрмей қанат қақпаған (Б.Өтемісов)
ҚАНА 5-7 жасар бүркітті атаған. Ол: ... ... ... ... ... ене, хана деп ... енді біреулер он, он бір жастарды –
барқын, шөгел деп бөледі екен. (Т.Әлішеров)
БАРҚЫН зат. ... ... [138, 251 б.]. ... қара ... қоңыр
түсті білдіреді, яғни қыранның түгі ... ... ... Бұл құс
былтырғы барқын, биыл баршынға шығып он бірінші қар ... ... - ... (А.С. 48 ... сын. Он ... ... құс [138, 251 б]. Баршын – көк, қара ... ... ... айтады. Тояттан өзі шалқайған шағында, қашқан аң үстіне
құйқылжи түскен баршынды көзі шалып ... ... ... қара ... тағылардың арпалысқан кескіндерін көрді, көрді де ... ... ... ... ... ... себебі түлкіге әлі
аяқтанбаған албырт тас ... әккі ... – сары ... ... ... жасар деген үміт бар (Ә. К. 57 ... ... ... сүйенсек, бұл кезде бүркіттің жігері қайтып,
молаға ықтағыш, суыққа төзімсіз болатындықтан осылай атаған. Халқымызда ... ... ... ... ... тышқаншыл болар деген мақал бар.
Расында да қартайған бүркіттің шамасы тек ұсақ ... ғана ... ... ... ... ... ... тастап, құлап өледі екен.
ШӨГЕЛ зат. Он бір жыл жасаған бүркіт [138, 257 б.]. Бұл ... ... ... ... – шақ сөзі ... ... ойдамыз. Себебі,
тілімізде бар бұл сөз әртүрлі мағынада жұмсалады. ... ... 1) ... Сәт, ... 2) күш, қуат, бейімділік. Осы түбір ... сын ... ... ... ... арқылы сөз болып отырған термин ... ... ... келе формасын өзгерткен» дейді [118,153 б.].
...енді біреулер он, он бір жастарды – ... ... деп ... екен.
(Т.Әлішеров)
Ойымызды қорытындылай келе, қазақ тілі лексикасындағы бүркіт жасына
байланысты атаулардың жергілікті ... ... ... ... байланысты әрқалай екені атауларға байланысты жүргізген ... ... Бұл ... кез ... ... ... сияқты
қажеттіліктен туған. Келтірілген деректер негізінде қыран бүркіттің жасына
байланысты ат қоюда халқымыз құстың алғырлығына, түгі мен ... және ... ... ... ... ... Бұл жөнінде қазақ тілінің
тарихи лексикологиясы мәселелерін зерттеуші Е.Қосбасаров бүркіттің жас
атауларын ... оның ... мен ... ... 1) ... 2) ... 3) ... мен алғырлығына сүйенсе; 4) басқа
тілден (моңғол) сөздерді де ... деп ... ... [118, 154 ... ... өнерге қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты
Аңшылық пен саятшылық өнерді халқымыз ежелден жоғары ... ... о ... ... ... көзі ... ... адамдардың белгілі
бір мамандықсыз тіршілік етуі мүмкін емес екенін ... ... ... ... ... күн көрістің көзі болып табылады»,- ... ... өте келе ... бұл түрі ... бір саласына
айналған. Саятшылық өнердің арқасында адамдар табиғаттың ... ... ... ...... түсіп, эстетикалық ләззәт алған. Топпен
шыққан аңшылыққа, ... ... құс ... салбурынға қатысу – жігіт
ағасының ең үлкен ермегі болған.
Бүркіттей қыран құс болмас,
Баулуы жетпей бөрі ... ... құс ... екеу ... бір де алмас.
Сұңқардан сұлу құс болмас,
Қауырсыны қатпай ұша ... - деп ... ... жырлағандай, қыран
құстарды баптау әркімнің ... келе ... өнер ... ... ... оның ... бүркітке байланысты халық арасында айтылатын
аңыздар, орындалатын ырымдар өте көп. Мысалы, бүркітке қатысты нәрсенің
барлығы – ... мен ... ... кигізетін томаға, отырғызып қоятын
тұғыр, аңға алып шыққанда отырғызатын балдақ – ... да ... ... ... ... ... ... өзін немесе оны баптайтын
құралдарды алып кіретін ырым болған. Наным–сенім бойынша, осылайша, жаңа
туған ... ... ... келетін мифтік құс – Қарақұсты ... ... ... Енді бірде егер үй иесінің баласы болмаған жағдайда,
бүркітті үйге кіргізіп ұстайды. ... ... осы ... ... шақырады деп сенген. Бүркіттің тұяғын да қасиетті деп санап, оны
үйдің төріне не ... ... іліп ... ... ... ... ... құстарға қатысты айтылатын мақал- мәтелдер
де мол кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... асығады. Жануардың өз үйірін, құстардың өз ұясын сағынуы табиғи
заңды ... ... ... осы айтылған мақалда өзге жұртты көп аралаған
немесе тағдырдың жазғанымен ұзаққа кеткен адам да өз үйіне ... ... ... тұр. ... қарама – қарсы мағынада Тұғырына саңғыған
сұңқар оңбас, Үйірінен қаңғыған ... ... ... ... айтылады. Өз
үйірінен бөлек кеткен тұлпар да, тұғырына саңғыған сұңқар да түбі көп ... ... ... Әр адам өз ... ...... тыныштығын
ойлап, қолайлы жағдай тудыруы тиіс. Егерде ондай әрекетке бармаса, өзіне
қиыншылық ... ... ... жолы ... ... ... ... байланысты қолданылатын сөздер де кездеседі. ... ... ... зат – 1. ... ... саят ... ( бүркіт, қаршыға,
ителгі т.б.) қонақтайтын ... ... ағаш ... ... ... сырлы тұғырға қондырды. (С.Бегалин, Бала Шоқан) 2. Ауыс. Бір
нәрсенің астына қойылған ... ... ... зат – ... ... ... ... жұмыс көлігі. (ҚТТС 9 т. 262-б.)
Халқымыз тұғырды көшпелі тұрмысқа лайықтап, ағаштан жасаған. ... екі ... ... ... көлденеңі сүйемдей жұмыр ағашқа үш не
төрт ... ... ... ... ... ... ... ағаштан
шабылады. Биіктігі екі сүйемдей, орнықты әрі жатаған келеді.(3, ... ... ... тимейтіндей етіп жасалған тұғырды ... ... ... оған аса ... қараған. Егер тұғыр мықты болса,
отырғанға да ыңғайлы болады. Осыдан барып тілімізде тұғыр сөзіне байланысты
адамға қатысты ... ... ... ... ... «тұғырдан түсті»
т.б. сөз тіркестері қалыптасқан.
Қазақ тілінде мекен, орын мағынасын беретін тұрақ, тұрық (Қаратұрық)
сияқты ... де ... ... ... негізінде жасалған қолданыстар.
Бұл сөздің көне түркі тілінде де қолданыста болғандығын ғұлама ғалым
М. ... ... ... ... ... ... [127] туруғ «таулардағы қамал», «ішкі бекініс»,
«бекінген қала», «тұрақ», «тұрақ», «мекен» ... ... ... сөз.
Құсбегілер тіліндегі қолданылатын тұғыр термині ... ... ... ... ... ... ... (рық/ғыр) дегенді айтар
едік. Себебі, ... сөзі ... ... ... ... тұрық
сөздерінің бір варианты ретінде қалыптасты. Ал қазір спорттық ... ... сөзі ... ... жүр: Мысалы, тұғырдан секіру,
жеңіс тұғырына көтерілу сияқты ... ... ... ... ... тіркесі бүркіт тұғырдан түсті, қартайды деген ұғымды
берсе, адамға байланысты ...... ... ... ... Ол ... келгенше тұғырдан түскен жоқ. (Т.Әлімқұлов, Шежіре)
Сақтықты сұңқардан үйрен деген мақалда сұңқар құстың ... ... құс ... аңғарамыз. Ауыспалы мағынада сақ жүрген адамның сау
болатынын, қандай іске барсаң да ... ең ... ... ... ... Биік ... ... қиялап ұшып қыран да шығады, Жер
бауырлап жылан да шығады деген мақалда қыран құстар өз ... биік ... ... сол таудың басына қыраннан басқа тіршілік иесі жылан да шыға
алатыны айтылған. Бұл қолданыс адам ... ... ... алға ... ... ... кім де ... жете алады деген ойды
білдіреді.
Қазақ тілінде ... ... ... ... де ... ... аңшылық пен
саятшылық өнерге қатысты туған сөздер.
Түлек - 1.Құстың түлеу процесі. 2. Қыран құс балапанының жетіліп, бабына
келген ұшар ... 3. ... мағ. Жас ... жас ... ... ... ... 330-б.)
Түлеу атау, түскен түктің орнына жаңасы шығады, түктің мұндай алмасуын
түлеу дейді. (ҚТТС 9 т. 331-б.) ... ... ... жүн ... ... ... ... бір сөзбен түк дейді. Көне
түркі тілінде тү – денедегі қылшық, шаш жүн, ... ал түк – шаш ... ... ... ... (ДТС,594-595-б.) Көне түркі тіліндегі тү
түбір сөзі біздің қазіргі тілімізде ... ... тү+к, тү+т ... ... ... осы жерде түк атауы кең ұғымда жалпылылық
мағынада ... тұр. ... ... ... қолданылып жүрген
өмірі түледі, тұрмысы түледі сөз тіркестері адамдардың тұрмысы жақсарғанда
айтылады. Жас ұрпақ, мектеп табалдырығыннан ... ... ... ... түлек деп атау да саятшылық өнерге қатысты қолданылатын ... ... ... ... сөздік құрамында аңшылық лексикасының өзіндік орны ... ... ... ... ... ... келе жатқан тұрақты
тіркестерінің құрамында аңшылық, саятшылыққа байланысты қолданылатын кәсіби
қолданыстар жиі кездеседі. ... ... ор қазу ... ... тегі ор ... ... Аңды ор қазып аулау дәстүрі бар. Ауланатын
аңға байланысты ор ... тік, ... кең ... ... ... ... біреуге қиянат жасау, жаманшылық ойлау деген ұғымды ор қазу
тіркесі арқылы беріледі. Бұл ... ... уәжі ... ... дәстүріне байланысты екенін аңғарамыз.
«Құсбегілер тіліндегі шырға – «қызыл», «далбай», «кеп», ... ... ... ... халқының ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінде
шыр, шырға, шырғалау деген сөздер көп ... ... бұл ... төркіні
(этимологиясы) жете зерттеліп, әлі анықталмаған»,- дейді Ж. Бабалықов ... б.] ... ... ... қатысты қолданылатын шырға тартты
тіркесі бар.
Шырға тартты а) Қыран құсты дәніктіру, қанатын бекіту үшін ... ... ... ... ... ... ә) Ауыс. Алдаусыратып сыр
тартты, сынап көрді. (ҚТТС 10 т. ... зат – ... ... аңға ... ... ... 10 т. 352-б.)
Қырғыз тілінің түсіндірме сөздігінде шырға – ... ... ... ... ... ... тілі лексикасында «шыр біту» тіркесі бар. Бұл ... ... ... ет алу, ... ... түсіндірме сөздігіде шыр сөзінің үш түрлі мағынасын
көрсеткен. Солардың бірі – нәр және әл, ... күш деп ... зат, көне 1. Нәр, ... 2. Әл, ... күш. ... зат,көне.
Ынтымақ, бірлік, татулық. ІІІ. Шыр зат. Қанша бала ... да ... асық ... бір ... ... 10 т. 349-б.) Шыр ... түп-
төркінін қуаласақ, ол көне түркі тілінде май, еттің майы дегенді білдіреді
(ДТС.146.) Сонда шыр біту май біту ... көне ... ... ... шыр сөзімен атаудың өзі ұтымды болғанымен, бұл сөздің өз мағынасында
тіркес құрамында сақталып қалған. Мысалы, шыр байлады (бітті), шыр ... ... ... ... ... ... де аз ... құстарының тіршілігіне зор қызмет келтіретін – қанаты мен құйрығы.
Халқымыз «құс қанатымен ... ... ... деген сөзді бекер айтпаса
керек. Бүркіт қанаты артынан алдына балыққарын сүйірлеу үшкір ... ... ... да, ... ... өте ... ... Оны
доғалдап көрсетіп тұрған - шалғылардың қылыш ... ... ... ... ... ... ... қауырсынын «пышақ» деп
атайды. Сонымен қатар құсбегілер лексикасынан бүркіт тұяғына ... ... ... ... ... ... Бүркіт тұяғының бауыры
ойық, өзекше келеді де, өзектің екі қыры тұяқтың мүйізімен ... ... ... ... ... ... ... «пышақ»
деп атаған. Саятшылар пышақтың биік және өткір болғанын жақсылыққа жоритын
болған. Пышақ сөзінің шығу ... ... көне ... ... ... мағынасын «пыш» сөзімен берген. Татар тілінде және Қазақстанның кейбір
аудандарында ағаш кесетін құралды (ара) «пычды» деп атайды. ... ... ... ... ... етістігі «кесу» деген мағынадан шығып ... ... ... ... жете таныс болып, олардың дене
мүшелеріне қарап, бағалай білген. Қыран құстардың тіршілігіндегі ең ...... көк ... ... ... ... ... тұмсық тек қана
аңды боршалап, оның етін ... ... жеу үшін ... екен.
Бүркіттің тұмсығын құсбегілер белгілеріне қарай қылыш тұмсық, орақ тұмсық,
кешкіл ... көк ... деп ... ... сөзі ... тілі
лексикасындағы «тұмса», «тұмылдырық», «тұмшала» сөздерімен түбірлес екенін
байқалады. ... ... ... мағыналық жақтан алып қарағанда,
арасындағы жақындық ... ... ... ... ... ... ... «жабылып қалған», «бекітіліп қалған» деген ... Якут ... ... «тұмсық» деген ұғымды білдіреді.
Тіліміздегі саятшылық және аңшылық лексикасына қатысты осындай тілдік
материалдарды зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... деректер аламыз.
Қазақ тілінің лексикасындағы тілдік материалдарын пайдалана отырып, ата-
бабаларымыздың ұлттық ... ... ... ... жеке ... ... ... талдауға тырыстық. Талданған мақал-мәтелдер
мен фразеологизмдерден халқымыздың аңшылық және саятшылық өнерді аса жоғары
бағалағанын аңғаруға ... Бұл ... ... ... лексикалық
ерекшеліктерін, этнолингвистикалық табиғатын ашу барысында кейбір
атаулардың ерте ... ... келе ... мағыналас тұлғаларды
салыстыру арқылы көз жеткіздік. ... ... ... ... өте
мол.
Жер әлемде алғаш адамзат пайда болғаннан бастап, аңшылық кәсіппен
шұғылданғаны белгілі. Көнеден келе ... осы ... ... ... ... ... халқының лексикасында аңшылық өнерге, оның
ішінде итпен аң аулауға байланысты туған тілдік ... ... ... ... ... ... Өйткені ит жер бетінде адамға
ең жақын тіршілік ... ... ... ... ... ... ит он екі мүшел жылдың бірі, жеті
қазынаның бастысы, тілімізде жетінші ырыс деп ... «Ит» ... ... ... төл атау ... ертедегі түркі ... ... ... Мысалы, М.Қашқари еңбегінде ИТЛЫҒ:
иті бар. ... ев – Иті бар үй, итті үй [1, 128 б]; Ыт ... ... – Ит
киікті басты; ит киікті басып алды [1, 22 б.]. ... ... «ит» ... ... ... ... ... келеді, мысалы:
татар – эт ...... – ит т.б. тува – ... Бектемірова ит атауының пайда болуын түр-түсі, тұлғасы, бойына
біткен қасиеттері мен ... ... ... ... Ит ... ... Ырылдау етістігінің алғашқы түбірі – ыр екенін түркі
тілдерінің деректерімен салыстыра келе, р~т ... ... ... ... ... болған деп тұжырымдайды [142,11 б.].
Құмай тазы – адамның берік сенімі деп жеті қазынаға енуі қазақ халқының
мәдени-әлеуметтік өмірімен ... ... Ит – екі ... ... ... ... ... Тілімізде аңшы иттерді құмай
тазы деп атауының сыры тереңде. Құмай тазы ... ... ... ... ... тазы қуғанын алады (мақал); Тауға ұя сап, Тасқа ұшқан,
қанаты күміс Құмаймын! (Қатаған ақын).
Құмай - ... ... ... самұрық құсқа ұқсас болады. Халық
арасындағы итке ... ... бір ... ... қаз, ... ... ... Өте жылдам жүгіретін тазы иттерді құмай сияқты ... бар ... ... ... ... ... байланысты Құс төресі –
бидайық, Ит төресі – құмайық деген мақалдың шығу төркіні де ... ... ... ... ... ... ... құсқа тән
қасиеттерді бидайықтың бойынан байқаса, итке тән жақсы қасиеттер ... ... «ит ... деп ... өмір ... аңшы танымын
дәріптеуден туған. Құмай - қуғанын алмай қоймайтын, аңшылық кезінде иесінің
тілін түсінетін, тіпті інге ... ... аңды да ... ... ... тазы.
М.Қашқари еңбегінде итке қатысты мынандай дерек бар. БАРАҚ: барақ ... ит. ... ... ... бүркіт қартайғанда екі жұмыртқа
тауып, басады. Сол жұмыртқаның бірінен барақ шығады ... ... ... алғыры, аңшы итінің ең мықтысы осы барақ иттер болады екен. Екінші
тұқымнан бүркіттің балапаны шығады екен, бұл оның ... ... ... [1т., 435 б.]. ... ... кей ... ... жұмыртқасынан
аңшы иттер шығады делінген. Бұл аңыздың шығуына қаз тұқымдас қара ала
құстың ... не ... ... ... ... ... ... негіз
болғанға ұқсайды. Соның негізінде ... ... осы құс ... ... ... аңыз тараған. Бұл күшіктің өсе келе алмайтын аңы болмаса
керек.
ТАЗЫ зат. Аң ... ... ит, ... [138, 256 б.] ... ... ... тазы бұл ... мүлде ұқсамайды. (Т.Әлішеров. Ит жүгіртіп, ... 63б.) Бұл ... шыу ... ... ... ... негіз
болғанға ұқсайды. Тазының әрекеті – қашқан аңды қуып ... ... ... ... ... ... сарыкөл тілінде «тиз» сөзі «ұмтылу», «бас салу»
маңғыналарын береді. «Тазы ит» құрамындағы «ит» сөзі ... ... ... ит» ... ... ... өзі-ақ түсіндірерлік қалыпқа
жеткен сияқты деп тұжырымдайды ғалым Ә.Нұрмағамбетов [134, 53 б.]. ... көне ... ... ... ... тазы, алғыр ит. «Тайған
иүгрүгүн тілкү севмес – Тазының жүйрігін ... ... [1, 238 б.]. ... ... ... деп ... Парсы тіліндегі «тазы» атауы «таза,
алғыр, жүйрік» деген мағынада жұмсалады. Тазы ~ таза ~ таза ... ... ... ... ... ... ... жасауға болады. Жүйрік
ат, құмай тазы, қыран бүркіт – ер жігіттің жолдасы. Сондықтан «Ат ... ... ит ...... деп қазақ халқы бекер айтпаса керек. Сонымен қатар
тілімізде ... ... ... ... ... құны ... ... тазы, ал
сүйек бітіміне қарай ірі сүйектілер, шөпті сүйектілер, шарғы сүйектілер;
жүн-түгіне қарай құны, ... ... ... құлақ, шашақ құлақ, дүрегей
түкті деп бөледі.
ТӨБЕТ зат. Үлкен арлан ит. Қазақтар тазымен бірге ... ... ... малға шапқан кезінде қорғануға қазақ төбеті ... ... ... ... ... ... Саятшылық. 163 б.) Қазақ халқы
тазы иттермен қатар аң ... ... ... ... үшін ... төбетін
(бөрібасар) асырағаны белгілі.
Ә.Нұрмағамбетов еркек иттің ірі, үлкен болуына байланысты ... ... ... Түркі, моңғол тілдерінде «тойв», «тойбо» сөздері кейде ірі,
үлкен ... ... ... Ерте ... осы ... бірі «ит» ... айтылып, оның ірілігін білдіру үшін «тойв ит» қалпында қолданылған
тәрізді. Бұл сөздердің бірігуінен, кейбір ... ... ... ... ... деп ... [134, 53 б.]. ... маман
М.Исабеков бұл сөздің уәждемесін қазақтың ... ... ... ... ... ... қора тазалағанда шыққан көңдерді тау төбе қылып үйіп
қояды. Аязды күндері ит тоңбау үшін осы ... ... орын ... ... ... биохимиялық үрдістер жүріп, жылу пайда ... жылы ... ... ит ... малды қасқырдан қорғап отырады.
Осыдан төбедегі ит «төбе + ит – төбет» сөзі пайда болған деп ... 164 ... ... ... қай-қайсысы болмасын жасалу ерекешелігі ... ... ... ... ... атаулар екені байқалады.
Аңшылықта итпен аң аулау кең тараған дәстүр болғаны тілімізде сақталған ... де ... ... ... ... ... ит ... алмас;
Аңға шығарда итіне ас құйғандай; Жақсы ит иесінің көз-құлағы; ... ... сын жоқ; Қыры ... жігіттің құмайы қырын жүреді және т.б. ... ... ... итке ... ... мақал-мәтелдер тіліміздің
лексикалық қорын ... ... әрі осы ... жоқ өнер ... ... кеңінен береді.
5. Аңшылық пен саятшылыққа қатысты тұрақты тіркестер
Халқымызды рухани-мәдени өміріндегі ең ... ... ... бірі ... ... өнер. Халықпен біте қайнасқан бұл өнер қазақ халқының
бүкіл болмыс-бітімін, даму деңгейін, наным-түсінігін көрсетеді. Осы ... ... ... күні ... бар немесе қолданыстан мүлдем шыққан,
қолдану аясы тар атаулар мен тұрақты ... ... мол ... ... ... пен ... бір ... құбылыс деп қарасақ, тіл –
халық өмірінің материалдық және рухани байлықтарын бойына жинаған, ... ... ... ... ... ... отыратын баға
жетпес байлық», - деп айтады [131, 304 б.]. ... өнер көне ... ... бүгінгі қазақ тілінің ауызекі, жазба әдебиетінде
кездесетін жүздеген тұрақты ... мен ... ... ... ... ең ... әрі ... құрамы болып табылады. Профессор Г.Н.
Смағұлова сөзімен айтсақ, «Тіл ... даму ... ... бір ... ... ... қоршаған орта, адамдар арасындағы түрлі
жағдайлардан оқшау өмір сүрмейді» [143, 34 ... ... ... кең қабатын құрайтын фразалық тіркестер құсбегілік,
аңшылық кәсіпке байланысты ... ... ... Аталған
фразеологиялық тіркестердің мол ұшырасуы халықтың тіл байлығынан, салт-
дәстүрінен, әдет-ғұрпынан ... ... «Әр ... ... ... сай, наным-сеніміне қарай, табиғат құбылыстарының түрлі әсеріне
байланысты туған фразеологизмдер сол халықтың күн ... ... ... ... етеді», - дейді Г.Н. Смағұлова [143, 46 б.].
Олай болса, күн көрістің көзі болып, кейін өнердің бір саласына ... ... ... туған фразеологизмдердің мән мағынасына зер
салатын ... ... ... көк ... ... ... ... жүрген
(келген) көк атты тұрақты тіркесі бар. Бұл тұрақты тіркес кез келген, кім
көрінген мағынасында жұмсалады ... 6 том 271б]. ... ... төркіні аңшылыққа қатысты. Осы фразалық бірлікке негіз болып ...... ... ... ... ... ешкім сұрамайды, ал
алғысы келген адам аңшыға жоралғысын жасап, тек ... ... ... ... байланып үлгермеген аң-құсты сұраушы адам «байлансын» десе, аңшы
ұстаған аң-құсты сол жерде-ақ берген. ... ... көк ... ... уәжі ... ... екені анық.
Фразеологизмдердің ішінде кейбір сөздер ерен байқалып, түп қазық есебі
қызмет ... ... ... әлденеше фразеологизмдерде қайталанып
отырады. Аңшылық кәсібіне қатысты біраз ... ... ... болған. Негізінен қанжыға сөзі түсіндірме сөздікте:
ҚАНЖЫҒА зат. Бір нәрсені ... үшін ... екі жақ ... ... тесіп өткзілген жіңішке қайыс (ҚТТС 6 т. 8-9 б). Ал тілімізде
аталған ... ... ... ... ... ) ... ) жүрді
ҚАНЖЫҒА (- дан ) ... ) ... ) қан ... ... ) майлансын (тілек)
(-
сын ) қандады
сияқты фразеологизмдер қатары туындайды.
1) Тіліміздегі қанжығаға байлады; қанжығасында кетті ... ... ... ... ... көкпарды немесе аулап алған аңды
беруге сыйға берді деген мағынасымен қатар, «ықпалында кетті; шылауында
кетті» ... де ... ... ... ... ... ... қанданды, аузы
майланды; қанжыға қандалып, мылтық майланды фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
3) Басы қанжығасында жүру тіркесінің ... ... - ... ... ... Авторлық қолданыста бұл тіркес өзгеріске ұшырап,
«Кімнің басы кімнің қанжығасында жүр» (Абай) деп ... ... ... ... ... ... ... тұрақты
тіркестердің жасалуына түрлі аңыздар, әр түрлі ұғымдар мен түсініктер негіз
болғандығы аңғарылады» дейді [3, 257 б.]. Аңыз әңгімелерге ... ... ... тұсы шұңқыр болып келеді. Қоян балалағаннан кейін «адамның
қанжығасында кездесейік» деп теуіп, ... ... ... тастап кетеді
делінген. Қоян – табиғаттың адамға тартқан ... ... ... ... бейнелі алуан ... ... ... ... ... ... толықтырады. Тіл қазынасына жататын құсбегілікке ... ... ... ерекше тоқталып өтуге болады.
Мысалы, Зар ... ... ... баптау атты баптаудан да қиын өнер
екені бүгінгі таңдағы құсбегілік ... ... ... аз ... ... Егер ... ... тұрған бүркіт ұшпаса, онда бүркіт
күйінің кемдігі. Бүркіт жеммен бірге жүн-жұрқа, қыл-қыбырды бірге ... ... да ... ... ... ... Құсбегілер бүркіттің
ішін тазалау үшін қоя тастатады. Қоя зат. 1. ... ... мен ... жеген асынан қалып қоятын жүн-жұрқа, қоқсық заттар.
2. Жасырын ... ... сыр, ... ... ашты ... ... ... ашты. (ҚТТС 6 т. 377 ) Қоя – іште ... лас, ... оны ... ... ... ... ... әр түрлі
жолдар арқылы (киіз қоя, тал қоя, сүйек қоя, зерде, ... ... ... ... мұз қоя, ... ... тұз, қант жұтқызу) бүркіттің ішін
тазартады, құсбегілер осыны зар күйіне келтіру деп айтады.
Жүрегі қарайды. 1. Қарны ашты, ... ... 2. ... ... ... (144, 215). ... бұл ... жиі қолданады. Алғаш жауған
қарда түлкіге ұшпаған бүркіттің ішіне қар жіберіп ширатады, ... ... соң ... қант ... жібереді. Сонда жүрегі қарайған
бүркіт түлкіге құлшына түседі.
Жүрегінде майы бар – жүрегі май ... ... ... ... тынышсызданды (144, 215). Аңды көріп тұрып ... ... ... жүрегінде майы бар деп айтады. Мұндай жағдайда ... ... ... ақ ... ... құстың аузына нығыздап тығады.
Құстың жүрек майы сүйек ұнтағына ... ...... шел ... ... ... менмендік жасады,
ешкімді менсінбеді, өзімшілдікке салынды [144, 264 б.]. ... ... ... көз ... ... осы тіркесті қолданады. Мұндай жағдайда
құсбегі майда тұзды шайнап, бүркіттің ... ... ... ... ашылады. Тілімізде Көзі майланды фразеологиялық тіркесімен жарыса
қолданылатын варианттары да бар. ... ... шел ... ... ... ... еті өсті, бұл тіркестер көбіне адамға қатысты айтылады. Бұл
тіркестерге негіз болған көз сөзі ... ... ... көз тіркесі
бар. Мағынасы 1. қыран құс, 2. қара ... ... (144, ... мағынада қолданылатын қанды көз қарақшы қан төгіп, ұрлықты кәсіп
еткен адамға байланысты айтылады.
Қансоқтаның қаңсығы. Құсбегілер құсты тамақтандыра ... оның ... ... ... ... ... қысып, аузын ашады да, жемсауын
басады. ... ... ... ... ... иіскеп көреді, шыққан иісті
қансоқтаның қаңсығы дейді. Ал «қансоқта» ... ... ... ... ... бұл сөз ... тілінің диалектологиялық сөздігінде ет, май,
өкпе, бауыр турап қанды мол араластырып, ұн қосып бүйенге ... ... ... ... ... мұның жоқ. Құрбақ-құрбақ асайтын
қансоқтасы және жоқ. (Түрік., Красновод.) СУҚТУ – ... ... ет ... ... ... ... содан соң пісіріп жейді (М.Қашқари., І
-394). СОКТА ... тат.) – ... ... зат ... ... ... І - 709 ) (5, 189). ... қансоқта деп өлген аңның немесе
малдың туралмаған, қаны сорғалаған етін айтады. ... ... жеп ... ... жеп ит ... Пара жеп би семіреді деген мақал бар.
Ұйқысын алу – қолға ұстап, тез ... үшін ... алу ... ... ... ... алып, мәпелеп ұйықтатпайды. Түнде ырыққа
көндіру үшін ырғаққа отырғызады. Оңды-солды ырғалып, ... ... ... ... оны ... ... ... түз тағысын баптап, қолға
үйрете бастайды.
Үйірімен үш тоғыз. Олжа көбейсін деген мағынада аңшыларға айтылатын тілек.
Бұл ... ... мал ... ... ... ... Малдың
басын көбейту мақсатында үйірге еркек малдар және тоғыз ... ... ... ... ... ... «Аса үлкен сый-құрмет жасағанда,
сонымен қатар құн төлетіп, ерекше айып-жаза тарттырғанда ... ... ... өлшем етіп белгілеуді қалыптастырған» дейді [123, 6
б.].
Қанат құйрығын сүзіп қою. Түз тағысын баптап, ... рет ... ... кең ... ... ... алмауы үшін қанат
қауырсындарының арасын жиі етіп байлап ... ... ... ... құс, ... оның ... ... құстың мазасын алып, ойнап не түрткілей береді. Оған құс ызаланады.
Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... мысалдардан еркін тіркестердің негізінде фразеологиялық
тіркестер жасалғандығы аңғарылады. Тілдің ішкі заңдылығына ... ... ... ... ... ... мағына бергені талдау
барысында айқындалды. ... ... ... көзі ... ... ... бірге туып, бірге жасайтын фразеологизмдер уақыт өте келе
ішкі мазмұны да, сыртқы ... да ... ... ... Сол себепті
аңшылық пен ... ... ... ... ... мен тілдік
бірліктерді жинап, зерделеу мақсатында ... ... ... ... ... Олай болса, тіліміздегі фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ... фразалық
тіркестің мән мағынасы, мазмұнында терең сыр ... ... ... ... ... бойы ... ... айналған
аңшылық пен саятшылыққа қатысты аңыздармен де тығыз байланысты.
Құс салып, саятшылық құру өнері ертеден бар. «Ешкімге зияны жоқ, ... бір ... ісім екен бұл ... деп Абай ... ... құс салу қазақтың бір сүйікті қызықшылық кәсібі болған.
Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және ... ... ... зерттеген
этнограф Биқұмар Кәмәләшұлы: «Түркі дәуірлерінде дала тағысы, аң ... ... ... ... ... қолға үйретіп, табиғаттың екі
тағысын үйлестіре аңшылық құруы, қажетке сай олжалы болумен қатар, ... ... ... ... теңдесі жоқ, тек қана қазаққа ... өнер ... - ... ой ... [136, 4 б.].
Бұл өнер әрі құс жайы ақындар поэзиясында көп жырланып, көптеген айшықты
сөз келісімдері жасалған. Сондай-ақ, мол тіл ... бір ... ... ... ... ... ... тұратын киелі өнерлер –
құсбегілік пен аңшылыққа қатысты тұрақты ... осы мол ... ... ... «Әр ... ... тұрмыс-тіршілігіне
сай, наным-сеніміне қарай, табиғат құбылыстарының түрлі ... ... ... сол ... ... тұрмысынан, әдет-ғұрпынан
хабардар ететіндігін» айтқан болатын [143, 46 б.].
Шындығында да ... пен ... ... ... дәл ... (кәсіптің) қыр-сырынан, өзгешеліктерінен мол мағлұмат береді.
Сөз болып отырған кәсіпке қатысты фразеологизмдердің мән-мағынасы кейбір
жағдайда ... бола ... ... ... ... тек ... ... түсіне аламыз.
Мысалы: Қан сонарда бүркітші шығады аңға,
Тастан түлкі ... ... ат пен тату ... – бір ғанибет,
Ыңғайлы ықшам киім аңшы адамға.
(Абай)
осы өлең шумағындағы «ҚАН ... ... ... жеке ... де, ал ... ішінде мағынасы анығырақ байқалады. Яғни, мұндағы
«СОНАР» - алғашқы жауған қар [144], кейде аңға шығу ...... ... күніне дәлме-дәл келсе оны «келте сонар», «сонар қар» деп те ... қар ... қар ... ... аңның іздері анық байқалады.
Сондықтан әккі аңшы мол олжалы болады. Сонардың ерекшелігіне, қардың түскен
мезгіліне ... ... ... ... Ұзақ сонар – ұзақ жауған қардың әсерінен аңның ізі нашар көрінеді,
сондықтан ... аңды ұзақ ... ... ... олжалайды;
2) Келте сонар – қар тоқтай салысымен ... ... ... ... ... ... аралығында қанжығасына олжа байлайды; Мысалы, Өткен қыс қаңтардың
ортасы ауа аңшының ... ... ... ... осы ... қояр да ... аңға алып шыққан. (А.Сейдімбек)
3) Қан сонарда қар қылаулап тұрады, аңның ізіне қарап қай жаққа бет
түзегенін, ... аң ... ... ... аңшы аңды ... ... Малма сонар – аң-құс салушылардың мол әрі сайлы құрал-жабдықтармен аң
аулауын айтады.
5) Қырбық сонар - әлі беки қоймаған қарда аңға ... ... ... ... ... ... сонары болмаса қар да беки қоймаған. (А.Сейдімбек)
6) Қара сонар – қар ... ... саят ... ... аңға ... сөзінің мағынасына, этимологиясына байланысты тілшілер арасында
әртүрлі пікірлер бар. Қысқаша этимологиялық сөздікте сонар сөзі ... ... ... жеке-дара қолданыла беретін байырғы сөз, қырғыз
тілінде ... және ... ... ... ... ... кездеседі
делінген. Мысалы, сонор – 1) жаңа жауған жұқа ар; 2) жаңа ... ... құс ... ... аулау; сонор куу – жабай аңдардың ... ... – аңға ... шыққан жолдас; сонун – жақсы, ыңғайлы, алғашқы қызық
және т.б. В.В.Радловтың көрсетуі ... ... ... сону – жан ... қар; ешкім тимеген жер. Якут тілінде сонор//сонун//сонуо//соно –
күздегі бірінші ... қар. ... ... сонорить (охотиться на
лыжах за дикими козами, открывать след, прослеживать, выслеживать ... ... ... ... ... етістік формасы сонор сөзінің
негізінде жасалған. Қан сонар тіркесі «алғашқы ... ... ... ... ... ... [4, 117-118 б.]. Академик Ә.Қайдар ... сон ... ... ... Сон [son] ... новое, нетронутое,
впервые появившееся, свежее): соны ‹ сон + ы ... ...... › сон + ар ... первый, свежий, нетронутый снег [133, 249 ... ... сөз, ... даму ... - ар қосымшасы түбірге сіңісіп
кеткені байқалады. Қазіргі ... ... – ар сөз ... ... ... ақ – ағар ... ... байланысты айтылатын «сал бурын» ... ... да ... ... ... ... «Бұл өңірдің аңшылары
күздің осы шағында, сондай аңшылық ... сал ... ... ... ... «сал ... - саятшылар көп боп, жиналып аңшылыққа шығу
деген мәнді білдіреді.
Қыран құстардан бүркіт салу қазақтың барлық жерінде де ... ... емес ... ... ат ... ... ... тергеп отыру салты
болған.
Қыран құс фразеологизмі – бүркіт, қаршыға, сұңқар тектес құстардың
қырымнан шалар ... ... ілер ... ... ... атының
мағынасын білдіреді.
Фразеологизмдер ішіндегі кейбір сөздер семантиалық жағынан ерен
байқалып, түп қазық ... ... ... ... ... әлденеше ФЕ-лерде
қайталанып отырады Оны «ұйытқы сөз» деп атайды [144, 611б].
Тілімізде түс атауын білдіретін «ақ» сөзі ... ... ... ... т.б. ... ... фразеологизмдерге ұйытқы болған.
Мысалы:
• ақ сұңқар / ақ сұңқар құс – қыран құс
Ақ сұңқар келіп ... ... ... ... ақ иық – ... ... ... айрықша асыл қыран мағынасында
қолданылады. Кейбір жағдайда бұл ... ... – «ақ иық ... ... ... Мысалы,
1. Ақ иық мұз балақпын жерге түспес. (Айтыс)
2. Ақ иық бүркіт төмендер,
Екі ... ... ... ұстаған бүркіттердің «Алтайдың ақ иығы», «Қарағайдың қызыл
балақ сарысы», «Түменнің сары құсы» деп ... да ... ... ... бітім ерекшеліктерінен туса керек.
(Т.Әлішеров)
«АҚ» сөзі тек бүркіт түрлеріне және ... ... ... болып қоймай, саятшылыққа қатысты кәсіби сөздердегі тұрақты тіркеске
де негіз болады. Мысалы:
• ақ жем / ақ жем ... ... ... – қанын суға сорғызған ет. Яғни
құсбегінің құсына етті ... суға ... ... ... ... пен ... ... құралдың бірі – қамшы. Қамшыны аңшылық
кезінде жыртқыш аңды соғып алу үшін қолданылатын ... аз ... ... аңға шыққан және қыран бүркіт ұстаған ... ... ... ... және ... болары анық. Қазақ тілінде «қамшы» сөзінің фразеологиялық
парадигмалары тақырыптық семантикалық жағынан ... ... ... сөздігінде» «қамшы» сөзі 16 тұрақты тіркеске ұйытқы болған:
1. қамшы боп тиді – жанына ауыр тиді
2. қамшы болды – түрткі ... ... қату -1) ... 2) ... қамшы жеу (көру) – таяқ астына алды
5. қамшы жұмсау – сабау, зорлық жасау
6. қамшы кесті шабан – ... ... тым ... ... жақ – «оң жақ» ... қамшы салмады – қамшы тигізбей жүріп отыру
9. қамшы салдыртты – ... ... ... ... жер – ... ... өте жақын
11. қамшы алып беруге жарамау – қолынан ештеңе келмейтін
кісі
12. ... қан ...... ... ... ... де ... – зорлықшыл, озбыр кісі
14. қамшы сілтесіп келді – егесіп келді
15. қамшы үйірді – қорқытты, күш көрсетті
16. қамшы тигізбеді – қамшы ... ... ... ат
Ғалым Г.Н.Смағұлованың пікірінше: «Келтірілген фразеологизмдерде қарудың
әрекетіне негізделген образдылық бар (номинативті – екі-ақ мысалда: қамшы
кесті ... ... ... [116, ... ... ішінде қазақтың атбегілік дәстүріне
қатысты:
- қамшыдай қатты – ... ... ... ... - ... айтасақ - бапталған атқа қатысты жұмсалады. Аталған фразеологизмнің
екінші мағынасы – «арықтау, ... ... бұл ... ... ... ашылады. М.: Қамшыдай қатырып жаратқан өңшең жүйріктері ... ... ... ... ... ... ... – аяғын баспайтын, тым
құрсау, күйі кеткен атқа қатысты айтылады. «Қамшы ... - ... ... ... атқа қатысты айтылады.
Қазақтар үшін жылқы малы кисе киім, ішсе тамақ, мінсе көлік болған. Дәл
осы мініс ... «сол жағы – ... ... «оң жағы ... жағы» деп
белгіленген. Осыған қатысты тілімізде «оң жақ» мағынасында ... ... ... ... ... ... мағынасы жеке тұрғанда
емес, тек контексте ... ... ... ... тек ... ... ... ұйытқы болуы міндет емес, мысалы «ақ»
сөзі. Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың мәнін, мазмұнын ашу, ... ... ... күн ... туындап отыр. Себебі, тіл мен
таным, тіл мен мәдениет тығыз байланысты.
2.6 Аңшылық пен саятшылыққа ... ... ... ... әсіресе аңшылыққа қатысты атын тура ... ... ... бар, олар - қасқыр, аю т.б. Мұндай құбылысты тілде табу
деп атайды. Табу - ... ... ... сөйлемдерді атауға тиым
салу. Табу ... ... ... ... ... яғни сөз арқылы
қоршаған әлемді өзгертуге болады деген нанымнан туындайды [145, 216 б.].
Аңшылықта жиі ауланатын ... ... ... екі ... болып
келеді. Біріншіден, қасқыр тотемдік жануар ... ... ... ... ... аң деп, аты ... жағдайда малға шабады деп
түсінген.
Қасқырдың эвфемистік баламасы – бөрі, тік құлақ, қара ... ... қара ... ... ... ... салпаң құлақ, теріс ауыз, жиен
т.б.
Бөріге ... ... ... ... ... ырым-
жоралғылары туралы тілімізде мол мағлұмат бар. ... ... ... ... ... ... ұғымдар көптеп кездеседі.
Ғалым Р. Авакова: «Халық мәденитенің ұшқыр іздері тіл арқылы ... Тіл ... ... оның ... ... сондықтан да әлем
бейнесі адамзат ... әр қилы ... Кез ... сөз ... ие, оның ... ... сырларға толы, адамға киелі болады» дейді
[57, 148 б.]. Тілімізде сондай ... ... ... ... ...... зат. 1. ... сереқұлақ. 2.Ауыс. Жыртқыш, қаныпезер (адам)
(ҚТТС 2-том А., 1976. 425-б.). Бөріге ... ... ... арасында
көптеген аңыздар бар. Бөрі түркілердің ұрпағын құтқарып қалған. Көне ... ... арғы ... Лин ... ... Он ... бала аман қалыпты, дұшпандар баланы өлтірмей, тек аяқ-қолын шауып,
көлге лақтырады. Оны ұрғашы қасқыр тауып, ет ... ... ... ... ... ... ... қашып кетеді. Қасқыр баладан он ұл туып,
кейіннен ол он тайпа елге айналады. ... ... ... ... ... ... ... сайланып, бөрі атанады.
Енді бір аңыз бойынша аспан рухы қатерден құтқарған ... ... ... келіп паналайды да «он ұл» туады. Соның бірі түрік болған және ... ... ... ... бірінші атасы саналған. Ұрғашы қасқырдың
«он ұлы» туралы аңыз Жетісу түркілерінің ... ... ... де бар) ... ... Бұл арада бөрі бейнесі қорғаушы тотемін білдіреді
(ҚСЭ. А., 1973.2-том 446 б.).
Көне ... ... шығу ... ... ... қазақ ақын-
жырауларының аузына «бөрілі менің байрағым» деген жолдарды салса, қарапайым
халық арасында Көкбөрі рухына арналып жасалатын бәйге түрі – ... ... ... ... ат спорты ойыны тілімізде дыбыстық өзгеріске
ұшырап, қазір «көкпар» деп ... ... ... ... қасқырдың түсіне байланысты
айтылмағанын айта ... көк ... ... – көк ... ... бөрі ... ... туған, халық ішінде бөрінің «тәңірдің ... ... ... (4, ... ... ... ... ғалымдар арасында әртүрлі
пікірлер бар. Түркітанушы Э.В. ... ... және ... ... тайпаларының әлеуметтік өмірінде қасқырдың тотемдік
қызметін атай келе, «...устанавливал запрет на его называние и ... ... ... ... рефлексом этого
состояния являются ... ВÖRÜ ... ... ... ... не ... так как повторяются в других ... ... ... ... ... «волк».
Севоротян Э.В. «бөрі» сөзінің мағынасын еңбегінде төмендегідей таратып
көрсетеді.
1. ... ... ... ... шаян
3. ауыс. Ұл
4. қырғ. батырды көркем эпитетпен айту
5. өзб. өздік есімдік
6. шағатай ... ... ... терісі
8. садақ оғының төменгі жағы
9. тұйық
10. каналдағы ағаш бөгет [147, 219-211 б.].
Түркітанушы ... Д.С. орыс ... ... ... ... тілдерінен іздейді. «У многих народов название волка запретно. Взамен
его ... ... ... «бирюк». В русский язык слово бирюк
проникло, по-видиму, в ... в., ... еще в ... ХІХ в. это ... ... «волк» характеризовалось как заимствование, употребляемое русскими
только в местах, ... к ... ... ... ... же ... «угрюмый человек» слово бирюк в словорях
приводилось без локальной ... Из ... ... ... ... со ... проникает в литературную речь». Сетаров Д.С. бөрі ... bor ... ... «серый» - «боз» сөзімен байланыстырып,
семантика-фонетика ... ... ... орыс тілінде де ... ...... орыс тіліндегі эвфемистік баламасы дейді [148, 13-14
б.].
Ә. Нұрмағамбетов «БӨРІ» сөзінің шығу төркінін ... ... ... ... ... ... Якут ... қасқырдың алдыңғы
аяғындағы қара жолақ белгіні «бөрте» деп ... ... «т» ... ... ... ... қалпына дейін өзгерген. Қазақ тіліндегі «сұр», «боз»
сияқты түстерді якутша «бороң», моңғол ... ... ... қолданылады,
тілімізге «бөрі» дыбыстық тұлғасына дейін өзгерген деп дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
атауы деу орынды сияқты. Орыс тіліндегі қасқырдың эвфемистік баламасы оның
түсіне байланысты «серый» деп аталады. Ғалым Нұрмағамбетов Ә. ... ... ... ... ... «хасха» қазақ тіліндегі «тістеу», ... ... Осы ... – р ... ... ... «қасқыр»
атауы шыққан деп топшылайды [134, 47-48 б.].
Қасқыр сөзінің шығу төркінін академик Ә. Қайдар қырғыз тіліндегі ... жақ ... ... ... байланысты «қарышқыр» деп ... ... ... ... [131, 15 ... ... ... мен құбылыстардың дүниеге келіп ... ... ... ... тек тіл ... ғана ... ... Қазақ
тіліндегі қасқыр мен бөріге қатысты ұғым-түсініктер ұлттық тіл ... ... ... бойы ... ... сақталып, бүгінгі күнге дейін
жетіп отырғанын мақаламызда жан-жақты талдауға тырыстық.
7. АС қатысты ... ... ... тура мағынасымен қатар ауыспалы мағынада да қолданылады.
Сөздердің мағынасын ... ... ... ... ... ... Назар аударғысы келген нәрсені суреттегісі келсе, не болмаса сол
нәрсенің бір ... баса ... ... ... онда сөзді ауыс мағынада
қолдану тиімді.
Сөз мағынасының кеңеюі, тарылуы да сөзді кандай мағынада ... ... аясы ... сөз ... ... ... яғни ... ие болуы ықтимал. Сонымен қатар, сөздер ауыс мағынада қолданылуы
да жиі ... ... ауыс ... ... ... ... 6 жолын көрсеткен.
1. Қызмет бірлігіне қарай сөз мағынасының ауысуы.
2. Метафора.
3. Метонимия.
4. Синекдоха.
5. Эфвемизм.
6. Табу. [119, 153 ... грек ... ... ... деген мағынаны білдіретін термин.
Бұл термин ежелгі Грек, Рим ғалымдарының зерттеу еңбектерінен белгілі. ... "Тіл ... ... атты еңбегінде: "Белгілерінің ұқсастығына
қарай бір ... не ... ... бір ... не ... ... ... сөз мағыналарының ауысуы - метафора деп аталады", - деп
көрсетеді [149,158 б.].
Метафора екі сөз мағынасының өзара қарым-қатынасын ... ... ... ... емес ... кұбылыс міндетті түрде жақсы таныс нәрсемен
салыстырылады. Сөз мағынасының ауысуы зат, ... ... түс, ... ... ... ... ұқсастық негізінде жасалған сөздің
ауыспалы мағынасы ғана емес, ол тілде өзімен бірге күрделі ... ... ... ... бізге сонау Аристотель заманынан белгілі.
Метафора құбылысы ежелгі ой-алыптарын, шешендері мен ... ... ... ... әлемнің назарын өзіне аудартты.
Қазақ тілші, әдебиетшілерінің ішінде метафора туралы ең алғаш ... ... ... - ... ... Ол ... 1926 жылы ... танытқыш" еңбегінде троптың түрлеріне, соның ішінде метафораға
түсініктеме береді. ... ... ... ... ... ... Осы ... сөздің ауыс мағынасына ғалым мынадай
түсініктеме берген:
«Сөздің көбін өз ... ... өзге ... ... түк ұқсастық жоқ, екі нәрсенің ететін әсері бірдей болса, біріне
қас ғамалды екіншісіне ауыстырып айтамыз. Мәселен, "күн ... ... ... ... ... ... "Құтырып кетті", "Қарыған", "Соққан"
деген сөздер нақ өз ... ... өзге ... ... тұр. "Құтыру"
жанды, есті нәрсені күйін көрсететін сөз. ... ... ... ... ... ... әсер ... жанды нәрсені күйін көрсететін сөз
күннің күйін ... ... ... тұр. ... ... өз мағынасынан сөзді өзгелеп айту - ауыстыру деп аталады.
Сөз мағынасын ауыстыру түрліше болады, көбінесе ұшырайтын мыналар:
Бейнелеу. Бір нәрседе ... ... ... нәрседе болатын күйді
көрсететін сөзбен айту - бейнелеу болады.
Ауысу да екі ... ... 1. Тіл ... 2. ... ... ... да
әдеттегі ауысу тілдік болады да, айтушының ... ... ... [150, 152-158 ... әдебиет зерттеушісі Қ. ... ... ... ... ... 5 түрге бөледі:
Метафоранын жай түрі
Жалғаулар арқылы жасалатын метафора.
Көмекші етістік арқылы жасалатын метафора
Күрделі метафора ... ... ... ... "бейне бір", "тең" деген сөздердің көмегімен жасалатын түрі
[151, 216 б.].
Ә. Болғанбаев, Ғ. Қалиев ... ... ... ... ... не ішкі ... ұқсастыққа қарап, бір зат
атауының басқа бір затқа атау ... ... сөз ... ... деп ... [152, 86-87 ... тілінде АС кәсібіне байласынысты сөздердің семантикалық шеңбері
кеңейіп, ... ... ... жасалған атаулар да молынан ... Әрі арғы ... ... әкем үкіметтің шеңгеліне іліккен байдың ... да, ... ... алдын ала тұзақ тастап жүрген
көрінеді. (Ж.Ахмади. Жүрек қартайса, ажал аңду ... 2000 ... ... аяғы төрт ... ... Өкше ... - ... сұқ
саусағы - жембасар, ортан саусағы - сығым, шынашағы – шеңгел немесе ілім.
Кей жерлерде төрт саусақтың алақан ...... деп ... ... ... байланысты тегеуріні мықты // қайтты, жауға тегеурінін
батырды т.б. тіркестер айтылады. Аңға ... ... ... ... ... ... біріктіріп, қыса ұстайды. Сөйлемде берілген
үкіметтің шеңгелі ауыс мағынада үкіметтің тексеру ... ... ... ... оны ... ... ... мысалда тұзақ сөзі де ауыс мағынада қолданылған. Тұзақ сөзінің
алғашқы ... ... ... ... ... ... ... атауы. Тұзақ деген сөздің лексикалық тура мағынасы
бір затты ... алу деп ... ... ... ... ... тосқауыл болу мағынасында жұмсалған.
Сен – сұңқарсың, мен қумын,
Жемсауыңа келгенде, сом жүрегім аяман. (Шалкиіз жырау)
Жеке қолданыстағы ...... ...... дене ... ... жұтқан тамағы бірінші рет барып түсетін төс қалтасын айтады.
Мысалы, Мойнындағы тұзақтан босатты да, ... ... ... ... ... ... құстыра бастады. (А.Сейдімбек). Құстың
жемсауы құсқа алдынан қарағанда не ... ... ... ... ... жемсауын көріп, сынап ... ... ... ... ... ... ... таса қылмай бақылап отыратын
мүшесі. Өлең жолдарында берілген ... ... ... ... ... ... ... мағынада жұмсалып тұр.
Қазақ ғалымдарының көпшілігі бір заттың орнына екінші ... ... ... ... ... тек бір жағын не болмаса
бөлшегін атай отырып, ойдағы затты ... ... ... ... ... және өзге троп ... айырмашылығы,
өзгешелігі де оның осы алмастырылып қолдану қасиетінен болса керек.
А) Сапалық сын ... мен ... ... ... Мұны ... ... ... ақ, көк, қара сияқты сапалық
сын есімдердің заттанған мағыналарымен шектестігінен айқын көреміз. Мысалы,
Бұл ... ... ... ... ... деп атайды.(А.Сейдімбек). Қызыл
сын есімнің заттанған мағынасы – ет дегенді ... ... ... деп ... ... ... ... айтады. Қызыл немесе қансоқта
бүркітке беретін жемнің түрі. Құстың қалғып қақшуына ... ... не ... ... еті, ... ... болады. Мысалы, Ақ жем мен бөз
өкпені жүдету үшін, тартпаны шынықтыру үшін, қансоқта мен ... ... ... ... ... ... бір ... – синекдоха. Синекдоха –
жалпының орнына жалқы, бүтіннің орнына бөлшек немес ... ... ... жаңа мағына жасау жолы. [145, 189 б.]. Синекдоха
тәсілі сөздердің мағыналық ... ... ... ... ... ... Осы ауылдың ескі көз, саятшы қарттары еді. (А.Сейдімбек)
Бұл мысалдағы «көз» сөзі ескі деген сөзбен тіркесіп ... ... ... ... ... жиі ... ... көз» сөзі
синекдохалық тәсіл арқылы жасалған. «Ескі көз» деп атау ... ... ... ... ... ... айтыла келіп, кейіннен «ескі көз» ... ... ... жұмсалып, мағынасы кеңейген. Көз сөзі адам, ескі көз
қарт немесе ... ... қарт ... ... қатарласа қолданған.
Түздің қанды көзі алған тоятын ... қоса ... Көз сөзі қан ... ... түз ... ... ... Құстың атын атамай, аңға түскен ... көзі ... ... ... ... көз деп атаған.
- Неге олай болсын, көзіне көрінген бадырақ көздерді ... ... ... - деді ... (Ә.Көшімов). Сөйлемде қоян мағынасын бадырақ
көз тіркесі арқылы берген. Қоянның көзін бадырақ деп атау ... ... ... ... ... ... қорқақ болуынан көзі бадырайып,
шарасынан шыға жаздайды.
Ә.Болғанбаев, ... ... көз ... ... ... Көз ... ... бірнеше мағына туып қалыптасқан: 1.
Туған, туысқан, ет жақын; 2. Тұқым, ұрпақ; 3. Не нәрсенің нақ өзі, өз ... ... ... ... [152, 93 ... ... ... тұжырым
АС қатысты құрал-жабдық атаулары (60-қа жуық) ... ... ... ... ... мен ... ... (биялай,
кездік, садақ т.б.) ... ... ... ... ... ... ... жасалу ерекшелігіне, қолдану аясына ... ... ... ... АС ... құрал-жабдықтардың дүниеге
келуі, материалдың негізі мен аталу уәждері, жасалуы ... ... ... ... асқан.
Қыран құстарға қойылатын аттар екі сөздің бірігуі, сөз мағынасының
дамуы, сөз ... ... ... ... ... ... да ... сөз ретінде танылады. Қыран құс аттарының біразы
синтетикалық және ... ... ... ... жасалған,
олардың жасалуының өзіндік сөзжасамдық моделі анықталды. Көбіне біріккен
тұлғалы есімдер қолданылады. Мысалы, Сын есім мен зат есім ... ... ... т.б.; Сын есім мен сын есім ... (С+С): ... Зат есім мен зат есім ... (З+З): ... ... Зат ... сын есім ... (З+С): Қырансары.
Қазақ тілі лексикасындағы бүркіт жасына байланысты атаулардың жергілікті
жерде таралған тұқымы, ... ... ... әрқалай екені
атауларға жүргізген талдау барысында анықталды.
Тіліміздегі ... ... ... ... ... ... қатысты әрбір фразалық тіркестің мән мағынасы, мазмұнында
терең сыр жатқанын аңғаруға болады. Халқымыздың ғасырлар бойы ... ... ... пен ... ... мақал-мәтелдер мен тұрақты
тіркестер халық аңыздарымен де тығыз байланысты болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мәдениет ұлттық менталитет құндылықтарының түп ... тіл ... ... ... ... ... ... танытады. Әр
халық тілінде өзі жасаған және табиғат дарытқан ұлттық ... ... ... мәдениетіміз туралы ақпарат АС ... ... ... АС өнер ... ... ... ... тығыз байланыста
сабақтаса дамып, Қазақстанның барлық аймақтарында таралған. АС ... ... ... ... келе ... сондықтан тіліміздегі көптеген
мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестердің жасалуына негіз болып ... ... ... ... ... ... қорының бір бөлігі болып
табылады. Сонымен қатар адам өмірі, тұрмыс-тіршілігімен тығыз байланысты.
АС қатысты атаулар ... сан ... даму ... ... ... ... ... белсенді қолданысқа ие болған. Олар көркем әдебиеттерде,
жеке қолданыста жиі ... ... ... ... ауыспалы және тура мағыналарында да жұмсалады.
Қазіргі қазақ тілінің АС ... ... ... ... ... морфологиялық, синтаксистік, семантикалық пайдаланылады. Аса
өнімді тәсілдері - ... және ... ... ... аз.
АС қатысты атаулар сан ғасырлық тарихында ауызекі сөйлеу және жазба
тілде белсенді қолданысқа ие ... Олар ... және ... ... ... ... сөйлемшелерде, мақал-мәтелдерде қолданылады,
ауыспалы және тура мағыналарында да жұмсалады.
Халық лексикасының аса белсенді құрамдас бір бөлігі болып табылатын ... ... ... арқылы этностың өзін қоршаған ортаға, ... ... ... ... ат қою, ... ... талпынысын байқауға болады.
Сөздік қорымыздағы мақал-мәтелдер мен ... ... және ... ... аса ... бағалағанын аңғаруға болады. Осы
өнерге қатысты сөздердің лексикалық ерекшеліктерін, ... ашу ... ... ... ерте заманнан қолданылып келе
жатқандығына көз жеткіздік. Ал ... ... ... тілімізде өте
мол. АС атауларына қатысты фразеологиялық ... ... ашу ... тіліміздің ұлттық мазмұнына сай көркемдік таным ... ... ... болмысын тануға болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Брутян Г.А. Языковая картина мира и ее роль в ... ... ... ... ... ... 1976, с. 11.
2 Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. Москва, 1996, 365с.
3 Аханов К. Тіл ... ... А., 1993, 496 ... ... ... ... как ... языка. Москва, 1959, 451 с.
5 Гак В.Г. К типологии лингвистических номинации // Языковая номинация.
Общие ... М., 1977 52 ... ... Э.Д. ... и ... ... ... контрастивной
лингвистики. Издание второе. - Алматы, 1996. -207с.
7 ... ... Язык и ... ... Москва, 1985, 323с.
8 Серебренников Б.А. Язык и мышление. Москва, Наука, 1988, 254 с.
9 Кубрякова Е.С. ... ... ... ... ... ... Поставалова В.И. Язык как деятельность: Опыт интерпретации ... ... ... 1982, 145 ... ... А.А. Язык, речь, речевая деятельность. ... ... ... Г.В. ... КМ в ... и ... Москва,
1990, 258 с.
13 Маслова В.А. ... в ... М.‚ 1997, 289 ... ... О семиотическом механизме культуры и языка. Таллин,
1993, 89 с.
15 Н.Г.Комлев. ... ... и ... страны.Москва, 1986, 126с.
16 Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. Пер. с нем. ... 400 ... ... ... как объект системного исследования. Ленинград,
1956, 255с.
18 Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы ... ... - ... -416с.
19 Вайсгербер Л. Родной язык и формирование духа. Москва, 1993, 135с.
20 Сепир Э. Избранные труды по ... и ... ... 656 ... Радченко О.А. Язык как миросозидание. Лингвофилософская концепция
неогумбольдтианства. Т.1, Москва, 1997, 254с.
22 Уорф Б. Л. ... норм ... и ... к ... ... ... Вып. І.М., ... Уорф Б.Л. Наука и языкознание //Новое в лингвистике. Вып.1.-М.,1960,
С.45-48.
24 Даниленко В.П. Языковая картина мира в гипотезе Сепира-Уорфа ... ... В.А. ... мифа и языка // Фразеология в контексте культуры.
М., 1999,164с.
26 Шведова. Язык, культура, ... ... ... ... ЛГУ, 1986, ... ... Концепт «дом» в лингвокультурологических исследованиях
// Материалы международной научно-теоретической конференции. АГУ ... 1999, ... ... Б.Қ. ... ... ... атауларының теориялық негіздері:
филол.ғыл.докт. дисс. ... авторефераты. – Алматы, 2002.
29 Гачев О.Б. Опыт ... ... М., 1975, ... Колшанский Г.В. Соотношение субьективных и объективных факторов ... ... 1975, ... ... Ю.С. ... по ... ... Сборник
Filologika. Москва, 1998, 425с.
32 Гумбольдт В. О различии строении человеческих языков и ... на ... ... ... ... ... ... Москва, 1985, 400 с.
33 Флоренский Л.А. Столп и ... ... ... 1990, ... ... Ю.Н. ... язык и ... личность. Москва, Наука,
1987, 195с.
35 Верещагин Е.М. Язык и ... ... 1976, 248 ... Гак В.Г. Теоретическая грамматика французского языка. Морфология.
Москва, 2000. 1311с.
37 ... ... ... және лингвомәдени мәселелер.
Алматы, 1998, 215 б.
38 Жалмаханов Ш.Ш. Тіл ... ... ... Қарағанды: Кар Му баспасы,
1999,203 б.
39 Телия В.Н. Русская фразеология. ... ... ... ... М.‚ 1996, 289 ... ... В.В. Русский язык: Грамма-тическое учение о слове. М.,
1972,614 с.
41 ... А.А. Из ... по ... ... Т. 1-2. М., ... ... Ә. ... тілінің өзекті мәселелері. А.,1998,304 б.
43 Жанпейісов Е.Н. Этнокультурная ... ... ... (на ... ... А.‚ 1989,228 ... Виноградов В.В. Толковые словари русского языка//Избранные труды:
Лексикология и лексикография. М., ... ... А.А. ... и поэтика. М.:Искусство, 1976,614 с.
46 Лосев А.Ф. Философия. Мифология. Культура. М.‚ 1991,212 б.
47 Филипов А.В. К ... ... ... // ... М., 1978, N1,59-63 ... ... Н.И. Из ... зтнокультурных древностей //Труды по
знаковым системам. Тарту,1987.Т.21.
49 Қайдар Ә. ... ... қара ... және ... ... 241, 12.12.1996.
50 Юнг К. Семиотика и символ. М., 2000, 411 ... ... Ю.М. ... о русской культуре. Санкт-Петербург, 1994, 399 с.
52 Шаховский В.И. ... ... ... и ... его описания.
В.: ВГПИ, 1983, 94 с.
53 Мечковская Н.Б. Язык и общество // Общее языкознание. М., 2001, ... ... Р.Қ. ... және ... ... ... ... бар фразеологизмдер: Филол. ғыл. канд. дис. автореф. Алматы, 2003, 22
б.
55 Алдашева А. ... ... және ... ... ... ... ... алу үшін жазылған диссертация.
–Алматы, 1999. –324б.
56 Салқынбай А. Тарихи сөзжасам ... ... ... 1999,310 ... Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. Алматы: Қазақ университеті,
2002, 151 ... ... А.Д. ... ... этикет формулаларына
салыстырмалы талдау. Филол. ғыл.канд.дис. А.,1998.-183б.
59 Ислам А. ... ... ... фразеологизмдерге лингвомәдени
сараптама // Жалпы және ... ... ... ... ... ... Алматы, 2003. – 165б. – 120-126бб.
60 Алефиренко Н.Ф. Спорные проблемы семантики. В.: Перемена, 1999, 239
с.
61 Ризель Э.Г. К ... о ... ... ... трудов МГПИИЯ
им.Тореза. М., 1978,Вып. 125, 10-18сс.
62 Сергеева Л.А. ... ... как ... ... по семантике: Общие вопросы семантики. Уфа, 1983,110-
121сс.
63 Говердовский В.И. Диалектика коннотации и ... ... и ... в ... // ... языкознания. М.,
1985,N2, 71с.
64 Тезисы Пражского лингвистического кружка // Пражский лингвистический
кружок. М., 1967, 20-33сс.
65 ... Е.С. ... ... ... ... М., ... Языковая номинация. Общие вопросы. М., 1977,359 с.
67 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. ... А., ... ... Е.Ф. ... ... формирования планетарного
сознания // Философия ... в ХХ ... ... и решения. Иваново,
1994,
69 Храпченко М.Б. Язык художественной литературы // Новый мир, 1983, ... ... Н.Б. ... ... мира в ... М., 2000, ... Кузьмин В.Ф. Объективное и субъективное: (анализ процесса ... 1976, ... ... С.Е. Язык и ... ... Материалы международной конференции
"Мир языка". КазУМОиМЯ им.Абылай хана. Алматы, 2002, С.6-10.
73 ... Б.Я. Язык и ... ... 1988, 455с.
74 Судакова Г. Г. Мотивация и эмоциональная активация личности. А.,
1996, 49с.
75 Оразов М. Қазақ ... ... А.: ... 1991, 213 ... Выготский Л.С. Мышление и речь // Собр. сочинении, Москва, 1982,
321с.
77 Жаманбаева Қ. Тіл ... ... ... ... символ‚
тілдік сана. А.,1998,112 б.
78 Звегинцев В.А. Семасиология. М., 1957,321 с.
79 Жуков В.П. Семантика фразеологических оборотов. М., 1978,160 с.
80 Кубрякова Е.С. ... ... ... ... М., ... Языковая номинация. Виды наименования. М., 1977,358 с.
82 Безруков Б.И. ... и его ... к ... сигнальной системе.
Тюмень, 1960, 165с.
83 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. Алматы: Евразия‚ 1995,179 ... ... ... ... ... М., 1977,359 ... ... И.С. Лексическая мотивированность// Уч. зап. Орловск. Пед.
ин-та. Т.22. ... ... ... ... М.М. ... ... ... психолингвистика
в Республики Казахстан: Тенденции и перспективы развития // Вестник КазГУМО
и МЯ. А., 2000, №1, 40-44 бб.
87 Пиаже Ж. ... ... ... ... 1969, 226 б.
88 Бенвенист Э. Категории мысли и категории языка // ... ... 1974, ... ... Г.Г. От ... к ... ... 2000,145c.
90 Верещагин Е.М.‚ Костоморов В.Г. В ... ... ... ... ... ... ... М.: Ин-т рус. яз
им. А.С.Пушкина‚ 1999, 113 ... ... В.В. ... ... и методы). М.: Издательство
Российского университета дружбы народов, 1997,332 ... ... Н.Б. ... сыры және халықтың дүние танымы.//Қазақстан
Республикасы ғылым академиясының Хабарлары,1992. №5. 8-12 ... ... М. ... ... слов, описывающих внешность
человека: Автореф. дис. ... канд. филол. ... А., ... ... С.К. Лингвомәдениеттану және лингвомәдени бірліктер // Жалпы
және салғастырмалы фразеологияның өзекті мәселелері (ғылыми ... ... 2003. – 165б. – ... ... В.А. ... по ... языкознанию. М., 1962, 171 с.
96 Мелетинский Е.М. Поэтика мира. М.: ... 1979,407 ... ... Ә.Т. ... лексикология және этнолингвистика // Қазақ тілі
тарихи лексикологияның мәселелері. А.,1998, 301 б.
98 Русский язык . ... М., 1998, 652 ... ... О.С. ... ... ... М., 1969,605 ... Панов Е. Н. Знаки. Символы. Языки. М,. 1980,412 с.
101 ... В.Н. ... ... ... ... ... в ... Языковые механизмы экспрессивности.
М.,1991,195с.
102 Загидуллина А.А. ... ... ... ... ... ... Алпатов В.М. История лингвистических учений. Москва, 1999, 243с.
104 Будагов С. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. ... 1869,570 ... ... Д.А. ... ... ... ... Фактор
человека в языке. М.: МГИМО, 1996, 223с.
106 Лурия А.Р. Язык и ... ... и его ... ... 1970, ... ... по языкознанию. Тіл ... ... Под. ... А.,1998, 346 с.
108 Уфимцева А.А. Лексическая номинация. Москва, 1977,541с.
109 Келдибеков Б. Языковая номинация в немецком ... (на ... поля ... лиц). Авт. ... ... Болғанбаев Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы. А., 1997,256 с.
111 РезниковЛ.О. Гносеологические ... ... Л., 1964, ... Язык и ... ... М., 1989, 349с.
113 Поршнев В.Ф. О начале человеческой истории. М., 1974,487 ... ... ... ... сөзжасам жүйесі. А., Ғылым, 1989,367 б.
115 Мусаев К.М.Лексикология тюркских языков. М., 1984, 451с.
116 Смағұлова Г.Н. ... ... ... А.,1998. -196.
117 Алефиренко Н.Ф. Спорные проблемы семантики. В.: Перемена, 1999, ... ... ... ... ... ... ... Ғылым.
1988. -200 б
119 Хасанов Б. Қазақ тілінде сөздердің метафоралық қолданылуы. - ... 1966. ... ... Ж.А. ... ... ұлттық сипаты. А.‚ 1997,272 б
121 Совет Зәуре «Қобыланды ... ... ... (тарихи-
этнолингвистикалық зерттеу) автореферат А., 2006.
122 Айтмұқашева А.А. «Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық
семантика Ф.Ғ.К. диссертация. А., ... ... Ә. ... ... ... ... - А.,2002. – 120б.
124 А.Кайдар. Тысяча метких и образных выражений. Алматы: Білге. 2003.
–368.
125 С.Кенжеахметұлы ... ... мен ... ... ... 1994, -80 б.
126 Шаңырақ. Үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы, 1989. – 568.
127 Қашқари М. Түрік ... 1-3 том, ... ... ... ... Бес жүз бес сөз. ... ... 1994. -304 б.
129 А.Тұрышев. М.Жүсіп шығармалары лексикасының этномәдени негіздері.
Ф.ғ.д.д.алу үшін дайындалған диссертация. ... ... ... Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық
сипаты. Ф.ғ.к.ғ.д.алу үшін жазылған диссертация. ... ... ... ... тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана тілі. 1998.
132 Т.Жаубасова. Қазақ ұлттық ... ... ... ф.ғ.к.ғ.д.алу үшін жазылған диссертация. Алматы, 2006.
133 А.Кайдар. Структура односложных корней и основ в каз. языке. Алматы:
Арыс. 2005. ... ... Сөз ... ... Алматы: Жалын. 1991. - 126.
135 Уәли Н. Фразеология және ... ... А., 1998. - 128 ... ... Б. ... ... ... және атбегілігі. А.,
Өнер. 2006. - 120 б.
137 Хинаят Б., Исабеков Қ.М. Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. ... 2007. - 208 ... ... ... ... ... ... А., Сөздік-
Словарь. 2002.
139 Кәмәлашұлы Б. Қыран бүркіттің қырық сыны // ... - 2000 - ... – 11-12 ... ... Ә., Ахтамбердиева З., Өмірбеков Б. ... ... А., Ана ... 1992. – 160 ... ... Ж., Тұрдыбаев А. Қырандар. Алматы, «Қайнар», 1983.
142 С.Б. Бектемірова. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... Смағұлова Г.Н. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы, 1998
144 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. А.,1977.
145 Салқынбай А., Абақан Е. ... ... ... 1998. – ... ... Қ. ... мифологиясының тілдегі көрінісі. А., 2006.
147 Э.В.Севоротян. Этимологический словарь тюрксих языков.(ЭСТЯ) Москва,
1974.
148 Сетаров Д.С. ... в ... ... ... мира ... ... №1. ... Аханов К. Тіл біліміне кіріспе.
150 Байтұрсынов А. Ақ жол
151 Жұмалиев Қ. Әдебиет ... - ... ... 1969 Б ... ... ... Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы. 86-87 бб. А., Сөздік-Словарь, 2006, -264.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 151 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны34 бет
Іс қағаздардың түрлері. Еңбекке қатысты құжаттар7 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Адам құқықтары мен бостандықтарына қатысты мәселе34 бет
Адамға қатысты түсініктер: индивид, жеке тұлға, даралық ұғымдарындағы көлемдік және мазмұндық айырмашылықтар жайлы6 бет
Ақш-тың Орталық Азияға қатысты геостратегиясы13 бет
Аңшылық иттердің шығу тегі және жіктелуі17 бет
Аңшылық кәсібінің мәдениеттегі орны51 бет
Аңшылық трофейлерін сараптау8 бет
Аңшылық шаруашылығындағы табиғат қорғау ісі16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь