Колледж студенттеріне салауатты өмір сүру салтын қалыптастыру аспектілері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1 Салауатты өмір сүру салтын қалыптастырудағы валеологиялық білім берудің теориялық мәселелері

1.1 Валеологиялық білім беру жүйесінің теориялық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

1.2 Зиянды әдеттердің пайда болу себептері мен салдары ... ... ... 34

1.3 Колледждегі валеологиялық білім берудің дайындық
бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61

2 Салауатты өмір сүру салтын қалыптастырудағы валеологиялық білім беру жүйесінің әдістемелік негіздері

2.1 Валеология пәнін оқытуда пәнаралық байланыстарды
пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
2.1 Валеологиялық білім беруді жетілдірудің тиімді жолдары
мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...84
2.2 Валеологиялық білім беру жүйесін жетілдіруге бағытталған
іс.тәжірибелердің қорытындысы және нәтижесі ... ... ... ... ... ..92

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...112

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 115

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .120
Кіріспе

Жұмыстың жалпы сипаты жұмыста колледж студенттеріне салауатты өмір салтын қалыптастыру аспектілері қарастырылған. Cалауатты өмір салтын қалыптастырудағы валеологиялық білімнің рөлі мен орны және оны жетілдірудің жолдары корсетілген. Алынған зерттеу нәтижелері колледж студенттерінің салауатты өмір салтын қалыптастырудың оқу-тәрбиесіне негіз болады.
Жұмыстың өзектілігі «Қазақстан-2030» мемлекеттік даму бағдарламасының ұзақ мерзімді стратегиясының негізгі бағыттарының бірі «Азаматтардың денсаулығын,білімін және ырысын жақсарту» делінген.Оның мақсаты: салауатты өмір салтына ынталандыру, ана мен баланы қорғау,нашақорлықпен және есірткі саудасымен күресу, темекі мен ішімдік тұтынудың алдына алу, тағамның сапасын жақсарту,қоршаған ортаның және экологияның тазалығын сақтау.
Еліміздегі әлеуметтік-экономикалық мәселелер,тұрғындардың қоныс аударуы, республика азаматтарының хал-ахуалындағы бейтараптық пен тұрақсыздық ересектердің де,балалардың да денсаулығына, студенттердің біліміне,олардың өз бетінше тіршілік етуге дайындығына зардабын тейгізбейтіні байқалып отыр [1].
Дегенімен салауатты өмір салтын және сәбилардің, жасөспірімдердің, жастардың өмір дағдыларын қалыптастыруда білім беру жүйесінің рөлі айрықша. Салауатты өмір салтының негізін, оның нормалары мен ережелерін сақтаудың мұқтаждарын жасау үшін мектепке дейінгі және мектептегі тәрбиелеу мен колледждерде оқыту кезеңдерінде жүргізу керек. Осы кездегі жеке тұлғаның әдептілік, адамгершілік,рухани,адалдық қасиеттері мен гигиеналық дағдыларды қалыптастыру.
ҚР Үкметінің 1999ж 30 маусымдағы №905 қауылысында («Салауатты өмір салтының комплексті бағдарламасы») төмендегі қажеттіліктер қаралған:
- Оқушылардың салауатты өмір салтын қалыптастырудағы білім беру саласының рөлін күшейту;
- білім беру жүйесінің базистік оқу жоспарына валеология пәнін енгізу.
- Сонымен қатар білім беру жүйесіне АҚТҚ/ЖҚТБ індетінің алдын алу шаралары;
- балалардың жолда жүру қауіпсіздігі;
- денсаулыққа қажетті өмір дағдылары;
- репродуктивті денсаулықты жақсарту және отбасын құруға даярлау;
- зиянды заттардан сақтану;
- санитарлық-гигиеналық дағдылар;
- темекіден,есірткіден сақтандыруға арналған көп сатылы білім беру бағдарламалары енгізілді. Бірақ аталған бағдарламалар көпшілігінде мазмұны жағынан бірін-бірі қайталайды.Соның нәтижесінде оқу прцесінде оқушылардың жүктемесін көбейтіп өмір дағдыларының қалыптасуы жеткіліксіз дәрежеде қалады. Педагогикалық кадрлардың осы мәселе бойынша кәсіби дайындығының төмен болуы да үлкен рөл атқарады.Білім беру саласының мамндарының айтуы бойынша, влеологиядан қажетті оқу әдістемелік материалдардың аздығына қарамастан, валеологияны қазіргі заманның пәні, ол балалардың денсаулығын қалыптастыруға және тәрбиелеуде үлкен роль атқарады. Кез келген тақырыптар, қозғалыс белсенділігін ұйымдастыру, тиімді тамақтану және психологиялық өзіндік реттелу және т.с.с мәселелер валеологияны дамытудың өзекті мәселелесінің бірі. Валеология,жолда жүру қауіпсіздігі,т.б. және жоғарыда аталған бағдарламаларды көпшілігінде мамандығы сәйкес келмейтін педагогтар жүргізеді. Осыған байланысты арнаулы орта білім беру жүйесінде жүзеге асырылатын оқушылардың салауатты өмір салтын және дерлік дағдыларын қалыптастыруға арналған комплексті бағдарлама жасаудың, оның ақпараттық және әдістемелік мәтінін қамтамасыз етудің, әрбір сабақтың жүргізу жоспарын құрудың қажеттілігі туып отыр. Тақырыптың мазмұнына сай келетін көптеген ғалымдар мен педагогтар еңбектер жазған. Атап айтсақ: валеология ілімінің негізін қалаушы, әрі влеология пәнін- пән ретінде ғылымға енгізген италян ғалымы Брехман И.И. Валеология оқулығын жазып шыққан отандық ғалымдар Сатбаева Х.К.және Жатқанбаев Ж [2].
Дегенімен де,қаншама зерттеулер жасалынса да, әлі де болса,бұл тұрғыдан ғылыми зерттеу жұмыстары,зерттеуді қажет етеді.
Сондықтан да, жоғарыда келтірілген теориялық негіздеулер мен стратегия бағыттарын басшылыққа ала отырып, біз зерттеу жұмысымыздың тақырыбын «Колледж студенттеріне салаутты өмір сүру салтын қалыптастыру аспектілері»(валеологиялық білім беру жүйесі) деп атадық.
Зерттеу мақсаты:
Колледж студенттеріне салауатты өмір салтын қалыптастырудағы валеологиялық білім беріу жүйесін жетілдіру және оны оқу-тәрбие процесінде жүзеге асыру.
Міндеттері
- тақырыптың мазмұнын әртүрлі әдебиеттер мен оқулықтарға теориялық және практикалық талдаулар жасау;
-«валеология», «экология», «аспект» ұғымдарына түсініктеме беру;
- колледжде валеологиялық білу беру жүйесінің рөлі мен орнын анықтау;
- студенттердің валеологиялық білімдерін тест, анкета түрінде тексеру және
талдау жүргізу;
- валеологиялық білім беру жүйесін жетілдірудің әдістемелік нұсқауларын жасау және оқу-процесіне ендіру;
Зерттеу обьектісі Оңтүстік Қазақсан құқық және салалық технологиялар колледжінің оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу пәні Колледж студенттеріне салауатты өмір салтын қалыптастыру аспектілірі.
Зерттеу әдістері Теориялық негіздеулерді талдау және саралау, бақылаудың құрлымдық жүйелеу,социологиялық сауалнама (анкета,тесттер), математикалық есептеу мәліметтерінің әдістері.Педагогикалық зерттеу әдістері (оқу-құжаттарын талдау,бақылау, студенттерді дайындауда оқу-әдістемелік нұсқаулықтардың саралануы), жүйелі статистикалық әдіс.
Зерттеу жұмыстың жаңалығы Колледж студенттерін салауатты өмір салтын қалыптастырудың негізі болып отырған валеологиялық білім беру мәселелерінің алғаш рет зерттелуі.
- колледждегі оқу тәрбие процесінде валеологиялық білім берудің ролі мен орны анықталған.
- колледж студенттеріне салауатты өмір салтының қалыптастыруда валеологиялық білім берудің тиімді түрлері мен әдістері анықталған.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы
- колледж студенттеріне валеологиялық білім беруде теориялық әлеуметтік және педагогикалық алдын –алу жағдайлары.
- колледж студенттерінің салауатты өмір салтын қалыптастыруда валеологиялық білім берудің жағдайына талдау жасалған практикалық маңызы.
- колледж студенттерін дайындауда валеологилық әдістемелік жабдықтар жасалынғандығы.
- бұл зерттеу жұмысының нәтижелерінің салауатты өмір салтын қалыптастыруда валеологиялық білім беретін оқытушыларына пайдалануы.
Автордың жеке үлесі Зерттеу жұмысының негзгі нәтижелері Оңтүстік Қазақстан құқық және салалық технологиялар колледжінің оқу-тәрбие процесінде ендірілген.
Зерттеу нәтижелерін сыннан өтуі Зерттеу нәтижелері 2006жылы Шымкентте өткен Халықаралық ғылыми-практикалық «Әуезов оқулары-5» конференциясында және жалпы 2007-2008 жылдары «Биологияны оқытудың әдістемесі мен теориясы» кафедраның ғылыми семинарларында баяндалды.
тақырыбы бойынша басылымдар материалдары бойынша 2 мақала жарияланды.
құрлымы мен көлемі жұмыс кіріспеден 2 тараудан, 6 параграфтан, қорытындыдан және әдебиеттердің тізімінен қосымшадан тұрады. жұмыс 123 беттен, 6 сызбадан, 9 суреттен, 9 кестеден құралған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Төлебаев Қ.А., Әбшенова Л.У., Хобина Н.В., Айымбетова Г.Е.
Денсаулық және өмірлік дағдылар: мұғалімдерге арналған әдістемелік құрал. -Алматы, 2007. 3б.
2. Сатбаев Х.Қ., Нілдібаева Ж.Б., Әбішева З.С. Валеология: оқу әдістемелік құрал. –Алматы: Ғылым, 1999. 8б.
3. Тель Л.З., Даленов Е.Д. Валеология: Жалпы білім беретін мектептердің жоғарғы сынып оқушыларына, колледж және орта арнаулы оқу орындары оқушыларына арналған оқулық: -Астана, 2002. 10б.
4.Ожимов Ж.А. Аспектілер. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. №1, 2002.
5.Узжанов Б.Н. Формиравание здорового образа жизни.-М: Высшая школа, 2002, с,12-16
6. «Қазақстан 2030» Салауатты өмір салтының кешенді бағдарламасы.//Егемен Қазақстан 3 шілде ,1999ж
7.Төлебаев Ә.Ж. Валеология білім берудің теориялық негізі. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. №1. 2002. 2б.
8.Сатбаев Х.Қ., Нілдібаева Ж.Б., Әбішева З.С. Валеология: оқу әдістемелік құрал. –Алматы; Ғылым, 1999. 12б.
9. Аханов А.А. Қазақстанда салауатты өмір салтын қалыптастыру шаралары.
//Валеология дене тәрбиесі және спорт. №1.,2004,3-6б.
10.Бекмұханов Ж.З. Салауатты өмір салты. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. №4. 2004.22б.
11. Аханов А.А. Қазақстанда салауатты өмір салтын қалыптастыру шаралары.
//Валеология дене тәрбиесі және спорт. №4, 2004,12-15б.
12. Ақкентаев Қ.А. Салауатты өмір сүру салтын қалыптастырайық. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. №9, 2003,31-32б.
13.Әділханов А.С. Валеология –денсаулыққа апаратын жол. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. №1. 2004,20-21б.
14.Әдістемелік құрал. Салауатты өмір салты. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. №1, 2004,45-46б.
15. Бруженко З.А. Қазақстанда салауатты өмір сүру салтын қалыптастыру шаралары. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. №1,2004,22-25б.
16. Айымбетова А.Е. Дүниежүзілік ВИЧ/СПИД пен дискриминцияға қарсы. //Валеология дене тәрбиесі және спорт: №1, 2004,29б.
17. Мұханбетова А.Б. Ұстаз денсаулығы. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №6, 2005,3б.
18. Далабаева Т.Б. Денсаулық дегеніміз не? //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №11, 2003,12б.
19. Қырғызбаев А.Н. Салауатты өмір салты. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №11, 2003,89б.
20. Жылқыайдарова Ж.А. Темекі тартумен күресуге арналған мектеп. //Валеология дене тәрбиесі және спорт; №1. 2004.36б.
21. Бранжикова Е.Д. Шылым шегуді алдын алу. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №9, 200, 16б.

22. Сәрсенғали И.С. Есірткі - адамның қасы, аурудың басы. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №6, 2007,22б.
23. Бакиева Ш.И. Өзіңді өзің таны. //Валеология дене тәрбиесі және спорт:№4. 2004,26б.
24. АҚТҚ және ЖҚТБ –ның алдын алу үшін қажетті білімдермен дағдылар. Мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсынымдар. -Алматы.2007, 3-12б.
25. Мукархан К.Ж. Есірткінің зияны. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №2,2006,27б.
26. Ысқақова А.Б. Кикілжіңнің денсаулыққа әсері. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №11, 2003,54б.
27. Бақыткереева Т.Б. Жұқпалы аурулардың алдын алу жолдары. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №12, 2005,12б.
28. Сатбаев Х.Қ., Нілдібаева Ж.Б., Әбішева З.С. Валеология: оқу әдістемелік құрал. –Алматы, Ғылым, 1999, 38б.
29. Сатбаев Х.Қ., Факторы риска здоровья. Валеология – наука о здоровье.
30. Қауашев С.Қ. Залалды дағдылар: Темекі шегу, маскүнемдік есірткіге үйірсектік. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №1-2, 2005,3б.
31. Мұсаханов Д.А. Темекімен насыбайдың зияны. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №2, 2006,48б.
32.Наркоманиия. Дети и наркотики. Цикл лекци Министерство Здравоохрания Республики Казакстан.Национальный центр проблем формирования здорового образа жизни. Областной центр формирования здорового образа жизни.Караганда, 2002г.,с34.
33.Аманқұлова Н.К. Жасөспірімдердің темекі тартуының алдын алу. //Валеология дене тәрбиесі және спорт; №1-2. 2005.50б.
34. Профилактика курения.Региональная программа пропаганды здорового образа жизни. «Сорос-Нижний Новгород»-Нижний Новгород: 1994 г, 73с.
35.Әбілдаева Г.А. Темекі зияны. //Валеология психология өзіндік таным. №2,2007,43б.
36. Қойшыбаева С.А. Ішімдік қатері. //Валеология дене тәрбиесі және спорт,№5, 2007,18б.
37. Байзүгіров В.Ю. Жастар мен жасөспірімдердің жыныстық тәрбиесі. //Валеология дене тәрбиесі және спорт, №,. 2004,18б.
38. Қауашев С.Қ., Сайымова Р.У. Қоршаған ортаның экологиясы және адам денсаулығы. //Валеология денсаулық және өмірлік дағдылар, №6. 200,10б.
39. Камидолланова Г.Ж. Қоршаған ортаны қорғау. //Валеология денсаулық және өмірлік дағдылар, №6, 2007,18б.
40. Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. Экология. –Алматы. Экономика. 2002,18б.
41. К снижению употребления алкогольных напитков в республике Казакстан.Министерство образования,культуры и здравоохранения Республики Казакстан. Национальный центр проблем формирования здорового образа жизни. Алматы, 1999г.,84с.


42. Продуктивное здоровье и планирование семьи.Тематический курс для обучения подросков и молодежи. Центр профилактики и борьбы со СПИД Кызылординской облости.Национальный центр проблем формирования здорового образа жизни .Алматы.2001г, 21-28с
43. Здоровый образ жизни.Методическое пособие.Алматы: 2001 г.,с155.
44. Ақкентаева Б.С. Салауатты өмір салтын қалыптастыру. //Валеология денсаулық және өмірлік дағдылар; №9. 2003.31б.
45. Обучение навыкам консультирования подростков по вопросам сексуальности и репродуктивного здоровья.Отдел охраны здоровья и развития в детском и подрстковом возросте ВОЗ.- Женева,Копенгаген:2001г. 141с.
46. .Актуальные вопросы формирования здорового образа жизни,профилактики заболеваний и укрепления здоровья. Министерство Здравоохранения Республики Казакстан .Национальный центр проблем формирования здорового образа жизни, Алматы: 2002-3г.,с180
47. Наурызбаев А.Ж.« Ұлттық мектептің ұлы мұраты» Алматы. Ана тілі, 1995
48.Петрова И.И. «Здоровый образа жизни». Алматы:2003г,с 270
49. Қоянбаев. Р. М. Қоянбаев. Ж.Б. Педагогика Алматы. 2002
50. А. Бейсенбаева « Пәнаралық байланыс негізінде оқу процестерін
ұйымдастыру» Алматы 1995ж
51.Употребление алкоголя молодыми людьми в странах Евопы.Wolfqanq Setterto-bulte Biarne Bruun Jensen,Klaus Hurrelmann.Всемирная организация здровоохранения. Европейское региональное бюро. 2001г. 62 с.
52. М. Жұмабаев. Педагогика. Алматы: Ана тілі 1992ж, 45-82
53. Сембаев А.Ж «Қазақ совет мектебінің тарихы.-Алматы: 1973 45б
54. Павлов И.П.Полн сбор. соч. Изд. 2. Москва-Л изд-во АНССР ,1951
книга вторая .
55. Жалпы білім беретін қазақ орта мектебінің концепциясы //Қазақстан
мұғалімі» 2 мамыр, 1990 ж
56.Петрова П.П. « Педагогические основы межпредметных связей»
Москва: Высшая школа ,1985ж
57. Шапиро Б.М., Башмакова Л.М.«Здоровый образа жизни».Алматы, 2003г.
58 .Корсунская В.М. Жалпы биологияны қалай оқыту керек. М: Просвишение 2000г, 10-25б.
59. Абдрасилов М. « Междопредметные связи в преподавании изобрази-
тельного искусства и художественного труда в 5-7 классах ».
Автореф.Дисс. к.п.н. 1995 г.
60. Қожахметова Қ.Ж. Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі. Теория және
практика. -Алматы :1998ж. Республикалық баспа кабинеті.
61.Ильина Т.А. Педагогичемкое планирование в оброзоватнльных учереждениях.М: Просвищение М: 1995г, 15-36с
62.Безпалько В.П. Слагаемпе педагогический технологий –М: Педагогика, 1989г, 2-48с.
63.Қабдиқадірұлы К.Н. Манахов В.М. Оқытудың педагогикалық жаңа технологиясы.-Алматы: Республика баспа кабинеті, 2000ж.
64.Нағымжанова Қ. Педагогикалық иновацияның зерттеу.//Бастауыш мектебі, №3, 2001ж, 9-11б.
65.Бұзаубақова К.З. Жаңа педагогикалық технология.// Бастауыш мектебі, №5, 2005, 15-35б
66. Актуальные проблемы и перспективы формирования здорового образа жизни в рамках стратегии «Казакстан 2030». Комитет здравоохранения Министерство образавания ,культуры и здравоохранения Республики Казакстан.Наиональный Центр проблем формирования.Фонд народонаселения ООН. Программа Развития ООН.Pathfinder ih-ternftional USAID/ Алматы,1998 г., с200.
67. Здоровый образ жизни (методическое пособие).Национальный Центр проблем формирования здорового образа жизни .Британский Департамент по международному равитию при посольстве Великобритании в Республике Казакстан: Алматы 2001 г.,с 180.
68.Алметова Н. Интерактивлі әдістер кәсіптік шеберлікті шыңдайды.//Бастауыш мектебі, №6, 2005ж,3-5
69.Интерактивные методы обучения ЗОЖ. Методическое пособие по проблемам семинаров для школьников. Семипалатинск : 2003г.,с 44.
70.Бердібай Р. Ел боламыз десек. Алматы: ЖШС Қазақстан баспа үйі,
2000 ж, 100 -120б.
71. Ұлттық мектептерді модельдік қалыптастыру және басқару
//Қазақстан мектебі,№9, 1999ж 45-68б.
72. Мектеп ұлттық мәдениет ошағы. //Қазақстан мектебі, №11. 2002ж 45б
73. Теория и практика воспитательных систем./ Ред.кол. Л.И. Новикова
(отв.ред.)и другие.В 2-х кн.М: ИТП и МИО РАО, 42-53с
74. Қожахметова Қ.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғылыми
және теориялық мәселері.- Алматы 2003ж, 16-26б.

75. Сәрсенбаев Н. Обычай, традиции и общественная жизнь. Алматы,
Казахстан, 1965ж, 20-35б.
76. Бөлеев Қ. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге
дайындаудың теориясы мен практикасы. Тараз. 2001 ж, 34-58б.
77. Табылдиев А.Р. Қазақ этнопедагогикасы (оқу құралы) – Алматы: Санат,
1995ж, 17-42б
78. Жарықбаев. Қ. Қалиев С. Қазақ тәлім тәрбиесі.- Алматы:Санат, 1995 ж,7-5б
79. Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті.-Алматы:
Алматы кітап, 2006ж, 32-41б
80. Әлімбаев М Халық- ғажап тәлімгер.- Алматы: 2001,12-18б
        
        КОЛЛЕДЖ СТУДЕНТТЕРІНЕ САЛАУАТТЫ ӨМІР СҮРУ САЛТЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ АСПЕКТІЛЕРІ
(ВАЛЕОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІ)
Реферат
Жұмыстың көлемі мен құрылымы жұмыс 123 бет ... ... ... қоса 9 ... 6 ... ... қөркемделген.Жұмыста кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер қосымшамен
Жұмыстың ... ... ... ... студенттеріне салауатты өмір
сүру салтын қалыптастырда түрлі адам ... зиян ... ... ... шегу, алкогольді заттардан қорғану іс-шараларын қарастыруға
арналған.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері ... ... өмір ... қалыптастырудағы валеологиялық білім беріу ... және оны ... ... жүзеге асыру.
- тақырыптың мазмұнын әртүрлі әдебиеттер мен оқулықтарға теориялық ... ... ... ... ... ... ... беру;
- колледжде валеологиялық білу беру жүйесінің рөлі мен орнын анықтау;
- студенттердің валеологиялық білімдерін тест, ... ... ... ... ... ... жаңалығы - Колледж студенттерін салауатты өмір
салтын қалыптастырудың негізі болып ... ... ... беру
мәселелерінің алғаш рет зерттелуі.
- колледждегі оқу ... ... ... ... берудің ролі мен
орны анықталған.
- ... ... ... өмір ... ... ... берудің тиімді түрлері мен әдістері анықталған.
Қысқартылған сөздер
АҚТҚ- адамның қорғаныш тапшылығының қоздырғышы
БҰҰ-біріккен ұлттар ұйымы
БДДСҰ-бүкіл дүние ... ... ... ... ... арқылы берілетін инфекция
ЖҚТБ-жұқтырылған қоздырғыш тапшылығының белгілері
ЖҚТБ-жыныстық қатынастармен таралатын белгілер
ЖРВИ-жедел респираторлық вирустық инфекциялар
СӨС-салауатты өмір салты
СӨСҚПҰО-салауатты өмір сүрудегі педагогикалық ... ... ... ... өмір сүру салтын қалыптастырудағы валеологиялық ... ... ... ... ... беру ... ... Зиянды әдеттердің пайда болу себептері мен салдары............34
3. Колледждегі валеологиялық білім берудің дайындық
бағыты......................................................................
.....................61
2 Салауатты өмір сүру салтын ... ... ... ... ... негіздері
1. Валеология пәнін оқытуда пәнаралық байланыстарды
пайдалану
жолдары................................................................
....74
2. Валеологиялық білім беруді жетілдірудің тиімді ... ... ... беру ... ... бағытталған
іс-тәжірибелердің қорытындысы ... 1 ... ... ... ... (% көрсеткіші)
Сурет 2 Тәлімгерлердің түрлі тәрбие жұмыстарын бөлісуі
(сұрақталғандардың пайыздық көрсеткіші)
Сурет 3 Жас ерекшеліктеріне ... ... ... қыз балалардың саны
Жас ерекшеліктеріне қарай темекі шегетін ұл балалардың саны
Сызба 4 Валеологиялық ... ... мен ... 5 ... ... ... пәнін оқыту қажет
пе?
деген сұраққа студенттердің берген
жауабы
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаты жұмыста колледж ... ... ... ... ... қарастырылған. Cалауатты өмір салтын
қалыптастырудағы валеологиялық білімнің рөлі мен орны және оны ... ... ... зерттеу нәтижелері колледж студенттерінің
салауатты өмір салтын қалыптастырудың оқу-тәрбиесіне негіз болады.
Жұмыстың ... ... ... даму ... ... ... ... бағыттарының бірі «Азаматтардың
денсаулығын,білімін және ырысын жақсарту» делінген.Оның мақсаты: ... ... ... ана мен ... ... және ... күресу, темекі мен ішімдік тұтынудың ... алу, ... ... ... және экологияның тазалығын сақтау.
Еліміздегі әлеуметтік-экономикалық мәселелер,тұрғындардың қоныс
аударуы, республика ... ... ... ... ... ... да ... студенттердің
біліміне,олардың өз ... ... ... ... ... байқалып отыр [1].
Дегенімен салауатты өмір салтын және ... ... өмір ... ... ... беру ... ... Салауатты өмір салтының негізін, оның нормалары мен ережелерін
сақтаудың мұқтаждарын жасау үшін мектепке дейінгі және ... ... ... ... кезеңдерінде жүргізу керек. Осы кездегі жеке
тұлғаның әдептілік, адамгершілік,рухани,адалдық қасиеттері мен ... ... ... 1999ж 30 маусымдағы №905 қауылысында («Салауатты өмір
салтының комплексті ... ... ... ... ... ... өмір ... қалыптастырудағы білім беру саласының
рөлін күшейту;
- білім беру жүйесінің базистік оқу жоспарына ... ... ... ... ... ... беру жүйесіне АҚТҚ/ЖҚТБ індетінің алдын алу
шаралары;
- ... ... жүру ... ... ... өмір ... ... денсаулықты жақсарту және отбасын құруға даярлау;
- ... ... ... ... ... ... ... арналған көп сатылы білім беру
бағдарламалары енгізілді. ... ... ... ... ... бірін-бірі қайталайды.Соның нәтижесінде оқу прцесінде
оқушылардың жүктемесін көбейтіп өмір ... ... ... ... ... ... осы мәселе бойынша ... ... ... да ... рөл ... беру ... айтуы бойынша, влеологиядан қажетті оқу әдістемелік
материалдардың аздығына ... ... ... заманның пәні, ол
балалардың денсаулығын қалыптастыруға және ... ... роль ... ... ... ... ... ұйымдастыру, тиімді тамақтану
және психологиялық өзіндік реттелу және т.с.с ... ... ... ... ... ... ... және жоғарыда аталған ... ... ... ... ... жүргізеді. Осыған байланысты арнаулы
орта білім беру ... ... ... ... ... ... және дерлік дағдыларын ... ... ... ... оның ... және әдістемелік мәтінін қамтамасыз
етудің, әрбір сабақтың жүргізу жоспарын ... ... туып ... мазмұнына сай келетін көптеген ғалымдар мен педагогтар ... Атап ... ... ілімінің негізін қалаушы, әрі влеология
пәнін- пән ретінде ғылымға енгізген ... ... ... И.И. ... ... ... ... ғалымдар Сатбаева Х.К.және Жатқанбаев Ж [2].
Дегенімен де,қаншама ... ... да, әлі де ... ғылыми зерттеу жұмыстары,зерттеуді қажет етеді.
Сондықтан да, жоғарыда ... ... ... ... ... ... ала отырып, біз зерттеу ... ... ... салаутты өмір сүру салтын қалыптастыру
аспектілері»(валеологиялық білім беру ... деп ... ... ... салауатты өмір салтын қалыптастырудағы
валеологиялық ... ... ... ... және оны ... ... асыру.
Міндеттері
- тақырыптың мазмұнын әртүрлі әдебиеттер мен оқулықтарға теориялық және
практикалық талдаулар жасау;
-«валеология», «экология», «аспект» ... ... ... колледжде валеологиялық білу беру жүйесінің рөлі мен орнын анықтау;
- студенттердің валеологиялық ... ... ... ... ... ... валеологиялық білім беру жүйесін жетілдірудің әдістемелік нұсқауларын
жасау және оқу-процесіне ... ... ... Қазақсан құқық және ... ... ... процесі.
Зерттеу пәні Колледж студенттеріне салауатты өмір салтын қалыптастыру
аспектілірі.
Зерттеу әдістері Теориялық негіздеулерді ... және ... ... ... сауалнама (анкета,тесттер),
математикалық есептеу мәліметтерінің әдістері.Педагогикалық зерттеу
әдістері ... ... ... ... ... нұсқаулықтардың саралануы), жүйелі статистикалық әдіс.
Зерттеу жұмыстың жаңалығы Колледж студенттерін салауатты өмір салтын
қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... алғаш рет зерттелуі.
- колледждегі оқу тәрбие процесінде валеологиялық білім берудің ролі ... ... ... ... ... өмір салтының қалыптастыруда
валеологиялық білім ... ... ... мен ... ... ... теориялық және практикалық маңызы
- колледж студенттеріне валеологиялық білім беруде теориялық ... ... ... ... ... ... ... салауатты өмір ... ... ... берудің жағдайына талдау жасалған практикалық маңызы.
- колледж студенттерін дайындауда валеологилық ... ... бұл ... ... ... салауатты өмір салтын қалыптастыруда
валеологиялық білім беретін оқытушыларына пайдалануы.
Автордың жеке үлесі Зерттеу жұмысының ... ... ... ... және салалық ... ... ... ... нәтижелерін сыннан өтуі Зерттеу нәтижелері 2006жылы ... ... ... «Әуезов оқулары-5» конференциясында
және жалпы 2007-2008 ... ... ... ... мен ... ғылыми семинарларында баяндалды.
тақырыбы бойынша басылымдар ... ... 2 ... мен ... жұмыс кіріспеден 2 тараудан, 6 параграфтан,
қорытындыдан және әдебиеттердің тізімінен қосымшадан ... ... ... 6 ... 9 ... 9 ... құралған.
1 САЛАУАТТЫ ӨМІР СҮРУ ... ... ... ... ... ... Валеологиялық білім беру жүйесінің теориялық сипаты
Валеология - медицина ғылымдарының ... ... Ол ... ... Оның ... ... қойған мақсаты мен
міндеттері бар. Өз алдына дара ... ... ... ... ... өзінің еңбектерінде валеология тұралы ... ... ... ... ғылым интегралды түрде болуы керек». Оның
пайда болуы, дамуы және ... ... ... ... медицинамен, психологиямен, педпгогикамен және ... ... ... ... Жаңа ... ... ол міндетті түрде жүйеге ... ... ... ... ... ... денсаулығын арттыру, ауруды
болғызбау, ... ... алу. ... ... адам үшін ... Валеологияның пайда болуы, дамуы және қазіргі кездегі ... ... ... мен ... өсуіне
байланысты.Валеология – екі ... ... ... (сау ... ... ... туындайды. «logos» грекше (ілім, ғылым) деген сөз.
Валеология қазіргі ... ... ... сақтау ғылымы.
Денсаулық адамның рухани байлығы. Ол ... жер деп ... ... байланыста болады.
Табиғат байлығымен бірге өсіп, біте ... келе ... ... ... емдеу дәрігерлердің алғашқы
қадамынан ... осы ... ... ... ... қорғау
медицинаның бірінші міндеті ... ... ... ол ... ... 1960 жылы ... ... енгізген.Валеологияның
интегративтілігі ғылымдардың бір – ... ... ... адам денсаулығын күшейтеді.
Экология - айналаны сыртқы қоршаған ортамен тірі ...... ... ... ... ... ... ұғымды алғаш
айтқан адам – неміс зерттеушісі Эрнст Геккель. Ол ... ... ... ... ... дәлме-дәл аударғанда «үй туралы ілім, тұрақ
(мекен) туралы ғылым» ... грек ... ... ... ... ... орта факторларының денсаулыққа тигізетін әсерін
анықтайды. ... ... ... ... ... ... болу
керек.
Валеология тұлға денсаулығына ерекше мән ... ... ... ... үлес ... жолдары мен тәсілдерін
көрсетеді. Бұл ... ... ... ... Сонымен бірге,Қазақстан
Республикасында валеологиялық ... ... ... — адам ... ... жаңа бағыты. Ол латын тілінен
аударғанда "денсаулық" немесе "сау ... деп ... ... ... ... сала адам денсаулығы болып табылады. Валеология
интерактивті ... ол ... ... ... медицина,
педагогика, экология ғьшымдарының негізінде пайда болған. Бүл ғылымның
негізін қалаушы И.И. ... ... ... үлесі, ол "денсаулық"
түсінігіне деген жаңа ... ... ... ... бос ... ... болған жоқ. Валеологияның ... ... ... ... Оның элементтерін империялық ежелгі
халықтарда, антикалық рәсімдерден, орта ғасырлық схоластикадан, ... ... діни және ... ... кездестіре
аламыз.
Валеологияны және оның ғылыми концепциясын жасауға көптеген клиникалық
медицина, физиологиялық, гигиена, генетика және ... өзге де ... ... ат салыса қатысты.
Адамзат қоғамының ... даму ... адам ... ... мен ... ... олар ол кезде сауығу жолдарын іздеу арқылы
ғылыми және халық ... ... ... ... ... ... тәндік саулық ретінде қабылдап, көбіне көңілді ауру
себептері мен емдеу ... ... де ... адам ... ... ... үшін ... болса,
валеология денсаулықты сақтау мен күтуге, аурудың алдын алуға үйретеді,
яғни ағзаны ауруға ... ... ... ... денсаулықтың механизмдерін тануға мүмкіндік береді,
денсаулықтың ауытқуын ерте анықтайды, әлі ауру белгілері ... ... ... ... ... ... ... алады. Сонымен,
валеологияны онтогенезде адамның денсаулығын сақтап күшейту жайлы ғылым деп
те санайды. Бұл дұрыс ұғым ... ... ... ... ... ... сақтап, нығайтуы қажет.
Валеология термині қазір баршаға таныс. ... та оның шығу ... ... ... және мақсаты мен міндеттері жайлы әркім біле
бермейді. Сонымен ... ... ... өзі ... ... ... мен ... туғызып отыр [3].
Профессор Г.К.Зайцевтің анықтамасы бойынша, валеология дегеніміз
адамның өмір салтын сауықтыру ... ... ... басқару.
Валеология - салауатты өмір сүрудің негізі. Валеологиялық ... ... мен ... ... ... өз ... күтуге
үйрететіндігімен ерекшеленеді. Жеке тәжірибе мен ... ... ... талдануы валеологияда әзірге
қателік әдістерінің басым екендігін ... ... ... сақтау ұйымының "Денсаулық баршаға" бағдарламасы
бойынша денсаулықты нығайту мәселелеріне байланысты сүрақтардың шешімін
үйден, мектептен, ... мен ... ... ... өмір ... алып, еңбек ететін аймақтардан іздеу керек.
Қазіргі күнде біздің мемлекеттік ... ... ... ... емес, ал адамдардың өз денсаулығына деген жаңа көзқарасы әлі дүрыс
қалыптаспаған. Сондықтан да ... ... ... ... көп көңіл бөлуі қажет, әсіресе жасөспірім ... ... ... ... талабына сай валеологиялық білімді методологиялық және
әдістемелік қамтамасыз етуді қажет ... ... ... ... ... ... ... концептуалды негіздердің
аталуының әрекетілігі болып отыр.
Білім беру бағдарламалары көп ... ... яғни ... ... беру ... ... әсер етті деп айта ... ... ... ... ... білім беретін мектептерде,
орта және жоғары оқу ... ... ... ... ... беріп жүрген жоқ, олар балаларға дәл емес ақпаратты жеткізеді. Бұл
іс әрекетпен адамның ... ... ... ... ... ... мамандыққа сай тілдің болмауы оқу және әдістемелік
әдебиеттердің сапасына да өз ... ... Оқу ... ... оқу
әдістемелік кеңестердің экспертизасынан ... ... ... беру ... жиі ... білім беруде мұндай қарым-қатынас нәтижесінде валеология
оппоненттерінің сын-ескертпелеріне жол берілуде.
Бір айта кететін жайт, мектеп басшьшары валеологтардың, білім саласында
жүмыс ... ... ... қажетті оқу әдістемелік материалдардың
жетіспеуіне қарамастан, валеология қазіргі заманның пәні, ол ... ... және ... өте ... ... қозғалыс белсенділігін ұйымдастыру, тиімді тамақтану ... ... ... және т.с.с. валеологиялық өзекті мәселелердің
паллиативті шешімі болып табылады.
Мұның барлығы валеологиялық білім беру аспектілерін кешенді түрде ... ... ... ... дамуы мен салауатты өмір салтын
қалыптастыру стратегиясын жасау үшін ... ... ... ... мен ... ... керек. Зерттеу жұмысымыздың
тақырыбында «аспект» деген ұғымға түсініктеме беру ... еді. Енді ... ... ... ... ... ... жаңа мағлұматтар істің басқа
жағдайда екендігін түсіндіреді [4].
Әлеуметтік гигиенаға тән салауатты өмір ... мен ... ... ... ... ... ... өмір салтын қалыптастырудың барлық
кезеңдеріне ... ... ... Жаңа ... дәрігерлер,
педагог — валеологтар, социал — гигиенистер, биологтар, психологтар және
т.с.с. жасаулары ... ... және ... деп ... ... ... ... бұл педагогика мен профилактикалық медицинаның бірігуінен
туған.
Валеологиялық білім беруде педагогикалық қадам ерекше орын ... ... ... беру ... ... ... әдістерді
қолдану жатады. Валеология ғылымының дамуы салауатты өмір ... ... ... ... бір ... ... керек, ол
ұлттық генофондтың бұзылуының алдын алады, адамның адамгершілік физикалық,
психикалық, соматикалық және ... ... ... өмір ... іс ... ... арқылы және бейімделу арқылы
денсаулықты басқара білу, сондықтан да бұл іс әрекет білім беру ... ... ... ... ... маман баланың,
жасөспірімнің бойында қажетті мотивацияны ұялатады, ол ... ... және оған ... ... ... мүмкіндіктер
молынан туындайды. Педагогтар мен оқушылар бірлесе отырып салауатты өмір
салтын қалыптастырудың моделін жасаулары ... ... ... және ... қайраткерлері осындай модель бола алады. Бірақ та ... табу оңай ... ... ... ... ... мәдениеттері өте теменгі
деңгейде, оған басты себеп ... ... ... мен ... ... ... ... Сол себептен валеология негіздерін үздіксіз білім
беру ... ... ... мекемелер мен жалпы білім беретін
мектептерде, орта және жоғарғы оку орындарында оқыту ... ... ... ... ... өз ... дамып келе жатқан адам денсаулығын сақтап, нығайтуға
арналған ғылымның қалыптасу жолдары мен ... ... ... ... ... та ... омір ... жайлы білім әр түрлі ... мен ... және ... ... ... ... яғни ұзақ жылдар бойы оның ғылыми негіздемесі болған жоқ. Жоғарыда
айтылғандай, валеология ғылымының ... пәні адам ... ... да ... ... ... валеология ғылым ретінде,
сонымен қатар, профилактикалық медицинада тіршілік ете алмайды. Көптеген,
600-ден астам ғалымдар денсаулық ұғымына анықтама ... ... ... ... 50 жыддан астам уақыт өтті, ол да дәл
емес және оның үстіне ол ... ... ... ... ... ...... талабы мен ағза күшінің
арасындағы тепе-теңдік күйі». Кіші ... ... ... ... ... — бұл ... ... күйі, өзін-өзі реттеудің
жетілген күйі, барлық мүшелер мен жүйелердің гармоникалық ... ... ... ... ... түрде тепе-теңдікте болуы».
Подфизиологтардың айтуынша «денсаулық түрлі қоғамдық және ... ... ... қатысуға мүмкіндік беретін тіршілік».
Профессор В.П.Казначеев айтуынша, «денсаулық дегеніміз биологиялық ... ... ... ... максималді түрде тіршілік ету
барысында адамның оптималды еңбекке және әлеуметтік белсенді ... ... ... ... ... ... біртұтас,
көпқырлы динамикалық күй позитивті және негативті жақтарды қосатын/,
әлеуметтік және ... орта ... ... потенциалдық
жүзеге асыру кезінде дамитын және әрбір адамға ... ... ... ... ... ... ... беретін күй".
Жоғарыда айтылған анықтамаларды ескере отырып, профессор ... ... ... ... ... ... ... ол тіршілік ету күйінің
үздіксіз жалғасуы, бүл ... ағза ... ... ... ... ... соматикалық және ... ... ... ... мен ... оңтайлы қарым-қатынаста болады, қоршаған
ортаның өзгерістеріне бейімделеді, әр ... ... және ... ... кезінде фенотиптік талаптарға сәйкес ... ... ... ... ... ... кез-келгенінің болмауы жартылай ... ... ... ... ... ... ... тең".
Өзінің көлемділігі мен күрделілігіне қарамастан бұл анықтама денсаулық
ұғымына толық объективті түсінік ... ... ... ... ... тіршілік ету мүмкін емес, ауруды ... мен ... ... ... ұйымы және индивидтік ... ... ... ... ... оз денсаулығына деген
немқұрайдылықты қалыптастырады. Медицинаның қай қайсысы да білім ... ... ... ... ... ... ... қиын. Егер де білім
берудің мақсаты адамды дамыту болса, қазіргі мына ... ... ... мен ... ... ... ол ... Өмір салтын қалыптастыру,
денсаулықты сақтау мен нығайтуға үйрету.
Балалар мен жасөспірімдердің бойында салауатты омір салтын калыптастыру
кез-келген педагогтың ... ... да ... ... ... ... валеология кабинеттерін ашқан, оны көрнекілік құралдар мен
әдебиеттермен және техникалық қүрал-жабдықтармен жабдықтаған. Бұл ... ... ... ... ... мен ... ... береді, теориялық және практикалық негіздері қаланады,
ал ғылыми зерттеу жұмыстарын жұргізуге алған білімдерін тереңдете ... ... беру мен ... үйлестіру үшін аудандық білім
беру қызметі мен ... ... ... ... ... ... ... жүмысқа алу керек. Олардың міндеті
мектептерге әдістемелік және консультативті көмек ... ... ... ... валеологиялық білім берудің ... ... ... тарату, интерактивті әдістемелерді
үйрету және т.с.с. Бұрынғы одақ кезінде еліміздің педагогикалық ... ... ... ... медициналық курстарда оқыған. Оны аяқтаған соң
бітірушілерге "запастағы медбике" деген куәлік берілген. Өкінішке ... ... ... ... ... оқу ... ... Сондыктан да Қазақстан Республикасында валеологиялық білім
беру барысында мұғалімдерге жалпы валеологиялық білім беру ... ... ... ... 2030" стратегиясын жүзеге асыру барысында ... 1999 ... 30 ... №905 ... ... өмір ... бағдарламасы бойынша шешім қабылдады [6].
Салауатты өмір салтын қалыптастыру бойынша арнайы ... ... ... ... мекемелерге, мектепке, орта және жоғары оқу
орындарының оқу ... ... ... ... базистік жоспарына енгізу.
Барлық деңгейде санитарлы гигиеналы білім беру сапасын арттыру.
ҚР Үкіметінің шешімімен 2002 ... 29 ... №1446 ... ... шешімге өзгерістер мен ... ... ... өмір ... дағдысына үйретуді мектептерде, арнайы орта және
жоғары оку ... ... ... ... ... беретін мектептер мен
мектепке дейін ... ... ... 95% ... орта және ... ... 55-64% студенттерге валеологиялық білім берілуде. 1998-2001
жылы жасалған екінші ... ... ... 11-14 ... ... ... тарту 6% төмендеген, 15-17 жас аралығында 10,0% төмендеген.
18-19 жастағы топтарда 6% төмендеген.
Дәл ... жас ... ... ... ішу ... Сонымен қатар, мектеп жасындағы балалардың іш ауру ... ... алу ... ... саны ... ... ... білім беру өсіп келе ... ... өмір ... ... мүмкіндік береді, өз
денсаулығын сақтауға жауапкершілігін арттырады. Валеологиялық сауаттылық
қарапайым ... өз ... ... ... ... ... ... нығайтып, денсаулық деңгейін жоғарылатады.
Салауатты өмір салтын қалыптастыру процессі ... ... ... ... ... ... керісінше кең ауқымды қоғамдық құбылыс, оның
дамуы бірнеше ұрпақтарға ... мұны ... ... ... есінде
сақтауы керек.
Валеологиялық білім берудің нәтижесін болжаған кезде, денсаулықтың
жақсаруын күтуде асығудың қажеті жоқ. Ол ... ... ... өмір ... ... ... ұзақ мерзімді және ... ... та бұл ... таңда денсаулықты сақтаудың ең тиімді әдісі
болып отыр [7].
Жоғарыда аталып кеткендей, Ұлттық ... ... ... ... ... ... республикада окушылар арасында ... ... ... іс ... қарама-қайшы құбылыстар,
тыныс және ішек инфекциялары ауруларының төмендеп келе жатқандығын ... ... ... Н.Н. ... ... ... ... мүмкін емес:
"денсаулықты сақтау үшін, жеке адамның өзіндік күш жігер, ... Оны еш ... ... ... ... ... мақсаты В.В.Колбасовтың сөзімен айтсақ
"денсаулықты жоғалтпай білім алу, денсаулықты сақтау үшін білім алу" ... ... ... ... адамдардың жүрегі әлсіз болады.
Жоғарыда келтірілген түрлі теориялық негіздеулер мен бағдарламаларды
басшылыққа ала ... ... ... ... ... ... принциптерін төмендегі сызбада былай
өрнектедік: /сызба1/
Бұл сызбада валеология мектебін дамытуға үлестерін ... ... ... өз ... ... :
1. ... пен С.А.Назарбаеваның принципі: денсаулық дегеніміз- денені
шынықтыру және жаттығу;
2. А.А.Покровский мен Т.Ш.Шорманов: денсаулық жәек теңестірілген тамақ;
3. ... ... және ... ... ... ... қалыпты тамақтану және биологиялық белсенді заттар,
витаминдер:
5. К.К.Сатбаева: жеке бастың гигиенасы;
Өздеріңіз ... ... бұл ... ... өмір ... ... ... деп ойлайды.
Сызба 1 Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... салауатты өмір сүру салтын
қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... «Адам биологиялық белсенді заттар атты » кітабында ... ... рет ... ... ... ... валеология өз
алдына дара ... ... ... бастады. Ол ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... өмір сүру салты дегеніміз – биоәлеуметтік категория.
Салауатты өмір сүру ... ... ... ... іс-әрекеттеріне байланысты болады.Салауатты өмір сүру ... ... үй ... ... және рухани формаларын
қанағаттандыру үшін , қоғамдық ұжымдарда өзін өзі ... ... ... ... ... сөз ... ... саясатпен айналыспау, кез
–келген адамдарды жамандамау, ...... ... өзін ақылды деп
есептеп, басқаларды ақымақ ретінде көріу т.б. аулақ болу.Сонымен өмір ... ... ... мен ... ... прогресті дамуының
көрсеткішінің категориясы [8].
Салауатты өмір сүру салтының жоғары немесе ... ... ...... ... ... ... Адамның
психикасына, денсаулығына ағзаның функцияналды биологиялық қасиеттеріне де
байланысты болады.
Адамдардың биологиялық ерекшеліктеріне сәйкес салауатты өмір ... бір ... ... ... керек деп айту да дұрыс емес. Әр адам өзіне
тән қалыптасқан өмір ... ... ... Ол ... ... «ген»
арқылы беріліп отыруы мүмкін. Міне, осыған байланысты «салауатты өмір ... үш ... ... өмір сүру ... өмір ... ... өмір сүрудің стилі.
Салауатты өмір сүру деңгейі дегеніміз – экономикалық категория.
Адамдардың материалдық және ...... ... ... етілу.
Салауатты өмір сүрудің сапасы дегеніміз - әлеуметтік ...... ... ... ... (оқу ... мектептер) неше түрлі адам
денсаулығын қамтамасыз ететін комфортты мебельдер мен ... ... ... өмір ... ... ... - әлеуметтік – психологиялық
катигория – адамның ... ... ... өзін - өзі ұстап
және көрсете білуі.Белгілі бір қалыптасқан стандартты ұстап өмір ... өмір сүру ... мен ... өмір сүру ... ... келеді. Сондықтан да, адам денсаулығының жақсы және
жаман болуы салауатты өмір сүру стиліне байланысты болады. Ал, ... сүру ... және ... ... ... ... ... Сондай-ақ
тұлғаның биімділігіне байланысты болады.
Адамның жүріс-тұрысы оның тіршілікке ... ... ... ... ... жеке ... ерекшелігіне сәйкес өмір сүреді .Белгілі бір
ұжымдарға қалыптасып, сол жұмыс мүшесі болып сіңіп кетеді. ... ... ... ... ... ... қайнасып кетеді. Адамның басына түскен
ауыр жағдайлармен бөліседі. Адамның жүріс- ... бір ... ... ... ... ... үйлердің балалары сүйкімді тәртіпті келеді. Үлкенді аға,
кішіні іні деп ерекше ... ... ... тәрбие көрген балаларды
педагогтар бірден тани кетеді. Ал тәрбиені аз көрген балаларды ... ... ... оларды бірден байқап отырады [9].
Жалпы қазақ елін ежелден салауатты өмір сүрудің салтының ... ... ... ... не көрсең, ұшқанда соны ілесің» деп адамдар өзінің
ұрпақтарына үйретіп отырады. Өмір сүру ... мен ... ... ... өмір сүру ... ... ... өмір сүру
валеология ғылымының негізі болып есептеледі.
Салауатты өмір сүру ... ... ... іс ... ... ... тіршілік ету функцияларымен дамып отырады.
Бұлар денсаулықтың қалыптасуына және оның сақталуына, ... ... ... ... ... ... денсаулық қалыптасады. Жалпы алғанда
адам денсаулығы бірінші орында болуы қажет.
Бірақ жас жеткіншектер өздерінің денсаулығына онша мән ... ... ... белгісі,тәрбие жұмысының әділсіздігі. Сондықтан да балаларды
жас кезінен бастап денсаулығын сақтай ... ... ... келіп денсаулық зор байлық деген ұғым қалыптасады.
Жер шары халықтарына әлеуметтік-гигиеналық зерттеу жүргізу нәтйжесінде
жинақталған орасан көп ... ... ... ... ... ұйымы (ДДСҰ). Мына төмендегідей тұжырым жасады.
Жер шарының ... ... ... ... ... өмір сүру салтына байланысты екені анықталды.Бір
сөзбен айтқанда ... өз ... ... көз ... ... 17-20% ... экологиялық факторларға байланысты, әдетте ... ... ... өзгеріп отыруын табиғи құбылыс,оны мөлшерден тыс
өзгертетін адамдардың өздері (антропогендік фактор).
Әсіресе, тәрбиесі мен түсінігі аз ... ... ... ... жіберіп отырады. Ал,18-22% тұқым қуалайтын себептерге байланысты (оны
генотиптік себеп деп есептейді), 8-10% денсаулық сақтау орындарының қызмет
істеуіне байланысты деп ... ... осы ... ... ... дамытып, іске асыру
валеологияның міндеті.
Сондықтан да валеология пән ретінде мектеп және ... ... ... ... ... ... оқу орындарымен мектепке ... ... жүр ... ... студенттеріне арналған арнаулы
оқулық, оқу құралдары жетіспейді.
Оқыту процесінде Қазақстан Республикасының валеологиялық мектептерінің
тағайындаған принциптері мен тәжрибесін ... ... ... ... баласының ең бір бағалы қасиеттерінің бірі.
Сондықтан да ... өмір сүру ... ... ... ... ... [9.5б].
Қазіргі заманның көз қарасы бойынша, салауатты өмір сүру салты мына
төмендегі көрсетілген шарттармен сипатталынады.
Ең басты зиянды ... ... ... Зиянды дағдыларға жататындар; темекі
шегу,ішімдік ішу,наркотикалық заттар және т.б.
Салауаттану –денсаулық тұралы ғылым. Салауаттану-адамның ... оны ... ... ... Салауаттану ғылымы денсаулық физиологиялық,
психологиялық және әлеуметтік ... ... ... ... әдістері жөніндегі гигиеналық ... ... жеке ... жеке ... ... ... ... салауаттану-төменгі негізгі аспектілер бойынша адамның
гигеналық білімдері мен денсаулығын нығайту ... ... ... жеке ... ... ... үйін,тамақ өнімдерін,суды таза
ұстаудың санитарлық-гигиеналық ... ... ... ... тұру режимін, мектептегі температуралық режимді, партада дұрыс
отыруды қарастырады.
Б) қозғалыс белсенділігі-таңертеңгі гимнастиканы ... ... ... ... ... ... орындауды, спорттық және қимылды
ойындармен ... ... т.б. ... ... организімді су, күн, ауа ... ... ... ... ... ... түрлі ауруларға төзімділігін,
қарсы тұра алу ... ... ... ... мен ... ... ... мен психопрофилактка-бұл психоэмоцианалдық денсаулықты
нығайтуға арналған шаралар кешені.Яғни ... ... ... ... жаттығулар кешенін білу және орындар алу.
Құрбылар ... ... және ... адамдармен мейірімді қарым-
қатынастар орнатып, келіспеушілікті,ашу ызаны болдырмау.
Д) дұрыс тамақтану- денсаулық үшін тиімді тамақтану маңызды, яғни тағам
калориялы және ... болу ... ... ... барлық негізгі
тамақ өнімдері қамтылуы тиіс: ет, ... және ... ... жемістер,көкөністер, таза су.Тамақтану режимін сақтау,
яғни күніне 4-5 рет белгілі бір сағатта ... ... ... ... және тұзды, тәтті тағамдарды жемеу керек.
Е) жұқпалы ауруларды алдын ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын
уақытында жүргізу. Жұқпалы ауруы бар адамдармен қарым-қатынас жасаған
кезде гигиена ережелерін сақтау, ауру ... ... ... ... алдын-ала егіу жұмыстарын уақытында жүргізу.
Қоғамдық салауаттану–адам денсаулығын қорғау мен нығайту жөніндегі
дәрігерлік және әлеуметтік -экономикалық ... ... ... ... [10].
Қоғамдық салауаттанудың төмендегідей бөлімдері бар: Медициналық
салауаттану –отбасындағы, үйдегі,мектептегі, еңбек ... ... ... және жеке ... ... ... ауа су, топырақ т.б ... ... ... ... Қоршаған ортаға уландырғыш заттардың мөлшерден тыс
жібермеуін бақылайды. Сондай-ақ ауыз ... ... ... ... ауыл ... өнімдерінде
пестицидтердің болмауын қадағалайды.
Экономикалық салауаттану- адамдардың материалдық қамтамасыз етілуін,
олардың өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... құқықтарының бұзылмауын қабылдайды.
Әлеуметтік салауаттану-қоғамның ... ... ... ұйымдардың деңгейін және олардың адамдарға
әсерін зерттейді. Адам -тек биологиялық тіршілік иесі ... ... ... жеке ... ... ол ... қоршаған ортасына
байланысты болады.Сондықтан қоршаған ортаны қалай қорғаса,денсаулығын қалай
сақтайтыны,қорғайтыны соған байланысты болады.Ол ... ... ... ... ... жауапты.
Салауаттану – салауатты өмір салтының негізі: ... ... ... ... ... адам ... маңызды компаненттерінің
бірі.Көп денсаулығы мықты, ... ... ... адам ғана ... ... ... ... Кез келген әрбір адам физикалық, психикалық,
рухани әлеуметтік тұрғыдан денсаулығы мықты болу үшін салауатты өмір ... ... Әр адам дені сау, ... ... ... жақсы
қимылдауды, неғұрлым ұзақ жасауды қалайды. Денсаулықты сақтауға адам ... ... ... да ... ... президентінің «Қазақстан-2030» Жолдауында әрбір адамға ... ... ... ... алдын
алып,салауатты өмір ... ... ... ... ... өмір ... ... саясатқа
арналған орта-қоғам және ұлтты ... ... ... ... ... саулығы әрбір адамның ... ... және ... өмір ... орнықтырумен анықталады.
Салауатты өмір салты (СӨС)- адамның денсаулығын ... ... ... ... өмір ... ... ғана
мықты денсаулыққа ие болып, ... ... ... мен ... болады [11].
Салауатты өмір салтын қалыптастыру- денсаулықты сақтау мен ауруларды
алдына алудың ... ... ... ... ... ... өмір бойы ... бір мақсаттқа бағытталып, біртіңдеп және ... ... ... өмір ... ... адамның күнделікті
тіршілігінде саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға тәуелсіз
өзінің әлеуметтік және ... ... ... ... ... жетілдіруі деп жаттығуға, шынығуға дұрыс
тамақтануға,зиянды әрекеттерден ... ... және т.б. ... оқу ... өз ... жайлы өз білімдерін
меңгеріп, физикалық және психикалық денсаулықты сақтауға үйренеді.Адам
организімі тек ... ғана ... ... ... ... ... биологиялық тіршілік иесі болғандықтан,қоршаған ортадан
өмір сүруге қажетті қуат беретін әртурлі тағам өнімдерін ... ... ... және ... ... ... бір ... сақтап беріліп
тұруы тиіс.Аз ғана жетіспеушілігі немесе кейбіреуінің артық болуы түрлі
ауруларға себепші болады.
Адамның ... ... ең ... ... ... бір ... ... «мен» деген ұғымын сезіну.Бұл адамдар мен қарым-қатынас
жасай білу, келіспеушілікке ... ... ... ... қоғамда
өмір сүретіндіктен қоршаған ... ... ... ... ... болуы тиіс, денсаулыққа ... ... да зор мәні ... ... ... ... да зор ... адам ... ... ... ... да әсер ... ... ... толыққанды өмірге тек жақсы
денсаулық пен қол ... ... ... басты
құндылық. Денсаулық адамға қуатты сақтауға, қозғалыс жасауға және ... ұзақ өмір ... ... ... күйі ... ... және ... факторларға
байланысты болады.Егер адам организіміндегі барлық физиологиялық процестер
(тамақтану,тыныс алу, зат алмасу және т.б.) қалыпты жүрсе , онда ... ... ... дұрыс адамның организімде барлық
компананттер үйлесімді әсер етеді.Бұлар - ... ... тірі ағза ... ... (адам-әлеуметтік тұлға
ретінде),адамгершілік (адам-қоғамының өкілі ретінде) компаненттері.
Денсаулыққа әсер ететін ... ... ең ... ... ... және ... факторлар алады.Дүниежүзілік денсаулықты
сақтау ұйымының зерттеулеріне қарағанда адам ... ... ... ... адамның өз ... ... ... өмір ... ... салауатты өмір
сүруге – күрделі процесс.Барлығы да бұл істің өте маңызды екенін ... ... ... ... оганизімге әсеріне де үлкен көңіл бөледі.Ауаның және
судың ластануы организімде әртүлі ... ... ... ... ... ... экологиялық факторларға байланысты,
яғни ... ... ... ... ... ... улануы мүмкін [9.15].
Үлкен мидициналық энциклопедиядағы анықтама бойынша: денсаулық-адам
организімінің ... ... мен ... ... ... ... және ... да бір ауытқудың болмауы.Дүниежүзілік денсаулықты
сақтау ұйымының анықтамасы бойынша денсаулық-тек аурудың немесе физикалық
,психикалық және әлеуметтік саулық ... ... ... ... ... сыртқы орта
жағдайларына бейімделу сапасын және адам мен ... ... ... ... ... сыртқы және ішкі факторлардың өзара
әсерлесу ... ... ... оған ... күйінің,яғни аурудың болатындығын айқындайды.
Салауатты өмір салтын қалыптастыру
Егемен елдің туын көкке көтеретін,әрине өркениетті ұрпақ.Ендеше сол
елдің елдігін ... ... ... ... болу ... Өкінішке
орай,қазіргі кезде жасөспірімдердің бір бөлігі ... өмір ... ... ... ... барлымызға белгілі жайыт.
Сондықан бүгінгі білім беру жүйесінде ... өсіп ... ... ... ... рухани-адамкершілік қасиеттерін
қалыптастырған,қоғамдық ... ... және ... ... ... ... ... мемлекет және отбасы ... ... өмір ... ... ... ... ұрпақ тәрбиелеу кезек күттірмес міндет [12].
Бұл ... ... ... ... беру ... валеологияны оқыту ... ... ... ... ... өмір салтын қалыптастыру мен денсаулықты
сақтау және нығайту мәселелеріне айырықша мән беру ... ... ... ... ... ... дұрыс: сюжетті
ойындар,тест, реферат жазу, пресс-конференциялар, өткізу,ғылыми қарапайым
әдебиетпен және бұқаралық ақпарат құралдарымен ... ... ... ... білі мен ... ... ... салауатты өмір салтын қалыптастыру барысында көптеген іс-
шаралар өткізілуі ... ... ... ... бағыты салауатты өмір салтының
негізгі құралдарын орындау болып табылады,яғни баланың
• денсаулыққаа деген көзқарасын тәрбиелеу;
• жас ... ... ... ... мәдениетін,қозғалыстың қажеттігін
тәрбиелеу;
• жас кезден бастап дұрыс тамақтану
• зиянды әдеттердің алдын алу, осы заттардың зиянын түсіндіру.
Жоғарыда келтірілген түрлі бағыттағы негіздеулер мен ... ... беру ... денсаулықты күтудің айрықша белгілері т.с.с
дәйектемелерді негізге ала отырып, ... ... өмір ... ... нұсқасын жасадық: /сызба2/
Бұл сызбада салауатты өмір сүруді қалыптастырудың бағыттары беріледі:
1. Дене тәрбиесі және спортпен шұғылдану;
2. Қоршаған ... ... ... ... және ... ... Тамақтану, еңбек, демалу гигиенасы ;
5. Жеке және ... ... ... ... ... ... алдын алу;
7. Гиподинамиямен күрес.
Бұл бағыттармен жүргізілген жұмыс, валеологиялық білім беру жүйесін одан
әрі дамытады.
Сызба 2 ... өмір ... ... ... ... ... таңда республикамызда СӨСҚ қызметінің құрылымы мен жүйесі
құрылған. Оның құрамына ... өмір ... ... ... және 14 ... 9 қалалық (Астана, Алматы, Тараз, Жезқазған,
Семей, ... ... ... ... СӨСҚ ... кіреді.
Аудандық деңгейлерде де СӨСҚ орталықтары ұйымдастырылуда, мысалы,
Жамбыл ... 8 ... ... қызмет атқаруда. 180-нен ... ... ... /ДНО/ 1500 адам ... ... ... іске ... мақсатында 400-ден астам ... іске ... СӨСҚ мен ... ... алу бағдарламасын ғылыми
түрғыда негіздеу үшін ... ... ... ... қаласының
дәрігерлік академиясында (Солтүстік аймақ), Ақтөбе қаласында (Батыс аймақ),
Семей қаласында (Шығыс ... және ... ... (Оңтүстік аймақ)
қүрылған [13].
Салауатты өмір салтын ... ... ... маманданған
қызметкерлермен толық қамтамасыз етілді. Мысалы, 10 қызметкер медицина
ғылымдарының ... 14 ... ... ... қандидаты, 6
медицина ғылымдарының ізденушілері жүмыс жасауда.
Мәселелерді шешу үшін ведомство аралық ... ... ... қалалық аймақтарында салауатты өмір ... ... ... ... ... ... Білім беру
басқармасымен жүмыс жасайтын Республикалық басқару кеңестері, ... ... ... ... 2030" ... жүзеге асуын
бақылайтын "Халық денсаулығы" ... ... ... ... мен нығайтуға байланысты мәселелерді шешетін комиссиялар
құрылған. СӨСҚ-ға байланысты үгіт насихат мәселелері аудандық және қалалық
Мәслихаттарда ... ... ... асырылу қарқыны СӨСҚ қызметінің директоратында
квартал сайын өткізілетін жиналыстарда талданады. Онда ... ... ... ... ... ... жасалатын істер және СӨСҚ орталықтарының
аймақтарда жасап жатқан ... да ... ... және ... ... ҚР ... ... және қоғамдық
келісім министрлігімен, ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны ... ҚР ... және ... ... ... ұйымдармен келешекте
бірігіп жүмыс жасау келісім шарттары жасалған.
ТМД мемлекеттерімен жасалған ... ... ... ... өмір ... ... ... Орталық Азия
мемлекеттерінде кең таралуда. Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан мамандары
біздің жаңа ... бен ... ... өз ... ... бар. ... кезде СӨСҚ Қырғызстандағы,
Тәжікстандағы және Өзбекстандағы осы тектес ... ... ... ... ... алып отыр. Тәжірибе алмасу мақсатында ТМД
мемлекеттерінің мамандары Ұлттық ... ... ... ... конференцияларға, СӨС мамандарын даярлайтын ... және ... ҚР СӨСҚ ... ... ... ғылыми-
әдістемелік материалдарын пайдалануға мүмкіндік беріледі.
СӨСҚ қызметінің негізгі бағыттары. Қазақстан 2030 жылдарына ... ... ... ... ... ... ... өмір салты"
кешенді бағдарламасы, "Салауатты өмір салтын ... және ... ... ... және ... ... жүзеге асыру
үшін келесі міндеттемелерді орындау қажет: білім беретін және аурудың алу,
СӨС мамаңдарын даярлау ... ДДҰ ... ... түсу және ... аурудың алдын алу бағдарламаларына ғылыми тұрғыдан қолдау көрсету,
жаппай халықтық іс-шаралар ... ... ... ... жаңа ... ... және ... халықты СӨСҚ
мәселесіне байланысты хабардар етіп отыру, аурудың ... алу ... ... ... ... мамандарын даярлау және қайта даярлау.
СӨСҚ мамандарын даярлау негізінен медициналық немесе педагогикалық сала
қызметкерлерімен өткізіледі, олардың профилактикалық медицина ... ... ... ... ... — бұның барлығы
қызметтің дұрыс ұйымдастырылуына қажетті жағдайлар. Осыған сәйкес ҚР Білім,
мәдениет және ... ... ... 14.12.98 жылғы № 594
бұйрыгына негізделіп СӨСҚПҮО базасында салауатты өмір салтын қалыптастыру
мәселелерімен ... ... ... ... орталық
құрылды.Оның негізгі мақсаттары төмендегідей:
Салауатты өмір салтын қалыптастыру ... ... ... ... ... оку, білім беру ұйымдарына валеология пәнін енгізіп,
дамыту.
Міндеттерді жүзеге асыру мақсатында, ... өмір ... ... ... ... Ұлттық Орталықта СӨС қалыптастыратын
мамандар үздіксіз даярланып, курстар мен семинарлар өткізілуде, аудандық
және қалалық ... ... ... ... мен ... мамандар оқытшуда, сонымен қатар, ... ... ... ... сақтау жоғары мектебіңде, Қазақ мемлекеттік
спорт және туризм академиясында және ... ... ... ... ... арнайы валеология факультеттері ашылған. СӨС-ның
жекеленген аспектілері бойынша медицина жөне ... ... ... аурудың алдын алу мақсатында ... және ... ... 1-2 ... семинарлар үнемі өтеді. Бүгінгі күнге дейін СӨСҚ
орталығында 20 мыңнан астам СӨС мамандары ... ... 70 ... ... ... де, ... ... дайындау, оларды өз
саласы бойынша қызметпен қамтамасыз ету АМСК деңгейіндегі денсаулық сақтау
үйымдарын және ... СӨС ... ... ... ... келтіріп отыр [15].
СӨС мамандарын даярлауды одан әрі жетілдіре түсу ҚР Үкіметінің 2002-
2004 жылдардағы бағдарламасымен қолдау ... яғни ол ... ҚР ... ... —2030 Даму ... дамыту іс шаралары
жайлы" № 827 бүйрығы. Алдағы уақытта АМСК ... үшін СӨСҚ ... жылы 40% ... ... ал 2003 жылы ... санын 70% дейін арттыру
міндеті көзделіп отыр. Бүл көрсетілген міндеттемелерді жүзеге асыру үшін ҚР
Денсаулық сақтау министрлігінің тарапынан ... ... ... ... ... ... оқу орындарында аурудың ... алу ... ... үшін ... ... мен ... ... 596 бұйрық
2002 жылдың 21 маусымы) және "Салауатты өмір салтын қалыптастыруға қажетті
тренерлерді дайындауға арналған ... ... (№ 634 ... 2002 ... ... мен ... мемлекеттік дәрігерлер білімін жетілдіру институты
бірігіп денсаулықты нығайту және аурудың алдын алудың Бас кафедрасын құрды,
ол кафедрада АМСК ... ... ... ... дайындайды,
тақырыптық циклдар бойынша СӨСҚ ұйымдарының мамандарын даярлауға және қайта
даярлауға қатысады. Бас кафедраларды ... ... оқу ... ... ... өмір салтын қалыптастыру бағдарламасы
бойынша студенттер арнайы диплом алады, сөйтіп, ... ... алу ... ... ... ... барлық медициналық жоғарғы оқу
орындарын тәмамдаушы түлектер, институттарда білімін көтерген ... ... ... ... ... және дипломнан кейінгі салауатты өмір
салтын қалыптастыру проблемалары бойынша кәсіби маман болып шығады.
Медициналық ... ... СӨСҚ ... ... курстар жұмыс істеуде. Сонымен қатар медколледж окушылары мен
орта медициналық ... бар ... мен ... ... ... алды және ... ... тренерлерді даярлау жүзеге асырылуда.
Білім беру саласындағы валеология пәнінің мұғалімдерін даярлау әрдайым
өткізілетін семинарлардың тұрақты және ұзақ ... ... ... нәтиже берген жоқ. Бүгінгі танда жалпы ... ... тек 20% ғана ... ... ... ... ... ал қалған мектептерде бүл пәнді негізінен биология
пәнінің мұғалімдері жүргізеді. Ал олар ... өмір ... ... ... толық білмегендіктен, оқу барысында ұмыт қалдырады
(мысалы, тиімді ... ... ... ... алу, ... хабардарлығы, т.с.с). Осының нәтижесінде оқушылардың салауатты
өмір салты ... ... ... төмен деуге болады. Осы мәселені
шешу үшін ҚР ... ... ... бағдарламаны жүзеге асыру
мақсатында, яғни білім жүйесіндегі ... осы сала ... ... үшін салауатты өмір салтын қалыптастыру, аурудың алдын
алу және денсаулықты нығайту ... ... ... арнайы курс
ашып оқыту қажет [16].
Валеология бойынша ... ... ... өмір ... ... ... мен ... жұзеге асырудың бірі
балалар мен жасөспірімдердге үздіксіз білім беру барысында валеологияны
оқыту, яғни, валеологиялық ... беру ... ... 1998 жылы ... және денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығы бойынша валеология
бағдарламасы жалпы білім беретін мектептерге орта және жоғарғы оку
орындарына 1998-1999 оку жылдарында енгізіле бастады. ... ... ... ... ... ... ... жалпы білім
беретін мектептерде валеология бағдарламасы 3,5 млн оқушыларға оқытылуда
91,6%, мектепке дейінгі балалар бақшасында
96,3%, орта арнайы білім беретін ... және ... оқу ... оқытылуда.
Республика мектептеріндегі сараптама зерттеу жұмыстарының көрсетіп
отырғанындай, оқушылардың жеке бас гигиенасына ... ... ... 1998 ... ... 34%-ға өскен, СӨС нормалары мен ережелерін орындау
60% өскен, дене ... 18% ... ... ... саны 20% азайған,
спирттік ішімдік ішетіңдердің саны 5%-ке ... ал ЖЖБА ... ... ... алу ... білімдері 52% артқан. Кейбір аймақтарда оқушылар
арасында сары ауру сырқатымен ауыратын ... саны 10%-ға ... ... ... ... ішек ... және ... жолы ауруларымен
ауыратын адамдардың саны 18% төмендеген (Жамбыл, Батыс Қазақстан). СӨСҚ
мәселелері бойынша ... ... ... 65% артқан; дене шынықтыру
белсенділігі 3 есеге; ЖЖБИ және ЖТИС алдын алу 45% артқан; спирттік ішімдік
пен ... ... ... ... ... 30% ... Бағдарламаны
одан өрі жетілдіре енгізу үшін ... беру ... ... координациялық кеңесі кұрылды, қазіргі ... ... ... ... ... қолдауымен оқу құралдары мен ... оқу ... ... ... ... мамандарымен бірігіл 5-6 сыныптар аралығында
валеология пәні бойынша арнайы оқулықтар мен ... ... ... ... беру ... ... ... консепциясы
жасалды, оқушылар мен жоғары оку ... ... ... алуына
стандарттар дайындалды.
2003 жылы СӨСҚПҮО ҚР Білім және ғылым ... және ... ... ... ... ... "Балалар мен жасөспірімдердің
психикалық денсаулығын қалыптастыру процесіндегі мектеп психологиясы" атты
түңғыш жобасын енгізе ... ... ... ... ... тәжірибеге
сүйене отырып, жергілікті деңгейде келесі тиімді профилактикалық жұмыстарды
жүргізу ... ... мен ... ... жауапты іс әрекет пен дағдыны қалыптастыру.
Салауатты өмір ... ... ... ... ... мен ... ... халық қолы жететіндей
дәрежеде болуын қамтамасыз ету.
СӨС қалыптастыруда мемлекеттік саясатты ... ... ... ... ... тандаудағы басымдық - балалар, жасөспірімдер, жастар.
Халықтың ақпарат алу деңгейін жақсарту мақсатында, ... ... ... ... оны ... ... қалыптастыру
үшін үйлестірушілер әр түрлі ... мен ... ... топтарға ақпаратты білім тест материалдарын қолдану, интерактивті
әдістерді қолдану; ... ... ... ... ... ... ... білім беру мақсатында білім беру
орталықтарын құру, ... ... және ... ... ... құру ... [18].
Соңғы жылдары аурудың алдын алу және денсаулықты нығайту мәселелерімен
айналысатын халықаралық және ... ... ... ... ... ... ... түсті: бірігіп республикалық семинарлар мен
конференциялар өткізу, кең ... ... мен ... ... ақпараттық білім және әдістемелік материалдарды ... ... ... ... ... профилактикалық бағдарламалар сапалы, жаңа деңгей
жетістіктерін көрсетуде. Ғылыми қолдау бар және оны тиімді ... ... ... бар: ДДҰ ...... нығайту мектептері,
салауатты университеттер, салауатты қалалар, салауатты жүмыс орындары,
ауруханалар ... өмір ... ... ... нығайту
орталықтары, темекі тартушылықпен күрес орталықтары, тамақгануды реттейтін
орталықтар, салауатты өмір дағдыларына үйрететін орталықтар ... ... ... ... ... білім беру орталығы қүрылған,
онда 2002 жылдың мамыр айы мен қыркүйек айлары аралығында 50 ерікті түрде
жалданушылар ... мен ... 30 ... 10 ... ... алып ... ... халық үшін аурулардың алдын алу және ... ... ... ... ... алуға қажетті тақырыптарды
қамтитын білім стандарттары жасалған.
Алкоголизм мен темекі шегу бағдарламасы
Статистикалық ... ... ... ішімдіктерді ішу мен темекі
шегушілік дүние жүзінде кең тараған және ... ... ... бір ... болып табылады. Сонымен қатар, спирттік ішімдіктер ішу
көптеген жайсыздықтар туғызады, кейде ол медициналық ... ... ... және ... қиындықтар да туғызады. Денсаулық сақтау
әлеуметтік қамтамасыз етілу көлік және ... ... ... және ... жұмыс орны мен өндіріс қоғамның негізгі секторлары болып табылады,
олар жиі спирттік ... ішу ... ... зиян ... ... болып
табылады.
1998 жылғы СӨСҚПҮО-ның халықтың өмір ... ... ... ... ... ... Қазақстанда 12 жастан жоғары 28% адам
темекі тартады. Оның ішінде көп темекі тартатыңдар ер ... ... қала ... және 65% ауыл ... ... арасындағы темекі
шегетіңдер 17% қала жөне 8% ауыл ... ... ... ... ... ... 21% ... Ал 12-14 жас арасындағы балалар 10% құрайды.
2001 жыды қайта зерттеу жұмыстарын өткізген ... ... ... ... 5% ... ... Ол әсіресе
29 жастағылар арасында айқын байқалды: 12-14 және 18-19 жастағы
топтар арасында 6% ... 15-17 ... ... 11% ... ... ... 8% ... ҚР жыл сайын орта есеппен ... ... 20-25 мың адам ... Оған өкпе рагы, жүрек аурулары және
өкпенің ... ... ... жиі ... ... ... ... нәтижесі бойынша Қазақстан халқының 51% айына 1
немесе 2 рет спирттік ішімдіктерді пайдаланады. Балалар ... ... ішу — 20% ... ... арасында — 64% қүрайды, 20-29
жас арасындағы жастарда — 74% ... ... ... — 63% ... ... ... 12-15 жас ... татып
көрген.
1998-2000 жылдар көрсеткіштерін динамикада қарайтын болсақ, спирттік
ішімдіктерді ішу ... ... ... болады, әсіресе жас
адамдар арасында (12-14 жастағыларда 20%-дан 7%-ға дейін төмендейді, 18-19
жас аралықтарындағьшарда ... 45%-ға ... ... ... мен ... ... ... күресу
бағдарламасының ұлттық стратегиясы ҚР Үкімет қаулысымен 1999 жьшы
30 ... № 905 ... ... өмір ... ... ... ... қатар, 2002 жьлдың 10 шілдесінде ҚР
"Темекі тартуды шектеу мен оның ... алу" атты Заң ... Заң ... мен ... ... ... ... мәдени қызықтаушы
немесе спорттық жиыңдарда темекіге жарнама жасауға; жекелеген қоғамдық
орьшдар мен ... ... ... ... 18 ... ... адамдарға
темекі сатуға тыйым салынады. Заң жеке ... мен заң ... ... ... мен оның зияны жайлы ақпаратты кез келген
адамдарға таратуды бақылайды ... ...... ... мен ... ... ... деңгейін төмендету, зиянның алдын алу, ... ... ... ... ... ... міндеттері
1. Темекі мен спирттік ішімдіктерді таратуды реттеу мен оны ... және ... ... ... ... ... ... базаны қүру.
Ақпараттық білім беру мақсатында БАҚ-ның бар ... ... ... ... ... ... ... зияндығы жайлы жан-
жақты ақпарат алу.
Темекіні қоям деушілерге көмек көрсету (жаңа технологияларды енгізу ... ... ... ... ... ... мен сайыстарды өткізу
және т.с. с).
Темекі тартудың алдын алу мен спирттік ішімдіктерді ішуге қарсы ... ... ... ... топтар: жасөспірімдер мен жастар, фертильді (бала туу
жасындағы) жастағы әйелдер мен ер адамдар, БАҚ қызметкерлері, ... ... және ... емес үйымдар [21].
Бағдарламаның жүзеге асырудағы нәтижелері. Міндеттерді жүзеге асыру
мақсатында СӨСҚ ... ... ... ... сақтау үйымдары, білім, спорт саласы үйымдары мен темекі тартуды
шектеуге бағытталған іс шаралар жасалды, ... ... ... ... қала әкімшіліктерімен темекі өнімдерін сату мен реттеу бойынша түрлі
шешімдер қабылданды және ... ... ... ... мен ... ішімдіктерді қолданудың денсаулыққа зияндығы
жайлы ақпарат келесі тәртіп бойынша жүзеге асырылады:
Валеология пәні бойынша оқыту бағдарламаның ... ... ... енгізілуі, онымен 3,5 млн. мектеп балаларына, 1 млн. астам
арнайы маманданған орта оку ... ... ... оқу орындарында
1,5 млн. студенттерге білім беру.
БАҚ-ын пайдалану — озге қауіп ... ... ... ... жатқан хабарлар мен жарияланатын баспа материаддардың 3-5% ... мен ... ... ... ... ... күн", дүниежүзілік сайыс "Темекі тартуды таста
да, жең" және онымен байланысты айлықтарды откізуге республикалық ... ... ... мен ... стационарлы емдеу іс
шараларын откізу барысында үгіт-насихат жүмыстарын күшейте түсу және т.с.с.
ДНО ... ... ... мен ... ... ... ... орталықтарды ұйымдастыру, денсаулықты нығайтуға
арналған ... ... ... ... ... ... ... мектептер" бағдарламаларын құру.
Іс-шараларды жұргізу барысында темекі шегудің төмендегенін байқауға болады,
әсіресе, ұйымдасқан ұжымдарда (мектеп ... ... ... ... ... өмір ... қалыптастыру
проблемалары орталықтарымен темекі тартуға қарсы ... ... бірі - ... ... ... да, жең" ... ... Ең
алғаш Қазақстанда Халықаралық темекіге қарсы Дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... қосқанда 1998 жылы
450 адам қатысты, 2000 жылы олардың саны 5891 жетті, ал 2002 жылы ... ... ... ... ... ... қатысқан адамдардың 15-
25% жыл бойы темекі тартпайды. Неғұрлым ... көп адам ... ... ... ... саны ... ... жоспар-Нормативтік-құқықтық базаны жетілдіре түсу, "Спирттік
ішімдіктерді тұтынуды шектеу саясаты" атты ... ... ... тартуды шектеу туралы заңды жетілдіре түсу, заң асты актілерін
ұйымдастыру және енгізу.
-Жасөспірімдер мен ... ... ... шегу мен ... ... ... тигізілетін ықпалға қарсы тұруға бағытталған ақпараттық - білім
беру бағдарламасын жүзеге асыру.
-Қоғамдағы адамдардың ... ... ... ... ... ... түсу және ересек ... ... ... ... мәдени тұрғыда көзқарастары мен дағдыларын қалыптастыру.
-Темекі шегу мен спирттік ішімдіктерді ... ... ... ... және оны ... мен ... арасына енгізу.
"Темекі шегуді таста да, жең!"-атты Халықаралық ... ... ... және ... өмір ... ... және насихаттау [23].
СӨСҚ ұйымының қызметі профилактикалық бағдарламаларды жүзеге ... ... ... ... ... ... іс ... патологиялар мен әлеуметтік
негіздемелердің алдын алу,
-жұқпалы аурулар мен туберкулездің ... ... мен ... ... ... ... ... сақтау.
ДДҮ жобалары, интеграциялық бағдарламалар.
ЖЖБИА, ВИЧ\СПИД-тің алдын алу ... ... ... ... ... ВИЧ - ... Қазақстанның барлық аймақтарында
тіркелуде. 2002 жылдың 1 ... ... ВИЧ ... ... адамдар тіркелген, оның 68 СПИД-пен ... ... ... ... ... ... секілді бағаланады. Ол індет тек ... ... және ... денсаулыққа ғана зиян емес, сонымен
қатар, ВИЧ инфекциясына шалдығуды 10 есеге арттырады. Ал ЖЖБИА көбіне ВИЧ
ауруьшен ... ... ... ... ... атты ... ... 2001-2005 жылдарға жасалған, Қазақстан
Республикасындағы СПИД эпидемиясына қарсы ... ... ол ... ҚР 2001 ... 14 ...... үкімет шешімімен қабылданған [24].
Бағдарламаның мақсаты: ... пен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мен білім беру бағдарламасын жүзеге ... ... СПИД пен ... жайлы, олардың алдын алу жайлы хабардар ету.
Халықтың ... ... және ... іс ... ... ... және жетілдіру.
Волонтерлік қозғалыстарды дамыту, лидерлер мен әлеуметтік қызметкерлерді
дайындау.
Барлық осы ... ... ... ... ... ... ... (нысаналы) топтар:
Жасөспірімдер мен жастар.
Педагогтар мен медицина қызметкерлері.
Есірткілерді иньекция арқылы түтынушылар (ЕИТ).
Коммерциялық секс ... ... ... ... нәтижелері. 1998 жылдан бастап салауатты өмір
салтын қалыптастыру проблемаларының Үлттық ... ... ... алу
мәселесімен айналысады, мемлекеттік, қоғамдық және халықаралық ұйымдармен
тығыз байланыста қызмет ... оқу ... оқу ... ... ... оны ... үлкен жұмыстар жасалуда. Бүгінгі таңда жалпы ... ... ... пәні оқытылады. Осы пәннің аясында "Зиянды
заттарды қолданудың алдын алу", "ВИЧ/СПИД-тің алдын алу", ... ... т.б. ... ... ... ... ... күнге дейін ВИЧ/СПИД, ЖЖБИА, аурудың аддын алу мен
салауатты өмір салтын қалыптастырудан 5000 ... ... ... қызметкерлері, волонтерлар және журналистер білімдерін көтерді,
курстан өтіп даярланды. "Тең-теңге" ... ... ... ... волонтерлік қозғалыстар үйымдастырылды. ... ... ... ... 15 ... ... беру
материалдары мен 7 әдістемелік қүралдарды жарыққа шығарды. Орталықтың
келешектегі басты мақсаты ВИЧ/СПИД-пен, ... ... ... алу ... мен ... ауру жайында ақпаратпен қамтамасыз ету. Олардың
салауатты өмір салтын үстануға ... ... ... жеткізіп, қауіпсіз
өмір сүрулеріне ықпал ету ... мен ... ... есірткілерді пайдаланудың алдын алу"
бағдарламасының жүзеге асырылуы.
Бүгінгі таңда психоактивті заттарды қолдану ... ... ... ... ... өзекті мәселелердің бірі. Бүл мөселе
Қазақстанды да айналып өткен жоқ. ... ... ... жылдары
елімізде, әсіресе, жастар арасыңда кең етек алуда.
Қазақстан Республикасында 2002 жылғы 1 ... ... ... 50.000 ... ... ... пайдаланатын адамдар тіркелген. БҰҰ-ның
жылдам бағалау сарапшыларының есептеріне жүгінетін болсақ, Қазақстандағы
есірткіні пайдаланатын ... саны 500.000 ... ... яғни 10 ... Оның 2/3 немесе 400.000-ын жасөспірімдер мен жастар қүрайды. Әрбір
есірткі шегетін жасөспірім 1 жыл ішінде кем дегенде ... 10 ... ... дағдыландырады. Әйелдер арасында да есірткі қодданатындар
саны өсіп келеді. Олар ... ... ... ... ... Егер ... жылы әйелдер арасында түрлі есірткі заттарды қолдану салдарынан 7,2%
адам психикалық ауруларға душар болса, 2000 жылы ... саны екі ... 12,5% ... ... заң ... санының өсуіне есірткіні жиі қолдану да
басты себеп болып отыр. Соңғы 4 жылда ... ... ... саны 5 есеге артып, 17,5 мыңға жеткен.
Есірткіге тәуелділіктен емделу қазіргі ... тек ... ... үстірт
қарастырылуда. Тәуелділік ауруынан айығу, емделу өте қиын, үзақ ... ... ... ... нәтижесі сәтсіздіктерге көп үшырайды. Сол
себептен, ең ... ... ... ... бір жолы ол ... ... ... жүргізу.
"Салауатты өмір салты" кешенді бағдарламасының басымды бағытының бірі
"Есірткілерді қолданудың алдын алу" болып табылады. Оның негізгі ... ... мен ... ... ... заттарды қолдануды азайту.
Негізінен көп көңіл бөлетін ... 19-29 жас ... ... 7-19
жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдер, ДДСҰ-ның мамандарының ... ... ... ... ... ... жас аралығындағы балалар екен. Есірткіге деген төуелділік ауруы
жылдан жылға жасаруда, ал оған жастардың көп қызығуының ... ... ... ... ... ... бұл өмірде барлық нөрсені жасап, ұстап,
пйдаланып көру; іш ... ... ... дем алу үшін; ... ... ... "ақ ... болмас үшін; ләззат алу ... ... ... ... ... жасы ... немесе лауазымы жоғары адамдардың
қысым көрсетуінің нәтижесінде; сән үшін.
Бұл себептерден байқайтынымыз, егер жастар ... ... ... өмірлеріне жауапкершілікті сезінсе, салауатты өмір салтын ұстанса
есірткіге деген ... ... ... ... ... ... алдын алу жүмыстарын нашақорлармен емес, дені
сау балалармен, қауіп тудыратын жастағы жасөспірімдермен ... ... ... ... деп ... ... ... бар балалар, нашақорлар мен маскүнемдер отбасынан ... және ... ең ... ... ... ... достары, мектебі. Есірткіге тәуелділіктің алдын алу ... ... ... ... ... ... ... басым көңіл бөлінетін мәселе есірткіге тәуелділіктің
әлеуметтік жағынан болу ... ... соңы неге ... соғатынына
көздерін жеткізу қажет. Әңгімелесу барысыңда, алдын алу жүмыстарында
балалардың есірткіге қызығушылығын ... ... ... ескерген дүрыс.
Сондықтан, бүл жүмыстарды іске асыруда балалардың көмегі, әңгімеге қатысуы
да өте ... үшін ... ... келесі мәселелерге бағыттаған жөн:
Зиянды заттарға теріс көзқарасты қалыптастыру.
Салауатты өмір салтын қалыптастыру арқылы өмір ... ... ... ... жоғары кәсіби мамандыққа/, ... ... өзі ... ... білуге, алдына мақсат-міндеттер қоюға, әр нәрсеге
жауапкершілікпен қарап, сезінуге, өзін-өзі сыйлауға, әрдайым шыншыл болуға
тәрбиелеу.
Әңгімелесу, араласу дағдысын ... ... ... әділ болу ... ... шешім қабылдап, өз іс әрекетіне жауап бере ... ... ... мұғалімдер мен балалармен бірігіп тәрбиелік жүмыстарын
өткізу.
СӨСҚПҰО-да волонтерлар, ... ... ... мен ... ... арнайы білімдерін көтеруге арналған
тренингтер мен семинарлардан жүргізуге бағытталған ... ... ... ... қолдауымен Үлттық Орталықта екі ақпараттық
білім беретін ... ... ... Оның бірі Алматы қаласында, екіншісі
Астана қаласында. "Жастар - жастар үшін" атты жастардың ... ... ... ... ... түрлі топтарынан жиналған, түрлі
әлеуметтік деңгейдегі жастар ... ... мен ... ... ... кезінде олардың өмір, тәрбие, ... ... СӨС ... көзқарастары ашық айтылып пікір түйінделеді.
Әлеуметтік белсенділікті арттыру, денсаулықты ... ... ... ... туралы да кеңеседі.
2000 жылы БҮҮ басқармасының қолдауымен "Есірткісіз өмір ... ... ... ... ... Сайыс негізінен Қазақстандағы есірткі
мен заң бүзушылыққа қарсы тақырыпта болды. Қазақстанның ... ... ... ... сынып окушылары өз жұмыстарын сайысқа жолдады.
Республикада жыл ... ... ... арналған кең көлемді акциялар
/митингілер, шерулер, сайыстар, спорттық іс-шаралар/ ... ... ... ... 30 мыңнан астам жастар қатысты.
2002 жылдың мамыр айында алғаш рет "Жастар нашақорлыққа, ... мен ... ... ... атты ... Форум өтті. Оған әр
түрлі жастар ... ... ... мен ... қатысты.
Нашақорлықтың алдын алуға ... ... ... ... ... ... барлық аймақтарын қамтыды. Түрлі
деңгейдегі басылымдарда ... ... ... ... көрді. СӨСҚ
облыстық орталықтарында қазақжөне орыс ... 85 ... ... ... ... кітапшалар 10 мың тиражбен шығарылды. Есірткіні
қолдануға қарсы алдын алу бағдарламасын өмірге тұрақты кіргізу үшін ... ... ... отыр.
Ақпараттық білім беру бағдарламасын жасап, жасөспірімдер мен ата-
аналарға, педагогтарға, ... ... ... ... ... оқу орындарында "Тең-теңге" ... ... ... жұмысын дамыту.
Есірткілік заттардың зияндығы жайлы жастардың білімін тексеру үшін
арнайы сауалнама жасалады. Сол ... ... ... ... ... ... аурулардың алдын алу бағдарламасы. Статистикалық ... ... сәби ... ... өте жиі ... ... сәбилер жиі шетінейді. Көптеген инфекциялық аурулар — сары ауру,
кене энцфалиті және т.с.с. салдарынан ауру ... үзақ ... ... ал кей жағдайда тіпті мүгедектікке де әкеліп соғатын ... ... ... ... ... жыл сайын шамамен 2 млн.
түрлі инфекциялық аурулардың есебі тіркеуге ... оның 1,5 млн. ... ... вирустық инфекциялар/ мен түмау, 30000 сары ауру,
35000 іш ... ... ... шалдығатын адамдардың 70 % 15 жасқа дейінгі
балалар, әсіресе, 1 жасқа дейінгі нәрестелердің 50% түрлі суық тию, ... ... ... жиі ... олардың саны жыл сайын шамамен 2,5
мың баланы кұрайды. Эпидемиялық дүмпу кезінде 100 мың ... 550 мыңы ... ... оның 2/3 ... мен ... ... үшін ... бұл көрсеткіш Европада 100 мың ... ... 5 ... ... 15 ... Сонымен қатар, сары аурудың парентеральді түрі
прогрессивті түрде өсіп отыратындығы жайлы айтып кету ... ... 100 ... ... оның 30 осы ВГВ-мен ауыратындығы анықталып, тіркеліп отыр.
Бүл аурудың жиі өлімге ... ... ауру ... саны 180 ... ... ... ВГВ ауруының қауіптілігі бүл ауру жасөспірімдерде,
балаларда жиі кездеседі, өзге топтарға қарағанда балаларда бұл ауру 10 ... ... ... ... ең ... осы ... ... яғни
бойында аурудың инфекциясы бар адамдар. Олар жалпы халықтың 10% ... ауру ... 25%-да ... рагі ... ... ... ... шыққан 1998 жылдың 18 мамырындағы № 3956 бүйрығына
сәйкес "Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын одан ... ... ... ... ... ... туған барлық
нәрестеге ВГВ-ге қарсы ... ... ... де бүл егу ... ... шешкен жоқ, соған қарамастан бүл іс шараның орны ... ... кең етек алуы 29 ... ... ... байланысты. Ал ВГВ —
ның инфекциясымен күресуге болатынын ескеретін болсақ, адамдар оның алдын
алу ... білу ... және ... ... үшін ... үгіт насихат
жүмыстарын үздіксіз жүргізіп отыру қажет [27].
Инфекциялық аурулардың алдын алудың құқықтық базасы
1995 жыл 29 ж. № 542 ... "ҚР іш ауру ... ... алу
жөніндегі іс — шаралар".
1997ж.15тамыз №404 ... ... ... ... ... ... ж. 28 желтоқсан № 539 бүйрық "ҚР сальмоноллез ауруының ... ... ... ж. 19 ... "Қазақстан Республикасы халқының денсаулығын қорғау"
жайлы ҚР Заңы.
1994 ж. 18 шілде ... ... ... ... сәттілігі" жайлы КР Заңы.
КР Елбасының жарлығымен 1998 жылы 18 ... "ҚР ... одан әрі ... ... ... ... іс ...
3956 бүйрығымен жаңадан дүниеге келген нәрестелерге ... ... ... ... егу іске ... мақсаты:
- Адамдарда өз денсаулығына деген дүрыс көзқарасты қалыптастыру мен
халықтың санитарлық гигиеналық ... ... ... ... ... ... мен аурудың санын азайту.
Бағдарламаның міндеттері:
-Басым топтарды ... үшін ... ... талдау.
- Жұқпалы аурулардың аддын алу мәселелері бойынша ... ... ... ... ... ... Білім беру семинарларын, медицина қызметкерлері-тренерлерге тренинг
өткізу.
- Инфекциялық аурулардың алдын алу үшін ...... мен ... даярлау.
- БАҚ-ның қатысымен халықпен жұмыс істеу.
- Инфекциялық аурулардың алдын алуға жасалған бағдарламаның тиімділігін
мониторинг (сараптама) жүргізу арқылы анықтау.
- Халықаралық, қоғамдық ... мен ... ... ... ... ... резолюциясында мемлекеттік және
ведомствалар ... ... ... ... акпараттандыру мен аурудың
алдын алуға ... іс ... одан әрі ... ... ... ... ... әдеттердің пайда болу себептері мен салдары
Адам денсаулығының ... жеке ... ... ... ... алуды және т.б. өзгерулердің болуына әсер етеді. ... баға беру үшін ... ... ... ... көрсеткіштерін
білумен қатар адам денсаулығының жағдайымен бірге қауіп-қатердің кез-келген
көрсеткіші мен байланысын білу қажет.
Қауіп-қатер халықтың ... мен ... ... ... ... денсаулықты сақтауға, ... ... ... ... ... және өз ... алдын
болатын өлімнен қорғауға жағдай жасайды.
Қауіп-қатер факторлары мынадай түрлерге бөлінеді:
Тәрбиелік–шылы мшегу,нашақорлық,ішімдік,дұрыс ... ... ... ... ... қан ... көтерілу, жарақат алу аурулары.
Әлеуметтік-төмен деңгейдегі білім,төмен деңгейдегі табыс, кәсіби қауіп,
нашар тұрмыстық жағдай және т.б.
Қоршаған орта -кең ... ... ... ... ... тез өзгеруі, жоғары магниттік және ... ... ... ... ... ... емес ауруларға
(жүрек, қан-тамырлар,зат алмасу) жатады.
Қауіп-қатердің біріңғай түрлері анықталған. Оларға алдын-алуға ... ... ... ... ... ең ... қауіп-қатердің факторына әсер етеді және
басқа да, факторларға әсер тигізеді ... ... ... ... қалыптасуы денсаулықтың нығаюына,қайта
түзелуі мен сақталуына пайда тигізеді.
Көп елдердегі тұрғындардың залалды дағдыларға бой алдыруы,мұның етек ... ... ... ... және ... ... әлеумет басқа келген
ұлыттық «апат» деп ... үшін бұл ... ... ... бел ... ... кемістігін «өркениет ауруы» деп
те, атайды.Бірте-бірте осы дерт медициналық қана ... ... ... алып ... [29].
Дағды бір немесе бірнеше қимылды әлденеше рет атқару қажеттілігінен
туындайтын, сондай-ақ табиғатына ... ... ... ... осы. ... таптауын істері туындайды,ми
қыртысында кешенді шартты байланыстар, шартты рефлекстер ... ... ... рефлекстер кешені адам үшін пайданы діттесе және денсаулықты
жетілдіруге бағыттаса, жақсы ғой, ... ... ... ... ... серуен құру, тамақтану тәртібін бақылау. Бұлар пайдалы
дағдылар, ... ... ... да, ... бар. ... ... ... жүзеге асыруға кедергі болатын,немесе мүмкіндіктен ажыратып ада
қылатын дағдылар бар, олар ... деп ... ... оңдыртпайтын кесел келтіретін айдай әлемге мәлім
дағдылар қатарына: темекі шегу, ішімдікке салыну, ... және ... бой ... ... ... сарапшылары «тәуелділік тудыратын» заттар
терминологиясын анықтаған: алкогольді-барбитурат түріндегі (этильді спирт,
барбитураттар және т.б.)
1) ... ... ... (кокайн және коко жапырақтары)
2) каннабис түріндегі заттар (марихуана,гашиш);
3) галлюционоген түріндегі заттар (лизергид,мескалин)
4) каба түріндегі заттар
5) апин түріндегі заттар (морфин,героин,кодейн);
6) ... ... ... ... (толуол,ацетон және
тетрахлорметан).
Жоғарыда аталған дәрі-дәрмектер емдеу мақсатында пайдаланылады және
адам ... ... бой ... ... ... ... туындайды.
Сондай-ақ есірткі заттар қатарына ... де, ... ... ... ... ... ... оны одан әрі
ұшықтыратын факторлар қатарына машиналар жатады: ... ... ... қолданғаннан кейін ... ... ... ... ... ... әсерлерінің
тітіркендіргіші (саны,жилігі, енгізу тәсілі). Қазіргі кезде есірткі мен улы
заттар проблемасы ... ... ... Апиннің оның
туындыларының және баламаларының ... ... бір ... ... ... ... көтеріп тез арада бей-берекетін алатын
үйірсектіктің қалыптасуының негізгі себептерінің бірі ... ... ... заттарды енгізгеннен кейін беті қызады,бүкіл денеге
жылу таралуынан болатын жайлы бір ... бой ... тері ... ... ... ... жайбарақаттылыққа,тез өзгеріп,құбыла
бастайтын,түрленіп-түстіленген елестер және қиял тектес әлем-жәлем жетегіне
алады.Есірткіге деген үйірсектік бірнеше апта ... ... ... ... ... ... суретінің алдыңғы
шенінде мінез-құлықтағы құбылыстар, тұлғалық өзгерістер ... және ... кете ... ... ... қоғамдық өмірге, міндеттерін орындауға деген ынта-ықыласы ... ... ... ... ... ... ... Олар өздерінің кесірінен ... ... тап ... жаны ... ... көзге түсетін нашақорлардың жалпы түрінен
жеткіліксіздіктің тобы байқалып тұралы. ... ... ... беті ... ... ... салмағы азаяды. Көз қарашығы қысыңқы
болады,брадикардия байқалады [30].
V- VІ ... араб ... ... таза ... алуды үйренген,
оны «алкоголь» деп атаған,ол «ес ауыстырушы » деген мағынаны ... ... ... ... тигізеді.Мида туындайтын ішкі
есірткілер «рахаттану орталығына » дем ... өзі ... ... ... жақындастырады, барлық тұстар да ми жақсы
сезімді ... ... ... ... ... ... қоздыратын сол өзінің жағдайын тұрақты қалыпта ұстауын қажет етеді.
Сонымен мида ... ... ... ... сезім пайда болады, оларды
ұзартып ұстау үшін тағы да ішімдік керек. Әр түрлі ішімдіктердегі спирттің
мәні ... ... -3-6%, ... – 10-14%, виски, арақ, джин, бренди, ром, коньякта-40-
50% бар.Қандағы алкогольдің мәні 0,01-0,02% үлкен әрекетін сездірмейді, тек
мына белгілерін ... ... күй, бас ... ... ... ... шоғырлануы, автокөлікті жүргізу дағдысында ... ... ... ... қандағы алкоголь мәні 0,20%
болса, көпе-көріне мыс ... ... ... сөйлеу,
шатқыаяқтанған жүріс-тұрысы, 0,40% - алкоголь ес-түссіз ... ... ... ... ... Алкоголизм себептерінің
ішіндегі, әсіресе экономикалық ... ... ... тепе-теңдіктің бұзылуы, санитарлық, гигиеналық тапшылық адами-
мәдени игіліктің ... ... ... ... ... ... ... тудырып, денсаулыққа залал келтіретін
есірткі заттарға темекіні де жатқызған. Темекі бір рет ... ... ... никотиннің өлі кокайн рөлімен бірдей деп
американдық зерттеуші ... ... ... ... ... ... нашақорлық сияқты мәнінде кезеңдермен сипатталады.
Темекі түтіні ішке сорып тартуға үйренуден бастап,әбден болары ... ... ... бел алып ... тәуелді болған тұсқа
дейін, темекі шегудің ... ... ... баршаға аян. Темекі
тартқанда алмасу үрдістерінің барлық түрлері ... ... ... қан ұю, ... деңгейінің көтерілуі, барлық ішкі
секреция бездері қызметінің ... ... ... ... ... ... ... түтіні ұрық және нәрестеге
зиянды,никотиннің өзі туар ... жаңа ... ... келе ... орталық
жүйке жүйесінің жасушаларына кеселін тигізеді.
Белсенді сондай-ақ қылықсыз темекі тартып жүргенде ... ... ... ... ... ... тарту тұралы мәліметтер бірте-
бірте көбейіп келеді.Темекі түтінімен созылмалы уланудан адамдардың саны
басқа ... ... ... есе ... ... шаралардың
кешенді жүйесі.Денсаулыққа ... ... ... ... ала ... ... ... төменгі ұсыныстарды
ескерген жөн.
1.Әсіресе өскелең ұрпаққа есірткі заттарды алуға ... қою ... ... ... азайту.
2.Залалды дағдыларға деген үйірсектікке бой алдырайын деп ... ... ... байқалғанда, барымызша толық тосқауыл қоюға
тырысу керек.
3.Барлық бұқаралық ақпарат құралдарының мүмкін болар арналары арқылы
жүйелі ... іске ... ... және тәуелділіктен
емделіп,құбылғандарды ... ... ... ... ... жұмысқа адам
организіміне деген залал дағдылардың ... ... ... ... ... керек.Салауатты өмір салтын насихаттау ісі басылымдылықтар
қатарынан көріну керек.Залалды дағдыларрды алдын алу ... ... ... өмір ... қалыптастыруды бала кезден бастау
қажеттігіне басым көңіл бөлу керек.
Қылықсыз темекі тарту ... жөні ... ... ... ... Осындай жұмыстардың басқа елдердегі өтілу тиімділігі жөнінде
де,тілге тиек ету керек. Әрина тек ... ... ... ... жету ... есте ... жөн.Салынған таптаурын осы деп ... ... бір ... атты ... ... сөбен шектеп айтуға
болады.Жат қылықтар адам ағзасына жақсы әсер әкелмейтінін еске ала жүрген
жөн [31].
Темекі мен ... ... өте ... ... ... мен ... ... жөнінде ақпараттық үгіт және ... ... мен ... ... және ... зиянды заттардың залалы туралы
ақпарат бере отырып, оларды қолдануға деген теріс ... ... өмір ... ... ... зияны туралы ұлы адамдардың
айтқандары:
Бальзак: Темекі тәнді зақымдайды, ақыл ойды ... ... ... ... ... ... ... апатқа
айналдырады, бізді қоршаған ортаға, жерге,денсаулыққа кеселдің қол салуы.
Осының бәрі тозақ, сайтан ... ... ... жан мен тәнді бүзып, азапқа
салатын темекі».
Яков: «Темекі тарту - ... ... ... кеселді, миға зиянды,
өкпеге қатерлі әдет» деп атап көрсетеді.
Осындай тәлімдік нақыл сөздерді болашақ ұрпақ, ертеңгі азамат ... адам ... ... ... артқан болар еді. Жоғарыда келтірілген
нақты мәліметтерді ... ... ... ... денсаулыққа әсерін
төмендегідей сызба түрінде белгіледік: /сызба 3/. Бұл ... ... ... ... ... ... түріне әкеліп соғатыны көрін
Рак ауруы
Есту, көру мүшелерінің нашарлауы ... ... ... ... ... ... бүлінуі
Жүйке-психикалық ауру ... ... ... ... (акролейн), анилин ... ... ... ... ... қышқылы
мышъяк, ... ... ... ... ... 3 ... аймақтарда цэцэ деген шыбын ... ... Егер ол ... онда адам ... ... ... үйқыға кетеді) шалдығып өледі.
Ал цэцэ де маса сияқты түтінен қорқады екен. Соны ... ... ... ... мен басқа да әр түрлі жапырақтарды ... ... ... ... Әлі ... ... ... халықтары - ненец,
эвенкілер белдері бесіктен шықпай ... ... ... ... ... жаугершілік заманда қазақтар мен жоңғарлардың ... ... ... атты ... ... ... Жаушыбай батыр қол астында 1000-ға
жуық әскері бар ... да, ер ... ... ... ... Үнемі жеңістерге
жетіп отырған. Сондай бір кезекті шайқаста Жаушыбай батырдың иығына оқ ... ... ... ұшы ... ... ... шайқасып, екі-үш күн дем
алмаған әскерін аялдатуға бүйрық беріп, өзі ... ... ... Қан ... ... соң ғана ... жаралы екенін сезген
Жаушыбай тоқтаған жерінде өсіп ... ... бір ... ... ... ... ерніне үгітіп салады. Біраз уақыт ... ... ... ... соң байқаса жара жанына батқан соң жапсырған
жапырағы жараның іріңін сорып, тәуір болып ... ... ... ... ... беріп әлгі белгісіз өсімдікті жинатып
алады. Жапырақты ерніне тұтастай сала ... ... ... ... ... ... отыруға әбден үйреніп, ол жапырақтың насыбай жасап атпаса отыра
алмайтын жағдайға жетеді. Еліндегі жас бозбалалар Жаубасарға ... ... деп олар да ... ата ... екен. Темекі түтіні күрделі улы
химиялық қосылыс болып табылады [32].
Олар мына ... мен оның ... ... Бейорганикалық
заттардан адам организімін улайтын бейорганикалық қышқыл (көмір қышқылы),
цианидтар (синил қышқылы), ... ... ... ... ... ... марганец, мышъяк.
Органикалық заттардан: алколидтар (никотин және оның туындылары),
аромат көмірсутектер ... ... ... азот ... альдегидтер,
күрделі эфирлер, метил спирті, ацетилен (акролеин), анилин; органикалық
қышқылдар: (май, сірке, валериан және т.б). ... ең ... ... ... ... ... оларды зақымдайды (мұрынның шырышты қабатын, сілекей
бездерін, ауа тамырларын, өкпені, бауыр, ұйқы ... ащы ... ... үсті ... ... қан ... жыныс мүшелері).
Насыбай аты төңірекке түкіріп ... ... оның ... ... да ... ... уыты ... суалтып, түкірік
(сілекей) кұрамындағы асқортуға ... ... мен ... ... ... жібереді, яғни олар суға айналып, дамылсыз ауыз ... ... ... ... ... ... де сол. ... түтіні адам
ағзасын әлсіретеді, ал насыбайдың зияндығы одан да асып ... ... ... жапырағы болатыны оның зияндылығын күшейте түседі. Ол ас
жолдарындағы, ауыз қуысындағы, қызыл өңештегі, қарындағы тұщы, ащы және ... ... ... ... ... қалыпты қызмет жиілігін
бұзады. Сөйтіп денедегі зат алмасулар үрдісінен жаңылып, адам не шектен тыс
семіреді, не арықтап, ... ... ... ... ... ... не
басқадай ауруларға ( рак, қан, жүрек аурулары, т.б) ... ... ... темекі болғандықтан онда да ... ... әсер ... ... ... ... болады
[33].
Темекі тарту ежелгі замандарда пайда болған. ... ... ... ... саз балшықтан жасалған темекі ... Грек ... ... ... скифтердің түрмыс-тіршілігін
баяндай отырып, олар арнайы тұтатылған шөп ... ... ... ... туралы дәлелдер, ежелгі Қытайда, Үнді де және бірқатар ... ... ... де әлем ... көпшілігі темекі туралы көп
уақытқа деін ештеңе білмеді. Темекі тарту ... ... ... ғана
етек ала бастады.
Европаға темекіні XVI ғасырда әйгілі ... ... ... ... ... бар. ... уақытта темекі адам денсаулығына пайдалы ... ... ... темекі тартып немесе иіскеп отыруға кең
түрде кеңес беріп отырған. Темекі құрамы мен оның зиянды ... ... ... орта ... ... ... туралы
қауесет тез тарап жатты. Ақындар өлеңдерінде мадақтаса, ... оны ... ... ... ... ... денсаулық туралы журналында
"Жаңбырлы күні ертеңгісін ашқарынға тартылған темекі-барлық ... ... де, әрі бір ғана ем"- деп ... ... ... тез
ұмыттыратыны туралы, темекі тартқан ... ... ... ... та ел
арасына көп тарады.
Бірақ темекі салдары көп ... ... ... Жан ... көк ... тіл, тамақ өкпе ауралары тарай ... ... ... ... ... келтірді. Осылайша темекі тартуға ... ... ... ... ... залалды, келбетке кеселді, миға зиянды, өкпеге
қатерлі әдет». Темекіні әдетке айналдыру жөнінде Роберт Бертон «Бұл ... ... ... ... жерге, денсаулыққа кеселді қол салу. Осының
бәрі тозақ, сайтан атқыр, қарғыс атқан, жан мен тәнді бұзып, азапқа салатын
профилактикалық ... ... деп ... ... 1603 жылы ... оба ауруы шіркеу де темекі тартуға қарсы
шықты етек алған уақытта барлық ... ... ... ... өзі ... ... ... тартуға мәжбүрлеген. Өзіне-өзі қол
салғандар» деген сияқты мақалалар жарық көріп ... ... ... өсіргенде дәрігер, сындарлы пікірлер айтылып жүрді. Темекі ол
Франция королевасының елшісі Жан Нико оған ... ... ... ... ... ... жіберіп, оны емдік дәрі ретінде жазаланады. Алайда зиянды
әдетті тоқтату өте ... ... ... Сол ... ... негізгі әсер етуші күші, улы заты - никотин аталып кеткен.
XVII ғасырдағы ... ... ... ... ... қана ... оны
тартатындар аяусыз жазаланған. I Петр-дің патшалығы де барлығы ... күрт ... өзі ... ... ... айналасындағыларды
осыған баулыса, кейінірек бұл әдет ... кең ... әр ... ... туралы қауесет тарап жатты.
Әйтсе де, темекіге қарсы күрес бәсеңдемеді. Темекі құрамындағы улы зат
- никотиннің ... осы ... ... ... ... ... ғалымдар
тартылған темекі құрамында жүздеген улы заттардың, соның ішінде радиактивті
полоний 210-ның, залалды ... ... ... ... ... ... қара майының, қышқылдардың 500-ге тарта түрінің, ... ... уыты ... ауа ... ... он есе
асып түсетін көмір қышқылының, ... ... тағы сол ... ... бар екенін дәлелдеп отыр.
Темекі жаңалап тартқан сайын түтінмен ішке баратын уытты заттар
молайып, ... ... ... ... ... береді. Темекінің
соңғы үштен бірі ... аса ... Онда ... ... 5 есе,
бензопирен - 4 есе, никотин - 3 есе, қара ... есе, ... - 46 ... ... ... да уытты заттардың қосындысы қан арқылы бүкіл ... ... ... ... өкпе ... шалдыгуы тартпайтын адамдарға
қарағанда он есе жиі кездеседі. Ракпен ауырған 100 ... ... ... ... ... ... ... пен асқазанға түскен никотин
жүректі айнытып құстырады, улы заттардың салдарынан ... мен ... ... ... пайда болды. Соңғы ... ... ... және қан ... залалды әсері алаңдатып отыр [35].
Никотин мен көміртегі тотығы оттегінің ... ... ... ... 30-40 ... ... ... Әрбір жарты сағат сайын тартылған темекі салдарынан қантамырлар
үнемі әлсіз жұмыс ... де ... адам ... таралуы баяулап, жүрек
шаншулары пайда болып, инфаркқа ... ... ... ... ... миокард инфаргіне 5 есе, миға қан құйылып кетуден 3-4
есе көбірек мерт ... ... ... аяқ ... ... ... ... соқтыратын тәжірибе көрсетіп жүр. Тіпті ... ... тура ... ... ... ... әрбір темекі сайын С
витамині жойылып отырады. Орталық нерв жүйесінің, ішкі темір секрециясының
жұмысы бұзылып, жыныстық ... ... көз, ... ... ... Шетел
ғалымдары темекі мен никотин түтінінің ысы аллергиялық аурулардың көбеюіне
себепші екенін ... ... ... темекінің адам ағзасына келтірер зияны өлшеусіз,
әрі өте залалды екені бүкпесіз.
Фильтрлі темекінің қағаз өткізгіші никотиннің 20%, ... ... ... полонидің 8%, мыщьяктың 1,9 микрограмын тұтып қалады екен.
Фильтр көміртегі ... ... ... ... мен ... да ... тұта ... Одан темекі қаупі төмендеді деуге болмайды. Залалсыз
темекі шығару барысындағы ... ... ... ... ... ... тарту деген пікірлер де негізсіз. Олардын ауыз,
жұтқыншақ, ас қорыту мүшелерінің залалды ісіктерге шалдығуы жиі ... ... ... ... мен смоласы аз, зиянсыз ... ... ... ... Бұл да шындыққа сәйкессіз. АҚШ-тың рак
аурулары ұлттық институтының директоры, доктор ... ... ... ... деп ... ... мысқылмен ескертеді.
Біздің елімізде барлық қоғамдық орындарда, ... ... ... ... Олай ... ... ... сигарет сатылады? Ия,
өкінішке орай, ... ... ... ... құмарларға әсер ете ... ... ... ... фабрикада дайындалған темекіге
қарағанда зиянды. Адамдарды ... ... деп тия ... ... ... керектігіне көзін жеткізуіміз қажет.
Темекінің зияны дәлелденді, көптеген ... ... ... ... ... қарсы күрес жүргізіп жатыр. Темекіні жақтаушылар
қөптеген атақты адамдар, көрнекті зиялылардың ... ... ... ... Мәселен, Ч.Дарвин, И.Ньютон, М.Горький,
С. Рахманеинов, тіпті терапевт дәрігер С. Боткин және т. б. ... ... ... ... ... ме? Бұл ... атақты мәдениет және ғылым
қайраткерлердің айтқандарын келтірейік. ... кіші ... ... ... тастап, қойдым және ешқашан да шекпеймін деп ант бердім.
Бұл антымды мен мықтап ұстаймын және ... миды ... ... ... ... ... тастап, былай деді: «Мен мүлдем басқа адам болдым.
Жұмыста бес сағат қатарынан ... ... ... ... Ал ... ... жүргенімде тез шаршап, басым ... ... ... ... ... ... С.П.Боткин темекіні қатты шегетін болыпты. Өлер
алдында, әлі де қартаймаған (57 ... ... ... «Егер мен темекі
шекпегенімде, әлі де 10-15 жыл өмір сүретін едім...». Ол адамдарды құтқару
үшін ғылымға ... ... ... де, ... өзінің қатерлі әдетінен
арыла алмады, өзін құтқара алмады.
Міне, ұлы ... ... ... «..никотин есте сақтауды
әлсіретеді, нерв жүйесін ... және ерік ... ... - ... бәрі
шахматшы үшін өте зәру нәрсе. Мен бүгінде өзімнің әлем біріншілігіндегі
жеңіске деген ... ... ... соң ... ... ... ... ақыл-ой жұмысы үшін зиянды екенін ... ... ... ... жасөспірімдер туралы сөз қозғасақ. онда былай деп ... ... ... ... және темекі шегу- бір- біріне жат нәрсе!
Конькимен сырғанаудан еліміздің бірнеше дүркін жеңімпазы И. Аниканов
былай деп ... ... ... ... темекі шегуден бас
тартуыммен байланысты. Менің бәріңізге арнаған ыстық сәлемім-мұндай зиянды
әдеттен бас ... рет ... ... ... жыбырлап, жүректің қағысы жиілейді,
ауызда жаман бір дәм пайда болады. Осындай жағымсыз сезімнің темекі ... ... ... Бұл ... ... реакциясы, оны кешікпей тұрғанда,
келесі темекіден бас тарту үшін пайдалану қажет.
Кейбір адамдар темекі ... ала ... ... ... ... ... әрине бұл қате, себебі темекі өндірісіне, сатуға, ауру адамдарды
емдеуге, еңбекке жарамсыздық қағазына (больничный лист), өртке, ... ... ... өте көп ... ... мемлекет неліктен сатуға мәжбүр. Өйткені организдері әбден
үйреніп кеткен ... ... ... ... ... ... олар өңделмеген темекі тартуға мәжбүр болар еді Ал ол ... ... ... одан да ... әсер ... Өсіп ... жас ... жаман әдеттен бойларын аулақ ұстап, темекі тартпайтын
болған жағдайда темекіге деген ... ... ... ... ... ... ... еді. Сондықтан, зиянды әдеттен бойды аулақ ... ... ... ... көптеп шығаруға мемлекет
тарапынан қолдау керек Білім беру ... ... ... ... ... жеке басына жақындарына, қоғамға келтіретін зиянын
зардабын айтудан, түсіндіруден жалықпай ... ... ... ... ... ағзасына алкоголь ішімдігінің әсері
Алкоголь қанды жақсартпайды, керісінше анемияға алып ... ... ... ... ... өте ... миына қарағанда баланың миы ... ... ... ... де ... кең болады. Сонымен бірге баланың
миының жетілу кезеңі, дамуы кәмілеттік жасқа толғанша ... ... ... ... ... Морис Ленде 6 мен 15 жас арасындағы
балалардың ... ... және ... алкогольдің әсерін
бақылаған. Олар алкогольді ішкен сәтте-ақ белсенді болып, ... ... ... жазу ... ... ... ... көп қате
жіберді.
Егер адамның қабылдаған ... 100% деп ... ... ... ... ... өкпе ... шығады және алкоголь ыдырау барысында
кеңірдек пен ... ішкі ... ... ... әсер ... ... түрлі вирустық, инфекциялық аурулардың ... жол ... ... улы ... қанға да өте зиян.
Алкоголь қанның қызыл клеткалары мен ақ клеткаларының белсен-ділігін
төмендетеді. Ұлпаны ... ... ... эритроциттердің қимылын
баяулатып, ағзаға түскен микробтар мен ... ... ... қорғаныс қабілеті патологиялық ... ... бір ... ... ... есею ... де ... өте зиян: ағзаны әлсіретіп
ішкі мүшелер мен ... ... ... тежейді, кейбір жағдайда бірнеше
функцияларының дамуын тоқтатады. Ағза қанша жас ... ... ... ... ... ... Бұл бала ағзасының психологиялық-
физиологиялық ерекшелігіне байланысты. ХІХ ғасыр да ... бір ... ... Екі ... сәбидің аяқ-қолы жиі қалтырай берген, дәрігер себебін
таппай басы қатады да ... ... ... аударуды ұсынады, жаңа үйде
сәбидің ауруы басылады. Сөйтсе ескі үйдің жертөлесінде ... ... ... ... буы ... осы ауа сәбидің
ауруына себеп болған.
Төрт жасар бала шамалы ... ... ... жеген соң есінен
танып қалған. ... ... ... мөлшерінің өзі балалардың қатты
улануына, өлім аузынан қалуына душар етеді.
Қорыта айтқанда адам өмірге ... соң ... жат ... яғни
шылым шегу, ішімдік ішу, наркотикалық заттардан аулақ болуы қажет. Сонда
ғана келешек ... ... ... өмір сүре алады [36].
Зиянды әдеттердің денсаулыққа қауіп ... ... іс ... ... ... ... ... мамандарды осы жастардың сақтауға ... ... ... ... ... алу бағдарламалары білім беру жүйесі арқылы
ендіріледі. ... ... ... ... ... денсаулығын сақтап, дұрыс жыныстық тәрбие ... ... ... ... ... мен жасөспірімдерге арналған бағдарламалар ата-
аналар мен мұғалімдердің көңілінен шыға бермейді.
Бұндай ... ... көп, олар ... ... ... ... шешімнің қабылданбауы, мамандарда қажетті ... ... ... ... бұл ... ... ... дайындығы,олардың жиі дәстүрлік білім беру әдістерін /
лекция, ақыл-кеңес беру/ пайдалану және өте аз ... ... ... ... ... ... мұндай
бағдарламаларды жүзеге асыру арқылы жақсы нәтиже алуға болады, тек ... ... мен ... ... ... кеңінен қолданған
кезде
▪ балалар жасөспірімдер мен жастарды өз ... ... ... ... ... ... қалыптасқанда,
▪ жастарға репродуктивті денсаулықты сақтауға байланысты қызмет
көрсету ... ... ... кезде жастардың жыныстық тіршілігіне байланысты жемісті
жұмыстар Солтүстік Европада жүргізілуде. Мұндай бағдарламалар негізінде тек
қана ... іс ... бас ... шақырмайды, сонымен қатар
жыныстық қатынастың жауапкершілігі жайлы да айтып отырады. ... ... ... көп ақпарат береді, денсаулықты сақтап, қажет емес
жүктіліктің алдын алуға ... ... ... ... тәрбиеге байланысты берілетін көптеген тиімді
бағдарламалар мектеп жасында жүзеге асырылады. ... мен ... ... , олар ... ... мен ... ... түсуге әкеп соқпайды.. Оған Швейцария және Тайланд ... ... ... дәлел бола алады.
БДДСҰ жасаған мыңдаған баяндамалар мен ... ... де ... ... ... болатын. Жыныстық тәрбие беру, осы
сала ... ... ... ... ерте ... ... ... керісінше, жыныстық қарым-қатынасқа кеш түсетіндігі ... ... ... ... ... 49 ... бағдарламасын талдау
негізінде олардың кейбіреулері не себепті ... іс ... ... ... жайлы пікір айтқан [37].
Кирбидің көзқарасы бойынша, тиімді бағдарламалардың ерекшелігі мынада
еді:
1. ... іс ... ... мен денсаулыққа қауіптің азаюына көп
көңіл бөлінді. Сабақтың ... ... ... ... кеш ... ... болдырмайтын заттарды қолдану,
жыныстық жолмен таралатын инфекция жұқтырудан сақтану ... ... ... ... ... ... және ... іс әрекет
жасау теориялары сияқты ... ... ... ... нәтижесінде бағдарламалар танымдық шеңберінен шығып,қоғамның
жыныстық іс әрекеттерге әсер ... топ және жеке ... ... ... және ... жас адамдардың
жауапты шешімқабылдауға деген мүмкіндіктері артты.
3. Оқыту тиімді өтуі үшін бағдарламалар ... 14 ... ... және аз ... тұратын топтарда өту керектігін ескерген.Кең
көлемді лекцияларға немесе оқушылардың өзара ... ... оқу ... ... қысқа бағдарламалар мен ... ... ... мен іс ... ... әсер
ететіндігі анықталған.
4. Бағдарламалар білім беру барысында әртүрлі әдістемелерді ... ... ... ... қызығушылығы
ескерілген,яғни олар осы ... ... ... өз
тәжірибелерінде қолдану мүмкіндігіне ие ... ... мен ... да стандартты дидактикалық тәсілдер кеңінен
қолданған жоқ.
5. Бағдарлама міндетті ... ... ... ... ... жақтары мен концентрация жайлы толық мағлұмат беріп ... ... ... ... ескере отырып өздері шешім қабылдады. Бұл
бағдарлама жүктіліктен ... ... мен ... ... да ... ... мен ... жан-жақты білім берді.
6. Оқыту ... ... ... ... ... ... көп көңіл бөлінді .Оқушылар ... ... ... ... радио бағдарламалар, пресса мақалалары
мен құрбы-құрдастардың ... мен ... ... ... ... белсендік жайлы толығырақ мәлімет беруді сұранды.
7. Тиімді бағдарламаларды іс-әрекет типтерінің қалыптасуына, жеке ... ... ... көп ... ... жыныстық қарым-
қатынастың тек ғана сақтану ... ... Көп ... ... ... барынша жыныстық қарым-
қатынасқа кеш түскен дұрыс, міндетті ... ... ... ... ... қорғану шараларынсыз жыныстық қарым-қатынасқа
түсудің ... емес ... ... ... ... бар.
Мысалы жасөспірімдерге қасындағы серігіне презервативті қолдануға
мәжбүр ету ... ... ... ... ... ... анық және
түсінікті етіп жүргізуді үйретеді.
9. ... ... ... мен осы ... өзге де ... ... ... дайындайды.
Жыныстық тәрбие бойынша жастар мен жасөспірімдерге арналып жасалған
бағдарламаның қажеттігі сөзсіз. Бар бағдарламалардың әдістерін ... және өте ... ... ... ... үшін одан әрі зерттеу
қажет.
Егер де жақсы деген бағдарламалар кең ... ... ... ... ... ... қорғауға көп көмегін тигізеді.
Жыныстық қатынастар арқылы жұғатын аурулардың түрлері
Адам ағзасына жыныстық қатынастар арқылы ... ... ... сифилис (мерез), гентелды герпес, трихомониоз, хломидиоз
сары ауру, ЖҚТБ
Осы аталып өтілген аурулардың өзіне қысқа түрде мәліметтер төмендегіше;
Гонорея- Бұл дертті де ... ... Оны ... ... ... ... ... туындататын өте ауыр
дерт. Ер адамдарда ... ... ... қатты ауырады. Ірің
ағады.Әйелдерде белгілері тіпті ... ... ашып ... ... жүйесіне ерекше әсер ... ... ... ... 2 – ... ... ... бастайды. Емделмесе әйел адамдар бедеу болып
қалады. Ер адамдар ... ... ... ісіп ... жүре ... Бұл ... дәрігер антибиотикті - пенциллинді пайдаланып
емдейді.
Сифилис-бұл ... ... ... ... ... бұны микроскоппен ғана көруге болады. Бұл микроп жыныс
ауруының ... ... ... ... ... Дене ... пайда болып кейіннен іріңдейді. Біраз уақыт өткеннен соң ... кез ... жері ... қызарып кетеді. Бөріткені не
ауырмайды не қышымайды. ... ... ... ...... ... ... тамақ қырылдап қалады, ... басы ... ... ... бұл белгілер болмауы да мүмкін.
Генталді герпес- Гениталды герпес-жай герпес вирусы туғызатын ... бойы ... ... бірде баяу өтіп алмасып тұратын ауру. ... ... ... ... ... арқылы тарайтын бір клеткалы жай
паразиттер.
Хломидиоз-хламидтар бұл бактерия мен ... ... орын ... ең көп тарған ЖҚАБИ.
Сары ауру- Ең жиі кездесетін ЖҚАБИ түрі сары ауру ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің сырттқы
жаралары арқылы өтеді.Кейде тұрмыстық жағдайда да сары ауру В ... ... ... үшін жеке гигиена тәртәбән қатаң сақтау ... бір тіс ... ... ... және ... пайдаланбау
керек.
ЖҚТБ- адамның жүре бара ие ... ...... ... ... ... әлсіреуінен туындайтын
синдром, адам ағзасында иммундық ... ... ... ... ЖҚТБ-тің бірінші басталған кезеңі Америкада ... ... жылы ЖҚТБ ... ... ВИЧ ... ... анықтады.
Қоздырғыш- өмірдің қарапайым түрі.
АҚТҚ- (вирус иммунодифицита человека), адамның қорғаныш тапшылығының
қоздырғышы АҚТҚ.
АҚТҚ ... ... ... ... өмір сүруге маңызды
қорғаныш сатыда өтетін жұқпалы ауру;
АҚТҚ ... ... ... адам;
ЖҚТБ-(синдром приобретенного иммунодефицита)-жұқтырылған қорғаныш
тапшылығының белгісі (ЖҚТБ) АҚТҚ жұқпасының ең соңғы ... ... ... жүйесі – ауру туғызатын микроптардан,
вирустардан, қарапайымдардан, паразиттерден, қатерлі ісік жасушаларынан
ағзаны сақтап ... ... ... ... ... ... ... ағзаның өмір сүруге
маңызды қорғаныш жүйесінің жасушаларын ... ... ... жүйесі ағзаның әртүрлі инфекциялар,қатерлі ісік
тудыратын жасушалардан сақтауға ... ... ... ... және ... Республикасында таралуы.Адамның
қорғаныш тапшылығының қоздырғышының аумағы ауқымды ... ... ... ... ... АҚТҚ/ЖҚТБ –мен өмір сүруші
адамдардың саны 2006 жылдың ... 42 ... ... құрады,25
миллионнан көбі қайтыс болды.Әлемде күніне 16 мыңға жуық ересектер мен
балалар зақымданады.
Көптеген ... АҚТҚ ... ... ... ... даму ... жетістіктерді жоққа шығарды.Сахарадан
оңтүстікке қарай кейбір Африка елдерінде тұрғындардың 20% АҚТҚ ... ... ... ... ... құр ... ... АҚТҚ жағдайы 1987 жылы тіркелді.
Бүгінгі күні АҚТҚ Қазақстан ... ... ... және АҚТҚ ... ... ... қарқаны байқалады.
Барлық мәліметтерге қарағанда Қазақстан Республикасында 13500 ... ... ... ... 8388 АҚТҚ ... ресми
түрде тіркелген, 74% есірткіні инъекциялы жолмен тұтынатындар. Төмендегі 1
кестеде ОҚО ... АҚТҚ ... ... |Қала мен аудан атаулары |Балалар ... ... саны ... ... | - | - | - ... ... | - | - | - ... ... | 1 | 1 | 2 ... ... | 1 | - | 1 ... |Ордабасы | - | - | - ... ... | - | - | - ... ... | 2 | 3 | 5 ... ... | 3 | 6 | 9 ... |Созақ | - | - | - ... | - | 2 | 2 ... | - | - | - ... | - | 4 | 4 ... | 2 | 3 | 5 ... | 2 | 10 | 12 ... ... | 2 | 4 | 6 ... | 13 | 33 | 46 ... 1 АҚТҚ – мен 2007 жылы ... көрсеткіштері
ЖҚТБ бірнеше жолдар арқылы жұғады.
1. Жынысты қатнас арқылы
2.Тері асты ... ... үшін бір ... ... пайдалану
3. ЖҚТБ ауруымен ауырған екі қабат әйел ішіндегі нәрестеге жұғады
4. Қан құю ... АҚТҚ ... ... ... ... ... ... жерлер арқылы СПИД
ағзаға өтуі мүмкін. 2 кестеде ОҚО бойынша ЖҚТБ-мен ауырғандардың ... ... мен ... ... |Балалар |Барлығы ... саны ... ... | - | - | - ... |Бәйдібек | - | - | - ... ... | - | - | - ... ... | - | - | - ... ... | - | - | - ... ... | - | - | - ... ... | 2 | - | 2 ... ... | - | - | - ... ... | - | - | - ... | - | - | - ... | - | - | - ... | - | - | - ... | - | - | - ... | 2 | 6 | 8 ... ұлттар | 2 | 2 | 4 ... | 6 | 8 | 12 ... 2 ... мен 2007 жылы ... ... ... ... Ештеңе істемей өте қажып жалқау үрдісі басып кетеді.
2. Безгек ... ... ... ... ... ... ... тыс өсіп кетуі болады.
4. Ауыз қуысында ... ... ... ... болады.
Қазіргі таңда ең қатерлі ауруладың бірі болып отырған ауру.
ЖҚТБ бірнеше ... ... ... ... ... арқылы
2.Тері асты инфекциясын жасау үшін бір ... ... ... ЖҚТБ ... ... екі қабат әйел ішіндегі нәрестеге жұғады
4. Қан құю кезінде АҚТҚ ... ... ... ... кішкентай жарылып жерлер арқылы СПИД
ағзаға өтуі мүмкін.
Қоршаған ... ... және және ... ... ... ... конвенциясын ратификациялаған және осы Конвенцияға
Киото хаттамасына қол ... ... ... ... ... ... (ПГ) ... тұрақты ұлғаюымен байланысты жаһандық жылынудың
алдын алу жөнiндегi ... ... ... ... Республикасының 2005-2007 жылдарға арналған қоршаған ортаны
қорғау» бағдарламасының ... ... ... ... ... ... ... жүргiзiлген түгендеудің
нәтижелері бойынша ... 5 жыл ... ... ПГ эмиссияларының жыл
сайынғы ұлғаюы 6,7% құрағандығы белгіленді. ... ... ... ... көзі ... ... болып табылады, оның үлесі
іс жүзінде өзгермеді де 2005 жылы 78,0% құрады. Екінші орында үлес ... ... тұр, оның ... 1990 ... 13,0%-дан 2005 жылда 8,4%-ға
дейін азайды.
2005 жылы парник газдарының жалпы эмиссиялары 1992 жылдың деңгейінен
70%-ды құрады.
Ғалымдардың ... ... ... ... ... ... үстіндегі сомалық озон 2%-ға азайды. Және одан әрі де ... дәп ... ... ... ... ... ... озонның
жалпы болуының орташа шамасы шамамен 335 м атм-см құрайды.
Озон қабатын бұзатын ... ... ... ... ... ... Монреаль хаттамасының шеңберінде болжанатын рұқсатты көлемдерін
ескере отырып, ХХІ ғасырдың алғашқы бірнеше онжылдықтары озондық ... ... ... ... ... ... Қазақстан үстінде де,
жалпы планета үстінде де, озон қабатының қалпына келуі кейінгі отыз жылда,
егер атмосфераға Сl және Вr ... ... және ... да ОҚБЗ ... ... ... мүмкін.
Аумақтың ауқымдығы, Еуразия ортасында орналасуы, флора мен ... ... ... сан ... ... ... ... шөлейт және тау ландшафттары үйлесуінің болуы еліміздің ерекшелігі
болып табылады. Қорғауды талап ететін сирек ... ... ... ... ... өсімдіктердің 400-ден астам түрі мен омыртқалы
жануарлардың 300 түрі бар, олардың едәуір бөлігіне жойылу қауіпі төніп тұр
[39].
Эндемикалық, сирек ... және ... бара ... ... және ... ... тұтастай алғанда табиғи экожүйелерді
сақтаудың ең тиімді шарасы деп әлемдік қауымдастық ерекше ... ... ... ... ... 178 сүт ... арасында жұмыс істейтін қорықтарда
140 (78,6%), яғни Қазақстанның Қызыл Кітабына ... 22 ... атап өту ... Алтайлық, қазақстандық, қаратаулық,
қызылқұмдық тау ... ... ету ... ... ... керек. Шөлейтті сүт қоректілер - джейран, құлан, манул, ... де ... ... ... ... ... ... 37 түрі (21,1%), оның ішінде Қызыл Кітапқа енгізілгендердің
12 түрі, мүлдем ... Орал ... ... ... ... ... ... сусары, еуропалық құндыз, Волга-Орал құмдарында үлкен жұмық
және осы ... ... ... ... ... - Мензбир суыры, Ақсу-
Жабағлы ... ... ... ... ... сүт ... - Каспий
итбалығы Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі қорықтық аумағымен тек қана
жартылай қорғалған.
Республикада ұялайтын құстар түрінен ... ... 346 ... бұл 87,4% құрайды. Олардың арасында 39 сирек кездесетін және
жойылу қауіпі төнгендер, бұл Қазақстанда ... ... ... 76,5% ... ... ... біразы ғана қорғалатын аумақтармен
жеткілікті қамтамасыз етілген деп ... Бұл ... үкі, ... ... ... колпица, каравайка, жек дуадақ, джек, стрепет,
серпоклюв, қаратөсті рябка тәрізді және басқа да ... ... ... ... ... [40].
Биологиялық сан алуандықты сақтау үшін ормандар үлкен маңызға ие.
Аумақтардың орман жамылған ауданы 12 303,4 мың га ... ... оның ... ... жапырақты ормандар ауданы - 1650,8 мың га.
Орманның биологиялық сан ... ... ... ... өрт, ... ... мал бағу ... жылдарға арналған «Қазақстан ормандары» бағдарламасын бекiту
туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 ... 14 ...... ... ... ... Бағдарламаны іске асырудың
нәтижесінде ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың материалдық-техникалық
базасын нығайту жөніндегі жұмыс ... ... ... және орман
өсiру бойынша 22,34 мың га ауданда іс-шаралар орындалды, оның ішінде ... ... ... - 18,11 мың ... ... келтіру жұмыстарының жалпы көлемі республика ... ... 2006 жылы 36,96 мың га ... және 2000 ... ... ... ... артып кетті .
Бүгінгі күні республика аумағының 70% жерлері әртүрлі ... және азып – тозу ... ... ... ... ... ... әсерлерге әлсіз
орнықтылықтың себебі болып келеді. Ел ... 188,9 млн. ... ... ... 26,6 млн. га байқалады. Барынша көп азып-тозуға
ауылды елді мекендер ... ... ... ... 50 млн. ... ... олардың аудандарының ... ... ... бұталануында байқалады. Суармалы ... ... ... ... 0,7 млн. га ... Суармалы жерлердің тұздануы
тұйық бассейндердегі сазды шөлдер ауданының өсуіне және суармалы жерлердің
қайталама тұздануына әкеледі. Тұзданған топырақтың ... ... ... ... ... 31,3% ... 1 Ормандарды қалпына келтіру, мың га
Тұтастай алғанда ... ... жер ... ... орнықты
үрдісі байқалады: қара ... ... ... ... ... құрамының, биологиялық өнімділіктің және ... ... ... ... ... ... Арал өңірін экологиялық
қияпат аймағы деп жариялауға себеп ... ... Арал ... ... ... сарапшылардың мәліметтері бойынша 50-70 мың тоннадан ... ... Ауыз ... ... ... балалар арасындағы
инфекциялық аурулардың жоғары болуына әкеліп соқтыруда.
Арал маңының проблемаларын кешенді шешу жөніндегі бағдарламаны ... ... ... ... Арал ... ... бөлігінің
деңгейі Балтық жүйесі бойынша 41,4 метр белгісіне жетті (жобаны іске асыру
басталмай тұрғанда 39 метр ... Бұл ... су ... ... 2006
жылдан бері 3156,6 шаршы метрге, су көлемі - ... 25,2 ... ... ал ... ... бір ... 23-тен 12 грамға дейін азайды.
Сырдария өзенінің Қазалы және Қызылорда гидротораптардан ... ... ... 400 секундына текше метрге дейін және 400-ден
760 секундына текше метрге дейін тиісінше ұлғайды.
Сол ... Арал ... ... ... ... ... су ... – техникалық жай-күйі қанағаттандырылғысыз болып қалуда, бұл ... ... мен су бөлу ... авариялық жағдайларға жиі әкеліп
соғады. Су құбырларының бірқатарында тазарту және ... ... ... жоқ. Су ... ең ауыр ... ... ... ауылды мекендерінің халқын сумен қамтамасыз етуде
қалыптасуда, онда Арал маңы өңірлерінің кейбір елді ... ... ... тұтыну 150 тәулікке/литр норма кезінде шамамен ... ... ... ... ... ... шараларға қарамастан, өңірдегі
экологиялық ... ... ... қалуда, бұл халық денсаулығына әсер етеді.
Семей өңірі (Семей сынақ ядролық полигоны - ССЯП) полигонның әсерін
сипаттайтын халық ... мен ... ... ... ... бірден бір жайсыздардың бірі болып қалуда.
Семей өңірінің халқы денсаулығының жай-күйін динамикада талдау ... ... ... ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен
халықтың денсаулығына полигон факторларының жалғастырылып жатқан кері әсері
туралы куәландырады. Мысалы, Шығыс Қазақстан ... ... 2005 ... ... қатерлі және қатерсіз ісіктерден өлім көрсеткіші
орташа республикалық деңгей - 122,6 ... ... ... 100 мың халыққа
176,3 жағдайды құрады [41].
2005 – 2007 жылдарға арналған бұрынғы Семей сынақ ядролық ... шешу ... ... ... шеңберінде зерттеулер
алаң аумағында радиоактивті ластанудың бар болуын растайды. ... ... ... ... ... ... ... қауіптілігі |Дозасы бэр |Облыс, аудан, елді мекендер |
| | | | |
|1 ... ... | ... ... |
| ... |100 ... ... ... |
| | | ... |
|2 ... аймақ |35-100 |Семей облысы |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | |Май ... |
| | | | |
|3 ... ... |7-100 ... ... |
| ... | ... ... ... Шүбартау, |
| | | ... ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | |Май ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... ... 3 Қазақстан жеріндегі радиациялқ апатты аймақтары
Жоғарыда келтірілген шынайы ... ... ... ... мен су ... ... ... шегіп келгенін дүние жүзінің
адамзат қоғамы соңғы жылдары ғана біліп отыр. Ендігі жерде Қазақстанның
ұлан – ... ... ... ... ... сауықтыра отырып болашақ
ұрпақтарының салауатты өмір сүруін қамтамасыз етуге бел байлап өркениетті
елдер қатарына қосылатын күн алыс емес ... ... ... | | ... апат ... ... ... қорғау жолдары |
|түрлері | | |
| | | ... ... ... ... ... ... табу |
| ... | ... апат | ... үгіт-насихат |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |объектілерді қала-дан алыс |
| | ... ... ... |
| | | |
| | ... ... ... |
| |Ел ... | ... ... |төменділігі |Тыңайтқыштар беру керек |
| ... ... ... зиян ... ... ... | ... ... ... ... ... ... | |
| ... зардаптары|Алдын-ала ... ... ... ... |дайындық жүру және ... ... ... сел, |ның ... ... алдын-ала хабарлау |
|цунами, циклон, жүт, |эконо-микалық шығындар |керек ... ... | | ... мен мұхиттар | | ... ... | | ... ... | | ... 4 ... ... экологиялық апаттар, оның тигізетін
зардаптары және қорғау жолдары
Бағдарлама шеңберінде ядролық және радиациялы – қауіпті ... ... ету ... жұмыстар орындалды және таратпау
режимін сақтау жөніндегі ... ... ... ... ... ... қалдықтарын, радиоактивті және уытты қалдықтарды жою
және консервациялау жөніндегі және радиациялы-ластанған аумақтарды ... ... ... ... ... Бұрынғы Семей сынақ ядролық
полигонының аумағында радиациялық жағдайдың дұрыс карталарын жасау
жөніндегі жұмыстар ... ... ... ... ... ... газ кенорындарын 100-
жылдық игерудің ішінде ауқымды зиян келтіріп, ... ... ... экологиялық жағдайын өзгертіп жіберді.
Каспий теңізі суларының, әсіресе солтүстік және шығыс ... ... ... онда ... мен ... ... және өнеркәсіптік қалдықтар тасталады. Топырақтың ластануы,
жағалаудағы көптеген мұнай амбарлары мен ... ... ... ... ... суына токсиканттар түсуінің басты көздері болып табылады.
Ластанудың нәтижесінде Солтүстік Каспий ихтиофаунасының өмірлік іс-
әрекетінде ... ... ... ... ... ... көктемгі
айлардағы итбалықтардың буаз ұрғашыларының жаппай қырылуы, түсіктердің
жоғары пайызы. Бекіре ... ... ... 3 ... ... ... ... ағынды суларды кәдеге жаратудың тиімді
жүйесінің болмауы кәсіпшіліктер аумағында құрамында рассольді сулар ... ... ... бар ауқымды тіршіліксіз су қоймаларының пайда болуына
әкеледі.
Мұнай кәсіпшіліктер аумағының радиациялық ластануы ... ... ... Мұнай кенорындарының қабатты сулары радионуклидтердің жоғарылаған
нормасын, негізінен Rа-226 қосады.
Мұнай ... ... ... ... ерекше алаңдатушылықты
туғызады, оның төрт ұрпағы атмосфераның, топырақтың және су ресурстарының
мұнай өнімдерімен белсенді ластануының аймағында тұрақты ... ... ... қан және қан ... ... ... (республикалықтан
2-4 есе жоғары) мұнаймен ластанумен байланыста екені туралы зерттеулер бар.
Осы ... ... ... ... ... ортаға әсер ету
аймақтарында ... ... ... дамытудың қажеттілігі туралы
куәландырады [41.3].
Жер асты және жер беті суларының сапалық және ... ... ... ... болып әлі күнге дейін мыналар табылады: суды қайтарымсыз
алу, су объектілерін ... және ... су ... ... орналасқан
жыртылатын жерлердің жоғарғы қабатының аудандың шайылып кетуі.
Сарқынды сулардың жер беті ... ... ... 2006 ... ... ... 8%-ға асты және 2,8 ... астам текше метрді
құрады, оған ең үлкен салымды әлі күнге дейін Қарағанды және ... ... ... жылы ... су объектілерінің жалпы санынан «тазаға» тек 18
өзен - Орал, Шаған, Дерқұл, ... және Кіші ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысы), 5 көл - Қопа, ... ... ... ... және 3 су ... - ... және ... Вячеславка; «ластарға» - 6
өзен, оның ішінде Бреска, Тихая, Үлбе және Глубочанка және «өте ластарға» -
1 өзен (Красноярка) ... Су ... «аса ... ... ... - 29 ... оның ... Бұқтырма, Оба, Емел, Аягөз, Есіл
(Солтүстік Қазақстан облысы), Ертіс ... ... - ... ... ... Үлкен Алматы және Есентай (Алматы қаласы), 7 су қоймасы
(Қапшағай, ... ... және т.б.) және 1 ... «Ластанған» су
объектілері сыныбына 2 өзен және 1 су қоймасы жатқызылған. ЖББШШ мәнінен
асатын ... ... ... ... 11 ингредиент бар, ... ... ... болып нитраттар, мыс пен мырыштың қосындылары,
сульфаттар, мұнай өнімдері, фенолдар және марганец табылады.
Күн тәртібінен сапалы ... ... ету ... алынбайды.
Республиканың барлық облыстарында дерлік ауыз ... ... ... ... ... елді мекендердің анықталған саны бар.
Шекаралас аумақтарда құралатын және республиканың аумағына ластанған
болып келетін трансшекаралық ... ... ... ... ... ... бұл оларды пайдалану үшін қосымша қиындықтар туғызып отыр ... ... ... жылу энергетикасының, тау рудалық және өндеу
өнеркәсібініңбұрынғы қызметінің қалдықтары, сондай-ақ осы ... ... ... және гидрогеологиялық ұнғымалар, шахталар, рудниктер
(оның ішінде радиоактивтік қалдықтар бар), қалдықсақтауыштар және сарқынды
суларды жинақтауыштар, ... ... ... ... ... ... мұнай және қысымдық ұнғымаларды, өз бетінше ... ... жою ... өзекті болып қалып отыр.
Соңғы уақытта олар зымыран тасымалдағыштардың (ЗТ) ... ... ... ... ұшу траекториясындағы ауқымды аумақтарының
ластануымен байланысты екендігін куәландыратын, әскери-ғарыштық және ... ... ... жай-күйі мен халық денсаулығына әсерін
бағалау жөніндегі көптеген зерттеулер өткізілді. Табиғи объектілерге едәуір
зиян ... ... ... ... (ЗТ ББ)
конструкцияларының ... де, ... ... ... ... да ... Бір ластанудың ауданы ЗТ ББ
құлау орнының гидрометеорологиялық және географиялық ... ... ... жетуі мүмкін, бұдан өзге сұйық зымыран отынының
компоненттері және олардың өзгерулерінің өнімдері табиғат суларымен бірнеше
жүз ... ... көше ... ... ... ... ... орташа, бір тұрғынға
есептегенде, атмосфераға ... 200 ... ... ... химиялық
қосылыстар шығарылады, ал 2000 жылы бұл көрсеткіш 163 кг-ға тең болатын.
Сурет 2 Қазақстан ... ... ... ... ... ... жалпы шығарындылары санының
динамикасы
Графикті талдау көрсеткендей, соңғы жылдар ішінде республика бойынша
стационарлық көздерден шығарындылардың 3 миллион ... ... ... байқалады, ал автомобиль көлігінен ластаушы ... ... ... бұл ... құралдары санының
республика аумағындағы күрт өсуімен шартталған. ... ірі ... ... ... ... ... ... қалалық жалпы
шығарындыдан 60%-ға және одан астамға, ал Алматы қаласында –90%-ға жетеді.
Қазақстан Республикасында атмосфералық ... ... ... негізгі себептері мыналар болып табылады: көптеген
өндірістердің ... ... ... және газ ... ... ... бар ... қондырғыларының жоғары емес
тиімділігі; жұмыстың технологиялық режимін бұзу; энергетикада төмен сапалы
көмірлерді пайдалану.
Сурет 3 Қазақстан Республикасы қалаларының ластану ... ... РМК ... ... ... ... ... ауасындағы зиянды заттардың құрамы жоғары болып
қалып отыр. Зиянды қоспалардың орташа және ... ... ... ... шығарындыларының мөлшеріне, ... ... ... географиялық аудандарда орналасуына байланысты
үлкен шектерде өзгерген.
2006 жылы 2005 жылмен салыстырғанда Ақтау, Ақтөбе, Атырау, ... ... ... ... ... Тараз, Теміртау, Орал,
Екібастұз қалаларында және Глубокое кентінде атмосфералық ... ... аса ... жоқ, ал ... ... ... ... және Шымкент
қалаларында - төмендеген, ластаушы заттар шығарындыларының едәуір өсуі
Астана ... ... ... ... ... бірі болып
радиоактивтік ... ... ... ... ... ... ... өндіру кәсіпорындардың және өңдеу өнеркәсібінің қалдықтары - уран
рудниктерінің үйінділері, өзінше төгілетін ұңғымалар, ... ... ... ... ... ... нәтижесінде ластанған аумақтар;
мұнай өндіру қалдықтары және пайдаланып болған ... ... ... ... ... біткен ядролық реакторлардың
қалдықтары;
Қазақстан аумағында табиғи ... ... ... алты ірі уран бар ... ... көптеген шағын
уранның кен орындары мен руда ... бар, онда уран ... ... ... ... ... ең ... доза құрушы факторларының бірі әлі күнге дейін
радон және оның ыдырау ... ... ... ... ... ... барлық түрлерінің ішінде радон және еншілес ыдырау
өнімдері өкпе рагы ... ... ... рөлді ойнайды .
Химиялық ластанудың проблемасы адаммен шаруашылық қызмет процесінде
пайдаланылатын химиялық ... ... кең ... ... ... ... ортада баяу ыдырайтын, тірі ағзада ... ие ... ... ... аса қауіпті. Жеткілікті
мөлшерде пестицидтерді сақтау үшін ... және ... ... мен ... таралары үшін жұмыс істеп тұрған мамандандырылған
көму орындарының жоқ болуына байланысты күрделі проблема ... ... улы ... ... кәдеге жарату қалып отыр [41,20].
Жерлердің ластануының негізгі көздері ... ... ... ... ... ... қалдықтары
табылады.
Экономиканың өндіріс қалдықтарының ең көп көлемін ... ... қара және ... металлургия және көмір өндіру өнеркәсібі табылады.
Түсті металлургия қалдықтарын жинақтауыштар алып ... ... ... жуық га. ... оның ... тау ... үйінділері 8 мың га.,
байыту фабрикаларының қалдықтары - 6 ... жуық га. және ... ... - 500 ... га. ... ... тұрақты
өсетін көлемі қоршаған ортаға кері әсер ете ... жаңа ... ... ... ірі ... әрі өсіп ... ... қалдықтарды
сақтау және қайта өндеу мәселелері өткір тұр. ... ... ...... ... ... келмейді, қоршаған ортаға,
оның ішінде жерлердің жай күйіне де кері әсер етеді.
Қазақстанда 2000-2006 ... ... 197 ... ... ... және ... және техногендік сипаттағы оқиғалар тіркелген, зардап
шеккендердің жалпы саны 117 мыңнан сатам адамды ... Ірі ... және ... ... жағдайлар негізінен ауыр экологиялық
салдармен ілеседі. әсіресе үлкен зиянды, олардан ... 2000 ... ... ... ... ... орман өрттері келтіреді. ТЖ жағдайларының 2003
жылы 33375-тең 2006 жылы ... ... ... ... ... ... өту қажет.
Қоршаған ортаны қорғау, табиғи байлықтарды ұлғайту және сақта, ... әрі ... ... ... ... ... өндіріс
қалдықтарының, өндірістен шыққан сулардан, улы химикаттар мен басқадай
түрлі қалдықтармен ... жол ... ... ... бір ... жұмылып
қызмат жасау керек.
Екіншіден, осы мақсатқа бағытталған ... ... мен ... ... ... ... конвенциялар,
шарттардың кешенді жиынтығы және басқада құжаттар жаһандағы табиғи қоршаған
ортаны келешек пен болашақ ... ... ... шешуге көзделіп
отырғанына толық көзімізді жеткіздік деуге болатын ... ... мен ... ... ... ... және
болашақ ұрпақтардың пайдасы үшін, қоршаған ортада түрлі ... ... ... оқушылар мен жастар, әрбір көкірегі ояу, «елім менің –
жерім менің» - деген адам ат салысу керек!
Ендігі біздің мақсатымыз, ... ... мен ... ... көп мәселелердің бірі, қоршаған ... ... ... мен ... орналастыру, орман және су шаруашылықтары бойынша
инженерлер дайындау, агрономдарды дайындап – ... ... ... және ауыл ... ... ... т.б. салалар
бойынша оқытып, кәсіптендіріп, терең әрі жан-жақты білім беру. Экологиялық
мәдениеттерін қалыптастыру болып табылады [41.38].
Сонымен адамның денсаулығының ... ... ... ... ... бейімделе алмауымен, қолайсыз әсерлерге берген теріс жауабы ретінде
қалыптастыру керек.Дүниежүзілік денсаулықты сақтау ұйымының анықтамасы
бойынша, ... ... тек ... ... ... ол ... ... және әлеуметтік қолайлылық.
Ғалымдардың есептеулері бойынша адамдардың денсаулық жағдайы
50-52% -ы өмір сүру салтына ,20-25%-ы тұқым қуалау ... ... орта ... ал 7-12% ғана ... ... ... ... болады.Антропогенді факторлар бұрын болмаған, жаңа
техногенді ауруларды туғызады.
Адамның денсаулығына зиянды әсер ... ... ... ... ... ... бірінші орынды алады.Адамның іс-әрекеті нәтижесінде
биосфераға, оған тән емес 4млн-нан астам заттар шығарылады.
1.3 Колледждегі валеологиялық білім берудің дайындық бағыты
Оқушылардың ... өмір сүру ... ... ... ... жалпы алғанда орта білім беру орындарына ... ... ... ... беру ... ... сай оқу-тәрбие процесі жүріп
жатқан, біз зерттеу жұмысын ... ... ... және ... колледжінде жұмыс ойдағыдай жүруде. Онда мемлекеттік
стандарттың талабы ... ... ... ... ... ... және тағы ... пәндер оқытылады. ... ... ... ... ... төмендегідей
сағаттар бөлінген:
Биологиядан бөлінген 58 ... ... 38 ... ... 38 ... ... бөлінген 120 сағ
Мұны 1 диаграммадан көруге болады:
Сурет 4 ... ... ... ... (% ... шынықтыру
26%-биология
15%-валеология
15-%-экология
Жоғарыдағы пайыздық көрсеткіштерді талдайтын болсақ, валеология мен
экология пәндеріндегі көрсеткіш ең ... ... ... орта ... оқу орындарында арнайы типтік бағдарлама «Валеология» пәніне
жасалынбаған. Валеология пәнінен студенттерге ... ... ... Олар ... оқу ... және ... ... оқулықтар мен
газет-журналдардан қосымша «Валеология дене ... ... ... ... Оқу ... бойынша бөлінген 38 сағат тек 9 ... ... ... ... ... жүргізу мақсатында оқу жылының ... ... ... ... ... ... тәжірибелік
тесттер, анкеталар жасап, оны Оңтүстік Қазақстан ... және ... ... ... адам ағзасына зиян келтіретін
факторларға яғни ... ... ... ішу, ... ... байланысты «Шылым шегу денсаулыққа пайдалы ма?» -деген
тақырыпта ... ... ... сұрақ-жауаптар жүргізілді.
Қаржы бөлімінің студенттер саны:
І курс бойынша ... курс ... ... курс ... ... ... ... ... курс бойынша ... курс ... ... курс ... ... ... бөлімінің студенттер саны:
І курс бойынша ... курс ... ... курс бойынша ... және есеп ... ... ... курс ... ... курс ... ... курс ... ... ... ... ... курс ... ... курс ... ... курс ... ... ... - 20% ... өмір сүру ... ... ... студенттердің - 80% денсаулықтарын сақтамайтыны байқалды
[42].
Денсаулыққа көп зиян ... ... шегу ... ... Сондықтанда біз
студенттерге шылымның зияны жайлы сауалнамалар жүргіздік. Колледждегі
студенттердің 100 студенті сауалнамадан ... ... 10 ... ... ... нешеде? 22,5%-12 жас,23,5%-16
№2 «Сіздің жынысыңыз» 70%-қыз 30%-ұлдар
№3 «Шылым шегесіз бе?» ... ... ... рет ... шеккеннен алған әсеріңіз» 90%-әлсіздік, бастың
айналуы,жүрек айнуы, 10%-есінде жоқ
№5 «Қанша уақыттан бері шылым тартасыз» 70%-жыл, ... ... ... ... ... 60%-шегіп көрейін деген едім. ... ... ... ата-аналарыңыз шегеді ме?» 80%-ия, 20%-жоқ.
№8 «Бір тал темекінің өзі 15 минут өміріңізді жоятынын білесіз ? » ... - ... ... ... шегетіндер кімдер екенін білесіз бе?» 95%-жоқ ,5%-ия.
№10 «Не үшін шылым ...... ... ... ... 3 ... жауаптың 3варианты берілді.
1- сұрақ «Сенің араласатын қыздарың шылым ... ... ... ... ... ... «Сенің дос қызыңның шылым шеккеніне қалай қарайсың» ... ... ... «Сен ... ... ... ... қалайсың ба?» 99 –жоқ, 1%-
бәрібір.
Колледж студенттері арасында жүргізілген сауалнама олардың 10-11 жаста
шегіп ... 70%-4 ... ... ... 70% қыз ... 16-17 жастан
шегетінін көрсетті.
Сурет 5 Жас ерекшеліктеріне қарай ... ... қыз ... ... ... 24%-10 жаста, 40%-13 жаста 14-16 жаста 30-35 ... ... ... ... ... 6 Жас ерекшеліктеріне қарай темекі шегетін ұл балалардың саны
Анкеталық сұрақтың нәтижесінен жасаған қорытындымыз: қазіргі ... ... 70%-ке ... ... ... ... ... Колледждеге
әдістемелік нұсқаулардың жасалуын назарларыңызға ұсына кетпекпіз. Сонымен
қатар ... ... ... мен ... ... жүйесі бойынша
салауатты өмір салтын қалыптастыру барысында көптеген ... ... ... барлық жұмыстың бағыты салауатты өмір
салтының ... ... ... ... табылады,яғни баланың
денсаулыққа деген көзқарасын тәрбиелеу [43].
Сызба 4 ... және ... ... ... ... ... ісі жөніндегі директордың орынбасары,
валеология, экология, ... ... ... ... ... ... психологы мен медбибінің араларында үлкен ... ... ... ... ... өмір сүру ... жоспары бірлесіп
жасалу қажет (нұсқалары). ... ғана ... ... өз ... ... Оның ... ... ұсынамыз:
1 бөлім СӨС арналған оқу және тәрбие бағдарламаларын енгізу
а)ЖҚТБ (СПИД) мәселелері және оның алдын алу
б)Зиянды заттарды ... ... алу ... ... бөлім Денсаулықты сақтау
а) Санитарлық-гигиеналық жағдай: температура,түс гаммалары т.б.
б)Сабақ ... ... ... ... ұйымдастыру
д)Дәрігерлік тексеріс
е)Арнайы дәрігерлік топтың құрылуы
ж)Денсаулық беті.
3 бөлім Спорттық сауықтыру мерекелерін ұйымдастыру
а)спорттық секциялар
б)әр түрлі ... әр ... ... ... призиденттік тест тапсыру
д) денсаулық күндері
е) жазғы демалысты ұйымдастыру
4 бөлім СӨС қалыптастыру барысында жүргізілетін мерекелер
а)сабақтар
б)клубтардың жұмысы(Денсаулық,Рауан,Дебат,т.б.)
в)дөңгелек стол ... ... КВН, ... қызметкелерімен кездесу.
5 бөлім Кітапханалар
а)СӨС тұралы арнайы стенд
б)арнайы ... СӨС ... ... және ... ... ... тыс ... емхана
б) қалалық ЖҚТБ орталығы
Жұмыстың мазмұнында келтірілген теориялық негіздеулер, салауатты өмір
сүру салтын қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесіндегі жетістіктері
мен қарам-қайшылықтар, валеология ... ... ... ... және СӨС орталығының ашылуына себеп болды [44].
СӨС орталығының жұмысы
Колледждегі медбибі бөлмесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... орны ... ... ... күндері
Кітапхана
Психолог қызметі
1.СӨС тұралы арнайы стенд ... ... ... ... ... денсаулық,валеология т.б. ... ... ... ... байланысы
1.қалалық емхана
2.қалалық ЖҚТБ орталығы
Сызба 5 Колледжде ашылған СӨС орталығындағы жұмыс жүйесінің бағдарламасы
Міне осындай ... ... ... ... ... оқу ... салауатты өмір сүру салтын қалыптастыру барысында көптеген іс-
шаралар өткізілді.
Атап айтқанда «Салауатты өмір сүру салтын ... атты ... мен ... пән ... ... ... ... жүргізілді.
Валеология пәнінен студенттер салауатты өмір сүру ... ... қана ... ... ... ғылыми зерттеу жұмыстарымен де
айналысады.Көбінесе өзіміз ... ... ... адам ... ... үлгеріміне әсер ететін факторлар т.б. зерттейді.
Зерттеу нәтижесінде оқушылардың «Ластанған ауаның адам ағзасына ... ... адам ... ... зияны» деген тақырыпта ғылыми
жұмыстар, ғылыми ... ... ... ... салауатты өмір
салтын қалыптастыру барысында жасалып жатқан іс-шаралар өз нәтижесін
беруде,яғни,студенттердің ... ... ... би
үйірмелеріне деген қызығушылығын арттырды.
Колледжімізде студенттердің 38% өнер ... ... ... ғылыми ізденіс жолында.
Қорыта келгенде айтарымыз валеологиялық білім мен ... ... ... ... сақтауға және нығайтуға көмектеседі.Тек
валеология түсініктермен терең қаруланған бала ғана өз ... ... өмір ... ... [45].
Сондықтан оқушылардың дені сау болу үшін жақсы дәстүрлер мен әдеттерді
қалыптастыра ... өмір ... ... ... және іске
асырудың жолдарын айқындап,нақты шешім қабылдауға үйретуіміз қажет.
Салауатты өмір салтын қалыптастырудың басты бағыттары мен ... ... бірі ... мен жасөспірімдерге үздіксіз білім беру
барысында валеологияны оқыту, яғни, ... ... беру ... ... ... ... ... өмір сүру салтын
қалыптастыруға арналаған бірнеше бағдарламалардың ... ... ... ... бағдарламаларды іс-әрекет барысында жүзеге ... біз ... ... ... ... ... ... және салалық
технологиялар» колледжінің 20 тәлімгердің тәрбие-жұмыс жоспарын зерттедік.
Тәлімгерлердің жұмыс жоспарынан байқағанымыз бірінші ... ... 7 /. Бұл ... ... ... ең ... көрсеткіш 50%
оқу-білім тәрбиеге берілген. Әрине, тәрбиенің бұл түрі ... ... ... ... бағдар беру, білім беруді дамыту, еңбек
тәрбиесі – ... ... ... ... сауаттылығын
қалыптастырады. Бұл жерде тәлімгерлер өз жұмыстарының ... ... ... ... ... арнайды. Ол деп отырғанымыз:
• Азаматтық қасиеті;
• Еңбекке деген қарым-қатынасы, мамандыққа ... Дене және ақыл ... ... ... білік дағдысының жетілуі, т.с.с
Диаграммадан көріп отырғанымыздай экологиялық тәрбие 20% көрсетіп
отыр. Қазіргі кезеңде ғылыми-техникалық ... ... ... ... мен ... ... ... қарама-қайшылығы арта түсуде.
Адам баласының табиғат пен ... ... ... ... ... адамның денсаулығына, физиологиялық өсіп жетілуіне ауадай қажет
екендігіне жас ұрпақтың көзін жеткізу ... ... ... ... ... да ... ... жолыда жүрген ұстаз оған көбірек көңіл
бөлуі тиіс. Құқықтық тәрбие 13% ... ... ... да аса көп ... ... өмір ... отырған әрбір оқушы сол қоғамның іс-
әрекеті, межелері, мәдени дәстүрлерінің құрсауында ... Ол мұны ... ... ме, бұл оның ... тыс ... ... ... күнделікті
күйбең тіршіліктің құрығына түсіп, өз ар-ожданын, ұятын, намысын бір сәттік
дүниенің жалған ... ... ... ... де аз ... ... өзі
ұстаздар алдына жас ұрпақтың шынайы құқықтық тәрбиесін зор ... ... отыр ... оқушылар құқықтық білімдер негізін меңгере отырып, оны әрі
қарай көлемін кеңейтіп, тереңдетіп еңбекпен, ... ... ... ... 10% ... ... ... Бұл
көрсеткіштен біздің оқушылардың мәдени-эстетикалық дамуының қаншалықты
деңгейде екендігін байқауға ... ... ... көзқарасты
тәрбиелеу- тәрбие барысының зейін салуды, күн санап өсіруді талап ететін
мәселесі. Біздің қоғам адамына тек қана ... ... ... ... ... әлеуметтік орта, тәртіп, тұрмыс, табиғаттың да әсемдік
жақтары ықпал етеді.Әсемдікті көре, түсіне, жасай білу ... ... ... ... өтеді, оған ең ... ... ... ... ... да, ұстаздар қауымынан оқушыларды әсемдікке
көзқарасын тәрбиелеуді қоғам ... ... ... өмір ... ... көрсеткіш 7%. Бұдан көрінетіні колледждегі
салауатты өмір сүруді қалыптастыруда ешқандай іс-шаралардың ... ... ... ... ... аздығы, оқушылардың өз денсаулықтарына
немқұрайлы ... ... ... бола ... өзі ... ... ... мақсатының іске асырылуын міндетті түрде қажет етіп отыр.
Сурет 7 Тәлімгерлердің түрлі тәрбие жұмыстарын бөлісуі
(сұрақталғандардың пайыздық көрсеткіші)
50%- оқу-білім ... ... ... ... өмір сүру ... қалыптастыру тәрбиесі
Тәрбиенің осы түрлерінің көрсеткішінің ... болу ... ... біз ... ... «валеология» пәнінен оқулықтармен
қамтамасыз етілуін зерттедік.Сонда төмендегідей мәліметтер алдық:
Әдістемелік жабдықтың сапасы және қолда бары
Қолданылатын оқу-әдістемелік құралдар
Бағдарламалар
|Автор ... ... мен ... ... Х.Қ. | |40 ... Ж.б. ... | ... З.С. | | ... ... ... валеология |10 ... 5 ... ... ... ... ... ... өзі де тек, ЖОО студенттеріне арналған. Ал колледж
студенттеріне ... ... ... ... Газет-журналдар, басқа
басылымдар өте аз.
Колледж студенттерінің валеологиялық ... ... ... өзі ... ... оқу ... Оңтүстік Қазақстан құқық
және салалық технологиялар колледжінде ... ... ... ... ... ... сауаттылық деңгейін анықтау үшін
және мына міндеттерді шешу үшін жүргізілді.
1.Студенттердің валеологиялық категорияларының оның маңыздарын түсіну
деңгейін анықтау.
2.Студенттердің денсаулыққа қауіпті факторларды ... ... ... студенттердің саны көрсетіледі.
|Мамандар бойынша |2006-2007оқу |2007-2008оқу ... |
| ... ... | |
| | | | ... |241 |242 |283 ... есеп | | | |
| | | | ... ... |255 |180 |435 |
| | | | ... |185 |286 |471 ... | | | |
| | | | ... |278 |222 |500 |
| | | | ... |198 |202 |400 ... 6 ... ... ... ... ... ... оқу жылдарында колледж студенттеріне
«Сіз үшін ... ... ... ... өмір ... қажеті бар ма?» деген анкеталық сауалнама жүргіздік.
Сауалнамаға 9 ... ... ... 72 ... ... Олардың
жауаптарының деңейлерін төмендегі 7 кестеден көруге болады.
|Мінездемелік |дұрыс жауаптар ... емес ... | ... | | |жоқ | |
| ... ... ... | | | |08 ... ... ... | | |07 | | |08 ... ... |80,1 |72,3 |1,3 |1,7 |0,4 |0,6 ... ... | | | | | | ... өмір |61,7 |78,2 |0,3 |0,8 |0,2 |0,8 ... ... | | | | | | ... ... |67,8 |1,2 |1,7 |1,4 |1,2 ... ... |50,9 |71,3 |1,9 |1,1 |1,7 |2,2 ... | | | | | | ... 8 Студенттердің валеологиялық сауттылықты меңгеруі
Кестеден ... ... ... 2006-2007 оқу жылындағы жүргізілген
зерттеу жұмысының нәтижесімен, ... оқу ... ... ... ... ... соңғы жылдағы көрсеткіш
жоғары пайызды көрсетті.
Бұл көрсеткіш колледж студенттері үшін валеологиялық ... ... ... ... көрінеді.
Жоғарыда келтірілген теориялық, практикалық негіздеулер мен зерттеу
нәтижелерін саралай ... ... ... ... ... ... ... қажет пе?» деген сауалнама ... ... ... ... ... ... ... 8 Колледж студенттеріне валеология пәнін ... ... ... сұраққа студенттердің берген
жауабы
2006-2007 оқу жылында ... ... ... ... ... 20%, ... ... 55%, 2007-2008 оқу ... ... ... ... «иә» ... 85%, ... ... 15%. Бұл
сауалнама нәтижесінен студенттердің валеология пәнінен қаншалықты білімді
қажет ететіні көрінеді.
ІІ СТУДЕНТТЕРДІҢ САЛАУАТТЫ ӨМІР САЛТЫН ... ... ... ... ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
2.1 Валеология пәнін оқытуда пәнаралық байланыстарды пайдалану жолдары
Егемен еліміздің жаңару кезеңінде, қоғамымыздың ілгерілеу процесінде
адам ... ... орны ... Кез ... ... ... ... дамыған елдерімен тең дәрежеде білім беру болып табылады. Жастардың
ақыл-ойын барынша ... ... ... мен техниканы, өндірістік
технологияларды меңгеру үшін ғылыми негізде білім беру жүйесін неғұрлым
тиімді құру ... ... ... ... ... ... ... мен іскерліктердің оқушылардың қабілетін дамытуға негіз
бола алады.
Пәнаралық ... ... ... ... беру ... дүниетанымын тереңдете отырып, оқытудың тиімділігін ... ... ... ... ... ... ... әр
түрлі пәндер бойынша білім-біліктерді қабылдауы, түсініп-білуі, олардың
жалпы ақыл-ойына ... ... ... ... ... беріп, барлық алынған білімдерін жүйелейді. Пәнаралық байланыс арқылы
оқытудың дамытушылық, білім және тәрбие берушілік қызметі обьективті ... ... ... ... ... мәні мен ... ... қажетті педагогикалық іс-әрекеттің бірі екендігін айта келе ... ... ... пәнаралық байланыс мектептерде, оқу орындарында жан-
жақты тәрбие ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекеттің, еңбектің ғылыми негізде тиімді ұйымдастырылуына көмектеседі
[47].
Пәнаралық байланыс педагогика ... ... ... және ... ... ... күрделі комплексті
сала.
Валеология тарихында пәнаралық байланыс ертеден зерттелініп келе
жатқан ... ... ... ... бірі ... ... ой – пікірдің дамуында және колледж тәжірибесінде
пәнаралық ... ... ... ... педагогтарды
толғандырады.
Ұлы педагогтар Я.А Коменский (1592-1670), И.Г.Песталоции (1746-1827),
К.Д.Ушинский (1824-1870), Л.Н. ... ... бұл ... ... ... ... ... ұлы ойшылдары Әл-Фарабидің (870-968) Ибн-Синаның
(930-1037) және ... ... тағы ... мұраларында,ал
бертін келе қазақтың ағартушыларымен педагагтары ... ... ... ... Ы.Алтынсарин (1841-1868) еңбектерінде пәнаралық
идеяларына мән ... ... ... ... ... ортамызға қайта оралған ірі зиялылары
Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931), Мағжан Жұмабев (1893-1938).Атап ... ... да ... жүйесі,олардың байланысы тереңнен ашылған.
Белгілі педагогтардың М.Н.Скаткин, М.А.Данилов, ... ... және ... ғалымдардың пәнаралық байланыстарды теориялық
тұрғыдан анықтауы, оны жүзеге асырудың дидактикалық, әдістемелік негіздерін
қалауына себеп ... ... ... валеоогия,дене тәрбиесі адамның тазалығы
гигиена) жайлы толығымен ... ... ... ... ... ... ... әр жақтылы міндетті оқу-тәрбие процесі ... ... ... мен ... ... іс-әрекетінің бір бөлігі
болып саналады.
Оқушыларға барлық пәннен білім беретін мұғалімдеріміз ... ... ... мен ... ана тілі ... ... байлныста күнделікті сабақ өткізуде пайдалану ... ... ... ... ... ... толықтырып отырылуы
тиіс.
Валеология пәнін оқытуда пәнаралық байланыстарды қолдану
Валеология пәнін ... ... ... ... ... атқарады.
Бірінші методология қызметі.Осы қызмет оқушылардың тазалыққа, дене
шынықтыруға оның ... мен ... ... ... қалыптастыруға үлкен септігін тигізеді.
Екінші оқушының білімдік ой санасын қалыптастырып,оның бір ... ... ... ... байланыс аралық
байланыстарды игеруге мүмкіндік туғызады,валеологиялық ... ... ... ... ... ... ... байланыс білім берудегі политехникалық
бағытты іске ... ... ... ... Осы ... ... ... мен ұйымдастыру
формаларын арттыруға көмектеседі [50].
Оқыту процесі үшін «пәнаралық байланыс», «пәнаралық іскерлік»
ұғымдарының мәні мен ... ... ... ... ... пәнаралық байланыс – ол білімнің мазмұнына ғана қатысты
емес, оның ықпалы оқыту ... ... ... ... байланысты,
пәнаралық іскерлік оқушының бір пәннен меңгерген ... ... ... ... ... ... ... білу қабілеттілігін
атап көрсетеді. Төмендегі кестеде ғалым А.Бейсенбаеваның ... ... ... ... мысалға алуды жөн көрдік.
Сурет 9 А.Бейсенбаеваның зерттеу ... ... ... өту ... ... | | ... ... ... ... саны |
|1 | | |
| ... ... байланыста үнемі |30% |
| ... ... | |
|2 | | |
| ... ... байланыста өтуді |35% |
| ... ғана ... | |
|3 | | |
| ... ... ... ... мүлде|20% |
| ... | |
|4 | | |
| ... ... |15% ... 9 ... зерттеуі бойынша пәнаралық
Байланыста сабақ өті
Қазіргі таңда пәнаралық байланысты жүзеге ... ... ... ... топсеруенге шығу, тәжірибелік жұмыстар, техникалық
құралдарды пайдалану, танымдық ... ... және оны ... ... ... жұмыстар жүргізу және т.б. [51]
Пәнаралық байланыстың әр жақтылы міндеті оқу – тәрбие ... ... ... Ол ... мен ... оқу – таным іс -
әрекетінің бір ... ... ... ... ... байланыстардың
пәндерде сабақ оқытудағы іс-әрекеттер арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... барлық пәннен ... ... ... мамандығын, оның ғылыми жүйесі мен бағытын
ана тілі ... ... ... тілден сан есімді ... ... ... да, ... да, ауыл ... ... да, мәдениет
пен әдебиет салаларынан да және т.б. ... ... ... ... сан ... ... және сол ... ... ... ... ... қатар мектептегі тәжірибелі мұғалімдер кез-келген
пәндерді оқыту ... ... ... ... ұғымдармен
ұдайы байланыстырып отыруы қажет [53].
Табиғат құбылыстары мен ... ... ... ... ... жүргізіп отырудың алуан түрлі тәсіл ... ... ең ... сол тәсіл – ... және ... ... ... ... ... ... оқытушы
белгілі бір ... ... ... оқушылардың табиғат
құбылыстарына байланысты сөз байлықтарын ... ... ... ... ... байлықтарын суреттеп көркем жазылған
шығармалар мен ... ... ... ... ішінен өтілген
тақырыпқа байланысты тіл ғылымының ... ... ... текстің ішінен өздеріне грамматикалық белгілерді ... ... ... ... әдебиеттен алынған
текстерді ... ... ... ... Одан кейін
оқушылардың ұққанын ... ... ... ... жазғызады.
Сонымен ғылымдардың дәлелдеуінше: тіл – қоғамды біліп, ... ... тіл – ... ақыл – ... ... әдет – ... өнер – ... қазынасын меңгерудің құралы.
Біз бұл жоғарыда келтірілген ... ... ... пәнді
оқытуда бірнеше ғылымдар саласымен ... ... мол ... бар ... ... ... көріп
отырамыз.
Оқыту процесінде пәнаралық байланысына ерекше мән ... ... ... ... экскурсиялар мен
сыныптан тыс жұмыстардың және әр ... ... ... ... ... ... асырылып келеді.
Оқыту процесінде біртіндеп қолданылып келе жатқан ... ... ... сыныптан тыс жұмыстарға
тоқталамыз.
Пәнаралық байланыс мақсатында ... бір ... ... ... бір ... ... жеке үзінділер, кино –
телекөріністер түрінде өткізілуіне ... ... ... бір түрі: панорамалық сабақ. «Панорама» - грек
сөзінен алынған өнердің түрі ... ... ... ... ... ... ... аумақты қамтитын ... ... ... ... ... сөзіне анықтама беруге
болады. Не ... ... ... ... ... деген
аталып тұр? Панорама деген сөздің теле – ... ... ... ... ... ... панорама» тағы ... ... ... ... ... ... ... сабақты өткізуді қарастырғанда бұл сөздің ... ... бола ... ... ... мектеп тәжірибесінде мұғалім сабақтың
тақырыбы және оның ... ... ... ... ... пәннің өзіне жақын пәндермен логикалық ... ... ... ... ... ... ... қайталау
сабақтарында материалдың аумақтағы көлемін ... ... ... ... Панорамалық ... ... ... ... ескеріледі: сабақтың тақырыбы, мақсаты,
пәндердің өзара байланысы, жоспары т.б. ... ...... – ірі блоктар бойынша ... ... ... ... ... ... «Валеология» пәнінен «Дені саудың-жаны сау» деген тақырып
бойынша панорамалық ... ... ... ... ... ... ... оқушыда тұтас ... ... және ... ... ... жаңа
түсініктер, ұғымдар, құбылыстар бойынша оқушылардың өздігінен іс ... ... ... олардың диалектикалық ойлауын
тереңдетеді. ... жаңа ... өту ... ... ... ... ... істеген кезінде олардың бұдан
бұрын ... ... ... ... ... ... түсіреді.
Оқушылар екі пән ... ... әр ... ... өз ... қарай топ болып, немесе ... ... ... бір тобы ... ... ... күнделіктеріндегі «көкжиек» туралы мәліметтерді бір топ –
табиғат ... – «Күн ... «Таң ... ... т.б. ... ... ерекшелігі – мұғалім пәнаралық ... ... ... және сол ... автор С. Сейфулиннің
табиғат құбылыстарын бейнелеудегі сөз ... ... ... ... ... ... үйге ... тапсырмалар
береді.
Жануартану пәнінің көптеген материалдарын 6-7 ... ... ... ... ... оқытуға мүмкіндік
жасайды. ... ... ... ... ... ... ... дүниетаным, политехникалық ... және ... ... де маңызы зор [56].
Ал, валеология ... ... ең бір ... дидактикалық
ұстанымдардың бірі-пәнаралық байланыс. Бұл-ғылыми-жаратылыстану пәндері мен
қоғамдық-гуманитарлық циклдердің және ... ... ... ... арасындағы байланыстарды қамтамасыз етеді.
Бірақ, мектеп мұғалімдері күнделікті ... ... ... іс ... пайдалану кездерінде көптеген қиындыққа кездеседі.
Оның ... ... ... ... ... керекті оқу-әдістемелік
құралдарының жоқтығынан.
Пәнаралық байланысты күнделікті сабақ өткізуде ... ... ... ... білімінің тереңдігін, оның ... ... ... етеді. Валеология пәніндегі, әсіресе,
адам анатомиясы, физиологиясы және гигиенасындағы көптеген ... ... ... пәндермен, оның ішінде физика, химия, география, медицина
және ... ... т.б. өте ... ... [57].
Валеология пәнін оқытуда пәнаралық байланыстар ... ... ... Осы ... ... ... оның біртұтастығы мен ... ... ... ... ... ... ... білімдік ой-санасын қалыптастырып, оның ... ... ... ... Бұл ... ... байланыс
аралық байланыстарды игеруге мүмкіндік туғызады, валеологиялық түсініктерді
дамыту құралы ... ... ... ... ... ... берудегі кәсіптік
бағытты іске асыруға көмек көрсетеді.
Төртінші-конструктивті қызметі. Осы ... оқу ... ... мен ... формаларын арттыруға көмектеседі [58 ].
Валеология курстарынан ... беру үшін ... ... ... іс ... ... ... өзі бірнеше кезеңдерден тұрады:
а) валеологияның әрбір ... және ... да ... ... ... ... байланыстарды талдап, қосымша
әдебиеттерді пайдалану;
ә) курстық және ... ... ... пәнаралық
байланысқа сәйкестеп, сабақтың жоспарын құру;
б) нақтылы сабақтың тақырыбы бойынша әдістемелік тәсілдер мен керекті
құрал-жабдықтарды ... ... ... ... мазмұнына талдау жасап, бөлген жөн:
а) бұрын оқылған валеологияның басқа курстарынан таныс түсініктерге
сүйеніп, олардың арасындағы ... ... ... ... пәндерден алынған таныс түсініктермен
байланысын ... ... ... ... және ... да пәндерде
кездесетін түсініктермен байланыс жоспарын алдын ала жасау [59 ]..
Пәнаралық байланысты іс ... ... ... ... ... да оқушылардың өз бетімен ізденіс жұмыстарын арттыруға
арналған. «Адам және оның денсаулығы» және «Валеология» пәндерінің ішіндегі
пәнаралық байланыстарға ... ... ... ... және пәнаралық байланыстарды қалыптастыру.
Жасушаның (клетканың) құрылысы мен қызметі, мүшелер (органдар) жүйесі,
олардың ... ... ... рефлекторлы реттеу, ағзаның
біртұтастығы, олардың сыртқы ортамен байланысы ... ... ... ... бұрынғы курстарымен байланыстыру керек. Мұғалім
оқушылардың түсініктерін жинақтап, адам және оның ... ... осы ... тән ... ... және гигиеналық
түсініктерді шеберлікпен дамытады.
Сүйектің химиялық ... мен ... ... ... оқушылардың 6-
сыныпта алған органикалық заттар, сулар мен ... ... ... сүйеніп, оны әрі қарай кеңітіп және тереңдете ұғынуға ... ... Ал ... мен сүйектердің қозғалу механизмдерін әңгімелегенде
оқушы физика ... ... және ... ... рычаг(иін) жайлы
алған білімін пайдаланып, жаңа түсінікті тез ... ... ... ... және ... заңы валеологияда адам
ағзасындағы зат алмасу жайлы тақырыпты өткенде ... ... ... ... тірі ... заңдылықтарының жан-жақты, бірдей екенін оқушылар жақсы
ұғынады және химиялық үрдістер мен биологиялық ... ... ... көру және есту ... ... мен құрылысы
тақырыбындағы оқушылар білімі болашақта физика курстарынан оптика ... ... ... ... ... ... ... сабақтарында кең және жан-жақты пәнішілік және пәнаралық
бұрынғы, болашақ, тура және кері ... ... ... ... ... ... адамның алатын орны, даму формасы
жайлы білімін жетілдіреді [60].
Адам және оның ... ... ... ... іске ... ... ... тудыру, оларды талқылау,
Осылай өтілген сабақтардың барысында оқушылар өте күрделі біліктерді
пайдалану арқылы ой-өрістерін ... ... ... ... ... жаңа ... алмастырып және салыстыра, талдай отырып, ... ... өз ... ... ... ... пәнаралық байланысты бір жүйемен, барлық жағдайда түрлі
түрлі тәсілдерді пайдалану арқылы жүргізу оқушылардың ... ... ... ... ... тигізеді.
Адам ағзасындағы көптеген физиологиялық үрдістер физикалық заңдарға
бағынады, қан тамырлары арқылы қанның ағысы ... ... ... серпімділік қасиеті механикалық тербелісінің белгісін
байқатады, биопотенциалдың таралуы тоқтың химиялық электр ... ... ... ... ... ... ... мектеп бағдарламасына информатика негіздері ... ... ... байланысты биология, валеология мен информатика
теориясының арасындағы пәнаралық ... ... ... ауыл ... ... ... тіреліп отыр. Осылардың
ішінде ғылыми зерттеуде бионика басты екі бағытта ... келе ... ... және ... ... ... тірі ағзалардың
сезім мүшелерінің құрылысы мен қызметінің негізінде ... ... ... ... құралдардың, информацияны саралау, беру және
сақтау адам миы мен шеткі жүйке жүйелерінің негізінде жасалып отыр.
Тірі ағзалардың ... ... ... ... ... ... ЭЕМ іске ... жүйке жүйесінің құрылысы
мен қызметінің осындай ерекшеліктерін атай отырып, бұл мәселелерді шешуде
информатика ... және ... ... ... де ... байланыс
болғаны жөн.
«Адам және оның денсаулығы» курсын оқытудың жоғары ... ... ... ... ... ... негізге алып, тазалық
сақтау және табиғатты ... ... ... ... ... пайдаланып, өзара байланыстарды қорытынды сабақтардан басқа,
мазмұнына байланысты ... ... ... тіпті арнаулы
конференциялар өткізуге болады.
Тіршіліктану пәнінен пәнаралық байланыстарды қалыптастыру.
Тіршіліктану пәнінде пәнаралық байланыстардың өте кең ... ... ... және ... ... ... болатынын дұрыс
анықтай білген жөн. Егер 5-8-сынып оқушыларына өсімдіктер мен жануарлардың
сорттары мен ... ... ... ... ... жайлы айтатын болсақ, ал ... ... ... ... рөлі ... заңдылықтарды мазмұндай көрсету керек.
Оқушылардың бұл білімі эволюциялық ілімді, экологияны, генетиканы ... ... ... ... дамытылады.
Тіршіліктану пәнінің ең бір пайдалы, білімділік жақтарының бірі-
оқушылардың тірі табиғаттағы диалектикалық ... мен ... ... ... көзқарастарының дұрыс қалыптасуына үлкен
әсерін тигізеді.
Сондықтан валеология курсын пәнаралық ... ... ... ... ... ... ... де қалыптасуына мүмкіндік
береді.
Оқушылардың білімін ... ... ... ... ... ... Оқушылардың білімін дамыту.
2. Алған білімін іс жүзінде қолдану.
3. Алған білімін бағалай ... ... ... мұғалім оқу материалының мазмұнын сараптай отырып пәнаралық
байланыстарды анықтап, әр түрлі әдістерді пайдаланып, өз жұмысын іске ... ... ... тақырыптарын қоршаған ортаның
абиотикалық, биотикалық және ... ... ... және микроағзаларға әсерін ... ... ... және ... ... алған білімін пайдаланып өткізген дұрыс.
Мысалы, абиотикалық фактордың бірі-температура. Оның тірі ағзаларға қалай
әсер ... ... ... ... ... ... Егер ... адамды және итті 45минут бойы +20°С құрғақ камерада
ұстаған жағдайда, олар ыстық ... оңай ... ал ... ... ... бір тілімі пісіп үлгерген. Себебі-еттің
құрамындағы белок денатурацияға түсті. Осы ... ... үшін ... ... алған жылу жайлы білімін пайдаланып, құрғақ ауада булану
үрдісі жақсы жүретінін анықтайды. Сонымен ... ... ... ... ... ... жақсы жетілген» деген қорытындыға келеді.
Мектеп оқушыларына білім мен тәрбие берудің ... ... ... ... ... пайдаланып, биологиялық есептерді
шығаруды үйрету.
Әрбір тәжірибелі мұғалім ... ... ... ... ... табиғаттың адам және қоғамдағы алатын орны, табиғаттың өзін
қоршаған ... ... ... ... ... ... тарихы,
табиғаттың көптеген процестері мен ... және ... ... ... анықтау туралы ғылыми білімдер
жүйесімен қаруландырады [60].
Пәнаралық байланыстың түрі көп, ол сабақтың әр түрлі ... ... ... әр ... пән мұғалімі бірігіп өткізетін кіріктірілген
сабақтар жиі ... ... оған ... бола ... ... сабақты пәнаралық байланыста өткізу тиімді. Мұғалім сабаққа
оқушыларды тек ... ... ... ... етуші, білімді өз еңбегімен
алушы ретінде қатыстырып, үнемі іздендіріп отыруды мақсат етіп, олардың өз
ой-пікірі бар ... ... ... ... ... ... ... алған
теориялық білімдерін еске түсіру арқылы оны ... ... ... ... ... кұрылған әдеби шығармашылық жұмыстардың ... - ... және ... тыс ... ... бекіте білуге,
жалпылай отырып, қорытындылауға үйретуі. Оқу сабағында мектеп оқушыларының
танымдық ... ... ету ... ... проблемалық оқыту ісін
үйымдастыруды міндеттейді. Алдымен проблемалық оқыту деген не, соның басын
ашып алайық.
Кейбір зерттеуші - ... ... ... ... әдіс ... қарастырады. Ал педагог-ғалымдар ... ... ... ... әрекетті ұйымдастыруға
қойылатын талап' ... ... ... Олар ... ... ... ... арқылы іске асатындықтан, ол өз ал«ына жеке әдіс немесе оқытудың
басым жүйесі болуы мүмкін емес ... ... ... Біз осы соңғы пікірді
басшылыққа ала отырып, проблемалық оқытуды дүниетану ... ... ... ... ... [61].
Проблемалық оқытуда көзделетін мақсат-оқушыларға білім даяр түрде
берілмей, мұғалімнің өзі баяндап ... ... ... ... ... ... оны ... өздері шешуін басқару. Проблемалық ... ... және ... ... негізделеді, яғни ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың негізгі түрі сабақ
болғандықтан, оны жаңа ... ... ... ... сабақтары,
білік пен дағдыны қалыптастыру, бақылау , аралас сабақтар, экскурсия
сабақтары сияқты ... бар ... ... ... оқыту әрекетін осы
сабақтардың әр кезеңінде ... ... ... ... ... ... оны ... және шешіп отыру барысында ішінара іске асыруға
болады. Алайда проблемалық оқыту әрекетін сабақ ... ... және ... ... ... мүмкін емес. Бұл үшін сабақтың қүрылымын және ... ... ... ... ... ... пәні бойынша проблемалық оқыту әрекетін ұйымдастыру
проблемалық әңгіме арқылы іске асуы мүмкін. Мұндай әңгіме ... ... ... ... ... ... ... Оқушылар оның шешуін
табады, одан әрі осы жұмбақ мәтінде қалай ... оны оқу ... ... әрекетін ұйымдастыру сұрақ қою арқылы да іске
асырылады. Мұнда қойылған сұрақ оған нақты жауап беретіндей ... ... ... ... ... ... назар аудару керек. Мұндай проблемалық
сұрақтардың мақсаты-оқушылардың өзіндік ойын, шығармашылығын, ... ... ... мақсаттағы сұрақ, тапсырмаларды әр мәтіннің
соңынан кездестіруге болады.
Проблемалық оқу оқушыны ізденуге, оның ойы мен ... ... ... оны ... ... өзінше тың пікір айта білуге, сол арқылы өз
беттерінше білім алу жолдарына үйретеді.
Проблемалық оқыту барлық ... сай келе ... ... ... ... ... ... келе, оқушыларды оқытуда оқудың қамтамасыз етудегі пәнаралық
байланыстардың ... ... ... ... Мұғалімдерге пәнаралық
негізінде оқыту барысында пайдаланылатын оқушылардың валеологиялық білімін
қалыптастыруды ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық іскерлік ойындар, тестік
тапсырмалар ... ... ... ... қажеттілік тудыруда.
Келесі параграфымызда біз осы, валеологиялық білімді ... ... ... ... ... ... ... тиімді жолдары мен әдістері
Жаңа технологиялардың өріс алуына орай оқыту үрдісінде «интерактивті
оқыту», «интерактивті ... ... ... жиі кездесеміз.
Интерактивті әдістер мұғалімнің ... ... ... ... «Интерактивті әдістер» және «интерактивті
оқыту» терминдерінің ортақ түбірі – ... ... ... ... ... ... «act» (действовать, действие) әрекет ету деген сөздерінен
енген. «Интерактивті әдістер» тіркесін ... ... ... ... ... әдістер, ал «интерактивті ... ... ... құрылған оқыту деп түсінуге болады. Интерактивті ... - ... ... ... ... белсенді байланыста болып,
мұғаліммен бірлесіп отырып, компьютермен жұмыс жасап, оқу-танымдық нәтижеге
жетуі.
Бұл ... ... ... ... ... ретінде
қалыптасуға бірден-бір әсер етеді. Мұғалім мен оқушылар бірлесіп ... ...... ... болады. Мұғалімнің ролі көьінесе оқу
үрдісін ұйымдастырушы, топ басшысы, оқушылардың ... ... ... ... ... оқыту әдістері оқушылардың өз өмір
тәжірибесіне, біліміне сүйенулеріне негізделген. Сондықтан да ... ... ... ... асуынан, бірлесіп әрекет
етуге сабаққа жайлы да жағымды ... ... ... Яғни,
педагогикалық үрдісі демократизациялауға жол ашады. Оқыту нәтижесі бір-
бірімен байланыс бірлігінен көрініп, оқушылар оқу нәтижесіне бір-бірінің
жауаптылығын ... ... әр ... ... шын ... ... [63].
Сабақта интерактивті әдістерді пайдалауда ... ... ... ... ... белгілеу. Мұғалім оқушылардың топпен жасалатын
жұмыстарының ... ... ... ... ... ... дайын
екендіктеріне толық сенімді болуы керек;
Мұғалім оқытуды ұжымның өздерінің тән ерекшеліктерімен есептесіп,
олардың ... ... ... ... ... сай ... ... бұл әдістің мақсаты мен міндеттерінің ... ... ... ... ... ... ... мақсатта таңдағанын көз
алдына анық елестете білуі керек;
Мұғалім пайдаланатын әдістерінің нәтижесін болжай отырып, біртіндеп
кезең-кезең бойынша қолданылуын ... ала көре ... ... ... ... ... ... ережелерді естен
шығармауы абзал:
Бірінші ереже: Жұмысқа сынып мүшелерін толық қатыстыру. Өйткені бұл
әдістің негізгі мәні де ... ... ... ... ... Оқушылрдың осы әдіспен жұмыс жасауын ... ... ... ... еркін сезіну үшін түрлі жаттығулар
жасатып, сабақтағ қандай да ... жиі ... ... отырғаны
дұрыс.
Үшінші ереже: Оқушылардың саны көп болмай, жоғары сыныпта 30 адамнан
аспағаны ... ... ... ... өз пікірін, көзқарасын білдіріп,
дәлелдеп беруге мүмкіндік жасалу қажет.
Төртінші ереже: ... ... ... ... ... ... сай ... Яғни, оқушылар топ, жұп құру үшін ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Қатысушылар
бірін-бірі таңдау, тақта, компьютер, көрнекілікпен жұмыс жасау үшін
еркін, ыңғайлы қозғала алатындай жағдайды алдын ала ... ... ... ... шешу ... ... ... қарау. Алғашқы кезеңде қатысушылардың өз ерктерінше бөлінуге жол
беру.
Оқушыларды дамытудың ... ... ... ... мен ... ғана ... ... бірге адамның маңыздлы ... ... ... ... ... ... ... оқу-үрдісін жолға қою, мұғалім қолданатын оқыту әдістері
мен құралдарының жүйесі болып ... ... өз ... сан ... ... ... зерттейді
және үздіксіз білім алуға, өз өзін тәрбилеуге ... ... ... ... ... әдістер оқу мотивтерінің ішінде
таныдық ынталарды тәрбиелеуде маңызды орын алады. Танымдық белсенділік
оқудың жеңілірек, ... ... зор ... ... ... ... ынта ... қажеттілікке ауысады. Танымдық
қажеттіліктіің қалыптасуы жоғары ұйымдастырылған оқыту барысында, ... ... ... ... болады.
Оқушылар кез-келген ғылымның басты ... ... ... ... ... үшін ... қажетті жиынтығы болуын, сондай-
ақ нақтылы ғылымның қандай да болсын мәселелері бойынша жаңа фактілерді,
тұжырымдарды, ой қорытындыларды тауып ... ... ... әрекеттерін бірте-бірте игереді.
Ағартушы ғалым А.Байтұрсынұлы "мұғалім әдісті көп білуге тырысу керек,
оларды өзіне сүйеніш, қолғабыс ... ... ... ... ", - деп ... ... дамыта оқытуда жаңа технологиямен жұмыс істей отырып,
оқушының білім-біліктілігін, дағдысын, ... ... ... ... қажет. Әрине, оқушыларға білім берудің басты әдісі- ... ... ... ... ... ... түрлеріне тоқталамыз.
Оқыту әдісі дидактиканың негізгі бір құрамды бөлігі. ... ... сөз грек ... ... ... ... ұғымды білдіреді.Оқыту
әдістері туралы туралы әрбір автор өз анықтамасын ... ... ... ... - ... қол ... ... белгілі жолмен тәртіпке салынған іс-әрекет» - деген анықтама ... ... - ... оқушыларына білім беру, танымдық қабілетін дамытып,
көзқарастарын қалыптастыратын және ... өмір ... ... білім,
іскерлік және дағды беру. Оқыту әдістері оқушыларға жаңадан білім беріп,
бұрын алғандарын бекітуді ... ... ... ... ... басшылығымен ғылым негіздерін қалайды [65].
Бақылау дегеніміз оқушылардың түсінік пен ұғымдарды, іскерлік пен
дағдыны дұрыс қалыптастыру мақсатында тірі және өлі ... ... ... деп ... ... ... ... қоршаған
болмыстан нақтылы және бейнелі түсініктер мен ұғымдар қалыптастыруға, соның
негізінде төменгі сынып оқушыларының логикалық ойлау ... ... ... ... дамытуға мүмкіндік береді. Екіншіден, ол материалистік
дүниетанымының қалыптасуына себепкер болып, ... ... ... мен дамуына, табиғатта болып жатқан құбылыстардың өзара байланысы
мен заңдылығына ... ... және ... ... ... ... ... ұйымдастырылса, еңбек сүйгіштік, мұқияттылық,
тәртіптілік, ұжым ... ... ... ... ... құнттап ұстау тәрізді қажетті сапаларды тәрбиелеуге жәрдемдесіп,
мақсатқа жетуде ерік пен табандылықты ... ... ... жұмыс
істей білудің қалыптасуына себепкер болады, инициатива мен өздігінен жұмыс
істеу сапасын дамытады.
Проблемалық оқытуда көзделетін ... ... даяр ... ... өзі баяндап бермей олардың алдына жұмбақ түріндегі
міндет қойып, оны ... ... ... ... ... принцип
оқушылардың ойлауына және көбінесе қиялына негізделеді, яғни ойлау
проблемалық ... ... ... ... мен ... беру ... оқу ... оқушыларды белсенді
етудің сан-алуан әдістері мен формалары бар. ... ... ... мен ... сабақтардың, оқушының өзіндік жұмысты қалай
ұйымдастыратыны берілген.
Сызба 6 ... өз ... ... ... ... ... әдістері
Оқытудың әдеттегі әдістері ( мысалы: дәріс,оқу, рефераттар жазу ) мінез-
құлқындағы қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... бірі ... (ағылш. «to
train»,жаттықтыру ). Егер оқыту интерактивті жүргізілсе,яғни ақпарат ... ... ... ... ... ... ... берілген
ақпаратты тез меңгереді және алған білімдерін ... ... ... ... [1.2].
Тренинг жүргізуге қойылатын талаптар:
• оқушылар бір-біріне бетпе-бет ... ... ... ... ... бар кең ... ... (бұл жағдайда еркін пікір
алмасуға, жаттығулар мен серігу кезеңдерін жүргізуге ... ... ... ... ... танытады,ынталы болады.);
• тренингке қатысушылар саны 20-25 адамнан аспауы керек (бұл ... ... және ... қатысушылардың назарын тұрақты
аударуға мүмкіндік беретін қатысушылар саны);
• бүкіл ... ... ... ... ... ахуалды жасау әрі
қолдау;
• тренингке қатысушыларды ... ... және ... ... ... ... өз ... ұсынбай-ақ қатысушыларды сабақтың
мақсатын орындауға жетелеуі тиіс;
• оқытушы-жаттықтырушы әрбір жаттығудың ... ... ... ... тренинг бірінші сабағында «танысу» жаттығуы өткізіледі және «келісім»
(топтық жұмыс ережесі) қабылданады;
• теориялық жадығат пен интерактивті жаттығулардың, ... ... ... ... ... тренинг сабақ басталарда сол ... ... ... ... ... қорытындыланады;
• кез-келген тренинг қандай мақсат қойылса да, әрдайым танысу мен жұмыс
ережесін жасаудан басталады.
Танысу
Танысу кез-келген тренингтің ... ... ... ... ... Қатысушылар бір-бірін танитын болса да танысу сәті
жүргізіледі.Танысу ... ... ... ... процесіне
тартуға, қарым-қатынас дағдыларын ... ... ... ... процесінің ары қарай жалғасуына қызығушылық танытса,
онда танысу сәтінің ... ... деп ... ... ... қар» ... ... қатысушылар өз кезегімен ... ... ... отырған адам өз есімінен бұрын алдыңғы қатысушының
есімін қайталайды.
«Екі шындық, бір ... ... ... өзі ... екі ... және ... жанаспайтын пайымдаулар айту ұсынылады.
«Тренинг шеңбері» бойынша көршісін ... Бұл ... ... Бір ... ... ... кейін әрқайсысы көршісінің
аты-жөнімен,шұғылданатын сүйікті ісімен таныстырады.
«Келісім» (топтың жұмыс ... ... ... ... ... бастап ... ... ... үшін және ... меңгеру тиімділігін арттыру
үшін келісім,яғни тренинг сабағындағы ... ... ... Келісім мәтіні алдын ала ... ... ... болса көрінетін орынға ілінеді.Келісімінің ... ... және ... талқылағаннан кейін қабылданады. Оқушылар
ұсынған жаңа тармақтар қабылдануы да мүмкін. Дауыс ... ... ... ... ... ... жауапкершілікте
болатынын топқа түсіндіру қажет. Келісімнің қабылдануы әрбір қатысушы өз
сезімдері мен көзқарастарын ... сын мен ... ... болудан
қаймықпауға,әрбір артық әрекеті сабақта талқыланып,топтан тысқары
шықпайтынына сенімді болуына ... ... ... толық
аяқталғанша ілулі тұрады [67].
Келісім үлгісі:
• бәріміз де өз ... ... ... ... бөлмейміз;
• «көтерген қол» ережесімен кезекпен сөйлейміз;
• тек істің мәні бойынша айтамыз;
• өз ... ... ... ... ... ... сезімін бағалаймыз
• құпиялықты сақтаймыз;
• уақыт шектеуін сақтаймыз.
Оқыту
Әрбір сабақ өтілетін тақырыпты,оның мақсаты мен ... ... ... ... ... оқушылардың ақпараттану деңгейін алдын
ала білу үшін сауалнама жүргізуге болады. Сауалнамалар ... ... ... ... ... ... деңгейі қайта
бағаланады.Нәтижесін салыстыра отырып, оқушылардың білімі мен дағдыларында
қандай өзгерістер ... ... ... ... баға ... ... ... беру мен практикалық дағдыларды, ... ... ... ... ... ... маңызы
зор.Мінез-құлықтың өзгеруіне себептерді нақтылау үшін АҚТҚ/ЖҚТБ мәселесіне
оқушылардың назарын аударып, бұның әрқайсысының алдында кездесетін ... ... ... ... ... ... жаттығуларды оқытушы өз қалауынша пайдалана
алады.Оқытушы алдындағы дәрісхананың ... ... ... ... ... қорытындылау
Тренинг кез-келген сабағының соңында қорытынды жасалынады.Әдетте, бұл
процедура оқушылар өздерінің әсерлерімен ,сезімдерімен ... ... ... ... «сыр ашу» ... түрінде де өткізуге болады.
Жаттықтырушы-оқытушы семинарға ... ... ... ... қызықты болған жағдайларды сұрай алады.Өтілген
жағдайларды бекіту үшін олардың қандай жағдай жасағандарын есіне түсіруге
болады.
Оқытудың ... ... еш ... ... ... ... ... оның толық меңгерілуіне көмектеседі, өзіндік
пікір, арақатынас, мінез-құлық, дағдыларын ... ... Бұл ... ... ... ... қайтарылған кез-
келген жауабын есепке ... ... ... ... баға бермей, оны
қағазға немесе тақтаға жазып түсіндірудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... шабуыл» 4-5 минуттан аспауы керек, аяқталғаннан кейін жауаптардың
барлық нұсқаларын ... ... ... ... ... яғни ... ... нұсқасын топ таңдайды.Бұл әдіс мынандай
қажеттіліктерде тиімді болады;
• күрделі және даулы мәселелерді талқылағанда;
• өзіне сенімсіз оқушыларды талқылау ісіне ынталандыруға;
• қысқа ... көп ... ... ... ... ... ... немесе дайындығын анықтауға.
Шағын топтардағы жұмыс
Оқушылар 4-5 адамнан шағын топтарға бөлінеді. Оларды бөлуге әртүрлі ... ... ... бір, екі, үш, төрт деп ... ... ... топ құру ... сәйкес алынады.Біріншілері ... ... ... ... ... ... жұмыс
барлық қатысушылрды белсенді іс-әрекетке,ашық пікір алмасуға, пікір
тартуға мүмкіндік ... ... ... әр топ орталарынан
жұмыс қорытындысын хабарлайтын жетекші таңдайды.Бақылау парағы немесе тест
Бұл әдіс оқушылардың тақырыпқа сәйкес мағлұматтарды білу ... ... ... көзқарасын анықтауға көмектеседі.Қатысушылар жауаптарының
нұсқасын тиісті бағаналарға белгілейді.
| ... ... емес | ... |
|АҚТҚ маса | | | ... ... |+ | ... ... ... ... ... талқылайды. Қорытындысы
мұғалімнің қатысуымен талқылаудан өтеді.
Рөлдік ойын
Шағын топтарда (3-4 ... ... ... ... соң, ... ... ... топқа көрсетеді.
Мұғалім рөлдерді балалардың мінез-құлқына сәйкес өзі бөліп бере ... ... ... ... ... ... жағдайда өзін көрсете
алады,шын мәнінде жағдайларды ұғына алады. Ойын ... соң ... ... ... ... ... бірлесіп талқылайды.
Құндылықты,пікірді,көзқарасты анықтауға арналған жаттығулар
Жұмыстың бұл түрі талқыланған ... ... ... өмірдегі ұстанымын анықтауға мүмкіндік береді.
Парақтағы («келісемін», «келіспеймін», «білмеймін») ... ... ... ... ... |білмеймін | келеліспеуге |
| | | ... |
| | | | |
| |+ | | ... әрі ... жұптарда,топтарда талқылап,өз көзқарасын қорғайды.
Топта пікір ... ... ... ... мұғалім оқұшыдан осы
мәселеге деген пікірінің өзгерген, өзгермегенін сұрайды.
Жобалар ... әдіс ... ойша ... ... ... ... ... бойынша өз әрекеттерінің жобасын жасауына мүмкіндік береді.Ең басты
топ немесе жеке қатысушы өзінің жобасын қорғауға,оның артықшылығын басқалар
алдында ... ... ... ... ие ... «Өз ... ЖҚТБ –ның алдын алу ... ... ... ... ... ... ... т.с.с барып, сұрау салуына болады.
Бейнефильмдер
Бейнефильмдер тақырыпты меңгеруге қосымша ... ... ... ... көрсетер алдында оқушылардың назарын негізгі 4-5 мәселеге
аударуын ескерту ... ... ... ... ... ... ... таңдап қойған көріністерге келгенде фильмді ... ... ... ... ... ... тиімді меңгеруіне мүмкіндік беру
• қызығушылық туғызады;
• белсенді қатысқандар ... ... ... ... ... әсіресе мінез-құлыққа әсер етеді;
• арақатынас және пікір талас жүзеге асырылады.
Тренингте оқыту міндеттері
• ақпарат беру
• жас-өспірімдер мінез-құлқының қауіптен қорғау
... ... ... ... болып
табылады
Қорыта айтқанда тренинг ... ... ... ... ... ... Валеологиялық білім беру жүйесін жетілдіруге бағытталған іс-
тәжірибелердің қорытындысы және нәтижесі
Валеологиялық білім беруде педагогикалық қадам ерекше орын ... ... ... беру ерекшеліктері барысында интерактивті ... ... ... ... ... ... ... мен әдістерінің
дәстүрлі оқытуда мынадай негізгі айырмашылықтарын атап көрсетеді:
оқушылардың танымдық қызиетін міндетті түрде ... ... ... ... мүмкіндігінше ұзақ уақытқа көтеру;
оқушының проблемаларды шешу барысында ( өз бетімен және ... ... ... ... ... ... колледж тәжірибесіне енгізуді неден бастау
керек?
Бұл әдіспен оқыту топтағы жағдайдың өзгеруін талап етеді. ... ... ... жүргізетін оқытушы да, топ оқушылары да ... ... Біз, ... тәсілмен ----- тобында сабақ өту мақсатында ... ... ... ... әдіспен өтілетін сабақтардың
тақырыбын іріктеп алдық. Бұл әдістің басқа әдістерден артықшылығы оқушыны
қозғалысқа түсіру, енжар ... ... ... өз ... ... іздеуші,
табиғат, қоғам заңдарын «өз бетімен ашушы» рөліне енгізу. Осындай ... бұзу ... бұл- ... ... қатысу, пікірін дәлелдей
білу, өзге көзқарас, пікірлермен санаса білу тәртіпсіздікті ... ... ... ... ... ... [69].
Осындай озық іс-тәжірибелерді негізге ала отырып, колледжде ... ... ... ... ... сабақ 1
Денсаулықты жақсартуда дұрыс тамақтанудың маңызы
Мақсаты: Денсаулықты сақтау және жақсартудағы дұрыс тамақтанудың
Рөлі тұралы ... ... ... 1. ... ... және оның адам ... ... оқушылардың білімін қалыптастыру
2.Тамақтанудың гигиеналық ережелерін сақтаудың
маңызы
тұралы оқушылардың көзқарасын ... ... ... мен ... ... ... көзқарасын қалыптастыру
Сабақтың барысы
Топырақтағы өзекті мәселелер
Біздің ағзамыз ғарышпен үздіксіз байланысқан күрделі,нәзік құрлымды ... ... ... ... ... ... әдемілігі,
ақыл-ой өрісі,дүниеге көзқарасы,адамгершілігі, ұлпалардың ... ... ... ... ... мен
сәтсіздігі,аурушаңдығы-барлығы да тамақтанудың нәтижесі. «Біз-не жесек сол
боламыз»-дейді Поль Брегг.
Адамның барлық ғұмыры ... ... ... зат ... ... ... әнергия жұмсалады.Бұл энергия ,сондай-ақ жасушалар мен
ұлпалардың жаңаруына,өсуіне қажетті ... ... ... ... себепті тамақ-кез-келген жанды нәрсенің негізгі тіршілік көзі
[70].
Терінің, шаштың, тырнақтардың жақсы күйде сақталуы, ағзадағы ... ... ... ... бәрі және ... ... ... тамақтарды пайдалануға тәуелді.Біріңғай тамақтанғанда ағза өзіне
қажетті заттарды толық ала алмайды да,адамның ... ... ... ... тиіп ... ... шаршау,тіс креукесінің бұзылуы
т.б. аурулардың шығуынан басталады.Алуан түрлі тағамда нәруыздар, ... ... ... су т.б. ... ... жоғары болады.
Дамаған елдердегі науқастанудың өзгеруі, ... ... ... ... ... және ... тағамның құрамының,
ингредиенттерінің өзгеруі болып табылады.
Мұнда негізгі рөль атқаратын ... ... ... ... май қышқылдарының тапшылығы
5.Тағамдардағы талшықтық заттардың азаюы
6.Сапасыз суды пайдалану
Қазіргі кезде ... және ... ... ... өлімі мен
ауруының шектелуі нақтыланған.Дамыған елдерде қанайналыс жүйесі ауруларынан
өлу бірінші орында тұрса,дамушы ... ... ... өлім көп
емес.Дамыған елдердегі кеңінен ... ауру ... ... ... сүт ... қатерлік ісік аурулары.
Тамақтанудың бұзылуына байланысты болатын кейбір аурулардың ... ... ... ... бойынша,2000жыл)
|Тамақтануға байланысты ... саны (бір ... ... ... |сан) ... ... ұрық ... ... (23,8% жағдайды) |
|бұзылуы | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |2,8млн (5 жасқа дейін) ... ... ... ... ... ... мен балалар) |
|Май басу |300 ... және ... ... ... ісік ... оның 3,4млн. (30-40%-ы диета |
| ... дене ... ... алдын алуға |
| ... ... ... ... |540млн.Оның жартысынан көбі-жүрек тамыр|
|бұзылуы ... ... ... ... ... ... (80%) |
Сергіту (2-3 минут) «Дауыл» жаттығуы
Қатысушылар айналдыра отырады. Жүргізуші ортаға ... ... бір ... ... ... ақ көйлекті, таңертең тісін тазалағандар, ... т.б.) орын ... ... Егер аталған белгі жүргізушіде
де бар болса, ол қатардағы қатысушының орнын алуға ... ... ұзақ ... ... ие бола алмаса, онда оны «Дауыл» деп айтады,
сол ... ... ... да ... ... ... шабуыл
1.Бұдан миллиондаған жылдар бұрын адамның ата-тегінде «Цивилизация»
аурулары неге ... ... ... ... біздің тағамдарымыздан сапалы
ерекшелігі неде?
3.Не себепті өсімдіктекті тағамдарды жиі пайдаланатын адамдар
«цивилизация» аруымен сирек ... ... ... жаңа ... талқылау
оптармен жұмыс (3-5) минут
Оқушылар үш топқа бөлінеді. Әр топқа берілген материалдармен танысуға және
таратпа ... ... ... ... оны ... ... Қоғам дамуының әртүрлі кезеңдеріндегі тамақтану сапасының
өзгеру себептерін түсіндіріңдер
2-тапсырма. ... ... ... ... ... ... ... Тағамдар сапасының өзгеруі мен адамдардағы ауру түрлерінің
өсу арасындағы өзарасындағы ... ... ... тамақтарға ұсыныстар беріңдер.
5-тапсырма. Емдік шығу жолдарына ұсыныстар ... ... ... 5 топқа бөлінеді. Әр топ карточкада жазылған тапсырманы ... ... ... ... ... ... ... «Аш қарынға алған білімі ұзаққа бармайды»
деген ережеге сүйеніп, ... ... ... ... ... ... кейін
салмағы артып кеткенін байқайды. Тамақтану режимін
өзгерту
дұрыс па?
2-тапсырма. ... ... тоқ ... ... қонбайды» деп есептеп,
қолына не тисе, соны пайдаланып, ... ... ... ... Американдық Флетчердің жағдайы әлемге әйгілі
десе де болады. Оның ... ... ... ... бас ... Сонда Флетчер өзін
емдеуге
кіріседі. Ол тағамды ұзақ ... және ... ... ... жазылған. Осыдан кейін барлық сауықтыру
туралы
кітаптар мұхият ... ... ... ... .Сауығып кету себебі неде?
4-тапсырма. Осы кезге дейін Цивилизациядан бө лініп қалған оқшауланған
халықтардың тағдыры мұз дәуіріндегі адамдардың ет
жеуге
бірден үйренбегендігін ... ет ... ... мен ... ... арасында қандай байланыс бар екендігін
түсіндір?
5-тапсырма. Пакистанның солтүстігінің таулы аймағында тұратын хунза
тайпа өрік, бидай ... және қой ... ... ... шабдалығы бар, дәні
тәтті және
майлы.Бұлхалықтардың өмір сүру ұзақтығы орташа 120
жас.
Олардың ақыл есінің айқындығы таңқаларлық.Үлкен
әжесінің
Шөбересін емізіп отыратын кездері де кездеседі.Осы
тайпаның
Ұзақ өмір ... сыры неде ... ... ... ... ... ... тамақтанудың салдары,
дұрыс тамақтанса ақыл есінің ... ... ... ... ... ... себепті ғалым дұрыс
тамақтану ақыл
ой қабілетін жақсартаы деп есептейді?
Үйге тапсырма
Жас ерекшеліктеріңді ... ... ... ... ... жасаңдар.
Үлгі сабақ 2
АДАМГЕРШІЛІК – ЖЫНЫСТЫҚ ТӘРБИЕ
Тақырыбы: Репродуктивтік денсаулық, оған зиянды заттардың әсері.
Мақсаты:
Оқушылардың репродуктивтік ... ... ... ... өз
денсаулығына жауапкершілігін арттыру.
Міндеттері:
1. Репродуктивтік денсаулық туралы түсінік бе
2. Репродуктивтік денсаулық – жалпы ағзаның саулығының бір бөлігі екендігін
түсіндіру.
3. ... ... ... ағзаның саулығына әсер ететін
факторларды талдау (тұқымқуалаушылық, экология, әлеуметтік ... ... ... ықпалы).
4. Адамның денсаулығы өмір салтына тікелей байланысты болатындығына
оқушылардыың назарын аудару.
5. ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілігін сезінуге, өз бетінше ойлануға, құрдастарының
қысымына қарсы тұра білуге, ... ... ... ... Ақ қағаздар, фломастерлер.
САБАҚТЫҢ БАРЫСЫ
Тақырыптағы өзекті мәселелер
Жасөспірімдердің есею кезеңінде жыныстық қатынасқа түсуді ересек болудың
бір мәртебесі деп ... жиі ... ... ерте ... ... ... ... қажетсіз жүкті болу;
• жыныстық жолмен берілетін аурулар (ЖЖБЖ) жұқтыру;
• АҚТҚ/ЖҚТБ жұқтыру;
• психологиялық зардап шегу.
Өзара қарым – ... ... ... – құлық жастардың өз
денсаулығына жауапкершілікпен қарап, ... ... ... ... ... ... сақтауына негізделеді. Бірақ, өкінішке орай жыныстыық
қатынас жасау жасөпірімдер арасында кездесіп тұратын ... ... ... ... жыныстық қатынасты бастамас бұрын, жыныстық өмір
туралы нақты, дұрыс ақпарат берудің маңызы бар. ... ... ... ... ... қана ... жастардың өзара қарым – қатынастағы
қауіпсіз мінез – құлық ... ... ... ... мен ата - ... ... ... – адамгершілік
тәрбие жасөспірімдердің жыныстық тәжірибе жүргізуіне итермелемейді.
Жаттығу «Денсаулық торы»
Мұғалім денсаулық туралы жазылған ... ... ... Олар
жазылғанға сәйкес адамды орталарынан ... ... ... ... ... |Өз ... ... ... ... екі рет ... ... жеңілденумен айналысады. |
|тазалайды. ... ... көп ... |Көкіністер мен жемістерді көп |
| ... ... ... ... |Жыл ... ... ... өтеді |
|Күнделікті таңертеңгілік |Теледидардан ... ... ... ... ... қарап отырады. Қандай бағдарлама? |
|Отбасындаа денсаулықты |Өзіңнің ... ... ... ... туралы талқылайды |келтір. |
| | ... бір – ... ... ... кестені толтырады. Жаттығу
біткен соң мұғалім олардан досы жөнінде қандай жаңалық білгендігін, ... ... не ... ... пікірлерін сұрайды. Материалдық,
қаржылай шығынсыз-ақ салауатты өмір сүруге болатындығына баса назар аудару
қажет.
Ойға шабуыл
Талқылауға сұрақтар ... ... ... ... түсінуге болады?
2. «Репродуктивтік денсаулық» ұғымын қалай түсінуге болады?
Тақтаны немесе қағазды сызып, екіге бөл. Бір жағынан ... ... ... ... деп тақырып қойып, барлық жауаптар
жазылады. Мұғалім репродуктивтік денсаулық жалпы денсаулықтың ең ... ... деп ... оған ... береді (Дүниежүзілік денсаулық
сақтау ұйымының анықтамасы): денсаулық – дене ақаулары мен аурудыың жоқтығы
ғана емес, ол ... ... ... психикалық және әлеуметтік
жағдайының ойдағыдай күйі. Репродуктивтік денсаулық – ... ... ... мен ... ... ... ... жоқтығы ғана
емес, ол ағзаның толығымен ... ... және ... ... күйі ...... ... көбею).
Серігу. «Ең ұзын сызық» ойыны.
Бөлменің кең жайын таңдап ал. Оқушылар екі (үш – төрт) топқа ... бар ... ғана ... және ... ... барынша ұзын сызық
жасауға тапсырма беріледі. Қосымша зат берілмейді. Сызықты ұзарту ... бет ... аяқ ... ... ... ... ұзын
сызық құрған команда жеңген болып саналады. Жаттығудан соң команда болып
топтасудың маңыздылығы түсіндіріледі.
Топтық жұмыс.
Репродуктивтік денсаулыққа оң және ... ... ... факторларды өз
бетінше анықтай білуге, талқылауға бағытталады. Балалар төрт ... Екі топ ... ... оң әсер ететін, ал қалған
екеуі – теріс әсер ... ... ... ... ... салып,
талқылайды.
Талқылауға берілетін сұрақтар:
1. Темекінің адам ағзасына зиянды әсері ... ... ... адам ... зиянды әсері қандай?
3. Есірткінің адам ағзасына зиянды әсері қандай?
Мұғалім жауаптарын тыңдап, толықтыра келіп қорытады:
Репродуктивтік денсаулыққа ... ... ... ... ... ... ... құрсақтағы ұрықтың дамуын әлсіретеді. Егер
жүкті әйел темекі шегетін болса, оның уыты ... ... ... ... мен ... ... ... Темекі шегуден қандағы
гемоглобин азайып ... ... ... да, ... да ... болады. Темекі түтінінен ұрықтың жүйке жүйесі зардап шегеді.
Темекі шегетін кісінің қасында ... ... ана мен ... ... ... ... тастау темекі тартатын аналарда екі есе ... ... ... ... ... аурулардың жиі кездесетіндері
өкпедегі рак, бронхит, эмфизема, сал, жүрек – қан ... ... ... ... ... ... әсері.
Жүйке жүйесінің түріне байланысты спирттік ішімдііктің бір рет ... ... ... әсер ... ... жас ... ішімдік әсерінен
жыныстық қатынасқа еліктеуінің тежелгенін басқаса, екіншілері керісінше
қозғанын сезінеді. ... ... ... ... еті ... ... екі топта да шәует бөліну мен жыныстық ... ... ... ... ... салдарынан жас адамдардың өзінде қалыпты жыныстық
әрекет біртіндеп тоқтауы мүмкін. Бедеу (ұрықсыз) ерлердің ... ... ... ... аталық жыныс жасушалары – ... өте ... ... ... көпшілігі өліп қалады. Сондықтан,
жасушалардың ұрықтану мүмкіндігі де төмендейді.
Адамзат генетика ғылымы – тұқымқуалаушылық ... ... ... ... аалкогольдің ұрпақтың әлсіреуіне әкелетініне көңіл аударған. Сол себепті
көптеген халықтардың ежелгі заңдары мен ... ... ... тиым салынған, жаңа өмірдің алғашқы ... ... ... қадағалаған. Никотин тәрізді, ... ... ... де ... ... улайды, салмағының жетілмеуіне, түрлі
ақауларға ... ... ... туу ... ... ... ... есірткінің әсері. Есірткі пайдаланудан
адамның жүйке жүйесі бұзылады. ... ... пен ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастағы бейберекеттік
пайда болады да, түрлі жыныстық ... ... ... ... өте ... созылмалы аурудың түрі. Есірткіге құмарлық ... ... ... қоюы да мүмкін. Онан емделу өте күрделі, ұзақ уақыт
төзімділікті қажет ететін ... Ең ... ... ... ... ... ... татпау болып табылады.
Жағдаяттық тапсырмалар
Оқушылар үш топқа бөлініп, жағдаяттар жазылған ... ... ... ... ... ортаға салады.
1. Досыңның туған күніне өзіің ұнататын қызды ... ... ... ол
досың жолдас қызыңа есірткі иіскеуді ұсынды. Не ... ... Сен ... ... ... ... ... әрекет жасайсың?
3. Би кешіне барғанда өз достарың есірткі ұсынды. «Жоқ» дееп ... ... ... ... жасайсың?
Талқылау сұрағы
Ұсынған есірткіден қалай бас тартуға болады?
Рефлексия
Сабақ барысында өздеріңе ... ... ... ... сабақ 3
Тақырыбы: АҚТҚ/ЖҚТБ. Жыныстық жолмен берілетін жұқпалар (ЖЖБЖ)
Мақсаты: Қауіпсіз мінез – құлық дағдыларының қалыптасуына көмектесу.
Міндеттері:1.Соңғы жылдар мәлеметі ... ... және ... ... ... ... ... беру.
2. АҚТҚ/ЖҚТБ және ЖЖБЖ ауруларының алдын алу үшін
қауіпсіз ...... ... ... ... ауырғандарға дұрыс көзқарас қалыптастыру
Жабдықтар: Бейнефильм, фломастерлер, ватман қағаз, флип-карта.
Сабақтың барысы
Серігу «Қатарға тұрғызу»
Оқушылар көздерін жұмады. ... бір – ... ... және ... ашуға
болмайды. Олар бір түзудің бойына ең кішісінен ... ... ... ... ... беріледі:
1. Сіздер жыныстық жолмен беілетін жұқпалы ауралардың ... ... ... ЖЖБЖ ... ... ...... қатерлі болып саналады?
Оқушылардың пікірлері тақтаға жазылады, мұғалім қорытады. Қазіргі кезде
жыныстық жолмен берілетін жұқпалы ... ... ... түрі ... көп ... ... назары аударылады. Егер оқушылар
пікірінде АҚТҚ, ЖҚТБ айтылмаса, АҚТҚ тек ... ... ... ... ... ... ... болатындығы түсіндіріледі.
Жаттығу
Оқытушы тақтаға мынадай сөйлем жазады «Қауіпсіз жыныстық қатынас – бұл
....». Оқушыларға осы үзіндіні ... ... ... ... ... ... олар ... парақтарын орайды да, бір қорапқа
жинайды. Оқытушы жауаптардың барлық нұсқаларын оқиды. ... ...... пайдалану ғана емес, ең алдымен жыныстық қатынасты
кідірту, ... ... ... сақтау екендігіне оқушылардың назары
аударылады. Оқушыларға тест ... ... Олар ... ... ... «жоқ» деп белгілейді. Жауаптарын топтасып (жұптасып немесе
төртеу ара) ... ... ... ... ... ... «ЖЖБЖ туралы Сіз не білесіз?»
|Сұрақтар ... ... ... кейін де қайталап жұқтыруы мүмкін| ... ... ... емделмей-ақ, жоғалып кетеді | ... ЖЖБЖ ... ... ... ... ... | ... ... | ... мезгілде бірнеше ЖЖБЖ жұқтыруы мүмкін | ... тек ... ... беріледі | ... таза ... ... ... ... мүмкін | ... дер ... ем ... ... ... ... | ... ағзаға зиян келтірмейді | ... ... ... ғана ... жеткілікті | ... ... ... ... Сіз не ... ... ... ... ... де ... ... мүмкін|Иә |
|ЖЖБЖ белгілері кейде емделмей-ақ, жоғалып ... |Иә ... ЖЖБЖ ... ... жоғалып кетсе, аурудан |Жоқ ... ... | ... ... ... ЖЖБЖ ... ... |Иә ... тек ... ... ... |Иә ... таза ... ... ... ... мүмкін |Жоқ ... дер ... ем ... ... жазылу мүмкін |Иә ... ... зиян ... |Жоқ ... ... ... ғана ... жеткілікті |Жоқ ... ... ... 2 ... 4 ... ... де, ... сұрақтарды
таратады:
1. Жастар ЖЖБЖ туралы нақты ақпаратты қайдан ала алады? (Отбасын жоспарлау
орталығы, Салауатты өмір ... ... ... тері-жыныс аурулары
диспансері, ақпараттық материалдар – буклеттер, үн парақтар, журналдар,
газеттер, интернет т.б.).
2. ... ЖЖБЖ – ға қай ... ... ... ... ... ... аурулары диспансері, емхааналар, АҚТҚ орталығындағы ... ... ... жұмыс нәтижелері тыңдалады, жалпы ... ... ... ... 3 ... ... ... жазылған карточкалар таратылады. Олар
жағдаятты өзара талқылап, жауабын келісіммен біреуі ұсынады.
Жағдаяттардың мысалдары:
• Сіздің ... ... ЖЖБЖ ... ба ... ... ... Сіз не
сезініп, не ойлайсыз, не істейсіз?
• Би кешінде Сіз бір ... ... Ол ... ... ... Сіз не ... не ойлайсыз, не істейсіз?
• Сіздің құрбыңыз сізге өзінің жүкті екенін айтты. Сіз не ... ... не ... ... қиып ... ... құрып орналасады. Әрбір қатысушы өзіне қарама - ... ... ... ... «Жүр» деген бұйрығынан соң, әрқайсысы
көзін жұмып, шеңберді кесіп өтіп, ... ... ... ... ... ... ... оқушылар бәрін бір мезгілде жасайды және қарамауға ... ... ... ... ... біртіндеп бейімделеді. Ссодан кейін
қатысушалардан олардың көзі ... ... ... не ... ... ... өмірмен қалай сәйкес келеді?
Ойға шабуыл
Талқылауға арналған сұрақ: «ЖҚТБ туралы сіз не ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге оқушылардың
назарын аударып қорытады: ЖҚТБ әлі де ... ... ... ... ... дер ... ... науқастың өмірін ұзартады; бұл аурадан
қорғайтын вакциналар әлі ... жоқ; ... ... ... – ол ... мінез-құлық және тәртіп сақтау.
«Саяхат» ойыны
Бұл ойында АҚТҚ ... ... және ЖҚТБ ... үшін ... ... шараларға назар аударыңыз.
Тарату материалы: 1,2,3,4,5,6,7,8 нөмірлері бар ... ... ... ... бетіне ойынды орындаудың міндетті шарттарын
жазыңыз:
1 – ... ... да ... қол ... – тек 3 ... ғана қолын қысуға болады;
3 – тек 2 нөмірдің ғана қолын қысуға болады;
4 – қолды тек целлофан қапшық арқылы ғана ... ... ... сегіз балаға карточкадан таратыңыз, 4 нөмірліге
карточканы ... ... ... ... ... бетіне жазылған
тапсырмамен танысып, оны міндетті түрде орындау керегін ескертіңіз.
Ерікті сегіз бала Жерорта теңізіне саяхат жасап ... деп ... ... Олар барлық жастарға тән танысумен ... ... ... ... белгісі тек қол алысу болып саналатыны ... ... ... ... ... ... ... түсу болып табылады, яғни
барлық қатысушалырдың қол алысуы. Содан ... ... ... ... деп ... ... тағы 5 бала ... кіреді, келесі аялдама
Грецияда болады, онда тағы да 5 жаңа ойыншы ... ... ... ... қол ... шыққанын қадағалаңыз. Саяхат аяқталды.
Кенеттен қорқынышты ... 5 ... ЖҚТБ ... «оң» ... ... ... бөлменің ортасына шығуын сұраңыз және оның қолын қысқандардың
барлығын да ортаға шақырыңыз. ... ... де осы ... ... қаупі
бар. 1 нөмірлі бұлардың қатарына түспеді, себебі ол ешкіммен қатынаста
болған жоқ, яғни қол ... 2 және 3 ... ... ... олар да ... ... кірмеді. 4 нөмірлі қорғанған жыныстық
қатынас қағидасын ұстанды, яғни презерватив пайдаланды ... ... ... ... өзін ЖҚТБ ... ... етті.
Ойынның соңында бұл ойыыын екенін, ешкімнің өкпелеп, жүрегіне жақын алмау
керектігі ескертіледі. Ойынның өзі ЖҚТБ ... ... және ... ... сенімді түрде көрсететіні айтылады.
Тест: «Сіз ЖҚТБ туралы не білесіз?»
Әр қатысушы оқушы тест парағын алып, ... ... десе – «Д» ... «Дұрыс емес» деп санаса «ДЕ» деп жазады. Жауаптарын әуелі жұптасып,
топтасып талдайды, содан кейін мұғаліммен бірге талқыланады.
|№ ... |Д |ДЕ |
|1 ... – мен ... ... ... қауіпті | | |
|2 ... ... ... АҚТҚ жұқтыру мүмкін | | |
|3 ... ... дәрі ... ... ... | | |
| ... және ... қолдануға болмайды. | | |
|4 ... – мен ... ... бір бутербродты бірге | | |
| ... ... ЖҚТБ ... кісімен бір стаканнан | | |
| ... ауру ... | | |
|5 |Бір рет ... ... ... ... ЖҚТБ | | |
| ... ... | | |
|6 ... ... адам ... қарап жөтелсе немесе | | |
| ... ауру ... ... | | |
|7 ... тудыратын жұқпаның соңғы сатысы | | |
|8 ... ... ... «оң» ... ЖҚТБ-мен ауру | | |
| ... ... | | |
|9 ... ... ... ... ... | | ... ... адам ... ... ... ... ... | | |
| ... | | ... ... тек үш ... ... | | |
| |- қан ... (мысалы, шприц және инені бірлесіп | | |
| ... | | |
| |- ... ... | | |
| |- ... ... ... ... ... кезде, туғанда,| | |
| ... | | ... ... - ЖҚТБ ... ... | | ... ... дұрыс пайдалану АҚТҚ жыныстық жолмен | | |
| ... ... | | ... |ЖҚТБ көптеген белгілері басқа аурудың белгілеріне | | |
| ... | | ... ... ... ... бірі АҚТҚ жұқтыру | | |
| |мен ... ... ... ... | | ... ... ... ... ... ... ... адамның қанымен жанаспаса, адамның
қорғаныш тапшылық қоздырғышы (АҚТҚ) жұқпайды.
2. Дұрыс емес. АҚТҚ ... ... ... ... ... ... ... қынап бөлінділерімен жанасқанда ғана жұғуы мүмкін.
3. Дұрыс. Басқа жағдайда сіз АҚТҚ жұқтыруыңыз мүмкін. АҚТҚ ... ... ... ... шприцтегі немесе инедегі АҚТҚ жұққан қанның
кішкентай, көзге көрінбейтін тамшысының өзі жеткілікті. ... ... ... ... ... ... ... татуаж жасауға арналған
инелерімен де бөліспеулері керек.
4. Дұрыс. Осындай жолмен АҚТҚ жұқтырған жағдайлары кездескен жоқ.
5. ... АҚТҚ ... үшін ... бір-ақ рет тәуекелге барғаны
жеткілікті. Бұл – осылай жасаған ... адам ... ... ... ... ... ... мүмкін бір реттің өзі – қатер!
6. Дұрыс емес. АҚТҚ ауа, тамшы арқылы берілмейді.
7. Дұрыс. ЖҚТБ – АҚТҚ тудыратын ... ... ... ... ... АҚТҚ тестінің «оң» көрсеткіші адамның қоздырғыш
жұқтырғанын ғана ... АҚТҚ ... адам ЖҚТБ – мен ... ... яғни ... ... көрінуі бар, бірақ АҚТҚ жұқтырған адам
қоздырғышты басқа адамдарға жұқтыра алады.
9. ... ... АҚТҚ ...... деп аталатын ақ қан
түйіршіктерін зақымдайды.
10. Дұрыс емес. АҚТҚ тек ... ... ... ... ... сүтімен беріледі. Қоздырғыш сілекейде, көз жасында, зәрде, ... ... ... ... ... ... ... қан болмаса АҚТҚ
берілмейді, бұл бөлінділерде қоздырғыштар өте аз ... ... ... ... ЖҚТБ – АҚТҚ ... жұқпаның соңғы сатысы.
13. Дұрыс. АҚТҚ жұқтырмас үшін жыныс мүшелерінің бөлінділерімен (шәует
және қынап ... және ... ... ... болу ... Егер ... қатынасқа бармақ болса, презерватив алдын ала ... ... ... ... егер ол ... бар ... жасалса
(презервативті жыртылып кетуден сақтайтын ұшындағы қабылдағышымен).
14. Дұрыс. Иммундық жүйе ... өлуі ... ... адам ауырмайтын микробтар тудыратын ауыр науқастар пайда болады.
Осындай ауруларға мыналар ... ... ... ... ... ... ісіктер және басқалар.
АҚТҚ/ЖҚТБ және МОДУЛІ БОЙЫНША МҰҒАЛІМДЕРГЕ АРНАЛҒАН ЖАДЫҒАТ ҚОРЫ
Жыныстық жолмен берілетін жұқпаларға (ЖЖБЖ) – ... соз, зәр ... ... ... ... жыныс мүшелерінің ұшығы,
жыныс мүшелеренің кандидозы. В,С ... ... ... және басқалар (барлығы 20-дан астам аурулар). ЖЖБЖ көптеген
қоздығыштары бедеулік, белсіздік, ... тыс ... ... тудырады.
Мерез ауруын емдемесе, ішкі ... ... ... жүйесінің ауыр
өзгерістерін туғызады, тұқым қуалайды. Кейбір қатерлі ісік ... ... ... ЖЖБЖ бар адамдардың жыныыс жолымен АҚТҚ жұқтыру қаупі
он есе артадыы. Көптеген ... мен ... ... ... күйінде қалып қояды, себебі олардың белгілері жоқ не болмаса
онша байқалмайды және ... өз ... ... ... ауырып,
басқаларға жұқтыра береді. ЖЖБЖ көрінетін белгілерінің болмауы ауру әрі
қарай дамымайды дегенді білдірмейді.
Әйелдерде және еркектерде:
... ... және ... ... ... қабықшаларындағы,
тік ішек маңындағы, ауыыздың кілегейлі қабығындағы ... ... ... зәр ... ... ... ... кезінде ашытуы, ауыруы;
– тік ішектен бөлінулер;
– жыныс мүшелерінің қышуы, ісінуі;
– қалтырау, ... ... ... ... ... ... кетуі.
Әйелдерде:
– қынаптан жағымсыз иіс бөлінулердің болуы;
– іштің төмен жағының ауруы;
– етеккірлер арасында қынаптан қан ... ... ... ... қатынас кезінде қынаптың ауыруы.
Еркектерде:
– зәр шығару түтігіндегі бөлінулер.
ЖЖБЖ алдын алу
Некеге отырғанға дейін ... ... ... ... қатынасты болдырмау.
Сүйген адамыңа адал болу.
Презервативті пайдалану.
Адамның қорғаныш тапшылық қоздырғышы ... ... ... ... ... асып ... ғаламдық індетті тудырды. Індетті ... де ... сәті ... АҚТҚ індеті көптеген елдерде әлеуметтік –
экономикалық даму саласындағы соңғыжылдардағы жетістіктерді жоққа шығарды.
Африканың бірқатар елдерінде Сахарадан бастап ... ... ... ... АҚТҚ ... Қазіргі заманғы емдеу әдістері АҚТҚ жұқпасының
дамуын ... ... ... адам ... АҚТҚ жоя ... ... ... қауіпті жыныстық қатынаспен айналысатындар АҚТҚ
жұқтырады. Бұл індетке байланысты ойландыратын мәселенің бірі АҚТҚ/ЖҚТБ мен
ауырған ... ... ... ... АҚТҚ ауырғандарға үрейлі
көзқараспен және қауіппен қарайды. АҚТҚ ... ... ... ... ... ... ұшыраған тағдырының өшін алу үшін, қасақана
басқаларға осы ауруды жұқтырады деп қорқады. Мұндай ... ... ... мұндай жағдаяттар бірлі – жарымды кездеседі және жеке ... ... ЖҚТБ ... баға ... болмайды. Кейде өзінің жағымсыз
көзқарасымен ... өзі АҚТҚ ... ... ... ... – мен ... өз ... туралы айтуға қорқады, себебі бұл олардың
өмірлерінде көптеген түсінбеушіліктерді және қиындықтарды туғызады. Бұларды
жұмысқа қабылдаудан, ... ... ... бас ... ... ... да бас ... Сөйтіп тұйықталған шеңбер пайда болады:
қалың жұртшылық ЖҚТБ-мен ауырғандардан қорқады және теріс қарайды, ал ... ... және ... Осы ... ... жазу ... АҚТҚ ... деген шыдамды көзқарасын тәрбиелеу ... ... ... ... қарайтын болсаа, оларды түсінее білсе,
науқас адам өзінің үрей ... ... ... еді, ... ... ... ... болмас еді.
АҚТҚ жұқпасымен ауырғандарға және олардың жақындарына қарсы бағытталған
таңба мен кемсітушілік АҚТҚ/ЖҚТБ емдеуге, алдын алуға негізгі кедергі болып
саналады. ... ... ... ... ұйымдар АҚТҚ/ЖҚТБ-мен ауырған
адамдардың құқығын сақтау және ... беру ... көп ... ... ... ... таңбалау, кемсітушілік және
құқықтарына қысым жасауды қоғам ақтамайды, ол қоғам үшін қылмыс.
Үлгі сабақ 4
Тақырыбы: ... ... ... ... ...... дағдылары.
Мақсаты: Нәпсілік қиянат жағдайындағы қауіпсіз мінез – құлық дағдыларын
қалыптастыру.
Міндеттері: 1. ... ... ... ... өз ... ашық айтуға
мүмкіндік беру.
2. Нәпсілік қиянат, онан сақтандыру жағдайында қарама
– қарсы альтернативті мінез – ... ... ... ... ықпал жасау.
Жабдықтар: «ИЯ», «ЖОҚ», «КЕЙ-КЕЙДЕ» деп ... ... ... ... ... ... қиянат жағдайындағы қауіпсіз
мінез-құлық ережелері» бойынша плакат пен ... ... ... ... ... ұл – қыз ... ... да, бір орындыққа отырып арқаларын
түйістіреді. Осылай отырғанда бір – бірін сипаттап айтады: көзінің, шашының
түсі, шаш ... бет ... Сырт ... ... бір – біріне сұрақ қоя
алады.
«Пікірсайыс» жаттығу
Жүргізілу тәртібі:
1. Бөлменің ішіне әр жерге «ИЯ», «ЖОҚ», ... ... ... Тақырыпқа сәйкес тұжырымдар, ... ... ... ... алдын ала дайындап қояды.
3. Мұғалім жұмыстың тақырыбын анықтап, жаттығу ережелерін түсіндіреді.
4. Ол тұжырымды оқиды, ... өз ... ... ... ілінген
орынға барады.
5. Тұрған орнын таңдаған себебін бір-бірлеп түсіндіреді. Талқылау кезінде
мына сұрақтар ... ... Өз ... қорғау оңай болды ма?
• Бұл жаттығудың мақсаты не?
• Осыған ұқсас жағдаймен бұрын кездестің бе?
Талқылауға ұсынылатын алдын ала ... ... ... мысалдары:
1. Артыңда еріп келе жатқан күдікті адамды байқасаң – бірден көмек шақыр.
2. Нәпсілік қиянат ... жиі ... ... ... ... ... қашып құтыла алмасаң, қатты айқайлап көмек шақыр.
4. Танымайтын көлікке ешқашанда отырма.
5. Лифтіге бөгде кісілермен бірге отыруға болмайды.
6. Бір – ... ... ... ... ... қиянат болмайды.
7. Қайда жүргеніңді ата-анаң біліп отыру керек.
8. Мінез – құлық ережесін саақтап жүрсе, қиянаттан құтылуға ... ... тек ... ... ... Егер қиянат көрсең, бірден милицияға хабарла.
11. Егер артыңа күдікті түссе, адамдар бар жаққа қарай қашу керек.
12. ... ... ... ... адамдарға жасалады.
13. Сені бейтаныс адам құшақтауға, сүюге болмайды.
14. Зорлауға жәбірленушінің өзі ықпал жасайды.
15. Зорлық көрген жағдайда дәрігерге бару ... ... ... ... есте сақтап қалу керек.
17. Нәпсілік қиянатшылдар – ... ауру ... ... ... ... ... қарсы бейберекет сөйлеу себепші
болады.
19. Жақын адамдар қиянат ... ... ... ... ... ... Нәпсілік зорлық тек бейтаныс адамдардан болады.
Ойға шабуыл.
Нәпсілік зорлыққа кездескенде қандай мінез – ... ... ... ... ... ... жұмысынан кейін мұғалім оқушылармен
бірлесіп нәпсілік зорлықтан құтылуға мүмкіндік ... ... ... ... оны ... ... жазып алады немесе дайын
ережені желімдеп алады.
Нәпсілік зорлықтан құтылуға мүмкіндік беретін мінез – ... ... ... ... плакаттағы ереже қатарымен ашылып көрсетіледі.)
• Кісі жоқ, жарығы аз, бейтаныс көшелермен, әсіресе ... ... ...... ... ... ... иесіз құрылыс алаңында,
орманды алқапта, саябақтарда кездесуі ... ... ... ... ... Егер көшеде кездескен адам немесе топ күдікті көрінсе, жақын маңда
жолаушы жоқ болса, олармен ... ... кері ... дұрыс.
• Көшеге шыққанда өзіңмен бірге қымбат бұйымдар, ақша алма – ... ... ... Өзің жиі болатын аймақты толық зерттеп ал. Қауіп ... ... ... үшін қай ... ... ... біліп ал.
• Өз жағыңнан қандай да бір жат әрекетпен тиісугее ықпал жасама.
• Ешқашанда бейтаныс адамға есік ашпа.
• Егер ... ... ... ... ... ... да есік
ашпа.
• Егер үйде бір өзің қалғандаа әлдекім ... ... ... ... ... ... ... шақыр, телефонмен милицияға,
құтқару қызметіне, ата – анаңа, туыстарға, мектепке хабарла.
... ... ... ... Егер жол ... жүру ... көлік қозғалысына қарсы жүр.
• Ешқашанда, бөгде адамдармен ешқайда барма, ол үшін ... уәде ... ... ... құшақтап, сүюіне мүмкіндік берме.
• Бейтаныс кісілермеен бірге ... ... Егер ... ... ... ... тістелеуге, алдауға
болады.
• Қалайда тиіскен адамнан ... ... ... ... ... ата - анаң міндетті түрде біліп отыру керек.
• Егер ... ... ... ... бар ... қарай қашуға тырыс.
• Егер оған мүмкіндік болмаса қатты айқайлап, көмек шақыр.
• Қылмыскердің белгілерін есіңде сақтап қал, ... ... ... ... ... ... соңында мұғалім оқушыларға сұрақ қояды: Бүгінгі сабақта ... ... ... бола ма? ... ... ... болар еді?
Рефлексия «Менің көңіл – күйім» жаттығуы
Балалар айналдыра орналасаады, әрқайсысы өзінің сабақтан ... ... ... ... ... ауа ... жемістермен суреттейді.
Үйге тапсырма
Қиянат болған бір жағдаяттар суреттеп жазу тапсырылады. Келесі сабақта
соның шешімін табуға тырысады.
Үлгі сабақ 5
ДЕНСАУЛЫҚ ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТА
Тақырыбы: ... ... ... ... физикалық факторларының
әсері.
Мақсаты: Адам ағзасының қоршаған ортаның экстремал жағдайларына бейімделу
механизмдері туралы оқушылардың түсінігін қалыптастыру.
Міндеттері: 1. Адам ағзасына ... орта ... ... ... әсері
туралы түсінікті дамыту.
2. Ортаның экстремалдық жағдайларына ... ... ... түсінік
қалыптастыру.
3. Адам ағзасына жоғарғы және төменгі ... ... ... ... декомпрессия, кессон, тау және биіктік аурулары туралы
түсінік беру.
4. «Салмақсыздық», «күш түсу», «діріл» және ... адам ... ... ... ... ... ... осындай аурулардан сақтандыру дағдыларын
қалыптастыру.
Жабдықтар: Бейнефильм, кесте, слайдтар, флип-карталар, фломастерлер,
ватман қағаздар.
САБАҚТЫҢ БАРЫСЫ
Тақырыптағы өзекті ... ... ... ... ... және ... ағза мен ... ортаның арасындағы өзара әрекетке байланысты.
Жер бетіндегі барлық тірі ағзалар сияқты адам ... да ... ... ... ... ... Одан басқа адам ағзасы
температура, жарық, ылғалдылық, қысым, радиация, ... ... ... қоршаған ортаның жағдайларының өзгерістері сияқты сыртқы ортаның
физикалық факторларының ... ... олар ... ... талап етеді, себебі онсыз олар жаңа жағдайларда тіршілік ете
алмайды және ... ... ... ... ... адам ағзасы әртүрлі климаттық жағдай аймақтарына
бейімделді, оның өзі адамның сыртқы бейнесіндегі ... ... ... ... тірі ... ... ... экологиялық
факторларының әсерін сезінеді. Экологиялық факторлар ... ... ... ... ... ... тірі ғзалардың бір –
біріне әсері жатады. Абиотикалық факторлар физикалық және химиялық ... ... ... факторлары: температура, қысым, діріл,
ылғалдылық, гравитация, ... күш ... ... УКС, ... ... ... шу және ... әсер ететін химиялық факторлар – бұл адам ... улы ... ... ... ... ортаның факторларын атаңыз.
2. Қоршаған ортаның қандай физикалық ... адам ... ... ... ... жоқ адам ... климаты қатаң жерлеріне қоныстана ала
ма немесе космос кеңістігіне шыға ала ... ...... қоршаған ортаның өзгеретін жағдайларына бейімделу
реакциялары. Бейімделу ... жеке ... ... ... олар ... тыс ... бір ... өзінің тіршілік әрекеттерін
сақтап қалуға қабілетті.
Адамның бейімделушілігін зерттеу ғылыми – техникалық прогрестің ... ... ... үшін үйреншікті тіршілік ету ортасынан тысқары –
экстремалдық аудандарды игеру (Арктика, Антарктида, ... ... ... ... ... ... ... мәнге ие болды.
Иондаушыы сәулеленуге, химиялық ластануға, шуға, дірілге, электромагниттік
өрістерге адамның бейімделу заңдылықтарын зерттеудің ... ... ... ... адам үшін әдеттегіден тыс және күрделірек ... ... де ... ... ... топ мүшелерімен талқылау.
Топтағы пікірсайыстар
1. Түрлі ... ... ... ... ... ... физиологиялық ерекшеліктеріне қоршаған орта
температурасының әсері.
2. Адам ағзасына жоғарғы және ... ... ... ... ... және ... тау және ... ауруы.
4. Медицинада бароемдеуді қолдану.
5. «Салмақсыздық», «күш түсу», «діріл» ... және ... ... ... денсаулығы және табиғи ортаның жағдайы арасында ... ... ... ... ... адам қандай жолмен игере алды?
Жоғарғы және төменгі қысым адам ағзасына қандай жолмен әсер ... ... ... ... ... алу ... ... ғарыш кеңістігіне шыққан кезде адам ағзасында қандай өзгерістер
болады?
Ғарышкерлердің жерге қайтып келгеннен ... ... ... ... құралдары мен әдістері қандай?
Рефлексия
сіздердің біреуіңіздің тағдырдың айдауымен қиыр Солтүстікте немесе
шөлде ... ... деп ... көріңіз. Эсктремалдық жағдайларда тірі
қалу үшін қандай білім сіздерге ... ... ... ... ... ... үшін өз ... келе, айтарымыз жалпы интерактивті оқыту теориялық та, практикалық
та тұрғыда ... ... ... ... ... бірі. Ал,
интерактивті оқыту формаларын, әдістерін пайдалану мұғаліммен, оқушымен
қарым-қатынас ... аса ... ... ... ... ... сай ... қалайды. Педагогикалық үрдісте жаңа
технологияларды енгізіп, ... ... ... ... жағынан шыңдайтындығы дау тудыр
ҚОРЫТЫНДЫ
Салауатты өмір салтын қалыптастырудың басты бағыттары мен міндеттерін
жүзеге ... бірі ... мен ... үздіксіз білім беру
барысында валеологияны ... ... ... ... беру ... ... ... Жолдауында әрбір адамға
өз денсаулығын сақтауға жауапкершілік жүктеледі. ... ... өмір ... ... ... ... бірі.Салауатты өмір салты мемлекеттік,әлеуметтік саясатқа
арналған орта-қоғам және ... ... ... ... ... ... саулығы әрбір адамның денсаулығын сақтап,
нығайту және салауатты өмір салтын орнықтырумен анықталады.
Салауатты өмір салты ... ... ... сақтап,нығайтуға
арналған белсенді іс-әрекет.Салауатты өмір салтын ... ... ... ие ... ... ... ... мен армандарға
жетуге болады.
Қазіргі күнде біздің мемлекеттік денсаулық сақтау ұйымдарына үмітіміз
сенімді ... ал ... өз ... ... жаңа көзқарасы өлі дүрыс
қалыптаспаган. ... да ... ... денсаулықтың дұрыс
қалыптасуына көп көңіл бөлуі қажет, әсіресе жасөспірім балалар. Мұндай
қадам ... ... ... сай ... ... методологиялық және
әдістемелік қамтамасыз етуді қажет етеді.
Жұмыстың мазмұнында айтылып кеткендей, білім беру бағдарламалары
көп дағдарыстарға ұшырады, яғни ол ... ... беру ... жақсы
әсер етті деп айта алмаймыз. Шынында да, ... ... ... ... ... ... орта және ... оқу орындарында
валеология пәнін арнайы маманданған мамандар беріп ... жоқ, ... дәл емес ... жеткізеді. Бұл іс әрекетпен адамның
денсаулығын басқарудың негізгі принципі бұзылады.
Қалыптасқан жалпы ... сай ... ... оқу және ... ... да өз ықпалын тигізді. Сондықтан да, жаңа өз бетінше
дамып келе жатқан адам ... ... ... ... ... ... мен тәсілдері қажет екендігі өзінен өзі қажеттілік
туғызды.Бірақ та салауатты омір ... ... ... әр ... ... мен тіршілігі және ұлттық медицинадағы ерекшеліктері ... яғни ұзақ ... бойы оның ... ... ... ... ... айтылғандай, валеология ғылымының зерттеу пәні- адам
денсаулығы болып табылады. Әрі, бұл ... ... ... ... ... ... Осы ... орындалған жұмыс өте өзекті ... ... өмір ... ... аспектілерін нақтылап,
айқындады.
Жұмыстың алға қойған мақсаты, колледж студенттеріне салауатты ... ... ... ... беру жүйесін жетілдіру ... ... ... жүзеге асыру еді. Осы мақсатты ... ... ... ... ... мазмұнына сай келетін түрлі әдебиеттер мен оқулықтарға
теориялық және практикалық талдаулар ... және ... ... ... ... ... ... анықтамалар, беріліп,түсініктеме жасалды;
3. «Құқық және салалық технологиялар» колледжінде валеологиялық білу беру
жүйесінің рөлі мен орны ... ... ... ... тест, анкета түрінде сауалнама
арқылы тексеріліп,талдау жүргізілді;
5.Валеологиялық ... беру ... ... ... ... ... ... ол оқу-процесіне ендірілді;
Жұмысты орындау барысында төмендегідей ... ... ... ... ... және ... бақылаудың құрлымдық
жүйелеу,социологиялық сауалнама (анкета,тесттер), математикалық ... ... ... ... ... ... студенттерді дайындауда оқу-әдістемелік ... ... ... ... ... ... жаңалығы:
- колледж студенттерін салауатты өмір салтын ... ... ... ... білім беру мәселелерінің алғаш рет зерттелуі.
- колледждегі оқу- ... ... ... ... ... ролі ... анықталды.
- колледж студенттеріне салауатты өмір ... ... ... берудің тиімді түрлері мен әдістері анықталып, ... ... ... ... ... және ... маңыздылығы
мынада:
- колледж студенттеріне валеологиялық білім беруде теориялық әлеуметтік
және педагогикалық алдын –алу ... ... ... ... ... өмір ... қалыптастыруда
валеологиялық білім берудің жағдайына талдау жасалған практикалық маңызы.
- колледж ... ... ... әдістемелік жабдықтар
жасалынған.
- бұл зерттеу жұмысының нәтижелерінің салауатты өмір ... ... ... ... ... беретін оқытушылардың пайдалануына
болады..
Зерттеу жұмысындағы ... жеке ... ... ... негзгі нәтижелері Оңтүстік ... ... және ... ... ... процесінде ендірілгендігі.
Жұмыстың мазмұнына байланысты зерттеу ... ... ... ... ғылыми-практикалық «Әуезов оқулары 5» конференциясында
сыннан өтті. Жұмыстың ... мен ... ... оқу жылында
«Биологияны оқытудың әдістемесі мен ... ... ... ... келе айтарымыз, Елбасының «Қазақстан 2030» ... ... ... ... ... өмір салты" кешенді
бағдарламасының ... ... ... ... студенттеріне
салаутты өмір сүру салтын қалыптастыру аспектілері»(валеологиялық білім
беру жүйесі атты ... аз да ... ... өмір салтын қалыптастыруда
көмегін тигізді деп ойлаймыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Төлебаев Қ.А., ... Л.У., ... Н.В., ... Г.Е.
Денсаулық және өмірлік дағдылар: мұғалімдерге арналған әдістемелік құрал.
-Алматы, 2007. 3б.
2. ... Х.Қ., ... Ж.Б., ... З.С. ... оқу әдістемелік
құрал. –Алматы: Ғылым, 1999. 8б.
3. Тель Л.З., ... Е.Д. ... ... ... беретін мектептердің
жоғарғы сынып оқушыларына, колледж және орта ... оқу ... ... ... ... 2002. 10б.
4.Ожимов Ж.А. Аспектілер. //Валеология дене тәрбиесі және спорт. №1, ... Б.Н. ... ... ... ... ... ... 2002,
с,12-16
6. «Қазақстан 2030» Салауатты өмір салтының кешенді бағдарламасы.//Егемен
Қазақстан 3 шілде ,1999ж
7.Төлебаев Ә.Ж. ... ... ... ... ... //Валеология
дене тәрбиесі және спорт. №1. 2002. 2б.
8.Сатбаев Х.Қ., Нілдібаева Ж.Б., Әбішева З.С. ... оқу ... ... ... 1999. ... ... А.А. Қазақстанда салауатты өмір салтын қалыптастыру шаралары.
//Валеология дене ... және ... ... Ж.З. ... өмір ... ... дене ... және
спорт. №4. 2004.22б.
11. Аханов А.А. Қазақстанда салауатты өмір салтын қалыптастыру шаралары.
//Валеология дене тәрбиесі және спорт. №4, ... ... Қ.А. ... өмір сүру ... ... //Валеология
дене тәрбиесі және спорт. №9, 2003,31-32б.
13.Әділханов А.С. Валеология –денсаулыққа апаратын жол. ... ... және ... №1. ... құрал. Салауатты өмір салты. //Валеология дене ... ... №1, ... Бруженко З.А. Қазақстанда салауатты өмір сүру ... ... ... дене ... және ... ... Айымбетова А.Е. Дүниежүзілік ВИЧ/СПИД пен ... ... дене ... және ... №1, ... Мұханбетова А.Б. Ұстаз денсаулығы. //Валеология дене тәрбиесі ... №6, ... ... Т.Б. ... ... не? ... дене ... және
спорт, №11, 2003,12б.
19. Қырғызбаев А.Н. Салауатты өмір салты. //Валеология дене тәрбиесі ... №11, ... ... Ж.А. ... ... ... ... мектеп.
//Валеология дене тәрбиесі және спорт; №1. 2004.36б.
21. Бранжикова Е.Д. Шылым шегуді алдын алу. ... дене ... ... №9, 200, ... ... И.С. ... - ... қасы, аурудың басы. //Валеология
дене тәрбиесі және ... №6, ... ... Ш.И. Өзіңді өзің таны. //Валеология дене тәрбиесі және
спорт:№4. ... АҚТҚ және ЖҚТБ ... ... алу үшін қажетті білімдермен дағдылар.
Мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсынымдар. -Алматы.2007, 3-12б.
25. Мукархан К.Ж. Есірткінің ... ... дене ... және ... ... А.Б. Кикілжіңнің денсаулыққа әсері. //Валеология ... және ... №11, ... ... Т.Б. Жұқпалы аурулардың алдын алу жолдары. //Валеология
дене ... және ... №12, ... ... Х.Қ., ... Ж.Б., Әбішева З.С. Валеология: оқу әдістемелік
құрал. –Алматы, ... 1999, ... ... Х.Қ., ... риска здоровья. Валеология – наука о здоровье.
30. Қауашев С.Қ. ... ... ... ... ... ... ... дене тәрбиесі және спорт, №1-2, 2005,3б.
31. Мұсаханов Д.А. Темекімен насыбайдың зияны. //Валеология дене ... ... №2, ... Дети и ... Цикл лекци Министерство Здравоохрания
Республики Казакстан.Национальный центр проблем формирования ... ... ... ... ... ... образа
жизни.Караганда, 2002г.,с34.
33.Аманқұлова Н.К. ... ... ... алдын алу.
//Валеология дене тәрбиесі және спорт; №1-2. 2005.50б.
34. ... ... ... ... ... жизни. «Сорос-Нижний Новгород»-Нижний Новгород: 1994 г, 73с.
35.Әбілдаева Г.А. Темекі зияны. //Валеология психология ... ... ... С.А. ... ... //Валеология дене тәрбиесі ... ... ... В.Ю. ... мен ... жыныстық тәрбиесі.
//Валеология дене тәрбиесі және спорт, №,. ... ... С.Қ., ... Р.У. Қоршаған ортаның экологиясы және адам
денсаулығы. //Валеология денсаулық және өмірлік ... №6. ... ... Г.Ж. ... ... ... ... денсаулық және
өмірлік дағдылар, №6, 2007,18б.
40. Оспанова Г.С., ... Г.Т. ... ... Экономика. 2002,18б.
41. К снижению употребления ... ... в ... ... и ... ... Национальный центр проблем формирования здорового образа жизни.
Алматы, 1999г.,84с.
42. Продуктивное здоровье и ... ... курс ... ... и ... Центр профилактики и борьбы со ... ... ... проблем формирования здорового
образа жизни .Алматы.2001г, 21-28с
43. Здоровый образ жизни.Методическое пособие.Алматы: 2001 ... ... Б.С. ... өмір ... ... ... және өмірлік дағдылар; №9. 2003.31б.
45. Обучение навыкам консультирования ... по ... ... ... ... охраны здоровья и развития в детском и
подрстковом возросте ВОЗ.- Женева,Копенгаген:2001г. 141с.
46. .Актуальные ... ... ... ... ... и ... ... Министерство Здравоохранения
Республики Казакстан .Национальный центр проблем формирования ... ... ... ... Наурызбаев А.Ж.« Ұлттық мектептің ұлы мұраты» Алматы. Ана тілі, 1995
48.Петрова И.И. «Здоровый ... ... ... ... Қоянбаев. Р. М. Қоянбаев. Ж.Б. Педагогика Алматы. 2002
50. А. ... « ... ... ... оқу ... Алматы 1995ж
51.Употребление алкоголя молодыми людьми в странах Евопы.Wolfqanq Setterto-
bulte Biarne Bruun ... ... ... ... ... бюро. 2001г. 62 с.
52. М. Жұмабаев. Педагогика. Алматы: Ана тілі 1992ж, 45-82
53. Сембаев А.Ж ... ... ... ... 1973 ... ... И.П.Полн сбор. соч. Изд. 2. Москва-Л изд-во АНССР ,1951
книга вторая .
55. ... ... ... ... орта мектебінің концепциясы //Қазақстан
мұғалімі» 2 мамыр, 1990 ж
56.Петрова П.П. « ... ... ... связей»
Москва: Высшая школа ,1985ж
57. Шапиро Б.М., Башмакова Л.М.«Здоровый ... ... ... ... В.М. Жалпы биологияны қалай оқыту керек. М: Просвишение
2000г, ... ... М. « ... ... в преподавании изобрази-
тельного искусства и художественного труда в 5-7 ... ... ... 1995 г.
60. Қожахметова Қ.Ж. Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі. Теория және
практика. -Алматы :1998ж. Республикалық баспа кабинеті.
61.Ильина Т.А. ... ... в ... ... М: 1995г, ... В.П. ... ... технологий –М: Педагогика,
1989г, ... К.Н. ... В.М. ... ... ... ... баспа кабинеті, 2000ж.
64.Нағымжанова Қ. Педагогикалық иновацияның зерттеу.//Бастауыш мектебі, №3,
2001ж, 9-11б.
65.Бұзаубақова К.З. Жаңа педагогикалық технология.// ... ... ... 15-35б
66. Актуальные проблемы и перспективы формирования здорового образа жизни в
рамках стратегии ... 2030». ... ... ... ... и здравоохранения Республики ... ... ... ... ООН. ... ... ih-ternftional USAID/ Алматы,1998 г., с200.
67. Здоровый образ жизни (методическое пособие).Национальный Центр проблем
формирования здорового ... ... ... ... ... равитию при посольстве Великобритании в ... ... 2001 г.,с ... Н. ... ... кәсіптік шеберлікті шыңдайды.//Бастауыш
мектебі, №6, 2005ж,3-5
69.Интерактивные методы обучения ЗОЖ. ... ... по ... для ... Семипалатинск : 2003г.,с 44.
70.Бердібай Р. Ел боламыз десек. Алматы: ЖШС ... ... ... ж, 100 -120б.
71. Ұлттық мектептерді модельдік қалыптастыру және басқару
//Қазақстан мектебі,№9, 1999ж 45-68б.
72. ... ... ... ... ... мектебі, №11. 2002ж 45б
73. Теория и практика воспитательных систем./ ... Л.И. ... ... 2-х кн.М: ИТП и МИО РАО, ... Қожахметова Қ.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғылыми
және теориялық мәселері.- Алматы 2003ж, 16-26б.
75. Сәрсенбаев Н. Обычай, ... и ... ... ... 1965ж, ... ... Қ. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәрбие беруге
дайындаудың ... мен ... ... 2001 ж, ... ... А.Р. Қазақ этнопедагогикасы (оқу құралы) – Алматы: Санат,
1995ж, 17-42б
78. Жарықбаев. Қ. Қалиев С. Қазақ тәлім ... ... 1995 ... ... С. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті.-Алматы:
Алматы кітап, 2006ж, 32-41б
80. Әлімбаев М Халық- ғажап тәлімгер.- Алматы: ... ... ... алкоголь қолданасыз ба?
А. жоқ
Б. жиі
В. сирек
Г.ия
2. Сідің ата – анаңыз темекі, алкогольді ... ... ... ... алкогольдің адам ағзасына тигізетін әсері бар ма?
А. иә
Б. жоқ
В.аз
Г. Мүлде білмеймін
4.Темекі ... ... ішу ... ... ауру деп ... ... ... әсері бар
5. Алкогольді , шылым шегуді қайдан үйрендің
А. ата – ... ... ... арқылы
Г.үйренбегенмін
6.Темекі шегу тұралы пікіріңіз
А. шекпеймін және ойламаймын
Б. кейде шегем ... ... ия ... ... зиян
7. ҚР конституциясындағы 18 жасқа дейінгі балаларға дүкендерде
темекі, ... ... ... ... салу ... ма?
А барлық дүкендерде
В. супермаркеттеде
Б. орындалмайды
Г. жас шамасына қарамайды
8. Тіршілік үшін өте қажетті ... ... Жас ... не ... ... шеге ... ... сүйікті кумирлері темекі тартады
Б. қасындағыларға еліктейді
В. басқалар сияқты болғысы ... ... ... қабылдамау әрекеті қалай атаймыз
А.нефрит
Б. иммунитет
В.плеврит
Г.витамин
11.ЖИТС адам ағзасына қалай жұғады
А. қан құю ... ... ... ыдыс ... ... ауыстырып кигеннен
12.Нашақорлық бұл;
А. еркелік
Б. ерік
В аса қатерлі ауру
Г.тумау ауыруы
13.Денсаулықты сақтау мен ... ... ... ережелердің
жиынтығы;
А. биология
Б.анатомия
В. гигиена
Г флегмтик
14.Адамның өкпесін зақымдайтын аурудың түрі
А. гепатит
Б.гаймарит
В.түбіркулез
Г.тұмау
15.Шылым шегуді қайдан үйрендіңіз
А.достарымнан
Б.анадан
В.әкеден
Г.қыздардан
16.Шылым ... ... ... ... ... ... ... ба,жоқ алде тастадыңыз ба?
А.шегемін
Б.тастай алмаймын
В.тастадым
Г.шекпеймін
18.Ішімдіктің адам ағзасына зияны бар ма?
А.ия
Б.жоқ
В.білмедім
Г.ішпегенмін
19.Алкогольдік ішімдікті пайдаланған кезде нені сезесіз:
А.рахатты
Б.барлығын ұмытасың
В.ләззат аласың
Г.білмедім
20. ... ... ... ... ... ... басты себебі неде?
А.кейбір жұмыстар
Б.жігіт
В.қыз
Г.тұрмыс жағдайы
22.СПИД қандай жолдар арқылы жұғады
А.көз ... ... ... ... шылымды тастайтын ойыңыз бар ма?
А.көремін
Б.тастай алмаймын
В.ия
Гжоқ
24.Наркамания бұл-
А.еліктеу
Б.еркелеу
В.қызығушылық
Г.армандау
25.Шылым шегу бұл-
А.жаман қылық
Б.қызығушылық
В.еліктеу
Г.жақсы
26.Денсаулықтыңнегін қалайтын пәндер
А.гигиена
Б.валеология
В.биология
Г.педагогика
27.СПИД қандай жолдар арқылы жұғады
А.қан
Б.сілекей бездер
В.тұмау
Г.вирусы
28.ВИЧ-қалай таралады
А.жыныстық қатынас
Б.тұмау
В.жөтел
Г.грипп
29.ЖҚАБИ-дің түрлері
А.гонорея
Б.гемофилия
В.сифилис
Г.барлығы
30.Валеология ... ... ... ... ... береді
А.денсаулық
Б.ауру
В.гигиена
Г.тазалық
-----------------------
«Валеология» денсаулық ғылымы
Валеологиялық бағытталған тұлға
Қазақстан Республикасындағы валеологиялық ... ... ... мен Т.Ш.Шорма
новтың валеология-
лық мектебінің принципі: денсаулық және теңестірілген ... және т.б. ... жеке ... гигиенасы
П.К.Иванов пен С.А.Назар- баеваның валеология-
мектебінің принципі: денсаулық –шынықтыру және жаттығу
Н.М.Аман-жоловтың принципі: қимыл және жүйелі түрде тамақтану
Ж.Ж.Жатқан-баевтың принципі: қалыпты ... және ... ... витаминдер
Дене тәрбиесі және ... ... Жеке ... ... ... ... гигиена талаптарын
орындау
Қоршаған орта, ... ... ... ... өмір ... ... ... ... беру ... ... ... ... және
қоғамдық
ұйымдар
Ақпараттар ... ... ... ... және ... ... ... пайдалана отырып, әңгімелесу
элементтермен проблемалық лекция (әдіс).
Семинар-дискуссия,актуалды валеологиялық проблемалар,ойындар
рефераттар,жинақ ... ... ... ... таратпа материалда
тесттер сұрақтар және т.б.
Студенттердің өзіндік жұмыстары
Лекциялық материалдарға талдау жасау, жоспардың ... ... ... ... жұмыс ... ... ... ... орындау (жобалар және
шығармалар). Валеологиялық мәселелерді шешу ... ... ... және ... ... жүргізу.
----------------------------------------------------------------------------
-----
Бақылау-валеологиялық дайындықтың нәтижелерін бақылау.Әр түрлі этаптағы
студенттердің өзіндік жұмыстарының ... ... ... ... сауалнама жүргізу.
Семинар-дискуссия,актуалды валеологиялық проблемалар,ойындар
рефераттар,жинақ әдістемелік интерак- тивті нұсқаулар, таратпа ... ... және ... ... ... пайдалана отырып,әңгімелесу элементтерімен
проблемалық лекция (әдіс) әдіс жүргізу
20%
55%
85%
15%
0%
20%
40%
60%
80%
100%
1
2
3
4
5
Студенттердің өзіндік жұмыстары
Лекциялық материалдарға ... ... ... құрылуы,сұрақтар,кіріспе
және қорытынды сөздер т.б.) рефераттың қорытындылары.
20%
55%
85%
15%
0%
20%
40%
60%
80%
100%
1
2
3
4
5

Пән: Валеология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 107 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Информатикада Adobe Photoshop программалық оқыту құралын үйрету технологиясы66 бет
Экологиялық мектептердің қвлыптасуы. Стенобионттық және эврибионттық организмдер9 бет
Салауатты өмір салты туралы29 бет
Бухгалтерия мен шаруашылық субъектісі есебін ұйымдастыру құрылымы32 бет
Кембридж университеті4 бет
Мұхтар Әуезов атындағы педагогикалық колледж-нің негізгі құралдар есебі27 бет
Негізгі құралдар амортизациясы, қайта бағалануы және құнсыздануының экономикалық мәні, ұйымның экономикалық көрсеткіштері мен есеп саясатының мазмұны81 бет
Қазақстанда ғылыми-техникалық кадрларды дайындау саясаты6 бет
«Интернет технологиялар» пәнінен барлық мамандық студенттеріне арналған әдістемелік нұсқау22 бет
Алматы облысы М.Бейсебаев атындағы агробизнес және менеджмент колледжінде «Тұрақты ток машиналарының құрылысы және жұмыс істеу принципі» тақырыбына оқыту әдістемесін жасау57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь