Іскерлік белсенділікті салықтық реттеу


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1.3
1. Іскерлік белсенділіктің әлеуметтік.экономикалық мәні

1.1. Іскерлік белсенділік: мазмұны, өлшемі және бағалануы ... ... ... ... ... .9.15
1.2. Іскерлік белсенділікті мемлекеттік реттеу жүйесіндегі салықтардың орны және шетел тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15.35

2. Салық салу жүйесінің іскерлік белсенділік деңгейіне тигізетін әсерін талдау
2.1. Салықтардың ынталандырушылық қызметін талдау ... ... ... ... ... ... 36.41
2.2. Қазақстанда іскерлік белсенділікті салықтық реттеу динамикасы ... ...41.72

3. Іскерлік белсенділікті реттеудің тиімді салық механизмін қалыптастыру мәселелері

3.1. Тиімді салық механизмін құру қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73.80
3.2. Салық салуды жетілдіру арқылы іскерлік белсенділікті арттыру ... .. 80.106
Қортынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...106.107
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..108.114
1. Семинар по краткосрочным экономическим показателям РФ: Обследование деловой активности в промышленности, строительстве и розничной торговле. 22-26 сентября. 1997.-М., 1997.
2. Методика анализа деятельности предприятия в условиях рыночной экономики/Под. Ред. д.э.н., проф. Г.А. Краюхина.-СПб, 1996.-260с.
3. Статистика рынка товаров и услуг: Учебник/И.К. Белявский, Г.Д., Кулагина, А.В. Коротков и др.: Под.ред. И.К. Белявского.- М.: Финансы и статистика, 1997.-492 с.
4. Ковалев В.В. Введение в финансовый менеджмент.- М.: Финансы и статистика, 1999.-768с.
5. Раицкий К.А. Экономика предприятия: Учебник для вузов.- М.: Маркетинг, 1999.-693 с.
6. Моисеева Н.К., Колышева Н.В. Маркетинговая активность как фактор конкурентоспособности фирмы//Маркетинг.-1999.-№6.-С.-22-34.
7. Зайцева О.П., Доскалиева Б.Б. Деловая активность и ее роль в развитии потребительской кооперации.- Новосибирск: СибУПК, 2000.- 140 с.
8. Miller H.E. Earlier Theories of Crisis in the United States // Quarterly Journal of Economics. 1924. February. P.306.
9. Mitchell W. Business Cycles: The problem and its setting, 1927. P.10.
10. Lloyd J.S. Reflections Suggested by a Perusal of Mr. J. Horsley Palmers Pamphlet on the Money market. L., 1837// Классики кейнсианства: в 2-х т. Т.2. Экономические циклы и национальный доход. Ч. 3-4 / Э. Хансен. Сост.: А.Г. Худокормов. – М.: ОАО «Издательство «Экономика», 1997. – С.431.
11. Кондратьев Н.Д. Большие циклы конъюнктуры и теория предвидения. Избранные труды/Н.Д. Кондратьев; Международный фонд Н.Д. Кондратьева и др.; Ред. Колл.: Абалкин Л.И. (пред) и др.; сост. Яковец Ю.В.-М.: ЗАО «Издательство «Экономика», 2002.-767 с.
12. Макконел К.Р., Брю С.Л. Экономикс: принципы, проблемы и политика. – В 2 т.: Пер. с англ., Т. 1. – 13-изд. – М.: ИНФРА-М, 2000.-С. 154-156.
13. Козлов Н., Волкова Н. Снижается ли налоговая нагрузка на производителей и граждан?//Российский экономический журнал, 2002, №1, С.93.
14. Индекс деловой активности российского бизнеса: экономический рост переходит в стагнацию//Индекс деловой активности Ассоциации менеджеров.- М.: Изд-во Ассоциации менеджеров, 2003.-№5.-С.4.
15. Монтескье Ш. Избранные произведения.-М.,1955.-546с.
16. Янжул Н.Н. Основные начала финансовой науки.-СПб, 1890.-238с.
17. Витте С.Ю. Конспект лекции о народном и государственном хозяйстве.-СПб, 1912.-467с.
18. Маркс К. и Энгельс Ф. Сочинения. Изд. 2-е. Т. 18. – М.: Государственное издательство политической литературы, 1961.-807с.
19. Гашимов А.Г. К вопросу о принципах мотивации. В кн.: Проблемы повышения эффективности управления. М.: Изд-во РАГС, 2000.- 144с.
20. Кронрод Я.А. Очерки социально-экономического развития 20-го века /РАН, Институт экономики; Отв.ред. И.В. Можайскова.-М.: Наука,1992.-236с.
21. Медведев В.А. Постперестроечная Россия: проблемы и перспективы. Ч.1: Вопросы теории и методологии/Институт экономики РАН, Фонд социально-экономических и политологических исследований.-М., 1999.-292с.
22. Алексанкин Д.А. Экономическое стимулирование в современной налоговой системе. Дисс…к.э.н. Томск, 2002.
23. Журавлев А.Л., Позняков В.П. Деловая активность предпринимателей: методы оценки и воздействия: Институт психологии РАН, 1995.-58с.
24. Кравченко И.А. Налоговые реформы 80-х гг. в США: социально-экономический аспект.-М.: НИФИ, 1989.- 274с.
25. Финансы, налоги и кредит. Учебник/Общ.ред.Емельянов А. М., Мацкуляк И.Д., Пеньков Б.Е.-М.: РАГС, 2001.-546с.
26. Тургенев Н.И. Опыт теории налогов. 3-е изд.-М.:
Соцэкгиз, 1937.-176с.
27. Караваева И.В. Налоговое регулирование рыночной экономики. – М.: ЮНИТИ, 2000.-205с.
28. Корнай Я. Устойчивый рост как важнейший приоритет//Вопросы экономики. – 1996.-№10.-С.37.
29. Черненко Д.А. Социальная эффективность налоговой системы.- Новосибирск, 2002.-192с.
30. Управление социально-экономическим развитием России: цели, механизмы/Рук.авт.кол.: Д.С. Львов, А.А. Поршнев; Государственный университет управления, Отделение экономики РАН.- М.: ЗАО «Издательство «Экономика», 2002, 159с.
31. Алле М. За реформу налоговой системы. Переосмысливая общепризнанные истины/Пер. с франц. Т.А.Карлова; Под ред. И.А. Егорова.-М.: ТЕИС, 2001.- 96с.
33. Чичканов В.П. Экономические проблемы современной России// национальные интересы.- 2003.- № 2. – С19.
34. Литвин М.И. налоговая нагрузка и экономические интересы предприятия// Финансы.- 1998. - №5. – С.30.
35. Viard A.D. The new Budget Outlook. Policymakers Respond to the Surplus //Economic and Financial Review of Federal reserve Bank of Dallas, 1999. № 2.
36. Japan 1993. An international comparison. Kaizai Koho Center. Tokyo, 1993. P.82.
37. НикитинС., Никитин А., Степанова М. Налоговые льготы, стимулирующие предпринимательскую деятельность в развитых странах Запада // Мировая экономика и международные отношения.- №11. – С.54.
38. Сравнительный анализ эффективной ставки в России и зарубежных странах// Налоговый вестник. – 1995.-№ 11.- С.12.
39. Wagner Ad. Finanzwissenschaft, 11 Theil, 2 Auflage. S. 207// Соколова А.А. Теория налогов.- М.: ООО «ЮрИнфорР-Пресс», 2003.- 506с.
40. ҚР-ның Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы заңы (салық кодексі) 01.01.2007.
41. Соколова А.А. Теория налогов.- М.: ООО «ЮрИнфорР-Пресс», 2003.- 506с.
42. Statistical Abstract of the United States 1932. Wash., 1932. – P.200.
43. Самуельсон П. Экономика. М., 1964.-431с.
44. Усоскин В.М. «Денежный мир» Милтона Фридмона. М., 1989.- 172с.
45. Никитин С., Глазова Е., Степанова М. Изменения в системе налогообложения// Мировая экономика и международные отношения. – 1999.-№ 8. – С.38.
46. Арзаева М.Ж. Автореферат. ӘОЖ 336.77:/334.012.64+334.012.063/.-21б.
47. Ермекбаева Б.Ж. Проблемы развития налоговой системы в условиях глобализации.- Алматы: Қазак Университеті, 2007.-138с.
48. Назарбаев Н.А. Послание народу Казахстана. Казахстанская Правда, 6 февраля, 2008 год.
49. Н.В. Никифорова., Г.Т. Абдрахманова. Теневая экономика: экономическое содержание и классификационные признаки // Қаржы – Қаражат- Финансы Казахстана. – 2007. - № 5.- С.3.
50. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі№ - Алматы: ЮРИСТ, 2007. – 140б.
51. А.К. Тынысбеков. Салық ауыртпалығын өлшеудің теориялық аспектілері// Қаржы – Қаражат – Финансы Казахстана. – 2007.- № 5.-С.6.
52. Г.К. Жанибекова. Налоговое регулирование инновационной деятельности// Вестник КазНУ. Серия экономическая.- № 5.- С.24.
53. Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов.- М.: «Соцэкгиз», 1962. – 684с.
54. Бобоев М., Кашин В.Н. Налоговая политика России на современном этапе// Вопросы экономики.- 2002.- № 7.- С.56.
55. Ламперт Я. Некоторые современные принципы налогообложения. М.: ГПНТБ, 1993.- 176с.
56. Львов Д. Будущее российской экономики// Экономист. – 2000.- № 12.-С.6.
57. Алле М. За реформу налоговой системы. Переосмысливая общепризнанные истины/ Пер. С франц. Т.А. Карлова; Под ред. И.А. Егорова. – М.: ТЕИС, 2001.- 96с.
58. Александров И.М. Налоговые системы России и зарубежных стран.- М.: Бератор Пресс, 2002.- 192с.
59. Задолженность по налогам и сборам в бюджетную систему РФ // Экономика и жизнь.- 2000.- № 22.-С.3.
60. Кодекс Республики Казахстан «О налогах и других обязательных платежах в бюджет» (Налоговый кодекс) по состоянию на 1 января 2005 года.

61.Кодекс Республики Казахстан «О налогах и других обязательных платежах в бюджет» (Налоговый кодекс) по состоянию на 1 января 2006 года.

61. Закон РК «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты РК по вопросам налогообложения». Казахстанская Правда. 29.11.2005.
62. Джалилов А. Глава государства предложил ряд радикальных мер6 направленных на усиление роли предпринимательства // Panorama, № 43, 7 ноября 2003.
63. Малое предпринимательство: теория, мировой опыт и Казахстан/ Под ред. Д.э.н., проф. Е.Б. Жатканбаева – Алматы: Қазақ Университет, 2001.-32.
64.Шиманский М. Параметры прогресса. // Казахстанская Правда.-9 февраля.- 2006.
65. Финансы Республики Казахстан: Статистический ежегодник 2000-2004г.- Алматы, 2005.
66.Утебаев М. Под крыло ВТО – без потерь, но с выгодой. // Казахстанская Правда. – 06.04.2006.
67. Флинк О. Держать марку. //Эксперт Казахстана. - № 24 (50). – 2005.- С.29.
68. Браун Т. Все просчитает счетный комитет.//Казахстанская Правда.- 15.06.2005. Интервью с председателем Счетного комитета по контролю за исполнением республиканского бюджета О.Н.Оксикбаевым.
69. Владимирова И.Г. Глобализация мировой экономики: проблемы и последствия. // Менеджмент в России и за рубежом.М.- 2001-170с.
70. Еспаев С. Қазақстан экономикасы: нәтижелер, басымдықтар және міндеттер№ // Егемен Қазақстан – 31 қаңтар. – 2006.
71.Абалкин Л.И. Избранные труды: В 4-х тт. Т.4: В поисках новой стратегии/ Вольное экономическое общество России; сост. Грибанова О.М.- М.: ОАО «НПО «Экономика», 2000.-799с.
72. Агеев В.М. Экономические интересы и стимулы при социализме.- М.: Сов. Россия, 1984.- 192с.
73. Алпатов А.А. Организационно – экономический механизм развития российского предпринимательства.- Киров: Кировская областная типография, 1996.-144 с.
74. Антология экономической классики. В 2-х томах. Т.1. Предисловие И.А. Столярова.- М.: МП «ЭКОНОВ», 1993.-486с.
75. Бектова О.Н. Формирование и оптимизация налогового бремени в России. Дисс...к.э.н. Саратов, 2002.
76. Богданов А. Краткий курс экономической науки.- М.,1924.-364с.
77. Богданов А., Степанов И. Курс политической экономии.- М.: Госиздат, 1919.- 212с.
78. Борисов Е.Ф. Единство экономических интересов общества, предприятий и трудящегося.-М.:Высшая школа, 1970.-125с.
79. Витте С.Ю. Конспект лекций о народном и государственном зозяйстве.- СПб, 1912.- 467с.
80. Вихорева О.М. Стимулирование малого предпринимательства: анализ зарубежного и российского опыта. Дисс...к.э.н. М., 2000.
81. Голосков Л.В. Формирование новой доктрины в период перехода к информационному обществу.- ПГЛУ: Пятигорск, 2003. – 165с.
82. Жилюк Д.А. Роль налоговой системы Российской Федерации в стимулировании развития малого бизнеса. Дис.к.э.н. СПб, 2001.
83. Здравомыслов А. Потребности, интересы, ценности. – М.: Политиздат, 1986.-223с.
84. Иванова Н.Г., Вайс Е.А., Кацюба И.А., Петухова Р.А. Налоги и налогообложение. Схемы и таблицы.- СПб: Питер, 2001.-304 с.: ил.
85. Калмыкова Е.А. Исчисление и уплата налогов предприятиями в 1993-1994 годах. – Воронеж: ТОО-фирма Тавров ЛТД,- 1994.-185с.
86. Кейнс Дж. М. Общая теория занятости, процента и денег/ Пер. С англ. Н.Н Любимова под ред. А.П. Куракова.-М.: Гелиос АРВ, 2002. – 352с.
87. Классики кейнсианства: в 2-х т. Т.2. Экономические циклы и национальный доход. Ч.3-4/Э. Хансен. Сост.: А.Г. Худокормов.- М.: ОАО «Издательство «Экономика», 1997.-431с.
88. Ковалев В.В. Введение в финансовый менеджмент.-М.: Финансы и статистика, 1999.- 768с.
89. Кондратьев Н.Д. Избранные сочинения / Ред.Кол. Л.И. Абалкин и др.; Сост.В.М. Бондаренко, В.В. Иванов, С.Л. Комлев и др.- М.: Экономика, 1993.-543с.
90. Кондратьев Н.Д. Большие циклы кщньюнктуры и теория предвидения. Избранные труды / Н.Д. Кондратьев; Международный фонд Н.Д. Кондратьева и др.; Ред.колл.: Абалкин Л.И. и др.; сост.Яковец Ю.В.- М.: ЗАО «Издательство «Экономика», 2002.-767с.
91. Лассаль Ф. Косвенные налоги. – СПб.: «Колокол», 1906.-131с.
92. Лоскутов В.А. Налоги и стимулирование малого препринимательства. Дисс. к.э.н. М.,2000.
93. Маркс К. Капитал. Критика политической экономии. Под ред. Ф.Энгельса. Т.2.-М.: Политиздат, 1974, 1978.-508с.
94 Маркс К. Капитал. Критика политической экономии. Под ред. Ф.Энгельса. Т.3.-М.: Политиздат, 1974, 1978.-508с..
95. Маркс К. И Энгельс Ф. Сочинения. Изд. 2-е. Т.25. Ч.1. – М.: Государственное издательство политической литературы, 1961.-545с.
96. Маркс К. И Энгельс Ф. Сочинения. Изд. 2-е. Т.18. Ч.1. – М.: Государственное издательство политической литературы, 1961.-545с.6.
97. Маршалл А. Принципы экономической науки. Т.1. – М.: Прогресс-Универс, 1993.-415с.
98. Маршалл А. Принципы экономической науки. Т.2. – М.: Прогресс-Универс, 1993.-310 с.
99. Маршалл А. Принципы экономической науки. Т.3. – М.: Прогресс-Универс, 1993.-310 с.
100. Мессенгисер М. Экономическая сущность предпринимателства.- М.: Наука, 1998. – 230 с.
101. Миль Дж. С. Основы политической экономии: Пер. с англ. /Общ.ред. А.Г. Милейковского. Т.З. М.: ИЗд-во Прогресс, 1981.-447с.
102. Митчелл У.К. Экономические циклы. Проблема и ее постановка / Пер. с англ. Е.Д.Кондратьевой, О.Е. Пряхиной, В.Э. Шпринка.- М.: Гос.изд.-1930.-503с.
103. Пигу А.С. Экономическая теория благосостояния: Пер. с англ. / Общ.ред. С.П. Аукуционека; Вступ. Ст. Г.Б. Хромушина.- М.: Прогресс, 1985. – 512с.

Пән: Салық
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 140 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге


Іскерлік белсенділікті салықтық реттеу
Мазмұны
Кіріспе ----------------------------------------------------------------
--------------------1-3
1. Іскерлік белсенділіктің әлеуметтік-экономикалық мәні
1.1. Іскерлік белсенділік: мазмұны, өлшемі және бағалануы-------------------
--9-15
1.2. Іскерлік белсенділікті мемлекеттік реттеу жүйесіндегі салықтардың орны
және шетел тәжірибесі-------------------------------------------------------
------------15-35
2. Салық салу жүйесінің іскерлік белсенділік деңгейіне тигізетін әсерін
талдау
2.1. Салықтардың ынталандырушылық қызметін талдау----------------------- 36-
41
2.2. Қазақстанда іскерлік белсенділікті салықтық реттеу динамикасы-------41-
72
3. Іскерлік белсенділікті реттеудің тиімді салық механизмін қалыптастыру
мәселелері
3.1. Тиімді салық механизмін құру қағидалары--------------------------------
----73-80
3.2. Салық салуды жетілдіру арқылы іскерлік белсенділікті арттыру------ 80-
106
Қортынды--------------------------------------------------------------------
-----------106-107
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі---------------------------------------------
-----108-114
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі. Қазіргі кезде жүзеге асырылып жатқан салық
саясаты, сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық үдерістерді басқару
әдістері, іскерлік белсенділік түсінігінің теориялық жағынан негізделуінің
жетіспеушілігі, оған салықтық әсер ету факторларының теориялық жағынан
нақты зерттелмегендігі, кәсіпкерліктің дамуын ұстап отырғанын айғақтайды.
Яғни іскерлік белсенділік ұғымының өзі жеткілікті теориялық өңделіп
болмаған, ары қарай өңдеп, зерттеуді қажет етеін құбылыс бұл.
Маңыз аударатын мәселе, «іскерлік белсенділік» түсінігіне нақты бір
анықтама жоқ, сондай-ақ іскерлік белсенділікті салықтық реттеу немесе
іскерлік белсенділік – салықтық реттеудің тікелей немесе кері байланыс
жүйесінде қарастырылмауы, олардың тиімділігін бағалаудың жоқтығы қазіргі
таңда орын алып отырған өзекті мәселелердің бірі десек қателеспеспіз.
Іскерлік белсенділік – салықтық реттеу жүйесінде даму реттеу проблемалары
шешілмеген. Іскерлік белсенділікті арттыру үшін, біріншіден, салық саясатын
жоғарыда аталған мақсатқа бағытталған, өзара байланысты және өзара
негізделген шараларының кешені ретінде ұзақ мерзімге қалыптастыру (содан
кейін жүзеге асыру) керек; екіншіден, салықтардың әлеуметтік және
реттеушілік қызметтерін жүзеге асыру жүйесін күшейту керек.
Нарықтық экономика жолын ұстанған Қазақстан республикасының
кәсіпкерлік қызметінің өркендеуіне қаржы қатынастарының, оның ішінде
әсіресе салық салу жүйесінің әсерін бақылау өте күрделі жұмыс болып
табылады. Қазақстан Республикасындағы қолданыстағы экономикалық
реформалардың маңызды бағыттарының бірі үздік әлемдегі стандарттарға
барынша жақын бизнестік ортаның, оның ішінде шағын және орта бизнестің
өркендеуіне, осы саладағы іскерлік белсенділіктің артуына ықпал жасау.
Аталмыш бағыт «Қазақстан - 2030», Қазақстан Республикасының 2015
жылға дейінгі индустриалдық-инновациялық даму стратегиясының мақсат
мүдделерімен үндестк табады. Экономикасы дамыған елдердің тәжірибесі
дәлелдеп отырғандай, кәсіпкерліктің нығаюы экономикалық өсу, ғылыми
–техникалық прогрестің қарқыны, нарықтық бәсекеге қабілетті тауарлар мен
қызметтерге толығуы, жаңа жұмыс орындарының құрылуы, бәсекелік ортаның
қалыптасуы тәрізді мәселелерді шешуде маңызды роль ақарады. Осы орайда
нақты өндіріс саласындағы шағын және орта бизнес тәрізді экономиканың басым
бағытын дамыту барысында қаржы әдістерінің алатын орны айтарлықтай. Демек
нақты өндіріс саласындағы немесе экономиканың басқа салаларында болсын,
шағын және орта бизнестің іскерлік белсенділігін арттыруда қаржылық
әдістерді жетілдіру күн талабынан туындап отырған көкейкесті мәселелердің
бірі.
Кәсіпорынның қызметінде салық қатынастары әлеуметтік-экономикалық
ортасының маңызды құрамдас бөлігі болып келеді. Нарықтық шаруашылықтың
бастауы мен дамуы кәсіпкерлік істің кеңюімен және нарық қатынастарының
субьектілерінің санының артуымен байланысты. Бұл нақты салық төлеушілер
санының өсуіне әкеледі. Осыған байланысты келесі проблема туындайды, яғни
мемлекеттің кәсіпкерлер, инвесторлар және қызметкерлердің іскерлік
белсенділігін арттыру арқылы кәсіпорынды жандандыру.
Салықтың әлеуметтік қызметі жеткілікті зерттелмеген, ең алдымен
қызметкерлер, кәсіпкерлер және мемлекет мүдделерінің өзара әрекетінің
тиімділігі ретінде зерттеулерді жалғастыруды талап етеді.
Іскерлік белсенділікті ынталандыратын салық салу механизмінің
болмауы, экономикалық өсу үшін керекті салық ортасының қалыптаспағаны.
Кәсіпкерлік істің дамуы үшін мемлекет саясатының болжамдылығы мен
мөлдірлігінің негізі болатын салық салудың тұрақтылығы жоқ. Қолданылып
жүрген салық салу бойынша құқықтық-нормативтік актілер күрделі және
шиеленістірілген. Салық салу бйынша құқықтық-нормативтік актілер көптеген
өзгертулерге ұшырайды.
Экономикалық өсудің маңызды факторы ретінде салық салу әлеуметтік-
экономикалық ортасы терең іскерлік белсенділіктің дамуында маңызды рөл
ойнайтындықтан ғылыми зерттеуді қажет етеді. Іскерлік белсенділік бұл
экономикалық өсудің маңызды факторы болғандықтан, оған әсер ететін
факторларды зерттеу өте маңызды. Осы ғылыми жұмыста экономикалық өсудің
маңызды факторы ретінде іскерлік белсенділік қарастырылса, ал оған әсер
ететін көптеген басқа факторлардың ішіндегі маңызды фактор салықтар
қарастырылады.
Мәселенің өңделгендік дәрежесі. Әлемдегі көптеген экономист
ғалымдардың еңбектерінде салық тақырыбы, оның маңыздылығы, қоғамның
дамуындағы рөлі, экономикадағы алатын орыны кең және терең зерттелген.
Сонымен бірге тәжірибеде теориялық жағынан қамтылған және батыс елдерінің
үлкен тәжірибесіне негіз болған ғылыми зерттеулер жарияланып жүр. Салық
салу проблемасы шетелдік (Б. Франклин, К. Воблан, Ш. Монтьеске, П. Прудон,
А. Смит, Д. Риккардо. Д. Милль) және ресейлік (М. Алексеенко, Н. Тургенев
т.б.) ғылымдарды әрқашан осы мәселелерге зерттеулер жасаған, олар
салықтардың табиғатын, салық салу қағидаларын қарастырып, зерттеген,
олардың экономикалық қатынастарға бейімделуін қарастырған.
Е. Борисов, Т. Заславская, А. Виссарионов, В. Позняокв, О. Зайцев,
Е. Мостовая сияқты Ресейдің ғалымдары Рейдің экономикалық даму
перспективалары мен әлеуметтік генизтермен байланысты проблемаларды
теориляық жағынан шешуді қарастырған.
Экономикалық тәртіпті басқару проблемалары жайлы ғылымды дамытуға
О. Конт, К. Маркс, Э. Дюркгейма, А. Маршалл, Дж. Кейнс, А. Пигу және т.б.
классикалық жұмыстар өз үлесін қосқан.
Өткен ғасырдың 20 ж.ж. экономикалық ғылым экономикалық өсу
факторларына көп көңіл бөлген, сонымен қатар, іскерлік белсенділікке салық
ортасы арқылы әсер етуге де зерттеулер жүргізіле бастаған..
Кәсіпкерлік істің салық реттеуі П. Самуэльсон, К. Макконелл, С. Брю
және т.б. шетел авторларының фундаменталдық жұмыстарында қарастырылған.
Салық салу жүйесін оптимизациялауды және оның экономиканың дамуының тиімді
механизміне айналуын қолдайтын А. Львов, С. Глазьева, А. Бачурина, Б.
Пенькова, Т. Юткина сияқты ресейлік ғалымдардың жұмысы маңызды орын алады.
Экономикалық тәртіпті теориялық және практикалық түрден салықтық
ынталандыру А. Гашимов, Л. Лыкова, Ю. Левад, Ф. Веселков және т.б.
авторлардың жұмыстарында жақсы келтірілген.
Отандық экономист ғалымдардың салық салудың, салықтардың экономикаға
әсерін зерттеушілердің ішінде тың еңбектерімен ерекшеленетін Б.Ж.
Ермекьаеваны атап өту керек, сонымен қатар, М Оспановтың салықтар дың
әсерін зерттеуге арналған, Г. Карагусованың, М. Арзаеваның және тағы басқа
көптеген отандық ғалымдардың орасан зор еңбектерін қарастыруға болады.
Аталған ғалым экономистердің еңбектері жұмыс барысында зерделенеді.
Жұмыстың мақсаты – іскерлік белсенділікті экономикалық өсу факторы
ретінде салықтық реттеудің методологиялық негізі мен тәжірибелік бағыттарды
ғылыми түрде негіздеу. Жұмыстың мақсатына жету үшін мынадай міндеттер
қойылады:
1.іскерлік белсенділіктің бағалау көрсеткіші, критериилерді негіздеу және
анализдің мазмұны;
2.іскерлік белсенділіктің деңгейіне салықтың әсерін талдау;
3.іскерлік белсенділікті шетел тәжірибесі негізінде салықтық ынталандыру;
4. «Инновациялық белсенділік іскерлік белсенділіктің құрамдас бөлігі
ретінде оған салықтардың әсерін талдау;
5. жалпы жүйедегі салық салудың басыңқы бағыттары мен оның экономикалық
өсуге әсерін анықтау.
Зерттеу обьектісі – Қазақстан экономикасындағы іскерлік
белсенділікті салықтық реттеу жүйесі.
Зерттеу пәні – іскерлік белсенділікті салықтық реттеу сферасындағы
қаржылық-экономикалық қатынастырдың жиынтығы.
Зерттеудің теорилық негізін экономист ғалымдардың қаржы теорияларына,
экономикалық циклдарды мемлекеттік реттеу мен салық салу тероияларына
арналған негізгі еңбектері, сондай ақ экономист ғалымдардың іскерлік
белсенділіктің іске асу формалары мен мәніне арналған еңбектері, салық
саясаты бойынша қаржыгерлердің аналитикалық жұмыстары қалайды.
Диссертацияда Қазақстан Республикасы Салық комитетінің нормативтік
құжаттары мен инструктивтік материалдар, сонымен қатар ғылыми
конференциялар мен кезеңдік баспалар материалдары кеңінен қолданылды.
Алға қойылған мақсаттарға жету барысында жылдық, тоқсандық есептіліктері
және жедел ақпараттары, сонымен бірге осы қарастырылып отырған мәселеге
тиесілі шеңберіндегі арнайы материалдарға, жалпы экономикалық және құқықтық
әдебиеттерге жүгініп негізделінген.
Зерттеудің методологиялық базасы болып, экономикалық көріністерді
және олардың дамуы мен өзара байланысын қарастыратын диалектико-
аналитикалық тәсіл, салыстырмалы-аналитикалық және экономика-статистикалық
тәсіл, жүйелік анализ әдісі, нақты көріністер мен үдерістердің салыстырмалы
анализі табылады.
Диссертациялық зерттеудің ғылыми жаңалығы келесіде жатыр:
1.Реформаланып жатқан экономикадағы іскерлік белсенділік динамикасының
ерекшеліктері мен мазмұны және оның критериилары мен бағыттары көрсетілген.
Іскерлік белсенділік макро және микро деңгейде бағытталған экономикалық
қатынастар субъектілерінің шаруашылық қызметтерін басқару процесі ретінде
қарастырылады. Ол экономикалық қатынастардың өсуіне, қоғамның әрбір даму
кезеңінде нарықтық бәсекелестікті өсіру және шаруашылық субъектілері мен
жалпы алғанда мемлекеттің қазіргі заманғы инновациялық-инвестициялық
потенциялын көтерудің негізінде экономикалық өсуге, ең жоғары шаруашылық
нәтижелерге қол жеткізу үшін ресурстардың барлық түрлерін тиімді қолдану
мен жұмысбастылықты жоғарылатуға бағытталады.
2.Шетелдік ғалымдардың іскерлік циклды қарастыруларының негізінде іскерлік
цикл, іскерлік белсенділік ұғымына анықтама қалыптастырылды..
3.Қазақстан республикасының индустриалды-инновациялық даму жағдайында шағын
және орта бизнестің белсенділігін арттырудағы қаржылық-несиелік әдістерді
жетілдіру жолдарын бағалау барысында талдауға алынған кәсіпкерлік
субъектілеріне түсетін салық ауытпалығы, оларды қолдаудың жаңа нысандары
талданады.
4.Іскерлік белсенділікті активизациялау жолдары анықталған: өндірістік
үдерістегі салық салу обьектілерінің экономикалық рөліне байланысты салық
салу базасын қалыптастыру және салық ауыртпалылығын дифференциациялау мен
төмендету; кәсіпкерлік белсенділіктің дамуына жағымды әсер ететін жаңа
салық ортасын қалыптастыру, салық механизмін қалыптастыруда жаңа
инновациялық тенденцияларды жүзеге асыру.
Қорғауға жіберілетін диссертацияның негізгі ережелері:
1.Іскерлік белсенділіктің өсуі факторлары мен оның әлеуметтік-экономикалық
ерекшеліктерін талдау оны іске асырудың кешенді механизм қалыптастыру
керектігін, оны іскерлік белсенділіктің сапалық мазмұнымен және ұлттық
экономика деңгейінде, жеке және кәсіпорындар деңгейінде қарастыру керек.
Іскерлік белсенділіктің осы үш деңгейінің өзара байланысы экономикалық
өсуге қарқын береді.
2.Іскерлік белсенділікке салықтардың әсері, салықтардың реттеушілік,
ынталандырушылық қызметтері негізгі әсер етуші факторлар ретінде
қарастырылады және шағын және орта бизнестің іскерлік белсенділігін, оған
түсетін салықтық ауыртпалықты анықтау.
3.Іскерлік белсенділікті ынталануын қамтамасыз ететін салық механизмінің
қағидалары мен критериилері негізделген. Оның негізінде мемлекет, кәсіпорын
және қызметкерлердің мүдделерінің балансы жатыр, олардың интегралдық
үйлесуі, табыс деңгейіне байланысты салықтардың алынуы, ставкалардың
дифференциациялары, өндірістің тиімділігінің өсуіне бағытталуы жатыр.
4.Салық салудың өзара байланыстылығы мен өзара тәуелділігінің даму
бағыттары мен приориттетік формалары анықталған. Бұл өз кезегінде
экономикалық өсуде іскерлік белсенділіктің рөлін арттырады. Өндірістік
үдерістің инновациялық-инвестициялық мазмұнына сәйкес кешендік дамуын
қамтамасыз ететін, салық салудың ұйымдық құрылымы мен салық жүйелерінің
тиімділігін қолдану қажеттілігі дәлелденген. Инновациялық белсенділікке
салықтық жеңілдіктер қарастырылған.
Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы. Жұмыстың қортындылары мен
ұсыныстары жаңа салық механизмін құру негізінде салық жүйесінде құрылымдық
өзгерістердің қалыптасуында қолданылуына болады. Бұл салық механизмдері
экономикалық өсудің кешенді факторы ретінде шаруашылық жүргізуші
субъектілердің іскерлік белсенділігінің жоғарылауына оң әсер ететін фактор
ретінде қарастырылуы керек.
Зерттеудің нәтижелерін байқаудан өткізу. Диссертацияның негізгі ережелері
мен қорытындылары ғылыми және халықаралық конференцияларда байқаудан өтті:
«Национальная конкурентоспособность Казахстана: Теория, Практика,
перспективы» Материалы Международной научно-практической конференции,
посвященной 15-летию независимости республики Казахстан. 7-8 декабря 2006
г. – Алматы: Қазақ университеті, 2006, «Проблемы становления Национальной
Инновационной Системы И Развитие Научного Потенциала Экономики Казахстана»
Материалы Международной научно-практической конференции. 16 мая 2007г. –
Алматы: КазНПУ имени Абая, 2007, «Состояние И Перспективы
Конкурентоспособности Экономики Республики Казахстан: Современная
методология Промышленного Маркетинга, Финансирования И Управления»
Материалы Международной научно-практической конференции. 10-13 октября
20007 г. – Алматы: КазНТУ, 2007, Известия вузов.- Кыргызстан.-2007.- № 1-
2., ҚазҰУ хабаршысы.- Алматы.-2007- № 5., ҚазЭУ хабаршысы.-Алматы- 2007.-
№5 ҚазҰУ хабаршысы.-Алматы.-2007.-№ 5., жұмыс мазмұны ҚазҰУ «Экономика
жіне бизнес» факультетінің «Менеджмент» кафедрасында талқылаудан өтіп оң
бағасын алды,
Диссертацияның құрылымы зерттеудің жалпы концепциясымен, мақсатымен және
міндеттерімен анықталады және кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан,
қолданылған әдебиеттерден тұрады.
1. Іскерлік белсенділіктің әлеуметтік-экономикалық мәні
1.1. Іскерлік белсенділік: мазмұны, өлшемі және бағалануы.
Жиырмасыншы ғасырда экономикалық ілім әлеуметтік-экономикалық қатынастардың
ерекше категориясы болып табылатын іскерлік белсенділік ұғымына аса көңіл
бөлмеген. Бұл ұғымның болуына қарамастан, іскерлік белсенділіктің біраз
аспектілері терең қарастырылмаған. Дегенмен, нарықтық жүйелердің дамуын
зерттеу адамзат пен әлемдік шаруашылықтың дамуы барысында іскерлік
белсенділік біраз өзгерістерге ұшырағанын және шешуші роль атқарғанын
көрсетеді.
Іскерлік белсенділік нарықтық экономиканың дамуының белсенді қозғаушы
күші болып табылады. Тиімді нарықтық қатынастарды, әсіресе экономиканың
негізгі салаларында қалыптастыру үшін іскерлік белсенділіктің жоғары
деңгейіне қол жеткізу керек. Осыған байланысты іскерлік белсенділікті макро
және микро деңгейлерде экономикалық өсудің факторы ретінде қарастыру керек.
Қазіргі таңда іскерлік белсенділіктің қалыптасу факторлары, себеп-
салдарлық байланыстары мен әлеуметтік-экономикалық дамудағы ролі ашып
қарастырылмаған.
Іскерлік белсенділіктің көп аспектілі сипаты, оның экономиканың әртүрлі
салаларындағы өзіндік көрініс табуы тиісті деңгейде ескерілмейді.
Нарықтық экономика жағдайында іскерлік белсенділіктің заңдылықтары мен
өзгеру тенденциялары жан жақты және терең қарастырылмаған. Нарық
шаруашылығының субъектілерінің іскерлік белсенділігі экономикалық
зерттеулердің маңызды бағыты болып табылады.
Отандық әдебиеттерде «іскерлік белсенділік» категориясы ғылыми түрде
тіптен талданбаған. Ресей ғалымдары біршама талдаулар жасаған.
Кәсіпкерлердің іскерлік белсенділігін себеп салдарлық байланыстарда толық
жиынтығымен зерттеулер жүргізілмеген. Дегенмен интегралды іскерлік
белсенділік (ұлттық экономика деңгейінде) пен ұйымдар мен жекелеген
шаруашылық субъектілерінің іскерлік белсенділігінің арасында тығыз байланыс
бар. Мемлекет экономикасының даму процесін шаруашылық субъектілерінің өзара
іскерлік әрекеттерінің мультипликатипті нәтижесі деп қарастыруға болады.
Көптеген экономистер іскерлік белсенділікті тек қана микро деңгейде
ғана қарастырады, оның зерттелуін экономикалық талдаудың маңызды бағыты деп
және шаруашылық тәжірибенің маңызды міндеті деп қарастырады. Іскерлік
белсенділікті зерттеушілердің арасында бұл ұғым анықтамасы мен мазмұны
туралы біріңғай пікір жоқ. Остапкович Г.В. іскерлік белсенділікті
кәсіпорынның шаруашылық қызметінің интенсивтілігін көрсететін сандық
сипаттамалардың жиынтығы және қолда бар ресурстар мен потенциалды тиімді
пайдалану деп қарастырады./1,38б./
Краюхин Г.А. болса іскерлік белсенділік кәсіпорынның қызмет нәтижесін
көрсететін өндіріс көлемі, өнімдерді өткізу, өнімнің бәсеке
қабілеттілігінің жоғарылауының және т.б. көрсеткіштердің оң динамикасымен
анықталады деп санайды./2,159б./
Белявский И.К. іскерлік белсенділікті келісім шарттардың санымен,
олардың динамикасымен, тапсырыс портфелінің жағдайы мен толтырылуы арқылы
анықталатын нарықтық құбылыс ретінде қарастырады./3,47./
Ковалев В.В. іскерлік белсенділік негізгі өндірістік қызметтің
тиімділігі мен нәтижесін сипаттайды дейді. Бір типті, біріңғай
кәсіпорындардың қызметін салыстыру нәтижесінде іскерлік белсенділікті
сапалық деңгейде бағалауға қол жеткізеді./4,576б./
Белявский И.К., Кулагин Г.Д. , Коротков А.В. және басқалары тауар
айналысы динамикасының көрсеткіштері іскерлік белсенділіктің басты
сипаттамаларының құрамына кіреді деп қарастырады./2,251б./
Раицкий К.А. қаржылық жағдай кәсіпорынның тұрақтылығының және
іскерлік белсенділігінің маңызды көрсеткіші деп санайды. Қаржылық жағдай
кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін, іскерлік серіктестікте оның
мүмкіндіктері мен потенциалын анықтауға мүмкіндік береді және шаруашылық
қызметтің барлық қатысушыларының экономикалық мүдделері қаншалықты
қамтамасыз етіліп жатқанын анықтауға мүмкіндік береді /5,693б./.
Моисеева Н.К. және Конышева М.В. іскерлік белсенділік деп өндірістік
өткізу жүйесінің экономикалық өсуіне ықпал ететін әрекеттердің жиынтығын
қарастырады./6,22-34б./
Жоғарыда аталған авторлар шаруашылық субъектілеріне қатысты
«іскерлік белсенділік» категориясына анықтама беруге тырысқан. Біздің
ойымызша ұйымның іскерлік белсенділігін экономикалық қатынастар
субъектілерінің шаруашылық қызметін макро және микро деңгейде тиімді
басқаруға ынталандырылған процесс деуге болады, бұл процесс шаруашылық
қызметті дамытуға, еңбекпен қамтуды өсіруге, нарықтық бәсекеге
қабілеттілікке қол жеткізу мақсатында ресурстардың барлық түрін тиімді
қолдану және нарық қатынастары мен жалпы ұлттық экономика субъектілерінің
инновациялық, инвестициялық потенциалын қалыптастыруға бағытталады.
Іскерлік белсенділік материалды, еңбек, қаржылық және басқа да
ресурстардың қолданылуының тиімділігін көрсетеді,сонымен қатар ұйымның
потенциалды даму мүмкіндіктері мен басқару сапасын сипаттайды.
Соңғы жылдары іскерлік белсенділікті бағалауға іскерлік циклдың
сапалық сипаттамасы ретінде біріңғай методологиялық тұрғыдан қаралуда, бұл
қызмет ауқымы динамикасында ресурстардың тартылып, қолданылуында көрініс
табады. Іскерлік цикл іскерлік белсенділіктің циклдық кезеңін білдіреді.
Нарық конъюнктурасы шаруашылық қызметтің көрсеткіші ретінде іскерлік
белсенділік аясының тарылуымен немесе кеңеюімен анықталады. Іскерлік
белсенділіктің кеңеюі өндірістің өсуі және жаңа контрактілер, тұтыну
сұранысының өсуі арқылы көрінеді. Нәтижесінде нарық сыйымдылығы артып,
тауарлар мен қызметтер көлемі өседі.
Экономика дамуының белгілі бір кезеңінде іскерлік белсенділік аясы
тарылады: сауда мәмілелері азаяды, қолма қол және несие арқылы есеп
айырысатын сауда операцияларының көлемі азаяды. Нәтижесінде тауарлар мен
қызметтер өндірісі қысқарады.
Өндіріс көлемі азайғаннан кейін ұзақ «тоқырау» кезеңі басталады.
Тауарлар мен қызметтер өндірісінің өсуі, одан кейін төмендеуі, депрессия,
соңында оның қайтадан өсуінен тұратын уақыт интервалы іскерлік белсенділік
дамуының циклын көрсетеді.
АҚШ-тың статистика және экономикалық зерттеулер бойынша Ұлттық
бюросының анықтамасы бойынша бизнес циклдер экономикалық қызметтердің
кеңеюі мен тарылуының толқындарынан тұрады, олар қайталанып тұрады, бірақ
мерзімді емес (периодичный). Олар ұзақтығы мен интенсивтілігі жағынан
әртүрлі болады, кәсіпкерлік қызметтің көптеген түрлері үшін бір жылдан он
екі жылға дейін болады /7,8б./.
Макроэкономикалық деңгейде анық циклдық толқыныстар көрінеді, яғни
өсу мен төмендеу жағдайларының үнемі ауысып тұруы. Олардың бас кезінде
дамудың әр түрлі деңгейлері болады, олар әр түрлі ұзақтықта, тереңдікте
және формаларда жүзеге асады. Бірақ көптеген циклдар процесінде көп
ұқсастықтар табуға болады және олардың әр қайсысында бір біріне ауысып
отыратын кезеңдерін көруге болады. Оларды іскерлік белсенділіктің фазалары
немесе экономикалық циклдың фазалары деп атайды. Олардың төрт фазасы бар:
көтерілу, өте жоғары көтерілу (бум), қысқару және төмендеу немесе құлдырау.
Экономиканың толқынды қозғалысы туралы ойды он тоғызыншы ғасырдың
екінші жартысында Виллар Виллипс айтқан болатын. Американ экономисі әрі
әдебиетшісі ойын былай келтіреді: «іскерлік әлемде өзінің өрлеу және
төмендеу кезеңдері болып тұрады, осыған қарай өндірісті кейбір уақыттарда
тежеп, дағдарыстың алдын алса қоғам да аз зардап шегер еді»/8,306б./. 1983
жылы ағылшын Джон Вейд (Орта және жұмыс кластарының тарихы) «сауда циклы»
терминін, өрлеу және дағдарыс ұғымдарын қолданды. Ол сауда циклы бес, жеті
жыл болады және өрлеу мен дағдарыстың алмасуы өткен жетпіс жылдың ішінде
болып отырған дейді /9,10б./.
1837 жылы Самуель Джонс Ллойд циклды былай түсіндірген: «біз сауда
жағдайы деп атайтын құбылыстың тарихы мағыналы (поучительно), бұл құбылыс
қайталанып отыратын әр түрлі жағдайларға тап болып отырады, сауда циклдың
берік орналасқан формасында айналады». Алғашқыда біз оны баяу жағдайында
байқаймыз, одан кейін жақсару жағдайында – сенімнің артуы- гүлдену-
толқу(возбуждение)- өте кеңеюі – қобалжу(потрясение)- қысылуы
(угнетенность) –тоқырау- құлдырау(бедствие)/10,11б./
1925 жылы Н.Д. Кондратьев экономикалық циклдар концепциясын
тұжырымдады. Ол конъюнктураның үш үлкен циклының, конъюнктураның, төмендеу
мен өсу толқындарын, олардың уақыты мен интенсивтілігін және шамамен жарты
ғасырда алмасып отыратындығын көрсеткен. И Шумпетер, Г. Менш, Я. Ван
Дейн, А. Кляйнкнехт және басқа да ғалымдардың зерттеулері ірі жаңалықтарда
(изобретения), базистік жаңа енгізулерде, өнеркәсіп динамикасында толқындық
қозғалыстардың (волнообразные колебания) болатынын дәлелдеген. Кондратьев
осы мәселелерді зерттей келе үлкен экономикалық циклдарды дамытуда төрт
дұрыс мәселені көрсетеді:
1. Әрбір үлкен циклдың басталарының алдында және басында қоғамның
экономикалық өмірінде терең өзгерістер болады, бұл өзгерістер техниканың
өзгеруінде (техникалық жаңалықтар мен ашылулар), әлемдік экономикалық
байланыстарға жаңа елдердің енуіінде, алтын өндірісінің және ақша
айналысының өзгеруінен көрініс табады.
2. Әрбір үлкен циклдың жоғарылау толқындарына әлеуметтік төңкерістердің
көп бөлігі тап келеді(соғыстар, революция);
3. Әрбір үлкен циклдың төмендеу толқындары ауыл шаруашылығының күрт және
ұзақ құлдырауымен қатар жүреді;
4. Үлкен циклдардың жоғарылау кезеңдерінде орта капиталистік циклдар
құлдыраудың қысқалығымен және көтерілудің интенсивтілігімен
сипатталады./11,399б/.
Қазіргі таңдағы іскерлік цикл бұл іскерлік белсенділіктің қайталанып
отыратын тарылу және кеңею кезеңдерінің үздіксіз емес жүйесі.
Оны толық бір ұғым ретінде талдауда экономистер біріншіден оның құрамынан
алшақ кетіп, оны жалпы анықтамамен екі тармақта, екі соңғы нүктеде
қарастырады. Екіншіден, олар бірнеше факторлардың анықтамасы әртүрлі
өзгерістер тудыратынын қарастырады. (мысалға Самуельсон-Хикс моделі)
/8,10б/.
Макконел К.Р. және Брю С.Л. іскерлік белсенділіктің төмендеуі мен
көтерілулерін нарықты зерттеу мен игеру, инновациялық саясат жүргізу,
инвестицияларды қысқарту немесе өсіру, табыс пен өндіріс көлемін өсірумен
қатар қарастырады./12,154-156б/.
АҚШ тың экономикалық талдаулар Ұлттық бюросының зерттеушісі Ронни
Нильсон ісенрлік белсенділіктің циклдерін экономикалық және қаржылық
динамикалық көрсеткіштердің деңгейінің көтерілуі немесе төмендеуі
фазаларының мерзімді қайталанып отыратын кезектілігі деп қарастырады
/1,104б/.
Іскерлік циклдың мәнін нақты түсіну үшін іскерлік
белсенділікке қандай факторлар әсер ететіндігін анықтау керек. Мұндай
факторлар жүйесінде біріңғай әдіс жоқ. Әртүрлі бағытта қарастырып көрейік
(кесте 1.1). Әртүрлі теорияларда бұл туралы қарастырылады, бірақ олардың
ешқайсысы да әмбебап емес. Әртүрлі теорияларды қолданып үйлестірген жөн
мұндай жағдайда.
Мысалға, 1990 жылдары Россияда экономиканың барлық секторлары
мен салаларында іскерлік белсенділіктің мониторингі жүйесі қалыптасқан
/16,35б/. Бірақ ұлттық шоттар жүйесін енгізу іскерлік белсенділікті анық
көрсетудегі мәселелерді бірнеше себептерге байланысты шешпейді.
Біріншіден, ЖІӨ статистикасы экономикалық іскерліктің біраз
негізгі компоненттерін ескермейді. Ұйымдастырылмаған нарықта болып жатқан
іскерліктердің көп бөлігі статистикадан шет қалады, мысалы,үй
шаруашылығының өнімдері. Сондықтан да еңбек шығындарының көлемі мен өзіндік
тұтынудың шынайы көлемі төмен болып көрсетіледі.
Екіншіден, ЖІӨ ге көлеңкелі экономика жатпайды, яғни, ресми
органдардан өнімдер мен табыстар, заңсыз қызметтерді жасыру(есірткі өндіру
мен сату, жасырын казинолар, контробанда т.б.) Мысалға Ресейде, көлеңкелі
айналыстың үлесі 40 пайызды құрайды екен./13,93б/.
Кесте 1.1 Іскерлік белсенділікке қатысты теориялар
|Іскерлік цикл | | Негізгі |
|теориясы |Өкілдері |тұжырымдары |
|Монетарлық бағыт |Фридман М. |Экономикалық цикл ақша және несие |
| | |ұсынысының қысқаруы немесе өсуі сияқты|
| | |құбылыстармен байланыстырылады. |
| | |Жиынтық сұраныстың өзгеруіне ақшалай |
| | |факторлар әсер етеді. |
|Саяси теория |Нордхаус В., |Мемлекет қайраткерлерінің ақша-несие |
| |Туфтэ Э. |және бюджет саясатын өзінің қайтадан |
| | |сайлануы мақсатында қолдануы |
|Тең салмақты |Лукас Р., Барро|Бағалар мен жалақының толқынысын дұрыс|
|экономикалық цикл |Р., Сорджент Т.|қабылдамағандықтан жұмыс күші |
|теориясы | |нарығында не дефицит не артықшылық |
| | |пайда болады, ал ол өз кезегінде |
| | |өндіріс пен жұмысбастылықта циклдық |
| | |өзгерістер тудырады. |
|Шынайы экономикалық |Шумпетер И., |Инновацялар немесе секторлардың |
|цикл теориясы |Кондратьев Д., |біреуінде өнімділіктің күрт өзгеруі |
| |Прескотт Е., |бүкіл экономикалық жүйеге таралуы |
| |Лонг П., |мүмкін және өз кезегінде |
| |Плоссер Ч. |толқыныстар(колебания) тудыра алады. |
| | |Экономикалық циклдарды жиынтық |
| | |ұсыныстың өзгеруі емес жиынтық |
| | |сұраныстың өзгеруі туындатады. |
|Ұсыныстың |Гордон Р.Дж. |Бұл жағдайлар іскерлік белсенділік |
|салдарлары(шоки | |циклының себебі жиынтық ұсыныстың өсуі|
|предложения) | |болатын кезде орын алады.Мысалы, АҚШ |
| | |тағы 70-жылдардағы энергетикалық |
| | |дағдарыс, ол кезде мұнай бағасының |
| | |күрт өсуі жиынтық ұсыныстың |
| | |төмендеуіне, инфляцияның өсуіне, |
| | |шығарылатын өнім көлем мен |
| | |жұмысбастылықтың төмендеуіне, |
| | |әкелген. |
Үшіншіден, заңды экономиканың деңгейін өлшеудің өзі толық
статистикалық есептердің бола тұруына қарамастан қиын процесс.
Іскерлік белсенділікті ,оның деңгейін көптеген дамыған елдерде
тексеріп отырады.
Кесте 1.2. Іскерлік белсенділіктің деңгейі бойынша экономикалық мазмұны
|Іскерлік белсенділіктің |Мазмұны |Типтері |
|деңгейі | | |
|Жеке іскерлік белсенділік|Адам қасиеті және осы |Дәстүрлі тип, амалсыз |
| |қасиеттің мобильділікте, |іскерлік белсенділік, |
| |инициативада, |пассивті бейімделетін |
| |интеллектуалды |субьектің іскерлік |
| |қабеттерінің көрінуі |белсенділігі, жылдам |
| | |бейімді субьекттің |
| | |шартты іскерлік |
| | |белсенділігі. |
|Кәсіпорынның іскерлік |Кез келген тауарды |Микродеңгей – сандық |
|белсенділігі |өндірумен және нақты бір |баға |
| |қызмет түрін көрсететін |Макродеңгей – сапалық |
| |нақтыланған экономикалық |баға |
| |іс-әрекет немесе | |
| |кәсіпорынның экономикалық| |
| |өсуіне ықпал ететін | |
| |іс-әрекет жиынтығы. | |
|Интегралды іскерлік |Жүйенің толық шектерінде,|Секторлар бойынша: нақты|
|белсенділік |ұлттық экономика |сектордағы іскерлік |
| |деңгейінің тұрғысынан |белсенділік, ақша |
| |іскерлік белсенділіктің |нарығындағы іскерлік |
| |жалпы тиімділігі. |белсенділік, қаржы |
| | |секторындағы іскерлік |
| | |белсенділік. |
Тексеру нәтижелерін түсіндіруге көмектесетін тексеру бланкасын
жасауда, выборкаларды қалыптастыруда, ақпараттарды жинау және өңдеу жүйесін
ұйымдастыруда, қарапайым және күрделі индекстерді шығаруда, экономикалық
серіктестік және даму(ЭСДҰ) ұйымына кіретін мүше мемлекеттер қалыптастырған
және қолданатын методология қолданылады.
Мұндай тексерулердің мақсаты қысқа мерзімді экономикалық өзгерістер
бойынша шұғыл ақпараттар жинау, өнеркәсіп кәсіпорындарының экономикалық
белсенділік циклы бойынша мониторинг және болжамдар жасау.
Дәстүрлі статистикаға қарағанда іскерлік белсенділікті тексеру
(обследование деловой активности) қоғамдық пікірді зерттеуге негізделген.
Жиналған ақпарат нақты жағдайды көрсетеді, және болашақ уақытқа болжам
көрсетеді. Мұндай тексерулер өндірістік күштерді қолданудың ай сайынғы
бағалануы, өндіріс өсуін шектейтін факторларды бағалау, жалпы экономикалық
жағдайларды бағалау сияқты мәселелерді ескере отырып, кең ауқымды
ақпараттарды жинақтайды.
Тексеру мәліметтерін түсіндіру (интерпретация) және қатар қою үшін
индекстердің екі типін қарастырады:
- Өзгерістер индексі. Мұнда үш жауаптың біреуі берілетін сұрақтар үшін
баланс (проценттік сальдо) қолданылады. Ол оң және теріс жауап
пайыздарының арақатынасымен есептеледі.Өзгеріс индекстері нольдік
белгіден төмен де жоғары да ауысып тұрады, мұнда оң индекс
экономикалық қызметтің көтерілуін білдіреді, ал нольдік белгіден
алшақтау көтерілудің өлшемін (величина) көрсетеді. Осылай, өзгерістер
индексі өзгерістердің бағыты мен өлшемін көрсетеді.
- Кәсіпкерлік сенімділік индексі. Бұл индекс үш сұраққа жауаптың
нәтижесі арқылы анықталады. Олар күтілетін шығарылым (выпуск), нақты
сұраныс, дайын өнімнің ағымдағы қалдықтары туралы сұрақтар. Осылай
әрбір көрсеткіштің өсуі немесе төмендеуін белгілейтін баланстардың
орташа арифметикалық мөлшері шығады. Индекстің оң белгісі экономикалық
қызметтің өсуін, ал теріс белгісі оның төмендеуін көрсетеді.
Мұндай әдістер Экономикалық серіктестік және даму ұйымының 22 елінде
экономиканың өңдеу салаларында таңдамалы тексерулерді
ұйымдастыруда(выборочное обследование) қолданылады. Бельгия, Германия,
Греция, Нидерланды, Испания, Швейцарияда тексерулер ай сайын жүргізіледі,
ал Канада, Япония, Австрия, Дания, Норвегия, Португалия, Финляндия,
Швецияда тоқсан сайын жүргізіледі, Франция, Италия, Ұлыбританияда негізгі
тексерулер ай сайын, ал кеңейтілген тексерулер тоқсан сайын жүргізіледі.
Аталған мемлекеттердің 80 пайызында ақпарат көзі болып кәсіпорындар
табылады.
Мысалға АҚШ та NEW YORK TIMES BUSINESS INDEX деп аталатын
индекс қолданылады, бұл салалық индекстердің анағұрлым маңызды жүйесін
құрайтын өлшенген күрделі индексті білдіреді.Оны есептеу үшін өткен аптаның
жылдам мәліметтерін қолданады. /14,4б/. Бұл индекс негізгі бес
компоненттерден тұрады: теміржол жүк тасымалы, мыс өндірісі, электр
энергиясын шығару, құрылыс картонын және полиматериалдар өндірісі. Бұл
индекс «Нью-Иорк Таймс» газетінде 1929 жылдан бері анықталады.
Іскерлік белсенділік деңгейін бағалау, оның өзгеріс жағдайын
түсіндіру және болашақ жағдайы туралы болжам жасау тек қана конъюнктураның
тұрақты және тұрақты емес(сезонные, циклические) толқулары бар,толқымалы
жүйе деп қарастырылатын жағдайында ғана мүмкін болады. Толқымалы процестер
әдетте қалпына келеді. Сонымен қатар қоғамның экономикалық өмірінің
динамикалық процесінде іскерлік белсенділікті басқару моделіне кездейсоқ
құрамдастар ретінде кіре алатын қалпына келмейтін тенденциялар да бар
(необратимые тенденции).
Ұлттық шаруашылық жүйесі деңгейінде іскерлік белсенділікті
басқару мемлекеттің міндеті болып табылады және антициклды шаралар жүйесі
формасында болады. Төмендеу фазасында мемлекет салық ставкаларын
төмендетеді, жаңа инвестицияларға салықтық жеңілдіктер береді, жедел
амортизация, мемлекеттікшығындарды өсіру саясатын жүргізеді. Нәтижесінде,
жиынтық сұраныс өседі, ары қарай өндіріс те өседі, іскерлік белсенділік
күшейеді, ақырында капитал салымдары өседі, жұмыссыздық деңгейі төмендейді
және т.б. оң өзгерістер орын алады.
Экономикалық конъюнктураның көтерілуі жағдайында мемлекет тежеу
(сдерживание) саясатын жүргізеді, яғни салық ставкасын өсіреді, мемлекеттік
шығындарды қысқартады, амортизациялық саясатта шектеулер қояды.
Нәтижесінде, сұраныс пен сатып алу қабілеті төмендейді және экономикалық
белсенділік төмендейді. Осы кезеңде ссудалар бойынша пайыздық ставкалар
өседі, банктің несие ресурстарының қысқаруы орын алады. Тиісінше циклдық
құбылыстарды жұмсарту шаралары нақты сол уақыттағы экономикалық
конъюнктураның толқыныстарына қарсы бағытта жүруі керек.
Осылайша, іскерлік белсенділік жүйелік және көп деңгейлі
қарастыруларды қамтиды және ресурстардың барлық түрлерінің тиімді
пайдаланылуы керектігін көрсете отырып, ұйымның шаруашылық қызметін және
оның бәсекеге қабілеттілігін жалпы сипаттайды.
1.2. Іскерлік белсенділікті мемлекеттік реттеу жүйесіндегі салықтардың орны
және шетел тәжірибесі.
Теориялық зерттеулер мен Қазақстанның және басқа да шетелдердің практикалық
тәжірибесі нарықтық экономиканың қалыптасуында және оның тиімді қызмет
етуінде мемлекеттің орасан зор ролінің басым екенін көрсетіп отыр.
Мемлекеттің экономикаға араласпауы қағидасы жоғары тұратын мемлекетттердің
өзінде (мысалы, АҚШ) мемлекет халық шаруашылығының дамуына орасан әсер
етеді. Б ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Іскерлік белсенділікті салықтық ретеу114 бет
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігін, төлем қабілеттілігін және несие қайтару қабілеттілігін талдау84 бет
Кәсіпорынның рентабельділігі мен іскерлік белсенділігі13 бет
Құрылыс ұйымының іскерлік белсенділігінің көрсеткіштерін талдау8 бет
"қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы"6 бет
«AV ENERGY» ЖШС-нің өндірістік – қаржылық қызметі43 бет
«Анадолу Маркетинг» ЖШС-нің өндірістік – қаржылық қызметі39 бет
«Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясының қаржылық жағдайын талдау97 бет
Инвестицияның пайда болуы және даму тарихы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь