Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР 3

КІРІСПЕ 4

1 XVII ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ XVIII ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ЖАҒДАЙЫ, САЯСИ АХУАЛЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ҚҰҚЫҚТЫҚ ДАМУЫ
1.1 Зерттеу тақырыбына қатысты тарихи.құқықтық деректер және оның қайнар көздері 21
1.2 Қазақ мемлекетінің нығаю, өрлеу кезеңіндегі ішкі.сыртқы жағдайы және оның тарих сахнасындағы алатын орны 31
1.3 Халқының қоныстану ерекшелігі: этнографиялық құрамы,
этникалық.тайпалық құрылымы және оның территориялық
байланысы 54
1.4 Қазақ хандығының әлеуметтік, рухани және құқықтық дамуының ерекшеліктері. Қазақ әдет.ғұрып заңдарының маңызды ескерткіштері . Қасым ханның «Қасқа жолы» Есім ханның «Ескі жолы» құқықтық жүйесінің қазақ мемлекетінің қоғамдық.саяси өміріндегі және құқықтық мәдениетті қалыптастырудағы орны 69

2 ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУЫНДАҒЫ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
2.1 Қазақ мемлекетінің қоғамдық.саяси құрылысы: патрономия және ел басқару құрылымы, әлеуметтік жіктелу (стратификация), қоғамдық
қатынастар 95
2.2 XVII ғасырдың cоңғы ширегі . XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ хандығы: әлеуметтік.экономикалық қатынастар және ішкі.сыртқы байланыстарының қалыптасу мәселелері 130
2.3 Қазақ хандығының Цинь империясымен, Жоңғар мемлекетімен арадағы саяси . мемлекетаралық қатынастар мәселесі 144
2.4 XVII.XVIII ғасырлардағы қазақ.ресей мемлекетаралық қатынастарының қалыптасуы мен даму ерекшеліктері 176
2.5 Кіші жүз, Орта жүз хандықтарының Ресей империясының қол астына қарауының саяси.құқықтық астары 194

3 ҚАЗАҚ ҚҰҚЫҒЫНЫҢ КӨЗДЕРІ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. ҚАЗАҚ ӘДЕТ.ҒҰРЫП ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ЕЛ БАСҚАРУ ЖӘНЕ ХАНДЫҚ БИЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ТАРИХИ ОРНЫ
3.1 Қазақ халқы мен мемлекеті құқығы тарихының және бастауларының жалпы сипаттамасы 215
3.2 Тауке ханның (1680.1715) мемлекет және құқық саласындағы реформаторлық қызметі 232
3.3 Қазақ мемлекетінің билік және басқару органдары жүйесінің ерекшеліктері 255
3.4 Дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер институтының қалыптасу даму кезеңдерінің сипаттамасы, тарихи сабақтастығы және билердің әлемдік
маңызы 275

ҚОРЫТЫНДЫ 301

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 309
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық еңбек әлі де болса, кешенді түрде толық зерттелмеген XVII ғасырдың соңғы ширегі мен XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ мемлекеттігінің және оның саяси-құқықтық даму тархындағы аса бір маңызды, әрі күрделі, әрі қарама-қайшылықты дәуірді бастан кешкен кезеңді жан-жақты зерттеуге арналады. Атап айтқанда, осы кезеңдегі қазақ мемлекеттігінің ішкі-сыртқы жағдайын, оған әсер еткен халықаралық ахуал және оның әлеуметтік-экономикалық, құқықтық дамуының өзекті мәселелері, қазақ қоғамының тарих сахнасындағы алған лайықты орнын бейнелейтін, яғни оның нығаю, өрлеу тіпті дағдарысты кезеңіндегі жалпы жағдайына байланысты өзекті мәселелері әр мазмұндағы тарихи-құқықтық деректерді қолдану арқылы жан-жақты сипатталады. Зерттеуімізде ұлттық мемлекетіміздің сол кезеңдегі қоғамдық-саяси құрылымына тікелей қатысы бар халықтың қоныстану ерекшелігі, этнографиялық құрамы, этникалық-тайпалық құрылымы және оның ішкі территориялық байланысы тұрғысындағы маңызды мәселелері де кешенді түрде сарапталып көрсетіледі. Зерттеліп отырған кезеңдегі қазақ мемлекетінің және құқығының құрылымы мен оның дамуындағы ерекшеліктері әр түрлі дереккөздер негізінде, әр қилы пікірлер аясындағы түсініктер, тұжырымдамалар салыстырылып, сараптала отырып, сол дәуірдегі қазақ хандығының қоғамдық-саяси құрылымының негізгі өзегі болып есептелген – патрономия және ел басқару үрдісі, әлеуметтік жіктелу (стратификация) қоғамдық қатынастар жөніндегі өзекті мәселелер жан-жақты талданады.
Зерттеу еңбегінде қазақтың Ата заңдарының бастауларына, тарихи даму ерекшеліктеріне және оның мемлекеттілікті, хандық билікті, ел басқаруды қалыптастырудағы маңызды тарихи роліне ғылыми негізде жан-жақты талдау жасалып сипаттама беріледі. Қарастырылып отырған кезеңдегі қазақтың Ата заңдарын жаңа құндылықтармен толықтырып, одан әрі жетілдіріп, бір жүйеге түсіріп, мемлекеттің ортақ заңы ретінде қалыптастырып, жаңашылдық танытқан әйгілі Тәуке ханның мемлекет және құқық саласындағы реформаторлық қызметіне, оның шығарған заңдарының қазақ мемлекетінің билік және басқару органдары жүйесіне тигізген құқықтық реттеушілік ықпалының ерекшеліктеріне, яғни дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер институтының даму, қалыптасу тарихының кезеңдері жан-жақты зерделеніп, оның қазақ халқының қоғамдық-саяси және рухани өміріндегі үлгі-өнегелік ролі, әлемдік деңгейдегі мән-маңызы нақты дереккөздер негізінде дәлелденіп көрсетіледі.
1 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында – Алматы: «Атамұра», 1999. – 296 б.
2 Морозов М. «Об истории Казахской ССР»//Большевик-М., 1945, – №6, – 76 с.
3 Зиманов С.З. Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер, зерттеулер-Алматы, 2004. – 1 т., – 38-39 бб.
4 Рычков П.И. История Оренбургской губернии. // Сочинение и переводы к пользе и переселению служащих. – Спб., 1759. – ч. 1. – 69 с.
5 Георги Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов. – Спб., 1779. – т. 1. – 212 с.
6 Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Российской империи. – Спб., 1773-1775. – ч. 1-3. – 247 с.
7 Крафт И.И. Из киргизской старины (Султаны, Тарханы, Бии). Оренбург. - 1900. Из киргизской старины (уничтожение рабства в киргизской степи). // Тургайские ведомости. – 1899. – №50, – 51. К вопросу о телесном наказании. // Тургайские ведомости. – 1899. – №40.
8 Фальк И.П. Полное собрание ученых путешествовании по России. – Спб., 1804. – 219 с.
9 Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. – Спб., 1864. – ч. 1-4. – 342 с.
10 Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведений об их численности. – Спб.: Живая старина. – Вып. 3-4. – 149 с.
11 Чулошников А.П. Очерки по истории киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. – Оренбург, 1924. – ч. 1 (микрофильм).
12 Румянцев П.П. Социальное строение киргизского народа в прошлом и настоящем. // Вопросы колонизации. – 1909. – №5. – С. 95.
13 Красовский М. Область Сибирских киргизов. Материалы для географии и статистики, в трех частях. – Спб., 1868. – 468 с.
14 Радлов В.В. Из Сибири. – М.: Наука, 1989. – 749 с.
15 Журнал Тевкелева А. Казахско-русские отношения XVI-XVIII в.в. – Алматы, 1961. т. 1. – С. 743
16 Левшин А. Описание киргиз-кайсакских или киргиз-казачьих Орды степей. – Алматы: Санат, 1996. – ч. 1-3, – С. 655.
17 Валиханов Ч.Ч. Записки о судебной реформе. Собрание сочинений в пяти томах. – Алматы, 1985. – т. 4. – С. 77
18 Алтынсарин И. Очерк обычаев при сватовстве и в свадьбе у киргизов оренбургского ведомства. // Собрание сочинений. – Алма-Ата, 1976. – т. 2, – С. 422
19 Акпаев Ж. Наброски по обычному в частности брачному праву у киргизов. // Записки Семипалатинского отдела Западно-Сибирского отдела ИРГО. – Семипалатинск, 1907. – вып. 3. – С. 11
20 Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы, 1991. – 14 б.
21 Өзбекұлы С., Б. Сыртанов. – Алматы, 1996. – 212 б.
22 Фукс С.Л. Некоторые моменты казахского права и описания киргизских обычаев Д.Андре. // Известия АН КазССР, 1948. – вып. 1, – С. 77. Некоторые вопросы истории казахского государства. // Известия АН КазССР, – 1951. –№102. – вып. 3. – С. 95
23 Юшков С.В. Основные вопросы истории казахского государства. // Известия АН КазССР, серия юридических наук, 1951, – вып. 3, – С. 42
24 Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. – Алма-Ата, 1955. – С. 302
25 Зиманов С.З. Общественный строй казахов в первой половине XIX века. – Алма-Ата, 1958. – С. 296.
26 Зиманов С.З. Политический строй Казахстана в конце XVIII – первой половине XIX в. – Алма-Ата: АН КазССР, 1960. – С. 296.
27 Зиманов С.З. В.И. Ленин и светская национальная государственность в Казахстане. – Алма-Ата: Наука, 1970. – 303 с.
28 Сапаргалиев Г. Карательная политика Каризма в Казахстане (1905-1917 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1966. – 376 с.
29 Сапарғалиев Ғ. Төре сөзінің төркіні. // Вестник министерства юстиции РК. – 1995. – №12. – 31-37 б.б.
30 Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в XIX – начале XX веков. – Алматы: Жеті-жарғы, 1996. – 352 с.
31 Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. – Алматы: Жеты-Жарғы, 1998. – 192 б.
32 Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. – Алматы: «Мектеп баспасы», 2002. – 224 б.
33 Өзбекұлы С. Дума депутаты Шәймерден Қосшығұлов. – Алматы, 2007. – 38 б.
34 Табанов С.А. Оразова А.Ә. Күрделі заманның өтпелі кезеңдеріндегі қазақ қоғамы ата заңдарының (Конституцияларының) тарихи-құқықтық сабақтастығы. – Алматы: Жеті-Жарғы, 2005. – 360 б.
35 Агдарбеков Т. Основные проблемы национально-государственного строительства в казахской автономной республике (1920-1936 г.г.). – Алма-Ата, 1990. – 342 с.
36 Бусурманов Ж.Д. Права человека в постсоветском государстве: вопросы теории и практики обеспечения. – Алматы, 2006. – 346 с.
37 Өсерұлы Н. Қазақтың әдет-ғұрпына шариғаттың әсерін зерттеу. Заң ғыл. докт.дисс.авторефераты. – Алматы, 1997. – 44 б.
38 Өзбекұлы С. XVII ғасырды соңы – ХХ ғасырдың бас кезіндегі Қазақстандағы саяси-құқықтық ой-пікірдің тарихы және қайраткерлері. Заң ғыл.докт.дисс.авторефераты. – Алматы, 1999. – 28 б.
39 Кенжәлиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениет. Заң ғыл.докт.дисс.авторефераты. – Алматы, 1997. – 42 б.
40 Құл-Мұхамед М.А. Алаш партиясы қайраткерлерінің саяси-құқықтық көзқарастары. Заң ғыл.докт.дисс.авторефераты. – Алматы, 1999. – 43 б.
41 Абишев Х.А. Русская передовая интеллигенция Западной Сибири в истории политической и правовой мысли Казахстана. Автореферат дисс. канд.юрид.наук. – Алматы, 1990. – 25 с.
42 Ахметова Н.А. Институт кун в обычном праве казахов. Автореферат дисс.канд.юр.наук: 12.00.01 – Алматы, 1995. – 24 с.
43 Андабеков Ш.А. Билердің төтенше съездері. Заң ғыл.канд.дисс. авторефераты. – Алматы, 1995. – 25 б.
44 Ыдырысов К.З. М. Сералиннің саяси және құқықтық көзқарастары. Заң ғыл.канд.дисс.авторефераты. – Алматы, 1985. – 24 б.
45 Алдибеков Ж.С. Общественно-политические и правовые взгляды И. Алтынсарина. Заң ғыл.дисс.автореф. – Алматы, 1993. – 23 б.
46 Бичурин Н.Я. (Иакинф) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – М-Л.: 1950. – ч. 1, 2. – С. 119.
47 Чернышевский Н.Г. Избранные экономические произведения. – М., 1948. – т. ІІІ. – ч. 1. – С. 484.
48 Смит Адам. Исследование о природе и причинах богатства народов. – М., 1935. – т. ІІ. – 360 с.
49 Писарев Д.И. Избранные философские и общественно-политические статьи. – Л., 1949. – 614 с.
50 Монтескье Ш. Избранные произведения. – М., 1955. – 799 с.
51 Прошлое Казахстана в источниках и материалах. / Под ред. С.Д. Аспендиярова и проф. П.А. Кунте. – М., 1935. – ч. 16. – С. 180.
52 Чулошников А.П. Казахский союз и Московское государство в конце XVII в. // Известия АН СССР. Серия общественных наук. – 1936. – №3. – С. 527. Апполова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. – Алматы, 1948. – С. 21.
53 АВПР. ф. Киргиз-кайсакские дела (ф. 122), д. 13. – ф. 122. – д. №13
54 Книга Большому Чертежу. – М-Л., 1950. – С. 228.
55 Макшеев А.И. Географические сведения «Большого Чертежа» о киргизских степях и Туркестанском крае. Зап. РГО по отделению этнографии-Спб., 1880. – т. 6. Отдел II. – С. 38-39. Сабырханов А.К. Истории географического изучения Казахстана в России в XVII – первой трети XVIII века. // Изв. АН КазССР. Сер. общественных наук. – 1976. – №3. – С. 52-57.
56 История Казахстана в русских источниках XVI–XX в.в. – Алматы, 2006. –II т. – С. 271-284.
57 Акты собранные археологической экспедицией. – Спб., 1891. – Т. 1. –№289. – С. 339. Э. Масанов. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР. – Алматы, 1966. – С. 18.
58 Продолжение древней Российской вивлиофики. – Спб., 1891. – ч. VII. – С. 244-276, 283-284. С. Герберштейн. Записки о московских делах. (Введение перевел и примечание А.И. Малеина). – Спб., 1908. Павел Новокомский. Книга о Московском посольстве. – Спб., 1908. Н.М. Карамзин. История государства Российского т. IX. – 1842. – С. 50, прим. 245. – С. 151-152, прим. 661. Казахско-русские отношения, в XVI-XVII в.в. – С. 5-14. Английские путешественники в Московском государстве в XVI в. – Л., 1937.
59 Рычков Н.П. Дневные записки капитана Н.Рычкова в киргиз-кайсакской степи. – Спб., 1772. – 246 с.
60 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана-Ленинград, 1927. –С. 158. История тюрко-монголских народов. – Ташкент, 1928. – С. 242. Киргизы (исторический очерк). – Фрунзе, 1927. – С. 125.
61 Румянцев П.П. Киргизский народ в прошлом и настоящем. – Спб., 1910. –С. 66
62 Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие. Собр. соч. в 5-ти томах. –Алматы, 1985. – т. 2, – С. 307-312.
63 Алтынсарин И. По поводу голода в Киргизской степи. Собр. соч. в 3-х томах. – Алматы, 1976. – т. 2. – С. 99-106. Плотников В. Заметки на статью Алтынсарина «Очерк киргизского обычая при сватовстве и свадьбе» Записки Оренбургского отдела, – Выпуск 1, – Казань, – 1870. – С. 122
64 Материалы по казахскому обычному праву. – Алматы, 1948. – ч. 1. – С. 64.
65 Баллюзек Л. Некоторые обычаи, имевшие, а отчасти и ныне имевшие в Малой Киргизской Орде силу закона. Записки ИРГО Оренбург. – Казань, 1877. – вып. 1. – 165 с.
66 Загряжский Г. Юридические обычаи киргиз. // Ежегодник Туркестанского статистического комитета. – Спб., 1876. – Вып. IV. – С. 153.
67 Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы, 1983. – 4 т. – 201 б.
68 Қазақ ССР тарихы. – Алматы, 1978. – 2 т. – 262 б.
69 Материалы по истории казахских ханств. – Алматы, 1969. – С. 316.
70 Мухаммед Юсуп Мунши. Тарихи Муким-хани. – Ташкент, 1955. – С. 86-87.
71 Марғасқа жырау. Тұрсынханға айтқан сөзі. М. Әуезов атындағы. Әдебиет және өнер институтының қолжазба қоры. – №849-папка.
72 Тарихи-и-Рашиди. // Материалы по истории казахских ханств. – Алматы, 1969. – С. 222-228.
73 Нығмет М. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы, 1994. – 254 б.
74 Тоғысбаев Б. Қадыр Әлі би. // Парасат, 2001. – №67. – 7 б.
75 Небольсин П. Покорение Сибири. – Спб. 1849. – с. 101.
76 Труды Рязанской Архивной комиссии. Из портфеля Миллера. – 1887. – №5. – с. 12.
77 Шишкин Н.И. История города Касымова с древнейших времен. – Касымова, 1892. – С. 30-32.
78 Салимгерей А.А. Өз отбасы. – Алматы, 1987. – 198 б.
79 Марғұлан Ә. Күміс сандық құпиясы. // Қазақ әдебиеті, 1981. – №1.
80 Березин И.Н. Библиотека восточных источников. – Казань, 1854. – т. 1. – С. 43.
81 Су-Бей-Хай. Қазақ мәдениетінің тарихы. – 1989. – 32-33 бб.
82 Валиханов Ч.Ч. Очерки Джунгарии. Собр. соч. – Алматы, 1985. – т. 5. – С. 325-556.
83 //ЦГА Республики Казахстан Областное управление Сибирскими казахами Министерства внутренних дел. Ф. 345. Кн. 1. Д. 13, – 24.
84 Гейнс А.К. Собрание литературных трудов. – Спб., 1897. – т. 1. Путешествие по киргизским степям. – С. 408.
85 //ЦГИА Российской Федерации. Ф. 1265. Д. 1. – л.л. 139-140.
86 Тетеревников Н.А. Очерки внутренней торговли Киргизской степи. –Спб., 1867. – С. 7.
87 Шахматов Г. и Броневекские – Замечания о хлебопашестве киргиз-кайсаков Средней Орды. // Земледельческий журнал. – 1832. – №6. – С. 42.
88 Григорьев В.В. Кочевой быт и исследования в степях. // Восточное обозрение. – 1888. – №12. – С. 62.
89 Отырардағы археологиялық зерттеулер. – Алматы, 1977. – 23-24 бб.
90 Розбехан Исфаһани. Мехманнами Бухара. – М., 1976. – 94 с.
91 XVIII-XIX ғасырлардағы Шинжаңның қоғамдық тарихы жайындағы зерттеулер. – Үрімжі, 1984. – 1 т. – 575 б.
92 Смирнов А.П. Быт и права киргизов. – М., 1982. – С. 18-19.
93 Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. – М.: Наука, 1983. – 57-58 с.
94 Кочекаев Б.А. Ногайско-русские отношения в XV-XVIII в.в. – Алматы, 1988. – С. 101-102.
95 Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. – Алматы: Наука, 1966. – С. 28.
96 Басин В.Я. Россия и казахские ханства в XVI–XVIII в.в. Алматы: Наука, 1971. – С 46.
97 Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники. История Казахской ССР. – М., 1964. – Т. 2, – С. 242.
98 Кумеков Б.Е. Государство кимаков в IX-XI в.в. по арабским источникам. – Алматы: Наука, 1972. – С. 129.
99 Ахмедов Б. Государство кочевых узбеков. – М., 1965. – с. 264. Муканов М.С. Этнический состав и расселение казахов Среднего Жуза. – Алматы, 1974. – С. 200. Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в XV–XVII в.в. – М., 1982. – С. 146.
100 Калмыков И.Х., Кереитов Р.Х., Сикалиев А.И. Ногайцы. Черкесск, 1988. – С. 11-13.
101 Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV – в начале XVI в.в. (Вопросы политической и социально-экономической истории). – Алматы, 1977. – С. 236-245.
102 Алдаспан. XV-XVIII ғасырдағы қазақ ақын-жырауларының жинағы. – Алматы, 1971. – 5-6 бб.
103 Исмагулов О. Население Казахстана от эпохи бронзы до совершенности. – Алматы, 1970. Этническая антропология Казахстана. –Алматы, 1982. – 124 б.
104 Муканов М.С. Этническая территория казахов в XVIII – в начале XX в.в. – Алматы, 1991. – 5-6 бб.
105 Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. История Казахской ССР. – Ташкент, 1925. – С. 31. т. 2, – С. 251-252.
106 Бартольд В.В. История тюрко-монгольских народов. – Ташкент, 1928. – 64 с.
107 Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман-неме-ий Бухари. – М., 1976. – С. 62.
108 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись в трехтысячилетии. – Алматы, 1992. – С. 251-258.
109 История Казахской ССР. – Алматы, 1979. – т. 2. – С. 248.
110 Қазақ шежіресі. – Целиноград, 1991. – 24 б.
111 Бартольд В.В. Рецензия на книгу г-на Колна. – Л., 1924. – С. 247. – 4-қаңтар.
112 Байболұлы Қазанғап. Төле би тарихы. // Қазақ әдебиеті, 1991. – №1.
113 Вяткин М.П. Батыр Срым. – М-Л., 1947. – С. 103.
114 Муканов М.С. Этнический состав и расселение казахов Среднего Жуза. – Алматы, 1974. – С. 71.
115 Қазақстан тарихы туралы Қытай деректемелері. – Алматы, 2006. – III т. – 38 б.
116 Абрамзон С.М. Некоторые вопросы социального строя кочевых обществ. // Советская этнография. 1970. – №5. – С. 72.
117 Энгельс Ф. Происхождение семьи частной собственности и государства. – М., 1971. – С. 73.
118 Құрбанғали Халиди Тауарих Хамса (Бес тарих). – Алматы, 1992. – 234 б.
119 Маркс К., Энгельс Ф. – М., 1971. – т. 46. – С. 465.
120 Цветков П. Исламизм. – Ашхабад, 1912. – т. 1. – С. 66.
121 Абай Құнанбаев. Шығармалар жинағы. – Алматы, 1954. – 161 бет. – т. 1.
122 Белинский В.Г. Сборник сочинений. – Спб.: М., 1863. – 872 с.
123 Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племен. Ч. 3. Киргизское наречие. – Спб., 1970. – ч. 3. – 270 с.
124 Себепов Г. Термины верблюдоводства у казахов. // Известия КазФАН. Серия языка и литературы. – Вып. 1. – С. 145-155.
125 Валиханов Ч.Ч. Сборник сочинений. Записки ИРГО по отделению географии. – Спб., 1904. – т. XXIV. – 192 с.
126 Пищулина К.А. Присырдаринские города и их значение в истории казахских ханов в XV–XVIII веках. Казахстан в XV-XVIII веках. – Алматы, 1967. – 47 с.
127 Грошев В.А. Ирригация в Южном Казахстане в средние века. – Алматы, 1989. – 79 б.
128 Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.К. Позднесредневековый Отрар (XVІ-XVIII в.в.). - Алматы, 1981. – С. 157-174.
129 Құран кәрім. Аударғандар: Р. Нысанбайұлы, У. Қыдырбайұлы. – Алматы, 1991. – 64, 87, 509 бб.
130 Марғұлан Ә. Қасым ханның қасқа жолы. Қазақстан Энциклопедиясы. –Алматы, 1984. – 1 т. – 295 б.
131 Құдайбердіұлы Ш. Түрік, Қырғыз, Қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1910. – 41 б.
132 Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы, 1994. – 319 б.
133 Кенжеахметұлы С. Даланың әділет, құқық және билік заңдары. // Ақиқат. – 1998. – №10. – 70 б.
134 Крафт И.И. Судебная часть в Туркестанском крае в степных областях. –Оренбург, 1898. – С. 19; Баллюзек Л. Народный обычаи, имевшие, а отчасти ныне имеющие в Малой Орде силу закона. Записки Оренбургского отд. ИРГО. – Оренбург, 1871. – вып. ІІ, 1871. – С. 134.
135 Гумилев Л. Древние тюрки. М., 1993. – С. 73-74.
136 Зиманов С.З. Қазақтың ата заңдары және оның бастаулары. Қазақтың ата заңдары. – Алматы, 2001. – 1 т. – 15-16 бет.
137 Валиханов Ч.Ч. Собр.соч. в 5-ти томах. – Алма-Ата, 1961. – т. 4. – С. 94.
138 Словарь иностранных слов.-Москва, 1982. – 268 с.
139 О древних союзах киргиз-кайсаков. – Спб., 1886. – 101 с.
140 Остафьев В.А. Колонизация степных областей в связи вопросам о кочевом хозяйстве. 33СОИРГО. – Омск, 1885. – кн. XVIII. – вып. 2. – С. 1-61.
141 Косвен М.О. Семейная община и патрономия. – М.: Наука, 1964. – С. 320.
142 Материалы по киргизскому землепользованию, собранные и разработанные экспедицией по исследованию степных областей. / Под рук. Ф.А. Щербины, т.т. 1-12, А.В. Переплетчикова, т.т. 1-3. П.А. Скрыплева, П.П. Румянцева. – Спб., 1909. – т. 1, – С. 41, 119, 62.
143 Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменный состав и расселение казахов. – Алматы, 1968. – С. 256.
144 Харузин А.Н. К вопросу о происхождении киргизского народа. – М., 1895. – №3. – С. 49.
145 Мухаммед Хайдар Дулати. Тарихи Рашиди. МИКХ. – Алматы, 1969. – С. 195, 198.
146 Касымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств XVIII в. – Алматы, 1999. – С. 180.
147 М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қоры. – Папка №15. – 5 дәптер. – 19 б.
148 Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Т. 1, Юридический быт. – Ташкент, 1889. – С. 5.
149 Пиралиев М. Письма из Зауральской степи. // День. – 1862. – №32. –03.04
150 Курбангали Хамид Оглы. – Казань, 1915. – 343 б.
151 Хусейн Хазим Кадри – «Турк Лу-ати». – 1927. – ч. 1. – 72 б.
152 Сборник, посвященный В.В. Бартольду. – Ташкент, 1927. – С. 59.
153 Вяткин М.П. Казахское общество в середине XVIII века. // Известия Казахстанского ФАН СССР. Серия историческая. – 1940. – Вып. 1. – С. 6.
154 Смирнов В.Д. Крымское ханство. – Спб., 1887. – С. 314, 597.
155 Шахматов В.Ф. О формах феодальной эксплуатации в XIX в. // Вестник АН КазССР. – 1951. – №11. – С. 101.
156 Қазақ ССР: Қысқаша энциклопедия. 4-томдық. – Алматы, 1984. – т. 1. – 592 б.
157 Семенюк Г.И. К проблеме рабства у кочевых народов. // Известия АН КазССР. Серия истории, археологии и этнографии. – 1958. – Вып. 1. – С. 57-58.
158 Вяткин М.П. Срым батыр. – М-Л., 1947. – С. 85. Шахматов В.Ф. О формах феодальной эксплуатации в Казахстане в XIX веке. // Вестник АН КазССР. – 1951. – № 11. – С. 96. Фукс С.Л. Некоторые вопросы истории казахского государства. // Известия АН КазССР. – 1951. – №12. Серия юридическая, вып. 3. – С. 93-94. Зиманов С.З. О политическом строе Букеевской Орды. Вестник АН КазССР. – 1952. – №4. – С. 96-97.
159 Д. Андре. Описание киргизских обычаев, имеющих в Орду силу закона. // ЦГА РК. Ф. 4. – Д. 2794. – Л. 18.
160 //ЦГА Республики Казахстан. Канцелярия степного генерал-губернатора. – Омск. – Ф. 64. – Оп. 1. – Д. 4236. – Л. 104.
161 Бларемберг Г. Военно-статистическое обозрение земли киргиз-кайсаков Внутренней (Букеевской) и Зауральской (Малой) Орды, Оренбургского ведомства. Военно-стратегическое обозрение Российской империи. – Спб., 1848. – т. XIV. – ч. ІІ. – С. 75.
162 Экономическая история Казахстана. – Алматы, 2000. – С. 50.
163 Гавердовский Я. Обозрение киргиз-кайсакской степи. // Архив. ЛОИИ. Собр. Рукописей. – Кн. 495. – Л. 51.
164 Балкашин Н. О киргизах и вообще подвластных России мусульманах. – Спб., 1887. – С. 57.
165 Потанин Г.Н. Сказание о предках коров Зенг-Баба, лошадей – Жилкиши-ата, верблюдов – Ойсыл-кара, и овец – Чопан-ата. Записки Зап. Сибири. Отд. ИРГО. Кн. Х. – Омск, 1888. – С. 49.
166 Спасский Г.И. Киргиз-кайсакский большой, Средней и Малой Орды. // Сибирский вестник. – 1820. – №9-10. – С. 11
167 //ЦГАДА ф. Калмыцкие дела. – Л., – 1620.
168 Позднев А.М. Исторические и литературные памятники Астраханьских калмыков. – Спб., 1885. – С. 54.
169 Китайские документы Средней Азии и Казахстана XIV–XIX в.в. –Алматы, 1994. Документ №2. – С. 60.
170 Посольство к зюнгарскому хунтайшы Цэван-Рабтану капитана от артиллерии Ивана Унковского. ИРГО. – Спб., 1887. – С. 130.
171 //ЦГАДА. Коллегия. Ин. дел. Русско-китайские отношения. – Док. №1. – л. 9.
172 Китайские документы и материалы по Истории Восточного Туркестана, Средней Азии и Казахстана XIV–XIX в.в. – Алматы, 1994. – Документ №6. – С. 62.
173 Жоңғарды тыныштандырудың жалпы жобасы. – Тачпей, 2005. – т. 9, –29 б.
174 Материалы по истории сюнну. – Алматы, 1973. – вып. 1. – С. 172.
175 Хафизова К.Ш. Китайская дипломатия в Центральной Азии. (XIV-XIX в.в.). – Алматы, 1995. – С. 55.
176 Бичурин Н.Л. Описание Джунгарии и Восточного Туркестана. – Спб., 1829. – С. 157–158.
177 Бейсембиев Т.К. Тарих и Шахрухи как исторический источник. –Алматы, 1987. – С. 62.
178 Страны и народы Востока. – М., 1989. – С. 107. – Вып. 26
179 Материалы ХХ конференции: Общества и государства в Китае. – М., 1989. – ч. 2. – С. 33.
180 Баласагунский Ю. Благодатное знание. – М., 1983. – С. 210.
181 Позднева Л.Д. Атеисты, материалисты, диалектики древнего Китая. – М., – 1967. – С. 354.
182 Гаузұн патшаның тағлыматтары. – Пекин, 1986. – т. 269. – 26–27 бб.
183 Мазұн патшаның тағлыматтары. – Пекин, 1987. – т. 5. – 19 б.
184 Құдайбердіұлы Ш. Қазақ шежіресі. – Қазан, 1911. – 48 б.
185 Уәлиханов Ш. Абылай. Шығар. Жинағы. – Алматы, 1985. – т. 4. – 112 б.
186 Цинь патшалығы. ГАО синь орда естеліктері. – Пекин, 1987. – 29 б.
187 Еженхан Б. Қазақ жерінің XVIII ғасырдағы солтүстік шекаралары туралы Қытай деректері. // Қазақ тарихы. – 1994. – № 5. – 37 б.
188 Китайские документы и материалы по истории Восточного Туркестана, Средней Азии и Казахстана XIV-XIX в.в. – Алматы, 1999. – С. 62.
189 Переводы Каминского разных сочинений из китайского языка. Примечание. – Л., – 1972. Нар. ГПБ F XVII, 24/3.
190 Материалы для истории присоединения киргизской степи. – Л., 1972. Нар. ГПБ IV F-806. – т. 2.
191 Русско-китайские отношения в XVIII в. – М., 1978. – т. 1. – С. 130.
192 Сулейменов Б.С., Басин Г.Я. Казахстан в составе России. – Алматы, 1979. – С. 179.
193 Описание иностранных государств на Западе. Герат. // Страны и народы Востока. – М., 1989. – Вып. 26. – С. 106.
194 Асфендияров С. История Казахстана. – Алматы, 1993. – С. 108.
195 Акты архегеографической экспедиции. – Спб., 1836. – т. 1. – №28. – С. 339.
196 Чулошников Л. Торговля Московского государства с Средней Азией в XVI-XVII в.в. – Л., 1932. – С. 41, 62.
197 Басин В.Л. Россия и казахские ханства в XVII–XVIII в.в. – Алматы, 1971. – С. 90-91.
198 //ЦГАДА, ф. Зюнгарские дела. - Оп. 113. - Д. 1. - Л. 52.
199 Статейный список посольства в Бухарию дворянина И. Хохлова. Сборник князя Хилкова. – Спб., 1879. – №107. – С. 421.
200 «Дополнение к актам историческим». – Спб., 1857. – т. 6. – С. 294.
201 Бичурин Н.Я. Историческое обозрение ойратов или калмыков с ХV-столетия до настоящего времени. – Спб., 1834. – С. 88-89.
202 Архив АН РФ «Списки Тобольского архива». – ч. 2. – №12. – Л. 163.
203 Апполова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. – 1948. – С. 148-185.
204 Саввин В.П. Взаимоотношения царской России и СССР с Китаем. – М., 1965. – С. 150.
205 Артықбаев Ж.О. XVIII ғасырдағы қазақтың хандық билік жүйесінің күнгейі мен көлеңкесі. // Саясат, 1997. – 91 б.
206 Чулошников А.П. К истории феодальных отношений в Казахстане XVII-XVIII вв. // Известия АН СССР «Серия общественных наук». – М., 1936. – №3. – С. 324.
207 Древняя Российская вивлиофика. – М., 1979. – Ч. XVIII. – С. 49.
208 //Архив АН РФ «Списки Тобольского архива». – ч. 2. – №12. – С. 377.
209 Апполова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана с Россией. – М., 1960. – С. 52.
210 Чулошников А.П. Казахский союз и Московскин государства в конце XVII в. // Известия АН СССР. Серия общественных наук. – М., 1936. – №3. – С. 528.
211 Дополнение к актам историческим. – т. 10. – С. 387.
212 Басин В.Я. Из истории русско-казахских дипломатических отношений в XVI-XVII в.в. – Алма-Ата, 1971. – С. 49.
213 //ЦГАДА Коллегия иностранных дел. Отношения России с киргиз-кайсаками. – Д. №18. – Л. 105-111.
214 Басин В.Я. Казахстан в системе внешней политики России в первой половине XVIII в. – Алма-Ата, 1971. – С. 250.
215 Памятники Сибирской истории XVIII в. – Спб., 1885. – К. 2, – С. 155.
216 Памятники из Сибирской истории XVIII в. кн. 11. – Спб., 1885. – Док. №41. – С. 152-153.
217 Тоған З. Бүгінгі Түркістан және оның таяудағы тарихы. – Стамбул, 1981. – 173-174 б.
218 Вяткин М.В. К истории распада казахского союза. – Алма-Ата, 1940. – С. 4.
219 Кемеңгерұлы Қ. Қазақтың саяси тарихынан. // Темірқазық. – 1923. – №3. – 24 б.
220 Аспандияров С. Қазақ тарихының очерктері. – Алматы, 1935. – 29 б.
221 Макшеев А. Исторический обзор Туркестана и наступательного движения на него русских. – Спб., 1890. – С. 103.
222 Апполова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. – Алма-Ата, 1948. – С. 135.
223 //ЦГА Республики Казахстан. Областное управление Оренбургскими киргизами Министерства внутренних дел. – Ф. 4. – Оп. 1. – Д. 20. – Л. 118.
224 //ЦГИА Российской Федерации. Ф. 1374. – Оп. 2. – Д. 1823. – Л. 144.
225 Чулошников А.П. К истории феодальных отношений в Казахстане в XVII-XVIII в.в. – Оренбург, 1924. – С. 512
226 //ЦГИА Российской федерации. Ф. 1265. – Оп. 2. – Д. 107. – Л. 130-131.
227 Сиунну. Алматы: «Санат», 1998. – 25 б.
228 Дунху. Гаучы. – Алматы: «Санат», 1999. – 35 б.
229 Сапарғалиев Ғ. «Төре» сөзінің Төркіні туралы. // Әділет Министрлігі хабаршысы. – 1995. – №2. – 31-35 бб.
230 Мәсімханұлы Д. Ежелгі Заңдар ережесі. // ҚР Жоғарғы сот жаршысы. –1996. – №1. – 17 б.
231 Дәуіт С. Төле би. // Жалын, – 1993. – №5. – 20-27 бб.
232 Тілеуқабылұлы Ө. Шипагерлік баян. // Жалын. – 1996. – 43 б.
233 Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясы. – Алматы, 1984. – т. 1. – 295 б.
234 Салғараұлы Қ. Қазақтар. – Алматы, 1995. – 212 б.
235 Бон Гу. Ханнама. Қытай кітап департаменті баспасы. – Пекин, 1997. – 992 б.
236 Чай Хон Син. Тан дәуіріндегі тоғыз сан қаңлылар және түркі мәдениеті. – Пекин: Қытай кітап департаменті, 1998. – 102 б.
237 Шиан Иен Жие. Орта Азия, Ат үстіндегі мәдениет. Шынжан халық баспасы. – Шынжан, 1996. – 31 бет.
238 Қазақстан Ұлттық Энциклопедиясы. – Алматы, 1999. – т. 1. – 18 бет.
239 Қосжанов А.С. Сырым бидің құқықтық шешімдері. – Алматы, 1996. 43 б.
240 Краснов В.И. Власть как явление общественной жизни. // Журнал социально-политических наук. – 1991. – №11. – С. 2.
241 Билер сөзі. Шешендік толғау. Арнау. Дау. – Алматы, 1992. – 32 б.
242 Айдаров Г. Култегін ескерткіші. – Алматы, 1996. – 42 б.
243 Валиханов Ч.Ч. Суд биев в древней народной форме. Избр. соч. –Алматы, 1958. – С. 208.
244 Жұмадилова Г. Қазақ шежіресі. – Целиноград, 1991. – 16 б.
245 Қазақ ССР тарихы. – Алматы, 1949. – т. 1. – 154 б. Қазақ Совет энциклопедиясы. – Алматы, 1977. – т. 10. – 623 б. С. Узбекұлы. Хан Тауке и правовой памятник «Жеті жарғы». – Алматы, 1998. – 9 б.
246 Кунанбаев А. Қара сөздері. – Алматы, 1995. Үшінші сөз, – 20 б.
247 Қазақтардың көне ел билеу заңы. Жеті Жарғы. Қазақтың Ата Заңдары. – Алматы, 2005. – IV том. – 476 б.
248 Қазақстан Республиканың Конституциясы. – Алматы, 1995. – 9 бет.
249 Қазақстан Республиканың діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы заңы. – Алматы, 1992. – 8 б.
250 Қазақстан Республиканың Азаматтық кодексі. – Алматы, 1992. – 115 б.
251 Адамбаев Б. Халықтың шешендік мектебі. // Қазақ әдебиеті, 1989.03.11. – №44.
252 Тынышбаев М. Великие бедствия (Ақтабан-Шұбырынды). // Жалын-Алматы, 1990. – С. 9.
253 Есламғали М. Әйтеке би. – Алматы, 1998. – 32 б.
254 Смирнов В.Д. Крымское ханство. – Спб., 1887. – С. 314.
255 //ЦГА РК Областное управление Оренбургскими киргизами Министерства внутренних дел. – Ф. 4. Оп. 1. Д. 2621. – Л. 941-944
256 Потоцкий И. «Астрахань маңындағы елдерге саяхат». // Северный архив. – 1828. – С. 229.
257 Крафт И.И. Сборник узаконений о киргизских степных областей. –Оренбург, 1898. – С. 21.
258 //ЦГА Оренбургской области. Краткие сведения о жизни ханов и биев Большой и Средней Орды. – Ф. 3. – Оп. 3. Д. 8. Л. 112-113.
259 Ысмайылов Ә., Жолдасов С. Ордабасы кездесуі: Ақиқаты мен аңызы. // Қазақ тарихы. – 1998. – 39 б.
260 Мағауин М. Қазақ тарихының, әліппесі. – Алматы, 1997. – 200 б.
261 Өзбекұлы С. Хан Тәуке и правовой памятник «Жеті Жарғы». – Алматы, 1998. – С. 12.
262 Юшков С.В. История государства и права СССР. – М., 1950. – ч. 1. – С. 456.
263 Спасский Г. Киргиз-кайсаки Большой, Средней и Малой Орды. // Сибирский вестник. – 1320. – IX 2. – С. 130.
264 Вельяминов-Зернов В.В. Исторические известия и киргиз-кайсаков и сношения России со Средней Азией со времени Абулхаир хана (1748-1765). -Уфа, 1855. – С. 87.
265 Шешендік сөздер. Құрастырған Адамбаев Б. (Қазақтың шешендік, тапқырлық, нақыл сөздері). – Алматы, 1992. – 9 б.
266 Қазақтың би-шешендері. 1-2 кітап. – Алматы, 1993. – 73 б.
267 Төреқулов Н. Қазақтың 100 би-шешені. – Алматы, 1995. – 163 б.
268 Шканова Н.Г. Шешендік сөздердің жанрлық ерекшеліктері. Фил.ғ.к.дисс. – Алматы, 1995. – 73 б.
269 Зиманов С.З. Проблемы казахского обычного права. // Материалы конференции, посвященной памяти Т.М. Культелеева. – Алматы, 1989. – С. 144.
270 Халид Құрбанғали. Тауарих халса (Бес тарих). – Алматы, 1992. – 87 б.
271 Сулейменов О. Азия. – Алматы, 1992. – 54 б.
272 Кляшторный С.Т., Султанов Т.И. Қазақстан. Летопись трех тысячилетий. – Алматы, 1992. – С. 351.
273 Сыздыкова Р., Койгелдиев М. Қадырғали би Қасымұлы және оның жылнамалар жинағы. – Алматы, 1991. – 68 бет.
274 Айдаров Ғ. Орхан ескерткіштерінің тексі. – Алматы, 1990. – 53 б.
275 Ежелгі дәуір әдебиеті. Екінші кітап. – Алматы, 1997. – 70-71 бб.
276 Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., 1993. – С. 352
277 Кочекаев Б. Ногайско-русские отношения в XV-XVIII в.в. – Алматы, 1988. – 33 бет.
278 Қазақ руларының шежіресі. – Целиноград, 1991. – 44 б.
279 Мағауи М. Байдилдаев М. Бес ғасыр жырлайды. – Алматы, 1991. т. І. –33 б.
280 //ЦГА Республики Казахстан. Областное управление Оренбургскими киргизами Министерства внутренних дел. – Оп. 1. – Ф. 4. – Д. 34. – Л. 187.
281 Уәлиханов Ш. Билер сотының ертеден келе жатқан халықтық түрі. Таңдамалары шығармалар жинағы. – Алматы, 1985. – т. 4. – 135 б.
282 Загряжский Г. Юридический обычай киргиз. // Материалы для статистики Туркестанского края. – Баку, 1876. – Вып. Б. г. – С. 193.
283 Есламғалиұлы М. Әйтеке би. – Алматы: Жеті Жарғы, 1998. – 18 б.
284 Әбділдаұлы С. Даналы сөз дау шешеді. // Заң газеті. – 1996.31.01
285 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы, 2005. – т. 4. – 207 б.
286 Еламанов К. Билер қызметі. // Фемида, 1997. – №11. – 71-75 бб.
287 Қуандыков Б. Әйтеке Байбекұлының қазақтың дәстүрлі би болу мектебінен өтуі. // Заң журналы. – 2000. – №6. – 65-68 бб.
288 Зиманов С.З. Қазақтың билер соты – бірегей сот жүйесі. – Алматы, 2008. – 24 б.
289 Төреқұлов Н., Қазбеков М. Қазақтың би-шешендері. – Алматы: Жалын, 1993. – 92 б.
290 Төле би хақында бірер дерек. // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1993. – №2. – 5 б.
291 Козлов И.А. Материалы по обычному праву казахов. – Алма-Ата, 1948. – Сб. 1. – С. 225
292 Григорьев В.В. О скифском народе саках. Переиздание. – Алматы, 1998. – С. 43-44
293 Словохотов А.А. Народный суд обычного права киргиз Малой Орды. Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып. XV. – Оренбург, 1905. – С. 80-81.
294 Бөкейханов Ә. // Қазақ газеті. – 1914. – №50.
295 Байтұрсынов А. «Жаңа низам». – Алматы, – 14 б.
296 Атығаев Н.А. Казахское ханство в XV – середине XVI века. – Алматы, 2003. – 96 б.
297 Терентьев М.А. История
        
        «Интеллектуал – Парасат»
заңгерлік компаниясы
Әлдибеков Жапар Смайылұлы
XVII ғасырдың соңғы ширегі XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен ... ...... және ... ... мен ... құқықтық және саяси
ілімдер тарихы
Заң ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми кеңесші
ҚР ҰҒА-ның академигі,
заң ғылымдарының докторы, ... ... ...... ... Жапар Смайылұлы
XVII ғасырдың соңғы ширегі XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен құқығының дамуы
12.00.01 – Мемлекет және құқық теориясы мен ... ... және ... тарихы
Заң ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми кеңесші
ҚР ҰҒА-ның академигі,
заң ғылымдарының докторы, профессор
Зиманов Салық Зиманұлы
заңгерлік компаниясы
Әлдибеков ... ... ... ... ... XVIII ... бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен құқығының дамуы
12.00.01 – Мемлекет және құқық теориясы мен тарихы; ... және ... ... ... ... ... ... алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми кеңесші
ҚР ҰҒА-ның академигі,
заң ғылымдарының докторы, профессор
Зиманов Салық Зиманұлы
Алматы, 2006 «Интеллектуал – ... ... ... ... ... ... XVIII ... бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен құқығының дамуы
12.00.01 – Мемлекет және құқық теориясы мен тарихы; құқықтық және саяси
ілімдер тарихы
Заң ғылымының докторы ... ... алу үшін ... ... ... ҰҒА-ның академигі,
заң ғылымдарының докторы, профессор
Зиманов Салық Зиманұлы
«Интеллектуал – Парасат»
заңгерлік компаниясы
Әлдибеков Жапар Смайылұлы
XVII ғасырдың ... ... XVIII ... бірінші жартысындағы қазақ
мемлекеттігі мен құқығының дамуы
12.00.01 – Мемлекет және құқық теориясы мен ... ... және ... тарихы
Заң ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған ... ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор
Зиманов Салық Зиманұлы
Алматы, 200Мазмұны
Белгілеулер мен қысқартулар 3
Кіріспе 4
1 XVII ... соңы XVIII ... ... ... ... жағдайы, саяси аХуалы және оның әлеуметтік-құқықтық дамуы
1.1 Зерттеу тақырыбына қатысты тарихи-құқықтық деректер және ... ... ... Қазақ мемлекетінің нығаю, өрлеу кезеңіндегі ішкі-сыртқы жағдайы
және оның тарих сахнасындағы алатын орны ... ... ... ... ... ... және оның территориялық
байланысы 54
1.4 ... ... ... ... және ... ... ... әдет-ғұрып заңдарының маңызды ескерткіштері – Қасым
ханның «Қасқа жолы» Есім ... ... ... құқықтық жүйесінің қазақ
мемлекетінің қоғамдық-саяси өміріндегі және ... ... орны ... мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер
2.1 Қазақ ... ... ... ... және ... құрылымы, әлеуметтік жіктелу (стратификация), қоғамдық
қатынастар 95
2.2 XVII ғасырдың cоңғы ширегі – XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... және ішкі-сыртқы
байланыстарының қалыптасу мәселелері 130
2.3 Қазақ хандығының Цинь ... ... ... ... ... ... ... мемлекетаралық қатынастарының
қалыптасуы мен даму ерекшеліктері ... Кіші жүз, Орта жүз ... ... ... қол астына
қарауының саяси-құқықтық ... ... ... ... ... мен ... Қазақ әдет-ғұрып құқығының
ел басқару және хандық билікті қалыптастырудағы тарихи орны
3.1 Қазақ халқы мен мемлекеті құқығы тарихының және ... ... ... ... ... мемлекет және құқық ... ... ... мемлекетінің билік және басқару ... ... ... ... ... ... билер институтының қалыптасу даму
кезеңдерінің сипаттамасы, тарихи сабақтастығы және билердің әлемдік
маңызы ... ... ... тізімі 309
Белгілеулер мен қысқартулар
АВПР – Архив ... ... ... – Ресейдің сыртқы саясат мұрағаты.
Спб – Санкт-Петербург - Санкт-Петербург.
ЦГА РК- Центральный Государственный Архив Республики ... ... ... Мемлекеттік орталық мұрағаты.
ЦГИА РФ – Центральный Главный Исторический Архив Российской ... ... ... ... Бас ... мұрағаты.
КазФАН – Казахский филиал Академии наук – Ғылым Академиясының қазақ
филиалы.
ИРГО – ... ... ... ...... Географиялық қоғамы.
СОИРГО – Северное отделение Императорского Российского Географического
общества - Императорлық Ресей Географиялық қоғамының Солтүстік бөлімшесі.
Архив ЛОИИ – ... ... ... института истории –
Ленинград тарих институты бөлімшесінің мұрағаты.
ЦГАДА – Центральный ... ... ...... Актілердің
Мемлекеттік Бас мұрағаты.
Нар.ГПБ – Народная Городская Публичная Библиотека – ... ... ... АН РФ – ... ... Наук ... ... – Ресей
Федерациясы Ғылым академиясының мұрағаты.
ЦГА ... ...... Государственный Архив
Оренбургской области – Орынбор облыстық Орталық Мемлекеттік мұрағаты.
«Алдаспан» – XV-XVIII ғасырлардағы ... ақын – ... ...... обычного права – Әдет-ғұрып құқығының материалдары.
МИКХ – Материалы по истории казахских ...... ... ... ... ... Диссертациялық еңбек әлі де болса, кешенді
түрде толық зерттелмеген XVII ғасырдың соңғы ширегі мен XVIII ... ... ... мемлекеттігінің және оның саяси-құқықтық даму
тархындағы аса бір ... әрі ... әрі ... дәуірді
бастан кешкен кезеңді жан-жақты зерттеуге арналады. Атап айтқанда, осы
кезеңдегі ... ... ... жағдайын, оған әсер еткен
халықаралық ахуал және оның әлеуметтік-экономикалық, құқықтық ... ... ... ... ... сахнасындағы алған лайықты орнын
бейнелейтін, яғни оның нығаю, өрлеу тіпті дағдарысты кезеңіндегі ... ... ... мәселелері әр мазмұндағы ... ... ... ... ... Зерттеуімізде ұлттық
мемлекетіміздің сол кезеңдегі қоғамдық-саяси құрылымына тікелей қатысы ... ... ... ... ... ... және оның ішкі ... байланысы тұрғысындағы маңызды
мәселелері де ... ... ... ... ... отырған
кезеңдегі қазақ мемлекетінің және құқығының құрылымы мен оның дамуындағы
ерекшеліктері әр түрлі дереккөздер негізінде, әр қилы ... ... ... ... ... ... сол ... хандығының қоғамдық-саяси құрылымының негізгі өзегі болып есептелген
– патрономия және ел ... ... ... ... (стратификация)
қоғамдық қатынастар жөніндегі өзекті мәселелер жан-жақты талданады.
Зерттеу еңбегінде қазақтың Ата ... ... ... ... және оның ... хандық билікті, ел басқаруды
қалыптастырудағы маңызды тарихи ... ... ... жан-жақты талдау
жасалып сипаттама беріледі. Қарастырылып отырған кезеңдегі қазақтың ... жаңа ... ... одан әрі ... бір ... мемлекеттің ортақ заңы ретінде қалыптастырып, жаңашылдық танытқан
әйгілі Тәуке ханның мемлекет және ... ... ... оның ... ... қазақ мемлекетінің билік және басқару
органдары жүйесіне тигізген құқықтық реттеушілік ықпалының ерекшеліктеріне,
яғни ... ... ... ... ... даму, қалыптасу
тарихының кезеңдері жан-жақты зерделеніп, оның қазақ халқының ... және ... ... ... ... әлемдік деңгейдегі мән-
маңызы нақты дереккөздер негізінде ... ... ... ... ... Қазақ халқы өзінің сан
ғасырлар бойы қилы-қилы тарихи даму ... ... ... көшінен
қалмай өзіне ғана тән дала ... ... ... ... оның ... ... ... жетілдіріп келесі ұрпаққа жеткізіп, өрлігіміз бен
елдігімізді аяққа ... үшін ... ... ауыр әрі ... тарихи жолдарымызды мақтанышпен айта аламыз.
Ғасырлар көшімен ілесе, бірге дамып ... ... ... ... ... белгілері болып саналатын мемлекеттігіміздің, оның
әлеуметтік-саяси құрылымы, құқықтық-рухани саладағы бастаулары, билік пен
басқару жүйесіндегі өзімізге ғана тән ... ... ... ... дамуы, қазақ қоғамының ... ... ... ... ... сахнасына шығуы тағы басқа өзекті мәселелер –
кейбір реакцияшыл пиғылдағы зерттеушілердің «көрсеткеніндей тек ... ... ғана ... жоқ, қарастырылып отырған кезеңдегі өмір шындығының,
өрісінің нақты әрі нағыз ... ... Осы ... ... ... Н. Назарбаев өзінің «Тарих толқынында» ... ... біз ... ... ... ... ... уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда ... ... ... жөн» [1, 296 б.], – деп атап ... ... өз алдына мемлекеттік егемендік алған жиырма жылға жуық
уақыттың ішінде саяси-құқықтық және ... ... ... оңды
өзгерістер болды. Осы уақытқа дейін отандық тарих сахнасынан өшірілген
немесе ... ... шақ ... асыл ... ... табысудамыз.
Ұлттық тарихымыздағы, мемлекеттігіміздегі рухани асыл қазыналарымызды қайта
жандандырудамыз. ... ... ... ... ... бірі зерттеуші-ғалымдардың, жалпы халықтың ойлау жүйесінің
жаңғыруы дер едік. Соның нәтижесінде уақыт талабына сай ... ... ... да ... ұлттық мемлекеттігінің тарихына, құқықтық-рухани
бастауларының құндылықтарына, еліміздің өткен өміріндегі басты орын ... ... ... мен ... ... көзқараспен қарап бағалай
бастады. Кеңес дәуірі кезінде ұлттық ... ... ... ... жариялауға сол кезеңдегі таптық идеологияға байланысты мүмкіндік
болмаған еді. Мұндай жұмыстарға қатаң шектеу қойылып, ... ... ... қағидаларынан «алшақтап» кеткені үшін «ескілікті
көксегені», тіпті ... деп ... ... ... ... ... ... шектеулер болғанына қарамастан, деңгейде зерттеулер
жүргізілді. Аталған еңбектердің ... ... ... қоғамының
мемлекеттігі жоққа шығарылып немесе бұрмаланып көрсетіліп, ... ... ... ... ... ... деп бағаланған болса да, олардың танымдық маңызын ... ... ... ... ... зерттеу еңбегіміздің жалпы концепциясы
қарастырылып отырған ... ... ... болып табылатын қазақ
мемлекеттігі мен құқығының, оның ... ... және ... биліктің,
билер институтының қалыптасу, даму, өркендеу мәселесіне қатысты патшалық
империя дәуірінде бастау алып, кеңестік-тоталитарлық режимнің ... ... ... ... одан әрі ... ... ... ешқандай ұлттық мемлекет болған емес, мемлекеттік құрылыстың
тек қана жеке элементтері ғана кезедеседі, оның өзі бірыңғай ... ... ... ... өз ... өмір ... ... бір-бірімен қырқысып
бытыраңқылықта болды, бей-берекет көшіп жүрді, халқы жаппай сауатсыз болып,
қайыршылықта өмір сүрді, яғни қазақ ... ... ... ... ... жоқ» [2, 76 б.], ... ... намысымызға тиетін,
сыңаржақ, реакцияшыл пікірлерге тың тарихи деректер, жаңаша көзқарастар
тұрғысында ... ... ... ... ... ... ... отырған кезеңдегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттіліктің
жоғарыда көрсетілген көкейкесті мәселелерін жаңа концепциялық негізде, ... ... ... жаңаша көзқараспен ... ... өз ... негіздеп, шынайы, объективті бағасын беру
өзекті мәселе деп қараймыз.
Халқымыздың ... ұлт және ... ... ... ұзақ ... ... ... кешкен даму процесінде қазақтың ата заңдарының
(құқығының) бастаулары мен тарихи даму ... ... ... ... іргелі мәселелердің бірі болып қалып отыр. Өйткені, ол ... ...... ... ... ... болып қалыптасқан,
дәстүрлі қазақ мәдениеті мен өркениеті саласында аса ... әрі ... бар ... сала. Соңдықтан дәстүрге бай қазақ Ата заңдарының
бастауларын оның жүріп ... ... ... ... ... ... сараптан өткізіп, талдау жасап, барымызды байыптап, жоғымызды
мүмкіндігінше түгендеу, жалпы ... ... оның ... ... алдында тұрған келелі де өзекті мәселелердің
бірі деп сипаттауға толық негіз бар. Осы ... бұл ... ... ... ...... С.З. Зимановтың: «Негізгі қайнар көзі
Ұлы даланың әдет-ғұрып жүйесі, мәдени дәстүрлі болып табылатын қазақтың ... ... ... бойы ... және жанама түрде әр түрлі
мемлекеттер тарапынан қысым көріп, ... ... ... ... ... ... көрсетті. Ұлан байтақ қазақ даласында болған
өзгерістер мен төңкерістерге қарамастан ... ... ... ... ... ... өміршеңдігін, оның ... ... ... еркіндік, өнегелік идеяларымен үндестікте болуымен
түсіндіруге болады [3, 38 б.], – ... ... ... ... ... ... ... өзінің ұлттық заңы болмаған, ұлттық құқығының
тарихы болмаған бірде-бір мемлекет жоқ. Осы тұрғыдан ұзақ әрі бай ... ... ... да ... ... ... заңы бар және оның терең тарихы
бар мемлекет болды. Бірақ, елімізде осыған дейінгі кезеңде ... ... ... ... ... ... ... ғылымының басқа да
теориялық мәселелері сияқты, Қазақ ата заңдарының (құқығының) тарихы да бір
жаққа ысырылып, немесе ... ... оған ... ... Бұдан теріс салдар туындауы мүмкін. Өйткені, әлемдік заң
ғылымының қазіргі талабына қарағанда ... ... ... ... ... тарихы саналы, жүйелі түрде қамтылған ұлттық заң ... ... ... заң ғылымы толыққанды ғылым ретінде қаралмайды. Соңдықтан
ұлттық құқықтану ... ... ... ... ... ... ... ғылым талабына сай дамыту үшін Қазақ ата заңдарының
тарихын, ... ... ... ... құқықтану ғылымының
жүйесін қалыптастырып, орнықтырып, оны толықтырып, одан әрі жетілдіріп,
жаңаша ... ... ... ... ... күн ... ... бірі деп қарауға болады. Қазақ құқығы ... ... ... ... ... – ол аты аңызға айналған қазақтың
билері, шешендері туралы ... және ... ... ... мен билік-шешімдері, көшпелі ұлы даланың тарихи-құқықтық мәдениетіне
арналған әр кезеңдегі зерттеушілер мен ұлт ... ... ... ... ... табылады. Бұл материалдар біздің зерттеуіміз
үшін екі қырымен өзекті әрі ... бір ... бұл ... ... ... ... ... кезге дейін ел есінде сақталып қалуы; екінші
жағынан көп ғасырлар, бойы ... ... ... ... ... өзегін
құраған қазақ құқығының «көне болмысын» тануға ... ... ... ... ... ... ... көтеруге мұрындық болуында
болып отыр.
Көшпелі мемлекеттің мәдени және демократиялық дәстүрлеріне ... ... өзін ... ... сүрінбей өтіп қана қоймай, ол
қаншама белестерді артына тастап ... Бұл ... ... XIX ғасырға
дейін, кейбір жағдайларда XX ғасырдың басына дейін өзінің реттеушілік мәнін
жоғалтпай сақтап ... ... ... өзектілігіне байланысты қазақ
құқығының бұлай ұзақ өмір сүруін екі негізгі жағдаймен түсіндіруге болады:
біріншіден, көшпелі ... ... ... қазақтың кең даласында жаңа дәуірге ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігінің өзегімен қисындас болатын,
халықтың өзіне жақын-тәндес, жалпы адам баласының мәңгілік рухани ... ... сай ... ... ... ... қазақ мемлекетінің
қоғамдық-саяси және құқықтық дамуының көкейкесті мәселелерін жан-жақты
талдап, ... ... ... оның сол ... әлемдік
өркениеттің толыққанды мүшесі болған құқықтың мәртебесіндегі алған орнын
сараптап, өзімен көршілес өмір ... ... ... - ... ... сияқты империялармен арадағы ... ... ... яғни ... ... және ... саладағы «жіптің
күрмеуі» іспеттес күрделі мәселелерін де жаңа тарихи дереккөздер ... ... ... ... ... баға ... өзекті
мәселенің қатарына қосуға болады. Әсіресе, біздің пікірімізше осы кезеңді
қамтитын ... ... ... ... ... ... көмескі немесе бұрмаланып бір жақты сипатталып, ... ...... империясының Қазақ елін, жерін бөлшектеу, отарлау
пиғылындағы, ... ... ... ... ... баса
көрсетуге, тіпті дәріптеуге көбірек көңіл бөлінген деп тұжырымдауымызға
негіз бар. Ал ... ... ... ... осы ... қазақ-қытай
қатынастарын Ресей империясымен ... ... ... ... мұнда өзара тең әріптестік, татулық, Қазақ елінің жеріне,
ішкі істеріне қол сұқпаушылық негізде ... ... ... ... ... ... ... және
құқығының тарихын қамтыған құқықтану ғылымын шынайы қолға алатын, іргелі
әрі кешенді зерттейтін, қазақ ата ... ... ... ... ... ... оны ... оқу орындарының
бағдарламасына енгізіп, еліміздің ұлтық-мемлекеттік университеттерінде
басқа да оқу орындарында мақсатты ... ... ... жетті деп қарауға
болады. Бұл бүгінгі күннің талабы және бүгінгі ғылымның қажеттілігі. Соңдай-
ақ, бұл мәселені зерттеудің ...... ... ... ... мәдениетінің тарихынан, бұлақтарынан сусындатып, олардың
ұлтжаңдылығын, ... ... ... ... ... ... ... деңгейі. Дәстүрлі қазақ қоғамы мемлекеттілігінің
тарихын, оның ... ... ... көшпелі өмірдің әлеуметтік-
саяси, демократиялық-рухани құндылықтарын зерттеу кеш басталды. Өйткені,
Еуропа үшін қазақ ... ... XVIII ... соңы XIX ... ... ... бола бастаған еді. Дегенмен отарлаушылық, саяси-экономикалық
мүддені көздеген Ресей империясы ... шет ... ... ... ... ... ... Еліне деген қызығушылығы мен қысымын күшейте
түсті. ... ... бұл ... – қазақ мемлекеттігі мен ... ... оның ... ... жете ... ... жол
ашты. Патша империясы қазақ қоғамын зерттеуге қатысты ... ... ... ... өзіне тиімді саясат ұстанды.
Осы мақсатты көздей ... ... ... XIX ... ... ... ... қазақ қоғамындағы саяси-әкімшілік басқару
жүйесін, әдет-ғұрып құқығының табиғатын, ... ... ... ... зерттеу жөнінде бірнеше рет арнайы комиссия ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың
қоғамдық-саяси құрылымын, әдеттік-құқықтың ережелері ... ... ... Бұл ... ... ... ролі
зор болды.
Осы кезде қазақ-әдет ғұрып құқығы туралы: «Сборник обычного ... ... ... Р.Я., ... 1876 г.); ... обычаи,
имевшие, а отчасти и ныне имеющие в малой киргизской орде» (Баллюзек Л.Ф.,
Оренбург, 1874 г.); ... ... ... ... И.А. ... 1886 ... для ... юридических обычаев киргизов» (Маковецкий К.Е. 1886
г.); «Обычное право киргизов» (Леонтьев А.М., 1890 г.) және тағы ... мен ... шыға ... отырған кезеңдегі өзекті мәселелерге ... ... ... ... материалдары – XVIII ғасырдың алғашқы ширегіндегі
қазақ ... ... ... ... ... ... қол астына өтуі процесіндегі саяси өзгерістерді, оқиғаларды
қамтиды. Атап айтқанда, осы ... ... ... ... ... П.И. Рычковтың [4], И.Г. Георгидің [5], И.П. Палластың
[6], И.И. Крафтың [7], И.П. ... [8], В.В. ... ... ... [10], А.П. ... [11], П.П. Румянцевтің [12],
М. Красовскийдің [13], В.В. Радловтың [14] еңбектерінде осы ... ... ... ... ... ... ... құқықтық,
этнографиялық, рухани және шаруашылық саласын қамтитын өмірлеріне нақты
сипаттама берілген. Алайда бұл зерттеулердің ... ... сол ... ... Ресей империясының қазақ халқына және ... ... ... отарлау саясаты идеологиясының үдесінен шығуға
бағытталған еңбектер болғандығын баса ... ... ... ... ... ... алғаш зерттеушілердің бірі –
Орынбор губерниялық кеңсесінің қызметкері П.И. Рычков болды. Ол өзін ... ... ... ... ... ғана ... ... халқының
тарихына, тұрмыс-салтына жіті мән берген, ... ... да ... Бірақ, П.И. Рычковтың патша империясының қазақ
даласына арнайы жіберген ресми ... ... ... оның барлық
еңбектерінің тұжырымдары мен қорытындыларында Ресей империясының «бұратана»
халықтар, оның ішінде ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге XVIII ғасыр ауқымында (1763-1774 ... ... ... бастамасымен қазақ даласын, оның халқын
кең ауқымда, жан-жақты зерттеу мақсатымен академиктер И.Г. ... ... И.П. ... ... Н.Н. ... басшылығымен ғылыми
экспедиция аттандырылғаны белгілі. Бұл ... ... осы ... қазақ қоғамының ішкі ахуалын, ... ... ... ... ... нәтижесінде ғылыми тұрғыдан танымдық
маңызы бар қызықты материалдар жинақталды. Мәселен, И.Г. ... ... И.П. ... ... еңбектерінде этнографиялық-құқықтық
мазмұндағы сол ... ... ... әлеуметтік топтары жөнінде, сауда
және шаруашылық саласын қамтитын өмірлеріне нақты сипаттама берілген.
Қазақ хандықтарына ... ... ... саясатының біртіндеп
күшею үрдісі жөніндегі бірқатар танымдық мәні бар ... ... ... еңбектерінен де табуға болады. Әсіресе, оның «Сборник ... ... ... ... деп аталатын еңбегінде қарастырылып отырған
кезеңді ... ... ... ... ... ... ... берілген. Аталған зерттеудің алғашқы бөлімінде ... ... ... очеркі беріліп, онда қазақ жүздерінің Ресей империясының
қол астына қарау ... ... ... ... ішкі және ... ... ... көрініс табады. Алайда бұл еңбекте И.И. Крафтың
қазақ жеріне Ресей империясының ... ... ... ... және ... ... ... Кіші жүздің ханы Әбілқайырдың осы
процеске қосқан «тарихи еңбегін» әсірелей бағалап, ерекше мадақтайды.
Қазақ хандығының ... ... ... ... оның
қалыптасуын, нығаюын жан-жақты дәйекті ... ... ... ... В.В. ... да еңбегін атап өтуге тұрады.
Оның зерттеуінде XVI-XVII ғасырлар ауқымындағы қазақ ... ... ... ... ... жан-жақты сараптылық көрсетіліп,
ғылыми-танымдық маңызы бар деректер келтіріледі. Алайда,
В.В. Вельяминов-Зерновтың еңбегінде қазақ ... ... ... өмір сүру ... ... мәселеде үстүрт, біржақты
пікірлердің де орын алатындығын атап көрсеткен жөн. ... ... ... ... ... және ... қатынастарда артта қалған,
тек қана экстенсивті мал шаруашылығымен айналысатын, қазақ даласындағы ру-
тайпа басшыларының ... ... ... пайда болған, көшпелі тайпалардың
орнықсыз, тұрақсыз мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Ірі шығыстанушы – ғалым В.В. ... ... ... еңбектерінде Моңғолия және Орта Азияны мекендеген әртүрлі
түрік тектес халықтардың өміріне қатысты дәйекті деректер ... ... ... ... да ... ... кездеседі.
Зерттеліп отырған кезеңдегі ұлттық мемлекетіміздің іргетасы, түпқазығы
болып есептелетін қазақ руларының әлеуметтік табиғатын түсіну ... ... әрі ... ... Н.А. ... да ... болады. Ол қазақ руларына қатысты өз пікірін
былай деп тұжырымдайды. «...что родовые имена записанные многие века ... ... ...... ... ... значения
носивших их родов – сохраняются частью и ... [10, 152 б.]. Бұл ... ... хан ... нәтижесінде жаулап алынған
бірқатар қазақ рулары: Үйсін, Қаңлы, Қыпшақ, Жалайыр, Керей, Найман т.б.
атаулары ерте ... ... ... мен ... ... ... қоғамының осы кездегі ... және ... ... ... ... ... ... жұмыстарынан да кездестіреміз. Алайда, ол өз зерттеуінде
қазақтың дәстүрлі қоғамының рулық тұрмыс-салт мәселесін дұрыс ... ... ... ... ... жолмен қолдану арқылы
береді [11, 142 б.]. Ұлттық мемлекеттігіміздің құрылу, қалыптасу кезеңінен
бастау ... ... ... ... ... ... әрі ... материалды
П.П. Румянцевтың еңбегі арқылы да білуге болады. Автор XVII ғасырдың екінші
жартысынан бастап ... ... ... ... ... ... алғы ... жалпы тарихи процесіне өз ... ... баға ... ... ... ол ... дәстүрлі
қоғамының тарихи-әлеуметтік дамуының ішкі заңдылықтарын,ерекшеліктерін жете
білмегендіктен XV-XVIII ... ... ... деп ... ... ... феодалдық қатынастардың
толық жеңуі үшін шаруаларды жерге тұрақты бекіту ... ... қате ... [12, 95 б.]. ... ... ... ауқымындағы мәселелерді
сараптауда, талдауда
М. Красовскийдің жұмысына да зейін қойып, мән беретін жақтары бар. Ол өз
еңбегінде ... ... ... қазақтардың саяси-әлеуметтік өмірі
мен шаруашылық жүргізу ерекшеліктері туралы нақты ... ... Ол ... әлеуметтік өмірінде, көшіп-қону процесіндегі мал шаруашылығының
маңызын ерекше атай ... ... ... ... ... ... ... ішкі тартыстың, қырқысудың негізінде ... ... ... ... ... [13, 468 б.]. ... оның ... қазақ
қоғамының әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... баға ... Өйткені, оның қазақ халқының
саяси-әлеуметтік, таптық ... ... ... ... болмағандығы
көрінеді. Мәселен, қазақ халқының қонақжайлық дәстүрін, олардың жаңалыққа,
хабар-сыбысқа ден қойып, қызығушылық ... тек ... ғана ... қарастырады.
М. Красовский өз зерттеуінде патша әкімшілігінің ресми адамдарының жинаған
материалдарын пайдаланғандықтан оның жұмысындағы ... ... ... ... ілмеу, менсінбеушілік және менмендік саясатының ызғары ... ... ... халқының этнографиялық тілдік және әдеби ортасына, тарихи
мұрасына ерекше мән беріп, терең зерттеген ... ... ... болды. Ол өзінің көптеген зерттеу еңбектерінің ... ... деп ... ... ... ... ... этно-әлеуметтік,
шаруашылық-мәдени құрылымын көп уақыт бойы жіті ... ... ... ... айтып былай дейді: «Я сам ... жил ... и имел ... в том, что у них ... не ... а ... ... от наших, но по своему вполне ... ... [14, 749 б.]. Ол ... ... ... халықтардың мәдени даму кезеңіндегі оларға балама түрдегі, қарама-
қарсы басқа бір өркениеттің сатысы ретінде сипаттап, олардың іс-әрекетіне
мінез-құлқына ... ... ... қарау қажеттігін дәйектейді.
Қазақтың көшпелі-өмір ... ... ... ... ... ... жан-жақты талдай келе В.В. Радлов, қазақтардың көшіп-қону
процесіне иен далада адасып «көшіп жүрген құбылыс» ... ... ... көп ... ... малдың жоспарлы түрде ... ... оны ... қалу ... ... ... көшпелі өмір сүру тәсілі –
оның әлеуметтік құрылымымен де тығыз байланысты. Рулық топтардың отбасылық-
туыстық топтардан өзгешелігі – олар ... ... ... пайда болып,
бірге көшіп-қонып, сыртқы жаулардан бірігіп қорғануға бейімделген жалпы
шығу тегі ... ... ... топтар деп тұжырымдайды.
Кіші жүз, Орта жүз қазақтарын ... ... қол ... ... бел ... ... маңызды роль атқарған А. Тевкелевтің [15,
743 б.] XVIII ... ... ... ... кең ... да ... көзбен қарау арқылы ғылыми ізденіске арқау
болатын құнды ... деп ... ... ... ... ... ... мен ізденістерді
қамтитын бірқатар ... ... ... ... ... орын алатын зерттеудің бірі – А. ... ... ... или киргиз-казачьих Орд и степей» атты кітабын ерекше атауға
болады. Үш бөлімнен тұратын бұл еңбекте, автор сол ... ... бар ... сүйене отырып, XVI ғасырдың ортасынан XVIII ғасырдың басына
дейінгі дәуірдегі ... ... орын ... ... оқиғаларға,
қазақтардың құқықтық жүйесіне жан-жақты сипаттама береді [16, 655 б.].
Алайда, жоғарыда көрсетілген зерттеулердің ... ... ... ... мазмұнында қазақ мемлекеттігінің пайда
болуы, қалыптасуы, өмір сүру процесіне байланысты үстірт, біржақты ... ... орын ... тіпті қазақ халқының өзіне, атауына
қатысты кездесетін менмендік, өрескелдік, халқымыздың ар-намысына, беделіне
нұқсан келтірген анайы атаулардың, теңеулердің ... ашып ... ... ... дәуірдегі қоғамдық-саяси және құқықтық өмірінің
тыныс-тіршілігі тарихи тағылымдары өз ұлтымыздың зиялыларын да ... ... ... олар өз ... өткен дәуірдегі әлеуметтік-саяси
өміріне, құқық нормаларына немқұрайды, «жоғарыдан» қарай алмады. Олар ... ... ... ... еуропа заңдарына қарағанда
Қазақтың ата заңдарының артықшылығын, жергілікті халық тұрмысына, өмір сүру
салтына мейлінше жақындығын ... ... ... Бұл ... ... ... Ш. Уәлихановтың [17],
Ы. Алтынсариннің [18], Ж. Ақпаевтың [19], А. ... ... ... [21] еңбектері айтарлықтай болды.
Зерттеліп отырған кезеңдегі қазақ халқының төл ... ... ... ... ... ... әрі ... материалдарды халқымыздың алғашқы ғалымы –
Ш. Уәлихановтың еңбегінен таба аламыз. Оның зерттеулерінен қазақ халқының
саяси-құқықтық, ... ... ... оның ... ... ... этникалық, әлеуметтік-экономикалық, саяси процестермен
байланысты екендігін тұжырымдайтын ... ... ойлы ... ... бөліп айтуға болады. Мәселен, ол қазақтардың қоғамдық құрылымының
тектік, ... ... ... мен ... ... ... ... пайда болғанын көрсете келе, қазақ халқының, қалыптасу
процесіндегі ... ... ... ... ... ... саяси факторлардың ролін ерекше атап өтеді. ... ... ... даму ... ... ... тайпалық
«организмнің» ортасына, жағдайына, салт-санаға байланысты құбылыс деп
қарастырады. Соңдықтан ... ... орын ... ... ... ... жататын қылмыстық, басқа да теріс қылықты сипаттайтын әрекеттерді
орыстар мен еуропалықтар ойлаған ... ... ... тұжырымдау
мүмкін еместігін алға тартады.
Қарастырылып отырған дәуірдегі қазақ мемлекеттігінің ... ... ... ... зерттеуге байланысты бетбұрыс шектеулі
ауқымда болса да Кеңес үкіметі тұсында жасалды. Алайда, бұл зерттеулер ... ... ... ... саясатының бағытына, мүддесіне сай
жүргізілді. Осы кезеңде қазақ дәстүрлі қоғамының саяси-құқықтық мәселелерін
арнайы зерттеген С.Л. Фукстің [22],
С.В. ... [23], Т.М. ... [24] ... ... ... ... ... Т.1 (1948 ж.), «Материалы по политическому ... Т.1 (1960 ж.), ... ... ... права» (1989 ж.) атты
көлемді ғылыми-зерттеу жинақтары жарық көрді.
XVIII ғасырдың соңынан бастап XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... болған
өзгерістерін жете зерттеген ұлтымыздың белгілі заңгер ғалымдары –
С.З. Зимановтың [25; 26; 27], Ғ. Сапарғалиевтің [28; 29], Қ.Ә. ... С. ... [31; 32; 33], С.А. ... [34], Т.А. ... Ж.Д Бұсырмановтың [36] еңбектерінің де ғылыми-теориялық, әрі танымдық
маңызы ерекше болды. Дегенмен, бұл ... ... ... ... ... қол астына түпкілікті өтіп, оның ... ... ... ... ... мен осы ... ұлт
зиялыларының саяси-құқықтық көзқарастарына, мұраттарына талдау жасалған.
Осы тұрғыдан ... ... ... іргетасы ретінде
есептеліп, зерттелуге тиісті тақырыптардың өзекті мәселелерін ғылыми-
теориялық, ... ... ... ... әрі объективтік негізде
талдайтын, сараптайтын әйгілі зерттеуші-академик С.З. ... ... ... ... ... ... айтуымыз
керек. Бұл зерттеу еңбектердің аясында орасан зор ... және ... ... рет ... ... ... ... саяси-
құқықтық дамуын одан әрі ... ... ... ... ... патша империясының отаршылдық жүйесінің басқаруындағы түбегейлі
өзгерістерді сипаттайтын әкімшілік-саяси шараларды ... ... ... ... ұсынылады. С.З. Зимановтың «В.И. Ленин и
казахская национальная государственность» атты ... ... ... 1970) ... ... жағдайдағы үстемдік құрған
«партиялық принциппен» қатар алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... өзінің сәтті
көрінісін тапқан. Осы тұрғыдан автор сол кезде саяси және ... ... ... ... ... ... ... детерминизм қағидасынан батыл түрде бас ... ... ... жасанды түрде таңылған ... ... ... «базис-қондырма» схемасының саяси, әлеуметтік-мәдени, тарихи-
құқықтық құбылыстарды қалыптастырудағы ролін басқаша, яғни ... ... ... ... С.З. ... ... ... қазақ қоғамының менталитеті нақты, әрі объективті ғылыми негізде
зерттелген деп лайықты баға ... ... ... және ... ... дамуында
маңызды ғылыми-танымдық ролі бар зерттеулердің ішінде академик
Ғ. Сапарғалиевтің еңбектерін атап өткен орынды болады. Автор ... ...... ... ... ... ... негізде күн тәртібіне қоюда, оларды ғылыми тұрғыдан
сараптаудан, талдаудан өткізіп шешуде объективтік, ... және ... ... ... ... бұл ... ... мемлекеттің саяси-құқықтық мәселелерін кешенді түрде зерттеуге
септігін тигізетін жеке талдаулар мен тұжырымдар да бар. ... ... ... «Карательная политика каризма в ... ... ... ... ... өзара қатынастарды
сараптауда «бір қалыпқа құйылған» стандарттық көзқарастар тұрғысынан емес,
керісінше қазақ қоғамындағы ой ... ... ... ... ... реакцияшыл саясаты объективті, әрі ашық көрсетіліп,
XIX-XX ғасырлар ауқымындағы, Қазақстандағы бодандық басқару мен сот ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттіміздің өткен жолын тарихи сабақтастықпен ұштастыра
отырып қарасақ, оның XIX ғасыр ауқымы мен XX ... ... ... ... ... жете зерттеген белгілі заңгер-ғалым ... ... де атап ... ... Автор өз еңбегінде қазақ халқының
мойнына бодандық қамыты кигізіліп, яғни оның ... ... ... ... біржолата жойылып, Қазақстанның ұзақ уақыт бойы Ресей
империясының отары ... ... ... бекітілуі
кезеңіндегі күрделі саяси процестерді сипаттайды. Мәселен, автордың
«Политическое ... ... в XIX - ... XX ... атты ... XIX ғасырдың аумағы мен XX ғасырдың алғашқы он жылындағы патша
империясы жүргізген саяси-әкімшілік реформаларға жан-жақты талдау жасалып,
осының ... осы ... ... ... ... ... ... өмірінде пайда болған өзгерістерге көптеген тарихи дереккөздер
негізінде жан-жақты талдау жасайды. ... ... ... ... қазақ мемлекеттігінің, оның саяси-құқықтық тарихының көкейкесті
мәселелерін ден қойып, жете зерттеген ... ... С. ... де ... атауға болады. Автор өзінің «Көшпелі ... ... атты ... ... осы ... қазақтың көшпелі
өркениетіндегі құқық институттарын егжей-тегжейлі зерттей ... ... ... жақтарын, моральдық бастауларын, қоғамдық қатынастарды
реттеудің қалыптасқан қағидаларын жан-жақты ... ... осы ... ... ... іске ... ... даналығымен,
жаңашылдығымен көзге түскен әйгілі қазақ ханы – ... ... ... ... ... ұтымды еңбек деп бағалаймыз.
Еліміз тәуелсіз мемлекет мәртебесін алғаннан кейінгі уақытта дәстүрлі
қазақ ... ... мен ... ... ... ... әрі ... еңбектер, зерттеулер жариялана бастады. Олардың ішінде
С. Өзбекұлының [37], Н. ... [38], З.Ж. ... ... ... [40] ... ... ... ал
кандидаттық диссертациялардың ішінен Қ.Ә. Әбішевтің [41],
Н.А. Ахметованың [42], Ш.А. Андабековтың [43], К.З. Ыдырысовтың [44], ... [45] ... ... ... ... Бұл ... ... отырған кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси, әкімшілік-
құқықтың мәселелерін жан-жақты кешенді түрде қамтымаса да, олар ден ... ... және ... ... ... ... мен қызметтері аталған зерттеуімізге ғылыми ізденістер жүргізуге
бастау, арқау болғанын атап өткен жөн.
Қазіргі ... ... ... ... С.З. ... ... ... қоғамдық-саяси өмірінің айнасы іспеттес болған қазақ құқығының
қайнар көздері, ескерткіштері, үлкен және кіші заң ... ... ... атты 10 ... ... ... ... іздестіріліп, қалпына
келтіріліп, жаңаша көзқарастар ... ... ... қазақ
халқының рухани игілігіне айналуда.
Диссертациялық зерттеудің ... ... ... ... ... ... – XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы Қазақ
мемлекеттілігінің саяси-құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, рухани ... ... және оған әсер ... ... ... қазақ
қоғамының сол кезеңдегі тарих әлемдік сахнасынан алған лайықты орнын
сипаттайтын ерекшеліктерін ... ... ... ... ... зерттеудің пәні ретінде жоғарыда ... ... яғни ... ... ... ... ... қоғамдық-
саяси, әлеуметтік, құқықтық және рухани-мәдени дамуы ... ... ... және оны ... ... ... жолдарын, оларды
реттейтін тетіктерді сипаттайтын қоғамдық-саяси және құқықтық қатынастардың
жиынтығы алынып отыр.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. ... ... ...... ... оның ... ... қалыптасу, даму,
өркендеу дәуіріндегі өте маңызды әрі, ... ... ... ... кезеңі болып есептелетін XVII ғасырдың соңғы ширегі мен
XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы ішкі-сыртқы саяси ... ... ... тың ... ... ... көзқарастар негізінде
қазіргі заман талабы тұрғысынан жан-жақты сараптап, оның тарих ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелерді шешу үшін
автор алдына төмендегідей міндеттер қойды:
- тақырыптың өзектілігін және оның ішкі ... ... ... ... ... ... ... және құқықтық дереккөздерге жаңаша
тұрғыдан жан-жақты сараптама жасау;
- қарастырылып отырған XVII ғасырдың соңы XVIII ... ... ... ... ішкі ... даму ... ... жан-жақты талдау арқылы оның нығаю, өрлеу және ... ... ... ... баға ... ... әлеуметтік-құқықтық және рухани ... ... ... ... Ата ... ... қоғамдық-саяси өміріндегі және құқықтық мәдениетті
қалыптастырудағы алатын орнын зерттеп-зерделеу;
- ұлттық мемлекетіміздің қоғамдық-саяси құрылымының негізгі ... ...... және ел басқару үрдісі, әлеуметтік ... ... ... жөніндегі пікір көзқарастарды
салыстыру негізінде ... ... өз ... негіздеу;
- қарастырылып отырған кезеңдегі қазақ мемлекетінің ... ... ... ... мәртебесіндегі орнын сараптау, сол
дәуірдегі алпауыт мемлекеттер – Жоңғар, Қытай, Ресей империяларымен ... ... ... ... ... ... ... қазақ ата заңдарының бастауларын, даму эволюциясын кезеңдерге бөліп
сипаттау, оның ... ... ... және ... ... жүйесін
қалыптастырудағы тарихи орнын анықтау;
- билер институтының қазақ қоғамындағы ішкі және сыртқы саяси-құқықтық
қызметіне талдау жасау және билер ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы әдет-ғұрып заңын
қалыптастырудағы және ... ... ... ... ролін анықтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Бұл ... ... ... ... ең ... ... болып саналатын XVII ғасырдың
соңғы ширегі – XVIII ғасырдың ... ... оның ішкі даму ... саяси ахуалын, әлеуметтік-саяси құрылымы мен құқықтық дамуының
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... түрде зерттеп, жан-жақты талдаған тұңғыш еңбек болып ... ... бұл ... ... ... ... ... қазақ
мемлекеттігінің нығаю, өрлеу кезеңіндегі ішкі-сыртқы даму ... ... ... ... баға ... оның тарих сахнасында алған
лайықты орны дәйекті түрде дәлелденіп, ұлттық мемлекетіміздің ... ... оның ... ... ... ... және
шовинистік тұрғыдағы ғылыми көзқарастарға батыл тойтарыс беріледі.
Бұл еңбекте қазақ мемлекетінің рухани және ... ... ... ... қазақ ата заңдарының маңызды
ескерткіштері «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі ... ... ... ... ... ... ... және
құқықтық мәдениетті қалыптастырудағы айрықша рөлі ... ... ... соңы XVIII ... ... ширегіндегі қазақ мемлекетінің
Цинь империясымен, Жоңғар хандығымен, патшалық ... ... ... ... қиын ... ... ... талданып, тың дереккөздер негізінде Тәуке хан билік құрған кезеңдегі
елдігімізді, ... ... ... ... ... ... саясаттың бағыт-бағдары ... ... ... ... бұл ... ... ғылыми айналымға түспей аз
зерттелген Тәуке хан ... ... ... оның ... ... ... ... Елінің дербестігін сақтауға бағытталған сыртқы
саясаттағы қам-қарекеттері, Кіші жүз, Орта жүз ... ... қол ... ... ... мен ... астары
мәселелері жаңа көзқарастар тұрғысында жан-жақты құжаттық ... ... ... ... ... ... ... даму, қалыптасу
кезеңдеріне жан-ақты сипаттама жасалып, билердің ... ... ... ... ... ... тәрбиелік ролі алғаш рет
көрсетіліп, қазіргі таңда ауылдық жерлерде қайта ... келе ... ... ... мен ... ... тұрғыдан талдау
жасалынып, оны жетілдірудің өзіндік әдістері қарастырылды.
Зерттеудің әдістемелік негіздерін ... ... ... жалпы
танымдық және арнайы ғылыми әдістер құрады. Тақырыпты зерттеу барысында
автор мемлекеттік, ... ... ... ... ... зерттеу, формальды-заңдылық әдістерін кеңінен
қолданды. Зерттеу барысында ... ... ... тән ... ... ... анализ (талдау) және синтез тәсілдері, тарихи
салыстырмалы-теңестірмелі әдістері де көрініс тапты.
Диссертациялық зерттеудің теориялық негізін Қазан төңкерісіне дейінгі
Ресей ... ұлт ... ... ... тарихи
және тарихи-құқықтық тақырыпқа жазылған зерттеу еңбектері, ... және ... ... ... ... ... жазуда
белгілі орыс зерттеушілері П.И. Рычковтің, И.Г. Георгидің,
И.П. Палластың, И.И. Крафтың, И. ... А. ... ... ... Ш. ... И. Алтынсариннің, А. Байтұрсыновтың, Ж.
Ақпаевтың, Б. Сыртановтың т.б. еңбектеріне арқа ... ... ... ... ... ... елеулі үлес қосқан С.З. Зиманов, Ғ.С. Сапарғалиев,
М.Т. Баймақанов, С.С. Сартаев, З.Ж. Кенжалиев, С. ... Н.Ө. ... ... С.Н. ... С.А. Фукс, Т.М. Күлтелеев сияқты ғалымдардың
еңбектері пайдаланылды. Қазақ ... ... ... философтардың, әсіресе оның дала философиясын зерттеуші
мамандардың жұмыстарына да айтарлықтай көңіл бөлінді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... Ұлттық кітапхана, Ғылым академиясы сирек қолжазбалар
бөлімінің, ... ата ... (10 ... ... ... ... ... шығарылатын негізгі тұжырымдар мен қорытындылар:
- XVII ғасырдың соңғы ширегі XVIII ғасырдың бірінші ... ... ... ... және дағдарысты кезеңіндегі ішкі-сыртқы жағдайы,
саяси ахуалы, әлеуметтік-құқықтық дамуының барысы, оның тарих сахнасындағы
және сол дәуірдегі ... ... ... ... ... лайықты орны бар, сондықтан, қазақтың көшпелі өркениетінің өміршендік
идеясы алға қойылып отыр.
- Тарихи сабақтастық, үндестік қағидасын сақтай ... ... ... ... Есімнің, Тәукенің мемлекет, саясат және құқықтық ... іске ... ... ... және «Қасым ханның қасқа
жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Жеті ... ... ... ... ... ... қолданыстағы заңдарымызбен салыстыра отырып
талдау жасау арқылы, сол кезеңдегі қазақ құқығының ... мен ... ... ... шеңберімен шектелмей, адамзат дүниесіндегі ... ... ... ... Аталған кезеңдегі қазақ мемлекеттігі мен құқығының, басқару жүйесінің
даму, қалыптасу мәселесіне қатысты ... ... ... ... ... ... келген «қазақтарда ешқандай ... ... ... ... оның жеке элементтері ғана болды» деп тұжырымдалған
сыңаржақ, реакцияшыл шовинистік, евроцентристік ... тың ... ... ... ... ... оларға тойтарыс беріліп,
егемендік жағдайында жаңаша қалыптасқан саяси-құқықтық санамыздың бұрынғы
«идеологиялық қысымшылықтан» арылу үрдісі ... ... ... ... отырған кезеңдегі ұлттық мемлекетіміздің қоғамдық-саяси
құрылысына тікелей қатысты-патрономия және ел ... ... ... ... ... қатынастар, халықтың қоныстану ерекшелігі,
этнографиялық құрамы, этникалық-тайпалық құрылымы, территориялық байланысы
тұрғысындағы өзекті мәселелер де кешенді талдауды ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі өркениеттің
белсенді мүшесі ретіндегі ... орны ... ... ... ... алпауыт мемлекеттер – Жоңғар, Қытай империяларымен ... ... ... бағыттары, атап айтқанда, экономикалық,
саяси-дипломатиялық, әскери саладағы ... ... ... ... де кейбір жаңа дереккөздер негізінде жан-жақты талдауды жаңаша
бағалауды қажет етіп отыр.
- XVII ғасырдың соңғы ширегі – XVIII ... ... ... ... Тәукенің, Қайыптың, Әбілқайырдың саяси қызметтеріне баға
беріліп, сол ... ... ... ішкі ... ... ... ... күрделі сыртқы саясаттың негізгі
бағыттарына, ... ... ... сараптама жасалып, Кіші
жүз, Орта жүз хандықтарының Ресей империясының қол астына қарауының ... ... тың ... ... көзқарас тұрғысында көрініс табады.
- Аталған кезеңдегі Қазақ ата заңдарының тарихи бастаулары мен ... оның ... және ... ... ... қалыптастырудағы
құқықтық – реттеушілік рөлі, Тәуке ханның мемлекет және құқық саласындағы
реформаторлық қызметімен ұштастырыла қарастырғаны жөн.
- Қазақ қоғамындағы ... ... ... даму, өркендеу және
құлдырау үрдістері әр ... ... ... құқықтық
жағдайлармен байланыстырыла қарастырылып, оның ... ... ... ... ... ... рөлі баса ашып ... қажет
етеді.
- Қазақ мемлеткеттілігінің бірнеше ғасырлар ауқымдағы даму үрдісімен
ішкі бірлікте болып, ұзақ әрі ... ... ... ... ... тарихи сабақтастығы бар және билер жаңаша көзқарастағы әлемдік
маңызға ие.
Зерттеу ... ... ... ... ... мен ... ... жүріп өткен ұзақ тарихынан сабақ ... ... ... жеткен шақта еркін тарих-құқықтық сананы
қалыптастырумен қатар, оны жоғарғы сапалы ... ... ... және ... ... ... (патриотизмге)
тәрбиелеуге тікелей ықпалын ... ... ... ... ... ... алу, ... әлеуметтік өмірде үндестікпен пайдалану әр кезде
де өзекті ... ... ... ... өзі ... отыр.
Диссертациялық жұмыстың ғылыми қағидалары мен нәтижелері қазіргі таңдағы
мемлекеттік және ... ... ... және ... ... ... ... береді, бұл салада халқымыздың ұлттық
ерекшеліктерін ескеруге септігін ... заң және ... оқу ... мемлекет және құқық
тарихына, теориясына ... ... ... оқу ... ... ... ... өтуі. Жұмыс Қазақ гуманитарлық заң университеті,
мемлекет және ... ... мен ... ... 2009 ... ... ғылыми семинар мәжілісінде талқыланып, ... ... ... ... қағидалары Д.А. Қонаев атындағы университеттің
мемлекет теориясы және тарихы кафедрасының, «Қайнар» ... ... ... ... заңгерлік
компаниясының мәжілістерінде айтылды. Соңдай-ақ, 2001 жылы, 15 желтоқсанда
өткен «Қазақстан Республикасындағы заң ғылымдарының ... ... жылы 28 ... ... ... ... қалыптастырудың өзекті
мәселелері» 2005 жылғы 29 ... ... ... качества и
перспективы подготовки юридических кадров в ... ... ... ... ... в ... Казахстан на
2005-2010 ... деп ... ... ... 2001 жылы 14 ... ... «Государственная
независимость и перспективы развития Республики Казахстан: вопросы теории и
практики», 2004 жылғы 24 қыркүйектегі ... ... в ... ... ... и ... 2005 ... 20-мамырдағы
«Актуальные проблемы социально-экономической, политико-правовой и ... ... ... ... 2006 ... 9 ... ... государственно-правового развития Республики Казахстан
в условиях ускоренной ... ... и ... «Қазақ билер
соты-бірегей сот жүйесі» халықаралық ғылыми конференциясында (мамыр, ... ... РК: ... ... ... и ... халықаралық ғылыми-практикалық конференциясында (15 мамыр,
2009) баяндалды.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... міндеттері мен сипатына сай келеді.
Диссертация белгілеулер мен қысқартулардан, кіріспеден, ... ... он үш ... қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
1 XVII ... соңы XVIII ... ... ... қазақ
мемлекетінің ішкі-сыртқы жағдайы, саяси ахуалы және оның ... ... ... ... ... тарихи-құқықтық деректер және оның
қайнар ... ... ... ... ... ... азаматтық тарихы
соңғы бір жарым мың жылдың ауқымын ... ... ерте ... ... ... ... тайпалардың тарихи жылнамасын еске түсірсек, онда
халқымыздың негізгі түп-тамырын ... ... мың жыл ... ... іздеуге болады. Ақиқатқа осы тұрғыдан қарасақ, аса ... ... ... ... ... аударылып, бізге дейін жеткен атақты
шығыстанушы ғалым Н.Я. Бичуриннің (Иакинф) ... [46] ... ... ... ... II ғ. – б.д. IX ғасырларда Солтүстік
Шығыс және ... ... өмір ... ... ... ... қазақ
халқының да – Ж.Ә.) қоғамдық-саяси, ... ... ... ... ... ... ... нақты деректер мен
фактілерді бірқатар ... ... – Н.Г. ... [47], ... [48], Д.И. Писаревтің [49], Ш. Монтескъенің [50], т.б. еңбектерінен
де кездестіруге болады. Бірақ, ... ... ... пікірінше,
ғұндардан бастап көк түріктер дәуірін қамтыған кезеңдегі бұл ... ... ... көшу процесі реакцияшыл, кереғар көрініс ретінде
бағаланып, олардың тарихи дамуындағы батыс ... ... ... қоюын осы себеппен түсіндіреді.
Жоғарыда айтылған зерттеу еңбектерімен қатар, XIII ғасырлар аумағындағы
қазақ сахарасында өмір кешкен көшпелі тайпалардың ... ... даму ... ... ... ... сол ... Плана Карпини мен Рубруктің қалдырған жазбаларынан кездестіре
аламыз. Тарихи мағлұматтарға сүйенсек, П. Карпинидің 1246 ж. ... ... ... жылдары саяхатшылықпен айналысып, екеуінің де
қазақ жерімен жүріп өтіп, аялдағаны белгілі [51, 180 б.].
Сонымен, қазақ ... ... ... ... экономикалық тұрғыдағы тарихын зерттеу, сараптау, оқып-үйрену
жөніндегі ... ... ... төрт ... бөліп қарастыруға болады.
Бірінші кезең ... ... ... ... ... – XVIII ... 30-
шы жылдарынан ХІХ ғ. 70-жылдарына дейінгі, яғни қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... толық кіріп, бодан болуымен сипатталады. Үшінші кезең, ХІХ ... 1917 ... ... ... ... ... ... кезең – 1917-1991 жылдар аралығындағы уақытты қамтып, Кеңестік
тоталитарлық, әміршілік-әкімшілік жүйесінің ... ету ... 1991 жылы ... ... тәуелсіздікке, дербес елдікке
қол жеткізіп бодандықтың “томағасын” сыпырып тастауы еліміздің, халқымыздың
тарихындағы жаңа да жарқын беттерді ашатынына күмән ... ... ... әр кезеңді қамтып, жарияланған материалдар бір-
бірімен салыстырғанда, сандық және ... ... де ... әртүрлі деңгейдегі материалдар негізіне сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... ... болады. Біріншіден
– көшпелі қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық, саяси-құқықтық өмірі,
екіншіден – қазақ халқының патша ... ... және ... ... біртіндеп кіру процесін, үшіншіден – орыс ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси және
экономикалық өміріндегі болған өзгерістерді сипаттайды.
Қазақтар туралы алғашқы деректер ХVІ ... ... ... ... да сақталған. Осы тұрғыдан, ХVІ ғасырдың соңындағы орыс-
қазақ қатынастарына қатысты бірнеше құжаттар ... оның ... - ... деп ... Бірақ та, осы кезден бастап 1694 ... ... ... ... емес ... ... қатынастарына қатысты,
қазақтар жайындағы деректер архив материалдарында ... ... ... қазақ мемлекеттері арасындағы байланыстар сол кезеңде мүлде тоқтап,
дағдарысты жағдайды бастан кешірді деген қорытынды жасауға ... ... ... ... ... белгілі деңгейде жалғасын тапты. Негізінен бұл
жағдайды объективті тұрғыдан ... ... ... ... ... Н.Г. ... [52, 527 б.] ... ХVІІ-ХVІІІ
ғасырлар ауқымында қазақ хандығының әлеуметтік–саяси жағдайы туралы құнды
деректер беретін, Г.Ф. Миллердің ... ... ... ... деп ... ... ... құжаттарының түпнұсқасының бізге дейін
жетпей жоғалып кеткендігі, сондай-ақ сол кезеңге қатысты бірқатар ... ... ... ... ... бұзылып, қайтадан қалпына
келтіру мүмкіндігінен айырылғаны туралы ... ... ... бұл ... ... ... деп ... В период с 1716-1730 гг. Несмотря на
значительность событий, в ... ... ... ... ... 5
дел [52, 21 б.]. Соған қарамастан ХVІІ-ХVІІІ ғасырлар көлемінде ... ... ... ... ... ... С-Петербург архивінде
сақталғанын айтуға болады. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... Қаби, Сары, Келді туралы
деректерді кездестіруге болады.
ХVІІІ ғасыр ... ... ... құрылысын, тұрмысын,
шаруашылығын сипаттайтын, және саяси тұрғыдағы жеке ... ... ... ... ... ... ... Ресей
империясының қол астына кіруі, ... ... ... ... деректер. Мұндай деректер негізінен орыс ... ... ... ... ... ... ... баяндауларында, күнделіктерінде, тіпті мақала түріндегі
мазмұнда, сипатта берліген. Бұл ... ... ... ... ... ... арнайы жинаққа топтастырылып басылып шықты [53, 13 б.].
Бұл құжаттардың маңыздылығына қысқаша тоқталсақ, қарастырылып отырған
кезеңдегі қазақ мемлекетінің ішкі ... мен оның ... ... ... өте ... ... материалдар жинақталған.
Қазақтар туралы ең алғашқы әдеби-жазба түріндегі негізгі тарихи-
географиялық жәдігердің бірі – 1627 жылы ... ... ... ... кітабын» («Книга Большому Чертежу») қосуға болады. Бұл кітап
ХVІІ ғасырдың басында қазақ даласында әскери-барлау ... ... ... үшін ... ол ... ... ... бейнеленген.
«Книга Большому Чертежу» [54, 228 б.] («Үлкен Жазба ... ... ... бірқатар нұсқалар түрінде сақталып жеткен. ... ... ... зерттеумен айналысқан К.Н. Сербина бұл кітаптың 38
нұсқасының табылғанын растайды. Өйткені, «Үлкен Жазба кітабы» ... ... ... немесе бастырылып, соның нәтижесінде ХVІІ ғасырдағы әскери-
барлау ... ғана ... ... саладағы маңызды құжат болды
деп тұжырымдауға болады. Бұл ... сол ... ... ... ноғайлармен түйісетін, шектесетін, шекаралары және оның жалпы
жер ауқымы көрсетіледі. Осы ... ... ... сахарасы мен Орта Азияның
жер жағдайы туралы ... ... ... ... А.И. Макшеев
бұл туралы былай деп пікір білдіреді: «Книга Большому Чертежу» ... ... и ... географическое описание Зауральских степей,
которое могло быть ... на ... ... и самого
короткого знакомства с ними [55, 38-39 бб.].
Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Тарих және ... ... ... қорында халқымыздың тарихы ... ... XVI-XIX ... аралығындағы орыс-қазақ
қатынастарындағы күрделі кезеңдердің сан-қилы мәселелерін сипаттайтын, ... ... өте кең ... ... ... [56, 742 б.]. Бұл
құжат жинақтарының құндылығы сонда, ... ... ... ... ... және жеке ... ... ашып көрсетуге
септігі тисе, екіншіден, бұл құжаттарда кең көлемде, ... ... сол ... ... ... ішкі ... мен сыртқы саяси
тарихынан, сондай-ақ Ресей империясының ... ... ... сыртқы саясатынан жан-жақты мағлұмат береді.
Әсіресе, ... ... ... ... сараптауда орыстың
құжат-жәдігерлерінің мән-маңызы зор. ... ... ... ... ... ... зерттеліп отырған
тақырыпқа байланысты, алғашқы ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда, орыс патшаларының
грамоталары, Үкіметтік Сенат пен Сыртқы Істер ... ... ... үкіметінің губернаторлармен, хандармен, сұлтандармен,
батырлармен, билермен, тархандармен, ... ... ... ... Комиссиясы бастығының, Батыс-Сібір генерал-губернаторларының
қазақ хандарымен, басқа да ... ... ... ... әңгіме-
жазбалары, Ресей империясының қазақ ... ... ... ... және әскери шенеуніктерінің баяндаулары, ... ... ... Орыс және Батыс Европа саяхатшыларының
жазба деректері туралы құжаттар сұрыпталып, қолданылды.
Осы мәселе тұрғысынан атап өтетін жайттын бірі – ... ... ... XYI-XIX ғасырлардығы дамуы, оның ішкі-сыртқы ахуалына қатысты
құжаттық материалдардың молдығына қарамасатан, зерттеліп отырған тақырып
мәселесіне ... ... ... онша көп еместігін атап өткен жөн
болады. ... осы ... ... қатысты жазылып, сақталған
әдебиеттердің ... ... ... ... ... топқа бөліп қарастыруға
болады. Олардың алғашқысы – XYI-XYII ... ... ... ... ... ... ... таныстырудың алғашқы қадамы
жасалып, оның ел-жұрты туралы мағұлматтар беріледі. Өзінің сипаты жағынан
бұл ... ... ... ... ... жазбаша қайнар көздер деп
саналғанымен екінші қырынан, бұларға ғылыми-ізденістік ... ... ... ... рет ... ... олардың әдет-ғұрпы, салт-санасы, діни
сенімі туралы XY-XYI ... ... ... ... ... ... деректерге сүйенсек 1575-1584 жылдардағы сақталған патша
архивінің тізімінде: «...в 38-ящике хранились книги и ... ... ... [57, 339 б.] ... ... шығатын түйін – аталған құжаттар
архивінде қазақ жеріне жіберілген орыс көпестерінің, ... ... ... ... ... ... ... жазбаша
сұрақ-жауап хаттамалары сақталған деп ... ... Осы ... ... әр ... ... тапсырмамен, яки әртүрлі себептермен,
жағдайлармен жолдары түсіп, келіп-кеткен, оның ... ... ... мәдени-рухани өмірі туралы белгілі бір деңгейде ой түйіп, пікір-
дерек жинақтаған ... ... ... ... ... Австрия дипломаты
Сигизмунд Герберштейннің, Италия ... ... ... ... Третьяк Чебуковтың, Семен Мальцевтің, Борис Доможировтың, Вельямин
Степановтың, ноғай ... ... және ... ... ... [58] ... ... хабарлама-деректерінің маңызды
жақтарын атап өтуге болады.
Зерттеу тақырыбына қатысты екінші топтағы материалдар – XYIII ғасырдың
алғашқы ширегін, яғни ... ... ... ... қол ... ... өзгерістерді, оқиғаларды қамтиды. Осы кезеңде қазақ
халқының ... ... ... бірі – ... губерниялық кеңсесінің
қызметкері П.И. Рычков [4, 69 б.] болды. Ол өзін ... ... ... ... ... ғана ... қазақ халқының тарихына, тұрмыс-
салтына өте мән бере зерттеген ізденгіш-ғалым, ... ... ... ... П.И. ... патша империясының қазақ даласындағы ресми
өкілі екенін ... оның ... ... ... ... орыс ... ... халықтар тұрғысындағы сұрқия
саясатының қолтаңбасын айқын байқаймыз. Сонымен бірге XYIII ғасыр ауқымында
(1768-1774 ж. ж.) Ресей ... ... ... ... ... кең ... жан-жақты зерттеу мақсатымен академиктер И.Г. Георги,
И.П. Паллас, И.П. Фальктің, ... Н.Н. ... [59, 246 ... ... ... белгілі. Аталған зерттеулер осы
кезеңдегі қазақ қоғамының ішкі ... ... жіті ... ... ... ... ... бар қызықты материалдар
қалдырды. Мәселен, И.Г. Георгидің, И.П. Фальктің, И.П. ... ... ... ... ... ... топтары
жөнінде, сауда және шаруашылық саласындағы сол кезенді қамтитын өмірлеріне
нақты сипаттама берілген.
Кіші жүз, Орта жүз қазақтарын Ресей ... қол ... ... бел ... ... ... роль ... А. Тевкелевтің [15,
743 б.] XYIII ғасырдағы ... ... ... қалдырған кең
ауқымды, бағалы материалдары да ғылыми ізденіске ... бола ... ... деп ... керек.
Қарастырылып отырған кезеңдегі ғылыми зерттеулер мен ізденістердің
келесі тобын қамтитын ... ... ... ... құндылығы
жағынан орын алатын іргелі еңбектің бірі – А. ... ... ... ... мен ... ... [16, 655 б.]
(қазақшаға аударылған нұсқасы бар – Ж.Ә.) атты кітабын ерекше атап ... Бұл ... 1996 жылы ... ... қайта басылыммен екі тілде
жарыққа шықты. Үш ... ... бұл ... 1832 жылы ... ... ... ... сол кездегі қолда бар нақты материалдарға сүйене ... ... ... XYIII ғасырдың басына дейінгі дәуірдегі қазақ
қоғамындағы орын алған саяси оқиғаларға жан-жақты сипаттама береді. ... ... әр ... ... ... төнкерісіне дейінгілер де
қазіргілер де – Ж.Ә.) мол тарихи-этнографиялық ... ... ... көзі ... бұл еңбекті кең түрде пайдаланады. Мәселен,
А. Левшиннің бұл ... осы ... ... ... ... ... жүйесін қысқаша түрде анықтап, былайша түсіндірледі
[16, 360 ... ... ... ... ... ... құрылыс жатады.
Сондай-ақ, тайпалық жүйеге тәуелділік, қандық, туысқандық
белгілерді сипаттайды.
- ... ... ... ... ... ... ... субэтникалық топтар кіреді.
- аумақтық байланыстардың нашар дамуы.
- орталық биліктің әлсіздігі, тайпалардың ... ... ... ... ... басымдығы.
- ауыл-шаруашылық мақсаттағы ... ... ... ... деп сипаттайды. Тағы бір атап өтетін
жай,
А. Левшиннің бұл еңбегінің ғылыми ... ... ... халқының өзіне, оның атына қатысты шығарманың өне бойында
кездесетін менмендік, ... ... ... ... ... ... ... эпитеттердің орын
алғандығын ашып айтуымыз керек.
Қазақ хандықтарына патша империясының саяси ықпалының ... ... ... ... ... ... ... Крафтың [7, 50 51 бб.] еңбектерінен де табуға ... ... ... ... ... степных областей» деп аталатын еңбегінде
қарастырылып ... ... ... ... халқының басқарылу
ерекшеліктеріне қатысты көптеген материалдар берілген. Аталған ... ... ... ... ... ... очеркі беріліп, онда қазақ
жүздерінің Ресей империясының қол астына кіру ... ... ... ішкі және ... ... ... ... сипатталып, көрініс табады.
Бұл жинақта қазақ жеріне қатысты Ресей ... ... ... ... ... және ... ретінде Кіші жүздің ханы
Әбілқайырдың осы процеске ... ... ... ... ... ... бұл еңбекте қазақтар өмірінде пайда ... ... ... ... ... ... егін ... айналысу кәсіптері жөнінде деректер беріледі.
Қазақ хандығының саяси-мемлекеттік бірлестік ретінде құрылып, оның
қалыптасуын, нығаюын ... ... ... ... ... ... В.В. ... [9, 342 б.] еңбегін де ерекше
атап ... ... Ол ірі ... ретінде көптеген тарихи
еңбектерді орыс тіліне аудару ... өз ... жиі ... ... XVI-XVII ... ... ... мемлекетінің саяси-
әлеуметтік, экономикалық, ... ... әр ... ... ... ... бағалы деректер келтіріледі. Дегенмен
В.В. Вельяминов-Зерновтың еңбегінде ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... үстірт, біржақты
пікірлердің орын алатынын айта кеткен жөн. Атап айтқанда, ... ... және ... ... ... ... тек қана ... айналасатын, қазақ даласындағы ру-тайпа басшыларының саяси
одағы түрінде пайда болған, көшпелі ... ... ... ... ... қалыптасқан деген сыңаржақ пікір қылаң береді.
Ірі ... ... В.В. ... [60, 158 б.] ... ... монғол және Орта Азияны ... ... ... ... ... ... келтіреді, мұнда қазақ халқы туралы да
нақты мағлұматтар ... ... ... ұлттық мемлекетіміздің ірге тасы, ... ... ... ... ... әлеуметтік табиғатын түсіну
қажеттігіне қатысты қызықты ... Н.А. ... [10, 149 ... да табуға болады. Ол қазақ руларына қатысты өз ... ... ... деп дұрыс тұжырымдайды: «...что родовые имена, записанные
многие века тому назад китайскими ... - ... ... ... ... их родов – сохраняются частью и поныне»
[10, 34 б.]. ... ... ... хан ... ... ... ... қазақ рулары: Үйсін, Қаңлы, Қыпшақ, Жалайыр, Керей,
Найман т.б. атаулары ерте кездегі ... ... мен ... ... ... ... осы ... қоғамдық-саяси және экономикалық
қатынастары тұрғысындағы ... ... ... Чулошниковтың [11] жұмысынан да кездестіреміз, ... ол, ... ... ... ... мәнін дұрыс түсіндіріп көрсетпей,
кейбір әдебиеттердегі сыңаржақ пікірлерді механикалық жолмен қолдану арқылы
береді.
Ұлттық мемлекетіміздің құрылу ... ... ... ... ... туралы пайдалы материалды П.П. Румянцевтің [59] еңбегі ... ... ... ... XVI ... екінші жартысынан бастап Ресей
империясының шекаралық шептерінің қазақ жеріне ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс баға береді. Ал XV-XVIII ғасырлардағы
дәстүрлі қазақ қоғамындағы ... ... ... деп атап, қазақ даласында феодалдық қатынастардың толық жеңуі
үшін шаруаларды жерге ... ... ... ... қате ... ... ... тақырып ауқымындағы мәселелерді сараптауда, талдауда
М. Красовкийдің [13, 468 б.] жұмысына да зейін ... мән ... ... Ол өз ... ... ғасырлар ауқымындағы қазақтардың саяси-
әлеуметтік өмірі мен ... ... ... ... ... деректер
береді. Әсіресе, қазақ ... ... ... ... мал ... ... ерекше атай келіп, ... ... мал ... ішкі ... ... ... болды деп біржақты тұжырымдайды. Сондай-ақ бұл еңбекте
қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық өмірінің ... ... ... ... баға ... ... оның ... халқының
саяси-әлеуметтік, таптық құрылымы жөнінде айқын түсінігі болмағандығы
көрінеді. Мәселен, қазақ халқының қонақжайлық дәстүрін, ... ... ден ... қызығушылық танытуын әлеуметтік-рухани
қатынастармен байланыстырып ... ... Бас штаб ... ... ... ... ... пайдаланғандықтан,
кітаптағы кейбір фактілер де қазақ халқын көзге ілмеу, менсінбеушілік ... ... ... есіп ... ... ... халқының этнографиялық, тілдік және әдеби ортасына, ... мән ... ... ... әйгілі шығыстанушы-ғалым В.В. ... Ол ... ... зерттеу еңбектерінің ішіндегі «Из Сибири» ... ... ... ... саяси, этно-әлеуметтік, шарушылық-мәдени
құрылымын көп уақыт бойы жіті бақылап, сараптаудың нәтижесінде салихалы
пікір айтып былай ... «Я сам ... жил ... ... и имел возможность
в том, что у них ... не ... а лишь ... от ... но по-своему вполне урегулированные культурные
отношения» [14, 749 б.]. Ол ... ... ... ... ... даму кезеңіндегі, оларға балама түрдегі, қарама-қарсы
басқа бір өркениеттік сатысы ретінде сипаттап, олардың іс-әрекетіне, ... ... ... ... ... ... ... көшпелі өмір-салт дәстүрін, шаруашылық жүргізу үрдісін, мінез-
құлқын, ... ... ... ... жан-жақты талдай келе, В.В.
Радлов, қазақтардың көшіп-қону процесіне иен далада адасып «көшіп жүрген
құбылыс» ... ... ... ... көп ... ... жоспарлы түрде
жайылымын ауыстырып тұрмаса, оны сақтап қалу мүмкін ... ... өмір сүру ... – оның ... ... ... байланысты.
Рулық топтардың отбасылық-туыстық топтан ... – олар ... ... ... ... ... көшіп-қонып, сыртқы жаулардан бірігіп
қорғануға бейімделген жалпы шығу тегі жағынан қандас, ... ... ... отырған кезеңдегі қазақ халқының тарихына, этнографиясына,
саяси-әлеуметтік, әдет-ғұрыптық, шаруашылық саласына қатысты қызықты, ... ... ... ... ... – Ш. ... [62, 307
б.] еңбегінен де таба аламыз.
Біз оның ... ... ... ... ... сипатының, оның халық, ұлт ретіндегі дамуындағы ... ... ... ... ... ... терең ойлы пікірлер мен идеяларды ... ол ... ... ... тектік, қандық-туыстық
негізін, рулар мен тайпалардың тікелей қарым-қатынасы арқылы пайда болғанын
айта келе, қазақ халқының құрылу, қалыптасу ... ... ... ... организмге (денеге) біріктірген саяси факторлардың рөлін
ерекше атап өтеді. Сондай-ақ ол, ... ... даму ... ... тайпалық «организмнің» ортасына, жағдайына, салт-санаға
байланысты құбылыс деп қарастырады. Сондықтан қазақ қоғамында болып жататын
қылмыстық, ... да ... ... ... ... ... ... пікірмен, көзқараспен бірдей тұжырымдау ... ... ... қоғамының саяси-әлеуметтік, ... ... ... ... ... деректерді Ы. Алтынсариннің, В.И.
Плотниковтың [63, 99-122 бб.] еңбектерінен де ... ... ... кезеңдегі дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік,
рухани-экономикалық өмірі саласындағы ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығының ролі мен мән-маңызының аса зор
болғанын айтуымыз керек.
Өзінің қазақ даласындағы отарлық саясатын түпкілікті жүзеге ... ... ... алғашқы кезден бастап, қазақтың әдет-ғұрып құқығын жан-
жақты зерттеуге, талдауға, сараптауға ерекше мән ... өз ... ... ... Осы ... ... әдет-ғұрып құқығын ден
қойып алғаш зерттегендердің бірі – А. Левшин ... ... ... ... өкілі ретінде, оның отарлық жүйесін ... ... ... саясатын жүзеге асыру үшін ерекше тапсырмамен ... ... [16, 655 б.] ... белгілі. Бұл еңбегінің XIV-тарауында А.
Левшин XVII ғасырдың, соңыңда кодификацияланып, бір ... ... ... ... ... ескерткіші – Тәуке ханның «Жеті
жарғы» заңына сипаттама береді. Көптеген зерттеушілердің ... ... А. ... қалдырған нұсқасы, осы кезге дейін ... ... ... ... ... ... жан-жақты, толыққанды деп
есептеледі.
XIX ғасырдың алғашқы жартысында басқа да ... ... ... ... ... ... ... кешенді түрде
зерттеудің нәтижесінде өте кең ... ... ... Бұл ... ... қарастырылып отырған кезеңдігі
қазақ мемлекетінің саяси-қоғамдық, экономикалық өмірін жан-жақты түсінуде,
ашуда, ... ... зор. ... ... ... ... ... тобын, 1824 құрастырылған «Материалы по
казахскому обычному ... и ... на них ... временного комитета»
[64, 64 б.] деп аталатын жинақ құрайды. Бұл құжаттардың жалпы мазмұнына зер
салсақ, сол кездегі ... ... ... ... соты мен билер
қызметінің ерекшеліктері, куәгерлер туралы, кісі ... ... ... т.б. ... ... талап қою, сот жүргізу туралы ережелер,
қағидалар жинақталған.
Қазақтың әдет-ғұрып құқығы туралы мазмұнды әрі қызықты ... жылы ... ... ... ... ... жинақты айтуға болады [64, 71 б.].
Бұл құжаттар жинағында негізінен қазақ ... ... ... – мүліктік қатынастарға, яғни жерге, малға меншіктің нысанына және
мұрагерлік құқығы ... ... ... әдет-ғұрып құқығы
материалдарының басты ерекшелігі – біріншіден, бұл ... ... ... мен ... өмір ... жақсы білетін адамдар арқылы
жинақталған ... ... ... рухани-құқықтық тұрмысының
әртүрлі жақтарын сипаттайды.
Халқымыздың әдет-ғұрып құқығы жөніндегі маңызды әрі ... ... ... ... шенеунік Д. Андренің, қазақ халқы өмірінің
білгірі, әрі шығыстанушы-ғалым В. ... ... ... ... ... ... ... [64, 117 б.]. Аталған
құқықтық метериалдар жинағы қазақтың әдет-ғұрып құқығын ... ... 128 ... мен ... ... мөрлері мен қолтаңбалары
арқылы рәсімделген. Бұл материалдар да объективті түрде, яғни ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтары – ... ... ... ... ... алым-салық туралы,
қазақ ауылының ішкі өмірінің ерекшелігі, халық ... ... ... ... ... жинақталған.
Қазақтың әдет-ғұрып құқығын салыстырмалы түрде зерттеп, бағамдауда,
қазақ хандықтарының ... ... қол ... ... процесі
аяқталғаннан кейінгі кезеңдегі қазақтардың қоғамдық және ... ... ... мүмкіндік беретін әдет-ғұрып құқығы жөніндегі
материалдарды Торғай облысының Әскери ... А.Ф. ... ... ... ... ... имевшие отчастии и ныне имеющие в Малой
киргизской орде силу Закона» [65, 65 б.]. Г. ... ... ... [66, 153 б.] атты ... де ... ... ... бұл аталған еңбектерде сол кездегі Орал Жетісу, облыстары
қазақтарының әдет-ғұрып ... ... ... беріліп, қазақтардың
Ресей империясының отарлық ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-құқықтық өмірінде болған өзгерістерді
бейнелейді.
Қарастырылып отырған тақырыптың қазіргі ... ... ... ... зер ... ... ... ғасырлар
ауқымындағы қазақ қоғамының қоғамдық-саяси дамуының барысына жан-жақты
талдау жасаған әйгілі зерттеуші, ... С.З. ... [26, 296, ... ... ... ... және теориялық тұрғыдан үлкен маңызы бар.
Құқықтану саласындағы ғылыми ... жаңа ... ... егеменді,
тәуелсіз ұлттық мемлекет идеясы ауқымында жаңаша серпін алып, сүрлеу жолға
түсті. Осыған байланысты қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... ... бағыт, бағдар пайда болып, яғни оны ... ... ... аспектісі ретінде өзектес етіп қарастыру бұл мәселенің
көкейтестілігін жаңа деңгейге көтерді.
Зерттеліп отырған ... ... ... ... ... ... деректер екенін де атап өтуге болады. Олардың
қатарына қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... сот жүргізу тәжірибесінің үлгілерін бейнелейтін
шежірелерді, нақты ... ... ... ... ... төл ... ... өзіндік бейне-белгісімен құқықтық кодекс ретінде
халықты ... ... дана сөз ... аузынан шыққан шешендік
сөздерді қосуға болады.
1.2  Қазақ мемлекетінің нығаю, өрлеу кезеңіндегі ішкі-сыртқы жағдайы,
саяси ахуалы және оның ... ... ... орны
Тарихи деректерге жүгінсек, XVI-XVII ғасыр қазақ халқының ұлт ретінде
қалыптасып, мемлекеттігіміздің саяси-әлеуметтік және ... ... ... ... сатысындағы ең бір күрделі әрі тарихи жауапты
кезең ... ... ... осы кезеңде қазақ халқы саяси тұрғыдан
бірауыздылыққа, біртұтастыққа, бірлікке қол жеткізіп, өз ... ... ... ... ... ... дербес төрт хандыққа –
Әбілқайыр хандығына, ... ... ... ... ... хандығына
қараған қазақ тайпалары енді біртұтас қазақ хандығының ортақ шаңырағында
бас ... ... ... ... мен ... бірікті,
яғни сол кездегі қазақ мемлекеті қазіргі Қазақстан аумағын түгелге жуық
қамтыды. Бұл бірігу ... ... ... ... ... ... ... негіздеді.
Аталған кезеңдегі қазақ мемлекетінің жер аумағының барынша кеңейіп, бір
орталықтан басқарылатын хандық ретінде, оның ... ... ... ... нығайып, беделді саяси бірлестікке айналғанын
сол дәуірдің белгілі жиһанкез-саяхатшысы Джон Ганвай былайша сипаттайды:
... ... ... ... деп ... жөн – Ж.Ә.) ... очень
обширные территории, граничащую с башкирскими татарами на севере, с ... и гор. ... на ... с ... и ... и
Аральским морем на юге и с рекой Яик на западе. Они делятся на три орды ... ... под ... ... ... хана» [49, 180 б.].
Қазақ халқы этникалық, ұлттық, мемлекеттік біртұтастыққа, дербестікке
қол жеткізгенімен, елдің ішкі, ... ... сол ... тән ... белең алып, күрделі кезеңді бастан ... Бұл ... ... және ... ... де ... жылы ... хан қайтыс болған соң оның орнына отырған Есім хан
қазақ тарихында «Еңсегей бойлы Ер ... ... ... ... болды. Оған бұл
атақ 1598 жылы ... ... ... ... ... жасаған жорықта
ерекше көзге түскені үшін берілген екен [67, 201 б.].
Есім хан – Шығай ханның ... ол ... ... Түркістан
қаласындағы хан ордасында туған. Хан тағына отырған Есімхан соң Бұхара
хандығымен ... ... Орта Азия ... ... ... орнатуға ұмтылды [68, 262 б.]. Ол ... ... бір ... ... мемлекет етіп құруды алдына мақсат етіп қойып, көп күш-жігер
жұмсады. Қазақтың әдет-ғұрып, ... бір ... ... ... «Есімханның ескі жолы» деп аталған заңдар ... ... Есім ... ... ... бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы
болған сепаратистік пиғылдағы кейбір сұлтандар ... ... ... ... ... (1598 ж.) ... хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның
немересі, Жалым ... ... ... ... еді. Ол ... тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып,
халықтан «бажы және хараж» ... ... [69, 316 ... осы ... ... ... ... бытыраңқылыққа ұшырап, екіге
бөлініп, оны Түркістан қаласын орталық еткен Есім хан, ... ... ... ... хан ... еді. ... ... соғыс қақтығыстары
болып, екі жақ та қырғыз, қарақалпақ, ... ... ... өздеріне
одақтас-жақтастар іздеуге ұмтылғаны жөнінде ... ... ... Юсуп ... бір ... ... борьба за Ташкент ... не ... ... но и ... и ... Так как ... и калмыков в минувшее время привыкли к непокорности, то теперь и
как ... они ... ... на окраинные районы охраняемого ... [70, 86 б.], – ... ... ... хан мен Тұрсын ханның арасындағы күрестің шиеленісуі нәтижесінде
1627 жылы Есім хан ... ... ... ... ... өз қол ... оның мемлекеттік дербестігін және тұтастығын сақтап қалды.
Есім ... ... ... ... ... ... ... қазақ мемлекетін біріктіру жолындағы қажырлы күрестері
халқымыздың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек ... ... ... ... ... түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін
байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста ... Есім ... ... ... ... оны ... жырмен оятады:
«Ей қатаған хан Тұрсын !
Кім арамды ант ұрсын,
Жазықсыз елді жылатып,
Жер тәңірісіп жатырсың.
Хан емессің қасқырсың,
Қара албасты басқырсың,
Алтын тақта ... ... ... ... ... ... ер Есім
Есігіңе келіп тұр.
Шашқалы тұр қанынды,
Кешікпей содан қатарсың !» – деп, жырға қосқанда Есім ... ... ... ... ... ... [71, 849 б.].
Есім хан қазақ елінің тұтастығын, бірлігін сақтап қалу ... ... ... ерен ерлігімен көзге түскен талантты қолбасшы ғана
емес, табанды, қажырлы саясаткер ретінде де ... ... Оның ... ... ... ... ... қазақ хандығының құрамына кірген, саяси
құрылымдары жағынан әркелкі, әлі де ... ... ... ... ... ... ұлыстар арасындағы сепаратистік
пиғылдағы ішкі саяси күрес-тартысты бәсеңдетіп, реттеуге ... ... ... ... ... ... реформаның негізгі мәні – қазақ елінің ... ... ... ұстап отырған Шыңғыс тұқымдары ... мен ... ... ... ... ... ... тайпалық ауқымдағы билер мен
ақсақалдардың басқару және билік құзіреттерін ... ... ... қадамы еді. Сонымен, Есім хан енгізген саяси өзгерістер
кезеңінен бастап, Шыңғыс тұқымдары тегінен шыққандардың саяси ... ... ... бір ... ... ... ауылдық, рулық,
тайпалық қауымдастықтары басшыларының билік ауқымы, ... ... ... ... ... өзіндік төңкеріс жасалып, ... ... ... ... аса ... Бұл жөнінде қазақ
халқының саяси-әлеуметтік өмірін жіті, тиянақты зерттеген
А.П. Рычков былай тұжырымдайды: ... «Правительство в тех ... по ... ... на ... ибо кто в ... роде ... и
авторитетнее, того и почитают. Но власти подлежащей не только старшины, ... ... над ... ... не ... ... тогда когда для добычи
ездят или защищаются от ... ... ... и ... ... по их приказом собираются и поступают...» [51, 183 б.].
Есім хан жүргізген реформаларға негізгі ... ... ... бір жүйеге түсіріліп, өзгертіліп, толықтырылған жинағы «Есім
ханның ескі жолы» деп аталып, онда ... ... ... ... ... ... ... мен құқытары қамтылған. ... ... ... ... ... жағынан бұл заңның
түбегейлі идеясы ... ... ... ... ... ... ... деректерге сүйенек, қазақ елінің осы кезеңдегі жоғарғы заң шығарушылық
билігі мәслихаттың құзырымен жүзеге асырылды. Оның ... ... ... ... ... мен тек ... ... ... ... ... ... жария түрде, халық бұқарасының
қатысуымен қаралатын, шешілетін маңызды мәселелерге ... куә бола ... ие бола ... ... ... деп те ... ... жылына бір рет, негізінен күзге қарай, қазақ халқының тарихи және
қасиетті орындары болып ... ... ... ... ... ... тұрған. Мәслихаттың күн тәртібіне тек осы органның
өкілеттік ... ... сол ... ... аса маңызды мәселелер –
соғыс ... ... ... хан ... ... мен суаттарды бөлу,
заңдар қабылдау секілді мән-маңызы жағынан өте ауқымды ... ... ... отырған. Бұл жөнінде қазақтар өмірінің білгір зерттеушісі
А. Левшин былай деп ... ... ... ... сам хан, ... и все ... и правители родов, собрались осенью в одно место, в ... для ... о ... ... [16, 370 б.]. ... XVII ... Есім хан жүргізген реформалар нәтижесінде хандар өкілеттігі
бірқатар шектеушілікке ... Атап ... ол ... ... ... бас ... ... судья ретіндегі маңызды биліктерді
иеленгенімен, ... ... ... ... шет елге ... ... ... жасағаны үшін өлім жазасына кесу сияқты ... ... ... ... ... ... құзырына өтіп, тек оның келісімімен
жүзеге асырылатын болды.
Ал осы кезеңдегі сұлтандар тобының ... ... ... ... олар іс ... ... басқару ісінен шеттетіле
бастады. Хан ... ... ... ... ... ... ... алдын-ала үміткер болу құқығынан айырылып, олар үшін тек қана
билер сотына тартуға болмайтын, мемлекет алдындағы ... ... ... ... ... ... тұрғыдағы (сословиялық)
артықшылықтары сақталып қалды. Бірақ, мұрагерлік жол сақталғанымен хан
сайланып ... ... Хан ... ... ... ... ... дәстүрінде хан өлгеннен кейін оның баласы хан тағына отыра
бермеген. Кейде ханның інісі немесе ... ... ... ... хан ... үрдісі дала демократиясының «жағына қарай сөйлеп,
жасына қарай отырады» қағидасына негізделіп, ашық түрде, жан-жақты ... ... ... отырған. Мәселен, хан орнына ұсынылған адам жайында
беделді сұлтандар, билер, ру басылары, ... және ... ... бірі ... сөйлеп, әрқайсысы өз пікірін айтып, тілегін білдіретін
болған. Кейде халық сенімін ... ... ... ... қалмаған,
мемлекетті құлдыратып жіберген ханның мал-мүлкін ту-талақай бөліп ... ... қуып та ... ... Мұндай «хан талау» 1530 жылдар
шамасында Тахир ханның басында болған. Халық одан безіп шығып, ханды ... ... ... сол ... ... хандығының құрамындағы қырғыз
елінде қалады.
Тарихи фактілерге сүйенсек, әйгілі тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулатидың
«Тарих-и-Рашиди» қолжазбасындағы ... ... ... ... қол астына қараған 1 миллион адамнан кейін 400 мыңдай адам ... он лек ... 2 лек ... ... ... [72, 222 ... хан қайтыс болғаннан кейін қазақ Ордасында хан тағы үшін ... ... ... өрши ... ... Есімнің орнына баласы Жәңгір
(1623-1652) хан тағына отырады. Оның билік құру қызметінің барлық кезеңі
ойрат-жоңғарлар шапқыншылығына ... беру ... ... ... ... хан басы үлкен, кеудесі кең, аласа адам ... ... ... ... оны ... ... деп атаған. Жәңгір хан болған ... ... ... ... кез еді. Олар ... ... ... жасап отырды. Жәңгір хан Бұхара хандығымен ... ... ... ... Шығыс Түркістандағы Жаркент хандығымен тату-
көршілік қатынас жасап, одақтастық байланыс орнату үшін екі рет ... бұл ... ... ханның балалары Тәуке, Абақ сұлтандар бастап
барды [73, 254 б.]. Жәңгір хан ... ... ... ... үшін,
қырғыздармен де одақтастық қарым-қатынас орнатуға ұмтылды. Оның мұндағы
мақсаты, олардың ... ... ... ... феодалдарының
шапқыншылығынан қорғану еді.
Бұл кезде ойрат жоңғарлары мен қазақ хандығы арасындағы қарулы ... ... ... ... ... XVII ... ... хандықтары
арасындағы қарулы қақтығыстың туындауына төмендегі жағдайлар себеп болған
деген ... ... тура ... ... көшпелі мал шаруашылығымен
айналысқан екі мемлекеттің де ... үшін кең ... ... ... ... ... болды; екіншіден, жоңғар билеушілері
Сырдария бойындағы сауда орталықтарын басып алғысы келді [67, 476 б.]. ... ... ... ... ... хан ... қазақтар мен
ойрат жоңғарлары арасында үш ірі шайқас – біріншісі 1635 ... ... ... ... ... – 1652 жылы ... 1635 ... шайқастың немен
тынғандығы туралы толық мәлімет жоқ, ... осы ... ... қолға түсіп,
көп ұзамай тұтқыннан қашып ... [67, 351 б.]. Ал 1643 ... ... ... жеңіп шықты. Оның жайы мынандай болды: 1643 жылдың
қысында Қонтайшы қазақ жерлеріне тағы да ... ... ... бұл ... ... Жетісудың едәуір бөлігін басып алып және ... 10 ... ... ... тұтқынға алғанын естіген Жәңгір
хан шағын қолмен (600 адам) Қонтайшыға аттанады. Бұл оқиға ... ... ... сипатталады: «Жәңгір хан өз ... бір ... төрт ... асып ... екі таудың арасындағы тар шатқалда ор
қазып, бекініс жасауға бұйырады. Ал өзі ... ... ... ... ... ... ор қазып алып, ерлікпен қорғанып жатқандарға
қарсы шабуыл жасады. Осы кезде Жәңгір жаудың ту ... лап ... ... ... ... ... соншалық, олар жақтан 10
мыңдай адам ... Ұрыс ... ... 20 мың ... ... ... Жалаңтөс батыр Жәңгірге көмекке келеді, Қонтайшы шегінуге
мәжбүр болады [67, 380 б.]. ... олар ... ... жоқ ... ... ... қайта құрып, Сібірдегі орыс қамалдарынан қару-
жарақ сатып алып, шешуші шайқасқа дайындалады. Бұл ... ... ... ... ... ... сату арқылы жоңғарларды барынша
күшейтіп, оларды қазақтарға ... ... ... ... мемлекеттік
негізін шайқалтуға, әлсіретуге, тіпті құлатуға ... ... ... қиын ... ... ... ... дайындықтан кейін Қонтайшы 1652
жылы қазақтарға ... ... Бұл ... қазақ жасақтары жеңілді» [67,
476 б.].
Жалпы айтқанда, Жәңгір хан билік құрған кезеңдегі қазақ мемлекетінің
ішкі саяси ... өте ... әрі ауыр деп ... ... ... осы кезде ақсүйек шонжарлардың арасында ... ... ... ... отырды. Беделді деген қазақ сұлтандары өздері билеген
ұлыстарды жеке-дара билеп, дербестенуге, бөлектенуге бой ұра ... ... ... ... ... олар ... ... Бірте-бірте үш жүздің әрқайсысында өз алдына жеке ... Бұл ... ... кіші хандар сөз жүзінде Қазақ Ордасының ұлы
ханына тәуелді болғанымен, іс жүзінде өз алдына дербес билік ... ... ... ... ... ... біріктіріп, сыртқы шапқыншылықтан
қорғануға кедергі болды, сонымен қатар ... түп ... ... ауыр ... ... ... ... кезеңдегі қазақ хандығы мен патшалық ... ... ... ... ... көлеңкесі басым тұстар көбірек
болғанын айтуымыз керек. Өйткені, XVI-ғасырдың соңғы ... ... бір ... ... ... ... ... көршілес жатқан халықтарға қатысты өзінің ... ... ... жүзеге асыра бастаған еді. Тарихи
деректерге сүйенсек, ... ... сол ... белгілі алпауыт көпестер
әулеті Строгоновтарға, казактар атаманы Ермаққа арқа сүйеп, оларға барлық
жағдай жасап, ... ... ... ... хан ... ... ... аттандырып, 1598 жылы оны біржолата құлатқаны белгілі.
Осыған дейін Сібірді қоныстанып, мекен ... ... ... ... шығып аман қалған, қазақ тайпаларының бірқатар бөлігі оңтүстікке
қарай үдере көшіп Есім ... қол ... ... еді. Сол ... ... мен ... ... өзара жақындасуы мен алғашқы
байланыстары жөнінде белгілі ... А. ... ... деп ... ... ... ... киргизских (казахских – Ж.Ә.) c русским
правительством ... в ... с ... ... ... ... хан
Сибирский был киргиз» [16, 156 б.].
Сібір хандығының құлауы ... ... екі ... ... ... жақындату арқылы, екі ел арасындағы ... ... және ... ... ... ... ... тигізді. XVII-ғасырда қазақ мемлекетінің тұрақты ресми әкімшілік
орталығы – Ел ... ... ... болып белгіленіп, ел билеуші Ұлы ... ... ... ... жаз шыға ... мемлекетімен жапсарлас жатқан
Арқа жаққа (Көкшетау) көшіп барып, қан жайлауда кең тыныстап, ... ... ... ... аң ... ... ... сейіл-серуенге шығатын
болған. Бұл кезде бір орталыққа бағынып, тұтастыққа қол ... ... ... жаңа ... келе ... ... мемлекеті оңтүстік
шығыстағы беделді ... ... ... ... ... болды. Сондай-ақ, шығысындағы пайда болған үлкен мемлекет Жоңғар
хандығы, оңтүстік батысында ... ... ... ... ... тыныштық бермей отырған қазақ хандары да орыстармен сыпайы
сауда-саттық жүргізуге мүдделі еді. Оқта-текте Мәскеуге ... ... ... қайтатын, бірақ орыс елшілерін әлі де ішке ... ... ... ... ... ... ... ұлан-байтақ даланы иемдену
сияқты түпкі арам ойы бар орыс патшаларының Қазақ Ордасының ішкі-сыртқы
жағдайын, ... ... ... ... қорғану қабілетін жете
білуге ұмтылған зымиян саясатының алғашқы қадамы ... ... ... ... пиғылдағы мақсаттарын іске асыру үшін, ең
алдымен қайткен күнде де хан төңірегіндегі адамдардың, ... хан ... ... тұтқын (заложник) ретінде қолға түсіруді көздеп, оны
іске асыру нәтижесінде Қазақ ... хан ... ... ... ... ... жерінде ұзақ уақыт ұстап тұрғанын тарихи деректер
растайды.
Сол кездегі қазақ мемлекетінің ... ... ... ... ауыр сын, ... үшін ... сабақ болған осы аталған
оқиғаға байланысты мына бір жайтты атап өту ... ... ... ... пиғылдағы мақсатпен іске асырған әділетсіз ... ... ... ... ... ... ... өз еркімен патшаға
қызмет етуге келді дегізіп, ... ... ... ... ... ... ... бетінде жариялауы еді. Мәселен, В.В.
Вельяминов-Зерновтің еңбегінде бұл ... ... ... деп ... ... Уразмухаммед выехал в Россию добровольно, что царь Федор
оказывал милость ко всем людям, и ... к нему ... цари и ... к нему ... ... ... ... и царевич Хивинскии…» [9,
96 б.]. Ал, негізінде шындықты айғақтайтын материалдарға ... ... ... ... ... еді.
Оразмұхаммед жас кезінде қазақтың ұлы хандарының бірі – ... ... ... ... ... ... жетік меңгерген, өз кезінің
асқан зор білімпазы, әйгілі ... ... ... ... (Қосымұлы)
тәлім-тәрбиесінде болған, талантты, болашағынан зор үміт ... бірі еді. Ол ... ... ... бұл ... былай дейді:
«Менің аталарым Оразмұхаммед сұлтанның ... ... ... ... ... болдым...» [74, 7 б.]. Сонымен, ... ... ... ... баласы жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар
екенін, жылма-жыл ерте көктемде, күзде Ертіс, ... ... ... ... құс салатынын, патшаның тапсырмасы бойынша жансыздары арқылы
біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері ... ... ... ... қаршыға
салып жүрген Оразмұхаммедті, Қадырғали бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса
тұтқынға алады да, аманат ретінде Мәскеуге ... Бұл 1588 жыл ... ... ... ... ... ... алынуы жөніндегі
қарама-қарсы фактілерді, яғни осы ... ... ... сай ... ... ... ... Мұндай деректердің бірінде, ... ... ... ... ... ... ... жасап,
алдап қонаққа шақырып, қолға ... одан ... ... ... ... П. ... еңбегінен мынандай деректі келтіруімізге
болады: «…Узнав, что царевич с ... ... из ... ... ... на
так называемый Княжеский Луг, он посылал ... их к себе в ... ... и были во время обеда схвачены русскими войсками. Вслед ... (6 ... 1588) их ... в Москву» [75, 101 б.].
Оразмұхаммедтің хан ордасының адамы екенін, Қадырғалидың шығыс тарихын,
мәдениетін жетік білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін ... ... ... ... ... ... жақсы қабылдайды, өз сарайының маңында
ұстайды. Оразмұхаммед патша сарайының ішінде болып ... ... ... ... ... патша тарапынан тікелей
шақырылып қатыстырылуы, Оразмұхаммедті шетелдің дипломатиялық өкілдіктеріне
қазақ ... ... ... ... оның ... ... ... Бұл оқиғаны сол кезеңге қатысты мынандай деректерден
байқауға болады: «…Уразмухаммед ... с ... ... ... ... ... в ... (1597 г.). В Большой гранатовой
Палате, при торжественном ... ... ... ... ... он назван царевичем казачьей орды» [9, 103 с.], – ... ... ... ... ... ... Оразмұхаммед 1590-91 жылдары
орыстардың Швецияға, Қырым хандығына қарсы жүргізген ... ... ... ... және оның хан тұқымы екенін ескерген ... ... 1592 жылы Ока ... ... мұсылмандар мекендейтін бұрынғы
Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді. Ал, 1600 жылы ... ... ... ... ... ... ханы ... Бұл жөнінде мұрағат (архив) ... ... ... ... ... себя (Бориса Годунова) на царство ... ... ... Орды ... посадить его на царстве
Касымовское и дать ему г. Касымова с волостями и ею ... ... [76, ... ... ... ... академиясының Азиялық мұражайында сақталып
келген, Оразмұхаммедтің өз аузынан айтылып, шағын күміс жәшікке ... ... оның ... тегі ... орыс ... аудармасындағы
қысқа шежіреден, ол жөнінде мынандай мағлұматтарды оқуға болады: «Орыс хан,
оның ұлы Құйыршық хан – одан ... хан, оның ұлы ... хан, - одан ... – оның ... ... хан – баласы Ондан сұлтан – оның үлы Оразмұхаммед
хан».
Сол ... ... ... ... ... ... ... [77, 30 б.] сұлтанның Қасымов хандығының тағына ие
болып, ресми ... ... ... өтуі ... түрде былайша
сипатталады. Оразмұхаммед біраз уақыт ... ... ... Федоровичтің
қасында болғаннан соң, қасындағы көптеген нөкерлерімен, қызметшілерімен,
тілмаштарымен, Борис ... ... және оның ... Қасымов
хандығының тағына отыруға қатысты рәсім шараларын өткізуге ... ... ... ... хандығына 1600 жылдың, көкек айының 28-
ші жұлдызында келіп жетеді. Осы ... ... оны хан ... ... ... ... ... қаласының еңбектеген
баласынан бастап, ... ... ... ... оның ішінде
қазақтардың, татарлардың, ... ... ... ... ... ... ... мұсылман дінінің өкілдері, молдалар, хафиздар, бектер,
мырзалар, ... ... ... ... бояр балалары тегіс мешітке
жиналып, алтын жалатқан ақ киіз жерге төселеді. Бас ... ... ... ... ... ... халықтың қошамет көрсетіп,
қолдауымен, алпамсадай төрт жігіт Оразмұхаммедті ақ түсті алтын жалатқан
кілемге отырғызып, төрт бұрышынан тік ... оны ... ... ... ... ... ... хан тағына жаңа отырған Оразмұхаммедтің
құрметіне ұлан-асыр той жасалып, сансыз мал ... ... ... ... ... ... ... бұл той-думан қатарынан үш-
төрт күнге созылды деп ... ... ... ... ... ... 28 ... толған екен.
Сол кездегі тарихи деректерге, ... ... ... ... ... ... ... Оразмұхаммед билік құрған
кезңдегі хан тағының басқару құрылымы былайша бейнеленеді:
Хан тағының оң қанаты немесе Сол жақ ... ... қолы сол ... ... бек ... ... бек
Жоғарыда көрсетілген хан тағының Оразмұхаммед қалыптастырған құрылымдық-
басқару, билік жүргізу ерекшелігіне жіті мән ... ... ... ... қол астына қарайтын қазақ тайпаларының ең беделді өкілдерін, билерін
кеңесші, ақылшы, тіпті әріптес есебінде бөле ... тең ... ... ... ... қатыстыру фактісінен біз оның ата-салтымызбен
бірге ... дала ... ... ... үрдісін
байқаймыз.
Қасымов хандығының Оразмұхаммед билік құрған ... ішкі ... бұл ... ... саяси сипатын қысқаша көрсетудегі негізгі
мақсатымыз – ең алдымен қарастырылып отырған кезеңдегі ... ... ... ... ... ... қатысты бар, нақты тарихи
деректер негізіндегі ... ... ... ... ... баға ... екіншіден, сол кездің өзінде-ақ күш-қуаты кемеліне келген ... ... ... өз ... туы астына бірігуіне жол
бермей, бөлшектеп, ... ... қоя ... ... ал да ... ... сұрқия саясаты қағидасының жүзеге асуының алғашқы қадамын көрсету
болса, үшіншіден, әр түрлі аймақта өмір ... ... ... сол кезеңдегі
қоғамдық-саяси құрылымындағы дәстүрлі, тарихи сабақтастықты, сәйкестікті
көрсетуді жөн көрдік.
Оразмұхаммедтің ... ... ... ... ... осы хандықтың
қоғамдық-саяси өмірінде зор роль атқарған, оның алғашқы ... ... ... өзі ... 4 уәзірлердің ішіндегі ең біліктісі,
білімдісі атанған, әйгілі оқымысты-ғалым, қазақ тіліндегі тұнғыш ...... ... ... Қалығали Жалайыри туралы да айтпай
кетуге болмайды.
Қадырғали ... ... ... ж.ж.) Сыр ... ... Ұлы жүз
тайпасының Тарақ таңбалы Жалайыр руынан ... ... ... ... болған хандарға қызмет ... ... ... ... ... ... ... ханның (1586-1598 ж.ж. билік құрған) немере
інісі – ... ... жас ... ... Ермактың Сібірге жасаған
жорықтарына байланысты ... ... ... ... ... ... ... Осы кезде оның ұстазы, ... ... ... ... ал Оразмұхаммед 1600 жылы Қасымов хандығының тағына отырғанда оның
төрт ... бірі ... ... атқарған. Ол өзі туралы былай деп жазады:
«Мен – дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ ... ... ... ... кітаптар оқыған адаммын» [78, 198 б.], – ... ... 1602 жылы ... ... ... ... жазып бітірген. Бұл еңбек
қазіргі ғылыми ортада «Джамиат-Тауарих» - «Жылнамалар жинағы» деген ... ... Қ. ... бұл ... ... қазақ тілінде
жазылған тұңғыш тарихи еңбек екені қазіргі кезде аян ... ... ... Ш. Уәлиханов бұл кітаптің аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп
сипаттаса, ал орыс ғалымдары Н.И. ... И.Н. ... В.В. ... ... оның бұл еңбегін жоғары бағалағанын айтуымыз керек. Сондай-
ақ Оразмұхаммед пен Қадырғали бастаған ... ... болу ... ... ... көне ... білгірі Мұқтар Мағауин
«Аласапыран» атты романында кең және көркем баяндаған.
Қадырғалидың еңбегіне аса ... баға ... ... ... ... ... ... Ол осы еңбекті қазақ жазба әдебиеті тілі тарихының
қайнар көзі ретінде есептеп, ... ... ... ... атты ... ... ... «Оразмұхаммедтің кітапханасында сақталған
кітаптардың ең бағалысының бірі – ... дос ... ... әрі ... ... тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалайыридың шығармасы. Оның
кітабы 1598 жылы ... ... ... аты ... ... ... бас-аяғы жоғалып кеткен... Кітапта ол Ресей ... ... зор ... ... ... оған зор ғылыми мән беріп, бұл қазақ
тілінің жақсы бір ... деп ... ... ... қазақ ғалымдарының күш салуы арқасында Қадырғалидың
еңбегі өз ... ... ... айналғанын айта кеткен жөн. Оның
еңбегі негізгі үш бөлімнен тұрады. 1. ... ... ... ... ... ад-диннің «Джамиат-Тауарих» аты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. ... ... ... ... ... тұқымдарының шежіресі. Бұларға
қосымша Алтынордалық ірі қайраткер Едіге батыр жайында дастан берілген.
Қадырғалидың бұл еңбекті жазудағы ... ... – өз ... ... ... ... ... Оразмұхаммедтің хан тағына лайықты
екенін дәлелдеу. Орыс ғалымы И.Н. ... ... ... тағы ... ...... Борис Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту
және мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғарғы мәртебелі ... ... ... көрсету үшін жазылды» деп тұжырымдайды [80, 43 б.].
Жалпы Қадырғали еңбегі қай ... қай ... қай ... шаһит
болғанын, жерлегенін көрсетуімен де құнды. Тәуекел ... ... ... деп атаған. ... ... ... ... он үш ... ... ... айтады. Қорыта айтсақ, Шығыс
жылнамашыларының, әсіресе Рашид ад-диннің, Әбілғазының, Мұхаммед ... ... ... тағы ... ... ... ... сараптағанда байқайтынымыз, ағайын-туғандар бақ-дәулет, атақ-даңқ
үшін қаншама ғасырлар бойы өзара қырғын ... ... көз ... ... Бұл ащы ... Ал ... ... ұрпақ сабақ алып, өсіп-өркендеуі
керек. Ол үшін ... жиі көз ... ... ... Қадырғали бидің
еңбегі – бұл салада айрықша көзге түсетін інжу-маржан. Бір ғалымдар ... ... «би» деп ... ... ... қай ... мақтан тұтсақ
та орынды, өйткені оның ... мұра етіп ... ... ... ... алдындағы тарихи-әлеуметтік жағдайларға байланысты аса
бағалы мәліметтер береді.
Қарастырылып отырған XVII ғасыр ауқымындағы қазақ мемлекетінің ішкі
саяси ... зер ... ... оның бірнеше деңгейден тұратынын
байқаймыз. Жалпы, ... ... ішкі ... ... ... де дала ... бейімделіп жасалғаны бетке ұрып тұрады. Осы
мәселе тұрғысындағы деректерге, зерттеу ... ... ... бірқатар ғалымдар қазақ мемлекетінің негізі жеті сатыдан тұратынын
дәйектейді [81, 32-33 бб.].
Бірінші саты – ауыл. Ол қазақ ұлтының ең ... ... ... ... ең ... он-он бес от басынан құралады. Әр ... ... ... басы деп ... Ауылбасы әдетте өмір көрген, саяси беделге ие болған
кісі болуы шарт. Едәуір дәрежедегі ауқатты адам. Оның ... ... ... ... ... маусымдық көшіп-қону ... адам мен ... ... дұрыс пайдалану, туындаған дау-дамайды әділ
шешіп отыру, салықты ... ... ... ... келген жарлықты
орындауды іске асыру. Осының бәрін ол халықпен ... ... ... саты – Ата аймақ. Жеті атадан қосылатын бірнеше ауылдан құралады.
Мұның басшы адамын ақсақал деп атайды. Ақсақал өте ... ... ... ... ол ... ... ... кісі болуы керек. Үшінші саты – ру.
Ру он үш-он бес аймақтан ... ... ... деп ... ... ... Арыс. Ол бірнеше рулардан құралады. Оның басшысы би болған. Бесінші саты
– Ұлыс. Ол ... ... ... Ұлыстың билеушісі – сұлтан. ... – жүз. Жүз ... ... ... ... хан ... ... саты
– хандық яғни мемлекет. Ол үш жүзден тұрады. Хандықтың ең үлкен әміршісі –
Ұлы хан, яғни ... ханы ... ... ... қоғамының саяси жүйесі
құрылымының ең жоғарғы деңгейі мемлекеттің өзі болып саналды. ... ... ... ... ... ... сатыдан төменгі сатылық ретімен түзіліп, осы тәртіппен бір-бірімен
тығыз байланыста, әрі тәуелділік сипатта ... ... ... ... ... көшпелі қауымдық ұжымдар болып есептеледі.
Олардың ... ... ... ... сатыға дейінгі тәуелділік,
бағыныштылық ерекшеліктері мынандай ... ... ... 1. ... ... анықтаған кезде.
2. Әскери (соғыс) олжаны бөлісу кезінде. 3. Үй-ішіндегі қонақтарды лайықты
орындарына ... ... ... 4. Той-думанды ашып, бастау кезінде.
5. Асты, дәмді таратып, ұсыну кезінде. Ал, әр ауыл, ру, тайпа, қауымдастығы
мүшелерінің ... мен ... ... ... ... ... ... 1. Әр қауым мүшесі жеті атасына дейінгі
шежіресін білуге міндетті. 2. Әр ... ... ... ... ... ... ұстап қозғалып, ортақ көші-қон аумағын ... Бұл ... ... көшіп-қону үрдісіне байланысты, әсіресе жаз
уақытысында, көшпелі қоғамдық шаруашылық жүз ... ... ... ... қыс айларына он-он бес шағын қауымдық ... ... 3. ... қауым мүшесі салт-дәстүр әдет-ғұрып құқығы
қағидаларында көрсетілген негіздерге ... ... ... ... ... қолында бар барлық қару-құралымен қорғауға, қажетті
жағдайларда «қанды кек» ... ... ... 4. ... ... өте қажетті немесе төтенше жағдайлар қалыптасқан кезде, яғни мал
жұтқа ұшырағанда, құн, айып, қалыңмал төлейтін ... ... ... ... ... ... ... беріп, қолдау көрсетуге
міндетті. 5. Әр рулық-тайпалық қауымдыстықтың өз ... ... ... ... ... Сонымен қатар қазақ хандығының саяси-
әлеуметтік ... ... ... ... бірлестіктердің
ерекше белгілері-таңбалары мен әскери ұрандары белгіленіп, бекітілді. Соғыс
жағдайында әр тайпалық, рулық ... өз ... ... ... ... оларды талай ұрыстарда шыныққан, ... ... ... отырды.
Сонымен, қарастырылып отырған кезеңдегі дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-
әлеуметтік құрылымындағы басқару, ... ... ... екі тараптан
тұрды. Бұл қатарлас, параллельді екі биліктін бірі – ру, ... ... ... ...... ... ақсүйектік
(аристократиялық) билігіне арқа сүйеді. Бірінші билік жүйесі халықтық ... ... ... ... ... оның өз ... шыққан ақылды,
шешен, парасатты, көсем адамдардың беделіне негізделіп ... ... ... Бұл ... ... ... ... жаңа толқын, жаңа лектегі
беделді адамдарымен ... ... ... Бұл ... ... ... тегіне қарап бағаланбады, жеке тұлғаның бедел-біліктілігімен,
парасатымен, тәжірибесімен ... Бұл ... ... ... ретінде
ақсақалдар мен билер ерекше роль атқарды. Ал, ақсүйектік негіздегі билік
жүйесі қарапайым халық өкілдері ... оған ... ... ... ... ... Бұл – ... әулеттері арасында мұрагерлікпен
берілетін төре-сұлтандардың билігі болды.
Сөйтіп XVII-XVIII ғасырдың ауқымында ... ... ... ... ... беделге негізделген – жүздердің, тайпалардың,
рулардың, әскери-саяси бірлестіктердің, топтардың жеке билеушілері ... күш ... ел ... ... ... шешуде басты роль
атқарды. Нәтижесінде қазақ хандығы ... ... ... ... күрделі ішкі құрылымы бар, оның ... ... ... ... кең ... ... ... саяси құрылымға негізделген деп бағалауға болады.
Осы кезеңдегі қазақ мемлекетінің экономикалық, ... ... ... ... ... ... қалалар мен егіншілік аймақтары ерекше
орын алды. Көшпелі қауымдастықпен салыстырғанда бұл ... ... ... ... қол ... ... ... дербестікке ие бола
алмады. Оларды басқару үшін хан өз тарапынан сұлтан-хакимдерді ... ... ...... жиналған алым-салық түгелімен мемлекет
қазынасын толықтырып отырды. Айта кететін бір жәйт, іс ... ... ... ... ... ... мемлекетінің саяси жүйесіндегі
беріктік, тұрақтылық, ... ... ... ... өмір ... мен ... ... ететін ең басты факторлардың
бірі – күшті орталықтандырылған биліктің болуымен сипатталады. Сондықтан
Сырдария ... ... ... ... ... ... ... роль атқарып, осы үрдісті жүргізуге мемлекеттің барлық аймағында
мұрындық болды.
Бірақ та, қазақ мемлекетінің XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... барынша шиеленісуі, қазақ қоғамының ... ... ауыр ... ... ... XVIII ... ауқымында бұл
жүйені түпкілікті ... ... ... ... ... ... ... жоғалтуға әкеліп соқтырды.
Дегенмен, қоғамдық-саяси ұйымдастырудың, құрылымының өте күрделі «тар ... ... ... ... жүріп өткен қазақ хандығы XVII ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасты.
Сонымен қатар осы кезеңдегі қазақ ... ... нық ... ... дәстүрлі негізде, әрі сабақтастықта дамыған ... ... ... ... бастауларының да зор ықпалы
болғандығын атап өтуге болады. Қарастырылып ... ... ... ... ... ... ең алдымен табиғи климаттық
жағдайларға тікелей байланысты болды. Оның басты негізі-кез келген ... ... өмір ... ... ерекше жағдайына бейімделу талабымен
сипатталады. Мәселен, қазақ ... ... ... ... тау қыраттары сияқты географиялық сипаттағы себептер оның
бүкіл шаруашылық өмірінің әр ... өз ... ... отырды.
Сондықтан ғасырлар бойы көшпелі өмір салтына қатысты қалыптасқан ... ... кең ... ... қозғалып көшіп-қонуына жағдай
жасады. Осы тұрғыдан қазақ тарихы мен өмірінің білгірі Ш. Уәлиханов ... ...... ... келе жатқан дағдысы малға деген қамқорлық
болды, біз өз өмірімізді мал жағдайымен ... ... ... ... ... қыс-қыстауы, жаз-жайлауы болған емес, егер бір ... ... ... ... ... ... ... қолайлы аймаққа
қоныс аудара берген» [82, 325 б.].
Кіші жүз қазақтары жаз кезінде Орынбор маңына, Мұғаджар ... ... ... ... ... Сыр бойында, Борсық, Қарақұмда өткізді, Орта
жүз қазақтары бір жазда Семей маңынан Троицкіге дейінгі аралықты ... Ұлы жүз ... жаз ... ... ... атырабына шашырай
орналасса, қыс айларында Шу, Іле ... ... ... ... ... ... отырықшылықтың алғашқы элементі Тәуке хан билік
құрған тұста Түркістан аймағында қалыптасты.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... көшуі
мәжбүрлі жағдай – патша ... ... ... өз пайдасына
тартып алған отаршылдық саясатынан да ... ... ... ... ... ... ... көшіп-қонатын аумақ барынша тарылып,
малдың азаюына әкеліп соқтырып, бұрынғы көшпенділер отырықшылық өмірге
ауысуға мәжбүр ... ... осы ... ... халқының материалдық
өндірісінің негізгі түрі – ... мал ... ... ... ... егіншіліктің мән-маңызы қандай жоғары ... үшін ... пен ... негізгі қайнар көзі мал
шаруашылығы болды. Барлық өмір-салт, ... ... ... ... ... ... көшіп-қону іс-қимылымен, ... ... ... ... ... Әрбір қазақ үшін көші-қон
әрекеті кең далада «ұшарын жел ... ... сай ... ... ... ... ... қоғамның басты байлығы мал үшін жанға жайлы,
қауіпсіз жазғы жайылымдық пен қыстау ... ... табу ... мақсат болды.
Әсіресе, мал ... ... ... үшін өте ... ... ... ... өмірдің қатаң талаптарына сай келетін
ыңғайлы жер аймақтары қарастырылды. ... ... ... үшін желден,
бораннан ықтасын, қар көшкіні жүрмейтін орман-тоғай, қамыс жағалары,
өзеннің үстірт ... тау ... ... ... ... жазғы тұрағы
үшін шыбын-шіркей, әртүрлі насекомдар болмайтын, қоңыр жай, шөбі ... мол ... ... ашық ... ... таза тау ... ... ие болды.
Жалпы алғанда, XVII ғасырдың соңына дейін ... ... ... – Ж.Ә.) ... белгілі бір жайылымдық
жерлерді меншіктеп иемденуге, пайдалануға байланысты шекаралық ... ... ... ... қатысы басқа да кедергілер болмады.
Тәуке хан билік құрған кезден бастап, «Жеті Жарғы» ... ... ... ... ... ... көші-қонының жаңа принципі анықталып,
нәтижесінде әрбір ... ... ... ... жаздық, қыстық
жайылымдық аймақтарда ғана қозғалып, ... ... ... ... ... көші-қон дәстүрін, тәртібін сипаттайтын қолда бар
деректерге жүгінсек, былай деп сыр ... ... ... ... ... жегілген арбаларда көшіп-қонады, көш кезінде арбалар шұбыра
жүреді; бұл арбалардың көптігі сонша, ... ... ... ... ... ... шақырымға дейін созылады. Қазақтар өте бай,
кедейлерінің өзінде ... мың қой, ... және ... бар. ... бай болса, соншалықты ержүрек, батыл ұрыста біреуі он адаммен
шайқасады не жеңеді, не мерт болады. ... ... ... ... ... созылып жатыр, көшіп-қону екі айдан аса уақытқа жалғасады.
Жол бойы олар жабайы аңдарды ... ... ... ... ... ... Сырдарияда орналасқан; қыстаулар өзенді бойлай жайғасады
және аралығы 30-40 шақырымға дейін созылады [51, 70 ... мал ... ... ... жыл бойы төрт ... ... яғни қыс айын – ... жазын – жайлауда, көктем
уақытын – көктеуде, күзді – күздеуде өткізді. Аталған ... ... ... ... ... қазақтардың өндірістік процесінің
нысанына кірді. Әрбір көшу үрдісі жылдық көші-қон айналымының бір сатысы
ретінде есептелді. ... ... бір ... жаз бойы ... ... дағдыланған бірнеше немесе көптеген қауымдардың ортақ пайдалануында
болды. Көктемдегі және ... ... ... ... ... ... ... арасында бөлінді. Ал қыстық жайылымдар ... ... ... бұл жайылымдар бір үлкен ... ... ... ... ... жеке ... ... Мұндай ауыл-
қыстақтардың мұрагерлік иелік жолымен басқа бір тұлғаға ... ... ... ... өту ... ие ... ... дәстүрлі мал шаруашылығында көп жылғы ... ... ... ауыстырып тұрудың тиімді жолдары мен
тәртібіне мал бағудың ... ... мән ... ... ... ... ... қоғамындағы көші-қон сипатына байланысты оның
негізгі төрт типін атап ... ... ... көшу, радиустық көшу,
тіктеп көшу (вертикальный – Ж.Ә.), кеңдікпен көшу. Қазақ сахарасындағы көші-
қон қозғалысының басым түрі меридиандық, яғни ... ... ... көшу ... ... ... ... аймағында қазақтардың қыстауы
Маңғыстау, Үстірт атырабында орналасқандықтан, олар жаз ... ... ... Ембі, Қобда өзендерінің сағаларына қарай жылжыды, ал Каспий
теңізінің ... ... ... көшу ...... Шу, ... ... аңғарын, Балқаш көлінің қамысты жағалауларын қамтыды.
Қазақстанның Шығыс, Оңтүстік Шығыстағы таулы аймақтарындағы көші-қон
қозғалысы тіктеп көшу жүйесі негізінде іске ... ... ... ... биік ... ... қыстау жайылымдықтары тау етектерінде
орналасты. Жоғарыда аталған қазақтардың көшіп-қону ауқымы ... ... ... ... ... оның ... мен ... болды. Сонымен қатар, XVIII ғасырдың ауқымында қазақ даласының
әр аймағында таза көшпелі, ... ... ... нысандағы
шаруашылық ұжымдары пайда бола бастады. Қазақ сахарасының таза көшіп-қонуға
аймағына 54 және 74 ... ... ... ... пен 44 және 50 ... ... жатқызылды. Басқаша айтқанда, Қазақстан
территориясының басым ... ... таза ... зонасына қамтылды, бұл
аймақтарда жыл бойы көшіп-қону үрдісі қалыптасты.
Қарастырылып отырған кезеңдегі қазақ қоғамының ... ... ... ішкі ... ... жүйелі, жоспарлы түрде
жүргізілген көші-қон үрдісінің соншалықты маңызы ... ... ... ... ... бастауы болып табылатын көшпелі
мал шаруашылығының дамуына, өсіп-өркендеуіне сыртқы ... зор ... ... де атап өтуіміз керек. Осы тұрғыдан
қазақтың шаруашылық өмірінде малға да, ... да ... сын ... ... ... ... жаппай індетке ұшырауы, барымта сияқты құбылыстар
көшпелі шаруашылыққа ойран салып, үлкен зардабын ... ... ... ... ... деп атап ... табиғат құбылысы «жұт» төрт түлік
малдың жаппай қырылуына себепкер болып, орны толмас ... ... ... күрт ... әкеп соқтырды. Орта-азиялық көшпенділердің
(қазақтардың да – Ж.Ә.) жыл ... ... ... мұндай ауыр жылдар әрбір
он екі жыл ... ... ... ... сондықтан көшпенділер мұндай
апаттардың алдын-алуға тырысып, мүмкіндіктерінше қам-қарекет жасап ... жұт ... ... не ... ... жаңбырдың, одан кейінгі
түскен қалың қардың әсерінен жайылымдықтың көк тайғақ мұзға ... ... мен аузы ... ... оны ... мүмкіндігінен айыратын жағдайда
басталады. Осындай қысыл-таяң жағдайларда қазақтар мал табындарын құтқару
үшін, малға ... ... ... ... алыс қоныстарды таңдап,
ұзақ көшіп-қонуға мәжбүр болған. Бұл жөнінде архивтік құжаттарда: ... одан ... көк ... ... әр ... ... ... ол бір
немесе бірнеше жайылымдық ... ... ... ... негізгі
себебі болып табылатын көктайғақтың бүкіл мал ... ... ... ... ... ... сәттерде қазақтар, әдетте мал-жанды сақтап
қалу үшін мұз құрсаған аймақтан үдере көше отырып, малға жайлы ... ... ... ... ... қозғалған деп сипатталады [83, 24 б.].
Сонымен дәстүрлі қоғамдағы қазақтың ... ... ... ... ... яғни ... ... тағдыры ең алдымен
табиғаттың климаттық ... ... ... ... бұл ... ... дайындаумен айналыспағандықтан төрт түлік малдың болашақ жай-
күйі климаттық жағдайлармен де байланысты ... Кіші жүз, Орта ... ... ... қол ... өту ... ... басталған
әкімшілік-аумақтық реформалардың нәтижесінде, яғни қазақ жерлерін
болыстықтарға ... ... беру ... ... тартып алу
барысында осыған дейін қалыптасқан көші-қон жүйесінің ... ... ... ... кең ... көше қозғалып, маневр жасауына
мүмкіндік бермеді. Бұның ... ... ... ... ... ... өзгерістер алып келді. Атап айтқанда,
қазақтардың әртүрлі рулары аралас-құраластықта болып, бірге көшуге ... ... ... ... ... ... ... тығырықтан шығудың бірден-бір жолы мал азығын (пішен) дайындауға
бет бұру болды. Қазақ өмірін зерттеген патша шенеунігі ... ... осы ... пікірін мәтінін өзгертпей берсек, ол былай деп
жазды: «Киргиз, владелец нескольких юрт, ... ... ... в ... ... его ... способная для прокормления большого количества
скота, стала неудобной для того количества, которое у него ...... ... он нам, - у меня так мало ... что я в состоянии
обеспечить себя от случайностей, накашивая с ... ... ... ... [84, 408 ... қазақтардың пішен дайындауға бет бұруы белгілі бір деңгейде
көшпелі шаруашылыққа ... ... ... ... қолайсыз
жағдайларына кедергі жасауға мүмкіндік берді. Қазақтардың біртіндеп
жартылай ... өмір ... ... ... ... егіншілікпен
айналысуы, шекаралық шептегі орыс ... ... ... ... ... ... қойылуы кейбір төрт түлік малдың жеке түріне-атап
айтқанда мүйізді ірі қараға сұранысты ... Ең ... ірі қара ... ... ... ... ... болса, екіншіден, оны өсірудің
тиімділігі базар ... ет ... ... болатын еді, үшіншіден,
табындағы мүйізді ірі қара құрамының көбеюі ... ... ... ... ... ... ... тебіндеп жайылуға икемсіз
болғандықтан ірі қара ... аз ... ... ... жем-шөп
дайындауға көшуге байланысты оған қатысты ... де ... ... ... мына бір ... ... ... осыған дейін «малдың жаманы
сиыр» деп есептесе, енді ... пұл ... деп ... болды.
Осы кезеңде Орта Азия хандықтарына өтетін сауда-керуен жолдарының жан-
жақты кеңейіп, өсуіне байланысты қазақтар үшін негізгі көлік ... ... ... түйе ... да ... арта түсті. Шекаралық шептерде
көшіп-қонып жүретін Кіші жүздің шекті, шөмекей, жағалбайлы және ... түйе ... орыс ... тек ... ... ғана ұсынып қоймай,
олардың кейбіреулері керуен басы ретінде де ... ... ... ... қомақты табыс та әкелетін болды. Осы ... ... ... «Бұхара мен Хиуаға жеткізілген товарлардың бір жолға төлемі үшін
жағдайға байланысты керуеннің әр түйе басына 35, 50-100 ... ... ... ... ... ... [85, 139 б.].
Дегенмен, дәстүрлі қазақ қоғамындағы ата кәсіптің басты басым саласы –
жылқы және қой шаруашылығы болып қала ... Бұл ... Орта ... ... жіті ... А.Н. ... ... в экономическом быту
киргиза играет самую важную роль. Этот скот весьма ценится как русскими,
так и среднеазиатскими ... деп ... ... [86, 7 б.]. ... ... климаттық жағдайларға төзімді әрі ... ... ... қойлар өсірді. Өйткені, төрт түліктің бұл түрі көшпенділер өміріне
ең қажетті киім-кешек, азық-түлік ... ... және ... бірлігі
ретінде, барлық далалық сауданың негізгі тауары болып есептеледі. Қазақтың
ірі қойлары 2 пудқа ... ет (1 пуд – 16 келі – Ж.Ә.), 1,5 пуд май және ... жүн ... ... Қойдың сүтінен құрт, ірімшік, сүзбе айран, сары
май алды. Қой ең бағалы ... – жүн, ... ... ... ... ... қой ... өмірдегі, тұрмыстағы рөлін, маңызын жоғары бағалай
отырып, оны «Мал ... қой өсір ... оның ... ... ... көшпелі шаруашылық өмірінде жылқы өсіру кәсібі де аса
маңызды орын ... ... ... ... ... ерекшеленіп, жыл бойы тебіндік жайылым жағдайында бағылды.
Оның сүтінен емдік қасиеті бар – ... ... ... үшін ... ... ең маңызды көлік құралы болды. Далалық ... ... асыл ... ... жылқылары 10-15 сағат бойы үздіксіз суыт
жүре отырып, 100-150 ... ... ... ... еркін жүріп өтетін
болған.
Қарастырылып отырған кезеңде қазақтарда егіншілік кәсібі қосалқы роль
атқарды, тарихи деректерге ... ... ... ... ... ... ... өзендері бойында, Орталық Қазақстанның жеке
аймақтарында ежелден қалыптасқан ... ... ... ... Ал А.И. ... ... Қазақстанда да канал ... тым ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ руларының кедейленген әлеуметтік тобы – «жатақ» – егіншілер
айналысты. Қазақтардың егіншілік кәсібінде ең кең ... ... ... ... ... роль ... Оның ... мәнісі өзенді немесе таудан
ағатын бұлақты егіндіктің жоғарғы тұсынан бөгет арқылы бекітіп одан негізгі
арық – ... ... ... ... арқылы су жеке бөліктерге – тіліктерге
түсу ... ... жеке ... суарылатын болды. Бірқатар
зерттеушілер қазақтардың қолданған егістік суару желісін үлкен өнер ... ... ... Нұра сияқты арнасы терең өзендердің ... ... ... егістікті суландыру суды жер бетіне шығару арқылы
жүргізілді. Қазақтардағы егістікті суландырудың ең қарапайым әдісі үш ... ... ... қалқаншалар арқылы жылғаның ... ... іске ... ... ... ... ... Қорғалжын,
Шөптікөл далалық өзендерде қолданылды. Осы кезеңде Орта Азия және қазақ
егіншілерінің ... ... ... суды ... ... бірі – ... кеңінен қолданылды. Шығыр – ... жегу ... ... шығырды айналдыра, суды көсіп алу әдісімен ... ... ... ... ... суландыру жөнінде бізге дейін
жеткен көптеген ... ... оның ... ... халық аузында
мынандай ән де қалған.
Шығырдың түп атасы әлі шынар
Шынарға, сиынбасаң шығыр сынар
Шынарға әлі менен көп сиынсаң
Қашанда егін ... ... ... ... ... егіншілері жерді суландырудың қол-қауға, апта
сияқты қарапайым әдістерін де ... ... ... ұзын сырыққа
шелекті байлау арқылы шығарса, сырықтың ұшына бекітілген арнайы ыдыс, ... ... суды ... алып ... құюға негізделді. Кейбір
зерттеушілердің айтуынша қазақтар егістікті ... ... мол өнім ... ... Қазақ егіншілері егістікті жасанды
түрде суландырудың тетігін біршама жетілдіргенімен, егіншілік кәсіптің өзі
қарапайым сипатта ... Әлі де ... ... ... ... төменгі
деңгейде болды, яғни олардың ... ... ағаш ... және темір
кетпенмен өңдеді. Бұл жөнінде Г. Шахматов былай деп ... … что ... ... ... ... без сошников, нападобие русской, другие
железными лопатами» [87, 42 б.]. Орыс ... ... ... ... бөлігі олардан темір соқалар сатып алып, соның көмегімен
жерлерін өңдеді.
Қазақтар ежелден аңшылық кәсіппен де айналысты, әсіресе ... ... ... табысты болды. Одан алынған терілер жеке ... ... ... түсіп отырды. Орыс көпестері ... ... ... ... ... сияқты аңдардың терілері басым
болды. Басқа кәсіптердің ішінде қазақтар балық аулаумен де айналысты. Бұл
кәсіппен ... ... ... ...... мен ... ... арнайы жасалған ау арқылы ұстады. Сырдария сияқты үлкен
өзендерде балық сүзгіш арқылы ... ... ... ... тек ... ... базарға шығарылмады. Қазақтардың шаруашылығында
әр түрлі қол өнер кәсібі де ерекше орын алды. Атап ... тері ... бояу ... ... ... ою ... темірді, жүнді қайта өңдеу
ерекше ... ... ... өмір-салты киіз үйдің қабырғаларын,
шаңырақтарын, ... да ... ... ... ... өмірге әкелді. Ондай керегеші-шебер ауыл ішінде тұрып, ... ... ... Ұсталық өнердің де ерекше құрмет, беделі болды.
Қазақтар мысты қорытып, темірді ... ... үй ... ... әртүрлі
заттар, құралдар – орақ, шалғы, соқаның ұшын дайындады. Күмістен әр ... ... ... ... әйелдері үлкен шеберлікпен үй кәсіптерімен
айналысып, киіз басу, алаша, кілем тоқу өнерімен ... ... ... киіз ... тон, аяқ киім ... ... ... айтсақ, кең қолданысқа түсіп, пайдаланылатын тұрмыс заттарының
басым көпшілігін қазақтардың ... ... ... ... ... ең ... қазақтардың өздерінің ішкі қажеттілігін қанағаттандыруға
бағытталды. Жекелеген қолөнер ... ... өте ... ... ... Бұл жөнінде белгілі шығыстанушы, қазақ тұрмысын
жете зерттеген В.В. Григорьев былай деп ... ... ... кузнечное, токарное и другие находится у кочевников на той же
еще высшей степени, на какой ... их ... в ... ... [88, 62 ... ... кезеңде қазақ мемлекетінің ірі қалаларында сауда-
саттық және ақша айналымы да едәуір деңгейде дамыды деп ... ... Оған ... Оңтүстік Қазақстандағы Сауран, Созақ, Сығанақ, Отырар,
Сайрам, Түркістан қалалары Қазақ хандығы мен Шейбани әулеті арасындағы ... ... ... ... ... еді. Ноғай одағының ыдырауына
байланысты Жайық өзені бойындағы Сарайшық қаласы да ... ... ... 1598-жылы қазақтың атақты хандарының бірі Есімнің Бұхара
хандығымен жасасқан бітім-шарты бойынша: «Ташкент ... ... ... жүз жыл ... ... ... билігінде болды [67, 201 б.]. Бұлардың
ішінде Түркістан қаласы Қазақ хандығының ... ... ... ... ... қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесі жанында Ақ сарайда
отырып ел биледі. «Түркістан қаласы қазақ ... ... ... Ақ ... екі жүз жылдан астам уақыт (XVI-XVIII ғасырлар) хан ... ... [67, 643 ... ... ... ... ішкі өлкелерімен Батыс елдеріне баратын
«Ұлы жібек» жолының сауда керуені магистралы үстіне орналасқан ірі ... ... ... еді. Олар ... ... ... даму тұсында
Қытайдан, Мавренахрдан және орыс мемлекетінен келетін керуен саудаларының
түйілісетін тораптары болды. ... ... ... ... ... ... ... мақта, мата, тағы басқа қолөнер бұйымдары керек
болды. Қазақтың рубасы – шонжарлары да сауда керуендері ... ... ... ... ... алтын-күміс сияқты асыл заттарға да
мүдделілік ... Қала ... мен ... ... ... жүн, тері және жүннен тоқылған текемет, әр түрлі ... ... ... ... ... елге ... ... егіске қажетті көліктерді
сатып алып отыруды қажет етті. ... ... ... ... ... ... жауыр болған және ауруға шалдыққан жарамсыз
көліктерін көшпелі малшылардан толықтап отыруға мәжбүр болды. Жаугершілік
заманының ... ... қару ... ... өмірде ер-азамат серігі
болып есептелетін сауыт-сайман, жау-жарақтарының бір ... де ... ... ... ... ... әртүрлі кәсіп арасындағы қыруар
тұрмысқа қажетті шаралар қалалардың тұрақты базарларындағы сауда ... ... ... ... ... ... ақша ... да
жарыққа шықты және дамыды.
XVII-XVIII-ғасырларда Оңтүстік Қазақстандағы Түркістан, Сығанақ, Отырар
т.б. қалаларда ... ... ... ... ... және ... қалалар мен аталған қалалардың арасында сауда
қарқынды жүріп жатты, бұл қалалар өз маңындағы ... ... ... ... ... ... болды. Әр кезеңде
жүргізілген археологиялық зерттеулер ... бұл ... ... астық
қамбалары, ұн және басқа да ... ... ... ... Міне бұл ... қала ... бір бөлігінің астық
саудасымен шұғылданғанын көрсетеді [68, 320 ... ... тағы ... ... ... ... теңгелер мен мыс
жармақтар бұл қалаларда ақша айналымының болғандығының айғағы. Бұл ... ... ... ... ... ... астанасы
болған Түркістан қаласында шыққан. XVII ғасырдың ... ... ... оны астана еткен қазақ ханы Тұрсынмұхамед хан өз ... ақша ... ... ... ... жазу ... аң, құс, балық сияқты
жануарлардың бейнесі безерленген және қазақ тайпаларының таңбасы түсірілген
[89, 23 ... ... бір ... ... ... ... ... елдерден
келген, тағы бір бөлігі Мавренахрды билеген Әмір Темір әулеті мен Шейбани
әулетінен шыққан хандардың ... ... ... Сонымен, Түркістан,
Отырар тағы басқа жерлерден ... ... ... осы ... қазақ
мемлекеті тұсында сауда-саттық өркендеп, ақша айналымының дамығандығынан
бізді хабардар етеді.
Қарастырылып отырған кезеңдегі қазақ мемлекетінің тұсында ... ... ... тұратын болған. Түркістан сияқты астана қалаларды билеген
хан, сұлтандар мен ... ... және ... ... ... ... да ... олар саудагерлік кәсібімен айналысты.
Тек елдің ішінде ғана емес, шет елдерге ... ... ... ... де ... ... ... Түркістан қаласын суреттей келіп; “Ол
қалада … мың ... ... ... … сол қаланың өзінде оладың заңы
бойынша мешіт ... ... [68, 188 б.]. ... Орта ... ... ... қазақ саудагерлерінің «үнемі ислам елдеріне
бұрын да, қазір де барып отырғанын», Орта Азия ... ... ... ... ... қазақ саудагерлерінің келуіне тиым салуға
оларды тонауға бұйрық шығарғанын жазған [90, 94 б.].
Әбілқайыр хан ... Кіші жүз ... ... ... ... ... ... жеріне ішкерілеп Ресейдің қамалдары мен қалаларының
салынуы нәтижесінде сол ... ... ... орыс қамалдары мен
қалаларына керуен тартып келіп, сауда-саттық істеп отырды. ... ... ... ... қызу ... орталығына айналды.
Есіл шекаралық шебін бейнелеп жазған деректе былай делінген: ... ... ... ... – Ж.Ә.) ... ... ... сауда
жасауға келіп жатады … Олар көбінесе жылқы, сойылатын өгіздер, құйрықты
қойлар ... ... ... ... қой терілерін, елтірілер және ... ... алып ... Осылардың бәрін де олар қазанға, істік шанышқыға,
шұға, жібек маталарға, орамалдарға, зер-оқаға, инеге, ... ... ... және ... да осы сияқты тауарларға айырбастап отырады [68,
101 б.]. Бұл сияқты сауда-саттықта Орынбор, Троицк, ... ... ... үлкен роль атқарып отырған.
Сонымен қатар Ресей империясы мен қазақ сахарасының арасындағы ... ... және ... ... ... ендірілуі қазақ
даласындағы ішкі сауданың дамуына да ықпал жасады. бастапқы кезде бұл сауда
айырбастық сипатта ... ... ... тек қана ... ... ... жеке жүздердің арасында да жолға қойылды. Мәселен, ... ... ... ... ... маусым айының басында Сарысу өзенінің
маңында Сібір аймағы қазақтарымен кездесіп, ... ... ... ... ... жүргізді. Кейбір жерлерде сауда-саттық ақша
есебінде де жүргізілді. «Бұл жөнінде ... ішкі ... ... А. ... ... деп жазды: «Стада эти продаются на наличные
деньги и на ... этих ... ... у ... ... ... [86, 10 б.].
XVIІІ-ғасырдың ортасында Абылай хан бастаған қазақтар Ежен ... ... ... ... Цинь империясы үкіметімен де сауда-саттық
істеді. Бұған мысал ... ... ... ... ... ... екі ... кестесі айналымын келтіруге болады [91, 575 б.].
1 ...... ... ... ... ... саудасының жай-
күйі
|Жылы |Керуен ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... мал |
| | | | ... ... |Қабанбай – Абылайдың|Үрімжі |9-айдың |300 ат |
| ... | ... | ... ... – Абылайдың |Үрімжі |7-8 ай ... ... ... | | |ат |
| ...... | | | |
| ... | | | |
| | ... |11-12 ай |500 ат ... ... қазақтардың әлеуметтік өмірінде қолөнері кәсібінің де
алатын орны ... ... және оның ... ... ... ... ... Көпшілік жағдайда қазақтардың колөнер кәсібі өмір
сүрудің негізгі бастауы емес, қосымша ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының ықпалымен бұл
кәсіп кейбір өзгерістерге ұшырады. Атап ... ... ... киіз ... ... ... ... есу сияқты түрлерінің негізінде
дайындалған бұйымдарға сұраныстың артуына байланысты, оның ауқымы кеңейіп
базар даңгейіндегі ... ... ... ... ... ... кәсіп түрлері көшпелі шаруашылықтан дербестеніп, рынокқа
жұмыс істейтін тері ... ағаш ... ... ... шыға ... кейбір түрлеріне қысқаша тоқталып кету жөн болады.
Ежелден қазақ арасында үй жануарлары мен аң терілерін илеп, қайта ... кең ... ... ... ... ... аяқ ... құятын ыдыстар – мес, торсық, ат әбзелдері, белдіктер жасалып, ... ... де ... ... ... ағаш ... де жете дамыған
кәсіптің бірі болды, тіпті бұл ... ... ... ... ... байқалды. Ондай шеберлерді қазақтар «ағаштан түйін түйген» деп
мадақтады. Ағаштан қазақ тұрмысына ... ... ... ... ... ... бай ... қазақ даласының солтүстік аймағы
болды. Үйші деп аталатын арнайы шеберлер киіз үйдің ... ... ... ер-тұрман сияқты саймандарын ағаштан ойып, өте дәлдікпен
жасайтын ерші-шеберлер де халық ... ... ... болды. Ағаш
шеберлері үй-ішіне қажетті ағаш ... ... ... да ... арналған бұйымдарды жасады.
Ежелгі заманнан бастап ... ... ... өндірісі белгілі
болғандығын тарихи ... ... ... ... арқылы жоғарғы
температурада қыздыра отырып, қазақ ұсталары ... үшін ... мен үй ... ... ... ... да ... Сондай-
ақ, қазақтар темірден үлкен шеберлік пен шиті мылтық, қылыш, селебе, ... ... ... ... ... сияқты қорғанысқа, тұрмысқа аса қажетті
қару-жарақ пен бұйымдарды да өздері жасап отырды. Күміс ... ... ... деп атап, қазақтар бұл ... өте ... ... ... ... ... қол таңбасын қалдырып отырды.
Зергерлердің аса жоғарғы деңгейдегі шығармашылық ... ... бас ...... ... киім ... ... Сондай-ақ, олар ер қанаты болып есептелетін аттың ... ... ... ... ... ... күміспен шеберлікпен
өрнектеді. Қазақ әйелдерінің қол ісін тек иненің ... ... ... ... ... кестелеп тігу өнері де олардың үлкен
шеберлігін байқатады. Әдетте, үй-ішіндегі қол-ісі өнерімен бос ... ... ... бай ... ... ... айналысты.
Аталған кезеңдегі қазақ мемлекеттігінің шаруашылық – мәдени, әлеуметтік-
рухани саласының жоғары деңгейде дамып, ғасырлар бойы ... ... ... ... орын ... ... ... деректер
негізінде көз жеткіздік. Осы тұрғыдан халқымыздың сол ... сай, ... ... ... ... ... ... даласындай кең
пейілділігін және басқа да оның ... ... ... ... ... жіті ... жат жұрт ... пікірін түйін ретінде келтіре
кету жөн ғой деп ойлаймыз. Бұл жөнінде қазақ ... ... ... ... ... ... берсек, ол былай деп ой түйеді.
«Киргизы очень гостеприимны. Приехал в аул какой-нибудь путешественник, - ... тот час же ... ... ... киргизов. На перерыве они приглашают
его в свои юрты. Его садят в почетное ... и, ... ... ... ... кумыса. Потом, если есть в юрте баранина, - подают ... ... ему; если нет – ... не ... ... барана и
угостить гостя. Не пожалеет он и лучшего жеребенка в табуне. Начинается пир
горой. ... ... и ... до ... И если он ... у ... ... Ж.Ә.), то знает чем, угодить им. Ласковым обращением кротостью ... из ... ... и преданнейших друзей. И они никогда не изменят,
и если понадобится, все ... ... ... вас из ... …» [92, ... Халқының қалыптасу, қоныстану ерекшелiгi: этнографиялық құрамы,
этникалық-тайпалық ... және оның ... ... ұлт ... ... ... қоныстану тұрғысындағы
мәселелердiң кең ... әрi ... ... ... оған ... ... түю үшiн өткен тарихымыздың ... ... ... жөн ... деп ... ... ... халықтың құрылуы,
қалыптасуы (этногенезі) – ... ... ... ... өзiндiк
санасымен, өзiндiк атауымен, жалпы материалдық және рухани ... ... бiр ... ... түрде қалыптасатын адамдар
бiрлестiгiнiң күрделi әрi ұзаққа созылған даму ... ... ... [93, 57-58 ... осы ... қарағанда, Орталық Азияның барлық аймағының
тарихы сияқты, қазақ халқының тарихы да өте күрделi. Сан ... бойы ... ... көптеген тайпалар мен халықтардың тағдыр-тәлейi бiрге
тоғысып жатты. Олар жайындағы жан-жақты мәлiметтер ... пен ... ... сан тiлде сайрап, мағлұмат бередi. Шығыстанушы
зерттеушi-ғалымдардың оларды оқып, зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми әдебиетте этнос (яғни, халық,
тайпа, жұрт, ұлт) ұғымы ортақ сыртқы ... ғана ... ... ... мәдениетi (тiлiн қоса) мен мiнез-құлқы бар, сол сияқты
өзiнiң бiрiңғай екенiн және оның ... ... ... ... ... бар, оның бұл ... өз атымен (этноним) бекiтiлген,
адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты ... ... ... халықтың құралуын және оның тұтастығын одан әрi қарай ... ... ол ... ... ... ... тағы қажет. Адамдарды
өзге этностардан бөлiп, ерекше етiп көрсететiн жалпыға ... ... ... үшiн олар ұзақ ... бойына бiр-бiрiмен ұдайы аралас-құралас
тұруға тиiс, ал мұндай ... олар тек ... ... бiр жер ... қоныстанғанда ғана болуы мүмкiн, бұл әсiресе этностың құрылуы, ... ... ... өте-мөте қажет болады [94, 101-102 бб.].
XV-XVI ғ.ғ. қазақ халқының оның ... ... ... сан ... ... ... ... iс жүзiнде қазақтар
кейiнгi ғасырларда мекен етiп келе жатқан жер аумағымен сәйкес келедi.
Қазақ халқы ... ... ... ... ... ... байырғы тайпалардың ... ... бұл ... процестiң тамыры андронов мәдениетi деп
аталатын (б.ғ.д. XVIII-VIII ғ.ғ.) қола дәуiрiнiң қойнауынан ... ... б.]. Егер де осы көне ... ... ... ... ... құмыра-ыдыстардың ою-өрнектерiне жiтi көз жiберiп, қазiргi
кезеңдегi қазақ ... ... ... қарасақ, онда
таңқаларлық ... пен ... және ... ... ... XV-XVI ғ.ғ. құрылған басқа да түрiк ... ... ... ... да ... негiзiн, өткен замандарда әр тiлде
сөйлеген, ... ... ... қалаған болатын; олар – сонау сақтар ... ... мен ... ... мен түргештерден, қарлықтар
мен оғыздардан, қимақтар мен ... ... ... мен арғындарға,
керейлер мен қоңыраттарға, жалайырлар мен дулаттарға дейiнгi әртүрлi
замандарда ... ... ... басқа да көптеген тайпалар болатын
[96, 46 б.]. Бұлардың кейбiреулерiнiң әртүрлi ... өз ... ... ... мен ... түрiкше аты кейiнгi уақытқа дейiн
қазақтарда сақталып келдi. ... ... ... ... болған
этногенетикалық процестердiң бастау көзi өте ... ...... ... ... барып шығады. Бастапқы кезде бұл процесс ... ... ... ... содан кейiнгi даму барысында ол ... ... ... ... жазығында өтiп жатқан этникалық процесстерге
тәуелдi бола ... ... ... этникалық тарихтың жылжуы әртүрлi
кезеңдерде аса iрi этникалық және ... ... ...... ... қалыптасу тарихы түрінде көшпелi мал өсiру,
отырықшы егiншiлiкке, сол ... қала ... ... ... ... байланысына, қоғамдық қатынастардағы оңды ... ... Көп ... ... этникалық процестер күллi Қазақстан –
Орта Азия аймағында және одан тыс ... ... ... мен ... өтiп ... маңызды саяси оқиғалардан туындап отырды.
Қазақстан жерiндегi этногенетикалық процестердiң дамуында оның бiрнеше
кезеңi ... ... ... ... ... қарасақ,
этникалық даму барысында ұзақ замандар бойына халықтың евротектi ... ... ... да, ... жүре ... ... монғолтектi
түрге қарай өзгере бастайды. Тiлдiк хал-ахуал да өзгермей тұрмайды, ежелгi
тайпалардың иран тiлi ... өз ... ... ... ... ... тiлi – ... тiлiне орын бередi. Қола дәуiрiнде
мал ... ... ... ... ... ... ... үндi-иран тайпаларының орнын темiр дәуiрi кезеңiнде
оңтүстiк пен шығыс облыстарда – скифтерге туыс, көшпелi ... ... ... пен ... облыстарда – савромат тайпалары басады [68,
241 б.]. Қазiргi Қазақстан ... және ... ... ... ... ... процестiң шешушi кезеңi б.з.д. I мың
жылдығының орта кезiнен ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Қазақстан мен оған көршi елдердiң далалық
аймағындағы ... ... ... ... ... ... ... (бiр халықтың), яғни түрiктiк ... ... ... ... ... ... – Жетiсуды
қосқанда – оңтүстiк және оңтүстiк батысқа қарай созылып жатқан орасан ... ... ... ... тарап, кең қанат жайып мекендей
бастады. Жаңа ... ... ... және VI ғ. көне ...... ... ... кейiн Батыс түрiк қағанатының
ұйымдасуы түрiк тiлдi ... ... ... ... ... ... ... жергiлiктi халқын түрiктендiруге
антропологиялық түрдiң бiрте-бiрте ... ... ... бiр ... ... ... себепшi болады [97, 242 б.].
Бiрқатар түрiк мемлекеттерi пайда болған ... ... ... ... ... ... ... түседi. Осы мемлекеттер
жергiлiктi және сырттан келген (келiмсек) тайпалардың өзара саяси тұрғыдан
ұжымдасып тiл ... ... ... ... ... аймақтарда
этникалық-мәдени жағынан оқшауланып, тұрған жерiн шаруашылыққа бейiмдеп
игеруi үшiн әлеуметтiк-рухани ... ... ... ... Түргеш қағанаты VII-VIII ғасырларда Шу мен ... ... ... ... ел ... Талас пен Сұябта
болды [68, 332-334 ... ... ... ... ... және ... ... үлкен
роль атқарды (VII-XІ ғ.ғ.) [90, 35-48 бб.]. XI ғасырдың ... ... ... ... дейінгі (Волга) ұлан-байтақ жерiнде ... ... ... ... ... ... (қыпшақтар даласы) деп аталғаны белгiлi. XІ ғасырдың ортасынан
бастап, ... ... ... Русь ... ... далалық
аймақтарына кең қанат жайып, қоныстана бастайды [98, 129 б.].
Қазақ халқының ұлт ретiнде қалыптасып, ... ... да ... роль ... өз ... ... ... найман және керей
тайпалары қазақ халқының құрылу процесiнде оның негiзi құрамдас бөлiгiнiң
(компонентi) бiрi ... ... ... ... [68, 28-46 ... ... тайпаларының бiрiңғай, бiртұтас халық болып бiрiгуiнiң
этникалық процесiн бiрталай ... ... ... ... салдарынан
болған жағдайлар тежеп тастады. Бұл жаугершiлiктiң нәтижесiнде сол кездегi
бүкiл Қазақстан жер аумағы үш монғол ұлысының ... ... ... ... ... және Оңтүстiк Шығыс-Шағатай ұлысының;
Солтүстiк-Шығыс Жетiсудың өңiрi Үдегей ... ... ... [68, 121
б.].
Қазақстан жерiнде монғол үстемдiгi орнағаннан бастап, оның әлеуметтiк-
экономикалық зардабының айрықша қатты әсер ... ... ... этникалық-саяси дамуына аса күрделi, қиын күн ... ... ... ... жағдайдың тым қолайсыз, тиiмсiз
болғандығы себептi, ол кезде қала мен ... ... ... ... қысқаруы, шаруашылықтың көшпелi мал өсiру секторының үлес
салмағының артуы, әлеуметтiк дамудың бәсеңдеуi – оның негiзгi бiр ... ... ... күнi ... сарқыншақ түрлерiн орнықтыру болады –
мiне, осының бәрi этникалық процестiң даму барысына кері ... ... ... бұзу ... ... үзiп тастады, бұл
этникалық жағынан топтасуға бөгет болды.
Алайда бiртiндеп шаруашылық өмiрi ... келе ... ... ... ... қайта жаңарып, бұрынғы отырықшы мәдениет
аймақтарындағы егiншiлiк ошақтары ... ... ... ... ... ... ... арасында, шаруашылық саласында қарым-қатынас
орныға бастады. Бұл әрине тайпалар мен ... ... ... ... ... өзара байланысын, алыс-берiсiн қамтамасыз етуге
мүмкiндiк ... Бұл ... бәрi Ақ ... ... хандығы, Ноғай
ордасы мен Моғолстан мемлекеттерiнiң құрылып, нығаюына ... ... ... ... пен Жетiсу халықтарының саяси, шаруашылық және
әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынас орнатуға, әрекеттес-iстес болуға ... ... гөрi осы ... ... ... ... ... Орда мен Шағатай мемлекетiнде өзара қырқыс пен жойқын соғыстар
салдарынан пайда болған тайпалардың ... ... ... мен ... ... жағынан бiрiктiре отырып, жоғарыда аталған
мемлекеттер өз ... ... ... мен ... ... саяси бiрлiгiн қамтамасыз етiп, Қазақстанның әртүрлi
аудандары мен ... ... мен ... ... ... ... мүмкiндiк туғызған, ... ... ... баянды да, берiк этникалық жағынан дараланған
мемлекеттiк құрылым болып ... ... ... ... ... ... – шаруашылықтың өзiн
және шаруашылыққа байланысты ортақ мәселелерді ... ... ... Сол ... көшпелi және жартылай көшпелi мал өсiру жағдайында
көршiлес жатқан отырықшы-егiншi қала мәдениетi өркен жайған жерлермен тығыз
байланыс ... ... Ал ... тек ... ... ғана ... ... этникалық-саяси салада да тұрақты байланыс орнатқан,
бiрiңғай экономикалық аймақ ... онда ... ... ... ... тұрмыстық байланыстарымен бiрге, басқа да этникалық топтармен дәйектi
қарым-қатынас жасалады.
XIV-XV ғ.ғ. ... ... Ақ Орда ... көшпелi Өзбек
хандығындағы Қазақстан жерiндегi тайпалардың этникалық ... ... ... яғни көптеген жергiлiктi және ауып ... ... ... ... ... ... ... барып бiртiндеп
жойылады да, әр алуан тайпалар ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттер халқының құрамы шын мәнiнде әр алуан
(полиэтникалық) болған. Ал Ақ Орданың ... ... ... ... мен Ноғай Ордасы халықтарының саяси-экономикалық құрамы бiрдей
болды. Оларды сол уақыттың жазба деректерiнде көрсетiлген жинақтаушы ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ, үйсiн, қоңырат
керейт, маңғыт, арғын, қарлық, қаңлы, найман сияқты түрiк тiлдi ... едi. ... ... басқа бүркiт, қият, отаршы, жат, шымбай,
кегенс, дұрман, қорлауыт, таймас, шабар, ... т.б. ... мен ... ... [99, 264, 200, 146 бб.]. Бұл ... көпшiлiгi қазақтың Орта
және Кiшi жүздерiнiң құрамынан белгiлi. Оның ... да ... XV-XVI ... Орта Азияға өздерiмен бiрге “өзбек” атауын ала ... ... ... қаңлы, найман, үйсiн мен қоңырат тайпалары, маңғыт,
алшын, кiтәй, тама т.б. бiрге ноғай халқының құрамына ... [100, ... ... ... XIII-XIV ғ.ғ. ... оқиғалары кең аймақтың ұланғайыр
территориясына араластырып шашып ... Орта Азия мен ... ... халықтарының бәрiне ортақ түрiк және түрiктенген ... ... ... Бұл ... ... орта ... ... бiр
мерзiмде құралып қалыптасады және бұл процесс томаға-тұйық оқшау ... ... ... ... ... ... халықтың шаруашылық және мәдениет саласындағы алыс-берiсi,
аралас-құраластық жағдайда ... ... ... аталып кеткен
мемлекеттер шеңберiнде этникалық-саяси даму процесi белгiлi дәрежеде өзбек,
ноғай, қарақалпақ, сiбiр ... және ... ... ... ... ... ... деп тұжырымдауға болады.
Моғолстан құрамына кiрген, Жетiсуда орта ғасырлар ... ... ... ... «моғолдар» атымен белгiлi болған:
дулат, керей, ... ... ... ... ... үйсiн, құсшы,
көншi, қолушы, бұлғашы сияқты басқа да 30 (отыз) ру мен ... ... ... ... бiр ... Ұлы Жүз құрамына кiредi. Моғолдардың
ендi бiр бөлiгi Шығыс Түркiстанға барып, ... ... ... ... ...... ... өтiп, қырғыздарға сiңiсiп кетедi
[101, 236-245 ... ... ... аймақ жерiнде – қыпшақ және ... ... ... ... пайда болған Ақ Орда да, Моғолстан да
XIV-XV ... ... ... ... тайпалар өздерiнiң
этникалық өзегiнiң тұқым ... ... ... ... ... мен ... ... Орта және Ұлы жүздерiнiң этникалық негiзi –
белгiлi бiр жердi мекен еткен сол ... ... ... ... ... ... сан ... тарихы барысында солардың
төңiрiгiне байырғы және ... туыс және туыс ... ... және
жартылай, түрiк тектес немесе түрiктенген (сiңiп ... ... ... және ... ... ... ... Бұл фактi Қазақстанның
жоғарыда аталып өткен ұлан-байтақ ... Ақ Орда және ... ... ... бола ... яғни осы ... негiзiн салған жергiлiктi халық екенiн тайға таңба ... ... ... бiрге бұл мәселенi кең мағынада алып ... ... ... ... және ... мәдениетiнiң ортақтығы да,
елдi топтастырған маңызды фактор болып ... ... әр ... ... да, ... ... XIV-XV ғасырларда бiр ... ... ... ... ... ... ... дейiнгi
және кейiнгi мемлекеттерде де ... ... мен ... ... тiл ... ... яғни бiр тiл қолданылғанын
зерттеушiлер атап өтедi. Осы бiр ұзақ ... ... ... ... ... ... орныға түседi және оның қыпшақ әдебиетiнiң XIV-XV
ғасырлардағы ескерткiштерi ... ... ... зерттеушiлер назарынан
тыс қалмаған. Халықтың тарихи зейiн-зердесi ауыз әдебиетiнде – ... ... ... қыпшақ мәдениетi мен тiлiнiң XIII ғасырдағы
жарқын ескерткiшi – «кодекс Куманикуста» мән-мағынасы ... ... ... ... ... тiлiнiң мазмұнына толықтай сәйкес келетiн, осы
уақытқа ... өз ... ... ... ... мен жұмбақтарын
кездестiремiз.
Сенде, менде иок, Сенир тауда иок,
Утлу ташдо иок, Кипшакта иок,
Ол – күш сутдiр, Беш ... елгi ...... беш ... ... сансыз окимын
Ол – кок бiле йолдуздар … [102, 5-6 бб.].
Бұл ... ... ... ... ... халқының сол кезеңдегi өмiр
сүрген басқа да түрiк тектес тайпаларымен арадағы ... ... ... ... ... ... жатқан халықтың
шаруашылық және қоғамдық тұрмысындағы материалдық және рухани мәдениетiнiң
ерекшелiктерi бiртiндеп дами бередi. Сол ... ... ... ... ... ... кейiнгi кезеңдер
қазақтарымен бiрдей, бiртектес екенiн дәлелдейдi [103, 124 ... ... ... ... болғаны сияқты, ұзақ уақыт XIV-XV
ғасырларда жеке мемлекеттер жүйесiне кiргенi жоғарыда айтылған факторлар –
болашақ қазақ ... ... ұлт ... ... ... процесiн
тездеттi, соның нәтижесiнде көрсетiлген кезең ауқымында Қазақстан ... жүз ... ... ірі ... ... тобы ... ... Қазақ
жүздерiнiң әрқайсысының тайпаларының көшiп-қонатын жолдары мен ... ... ... ... ... бөлегiмен сәйкес келетiн
жалпыға ортақ территориясы болады.
Сол уақыттағы ... ... ... негiзгi мән-мазмұны -
халықтың қалыптасу ... ... ... ... ... құрамының
сараланып бөлiнуi, ежелгi, байырғы этникалық бiрлестiктердi ... мен ... ... XVII-XIX ... ... ... ... келiп қоныстануы десек қателеспеймiз.
Сонымен, XV ғасырдың екiншi жартысы мен XVI ғасырда қазақ ... ... ... ... мемлекет етiп бiрiктiру халықтың да,
қазақ мемлекетiнiң де қалыптасу ... ... ... ... мемлекеттiгiнiң, Әбiлқайыр хандығы мен Ақ Ордадан және ... бiр ...... ... ... гөрi кең, ... ... негiзi – қалыптасып ... ... ... ... ... ... рет ... Дештi-Қыпшақтың, Түркiстан мен
Жетiсудың күллi ... ... ... жуық бiр ... бiрiктiрiлдi.
Қазақстанның оңтүстiгi мен қалған аймақтарына жайылып қоныстанған қазақ
этносы жұртының этникалық мәселесiне айрықша ... ... жөн ... және ... ... осы ... ... Шығыс Дештi-
Қыпшақты және ... ... ... ... ... ... да байланысты екенiн дәлелдейдi.
Оңтүстiк Қазақстан мен Оңтүстiк Батыс ... жерi ... ... халқының құрылып, қалыптасуының басты-басты екi этникалық желiсiнiң ... ... аса iрi екi ... ... ... болатын, олар – Орталық, Солтүстiк және Оңтүстiк Қазақтандағы Қыпшақ
тайпалары одағы мен ... ... ... ... ... ... ... Орта және Ұлы жүздерiне ... ... ... ... ... орта ... мен ... алқабынан Солтүстiкке және
Солтүстiк-Шығысқа қарай созылып жатты. ... ... ... пен Солтүстiкке қарай қазақтың Кiшi жүзiнiң жерi көсiлiп
жататын. Шынында да ... үш ... бәрi ... ортағасырлық
Түркiстан жерiне, яғни ... ... ... ... ... ... шығатын [104, 5-6 бб.]. ... ... ... ... ... қалалары мен Қаратау өңiрiнiң аймағы) XIV-XV
ғасырларда қыпшақ, қаңлы, қоңырат, арғын, дулат, маңғыт, ... ... ... ... да тайпалары мен руларының ... ... ... ... ... бұл араны ежелгi заманнан берi мекендеген;
екiншiлерi (қоңырат, жалайырлар) моңғол ... ... ... ... өз ... ... ... рулар мен тайпалар жұрнағын
қосып алып, ... өз атын ... ... ... ... ... ... Барақ тұсындағы, Әбiлқайыр мен Жәнiбек, моғол ханы ... ... ... ... мен ... ... салдарынан осы араға
келiп тұрақтап қалған.
Қазақ мемлекетiнiң нығаюымен және ... ... ... ... оның ... ... мен Сiбiр ... Ноғай ордасы
билеушiлерiнiң қол астында болған қазақ ... мен ... ... ... ... ... ... жағынан қазақтарға
жақындығы, ноғай ұлыстары шығыс бөлiгiнiң Қазақ ... ... ... ... ... ноғайлардың бiр бөлiгi Кiшi жүз құрамына
қазақ халқының құрамына енедi. XV ғасырдың екiншi жартысынан бастап, дербес
этнос ретiнде қалыптасқан осы бiр ... ... ... да, сол ... ... ... деректерде де “қазақ” атымен белгiлi болады.
Қазақ этнонимiнiң туу тарихы ұзақ уақыт бойы әр ... ... ... ... ... ... келедi; яғни қазақ
халқының өзiнiң шыққан тегi туралы туғызған көптеген ... ... [105, 31, 251-252 бб.]. ... бұл ... әуелгi кезде
әлеуметтiк мәнде ғана қолданылып, «өз мемлекетiнен, тайпасы мен ... ... ... ... iздеуге мәжбүр болған ... ... [106, 64 б.] ... қолданылады. “Тарихи-и-Рашиди” өзге
деректерде «қазақ» атауы Жәнiбек пен Керей бастап Жетiсуға ... ... ... ... үшiн ... кезде «өзбек-қазақ», сосын қазақ түрiнде
пайдаланылады, яғни XV ғасырда «өзбек», ... ... ... ... ... Ибн ... XVI ғасырдың бас кезiнде былай деп
жазады: «Шыңғысхан иелiктерiнен шыққан, асыл ... үш ... ... ... олардың бiреуi – шайбанилер, ал оның ... ұлы ... ... ... ... ... болып келедi және болып
отыр. Екiншi ...... олар ... ... ... ... ... үшiншi тайпа – маңғыттар, олардың ... [107, 62 ... пен ... сұлтандар негiзiн салған хандық нығайғаннан ... қол ... ... ... қазақтар деп атала бастады. Бiрте-
бiрте “қазақ” атауы саяси-этникалық ... ие ... да, ... ... ... мен ... Қазақстанның тұрақты, тиянақты қалыптасқан
түрiк тектес халқының этнонимi ретiнде ... ... ... ... ... қазақ терминi туралы және оны ... ... ... ... ең соңғы, және толық мәлiметтер
С.Г. Кляшторный мен Т.И. ... ... ... [108, 251-258 ... хандығы өз өмiр-тiршiлiгiнiң, қазақ мемлекеттiгiнiң саяси
шеңберiнде ұзақ уақыт дамуының шынайы тарихи ...... ... ... болып табылады. Өзiнiң этникалық бiрлiгiн жақсы түсiнетiн қазақ
халқы оны эпикалық ... ... ... ... ... ... өңiрi мен ... Сiбiр мен Орыс империясына, Жетiсу
мен Шығыс Қазақстан жерiндегi жоңғар қонтайшыларына қарсы қажырлы ... ... ... XVI ... ... әдебиеттерiнде «Қазақстан» атауымен
аталған өзiнiң түпкiлiктi этникалық ... ... ... ... [69, 316 ... XV ... екiншi жартысында Шу және Талас өзендерi алқабында
iрге тасы қаланған қазақ ... ... ... ... туы ... ... ... бауырлас, туыстас көптеген тайпалардың осы
мемлекеттiң құрамына бiрiгуiне, қосылуына ... ... Ал, XVI-XVII ... үш жүзден тұратын қазақ халқының ... ... ... ... деп ... ... болады.
Қазақ жүздерiнiң этникалық құрамының басты ерекшелiгi – ... ерте ... өмiр ... ... ... ... ... тектес
тайпалардың барлық өкiлдерiнiң жүздер құрамына қамтылуы едi. ... ... ... ... ... жөнiндегi жалпы
сипаттамасының бiрнеше тұжырымдары кездеседi. Мәселен, Қазақ ... ... ... «Жүз – Қазақстан жерiнде
қалыптасқан рулық-тайпалық бiрлестiктер… ... ... ... ... негiзiнде бiртұтас қазақ халқының қалыптасуынан бұрынырақ пайда
болған да, кейiнiрек сол халықтың жеке бөлiктерi есебiнде ... ... [67, 201 б.]. Ал ... ССР ... ... ... жалпы
сипаттамасында: “Жүз дегенiмiз – қазақ халқының тiкелей құрамына ... ... ... территориясының бiр бөлiгiн мекендеген iрi тайпалардың
этнотерриториялық бiрлестiгi немесе одағы” деп тұжырымдалады [109, 248 б.].
Сондай-ақ, ... ... ... ... және ... ... тұрғысындағы деректердi мұрағаттық құжаттар негiзiнде, атап
айтқанда ҚР ... ... ... Ресейдiң Орталық мемлекеттiк
тарихи мұрағатының, Ресейдiң ... ... ... ... ... ... Бұл жазба құжаттарының басым көпшiлiгi ... ... ... мен ... ... бойынша ауызба-ауыз
жазылып алынып, қазақ тiлiн ... ... орыс ... ... құжат ретiнде рәсiмделгенi белгiлi.
Ендi қазақ жүздерiнiң этникалық құрамы мен ... ... ... беру қажеттiлiгi бар деп ойлаймыз.
Қазақ халқының Ұлы жүз тайпалар бiрлестiгi ... ... Шу ... Iле ... кең ... өте көне заманнан қалыптасқан. Ұлы
жүзге қазақ жерiндегi қилы-қилы тарихи ... ... ... ... ... ... ... Сiргелi, Шанышқылы, Ысты, Ошақты,
Сарыүйсiн тайпалары енедi [67, 373 ... ... ... көп ... дулат тайпалары құрап, Iле өзенiнен
бастап, Сырдария өзенiне дейiнгi алқапты мекендедi. ... ... ... ... ... ... ... шымыр. Ал, Ұлы жүздiң ... ... ... ... ... ... дәуiрiмiздiң алғашқы
ғасырларынан белгiлi болды, осы ... бұл ... Iле ... алқабында
көшiп-қонып жүрдi. Iле өзенiнiң төменгi жағасында Жетiсу ... ... ... бiрi – ... мекен еттi. Ұлы жүз құрамындағы саны
жағынан басым және ... ...... ... өзенiнiң аңғарында
өмiр кешiп, Жұманақ және Сырманақ тайпаларына кiретiн 13 (он үш) ... ... [67, 230 б.]. Ұлы ... ... ... Шапырашты,
Ысты Алатау маңында, Сiргелi, Ошақты тайпалары ... ... ... ... еттi. ... ... Ұлы Жүзiнiң этникалық құрамы 11 (он
бiр) iрi ... ... ... ... ... М. ... бойынша Ұлы жүз рулары негiзiнен жалайыр, дулат, ошақты сияқты
тайпалардың төңiрегiне шоғырланып, ... ... ... өздерiнiң
алатын орындарымен сипатталған.
Орта жүздiң барлық тайпалары да ... ... ... ... ... ретiнде белгiлi болды. Орта ғасырлардағы қалыптасқан
әлеуметтiк-саяси жағдай Орта жүз тайпаларының бiр-бiрiмен ... ... ... ... Бұл ... ... XVI-XVII ғасырлардағы
қазақ-қалмақ соғыстарында, одан ... ... хан ... ... ... ... атап ... Дегенмен, Орта жүз құрамына
кiретiн тайпалардың ... ... ... ... ... дейiн
қалыптаса бастады, мәселен, шығыста – керейлер, батыста – ... ... ... ... тайпалары орныға бастады.
Орта жүздiң арғын тайпалары – алғашында гүн, аруг гүн (ақ) аргу сияқты
этнонимдердi (атауларды) иеленiп, қазақ ... ... ... ... ... Орталық және Солтүстiк Қазақстанның кең далалық
аймақтарына қоныс тепкен ... ... ... ... ... түсетiн жай
– Арғын тайпасының елдiк аты ежелгi заманда жасаған Ғұн елiнiң атын еске
түсiредi. Арғын ... ... ... ... ... тармағы – Мейрам
деп аталатын бес рудан, кiшi тармағы – «жетi момын» ... жетi ... ... ... ... ... құрамына тектiк, гендiк
белгiлерiне байланысты тарақты рулары да кiредi.
Наймандар – өздерiнiң шығу тегi ... ... ... ... ... оғыз” атауынан бастау алады. Шыңғысхан жаугершiлiгiне
дейiн ... ... ... ... бiрлестiк ретiнде Моңғолия
аймағынан Қара Ертiске және Жетiсуға дейiнгi үлкен ... ... ... ... Моңғолдардан жеңiлiс тапқаннан кейiн, наймандар батысқа қарай
ығысып, ... ... ... және ... ... ... – бiздiң дәуiрiмiздiң бiрiншi мыңжылдығында ... ... ... ... Сiбiр ... сондай-ақ Қытайдың батыс
аудандарына қоныс теуiп, өмiр сүрдi. Жылнамалық деректердiң ... ... ... Азия ... ... ... ... мойын ұсынған
тайпалардың бiрi едi. Керей тайпаларының көсемдерi өз ... ... ... алу ... ... көрсетiп отырды, ал кейiнiрек өздерi де
осы саясаттың боданы болып, тәуелдiлiкке түсiп, ... ... ... Соның нәтижесiнде жеңiлген керейлердiң бiр бөлiгi меркiттермен бiрге
батысқа ығысып, Кiшi жүз құрамына кiредi. Қазiргi кезде Орта ... ... ... ... абақ ... деп екi iрi ... жiктеледi, осының
iшiндегi абақ керей 12 (он екi) руға ... ... ... ... ... ... күнсадақ, ителгi, шұбарайғыр, сарбас, жастабан,
меркiт, шимойын.
Уақ тайпалары керейге туыстас (шежiре бойынша ... iнiсi ... – Ж.Ә.) XIV-XVI ... ... ... ... жырына өзек
болған (Ер Көкше) Орта жүздегi ең саны аз ру ... ... Олар екi ... бiрлестiктен құралып, негiзiнен Есiл мен Обаған өзендерi аралығында,
Ертiстiң ... ... [67, 271 ... – орта ғасырлық евроазия даласының тарихында аса ... ... ... ... ... ... ең ... болды. IX
ғасырға дейiн олар Жайықтан шығысқа қарай мекендедi [110, 24 б.]. ... ... ... өзiнiң көрші тайпалары оғыздарды саяси сахнадан
бiржола ығыстырып, қазақ даласының көп бөлiгiнде этносаяси басымдылыққа ... ... ... ... ... ... да ... қыпшақ
тайпаларының өкiлдерiн көптеген халықтың этникалық құрамынан кездестiруге
болады. Дегенмен, қыпшақ тайпаларының негiзгi ... Орта ... ... Торғай даласы мен Оңтүстiк Қазақстан өңiрiн мекен етедi.
Кiшi жүз тайпалары Ш. ... ... ... ... ... ... ... тобына жатады. Мәселен, Алшын-Кiшi жүз ... ... ... ... ... ... ... болған тайпа. Алшын
туралы деректер ертеден бар. Ежелгi ...... Х ... ... ... ... бiрге батысқа қарай аттанып, Египетке дейiн барған;
онда Мысыр билеушiлерiнiң қызметiнде болып, мәмүлiктер әулетiнiң үстемдiгiн
орнатуға айтарлықтай рөл ... X-XII ғ.ғ. ... ... ... арасында алшындар көп болған. XII-XIV ғ.ғ. алшынның кейбiр ... ... ... ... ... олар қазақ халқының негiзгi
құрамы есебiнде белгiлi болған [67, 311 б.]. Алты ... ... Кiшi жүз ... ең үлкенi – Әлiмұлы болып саналады. Әлiмұлын
кейде ... ... деп те ... Оған ... ... ... Төртқара, Шөмекей, Шектi. XIX ғасырдың аяғы XX ... ... ... ... ...... Торғай, облыстарында, Сырдария
облысының Қазалы, ... ... ... ... Кете ... Бөкей
Ордасын, Орал облысы мен Ақтөбе уезiн мекендеген [67, 38 б.]. ... ... iрi ... бiрi ... ... XV-XVII ... ... бiрқатар өкiлдерi оңтүстiк қалалар тағдырында аса ... ... ... осы ... ... Орта ... ... билеушiсi Жалаңтөс
Баһадүр Самарқанд қаласындағы ... ... де ... архитектуралық
құрылыстардың негiзiн қалағаны тарихтан белгiлi. Төртқара тайпаларының қыс
маусымындағы көшiп-қону ...... ... ... ... ... ... – бүкiл қазақ жүздерiнiң арасындағы саны
жағынан ең көп ру болып табылады. Оны халық арасында 12 ата ... деп ... ... Таз, ... ... ... Алтын, Жаппас, Байбақты, Тана,
Мосқар, Алаша және Қызылқұрт руларынан тұрады. Бұл ... бiр ... ... және ... ... негiзгi бөлiгi Бөкей Ордасының
аумағында мекендеген. Бұл рулардың әрқайсысына тоқталып жатудың ... ... оның ... бiр ... ғана шығу ... (этногенезiне)
қысқаша шолу жасауға болады. Бұлардың iшiндегi адайлар – саны ... ... ... жауынгерлiк қасиеттерiмен, көптеген ерлiктерiмен аты
мәлiм рулар болды. Көптеген зерттеушiлер ... шығу ... ... ... ... дай ... ... Олар
жөнiндегi дәйектер ежелгi грек және парсы жазба деректерiнде сипатталған.
XVIII-XIX ... ... ... ... ... түбегiн
мекендеп, жазғы қоныстары Сағыз, Ембi өзендерiнiң ... ... жүз ... соңғы бiрлестiгi – Жетi ру. Қазақ аңыздары
бойынша ... хан Орта ... ... жетi руын ... оларды Кiшi жүзге
қосқан екен деген деректер де кездеседi, ... ... шығу тегi ... ... ... ... ... руының тамғасы мен атауына мән берсек,
олардың ежелгi керей этносының бiр үрiм-бұтағы ретiнде ... ... куә ... Ал, ... ... атауы моңғолша “бес” деген санды
бiлдiредi екен. Жетi руға – Кердерi, ... ... ... ... және Керейiт рулары кiредi [67, 430 б.]. Жетiру тайпасының рулары Кiшi
жүз руларының батысына қарай, Орал, Елек, Тобыл ... ... ... ... ... қатар қазақ жүздері жөніндегі тарихи деректерді одан ... ... ... ... ... өз араларындағы территориялық
байланыстарының орнығуы мен нығаюы Хақназар хан билік ... ... ... ... ... ... ... алуға болады. Өйткені,
Қасым ханның үлкен ұлы Тахир ханның билік құрған кезінде қазақ ... ... ... ... ... ... еді. Алайда Хақназар
билік тағына отырғаннан кейін, ол қазақ руларының басын қайта біріктіріп,
Қасым хан ... ... ... ... және осындай
біріктірушілік саясат жүргізуінің нәтижесінде қазіргі Кіші жүз территориясы
қосылды. Ол ... ... ... Исмаил орыс патшасы IV Иванға: ... ... ... арғы бетінде қалып, қазақ ханына қосылып
кетті», деп жазды [9, 33 б.]. 1568 жылы ... ... ... орыс ... ... ... хан ноғай жерінің бір бөлігін басып алғанын
хабарлайды. ... осы ... ... ... ... де бір ... ... Оңтүстік Қазақстан үшін Орта Азияны толық бағындырған
Абдаллах ханмен болған шайқастардың бірінде Хақназар қаза ... ... ... ... ... Шығай хан (1580-1582) мен оның баласы
Тәуекел (1582-1598) ... ... ... ... ... ... ... Тахир хан тұсында бытыраңқылыққа ұшыраған қазақ руларын біріктіруді
мақсат еткен Хақназар хан ... ... ... ... ... белгілі бір саяси шараларды іске асырған сияқты. Сондай шаралардың
бірі – ру басыларының келісімі еді. ... ... ... келе ... ... ... әсіресе қазақ дәстүрлі қоғамында ру басыларының рөлі
тіпті зор ... ... да елді ... ойлаған хандар барлық ру
басыларымен келісімде ... ... Ал хан ... ... ... қол ... ... көшіп кетіп отырған [111, 247 б.].
Бұл кезеңде ақсақалдар кеңесі елді ... ... ... ... мал ... ... қазақтар үшін ең маңызды
нәрсе жер мәселесі болғандықтан, дау ... да сол ... ... рөлі ... ... ... дәуірінде ерекше болған. Осы
тұрғыдан Хақназар хан өзінің алдындағы ... ... ... бас ... ... ... түсінгендіктен, Жайыққа дейінгі және оңтүстіктің бір
бөлігін қосып алған соң бірінші қолға алған жер мәселесі ... Әр ... ... ... ... ... емес еді. Сондықтан
Хақназар қол астындағы рулардың барлығын жиып осы мәселелерді талқылаған
болуы ... Бұл ... ауыз ... ... дерек бар. Ақын
Қазанғап Байболұлының «Төле би тарихы» атты жырында Төле би ... ... ... енші бөлгенде, Бабама тиген Жырағаш» [112, 1 б.]. Төле би тарихи
деректерге сүйенсек, 1663 жылы ... ал ... яғни ... ... XVI ... екінші жартысында, Хақназар хан тұсында өмір ... ... жер ... ... кезде бұл үлкен бас қосуға 300-дей ру
басылары қатысқан болулары керек.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... Орыс тілінде шыққан әдебиеттерде қазақтың ірі руларын бірде
«племя», бірде ... деп ... ал оның ... ... ... ... жүр. Ал ... тілінде жарық көрген еңбектерде тайпа да «ру», ру
топтары да «ру», ру да «ру» ... ... жүр. ... ... ірі ... ... ... деп, ал оның бөлімдерін ру топтары;
ру топтарын құрайтын бірлікті «ру» (род) деп ... ... ... ... ... ... ... сай болар еді. Қазақ
тарихының белгілі зерттеушісі М.П. ... ... ... ... ... ... не представлял единого целого и в хозяйственном, а также в полтическом
отношении», ал 1786 жылғы Ресей империясына ант берген ... қол ... ... ... ... ... 200 ... дейінгі, тіпті 10
мың үйге ... ... ... ... қорытынды жасайды:
«...политической единицей казахского общества была ... рода ... ... ... родов, объединенных под управлением одного
старшины» [113, 103 б.].
Сонымен қазақ ... ... ру ... ал ру ... ... және ... ... ықпалды рөл атқарды. Мысалы, найман
тайпасы үш ру ... ал ру ... 13 руға ... ... ... 4 ... 24 руға ... Әр руда орта есеппен 2000-нан аса әулет (отбасы)
болған. Рулар туралы XVIII ғасырда Орынбор генерал – ... ... ... ... Тарақты руында 4000 семья, ... ... 200 ... ... ... 3500 семья бар» [114, 71 б.]. ... ... ... қоныстану және орналасу жағдайының ерекшеліктерін
зерттеу кезеңіне қатысты сипаттайтын ... ... ... ... саны ... ... ... деп аталатын құжаттық
материалдан төмендегідей мәліметтерді көреміз: ... ... ... арғын,
найман, керей, уақ, төлеңгіт, қыпшақ қатарлы 7 ... бар. Бұл ... ... саны 35, ... ... саны 68 000 ... астам»
[115, 38 б.].
Сонымен қарастырылып отырған кезеңдегі саяси-шаруашылық бірлік – ру, ал
саяси-әлеуметтік және ... ...... және ... ... ... тайпа ұйтқысы бір атадан тараған адамдар тобы болды. Осындай
топ немесе ру осы тайпада үстем жағдайда болды және ... ... ... ... ... ... ... басқа рулар «басты румен» қандас туыс болмауы
да мүмкін. Олар «тайпа» құрамына ерікті түрде, ал кейде әр ... ... ... ... күшпен қосылып отырды (шежіреде Тоқал балалары). Тайпалық
бірлестіктердің пайда болуына ... ...... ... ... ... тайпалардың жерін басып алу – басты рөл атқарды және тайпа
көсемдерінің мүддесі де ... әсер ... ... ... ... ерте таптық қатынастар
заманындағы тайпаның алғашқы қауымдық құрылыстағы ... ... ... ... ... саяси ұйымдасу принципі; тайпа-әскери ұйым, тайпа-
әкімшілік-территориялық ұйым, тайпа ... ... ... ... ... ... қалады және осының негізінде ерте таптық
мемлекет қалыптасты.
2. Жеке меншіктің ... және ... ... ... жаңа
функцияға ие болды – тайпалық ұйымдасудың саяси-құқықтық негізін күшейтті.
3. Кеңейтілген этникалық құрылымдардың пайда ... ... ... ... ... ... қосылды, этникалық араласулар, байланыстар
процесі күшейе түседі, ежелгі және қазіргі ... ... ... ... ... пайда болды. Бұл туралы С.М. ... ... ... «В ... же ... в той ... в которой мы его застаем в
кочевых ... ... ... и Центральной Азии, ест продукт
развития того, нового типа ... ... ... как ... строя военной демократии» [116, 72 б.]. Ал Рим қоғамы ... «Как у ... в ... ... у римлян в период так
называемых ... ... ... ... основанная на родах,
фратриях и племенах» [117, 73 б.].
Ал қазақ жүздеріне келетін болсақ, бұл ірі ... ... ... Осы ... Ф. ... ... одақтар туралы былай деп
пікір толғайды: «Союз родственных ... ... ... а вскоре делается необходимым даже и слияние их и тем ... ... ... ... в одну ... ... ... [116, 144 б.].
Бұл пікірден түйіндейтініміз тайпалық одақтар Түркі дәуірінде, Алтын
Орда, Ақ Орда, Көк Ордалардың дәуірінен пайда ... ... ... ... құрылу принципі – тайпаның құрылу принципімен ... ... ... ... ... осындай процестерде жүзеге асуы мүмкін
деп ой түйеміз. Қазақтың дәстүрлі қоғамында тайпалық одақтардың ұйтқысы ... ... ... ... Ұлы ...... Орта Жүздің- Арғын, Кіші
Жүздің–Алшын ... да ... ... ... Енді ... ... ... этникалық құрылымының басты субъектісі – үш жүз түсінігінің
мазмұнын ... ... онда ... ... ... ... ... және ежелгі Рим мемлекетінің қалыптасуымен салыстыра келе, мынандай
қорытындыға келуге болады:
1. ... ... ... ... кейін біріктірген Хақназар
хан болды.
2. Қазақ мемлекеті эволюциялық даму жолынан өтіп біртіндеп қалыптасты
және ірі ... ... ... ру ... ... ... ірі ... одақ бірнеше тайпалардан, тайпалар ру
топтарынан, ру топтары рулардан құралды. Мысалы, Ұлы Жүздің құрамындағы ... ... ру ... ал Орта ... рулар туралы Орынбор
генерал–губернаторы Г. Волконский былай деп жазады: «В Среднем жузе в ... до 159000 ... [114, 73 б.]. ... Ұлы, Орта, Кіші жүздің
әрқайсысында 100-ге жуық ру бар. ... ... ... ... ... ... жүздер туралы былай деп ... ... ... үш ... ... - Ж.Ә.) ... ... шежірешілерінің нақылына қарасақ, осы 1883 жылы үш жүзге 20 ... [118, 234 б.]. Ал енді ... Ұлы, ... Кіші ... ... ... ... қалыптасқанын көрсетсе, сонымен бірге
«тайпалық құрылыстың өзі рулардың үлкен және кіші ... ... ... [119, 465 ... ... ... ... әскери – саяси жағынан нығайғанымен ол
бірден бір орталыққа бағынған ... ... ... Оған ... сипаты, рулық құрылыс және үлкен территория мүмкіндік бермеді.
Міне, осы ... ... ... мен ... ... ... ретінде көріне бастады.
4. «Жүз» сөзі орыс деректерінде «Орда» сөзімен жиі алмасып ... әр ... хан ... ... байланысты болуы мүмкін деп
тұжырымдаймыз. Яғни жүздердегі хан билігі жүздердің ... ... ... болған сияқты. Себебі, зерттеуші Хафиз Тыныш «хан не бұйырса, соның
айтқанынан шықпаған» Хақназардың екі інісі туралы мәлімет ... ... көп ... тек ... ғана аталуы олардың жүздерге басшы
болып сайлануынан болса керек.
1.4 Қазақ мемлекетінің экономикалық, рухани және ... ... ... ... қасқа жолы”, “Есiм ханның ескi жолы” ... ... ... қоғамдық-саяси өміріндегі және ... ... ... ... ... ... далалық аудандардағы
қазақтарда шаруашылық саласы ретiнде басым тұрғыда – ... ... дала мен ... ... ... табиғи-климаттық жағдайына сәйкес
келетiн көшпелi және жартылай көшпелi мал ... ... ... ... өңiрi мен ... Оңтүстiк Қазақстанда отырықшы, егiншi
аудандар мен қолөнер, сауда және мәдениет орталығы ... ... ... ... – қой, ... ... сиыр өсiрiлді, бұл төрт түлiк мал
деп аталды. Iрi қара аз мөлшерде, ... ... ... ... [69, 226 б.].
Көшпелi малшылар қауымының бүкiл өндiрiстiк-шаруашылық қызметi өз
табындарындағы мал басын ... ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Қазақ халқының
өмiрiндегi көшпелi мал ... ... ... ерекше мән берген
белгiлi зерттеушi – жиһангер И.П. ... оны ... ... у ... ... – Ж.Ә.) ... распространенный почти
единственный в сущности промысел. У них ... ... ... ... [51, 154 б.]. Мал – ... төрт ... ... бағылды. Мұның өзi кең-байтақ өрiс - қоныс болуын, шөптiң
жұғымдысы мен ... ... ... ... ... керек еттi. Талай
ғасырлық тәжiрибеден туған шаруашылық ... ... ... ... пайдалану тәртiбiн қалыптастырды, төрт маусымның төрт қонысы болды.
Бұлар: жаздағы жайлау, қыстағы ... ... ... күздегi күздеу.
Жазғы жайлауға – бетегелi белестер, өзендер мен көлдердiң алқаптары,
ауасы ... ... аз биiк ... ... пайдаланылды.
Қысқы қыстауға – ызғырық желден паналайтын ықтасын, жылуыт, күнгейлi таулы
жерлер, төбе-төбе құмды адырлар немесе ... ... ... ... ... ... ... алынды. Көктеулiкке көбiнесе мал төлдетуге,
жас төлдi аяқтандырып ширатуға қолайлы, жерi ... суы мол, ... ... маңы ... алынды. Көбiне көктеулiк пен күздеулiк бiр ... ... әдiсi әр ... ... малы көп, ... ... мен
жылқысы көп, жеткiлiктi бақташылары бар бай малшылар алысқа көше алды (Кiшi
жүз бен Орта жүз ... ... 700-800 ... ... жерге көшiп
отырды), 200-300 шақырым жерде әр түрлi жайылым жерлер кездесiп ... мен ... ... көшiп-қону өрiсi әлдеқайда шағын болды.
Көшiп-қону мал өсiрушiлерге маусымдық жақсы ... ... ... ... ... ... ... бағытымен жүрдi. Iрi рулар
мен ... ... ... ... ... бiр ... отырды. Әрбiр рудың өзiнiң көш жолдары болды. Басқа ... ... ... ... [68, 165 ... орнын таңдау, әрине тек дәстүр мен шаруашылықтық мұқтаждықтарға
ғана емес, сонымен ... ... ... ... да тәуелдi болды. Мал
өсiрушi қазақ ... ... ... ... ... ...... бiрiгуiнiң негiзгi шаруашылық нысаны – сол кезеңнiң ру-тайпалық
ұйымының белгiлерi бар ... ... ... ... Оның ...... өз ... негiзделген ұсақ шаруашылығының малға жеке
меншiгiмен ұштасып отырған қауымдық жер иелену ... ... ... ... жеке ... ... ... бұл жайылымдарды
ортақ пайдаланатын. Жазда ауылдық қауымдар әдетте бiрiгiп, ... ... бiр ... ... Қыс ... әрбiр ауылдың өзiнiң белгiлi қыстау
орны ... ... ... және ... ... ... ... малды бiрiгiп жаятын болған [68, 173 б.].
Малдың денi қой мен ... ... ... ... етi ... ... ... қойлар өсiрдi. Қой етi халықтың негiзгi тамағы ... ... ... құрт, iрiмшiк, сүзбе, айран, сары май алды. Қой ең ... – жүн, терi, ... ... ... Қой ... ... айырбас заты
да болды және ақшаның орнына жүрген жалпылама эквивалент ... ... құны ... ... шағылып белгiлендi, жылқы мiнiс көлiгi болды.
Мұның үстiне жылқы ... ... азық малы да ... ол ... ет, сүт ... ... етiнен түрлi ет тағамдары жасалды, биенiң
сүтiнен қымыз ашытылды. Қазақтар жылқының қарулылығын, қыста қардың ... ... ... жоғары бағалады. Қазақстанның Оңтүстiк аудандарындағы
ең маңызды ... ... түйе ... Түйе ... алысқа көшiп-қонуға
немесе ауыр жүктердi тасуға пайдаланылды. Ұзақ ... ... ... сиыр ... ... тым аз ... ... ең азы ешкi болды
[68, 167 б.].
Бiрақ та кең ... ... мал ... iрi ... ... болуын талап еттi, ал олардың әр кездегi жетiспеушiлiгi көршiлер
арасында қақтығыстар мен дау-жанжалдар ... ... Мал ... ... мейлiнше тәуелдi едi. Жем-шөп дайындау жүргiзiлмедi,
қыста мал тебiндеп жайылды. Мысалы, Ибн Рузбихан көшпелiлер үшiн ... өте ... ... ... ... ... төңiрегiнiң бәрi
«қамыспен көмкерiлген, мал азығы мен отынға бай» – деп жазды. Қыс ... ... ... ... жиi кездесетiн, мұндайда көшпелi малшылар
тақырлана кедейленiп, көбi отрықшылыққа ... ... баяу ... ... мал ... ... ... мен оның өнiмдiлiгi жақсара
түстi; қолайлы жылдары (ауа-райының жағдайымен бiрге халық өмiрiнiң ... ... мал басы ... қарқынмен өсiп отырды. Мал шаруашылығын
жүргiзудiң ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрi сақталып, үнемi ... ... киiз үй, ... ол ... ... ... және мал өнiмдерiн өңдеу үшiн жақсы лайықталып жасалды. Киiз үй -
көктем, жаз және күз ... ... ... ... жүру жағдайына
бейiмделген қолайлы құрама баспана болды. Кейбiр кездерде қазақтарда ... ... ... киiзбен немесе сырмен қаптаған жылжымалы үйлер
де болған. Оған түйе, өгiз ... ... ... ... отырған. Көшпелi
қазақ өмiрiнде киiз үйдiң алатын орнына жiтi мән берген И.Г. Георги ... ... ... ... ... – Ж.Ә.) ... ... в подвижных юртах и ради скотоводства, главного и ... ... ... в ... ... [51, 154 ... ғасырлық көшпелi тұрмыс тәжiрибесiнен туған қазақтың киiз үйi –
күннiң аптабы мен түннiң дым-сызынан, жауын-шашын мен ... ... ... әрi ... әрi ... болудың үстiне көшiп-қонуға қолайлы
болды; оны жарты сағат iшiнде жығып-артуға, жарты сағатта көлiктен ... ... да ... едi.
Көшпелi мал шаруашылығы қазақ отбасының өмiрiн көп жағынан қамтамасыз
етiп тұрды. Бұл сала қазақтарға ... ... ... ... ... киiм ... үй жабдықтары мен жасауларын, көшiп-қонуға қажеттi
тасымал құралдарын бердi. Әскери жорықтар мен шайқастарда жылқының ... ... ... Көшпелi қазақ қауымы үй ... ... мал ... ... ... ... Қой
жүнiнен киiз басты, кiлемдер тоқыды, киiм тiктi, мал терiсiнен аяқ киiмдер,
ат әбзелдерiн т.б. әзiрледi. ... ... ... ... таза ... күйiнде болғанымен, олардың қасында қала
тұрғындары, егiншiлер ... ... ... ... басы ... ... ... Түркiстанның Сығанақ, Сауран, Асы және басқа
қалаларының базарларында көшпелi ... мал ... ... терi, ... ... бұйымдар, сондай-ақ суық қарулар, ағаштан, негiзiнен
қайыңнан жасалатын бұйымдар, ... ... ... ... мен ыдыстар
жеткiзетiн, аң терiлерiн, тон-iшiктер, тұмақ-бөрiктер ... [108, 94 ... ... бұл ... айырбасқа Түркiстан аймағы қалаларына әр
түрлi тауарлар: мақта маталары мен жiбек маталар, балшықтан күйдiрiлiп ... ... ... бұйымдар, мата мен терiден тiгiлген дайын киiм-
кешектер, ... ... бас ... ат ... ... ... үй аспаптарын, қарулар, ... ... ... ... ... және көптеген басқа да дүниелер ... ... ... да қатысатын: «Олардың (қазақтардың) ... ... ... ... ... тұратыны сияқты ислам елдерiне қатынап
келдi және әлi де барып тұрды» [107, 101-102 бб.].
Қазақ даласын жайлаған ... мал ... мен ... көшпелi
қоғамның негiзгi материалдық байлығы, өндiрiс пен соғыстың ... ... және ... ... ... қайнар көзi
болумен қатар, көшпелi мал ... ... ... рухани,
моральдық өмiрiнiң мәнiн, маңызын, сипатын да анықтады. Мысалға, ежелден
қалыптасқан дәстүр бойынша ... ... ... ... ... ... аман ба?» деп ... болған, бұл дәстүр осы
уақытқа дейiн сақталып, дәстүр сабақтастығы жалғасып келедi.
Қазақ халқының аса бай ауыз әдебиетiнде зерделенген бата ... ... ... ... ... ... жырлар рухани мәдениеттiң
негiзгi мазмұнын құрады, яғни өткен кезеңдегi халықтың ... ... ... ... ... ... бойы дәстүрлi қазақ ... бiте ... ... ... қызметiнде, әдет-ғұрып
құқығында, соғысқа, бiтiмге қатысты, моральдық және ... ... ... роль ... ... ... бетiне түспеген кодекстер ережесiнiң
жиынтығы ретiнде есептелдi. Бұлардан, әсiресе ... ... ... әр ... қоғамдық-саяси тарихының даму деңгейiнiң
бейнесiн көре ... ... ... негiзгi арқауы – қазақтардың
материалдық игiлiгiнiң, ... ... көзi ... ... ... ... Қазақтардың алғыс айту және ренiшке қатысты сезiм-
күйлерi көп жағдайда төрт түлiк малмен ... ... ... ... ... ... пiкiрлерi мынадай қанатты
сөздермен өрнектелдi: “Бай бол, төрт түлiкке сай бол”, “А ... ... ... мың ... ... сексен iнген боталап, сегiз келiн
қомдасын”. Көшi-қон керуенi алыс жолға қозғалып, бiр-бiрiмен кездескен
кезде: ... ... ... мал сауыны кезiнде: “Сауар көбейсiн”, ... да ... ... қырқу науқаны кезiнде: “Қырқар ... ... ... уақытта: “Бағар көбейсiн”, суат басында:
“Суарар ... - ... ... т.б. ... ... болған. Ал,
төрт түлiк малмен байланысты қарғыс, ... айту ... ... ... ... ... ... “мал көрме, елге ере алмай
жұртта қал”, “Көлiк көрме жаяу ... ... аққа ... ... ... ... ... малын бағып қалғыр” т.б. Тiптi кейбiр ... ... ... ... ... ... де
сипатталып берiледi. Мәселен: “Ауыр атқа қамшы ауыр”, “Керме иық ... ат ... ... ... ... бар, ... қарай шабады”, “Сүйегi
арықтан семiз шықпас”, “Әркiм өз ботасын үкiлейдi”, “Әркiм өз ... ... ... ... ... ... көп болса қой арам өледi”, “Төрт
аяқтыда бота ... екi ... ... ... “Тоқал ешкi мүйiз сұраймын
деп, құлағынан айырылыпты” т.б.
Қазақ халқының ең ... ең ... ... ... ... ... ... биiктiк және пәстiк сияқты адами қасиеттердiң
жалпы образдық жиынтық бейнелерi үй және жабайы хайуанаттармен теңестiрiлiп
сипатталады. ... ... ... адамдарды көкжал бөрiге, батыл
қыранға, қара нарға, күштi атқа, тiптi арыстан, жолбарысқа, дүлей ... ... ... ... ... ... ... адамдарды – жүйрiк,
су жорға жылқыға теңестiрсе, дүйiм жұрты аузына қаратып, ... ... ... би-батырларды – қой бастаған серкеге, үйiр бастаған ... ... ... ... ... асқақ және әдемi, сұлу әйел
адамды асыл тұқымды түйе – аруанаға, асыл ... бие – ... ... ... ... тiптi ... түлкiге де теңестiрiп бейнеледi.
Адамның жаңа ортаға, әртүрлi ... ... ... ... ... тазы боп ... ал кедей-шаруа адамдардың қарауындағы
мал санын көбейтуге талпынған iс-әрекетi жөнiнде: “дүние – киiк, адам ... ... ... ... ... – апа, ...... деп”,
болашағынан көп үмiт күттiретiн жасөспiрiм бозбала жөнiнде, “Қошқар қоятын
қозыдай“ деген сияқты қанатты ... ... ... сайын
даласындағы көптеген жер ... төрт ... мал ... тығыз
байланыстырылып айтылады. Мәселен, Ақ ешкi, Ақ тайлақ, Торы айғыр, Жирен
айғыр, Қой ... ... ... сондай-ақ әртүрлi малдардың сыртқы
ұқсастығына ... Түйе ... Түйе тау, ... жал, Құсмұрын секiлдi
атауларды кездестiремiз.
Қазақ халқының ауыз әдебиетiнiң және ... ... ... бай мұраларына сүйсіне, таңдана қарап, таңдай қағып ... ... мен ... жете мән ... орыс зерттеушiлерi бiздiң
халықты ақын халық, әншi халық деп лайықтап ... ... ... әдебиетi өзiнiң жан-жақтылығымен және тiл ... ... ... ... мен ... өндiрiсiнiң даму барысын ... оның ... ... ... ашып ... алады. Өз тарихында
көптеген ғасырлар бойы кең байтақ сахарада әскери-көшпелi өмiр салтын
сақтаған ... ... ... өте ... ... болумен
бiрге, көшпелi мал шаруашылғының технологиясын өте жақсы бiлiп, оны озық
меңгердi.
Жазбаша сауаты аз бола тұрса да, ... ...... ... ... әрiптестерi сияқты бiр мезгiлде бақташы және жауынгер бола жүрiп,
екiншi жағынан әрi ... әрi әншi ... ... ... де ... бойы ... ... даналығы ауызша түрде бейнеленiп,
адамдардың “ернiнде өмiр сүрiп”, ... ... ... ... төрт түлiк малға қатысты тыныс-тiршiлiктi,
өндiрiстiк процесстердi, өздерiн ... ... ... ... тәлкегiне түсiп, қиналған шақтардағы өмiр ... ... ... етiп, ... ... ... ... көркем образ-
бейнелер жасап отырды. Бүған көптеген халық әндерi куә бола алады. Мәселен,
көз жанарынан ... ... ... ... малға қатысты теңеулердi
байқаймыз:
“Iшiнде көп жылқының аласы едiм.
Атан-анам қоңыр қозы баласы едiм…”
деп жырласа, сүйiктiсiн жұбатып, ... ... жiгiт ... деп ... айдай қарағым сылаңдайсың,
Сүтке тойған қозыдай солықтайсың.
Егер көңiлiң шынымен бере қойсаң,
Ақ боз үйден бұралып жолыққайсың….”
Әуеде ұшып жүрген қаз баласы,
Жылқының тоқтамайды азғанасы
Құдаша қой ... деп сөге ... мен де ... ... ... ... қоғамы поэзиясының ... ... және ... ... негiзгi қайнар көзi болған мал шаруашылығы
саласындағы өндiрiстiк процесстер, олардың мән-мазмұны басты орында тұрады.
Барлық кезде мал ... ... ... оның ... ... ... ... дүниеге келген ән-жырдың нысанына, мән-мазмұнына
шешушi ықпал жасап отырды. Олар өрiсте ... ... ... ... ... ... ... жылқы, түйе табындарынан, сондай-ақ
басқа да үй ... дене ... ... қозғалысынан ерекше
әдемiлiктi, пәктiктi, биязылықты көре бiлiп, оларды өздерiнiң ән-жырына
арқау еттi. Бүкiл ... ... ... ... ... ... құйрықты қойдың, бота көздi түйенiң әдемiлiгiне, жүйрiк аттың
шабысындағы сымбатына сүйсiне қарап, ... ... ... Ол өсiп ... жас мал ... ... поэзиялық iшкi жан-дүниесi қанаттанып, бұл
құбылысты өздерiнiң бақытты ... шағы мен ... ... ... елесеттi. Көшпелi малшы – қазақ ай мүйiздi ақ серке бастаған қой
отарын, жалы жер ... ... ... жылқы табынын бастаған торы
айғырды, төрт ... тең ... түйе ... ... қара бураны көргенде
жан-дүниесi жадырап қуаныш сезiмiне бөлендi. Сөйтiп, оның алдында тек қана
жай қой отары мен ... ... ғана ... ... жоқ, саф алтынға парапар
байлық болды. Осы тұрғыдан қарасақ, қазақтардың поэзиясы көшпелi бедуин-
арабтардың поэзиясымен ... ... ... Бұл ... ... П.
Цветков былай деп толғайды: “Поэт в душе, араб, все поэтизировал, ... ... ... не заменим для араба, и он является для него не
только работником или товарищем, но прямо ... и ... ... так ... ... встречается не меньшей радостью, чем ... [120, 66 ... ... ... ... өкiлi Адам Смит үй жануарларының
көшпелi халықтардың шаруашылық-рухани өмiрi ... ... ... ... ... ... Оның ... Америка құрлығы ашылғаннан
кейiн, оны жаулап алу үшiн келген ... ... ... ... осы ... ... күмiс бар ма деп сұрайтын болса керек. ... ... ... ... ... ... мән ... жеткiзе отырып, келiп түскен жерлерiн жаулап алуға және ... ... па ... ... ... ... Сол сияқты жиһангер-монах
П. Карпини Франция ... ... ... ... ... ... олар француз корольдiгiнде қой, жылқы т.б. түлiктер ... ... ... ... Салыстырып қарасақ, олардың қойған
сауалдары да испандықтардың сауалдарындағы айтылған мақсатты көздейтiнiн
аңғаруға ... ... ... ...... елi ... алуға
тұрарлық байлық-қазынасы мол, бақуатты мемлекет екендiгiн растату мақсатын
қойды. Өйткенi, моңғолдар да басқа да көптеген көшпелi ... ... ақша ... көп ... айырбас құнының басты
өлшемi мал ... ... ... олардың алдындағы төрт түлiк малдың
байлығы – ... ... ... ... ... ... [48, 9-10 ... қазақ халқы көктем кезiндегi масаты кiлемдей жайнаған ... ... ... әсемдiгiн, көркемдiгiн әуездi әнiне ... ... ... ... ... күнi ... ... төгiп, қозғалысқа
келтiрген мамыражай табиғатқа, оның екi ... ... ... жылы ... ... ... ... ән салған бозторғайлардың әдемi үнiне құлақ
салып, көкiректерiн кере дем алып, рахат сезiмге бөлендi. ... ... ... өзiнiң аяз, үскiрiк, қарлы боранымен көшпелi халыққа
ауыртпалық әкелген күз, қыс айларымен ... ... ... ... ... ... ... олар, қоршаған табиғат әлемiнiң
өздерiнiң жан-дүниесiне, сана-сезiмiне тигiзген әр түрлi әсерлерiн қуаныш
пен қайғы, ... пен ... ... ... ... ... отырды. Мәселен, қазақ жiгiтi өзiнiң сүйiктi қызын ... деп ... – қыс, ...... көрсем мәз.
Күлкiңiз бойды алар,
Бұлбұлдай шықса әуез [121, 161 б.].
Бұл ... ... ... ... жырлап өткен. Дәстүрлi қазақ
қоғамының өмiр-тәжiрибесiнде барлық тiршiлiк ... ... ... жағдайына бейiмделiп, қалыптасып өмiр сүрсе, сол өмiр әрқашан да
қымбат, мазмұнды, әрi сүйкiмдi деп тұжырымдалады. Бұл ... ... бiр ... өте ... түрде өрнектеледi:
“Шөлде жүрген дуадақ көл қадiрiн не ... ... ... қаз шөл ... не ... өмiр ... сан қырын жете меңгерген қазақ халқы, бiр жағынан
туған табиғатының көркемдiгiнен, әсемдiгiнен қуат, нәр алып оның ... ... ... ... ол ... ... ... небiр қорқынышты қарлы борандарға, сары шұнақ аяздарға қасқая
қарсы тұрып ... ... тiптi ... табиғаттың дүлей құбылысымен
салыстыра отырып әнге қосқан. Мысалға атақты Балқы Базар жырау өзiн табиғат
құбылысымен салыстыра отырып ... ... ... ... ... ... ... төкпей сiрә, басылман [102, 19 б.].
Жалпы қазақ ауыз әдебиетiнiң поэзия ... ... ... ... ең ... ... бiрi ... Бұл жанрдың пайда болуы қазақ
халқының әлеуметтiк-экономикалық және табиғат жағдайына бейiмделген негiзгi
өндiрiс түрi – көшпелi мал ... ... ... ... ... әйгiлi орыс сыншысы В.Г. Белинский былай деп жазды: “У арабов, как
не народа, а ... и ... ... ... ... по ... ... лирическая, или лиро-эпическая поэзия, но драматической
– никогда не была и не могла быть” [122, 872 б.].
Қазақ эпосы өзiнiң басты, ... ... ... ерте кездегi өмiр
сүрген халықтардың және содан кейiнгi кезеңде өмiр ... ... ... ... ... ... да тайпалардың, халықтардың эпостарына тән
белгiлермен сипатталады. Әсiресе, қазақ эпостарында XV-XVIII ... ... iшкi ... ... ... ... ... мәселелерi жарқын, терең, шынайы көрiнiс тапқан.
Осы тұрғыдан әйгiлi сыншы В.Г. ... ... ... ... ... келе
жатқан халықтың поэзиясы саласының ең алғашқы жемiсi, әрi кемелiне келген
өнерi” – деп пiкiр ... ... ... ... берiлген әдiлеттi
баға деп тұжырымдауға болады. Ол өз ойын нақты түрде былай деп сабақтайды:
“Эпопея может явиться только во ... ... ... ... ... еще не ... на две противоположные стороны – поэзию и прозу,
когда его ... есть еще ... ... ... его ... о мире суть
еще религиозные представления, когда его сила мощь и ... ... ... в ... ... [122, 803 б.]. Қазақ халқының
өткен тарихи кезеңдегi ... көп ... ... ... ... ... ... мән берiлген.
Қазақ эпосының басты кейiпкерлерi – ... зор күш иесi ... ... ... аса ... ... жаудан қайтпайтын,
қаймықпайтын, жұртына адал, жауына ... ... өмiр ... бастаушы, сол қоғамның арман-мұраты, ар-ұяты болған батырлар болды.
Батырлардың адал, айнымас серiгi әрi жүйрiк, әрi ... ... ... Олар ... ... ... тегiн құрайтын ортадан шыға отырып,
өз елiнiң мал-жанын қорғап, оның iшкi-сыртқы ... ... ... ... ... ... ... абырой-атақтарға ие болды. Қазақ
халқының көптеген лирикалық-эпостық ... ... ден ... ... олардың негiзiнен XIV-XVIII ғасырлар арасындағы ... ... ... ... ең ... ... ... уақытының оқиғаларын
қамтитынын пайымдаймыз. Мәселен, “Ер Тарғын” ... ... ... – Ер ... ... ... ... қарсыласы, ата жауы ретiнде қалмақ
ханы Аюкенi атайды. Ал, Аюке хан Әз Тәуке ... ... ... ... ... аралығында Едiл (Волга) бойындағы қалмақтардың ханы болғанын
тарихи деректер растайды.
Бiздiң заманымызға ... ... ... ... ... ... негiзгi арқауы – халқымыздың әскери-көшпелi өмiр-салтының
ерекшелiктерiн ... ... ... ел ... ... қатар, ел қауiпсiздiгiн сақтап, ... ... ... ... ... ... ... пен қайғы-қасiрет, ел қорғандары
батырлардың көрсеткен ересен ерлiктерi, жүйрiк ... мен ару ... ... шынайы бейнемен сипатталады.
Қазақ халқы малмен тiкелей байланысты болған өзiнiң еңбек жолындағы, iс-
қимылы барысындағы үй ... ... ... оның ролiн
бағалаудағы өзiндiк принциптерi – ... ... ... ... егiншiлiкпен айналысатын немесе iрi қалалардың ... ... ... ... ... болды. Өйткенi, олар өздерi
өсiрiп, баққан төрт ... ... ... өте ... ... ... негiзгi бастауы ретiнде жоғары басталады. Сондықтан
болар, қазақ халқы үй жануарлары, олардың жақсы қасиеттерiн өздерiнiң өлең-
жырларына ... ... ... ... ... жүйрiк атқа, құнан қойға
қатысты: «Жүйрiк аттай ойқастап, құнан қойдай бой ...... ... теңеуден халық фольклорының жоғарғы көркемдiк
деңгейiн көремiз.
Қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... ... жағдайлары мен тұрмыс-тынысы ... ... ... және оның ... өз ... ... ... әйгiлi зерттеушi, академик В.В. Радлов өз пiкiрiн бiлдiрiп,
былайша пайымдайды: “Қазақтардың жылқы ... ... ... ... ... ... тiлiндегi өте бай терминология арқылы
берiлген, қазақтар, европалықтар ... ... ... ... түсiнiң сан
алуан түр-тұрпатын ажыратуды жетiк меңгерген…” [123, 270 б.].
Мысалға, торы, жирен, құла, ... көк, ... ... кер, ... сұр,
ақсары, шұбар, қаракер, мақпалқара, шаңқан боз, ... ... қара ... ... құла ... ала, торы ала, көк ала, қара ала, ... ала, ... сұр ала, қара шұбар, торы шұбар, боз шұбар, қара көк, қызыл көк, құла
жирен, қара буырыл, көк ... торы ... торы ... торы ... ... ... болады.
Жылқы түлiгiне байланысты жоғарыда айтылған сипаттамалар, басқаша
нысанда (формада) түйе, қой түлiгiне де ... ... ... ... Себеповтiң қалдырған деректерi бойынша қазақтардың түйе шаруашылығына
байланысты 112 термин тiркелiп, оның ... ... ... ... ... өзi 40-қа ... екенiн көрсетедi [124, 145-155 бб.].
Көшпелi қазақ қоғамындағы қазақ жiгiтiнiң басты сапалық ... ... ... ... тиiс болды: көшпелi шаруашылықты
жетiк бiлу, еңбексүйгiштiк, табандылық, күштiлiк пен батылдық, тапқырлық
пен ... ... өз ... шежiресiн жетiк бiлу және ... т.б. ... ... қазақтың: “Жiгiт бiр сырлы сегiз қырлы болсын”,
және осы мақалды жан-жақты толықтыра түсетiн: ... ... ат ... үйге ... құрт қайнатқан Есет” деп айтылатын халық мақалдары ел
арасында берiк сақталған. Мұндай ... әр ... мен ... ... ... ... даму ... сипатымен
байланысты болды. Өйткенi көшпелi өмiр-салты жағдайында дене еңбегi мен ой
еңбегiн ... ... ... болмайтын едi, халықтың жалпы ... ... ... ... тығыз байланысты болды.
Осы тұрғыдан атап өтетiн тағы бiр жай, әсiресе, көктем-жаз маусымында
қора-қора қой отарымен, жылқы ... ... ... ашық аспан
астында тұрақты көшiп-қонып жүру ... ... мен ... ... ... ... ... ақындық-жыршылдық және
музыкалық шығармашылықты жан-жақты, кеңiнен игеруге мүмкiндiк жасады. Бұл
жөнiнде ... ... ... Ш. ... ... деп ой ... ... оны түрлендiрiп айту барлық көшпелi нәсiлдерге тән ... ... ... ... ... оның ... болып қайтқан
саяхатшылардың барлығы қара борбай, жалаңаш ет балалардың өздерi де,
олардың ... ... төрт ... тұратын, ұйқасы жағынан мазмұнды
да, өлең-тақпақтармен жауап бергенiн жазады. Мұндай құбылыс ... тән ... ... ... ... ... дiлмар, шешен болғандықтан өздерiнiң ой-пiкiрiн,
тiлегiн, ... ... ... ... (формада) беруге
тырысты. Сонымен, жоғарыдағы айтылғандардан мынандай ... ... ... да ... ... ... қазақ халқының да рухани мәдениетiнiң
жарқын көрiнiсi - оның ... ... ... ауыз ... мен ... ... Оны бүкiл жан-дүниесiмен, сана-сезiмiмен жете ... ... ... ... алды - қызыл тiл” деген мақалмен қысқаша
қайырып, сипаттады. Барлық ... ... ... ... әлсiз, күштi жақтарын жоғарыда айтылған ерекшелiктерiне қарап
бағалауға болады.
Қазақ халқының ауызша айтылған ... ... ... – отыз екi тiстен ... ... ... сөздiң жалпыға бiрдей
түсiнiктiлiгi болды. Өйткенi қазақ халқының дәстүрiнде жыршы-импровизатор
поэзиялық және ... ... бiр ... әрi ... әрi
орындаушысы болды. Мұндай шығармалардың орындалуы жүректен ... ... толы ... ... көркемдiк бейнесiмен, дауыс ... ... ... ... алып, ерекше әсерге бөлеген. Қазақтың
ауызша ... ... ... ... ... ... ... халықтың рухани мәдениетiнiң жарқын көрiнiсi
болған поэзиялық және музыкалық шығармашылығының әлсiз жағы – оның ... едi. ... ... барлық лирикалық немесе лирикалық-эпикалық
шығармалары ауызша ... бiр ... ... руға, бiр тайпадан келесi
тайпаға, бiр ... ... ... бiр ... ... ... ... Нәтижесiнде олар үнемi өзгерiске ұшырап, яғни әр айтушы ... ... ... қысқартып немесе ұзартып, болған оқиғаның
орнын ауыстыру ... ... ... ... ... ... ... өзгерiп, дегенмен адамның есте сақтау қабiлетi қаншама жоғарғы
деңгейде болса да, ұзын-сонар эпикалық ... дәл сол ... ... шығу ... ... Қазақтың халық ауыз әдебиетi қаншама
жақсы қасиеттермен ерекшеленiп, халық өмiрiнiң айнасы ... бола ... ... ... ... оның ... ... яғни әрқашанда мәтiн
ауқымының толық мазмұнда бола ... ... ... да көшпелi
халықтардың поэзиялық шығармашылығы көп жанрлық жазба ... ... ... XV-XVIII ... ... қоғамында халық бұқарасының
шығармашылық белсендiлiгi нәтижесiнде ... ... ауыз ... ... шығармалар сол кезеңдегi қазақ ... ... ... ... ... ... ... Мұндай ақындық-
жыршылдық шығармашылық ғасырлар бойы әр қырынан қарағанда да бiр-бiрiмен
үйлесiмдiлiкте, сәйкестiкте өмiр сүре ... ... ... ... мәдениетiне, ерекше өзiне ғана тән қасиеттердi қалыптастырды.
Көшпелi-әскери өмiр ... ... ... ... ... ... қазақ халқының талантты өкiлдерi жасап, дамытып отырды.
Қазақ мемлекетiнiң XVII-XVIII ғасырлар ауқымындағы ... ... ... жерi мен Оңтүстiк Қазақстан өңiрi ежелден бергi егiншiлiк
мәдениетiнiң ... ... орын ... ... қазақ хандығының
қалыптасу, өркендеу дәуiрiнде бұл аймақтардың ... егiн ... ... ... Сырдария, Арыс, Шу, ... ... ... егiн ... ... ... қойылды. Өзен суларын
тартып жер суландыратын каналдар мен арықтар болды. Су ... ... ... ... орнатылды. Бұдан басқа қазақ даласының өзен
алқаптарындағы, көл ... шөл және ... ... да егiншiлiкпен айналысқан. Қаратау, Ұлытау өңiрлерiнде, Ертiс
өзенi алабында, Зайсан көлiнiң жағасында да егiншiлiк ... ... ... ... ... ... жеке меншiк қалыптасты.
Көшпелi және ... ... мал ... ... егiн ... мал ... ... сонымен қоса
жүрiп отырды. Бұл егiстер әдетте қыстаулардың ... ... Малы көп, ... ... ... ... жайлауларына көшерде, жер жыртып,
егiн егудi, оны баптап күтудi, қыстау маңына отырып қалған ... ... ... және ... ... ... өнiмнiң көбiн алып отырды.
Әдетте көшiп-қонуға күш-көлiгi де, жайлауға ... ... ... да жоқ ... ... ... Олар үнемi өздерiнiң азын-
аулақ егiндерiнiң ... ... ... ... деп ... ... отырықшылықтың жаңа ошақтарын жасады. Қазақ егiншiлерi
көбiнесе арпа, бидай ектi, ал оңтүстiк ... ... де ... Егiншiлiк
саймандары тесе, кетпен, қарапайым соқа, тiс ағаш, тырмақ, қол орақ болды.
Дән түю, ұн тарту үшiн ағаш келi, қол ... ... егiн ... ат, түйе ... ... ұраға көмiлiп сақталды.
Қазақ хандығына қарасты Сырдария алабындағы ... ... ... ... ... ... Түркiстан қаласының төңiрегiнде әр
алуан дақылдар егiлетiн сол кездегі гүлденген егiншiлiк ошақтары болған.
1695 жылы ... ... ... ... ... ... қаласындағы
ордасында болып қайтқан орыс ... В. ... ... ... ... ханның жерiнде сан түрлi астық шығады екен, ... да, ... ... ... да, ... ... да ... екен”, – деп жазды [68, 168
б.].
Сонымен, көшпелi қазақтардың отырықшылануы мемлекеттiң қандай да ... ... гөрi ... бойы ... мен ... ... ... неғұрлым шапшаң жүрдi. Қазақтардың бұл өңiрлерде XVII
ғасырдағы отырықшылану ... ... ... ... ... ... грамоталардың бiрi бойынша бұрындары ... (ру, ... ... мекендерде (тұрақты) тұрушыларға (дихнишин),
қыстауларда (жартылай отырықшылық) тұрушыларға (кишлакнишин) және ... ... ... ... ... ... (илатий)
аталған” [126, 47 б.].
Қалаларда көбiнесе өзiнiң ... ... және ... ... Мұндай салт-дәстүр, әсiресе ... жерi ... ... ... ... етек ... ... бақылау орнату
тұтасынан бүкiл қазақ жерiнде бiрiн-бiрi ... екi ...... мал ... мен ... ... ... неғұрлым нық экономикалық жүйе құруға мүмкiндiк бердi.
Қалалардың қай-қайсысы да тауарлы астық пен басқа шаруашылық өнiмдерiн
өндiретiн, дамыған суармалы ... бар ... ... ... болды. XVII ғ. мен XVIII ғ. бiрiншi жартысында қолдан суару iсi
бұрынғысымен ... кең ... дами ... [127, 79 б.]. ... ол Сырдариядан тартылған iрi каналдарға, ... бiр ... ... ағып келiп жиналатын тау өзендерiнен бастау алатын сан ... ... ... бiр ... – қауғалық жүйе ... ... ... кварталдары болды, оларда – көзелiк, ұсталық, ағаш
өңдеу, тоқымашылық, зергерлiк, құрылысшылық кәсiптер ... [128, ... ... ... ... қауымдық түрi үстемдiк еттi.
Жайылымдарда пайдалану құқына көшпелi рулар мен қауымдардың барлық ... ... ... ... ... ... ... ұйымдасуы ру-тайпа
ақсүйектерi мен қатардағы көшпелiлердiң жердi, жайылымды пайдалануға iс
жүзiнде тепе-тең қатыса ... ... ... ... иелiк
ету, өзiнiң қой отарлары мен ... ... үшiн, өз ... жақсы жайылымдарды, аңшылық құратын жақсы өңiрлердi ... ... ... ... ...... ... арасында бөлетiн
немесе солардың ұлысы үшiн жерге құқын қуаттайтын тек хан ... ... ... - деп жазды Ибн Рузбихан Исфахани, - ... ... ... билiктi сұлтаны бар, ол өзiнiң халқымен бiрге
қандай да бiр жерде, әкеден ... ... ... үйiнде болады. Онда
Жошыханның және Шығай ханның уақытынан берi әлi ... ... ... әрi
жайылымдарды пайдаланады. Дәл осылай олар Яса (Шыңғысханның) ... ие ... ... ... алып отыр [90, 94 б.]. ... көшпелi халық
бұқарасына малдарын жайып бағуға берiлетiн жерлер билiк құрушы әулеттiң
меншiгiнде болып қана ... жоқ, ... ... ...... де ... ... құқы заңмен бекiтiлдi, салт-дәстүр, ... ... ... феодалдық шартты жер иеленушiлiк пен
жерге жеке меншiктiң тұрақты түрлерi қалыптасты. ... ... ... ... ... ... қоғамын феодалдандыру процесi өрiс алып
жатты, нәтижесiнде осы аймақтағы ... ... ... қоғамдық
қатынастарға тартылды. Құжаттық материалдар жер иеленушiлiк пен ... ... ... ... ... ... және ... да түрлерін
атайды. Қала мен оның егiншiлiктi өңiрлерi үлес жер басқарушысы – сойырғал
иесiнiң билiгiне ... ал оған бұл жер ... ... ... ... сый ... ... Темiр, Шайбани әулеттерi тұсында
осылай болды. Оңтүстiк Қазақстан ... ... Ақ ... ... ... ... ... хандығының құрамына қосылғаннан бастап
Сырдария бойының ... ... ... қоса ... ... көшпелiлер ақсүйектерi мен оның уәкiлдерiне иелiк ету ... ... ... ... ... жүргiзу үшiн күресiнде қашанда
өздерiне жақын әскери ақсүйектер тобын, көшпелi тайпалар көсемдерiн оларға
сый ретiнде үлес жерлер ... беру ... ... ... ... ... Оларға тек жайылымдық жерлер ғана берiлiп қоймайтын, ал сонымен
бiрге ... ... бiр ... ... ... ... бар, ... көлемдi жер учаскелерi, сонда ... ... ... берiлетiн. Көшпелi ақсүйектер халықты саяси және ... ... ... ие болуға тырысатын. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық
жердi иеленушi ... ... ... ... ... өз ... ... жинайтын. Сонымен, сойырғал көшпелi
ақсүйектердiң ... ... ... ... үстемдiк
құруының кең тараған түрi болды.
Қоғамның саяси ... ... ... ... – мемлекеттiң негiзгi
белгiсi – билiк пен ... ... ... ... ... ... ... орындайтын мемлекеттiк аппараттың тұтас жүйесiнiң жасалуы. Әр
елдiң ... ... заңы мен ... ... бар. ... заң мен өзiне тән
басқару жүйесi бiздiң халқымызда да ертеден қалыптасқан. Ол кезiнде ... де, ... ... ... ... ... аузынан
көпке тарап, ғасырлар көшiне iлесiп, жалғасып отырған. Бұл ережелер,
қағидалар көшпелi ... ... ... ... ... жасалып,
қылмыс, дау-дамай, әдiлет iстерi осы заң негiзiнде шешiмiн тапқан. Қазақ
заңының тағы бiр ... тек ... пен дiн ... ... ... ... шешендiк, тапқырлық, айтқыштық өнердi де жоғары бағалап, оған
жүгiнген. Соған лайық әдiл билердiң өзiн де ... де ... ... ... ... ... “Қара қылды қақ жарған”, “Туғаны жоқ тура би”
Төле, Қазыбек, Әйтеке, ... ... ... ... ... сынды атақты билерді халық басына көтерiп, ханмен ... ... ... Осы ... дуалы аузынан әдiл заңға арналған ... ... ... ... сөзге арсыз да тоқтайды”, “Жаңылғанға жаза
жоқ”, “Барымтаға - ... ... ... ... ағаш ... ... ... көсем сөздер туған.
Қазақ заңдарының түп-төркiнi қасиеттi кiтабымыз “Құран кәрiмнен” және
“Мұхаммед пайғамбарымыздың хадиеттерiнен” ... ... ... ... ... кәрiмнiң” “Ниса” сүресiнде ұрлық, ... ... ... ... ... ... сүресiнде ерлi-зайыптылық,
неке ережелерi (заңдары) анық ... [129, 64 б., 87 б., 509 б.]. ... ... заңдары басқа сүрелерде де кең орын алған.
Ал ... ... ... ... ... ... ұлысы, бiздiң аса
көрнектi, қасиеттi пайғамбарымыз Мұхаммедтiң хадистерiнде әдiлдiк, билiк,
жаза, заң негiздерi бiрнеше жерде айтылған.
Бұған дейiнгi қазақ ... ... ... (VІ ғ.) ... ... (1206 ж.) әдет, құқық, әскери тәртiп жүйелерi, Ақсақ Темiрдiң құқық,
дәстүр, ғұрып негiздерiнде жасалғандығын байқау қиын емес.
Қазақ мемлекетiнiң және оның ... ... ... ... ... қасқа жолы” деп ... заң ... орны ... бұл заң сол заманда ислам дiнiн тұтынатын Күншығыс пен Орта
Азияның бiрқатар мемлекеттерiнде ... ... ... ... ... ... ... болатын. Бұл қазақ хандығының ерекше тарихи,
әлеуметтiк-экономикалық және саяси жағдайының ... едi. Бұл – ... ... ... ... алғашқы ата заңы едi. Оның негiзi орта ... ... ... ... ... ... алынған. Қазақша
“Жарғы” әдiлдiк деген ... ... ... мәнi ... ... бiр жағына аудармай, дәл, әдiл айырудан шыққан. Дауды әдiл, ... ... ... бұқарасы ардақтап, “Қара ... қақ ... ... Оның екi ... ... артық жiбермей, дәл айыру әдiлдiктiң
өлшеуi ... ... ... негiзi, мiне осында. Өзiнiң мазмұны бойынша
бұл заңның түбегейлi идеясы ... ... ... арнасына барып
тiреледi [130, 542 б.]. Қазақ хандығы заңдарының түп-төркiнi қазақ халқында
ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келген әдет-ғұрыптық ... ... Бұл ... ... ... ... ел ... сiңген, халық бұқарасына түсiнiктi
заң болды.
Қазақ мемлекетiнiң iргесiн қалаушы ... ... ... Қасым
хан (1511-1523 ж.ж.) жоғарыдағы саяси жағдайға және халық бұқарасы мен
билер тобының ... ... ... ... ежелгi әдет-ғұрыптық
ереже-тәртiптерiне маңызды өзгерiстер енгiзiп, дамытып, билер кеңесiнде
ақылдаса отырып, “Жарғы” заңын жасады. ... ... ... шариғатты
алмай, ежелден қалыптасқан билер заңы – ... ... ... қатты
ұнатып, оны “Қасым ханның қасқа жолы” деп атап ... бұл ... ... бес ... ... олар ... Мүлiк заңы (мұнда жер, мал-мүлiк дауының ережелерi қамтылған).
2. Қылмыс заңы (кiсi ... ел ... мал ... ... ... Әскери заң (қосын құру, аламан мiндетi, қара қазан, ердiң құны,
тұлпар ат).
4. ... ... ... ... ... қатынастарда
сыпайылық, әдептiлiк, мәмiлегерлiк жұмыстар).
5. Жұртшылық заңы (ас, той, ел ... ... ... дiн ... ... ел ... ... жағдайларды шешушi осы заң арқылы
тексерiледi) [130, 242 ... ... ... ... атты ... ... өз ... әскери
доктринаға да негiзделiп жасалғанын баса айтып кету жөн болады. Оның себебi
Батыстан да, Шығыстан да анталаған шетжұрттық ... ... ... ... ... ... ... едi. Осының алдында ғана Шыңғыс хан негiзiн
салған ұлы Алтын Орда империясы ыдырап, Алтын орда, Көк орда, Ақ орда ... үш ... ... кеткен-дi. Сондықтан қазақ мемлекетiнiң
(хандығының) тұтастығын ... үшiн ... ... ... дәл ... ... құқықтық жарғы қажет болды. Қасым хан жарғысының жасалуына бұдан да
басқа факторлар әсер еттi. Атап ... оған Орта Азия мен ... ... ... ... ... гректендiру идеологиясы, VIII
ғасырдағы араб қолбасшысы Құтайба енгiзген исламдық идеология, одан ... ... ... хан ... келген буддизмдiк идеология қазақ
мемлекетiнiң дiни, рухани, тарихи, әлеуметтiк, халықтық тұтастығына кедергi
бола бастауы. Сондықтан ... Орда ... ... ... заң ... хан ... ... ханның “Ясасы”)” Ақ Орда ханы ... ... ... Оның ... ... ... мемлекеттi күшейту үшiн
бiрыңғай таптық, ұлттық идеология аса қажет болды. Сондықтан көреген Қасым
хан үш ... ... ... ... Ақ ... Көк ... аумақтық-
әлеуметтiк жағынан осындай iрi үш жүз құрып, осы ... үш хан ... ... ... ... ... хан ... қазақ мемлекетi
мынандай әлеуметтiк-аумақтық үш жүзге бөлiндi: Кiшi жүз Сырдария мен ... ... ... ... Орта ... ... Семей, Ақмола,
Сырдарияның төменгi сағасы және Жетiсу жерi, Ұлы жүзге ... ... ... Жамбыл, Оңтүстiк Қазақстан облыстарының аймақтары тұтастай
кiрдi. ... Орда ... үш ... ... ... дәстүрiн қолдай
отырып, Қасым хан оның ... ... ... ... сақтады.
Мәселен, Шыңғыс хан ұрпақтары билiк еткен замандағы Алтын ... ... ... жүз, Ақ Орданың ролiн – Орта жүз, Көк Орданың ... – Кiшi жүз ... ... қазақ халқының оның iшiнде қазақ жүздерiнiң шығуы туралы
бұрынғы тарихи мағлұматтарда ... ... ... қою қиын.
Өйткенi, қазақтың үш ... ... ... ... ... алаш) есiмiмен
байланыстыру тарихи жазбалардағы нақтылы ... ... ... ... өзi ... ... қазiргi кезеңдегi тарихшыларға қазақ
халқының үш жүз атануын ... ... ... ... ... аз жорамал жасауға ұрындырды.
Қысқаша түйiндейтiн болсақ, “Қасым ханның қасқа жолын” жарғы деп ... ... ... ... ата заңы ... Бұл заңды негiзiнен қазақтың
үш жүзi – үш хандығы арасындағы (ұлы жүз, орта жүз, кiшi жүз) ... iшкi ... және ... ... құқықтық негiзде
анықтап берген аса маңызды ережелердiң ... ... ... отырып,
оның қазақ мемлекетiнiң iргесiн бекiтiп, оның нығайып, қалыптасуына ... ... ... ... деп ... керек.
“Қасым ханның қасқа жолы” бiр ғасырдай атқарылған соң, тиiстi
толықтырулар мен ... ... Есiм ... ... ж.ж.) ... ханның ескi жолы” деп атаған. Қазақ тарихында “Еңсегей бойлы Ер Есiм”
деп аталатын жоғарыдағы Қасымханның ... осы Есiм хан ... Ол ... ... ... ... ханы ... өлтiрiп, Ташкент
қаласын өзiне қаратқан тарихи ... Өз ... ... ... ата ... талдап, Есiмнiң тарихи ғұмырнамасына ерекше тоқталады [131,
41 б.].
“Есiм ханның ескi ... ... ... ... – жаңа ... ... Есiм ханың көздеген мақсаты негiзiнен идеологиялық мақсат – ... дiнiн ... үшін ... деп ... ... ... қазақ арасында аралас-құралас өмiр сүрiп келген мұсылмандық пен
тәңiрлiк сенiмнiң ара-жiгiн ... оны ... ... ... ... ... да оның ... қазақ мемлекетiн отырықшылыққа айналдыру
мақсатында медресе, мешiтi бар шаһарларды өзiне ... алу ... ... осы ... ... пайымдау қиын емес. Есiм
ханның заңының бiр ... ... ... ... ... ... ... туралы заңды тұңғыш рет енгiзуi болса, екiншiден, қазақ халқының ... ... ... ... ... рет құқықтық тұрғыдан негiздеп, жетi
атаға дейiнгi деңгейде қыз берiп, қыз алыспау туралы ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанда, Есiм хан ... ... ... жаңалық: “хан болсын, ханға лайық заң болсын; батыр болсын,
жорық жолы мақұл ... абыз ... абыз ... ... ... би ... ... үй болсын” деген ережелер екен [132, 319 б.]. Бұл тұжырымдар сол
дәуiрдегi қазақ мемлекетi құрылысының саяси-әкiмшiлiк, әскери, рухани ... ... ... заң ... төрт ... ... байқатады. “Ескi
заң” деп аталуына қарағанда, сiрә бұл ережелер бұрыннан келе ... бiр ... ... ... ... ... да ... деп те
тұжырымдауға болады.
Сонымен бiрге қарастырылып отырған кезеңдегi қазақ заңдарының өзiне тән
басты ерекшелiгi – оның тiлi ... есте ... ... ... шешен сөздермен құрастырылуында. Мысалы, “Әдiл билiк – алтын
таразы”, ... ... қақ ... ... биде туған жоқ”, “жетпеген ... ... ... ... ...... балуан – куә”, “сорғалаған қан,
сойдақтаған iз”, “ер өлтiрiп, өрiс ... “ел ... мал ... ... тап ... ... ... қате тию”, “қысасқа қан, оқысқа құн”,
“жазыққа жаза, айыпқа әнжi”, “ханға ... биге ... ... қосақ,
көтiне тiркеу”, “семсер астында серт жүрмейдi”, “иiлген басты қылыш
кеспейдi”, “алдыңа ... ... ... кеш”, “жан алып, жат болма”, ... ұры – ... ... ... ... жан ашуы”, “алдыраған албырт
анасының қойнын ашады”, “қойманы не көрген алады, не көмген ... ... екi жүз ... “ат ... тай ... “ит ... бiр күшiк”, “әке
өлсе мүлкi мұра, аға өлсе жеңге мұра”, “ерден кетсе де ... ... ... ... ... шым бөгейдi, даудың түбiн қыз
бөгейдi” т.б. Бұлар қазiргi кезде де ... ... ел ... ... ... ... ... ұлттық салт, әдет-ғұрып дәстүрлерiнен де
көрiнiс табады. Олардың көпшiлiгi заң ... де ... Мұны ... ... ... ... тиым, әдеп, әдет түрлерiнен көремiз.
Яки халқымыздың дәстүр-салтының да ... ... бар ... ... дәстүрдi құрметтеу де осы заң арқылы бекiтiлген. Олай болса, бұрынғы
отаршыл, келiмсек, ... ... ... заң, әдiлет, құқық
тәртiптерi болған жоқ дегенi шындыққа жатпайтын бос сөз екенiне айтылған
дәлелдер ... ... бола ... Ел iшiндегi қылмыстық iстердi билер,
шариғат пен дiн мәселелерiн қазылар қарап шешкен. Билiкке наразылық жасалса
оны хан ... ... оның ... ... сан ... бойы құрылу,
қалыптасу және өрлеу кезеңiнде ұрпақтан ұрпаққа берiлiп, осы кезге дейiн ел
есiнде қалған мынандай заң ... ... ... [133, 70 б.]:
1. Халықтың салт-дәстүрiн бұзғандар заңды бұзған ретiнде жазаланады.
2. Қарызға алған мал жыл өткен соң ... ... ... ... малдан гөрi қымбатырақ бағаланады.
3. Қонақ қондырмағанға айып бар.
4. Қонақасы дұрыс бермегендер жазаға лайық.
5. Ауқатты адамдар кедейге жәрдем беруге мiндеттi.
6. ... және ... ... ... қылмыс.
7. Әдеп, тәртiп бұзғандарға жаза бар. Ант бұзғанға айып бар.
8. Тентекке әке-шеше ғана емес бүкiл ауыл, ... ... ... Арақ iшiп өлгендерге жаназа шығарылмайды және бөлек ... Оң ... ... ... болған қыз қалыңмалсыз берiледi.
11. Некесiз бала тапқан әйелге құрмет көрсетiлмейдi.
12. Қарабет болған қыздың бұрымын кесiп, масқаралайтын заң бар.
13. Некесiз туған бала – ... да, ... ... – төл ... ... ... жусауын бұзғанға айып.
15. Екi адамның бiрi боранда үсiп өлсе, оның ... ... ... құн ... ... бiр ... iшiк екi адамды суыққа бермейдi).
16. Тәртiпсiз шәкiртке дүре соғылады.
17. Еңбегi үшiн ... ақы ... ... ... ... үмеде ақы
сұрауға болмайды.
18. Өртке, апатқа ұшыраған отбасына ауыл, ... ... ... ... ... мiндеттi.
19. Ер адам қынсыз, пышақсыз, бәкiсiз жүруге болмайды.
20. Соғысқа жалғыз жiгiт ... Екеу ... ... бесеу болса
үшеуi, сегiз болса бесеуi соғысқа (сарбаз) ... ... сот ... Күйеуi қайтыс болса әйелi бiр жылға дейiн тұрмысқа шықпайды.
23. Әйелi қайтыс болса ер адам жылын күтпей үйленуiне рұқсат берiледi.
24. Жесiр әйел ... ... де ... ... ... ... ... тұрмысқа шығуға тиiс. Егер әйел басқа бiреуге кететiн болса
бұл “жесiр дауымен” шешiледi.
25. Қалыңдық абыройсыз болса және ол ... ... жағы ... ... Ұрын ... ... күйеу кейiн қалыңдығын абыройсыз деп тапса ... ... елiн, дiнiн ... ... ... ат
құйрығына байлап өлтiретiн заң болған.
28. Елге масқара болғанның, опасыздың, ... үйiн ... ... Бiр ... екi ... ... ... (үйленуге) болмайды.
30. Дала заңы бойынша ерлi-зайыптылар ... ... ... ... ... ... әйелдiң айырылсуға қақысы бар.
32. Әйел бала тумаса ерi айырылысады және зәбiрлемей төркiнiне ... ... ... ... етiн ... тиым ... Егер аштан өлiп бара жатса рұқсат,
бiрақ алып кетуге болмайды.
34. Өлi туған балаға ат қоймайды, намаз шығармайды.
Сонымен қарастырылып ... ... ... ... ... ... қалыптасуы және даму эволюциясы халқымыздың сол дәуiрдегi шаруашылық-
экономикалық, рухани-мәдени өмiрiнiң ерекшелiктерiмен, деңгейiмен ... ... ... қоғамының экономикалық негiзi (базисi) дәстүр,
салт, әдеп, әдет-ғұрыпқа негiзделiп, соған сәйкестендiрiлiп, ұзақ ... ... ... ... ерекшелiктерi, қағидалары
сақталғандықтан, сол саяси жүйенiң ... ... ... мен ... құқықтық мекемелер қалыптасты. Бастапқы кезеңде ұзақ
уақыт бойы ауыздан-ауызға, ұрпақтан-ұрпаққа сөз ... ... ... ... ережелерi мен қағидалары мемлекет тарапынан рәсiмделiп,
бекiтiлiп, толықтырылып әрi жетiлдiрiлiп дәстүрлi қазақ қоғамына ... ... заң ... ... Сондықтан кеңес дәуiрiндегi
бiрқатар зерттеушiлердiң қазақтың әдет-ғұрып құқығын ... ... ... оның тек үстем ... ... ... ... ... ... ... болды деген сыңаржақ пiкiрлермен ... ... ... тiптi ... әдет-ғұрып құқығына ерекше мән
берiп зерттеген жат жұрттың өкiлдерi де, өз ... ... ... ... баға бере отырып, оны белгiлi бiр топтық мүдденi
көздемейтiн, жалпы халықтық ... деп ... оның ... ... әлеуметтiк топтардың мүддесiн, ... ... ... ... ... ... ерекше айтуымыз керек. Қазақтың әдет-
ғұрып құқықығына қатысты әдiлеттiлiктпен айтылған мұндай бағаларды белгiлi
зерттеушiлер И.И. Крафттың, А. Баллюзектiң т.б. ... ... ... б., 134 б.]. Бұл ... ақиқат пiкiрлер дәстүрлi қазақ қоғамының саяси-
құқықтық, қоғамдық өмiрiнiң барлық саласында ... ... әрi iс ... болып отырды.
Сонымен қатар дәстүрлі қазақ қоғамындағы құқықтық сана-сезімнің, ... ... ... қалыптасуының басты ерекшелігі-ол дала жұртының
дүниетанымының ... бір ... ... ... есебінде өмір
сүретіндігі. Осыған орай қазақ халқының өзіне ғана тән әсте ... ділі бар және ... сай ... ... де ... ... ... болады.
Құқықтық мәдениет ғылыми тұрғыдан қарағанда жалпы адамзаттық және
ұлттық компоненттерден тұрады. ... ... ... бола ... қазіргі күнге дейін оның нақты сан алуан ... мен ... ... ... Осы ... біз өз зерттеуімізде көшпелі қазақ
қоғамы аясында құқықтық мәдениеттің қалыптасуының өзіндік ерекшеліктері мен
негізгі бастауларының кейбір ... ... ... өткен жөн
деп ойлаймыз.
Қазақи ұлттық құқықтық мәдениеттің пайда болып қалыптасуын ерте кездегі
дәуірге жатқызуға ... Дәл сол ... ... құралдар мен
құрылымдардың, әдет-ғұрыптар мен үрдіс-дәстүрлердің көмегімен ... ... ... ... ... айтқанда халқымыздың әдет-
ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін құқық ретінде танып пайымдауымыз ... ... ... ... ... болып табылады. Оны біз қазақ
халқының құқықтық дәулеті деп танимыз. ... ... ... ... ... аса бір ... ... күш қолдану арқылы
ырыққа көндіру қарастырылмаған. Әдет-ғұрыптық құқықтың күші қазақ қоғамында
үзілді-кесілді тегеуінді талап етудің және ... ... ... мен
оның ықпалы, жоғарғы беделіне негізделген. Мысалы, қазақ елін ... ... А.И. ... жазбаларында «Қырғыз- қайсақтардың бүкіл
көршілері жеке билеушінің (монархтың) немесе деспоттың қол ... ... ... ... ... ... халықтар
аяныш тудырарлық құлдық халде өмір кешіп ... Ал ... ... ... емес ... ... өмір сүретін. Билеуші
құзырына бағыныштылық «әмірші алдында етпеттеп ... ... не ... тіпті де білмейтін, ондай рәсім ... ... ... қол асты болушылық, «билеуші ие» «қожалық етуші»
деген атаулар оларда болмаған. Мұның өзі саясаткерлер үшін қызығарлық ... [16, 374 б.], – деп ... ... ... Лев Гумилев өзінің
«Көне түріктер» деген еңбегінде түріктерде өте қатал, тіпті ... ... өзі ... ... ... ... бар ... зорлаған кісі
өлім жазасына кесілген. Әйелді зорлау ең ауыр қылмыс – ... ... кісі ... ... атты ... ... ... тең
қаралған [135, 73 б.].
Қазақ қоғамында болып жататын маңызды оқиғалардың ... ... аңыз ... ... қалатын. Әсіресе билердің шешімдері мен билер
сотының айтулы үкім–кесімдері шешендік сөздердің ... ... осы ... Бұл ... Т.М. ... «XIX ... екінші жартысына дейін
билердің шешімдері жазбаша түрде еш жерде хат бетіне ...... ... ... ... мұның өзі ең ықпалды билердің өздері
қараған ... ... ... шешімдерін табуда бұрынғылардың үлгілеріне
сілтеме жасауына ешбір кедергінің болмағандығын атап ...... ... [24, 93 ... ... ... өнері XV-XVI ғасырлар ауқымында Қасым және
Есім хандар тұсында өркендей түсті. Оның дәлелін жоғарыда ... ... ... ... Есім ... «Ескі жолы» атауымен заңдар жүйесінің
жасалып, Қазақ сахарасының төл заңы ретінде іске ... ... ... ... ... шыңы деп бағамдалатын шешендік
өнердің өркендеп қанат жаюы әсіресе Тәуке хан ... ... ... ... ... Бірінші жағдай – Тәуке ... ... ... ... топтап, олардың басына ... ... ... үш биді қойды. Одан кейінгі жағдай – бауырлас қырғыз,
қарақалпақ елдерін де одақ етіп, ... да ... ... ... ... – Хан жанынан ... ... ... ... ... ... ... (Жеті санатты) құрды. Осы жеті жарғыш
дейтін (төбе ... ... ... қарым-қатынасты реттейтін «Жеті
жарғы» заңын шығарды. Сөйтіп, ол билердің беделін көтерді. Солар ... ... ... ... ... дәуірдегі қазақ елінде билер кеңесі
«Жеті санат» аймақ, ру және жеке ... ... ... ... ... талас-тартыстар мен дау-дамайларға араласып, оларды әділет
тұрғысынан шешіп ... ... ... жарғы» заңы қазақ қоғамында
бұрыннан орын алып келген «Қасым ханның ... ... мен ... ... заңдарын алмастырды.
Бұл турасында әйгілі зерттеуші-ғалым, ... С.З. ... ... ... ... жүйенің мәдени және
демократиялық ... ... ... ... ... ... XIX ... дейін, кейбір жағдайларда ХХ ғасырды басына ... ... ... Қазақ құқығының бұлай ұзақ өмір ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық-
тұрмыстық, дүниетанымдық негіздері қазақтың кең даласында жаңа дәуірге
дейін сақталды. ... ... ... ... ... ... болатын, халықтың өзіне ... ... ... мәңгілік бітім-болмысына, талабына сай болатын. Қазақ ... ... ... және барлық көшпелі өркениетінің мәдени ... Ол ... ... ... және өміршеңдігімен, адам еркіндігін жақтаған
сипаттарымен әлем назарына ілінді [136, 15 б.].
Расында да жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ... және ... танымның маңызды ерекшелігі
оның қоғамдағы дүниетанымының басты компоненттерінің бірі-табиғаттаныммен
және адамтаныммен етене тығыз байланыста болғандығында және ... ... ... ... өмір ... ... тұрғыдан табиғаттаным – көшпелілер құқық ... ... және ... бірі ... ... ...... жалғасы, соның төл баласы, ... ... ... ... ... қоғамының құқықтық сана-сезімінің негізіне табиғаттаным,
яғни қоршаған табиғи ортаны қабылдау, сезіну, ұғыну-түсіну ерекшеліктерінің
жатуы ғажап емес, ол ... ... ... Көшпелілер табиғатпен етене
байланыс нәтижесінде қалыптасқан және сол туралы өзінің сезімі, ... ... және ... ... адам және ... ... өз ... түсініктерін өрбітті. Ал, бұл жағдай ... ... ... ... ... ... сипатына әсер етпей қалған жоқ. Осы орайда көшпелі қазақ
қоғамындағы құқықтық ... әлі ... ... ... ... бір ... келтіре кеткен жөн сияқты. Өздерінен алым-салық
төлеуді талап еткен қытай ... ... ... ... деп ... ... ... производит траву и воду; скот есть дар неба; пасем его ... ... за что же ... ... ... [16, 162 ... ... сана–сезімнің тағы бір тарихы бастауларының бірі-дала
жұртының адам тану тәжірибесі еді. ... ... ... оның қадір-
қасиетін, қабілетін ұғып сезінудің, танып-білудің, ескерудің, бағалаудың
және қорғап, ... ... ... бір деңгейі әрі жүйесі болды. Ал
құқықтық мәдениет осының сүбелі бөлігі, ... ... және ... бірі еді. ... біз қоғамдағы құқықтық сезім ... ... ... нормаларын, олардың қолдану тәжірибесін,
жалпы құқықтық өмірді осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ойлаймыз. Өйткені, қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениет дегеніміздің ... ... ... ... ой-ағымдарда, идеяларда, нанымдарда,
құқықтық нормалар мен институттарда, мекемелер мен ... ... ... ... ... ... ескерілу,
бағалану және қорғалу деңгейіне саяды деп топшылаймыз. Әрине, көшпелі ... адам ... ... ұғым ... өз ... ... ... Бұл түсінік басқа ұғымдардың белгілі бір құрамдас бөлігі, қыры болып
өмір сүрді. ... ... бұл ... адам ... ... оның
жаратушы алдында, өлім алдында теңдігі жөніндегі көзқарастарда, сонымен
қатар бұл өмірдің ... адам ... ... ... ішкі ... ... ... өлшенбейтіндігі туралы
түсініктерде, олардың ажырамас бір ... ... өмір ... Ал, бұл ой-
толғаулар өзінің ақиқаттық мәнін, танымдық тартымдылығын әлі күнге дейін
жоймағандығын қазіргі өмір ... де ... ... ... қоғамында құқықтық сана-сезімді түсінуде, ондағы жетекші
рөл атқарған ұғым-түсініктердің, қағида принциптердің орны ... ... ... халқының құқықтық өмірінің барлық салаларына (қылмыс, неке, жер
дауы т.с.с.) ... ... және осы ... ... ... ... ... жататын. Сол арқылы көшпелілер өз
өмірінің құқықтық тыныс-тіршілігін бақылауға алып, оның ... және ... ... ... ететін. Сондықтан,
қазақ қоғамының құқықтанымында азаттық, ... ... ... ... ұғымдары және сезімдері жетекші орын алды. Олар қоғамдағы басты
адами (құқықтық) құндылықтар деп қаралды.
Қазақи құқықтаным ... ... ... ... ... және ... ерекшеленеді. Мәселен, халық ұғымында әділдік – би ... ... ... ең ... ... мен ... ... пәктік, адалдық, арлылық, ... ... Сол ... ... туралы түсінік те осы іспеттес болды.
Әрине, оның өзіндік ерекшеліктері де болды. Айталық, ... ... ... ... адамның жаратушы (құдай), табиғат, өлім алдындағы
теңдігі жайлы ой-ағымдарға келіп тірелетін. ... ... ... оның ... ... да ... байлыққа, лауазымға,
билікке, яғни әлеуметтік өмір атрибуттарына ... емес ... ... ... ... ... Ал, бұлардың
негізінде адам өмірінің жалғандығы, шолақтығы, олардың бір-біріне ... ... ... туралы ой-түйіндер, толғамдар қамтылатын. Яғни,
теңдік туралы ұғым әлеуметтік қатынастардан гөрі табиғатпен, рухани ... ... ... ... өмір арнасы айналып келгенде ауызша сөйлеу
мәдениетіне негізделген еді. Сөз ... ... ... ... ... тіректерінің бірі, мәйегі әрі құралы болды. Дәстүрлі қоғамның
құқықтық болмысы сөз өнерінің шуағы мен ... ... ... ... ... ... отырды. Қазақ Сахарасында сөз өнерінің орны
ерекше болды. Шындығында, сөз ... ... ... ... ... ... символы іспеттес еді, оның тарихи-мәдени дамуының шыңы әрі
квитэссенциясы болып саналады. Сондықтан дала ... оны ... ... деп ... ... Осы тұрғыдан тіл, сөз еркіндігі қоғамдағы басты
құндылықтың бірі болып саналды. Оған тиым ... ... ... ... ... ... ... негізгі қорытындыларының бірі еді. Өйткені, сөз
асылын жоғары ... ... адам (би, ... ... ... ... болды, оның мызғымас бірлігін елестетті.
Құқықтық ұғым түсініктердің, қағида ... ... ... пайда болуы, олардың халыққа тарап, құлаққа сіңуі, ұрпақтан ұрпаққа
беріліп, ел есінде ... іске ... ... ... жағдайда
қалпына келуі, өзгеріп жаңаруы дәстүрлі қоғамның құқықтық болмысының осы
аталған барлық көріністерінде және ... сөз ... ... ... ... ... ... құқықтық қағида-принциптердің, норма-
жарғылардың пайда болуын, іске асуын «үлгілі ... ... ... ... ... деп түсінді. Яғни, құқықтық принцип-нормалардың
өмірге келуі сөз өнерімен тікелей байланыстырылып ... ... ... ... берер, өнеге үйретер жаңа сөздің, аталы уәждің
дүниеге келу ... ... ... да ... ... ... принцип, норма ұғымдары көшпелі қазақ қоғамында «үлгілі сөз»,
«ескіден ... ... ... сөз» аталды және осы түсініктер құқықтық
өмірде үлкен орын алатын.
Дәстүрлі қоғам ... кең ... ... ... ... ... (яғни, үлгілі, аталы, сөздің) ... ... ... ... ... туындауы белгілі бір заңдылыққа ... дала ... елге ... ... пайда болуын үлкен құбылыс және
оқиға деп бағамдап, бағалады. Осы орайда «би айтқанды құл да ... ... ... ... ... – дейді халық нақылы. Соған сай «аталы ... ... ... ... ... ... жан ғана ... мүмкін деп
пайымдады халық даналығы. Сондықтан, елге танымал тұлғаларды «дуалы ауыз»
деп ... ... ырым ... ... жас ... ... түкіру» рәсімдері
айтылған ой-орамдарымызды қуаттай түссе керек.
Құқықтық мәні бар принцип-нормалардың дүниеге ... ... ... ... туындауымен байланыстырылса, олардың «өмір ... ... ... ... осы ... да ... ... халықтың қабылдауы, ұғынып
түсінуі, қадір ... ... және ... өз ... оны басшылыққа алуы
деп қаралды. Сондықтан да болар құқықтық ... ... ... ... ел арасында «сөзде тұру», «сөзді бұлжытпай орындау», ... ... ... ... ... астарласып, шектесіп жатады. Осы
тұрғыдан ... сөз – ... оқ», ...... ... – дейді дала халқы.
Бұл нақылдар бір жағынан халықтың ... ... ... көрсетсе,
екінші жағынан оған немқұрайлы ... ... ... ... әсер ету ... ... жасау қуатын, оның адам
ойы мен ісіне, жүріс-тұрыс, тәртібіне ... ету ... ... ... ... өз ... ие болған құқықтық қағида-принциптер,
жарғы-нормалар сөз өнерінің ең озық ... ... ... Осы ... олар қоғамдық сана тарапынан қолдау тауып, әлеуметтік мәнге, жарғылық-
заңдық ... ие ... ... Бұл түптеп келгенде қазақ әдет-ғұрып
құқығының ауызша сөйлеу мәдениетіне негізделген және ... ... ... ... типтерінің бірі екендігінің көрінісі еді. Сондықтан
да болар оның жарғылары, әдетте, көркем сөз үлгілерімен өрнектеліп отырды,
мақал–мәтел, айшықты афоризмдер, ... ... ... ... ... ... ... қоғам өміріндегі адамаралық қатынастарды реттеуге
арналған, барлық жұртқа ортақ, бұзылған ... сот ... ... ... жөн-жоба, жол-жора белгілейтін қанатты сөздер жиынтығы
десек шындықтың шегінен шыға қоймаймыз.
Сондай-ақ халқымыздың дәстүрлі ... аса ... ... ... нормалары орын алған. Бұл нормаларда
қайырымдылықтың молдығы, шынайы ... кең ... ... Осы ... ... ... кейініректерде батыс
еуропаның құқықтық мәдениетінде кешірім, кешірім беру, рақымшылық жасау,
кек (өш) ... адам ... ... ... әділ ... тән ... ... анықтайтын атауларға ие болды. Осы
орайда Сахара халқының арасында «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш», ... ... ... ... халық нақылдарының өмірге келуі қазақтың
құқықтық мәдениетіндегі жоғарыда көрсетілген ізгілік нормаларының ... аша ... деп ... ... әдет-ғұрыптың құқығы
жүйесінде келген адамның өз пікірін еркін, ашық ... ... ... ... аталатын ерекше құқығы да баянды етілген. Осы ... ... ... ... ... ... немесе айыптау үкімі жария
етілген адамдар көбірек пайдаланатын. Осы тұрғыдан ... ... Хан ... Хан ... ... іс-әрекеттеріне наразы болып
дау айтқан, өздерінің келіспеушіліктерін дәлелді негізде білдірген мысалдар
көптеп табылады. Мұндай жағдайлар халықтың ауыз ... өте ... ... ... ... жетті. Қазақтың әдет-ғұрып құқығының
ізгілікті (гуманистік) мазмұндылығы мен демократиялығына алғаш рет ... ... ... ... ... ... Ш. Уәлиханов болды. Әр ... ... ... ... ол ... ... ... өз
халқының құқықтық мәдениетіне жоғары баға берген. Ол былайша ой түйген ... ... ... ұнататын жоғарғы деңгейлі дамудағы ... ... ... ... ... қарағанда киргиздардың
(қазақтардың) әдеттік құқықтарының мұсылман, ... және орыс ... ... гөрі ... ... ... ... екенін
байқаймыз» [137, 94 б.]. Қазақтардың ... ең жаңа ... ... ... ... ... ... алдын алуда
қолданылатын қорқытып, үркітіп, зәре кетіріп, үрейді алатын ... ... тән ... (ұру, ... ... ... Өйткені, руаралық
қатынастарда ру ... ... ... үшін ... ... ... заңдар ел ішіндегі дау – таластарды ақыл-парасаттылықпен
шешіп, реттеу арқылы екі ... да ... ... қол ... ... ... Осы ретте қазақ арасындағы «У ішсең – руыңмен», –
деген нақыл сөз бекер ... ... ... ... ... сот ... жоғарғы
деңгейлігі, оны нормативтік тұрғыдан тәптіштеліп ... ... ... ... ... сипаттайды. Өте-мөте
бұл қазіргі тілмен айтқанда азаматтық құқық нормаларына қатысты және ... ... ... деп атау ... Атап ... ... ... даярланған қазақ құқығы сол ... ... ... ... ... ... болатын.
Патшалық Ресей, тіпті кеңес дәуіріндегі кейбір, ғалымдардың пікірі
бойынша қазақтар ... ... ... ... солай, өз бетімен жүрген
«бейбастақ», «жабайы» халық ретінде көрсетілді. Егер ақиқатын ... ... ... ... ... дегені - өзін-өзі
басқаратын; «жабайы» дегені – демократиялық және де ... ада, ... пен ... бос ... ... ... ұлы державалық пайдасына бола өңін айналдыру арқылы
отарлау саясатына ... ... ... ... ... ... болатын. Біздің пікірімізше, дәстүрлі қазақ қоғамы демократиялық,
өзін-өзі басқаратын ... ... ... бар ... ... ... сипаттауға болады.
Қазақтарда азаматтық қоғам тек теория жүзінде ғана емес, ол ... де ... және ... тән ... түрде болған. Және де ол құқық
пен мәдениеттің тегеурінді талабына, өзін-өзі ... ... ... әрі ... ... ... ... болатын.
2  Қазақ мемлекетiнiң құрылысы және оның дамуындағы ерекшелiктер
2.1 Қазақ ... ... ... ... және ... ... әлеуметтiк жiктелу (стратификация), қоғамдық қатынастар
Қазақ халқының дәстүрлi қоғамдық құрылымы ... тегi ... ... ... ... ғана ... сондай-ақ тектiк, туысқандық
байланыстардан тысқары тұрған сословиелiк топтардан да ... ... ... ... тектiк-туыстық дәстүрiне арқа сүйей отырып, ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
негiздеуге қызмет еттi. Сонымен қатар рулық-тайпалық туысқандықтың байланыс
негiзi – әр кезде дербес, ... өмiр ... ... ... бiр тайпаның
құрылымына қосылу процесiн де, олардың ... ... ... ... процестегi саяси факторлардың ролiн жоққа шығармай тұрсақ та,
әртүрлi деңгейдегi рулық-тайпалық одақтардың пайда болуының негiзгі ... ... ... болғанын, яғни тектiк-туыстық ... ... ... ... де ... қарауға
негiз бередi. Өйткенi, қандық-туыстық байланыстар принциптерi сол ... ... ең ... ...... тұрақты әрi мызғымыстықпен
сақталып келдi. Патрономия ... ... ол ... грек ... (patros -әке, ohvma ат, есiм ... ... түсiнiк ретiнде арғы
ата-тегi ортақ, белгiлi бiр ... және ... ... өмiр ... тобын құрайды [138, 268 б.]. Сонымен дәстүрлi қазақ қоғамы
жағдайындағы патрономия – ... ... және жер ... ... ... бiр мүддемен байланысты жақын туыстардың ұжымын
бiлдiредi. Сондықтан қалыптасқан дәстүр бойынша көшпелi қазақ ... ... ... ... жеке ... ... қорғаныш, көмек тауып
отырды, сөйтiп бұл ұйым жеке адамның ғана емес бүкiл отбасының өмiр ... бере ... жеке ... ... ... көтермелеуде маңызды
роль атқарды.
Жалпы алғанда, патрономияға қатысты бiрқатар зерттеушiлердiң бiлдiрген
ой-пiкiрлерi бұл құбылысты ... Азия мен ... ... ... ... ... ... қалыптасып, өмiр сүру
процесiнде ... ... ... құрылыстың сарқыншақ формасы тұрғысында
қарастырады және бұл мәселе Қазан төңкерiсiне дейiнгi бiршама этнографиялық
әдебиеттерде көрiнiс ... ... сол ... ... зерттеулерде
патрономия ең алдымен белгiлi бiр рудың бастапқы шаруашылық ұйымы ретiнде
қарастырылды. Айталық, “О древних ... ... деп ... бұл ... ... ... “…что основная общественная единица
– аул, группа близкородственных семейств собрание нескольких родственных
аулов ... ... а ... нескольких отделений составляет
род” [139, 101 б.]. ... бұл ... ... үлкен патриархалды
отбасы ретiнде немесе отбасылық қауым тұрғысында ... ... ... да кездеседi. Мәселен, зерттеушi В. Остафьевтiң ойынша,
бұл мәселе ... ... ... аул ... ... … не ... ... с административным аулом и ... ... ... и характерной представительницей казахской общины”
[140, 1-61 бб.]. Осы аталған екi ... ... да ... iрi
отбасылық топтардың басында ақсақалдар, яғни ауыл iшiнде үлкен ... ... ... ... ие, ... ақыл-ой, қабiлетi жағынан өте жоғары
деңгейде танылып ... ... ... ... ... басқарады деп дұрыс
тұжырымдалған.
Сонымен қарастырылып отырған кезеңдегi тығыз топтасып, жұмыла бiрiккен
отбасылық-туысқандық топтарды алғашқы рулық қауымның ... ... ... ... бұл процестi жаңа шаруашылық және ... ... ... қарап, қазақ халқының қоғамдық-саяси
бiрлiгiнде маңызды роль атқарған құбылыс деп бағалаған жөн. ... ... ... ... жоғарыда аталған отбасылық-туыстас
ұжымдарда жалпы меншiк болмағандықтан ... мен ... жеке ... отбасылық деңгейде ғана жүзеге асырылып отырса да, өндiрiс
процесi белгiлi бiр дәрежеде кооперативтiк үлес ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
Мәселен зерттеушi М.О. Косвен бұл ... ... ... ... ... ... әмбебап формасы ретiнде бөле қарастырып,
патрономияға өз ... ... ... ... ... ... ... семей, больших и ... ... ... ... и сегментации (бөлiнуi – Ж.Ә.) одной патриархальной
семейной общины, сохраняющих в той или иной ... ... и ... единство и носящих ... ... ... от ... ... ... ... семьи,
наименование” [141, 320 б.].
Жоғарыда келтiрiлген патрономия түсiнiгiне қатысты ... ... ... ... бiрi – патриархалдық – отбасылық қауымнан
патрономияға өтудiң нақты мәнi, яғни ... ... ... ... анық ... ... ... бұдан шығатын негiзгi түйiн –
қарастырылып отырған XVII-XVIII ғасырларда көшпелi қазақ қоғамы жағдайында
классикалық үлгiдегi ... ... ... ... кең өрiс ... Өйткенi, кез-келген жайылымдық-көшпелi қауым өз тұрғысынан шағын
ғана отбасылық кооператив ретiнде сақтала отырып, экстенсивтi көшпелi ... ... ... ... жағдайында iрi отбасылық қауыммен сәйкес
еместiгi нақты өмiр жағдайында көрiнiп отырды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... “бiр ... немесе “ата
баласы” бiр аймақта қоян-қолтық бiрлесiп өмiр сүрген, қандық-туысқандық
жағынан өте ... ... ... ... ... да қолданылады.
Сондықтан, “отбасылық-туыстық топ”, “бiр ... ... ... ... ... сыйдыра отырып, сөз саптау, ой түзу ыңғайына
байланысты аталған ... ... ... ... ... ... қоғамының дәстүрлi тайпалық құрылымында отбасылық-туыстық топтар
ру-тайпалардың құрамдас ... ... өмiр сүре ... ... ... ... iс-әрекет құқығына ие бола алмады, тiптi одан ... ... ... ... ... ... құрылымдардың
төменгi сатысындағы органдардың құзырына берiлiп, солардың өкiлеттiгiмен
жүзеге асырылып отырды. Тiптi, шаруашылық өмiрі ... да, ... ... ... сақтап, реттеуде де тайпалардың ролi өте
зор ... ... ... ... ... ... өздерiнiң
негiзгi функциялары мен беделiн жоғалтуы нәтижесiнде ғана ... ... ... ... ... ... ... бойы
жүргiзген отарлау саясатындағы басты принциптердiң бiрi – қазақ ... ... ... ... ... ... барынша
әлсiрету мақсаты болғанын өткен тарихымыз дәлелдейдi.
Қазақ қоғамының әлеуметтiк-экономикалық, саяси-құқықтық даму барысының
деңгейiн толыққанды зерттеу жұмыстары, ... ... ... жойылып,
қазақ даласы патша империясының отарлық жүйесiне ... ... ... iске асырыла бастағаны мәлiм. Осы ... ... ... ... XIX ғ. ... ... ... Ф. Щербина, В.
Кузнецов, А. Переплетичков, А. Скриплев, П. ... ... ... ... даласының бiрқатар аймақтарында тыңғылықты жұмыс iстегенi
белгiлi.
Өз тарапынан бұл зерттеушiлер ... ... ... ... ... ... мән ... оның құрамдас бөлiгi шаруашылық ауыл
тұрғысындағы (әкiмшiлiк ауыл емес - Ж.Ә.) ... ... ... собственно зимний аул, является наиболее мелкой и постоянной
единицой ... ...... ... ... ... родством и общностью хозяйственных интересов, аул имеет общих
пастухов, почти кочует ... ... ... ... ... ... ... состоятельным. Хозяйственный аул ни в коем ... ... с ... ... ... что “степное положение”
постановило под ... ... ... общество и его компетенцию передало
поземельные споры, возникающие в нем, между тем у казахов ... ... ... ... ... и не ... с ... поземельную
общиною, которую следует считать за основную ... ... ... [142, 41 б., 119 б., 62 ... ... ... пiкiр-тұжырымнан пайымдайтынымыз,
патрономияға немесе “бiр ата”, ... ... ... ... ... тұрғыдағы қазақ ауылының көптеген өлшемдерiмен сәйкес келетiнiн
пайымдауға болады. Сондай-ақ “бiр ... ... ... ... ең ... тобы ... өзара көмек және өзара мiндеткерлiктiң
барлық нысандарымен иелендi, өйткенi бұлар әкесi еншi берiп, ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық ұстауына
байланысты мұндай өзара көмектiң, мiндеткерлiктiң болмауы мүмкiн емес едi.
Осындай ерекшелiктерiне байланысты ... ... ... ... ... деп ... қазақ түсiнiгiндегi “бiр ата” деп аталатын
әлеуметтiк ұжымның ... ... ... Өз ... “бiр ... ... да кең ... әлеуметтiк топтар, яғни ең жоғарғы қатардағы
патрономия да кiредi. Тек осы деңгейдегi патрономия ауқымында ғана ... ... өмiрi бiр ... ... жерге иелiк жасау соның
қолында болады. Үлкен патрономияға ... “бiр ... ... ... ... “жаз-жайлауы” және көктемдегi
көктеуi ортақ болып, бiрге көшiп-қонып отырған. Бұлар ... ... ... ... ұрпақтар ретiнде өздерiнiң шыққан тектерiнiң бiрлiгiн
әрқашанда сезiнiп отырған. Сондықтан да болар ... ... ... ... ... ас беру, қалыптасқан салт-дәстүрге байланысты
той-томалақ жасау, ... ... ... ... ... мал, құн
төлеу, жетiм-жесiрлерге көмектесу сияқты маңызды ... ... әрi ... iске ... ... ... ... қауымдық
бiрлiктердiң орындайтын жалпы функцияларының жиынтығын XVII ғасырдың
аяғындағы ... ... ... ұйымының негiзгi элементi ретiнде
бөлiп ... ... ... ... атап өтетiн ерекше мәселенiң бiрi – көп ... ... ... ... баспалдақта тұрған бiр рулық қауымның өз iшiнде
қалыптасқан әдет-ғұрыпқа сәйкес некеге тұруға қатаң тиым салған (экзогамия)
принципке негiзделген, ... ... ... өмiрiнде маңызды орын
алатын “жетi ата” түсiнiгiнiң ... ... ... ... ... ... мән ... қараған осы құбылыстың мән-маңызын қысқаша ... ... ... тарихында адамдар ұжымы қалыптасқан алғашқы қоғамның әлеуметтiк-
реттеушiлiк функциясының бастапқы формасы ... ... ... ... салу ... ... ... болды. Осының негiзiнде жақын және басқа
да туыстардың арасында неке одағына тиым салу ... ... бұл тиым ... ... ... ... ... Қазақ
қоғамында экзогамиялық нормалардың сақталуы өте қатаң ... ... ... ... принциптерге негiзделген қазақ
ұлтының құрылымы ... ... ... ... ... ... экзогамиялық нормалардан ауытқудың қандай да болмасын фактiсiн жiтi
қадағалап, қатаң ұстанып ... ... ... ... ... құқығында ерекше көрiнiс тауып, оны бұзғандарға өте
қатаң жазалар қолданылып отырды. Тiптi бұл жазалар ... ... ... ... ... ... қалыптасып қазақ фольклорының
бiрқатар түрлерiнде жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... қыз бен жiгiттiң өздерiн өлiмге бас
тiккен қайғылы махаббаттары мен ... ... ... Өйткенi,
бастарын қатерге тiккен екi жас та сол ... ... ... ... болғандықтан ел iшiнен бiржолата қуылып моральдық тұрғыдан
қарағанда өлiм ... да ... ... ... белгiлi.
Қарастырылып отырған кезеңде экзогамиялық нормалардың талаптарын қатаң
сақтап, орындау үрдiсi тайпалық немесе iрi тайпалық құрылымдарындағы ... ... ... тек қана ... ... қан тазалығын сақтауды өрескел бұзуға жол ашатын “жетi
ата” ауқымында орын алатын ... жiтi ... тиым ... ... ... сан ... бойы неше ... аумалы-төкпелi тарихи даму
кезеңдерiн бастан кешiп, патриархалдық институттардың ыдырауына қарамастан,
жақын туыстардың бiр-бiрiмен некелiк қатынаста болуға тиым ... ... ... ...... ... ... осы уақытқа дейiн
“жетi атаға” толмай қыз берiп, қыз алыспау ... ... ... ... және халқымыздың рухани байлығы ретiнде жалғасын тауып
сақталып келедi. Экзогамия талаптарын орындаудың негiзгі шарты – ... ... кем ... ... жетi атаға дейiнгi шежiресiн жақсы
бiлуге тиiс болды. Ел ... ... жетi ... ... шықан тегiн
бiлмегендер “жетi атасын бiлмеген ... деп ... ... ал ... ... ру, ... ел ... жақсы бiлiп, меңгерген адамдар
үшiн “жетi атасын бiлген жетi жұрттың қамын жейдi” ... ... ... болған. Үлкен патрономияға жататын “жетi ата” сандық ... кiшi ... ... “бiр ... ... бiрнеше есе
көп болған. Мәселен, қазақ қауымында кей кездерi “аймақ” деген термин ... ауыл ... ... ... ... ... Айталық,
қазақтардың ауызекi сөзiнде ... ... аман ба?” – ... рәсiмi кең ауқымдағы патрономиялық туыстықты және территориялық
бiрлiктi бiлдiрген.
Үлкен патрономиялық құрылымдардың пайда болуына жоғарыда айтылып ... ... ... ... орнығуы негiзiне ұқсас экономикалық
сипаттағы себептер үлкен роль атқарды. ... ... ... кезеңде
“бiр ата” қауымы жердi пайдалануда жеке дербестiкке ие бола алмағандықтан,
шаруашылық қатынастарда рулық-қауымдық жердiң иесi, қожасы болып ... ... ... өз ... ... кiруге мәжбүр болып
отырды. Өз кезегiнде үлкен ... ... ... ... ... ... кейбiр жеке қожайындардың үлкен патрономияның
ортақ қауымдық жердi басқару, билеу құқығын басқа бiреулерге берiп жiберу
әрекетiне тиым ... ... ... ... патрономия басшылығы ғана
сырттан ... ... ... ... болатын, болмайтындығын, өз
территориясында отау ... құру ... ... ... ... ... жағдайда мұндай мәселелердi үлкен патрономия қауымдастығының
жалпы жерiнiң есебiнен ... ... ... ... ... ... бойынша осы кезеңге қатысты патрономия жүйесiнде ру, ... ... ... сақталды. Бұл аталған терминдердiң де мән-мағынасы бiр
ортақ түсiнiкпен сипатталып, бастапқы шығу тегiнiң, жер ... ... ... тұтастық ретiнде сипатталады.
Қарастырылып отырған кезеңдегi қазақтардың патрономиялық ... ... ... мен ... ... ... ... қалыптасты. Бұл ерекшелiктер ең алдымен ... ... ... қоныстану, орналасу жағдайына әсерiн тигiздi. Бiрнеше үй бiр
ауыл болып есептелдi. Ауыл дегенiмiз – ... ... ... ... ... бiрнеше туыстас отбасы. Олардың өрiс-қоныстары бiр ... ... ... ... ... ... [73, 377 ... үй – көктем, жаз және күз ... ... ... ... өте ... ... ... болды. Осындай патрономиялық
ауылда киіз үй ... ... ... ... алаң ... ... ... оң жағында ауыл ақсақалының және басқа да беделі үлкен
адамдардың үйлері тігіліп, қоныс тепсе, сол ... ... ... қарай кіші
отбасыларының үйлері орналасты. Ауылдың ішкі ... яғни ... ... ұсақ ... айдап кіргізіп, түнетіп отырды, қотанның жалпы
ауқымы 100-150 метрді құрады. Патрономиялық ... ... ... ... ... ... қарап орнатылды. Бөтен адамдарға
қотан арқылы жүріп өтуге тыйым салынды, өйткені қалыптасқан дәстүр ... ... ... үркітіп, мазасын алуға болмайтын еді, сондықтан ауылға
келетін қонақтар киіз үйдің артынан ... ... ... ... ... дейінгі отыратын тұрақты қонысы «қыстау»
деп аталды. Әдетте қыстау ықтасын жерлерге ... ... ... сол ... ... ... ... және ауа-райына
байланысты болды. Қалың орманды жерлерде ... ... аз ... ... ... ... ... жердерде тастан салынды. Бұл үйлер төрт
бұрышты, текше төбелі ... ... ... ...... ... құралды, әсіресе ауқатты қазақтар өздерінің қыстық ... ... ...... ... ... ... екіншісін – қонақтарға
арнап салдырды. Кейбір зерттеушілердің пікірінше қыс жағдайларындағы ... ... ... бірі - әрбір қыстау ... ... 50-ге ... ... бір ... ... ... басты себебі, олар ... ... ... аяз, ... ... да ... ... қорғау қажеттілігінен
туындады [143, 256 б.].
Жоғарыда көрсеткеніміздей ... ауыл жеке ... ... ... үлкен шаңырақ қоғамдық пікір білдіретін
қауымдық жиналыстардың, отырыстардың орны ретінде ... онда ... ... барлық мәселелер талқыға түсетін ... Ауыл ... ... өкілеттігінде патрономия ауқымындағы соттық-бітімгершілік
биліктің барлық күші болды, яғни отбасылық-туыстық топтардың ... ... ... ... ақсақалдардың тікелей араласуымен
шешілді. Көптеген зерттеушілердің жазбаша пікірлеріне сүйенсек, ... ... ... ... ... ... үй соты ... оны
жақын туыстардың арасынан сайланған ақсақал басқарып, ру аумағындағы барлық
істерді шешіп отырды және билер сотының бақылауына жатпады.
Патрономия ... ... ... аса ... ... өз ойын ... Н.П. Рычков былайша тұжырымдайды: «…Маленькие
поселки как общее ... ... себе ... родичей потомков и того ... ... или же ... ... ... ... ... называли
аксакал, что означает седая ... ... – это ... ... ... в аймаке, его оракул. Вот почему влияния предводителей на
местах было огромное, невзирая на всю ... ... ... и ... они ... ... орудием управления в руках ... ... них мог ... ... ... ... ... үстемдік мәртебесі рулық-туыстық тұрғыдағы өзара қарым-
қатынас мәселелерін қауымда немесе ақсақалдар кеңесінде ... ... ... ... кеңес беруге қатысты тәлімгерлік құқығы
кей кездерде өктемдік сипатта да көрініп отырды. Мәселен, ауыл ... үшін ... әрі ... келісім жасалуы мүмкін жағдайда (үлкен
мөлшерде қалың мал, ... ... т.б.) ... ... ... ... құда түсу ... жүзеге асыра беретін болды.
Патрономияның ішкі өмірінде «бәйбішенің» атқаратын ролі зор ... ... ... ... ... ... ... Атап өтетін жәйт, егде жасқа
келген кез-келген әйел «бәйбіше» деген құрметті атаққа ие бола ... ... ... ... ... ... басшылық жасап және
отбасылық мейрамдарды өткізуде салт-дәстүр, ғұрыптық ережелердің сақталуын
қадағалап отырды. Осы ... ... ... ... ... ... кең ... мына мәтелді келтіруге болады. Мысалы, «Аймақтың құты
– ақсақал, ауылдың құты ... – деп екі ауыз ... дөп ... айтқан.
Қарастырылып отырған кезеңдегі патрономияда негізгі меншік нысаны –
отбасылық ... бола ... да, ... ... ... ... жиі көрініс беріп отырды. Бұл жағдайды халық ... ... ... «Кім ... ұстаса ат соныкі, кім бұрын сойса қой
соныкі» деген мақалдың мән-мазмұнынан пайымдауға болады. ... ... ... ... ... ... іздерін көре отырып, соны мұрат
еткен идеалды сәтті байқаймыз. Дегенмен, патрономиялық ... ... ... әр ... ... отырды, мәселен, «Үлкен шаңыраққа»
сусын ішіп, тамақтану үшін ешқандай шақырусыз ... ... еді. ... ... ... ... астына кешкі ас ішу кезінде 36 адамға дейін
жиналатын болған. Патрономияның ішкі өміріндегі ... ... ... үй – ... кіші үй - ... ... ... сақталған.
Көшпелі қазақ қоғамы жағдайындағы патрономиялық тұтастық жекеленген,
дербес үй шаруашылықтарынан құралды. ... (үй) иесі ... деп ... ... ... әйелдер мен балалары үй қожасының шексіз билігінде
болды. Дегенмен, өмір жағдайы, көшпелі ... ... ... ... ... ... талаптарын барынша жұмсартып отырды. Өйткені, әйел
үйдің барлық ішкі шаруасын ... ... ... яғни ... ... жоспарлау, сондай-ақ үй ішінің ауқаттылығы, молшылығы, береке –
бірлігі отбасы ортасындағы әйел ... ... ... ... әйел ... ер адам ... жай ғана ... болып қалуы
мүмкін емес еді, бұл жағдай дәстүрлі қазақ ... ... ... ... ... ... от қасиетті деп есептелді. Патрономияға жас келін
түскен кезде, мұнда «отқа май құю» рәсімі жасалды. Жас ... ... ... ... ... ... келіп кіретін, есікке ... ... ... ... етіп, отқа май құятын болған. ... ... ... ... ... жеке ... дербес шаруашылыққа бөлініп шыққан
сәтте алғашқы отты ... ... ... ... болды. Патрономия қауымы
бір орында тұрып жатқан кезде, мұралық жолмен беріліп ... арғы ... ... ... шанырағының» қадыр-қасиеті, оған деген құрмет
сезімі басқалардан ерекше болды. Егер де патрономиялық отбасының ... ... ... жағдайда оны «ескі үлкен шаныраққа» әкеліп жайғастыратын
болған, өйткені, патрономия мүшелерінің ... ... ... бұл ... ... қолдап, қоршап жүретін бабалар аруағы
мекендейді деп ... Жас ... ... ... мен ... бұл ... ... аттап кіргеннен кейін міндетті түрде
иіліп сәлем жасайтын болған. Сонымен, ... ... ... табыну
дәстүрі ислам діні ықпалының күшеюіне қарамастан патрономиялық ... ... әрі ... тауып отырды. Әсіресе, ата-бабалардың
сүйегі жатқан жерлер-мазарлар ерекше құрметтелді; ... және жас ... ... өту ... болған жағдайда аттарынан түсіп, ... қана ... ... ... Патрономияның үлкен адамдары мұнда арнайы
аялдап, бабалар рухына ... ... ... кей ... ... ... басына алып келіп, аруақтардың «көмегімен» емдеп жазуға
болады деп тұжырымдаған.
Дәстүрлі қазақ қоғамында баспананың ... ... ... ... ... ... да ... табады. Мәселен,
«Әркімнің өз үйі – өзіне мешіт» деген нақыл ... ... ... оны ... ... ... танып, әспеттеп, мадақтап, өз баспаналарын
құдайдың үйі – мешітке ... ... Кісі ... ... құн ... ... көруші тараптың туыстары ешкімге зәбір көрсетпейтін зиян
келтірмейтін іс-әрекет ауқымында кісі ... ... ... ... ... ... іске асырулары тиіс болды. Оның мәнісі мынада еді:
жәбір көруші жақтың үлкен, беделді ... бірі кісі ... ... киіз ... ... уықтарын немесе керегесін, есігінің ... яки ... ... рет ... беріп, зақымдауға тиіс болды. Адам
өлімі болған отбасының туыстары тарапынан жасалған мұндай іс-әрекет кісі
өлтірушіні символикалық ... өлім ... ... ... отырған тарихи кезеңдегі патрономиялық ауылдарда көшіп- қонуға
ыңғайлы баспаналардың – түрік және қалмақ типтегі киіз ... ... қос, ... аталатын түрлері болды. Оның ішінде көлемі жағынан
«үлкен шаңырақ» алты, ... он екі ... ... болды, жас отбасылар
тұратын киіз үйлер төрт қанат көлемінде болды. Ал он екі қанат үйді ... деп те ... Бұл ... ... ... ... тігілетін.
Жалпы баспанаға байланысты мәселеде белгілі бір ұстанған қатаң ... ... үй ... ... жағдайлары, мүмкіндіктері
арқылы анықталды.
Қалыптасқан дәстүр бойынша отағасы үйленген ұлдарын той рәсімі өткеннен
кейін бірден жеке отау ... ... ... ... және ... ... жағдайдың бірі – қалыңдықтың төркінінен жіберілген қосымша ... ең ... отау ... шаңырағы болды, сондықтан оны тез арада
көтеру ... ... ... жағынан, отау үйді жеке шығармау тұрғысындағы
тиымдар-әлі де беті ... жас ... ... ... қысылып-
қымсынуына, отбасындағы еркіндігінің шектелуіне әкеліп соқтыратын еді. ... және ... ... той ... соң ... уақыттан кейін патрономияның
жасы үлкен, беделді адамдарының куә ретінде ... ... ... Патрономияның басқа мүшелерінің келісімі ... жас ... ... ... яғни төрт ... үй жануарларының әр түрінен белгілі
мөлшерде өздеріне тиісті үлестері бөлініп, ... ... үшін ... ... ... Енші ... қатынасқан туыстар өз кезегінде жас ... әрі ... әрі ... ... ... ... деп аталатын»
сый-сиапаттарын тапсырады. Енші бөлу рәсімі «қосақ ... деп ... ... яғни жас отау иесінің келіншегі өз төркінінен ... ... ең ... ... ... ... ... қайын атасының
иығына жауып сыйға тартады, ал атасы оған жауап ретінде қой қосақтайтын
мықты, ұзын ... ... ... аталық ізгі ниетін білдіреді.
Әдетте мүлікті бөлу бастамасы жасы үлкен, беделі мен құқықтық мәртебесі
жағынан отбасында ... роль ... ... ... басталады,
немесе бірге туған ағайынды бауырлардың келіспеушілігінен, туындайды.
Мүлікті бөлу ... ... ... үлес, болашақта ата-анасына
қамқорлық жасап, бағатын баласына қалдырылады, ... ... ... көп жағдайларда отбасындағы кенже бала ие болады.
Осы ... атап ... ... ... әке ... ... ... (минорат) қазақ арасында кең тараған көрініс болғанмен, бұл ... ... ... ... ... бұл құбылыс нақты қалыптасқан
жағдайлармен, әсіресе, қарт ... ... ... қарым-
қатынастарына да байланысты болды.
Дегенмен, қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... әкесінің
тірі кезінде мұрагерлік жолмен өз үлестерін ... ... ... ... ... бөліп алу үшін үміттенуге қақылары жоқ. Сондай-ақ,
минорат тек қана әке ... ... ... мұндағы басымдылық
негізінен ... ... ... ... Егер ... ... ... жағдайда (бірнеше әйелі болса – Ж.Ә.) өзінің
тірі кезінде мүліктік ауқатын, байлығын екі-үш ... одан да көп ... ... ... ... тәрбиесіндегі ықпалы өте
зор болды. Атап айтқанда, қарттардың ... ... ... іс-әрекетінің барысында жас ұрпақтарға әр ... ... ... ... еңбек дағдысына баулу, жақсы мінез-құлық
қалыптастырудағы құндылықтар – шыдамдылықты, ... ... ... ... ізет ... ... жас ұрпақтардың бойына,
санасына сіңіруге барынша атсалысып, ... ... ... ... ... көшіп отырды. ... ... ... қалыптасқан дәстүрлердің ролі де аса зор болып, шаруашылық,
идеологиялық, діни және тұрмыстық ... ... бір ... ... тиянақты түрде беріліп отырды. Сол кезеңдегі қазақтарға қатысты
басты ерекшелік ерте ... ие ... ... ... Егер ... жас кезінен бастап, үлкендердің қадір-қасиетіне бас иіп, оларға
құрмет, қошемет көрсетіп қызмет ... олар да ... ... сәйкес
лайықты құрметке ие бола алды. Осы тұрғыдан қариялардың жастарға ... ... бата ... ... ... ... ... құдай сыйласын» деген салмақты сөзін келтіруге болады. «Жағына
қарай сөйлеп, жасына қарай отырады» деген қағидаға ... ... ... тең ... ... отырып, өздерінің рухани деңгейлерін,
дәрежесін көтеріп отырды. ... ... ... ... ... ... істеріне белсенді араласып, он бес жастан ... ... деп ... ... ... ... әке ... олар 35-
40 жасқа жеткенше жүрді және осы уақыттан бастап қана олар, толық ... ... ... ие болды.
Ауылдық патрономия белгілі бір жер ауқымына меншік ... ... ... ерекшелігі жерді пайдаланудың әр түрлі
нысаны, бірге көшіп-қону, ... ... ... ... ... ... өзгермейтін басты қағидаларының бірі -
өзара міндеткерліктен басқа, патрономиядағы туыстық ынтымақ пен ... ... ... ... сақтау, қорғау мақсатында туындайтын
істерде де ... ... ... ... қатысы бар төтенше жағдай
немесе оқиға қалыптасқан кезде «Аттан» деп ... ... ... өзі, қолына қару ұстауға жарайтын барлық ер-азаматтарды шұғыл түрде
атқа қондыруға ... ... ... және оның негізгі қағидаларының ғасырлар бойына
сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа берілуі нәтижесінде көшпелі қазақ қауымында ата-
бабалар ... ... ... ... ... ... балдыз алу (сорорат), көне ұжымдық меншіктің белгісі – тамға,
өзара міндеткерлік нормалары: «жылу жинау», ... ... «жан ... т.б.
әдет-ғұрыптар сақталды. «Жан беру» - ... ... ... ... ... ... жасалған теріс әрекетіне ұжымдық
жауапкершілік тұрғысынан жауап беретін отбасылық-туыстық ... ... бірі ... Ал, ... ... көне ...... алу» этнографиялық, құқықтық әдебиеттерде жан-жақты сипатталған,
бұның өзі патрономиялық ... ... ... ... ... ... ... өзара көмек дәстүрінің жарқын
көрінісінің бірі - өз туысының ... бір ру ... ... ... үшін ... жауапкершілігі болды. Өйткені, қасақана адам
өлтірген немесе ауыр дене ... ... ... ... кісінің
туыстарына, яки зәбір көрушіге құн төлеу жалғыз-жарым отбасының қолынан
келмейтін еді. ... ... ... ... ... ... құрап, үйлену үшін жағдай ... ... ... үшін ... мал ... де іске ... ... Қазақтың байырғы
салты бойынша, мүлде панасыз қалған ... және ... ... салт ... мен мүгедектерді ағайын-туыстары яки руластары асырап,
бағып-қағуға міндетті болған. Халық бұқарасы ішінде мұндай көмектің ... ... ... қайыршылардың болмауына игі әсер етіп отырды.
«Жылу жинау» - ... ... ... ... ... ... ... өз еріктерімен іске асырған қайырымдылық іс-әрекеті
болып саналады. Бұл әдет-ғұрып бойынша: табиғи апат-жұтқа, ... ... ... да ... ... күші кесіріне кенеттен кездесіп, мал-мүліктен,
баспанасынан айырылып, күн көрісі қиынға соққан адам өзінің ... ... ... ... ... ... мен ... түгел
көмектесіп, жылу-жәрдем жинап береді, ал мұндай шараға ... өз ... ... күн ... ... ... ... қалады және
жалпы жұрт келісімін бұзғандығы үшін жек көрінішті болады.
«Қызыл көтеру» - ... ... ... шығын үлесін өзара бөлісу,
яғни кіші патрономия мүшелерінің арасында кездеседі. Бұл дәстүр ... ... ... бір ... ірі қара ... ... кеткен
жағдайда, өлім-жітімге ұшыраған кезде, үй иесі сойған малдың етін жақын
ағайындарына «он екі ... ... алып ... ... ... шығынын
он екі мал есебінен толтырып береді.
«Ас беру» рәсімі патрономия жүйесіндегі ең көне ... ... ... Асты ... және оған жұмсалатын шығынды көтеруге
патрономияның барлық мүшелері тегіс қатынасуға тиіс болды. Бір жыл яки ... ... ... ... соң ... болған адамға арнап «сауын айтып» ас
беріледі. Астың көлемі қайтыс болған адамның ... ... жұрт ... ... ... Асқа ... жұрт ... жиналып, ас басталғанда
тұлданған ат ас берген үйдің алдына әкелінеді. Ас берілген адамның әйелі
мен ... ... ... атқа ... Бұл ат асқа ... Азалы ту
жығылып, сабы сындырылады. Асқа ... жұрт ... Ас ... ... жамылған қарасы мен ақ бүркейі алынады. ... ... ... сеп ... ... ... киім кешегі) жиналады, сонымен ас
аяқталады.
Сондай-ақ, патрономия ауқымында әр-түрлі маңызды оқиғаларға байланысты
мәселен, ... ... ... ... ... діни ... «ерулік», «тау майлар», «омыртқа», «құрбан айт», «наурыз» ... ... ... да ... ... ... ... қоғамының әдет-ғұрып жүйесінде ерекше ... ... ... бірі – ... болып есептеледі. Қазақтар үйіне
келген қандай да болмасын ... ... ... ұлт болуына қарамастан)
таныса да, танымаса да жылы шыраймен құшақ жая қарсы алып, сыйлап ... ең ... асын ... ... ...... бөлінбеген
еншісі» есептеледі. Меймандостық дәстүрі материалдық ... ... ... тегіне қарамастан қазақ қауымының барлық мүшелеріне тегіс
тараталады. Тек қонақтың өзін ғана емес, оның ... де ... ... ... ... Бұл жөнінде зерттеуші М. Красовский
былай деп куә келтіреді: «...что проезд всякого ... ... ... хотя бы это было на ... ... в отношений прокорма, простоя ... не ... за ... ни ... ... ... [15, 428 б.].
Сондай-ақ ел ауызында айтылатын, «Егер ... ... ... ... бір уыс ... бір тиын ... ... жылдық жолға жолаушы жүруге
болар еді» деген қанатты сөз осыдан шыққан.
Егер де ... ... үй ... ... жылы ... ... ... мейман ашқұрсақ қалған жағдайда, ол әдет-ғұрыптық құқық
ережелеріне сәйкес қонақжайлық қасиетті ... ... ... ... оны ... үшін ... сол рудың биіне шағым айтуға
құқылы болды.
Сонымен қысқаша түйіндесек, қарастырылып отырған ... ... ... қазақ қоғамының сол уақыттағы барлық ... ... бере ... белсенді әрі рационалды ұйым ретінде
өзінің позициясын әрқашан да мығым ұстап отырды. Қазақ тілінде ... ... бар, бір ... ... ... ... ... терминдер
де кездеседі: ата, ағайын, ауыл-аймақ, айнала, қарындас, тұқым, жұрағат,
сүйек, ұрық, туысқан, ата-баба, тайпа, топ, ата ұлы, ел ... ел ... ... ... ... үй, отау т.б. ... бұл аталғандар да
патрономиялық терминдердің толық тізімін қамтымайды, ... ... ... ... ... ... ... атқаратыны
толық зерттелген жоқ. Көп реттерде, ғылыми әдебиеттерде үлкен патрономияға
қатысты «тайпа» термині ... ... Осы ... ...
этнограф А. Харузин былайша пікір білдіреді: «Роды делятся на ... а ... ... на ... (ата ... [144, 49 ... отырған XVII-XVIII ғасырлардағы дәстүрлі қазақ қоғамының
патрономиялық ... ... ... ... ... ... ... қоғамын тек «рулық қоғам» ғана болды деп қарау ... ... бұл ... тек ... жағынан сақталғанымен, оның мазмұны
әлдеқашан өзгерген, ауыл мен атаның негізгі ... ... ... оның ... ... атасы басқа кірмелер де, тіпті
бұрынғы құлдардан тәуелді ... ... ... да, мал иесі бай ... ... де, ... тұқымынан тараған ақсүйек «төрелер» де болды.
Демек бұл алғашқы қауым емес халықтың әр ... ... мен ... ... құрылысы, оның түзілімі де дала тұрмысына
бейімделіп, мықты ... ... дала ... үрдісі
басшылыққа алынып жасалған таптық әрі өркениетті мемлекет болды. ... ... ... жөнінде айта кететін жәйттің бірі – ... ... ... бойы ... ... ... саясатының басты бағыт-бағдары,
осыған сәйкес жазылған көп томдық тарихтардың, ... ... ... ... ... ... төл ... бұрмалап, тіпті
жоққа шығарып көрсетуге барынша бағытталды. Атап айтқанда, қазақ халқының
төл тарихы, мемлекеті бұрын-соңды болған ... олар ... ... ... ... жасауға, оны лайықты жазып шығуға қабілетсіз ... ... ... ... дәуіріндегі мұндай сұрқия саясаттың концепциясы
ашық, жария түрде айтылмады. Алайда бұл ... ... ... ... ... ... концепцияның тұжырымында ең алдымен, қазақтарда ешқашан ұлттық
мемлекет болған емес, тек мемлекеттік құрылыстың жеке элементтері болды деп
көрсетілді. Тіпті бұл ... ... ... әр ру, әр аймақ өз бетінше
оқшау өмір сүріп, өзін-өзі басқарып ... яғни ... ... ... ... жоқ ... ... айтылды. Осындай
бытыраңқылықтың әсерінен қазақтар үнемі өзара ... ... ... жел ... ... сай ... ... көшіп-қонып жүретін,
егіншілік пен мал шаруашылығын ең төменгі ... ... ... ... қайыршылықта, жабайылықта өмір сүрді деп сипаттауға дейін
барды. ... ... болу үшін ... «Большевик» журналында жарияланған
материалдан мәтінін өзгертпей мынандай үзінді келтіруге ... ... в XV-XVIII ... ... лишь ... ... государства, которые в силу исторических условий так и не могли
развиться в централизованное государство. И далее ... в ... ... ... из этих ... ... ... длительной междусобной
борьбы и государство, по существу распадалось на части» [2, 76 б.].
Өкінішке орай, қазақтардың ешқандай бірлігі және өз ... ... ... ... ... ... олар жер ... ең
бақытсыз халық дегенге дейін айтылған негізсіз ... ... ... ... дейін кейбір халықтардың санасына ұялаумен қатар, өз
халқымыздың орыс тілді ... ... ... да бой ... ... ... айтылатын негізгі шындық мынандай болуға тиіс ... ... ... ... даму кезеңін есепке алмай-ақ,
оның «қазақ» деген атқа ие болған ... ... ... ой ... ... онда ... ұлы ... екендігіне көз жеткіземіз. Оған дәлел, XV
ғасырдың ортасында ... ... ... ... ... ... деп аталатын қуатты, қаһарлы мемлекет құрдық. Бұл қуатты Ұлыс
төрт ғасырдың ішінде ұлы даланы ... ... өмір ... ... ... қатарлы мәдениет қалыптастырдық. Молшылықта бақуатты өмір сүрдік.
Елімізді, жерімізді ер жүректікпен ... ... ... ... ... ... бай жерімізді ұстап қалып, болашақ
лайықты ұрпаққа жеткізіп отырмыз.
Қарастырылып ... ... ... мемлекеті – көшпелі және жартылай
көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан ұлан-байтақ қазақ даласын, ... ... ... ... мен ... ... әдет-ғұрып
құқығы жүйесіне негізделген дәстүрлі қоғам болды. Қазақ мемлекетінде
облыстық басқару ... ... ... ... ... ... Басқару жүйесінде, әкімшілік бөліктерді айыруда көшпелі қазақ
қоғамында бұрыннан ... ... ... сақталып отырды.
Туыстығы жақын оншақты түтін бір ауыл, ал жеті атадан тараған бірнеше ауыл
бір ата ... ... ... Он үш – он бес ... ... ... ру болды. Осы рулардан тайпа құралды. Арыстардан ұлыс ұйымдасты,
ұлыстардан ... ... ... ... ... үш ... (Ұлы жүз, Орта ... жүз) бөлінді. Үш жүздің қазағы біртұтас қазақ мемлекетіне ... ... ... қазақ ханы «ұлы хан» болды. Ол қазақ Ордасының азаматтық,
әскери, әкімшілік және сот билігін ... ... жеке дара ... ... кіші ... ... сұлтандар, тайпаларды (арыстарды) билер,
руларды ру басылары, ал ... ... ... ... ... ... Бұл жеті сатылы басқару жүйесі дәстүрлі қазақ қоғамында
тым ертеден келе жатқан тәртіп болатын.
XVI ... өмір ... ... Ибн ... ... ... ... он ұлыс болған, әр ұлыстың жан саны жүз мың адам. ... ... ... ... ... саны 1 миллион адам деген
дерегіне сай келеді [145, 195-198 бб.]. Бұл ... хан ... ... ... ... ... мен ру-тайпалардың қоныстарының
шекаралары тиянақсыз ... ... бір ... қол ... ... көлемі оған қарасты ру-тайпалардың жазғы жайлау, қысқы қыстау
және ұдайы ... ... ... ... отырды. Бұл жер
көлемдерінің өзі де бір-бірімен айқасып жатты. Мәселен, Орта жүз бен ... ... ... ... шақырым, Ұлы жүз қазақтары 200-300 шақырым
аймақта көшіп-қонып отырды, мұндай жағдайда ұлыстардың тұрақты ... ... бір ... ... жүйесін орнату мүмкін емес еді. Ал
отырықшы егінші, қалалық аймақтар әмір, мың ... жүз бегі ... жүйе ... ... қазақ халқының ел басқару жүйесі пәлендей ... ... ... буыны - әулет, ауыл, ел (ру), мемлекет басқару жүйелерінен тұрған.
Басқару буындарының ... ... ... ... ... топ
жұртшылыққа жан-жақты қабілетімен ... ... ... ... көпшілігі қазақ даласының «сенім демократиясы» арқылы басқару ісіне
ие болды. Басқарудың әулет, ... ел (ру) ... ... ... ... шүбәсіз бағынған. Өйткені, олардың көпшілігі халық сенімі
деңгейінен шыққанға дейін де елге көрнекті ... еді. ... ... ... ... та ... ешбір ақысыз – пұлсыз, яғни
еңбеқақы алмай, қоғамдық негізде ... ... өзі ... ... қою, ... шақыру сияқты ісіне күш беріп отырған. Енді
әр түрлі деңгейдегі негізгі басқару буындарының қызметіне қысқаша сипаттама
берген жөн ... деп ... ... ісі. ... – кіші ... деңгейіндегі жеті атаға
дейінгі туыстық топтың адамдарын (шамамен 20-25 үй) басқару. Басқарудың бұл
буыны – туыстықтан тұратындықтан ... ... ... ... ... ... араларындағы жасы үлкен адам сол ... ... ... ... негізгі қызмет ауқымы – туыстар
арасындағы ... ... ... ... басқа, жаңа туған баланың
шілдеханасын өткізуден бастап, қайтыс ... ... ... ... ... істерді үйлестіру болып табылды. Әулет үйі ішіндегі үйлер
– «Үлкен үй», «Отау үй» болып ... ... үй – ... үйі де, отау үй –
баласының үйлері. Әр үй өз шаруасын өздері жасап, ... ... ... Ал ортақ шаруа болған кезде, оны ойласып бірлесіп атқарған.
Мәселен, оған қыстаудан – жайлауға, жайлаудан – қыстауға ... ... ... отын – су ... ... ... үй, қора-қопсы жөндеу сияқты
шаруашылықтары жатқан.
Ал бұлардан басқа әулеттің туыстық ... ... ... тұстары аз болмаған. Олардың қатарына қыз ұзату, келін түсіру,
қайтыс болған адамды ... ... т.б. ... ... Әулет басшысы сол
әулеттің ең үлкен ... ... ... оның ... алып отырған. Ал
той иесі, басқа да ... ... ... ере ... ... ... аталған
ақсақалдың батасын алатын. Мұның өзі ... ... ... ... одан әрі ... ... зор әсер ... басқару ісі. Ауыл – бір аталас туыстар ... ... ... ... ... ... ... бойынша араларынан
ауылдастарына силы, беделді, ұйымдастыру қабілеті жағынан жоғары деңгейде
көріне білетін азаматты ауыл ... етіп ... ... негізгі белгісі – «ауыл болсаң қауым бол» деген
қағидаға ... ауыл ... өз ... ... шаруасын басқаратын
болған. Ал ауыл адамдары да қауымдық міндеттерін жете әрі, жақсы түсініп,
барлық іске барынша ... ... ... Ауыл ... әулет
басқаратын істерге көп араласпаған. Өйткені бір ауылдың құрамында 4-5 әулет
болғаннан соң, әр әулет жоғарыда ... ... ... ... беретін. Ауыл басшысы тек сол ауылдың бірлескен ... ... ... Ауыл ... сондай-ақ, жер-су, жайылымдық,
шабындыққа иелік етіп, оны басқа бір ауылдың иеленіп немесе ... жол ... ... ... ... ... ... бола
қалған жағдайда оны реттестіріп отыруға күш салған. Ауыл адамы басқадан
зәбір көрген жағдайда соның арын ... ... ... және ауыл ... ... ... ағасы», «ауыл ағасы» деп те
атай берген. Сонымен бірге басқарудың бұл ... ... ... ... деп ... ... ... адамдары болған. Сырттан
келген адам ауыл сырын білгісі келсе, «Ауылыңның ... ... ... ... ... деп ... екен. Әлгі адамдарды білгеннен кейін
ғана соларға жолығып, келген шаруаларын тындыра алған.
Тіпті, қазақтың ауыл атауы – «Ойыл ауылы», «Аманкөл ... ... деп жер ... ... Ауыл – сол ... ... иесі немесе сол
ауылдың басқарушысының есімімен (мәселен, Байғабыл ауылы, ... ... ... ... Егер ... ауыл ... жаңа ауыл ... болып
жатса, сол ауылдың жаңа басшысымен ауыл ... ... ... ісі. Ел ... ... бір ... (немесе бір ірі рудың)
барлық шаруасы ... ... ... ... аталған басқарудың
әулет, ауыл буындарынан өзгешелігі сол – оның ... ... ... биі, ... ... ... ... Бұл лауазым иелерінің немен
айналысатынын аталып тұрған атауының өзінен-ақ бірден аңғаруға ... ...... ... ... би – ел арасында даулы ... ... – елді ... қорғау жайымен айналысқан. Елдің –
атауы сол ... ірі ... ... ... Адай елі, ... елі, ... ... елі деп атаған. Кейде жер, өңір атауларымен «Сыр бойы елі», «Жайық
бойы елі», ... ... ... елі» деп те ... ... ... жер
атауымен аталатын елге бірнеше ірі ру құрамасы кірген.
Ел басқару ісінде – басшылар туыстық ... ... ... ... ... Бір елдің (рудың) ішкі ынтымағы мен ... ... ... ... ... ... ... көрші
елдермен тату, тыныштықта өмір сүруін қадағалаған. Көбінесе ел басқарушы
лауазымына батырлығы да, ... де, ... де ... ... ... ... ... қызмет бабындағы іс-әрекеттері халыққа
тұжырымды, ... әрі ... ... Ел ... ... ... жік түсіп, суық қабақ пайда ... ... өз ... ... біріктіріп, қол жинап өз елінің ... да ... ... ... ісі. ... ... ... қазақ қоғамының
мемлекеттік басқару ісі – ... ... ... ... ... ... «Ұлы ... «Кіші хандық» деп екіге бөлген. Ұлы
хандық – бүкіл қазақ жұртының басын ... ... ... ... хандығы (Әбілқайыр), Моғолстан, Ноғай одағы, ... ... ... ... ... ... Қасым, Тәуке
хандардың тұсында біртұтас ... ... ... Ұлы ... Кіші ... - әр жүзді басқаратын хандықтар. Әр жүзді басқаратын
Кіші хандықтар – Ұлы хандықтың ... ... ... мен Кіші ... ... ... ... пәлендей
айырмашылығы болмаған. Әр хандықтың құрамында – хан (жеке билеуші), ... ... ... ... ... ... уәзірлер тобы, шабармандары,
аламандары тағы басқа ішкі шаруашылықтарды атқаратын жүйелері болған.
Хандық лауазымға төре тұқымдары ... хан) ... ... сайланып қойылған. Егер хан өлсе орнына үлкен баласы ... ... ... ... жағдайда ағайын-інілері, яки олардың балалары
отырды. Бірақ, хан ... ... ... ... мен ... өкілдерінің жиналысындағы (құрылтай) «хан көтеру» деп аталатын
сайлаудан өтуге тиісті болды. Бұл ... ... ... өмірінің білгір
зерттеушісі А. Левшин былайша түйіндейді: ... «В ханы избирают ... ... ... как мы ... есть наследственное. ... Как
бы ни была белая кость ханского потомка, но если он умом, богатством ... ... не ... себе ... ... приверженцев, то
голос его не делает перевеса в собрании народных...» [16, 366 б.]. ... оны хан ... ... деп, ақ ... отырғызып, үш рет көтеріп, «хан
атасы» болған қадірлі адамның батасын алғаннан кейін ... ... ... ... ... ... болған. Сөйтіп, мұрагерлік тәртіп «хан көтеру
сайлауымен ұштасып» отырды. Бұл «хан ... ...... ... және ... ... жаңадан көтерілген хан билігін
мойындайтындығының айғағы еді. «Хан көтеру» сайлауындағы шешуші ... ... ... ... ... ... ... ықпалы, ақыл-ой
денгейінің биіктігі, сұлтандар мен билер ішінен жақтастарының көптігінің
болуы. Хан тағына отырған соң, оны ... ... ... Бұл
рәсім Орта Азиядағы түркі тілдес және монғол тілдес халықтардың ... көне салт ... хан ... ішкі-сыртқы жағдайын басқарумен бірге әскери
қолбасшы да болған. Хан жылына бір рет өзін ... ... ... ... ... бар күрделі мәселелерді халықпен ойласып шешіп
отырған. Мәселен, Әз Тәуке хан ... ... ... ел аузында «Күлтөбенің
басында күнде кеңес» деген тарихи сөз қалған болса, Әбілқайыр хан Ресейге
қосылу (бодан ... ... іске ... үшін кіші ... 29 ру ... ... ... басында жиын өткізіп ақылдасқан. Жиырма тоғыз
рудың жиырма бесінен ... тобы ... Хан ... ұзақ талқылау
мен тартыстан кейін ортақ түсіністікке жетіп, Ресей ... ... ... ... ... қол қойған [146, 180 б.]. Осы ... ... ... ... жиынының талқысына салып қана шешілген екен.
Бұдан басқа ... ... ... болған. Хандық өзінің атқару
кеңесіне – ... ... ... ... тобымен ақылдасып, кезек
күттірмейтін істерді қалай іске асыруды бірлесе ойластырып шешіп ... ... ... хан жарлығы шыққан. Оны халыққа жария етіп
жеткізуді – «Хан ... деп ... Бұл ... «хан ... ... ... – хандықтағы лауазым иеленетін екінші тұлға. Биді билер кеңесі
сайлаған. ... ... сол ... ... ... ... кірген. Ол
билер кіші билер деп аталған. Кіші билер сайланбаған, олар ... ... ... ... ... негізінен мемлекетаралық
мәмілегерлік ... ... ... ... ... ... шешу ... Билер өздері қарап шешкен мәселелерге
байланысты шешім ... ... ... оның ... ... талап еткен. Олардың айтқан биліктері әділдігімен ерекшеленіп,
әркімнің көңілінен шығатын шешімдер болған.
Би болатын адамның лайықтылығы – оның ... ... ... еді. Оның ... ... ... заңгерлігі,
сайыскерлігі, әділдігі, тәрбиелілігі сияқты ерекше қасиеттері тумысымен де,
өскен орта ... де ... ... ... да биді хан да ... (бұқара) барынша тыңдап, соған жүгініп, шешіміне құлдық етіп, бас иген.
Сонымен бірге билердің халық бұқарасының ... ... ... де ... ... ... ... кезеңдері де болған. Әсіресе,
«Ұлы хандықта» билердің кеңесіп жасаған ұсыныстарын әр кез ... ... іске ... ... ... орай халық арасында «хан – тоқпақ, би ... ... ... сөз ... ... ... Мемлекеттің әскер (сарбаз) басын хан өзі ... ... ... ... талай ұрыстарда шыңдалып, батыр атағын
алған адамдар тағайындалған. ... ... ... ... ... бір ұрыстағы жеңістері үшін батыр деп атай салмаған. Әскер басына
ұйымдастыру қабілеті жоғары, қол ... ... ... мен ... ... әр істе ... ... жаумен шайқаста талай жеңістерге жеткен
батырды ғана әскер (сарбаз) басы қойған. ... ... ... құба ... қоқандықтарға тағы басқаларға қарсы
соғыстарда талай рет ... ... ... ... Оның аса әскери
шеберлігі, жеке ересен ерлік істерімен қатар, ақылды ... ... ... хан оны Кіші ... ... (сарбазының) басшысы етіп
тағайындаған. Оның осындай қадір-қасиетін білетін Әбілқайыр онымен көңілі
жақын дос ... ... ... да болар, Әбілқайыр ханның Ресей
империясының қол астына кіру тұрғысындағы ... ... ... ... ... ... ... тарихи деректер растайды [147, 18
б.].
Әрбір Кіші хандық ... ... өте көп адам ... ... Ең көп болса 10-15 мың сарбаз шамасында ғана ... ... ... ... ауыл ... өзі ... ... сарбаздары бар
жағдайда болған. Егер мемлекет тарапынан жау шабуылынан ... ... ... ... ... ... ... барлық ел сарбаздары
асқан ұйымшылдықпен, тізе қосып, күш ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің ел басқару құрылымында сарай
ақындарының ... ... ... рөлі аз ... Кез-келген хан
таңдаулы ақындардан өзіне ақылшы ... ... ... ... ... ... ақылгөй ақындар ұстаған. Әрине, ... ... ... оның ісін ... Ал енді ... елдегі
жағдайға талдау жасап, ханның ел басқару ісіндегі кемшіліктері мен ... ... ... жыр ... ханға мән-жайды құлаққағыс етіп жеткізіп
отырған. Хандар да осы жырлардағы сын-ескертпелерді еске алып, әрдайым ел
басқару ... ... ... ... жөн ... Осы ... Майқы биден
бастап, Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, ... ... ... ... аузы дуалы дала билері мен ділмәр тілділері ... ... ... ... ... ... қайғы-мұңын
жеңілдетіп, қуанышын көкке көтерген құдіретті өлең туындыгерлері «тура биде
туған жоқ» деген семсер ... ... ...... ... ... ... бәтуәгер жыр төккенін осынау інжу-маржан қазынаны қайталап
парақтаған сайын ... ... ... ... қамын жеген қылыш тілді тұлғалардың ел бітімін
ойлаған, жер ... ... жан ... ... да ... әрі ... даусыз. «Айдаса қойдың көсемі, сөйлесе тілдің шешені» (Қазтуған
жырау) болған. ... сөзі ... ... ... ... ... ... бітімі бөлек жандар қай кезде де құрметке бөленген, билік
тізгінін ұстаған. Әлеуметті аузына қаратып қара ... қақ ... ... ошақ қасын ғана емес, бүкіл халықты елең еткізер қорғасындай салмақты
ойымен ерекшеленеді. Ал осы ... ... ... ... жігіт елін меңгерсе,
Жетімдерге жем берсе,
Жесірлерге жер берсе,
Алдында ... ... ел ... ... ... - [147, 19 б.] деп ... ел ... қолына
ұстаған ақыл иесі, лауазымды адамдар алдына көлденең ... дәл ... деп ... ... Жыр өзегіне айналған ... ісі, жер ... ... пен ... ... ... ғана
түсінікті етіп, жайып салу үлгісін бұдан артық табу қиын. «Жетімдерге ... ... жер ... деген мәңгілік ұғым ақындар аузынан әлі күнге
дейін түспей келеді. Ал бұл ... ... ... мемлекеттік
дербестігін жүзеге асырып, жаңа тұрпаттағы қоғам құрып ... ... де ... ... бар ғой. Өйткені, «Тура биде ... ... арқа ... ... ... ... өлеңмен жүргізген наркескен,
абыз-ақындар төрелігі құқықтық, іргелі мемлекет боламыз деп талпыныс жасап
жатқан дәл осы ... ... ... оқып ... ... сұранып
тұрғандай.
Уәзірлер тобы. Қазақ мемлекетінің құрамындағы әрбір дербес хандықтың
құрылымында уәзірлер тобы болған. Олар бас ... кіші ... ... ... топ ... ішкі ... жұмыстарына байланысты
шараларды атқарумен айналысқан. Уәзірлік-ханға пара-пар, тетелес лауазым
болып табылмаса да, ішкі ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... уәзірлік топ ханның шабармандары мен алармандарының
жұмыстарын да басқарған. Ханның шабармандары /ханның полициясы – Ж.Ә./ ... ... ... ... ... Бір ... келеңсіз жәй болып
жатса, соны тыныштандыруға шабармандарын жіберіп отырған. Алармандары
(бүгінше ... ... ... – Ж.Ә.) ... ... ... ... алым-салықтың түсуін қамтамасыз етумен айналысқан. Ханның уәзірлік
тобын басқаратын – шабармандар мен алармандарды және ішкі ... ... ... ... бір атаумен – «ханның төлеңгіттері» деп те атаған.
Төлеңгіт – ақысы төленген қызмет адамдары ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, қарастырылып отырған
кезеңдегі қазақ мемлекетінің ел ... ... ... ... ... ел ... ... осы бір кезеңі қай қырынан ... та, ... ... белгілі. Сондықтан халық зердесінде сақталып
келген кейбір жайларды болашақ ұрпақтардың ... ... ... бар деп пайымдаймыз және көне тарихымызды біліп, оның сабақ болар
жағын ескерудің өзі жаңа өмірімізді дұрыс қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... кезеңдегі дәстүрлі қазақ қоғамында әр ... ... ... ... ... ... ... процесі де тез қарқынмен жүріп отырды. Қазан төңкерісіне
дейінгі зерттеушілердің басым көпшілігі ... ... ... негізгі
екі әлеуметтік топ – «ақ сүйек», ... ... ... ... ... 5 б.]. Ақ ... барлық Шыңғыс тұқымдарын, ал қара ... ... ... топ өкілдерін жатқызады. Бұл аталған екі топ та
барлық зерттеу еңбектерінде тұрақты қалыптасқан, ... ... ... ... ... да XV ғасырдан бастап XIX
ғасырды қамтитын ... ... «ақ ... ... терминдерін кездестіруге болады. Осы түрғыдан атап ... ... - ... хандықтарының Ресей империясының қол астына қарап, біртіндеп
мемлекеттік дербестігінен айырылып, соның нәтижесінде империяның бірыңғай
отарлық ... ... ... ... ... ыдырауына, таптық жіктелудің күшеюіне әсерін тигізіп, ... ... ... мәртебесі жағынан «ақ сүйектерден» кем
түспейтін рулық-тайпалық «атқамінерлерді», сондай-ақ тәуелді ... жаңа ...... ... ... т.б. ... ... Жоғарыда көрсетілген мәселелер зерттеу тақырыбы кезеңінің ауқымына
жатпайтындықтан оған арнайы тоқталмаймыз.
«Ақ сүйек» терминінің пайда ... ... ... ... ... ... Алайда, «ақ сүйектердің» ... ... ... және ... ... феодалдық қатынастардың
орнығуымен байланысты деп ... ... ... «ақ ... ... ... ... ұрпақтарымыз деп атады. Бұл жөнінде ... шығу ... ... ... белгілі шығыстанушы-ғалым В.В.
Григорьев өзінің ғылыми түрғыдағы пікірін былайша ... ... ... что к этим ... (казахам и узбекам) понятие естественных прав
белой кости на господства над черной ... от ... ... особым от народа племенем, вследствие мифических представлений об
их совсем земном ... [140, 32 ... В.В. ... ... және ... ұйғыр жазба ескерткіші
«Құдатқу. Білік» кітабында ... ... ... ... «Тора
ханзада (принц), князь ұғымдарын білдіретіні ... ... Азия ... ... ... ... пікір-тұжырымы да «төре» сөзі Шыңғысханның
заң жинақтарының ... ... ал ... оның ... мен ... ... ... дәрежесі, мәртебесі ретінде қалыптасқан» [150, 343 б.].
Автордың түсіндіруі бойынша «төре» терминінің шығуы ... ... ... яғни ... адамдары шыбыртқымен (қамшымен) жазалау
дегенді білдіреді. ... ... одан әрі ... бойынша Шыңғыс хан
заманынан бастап, қазақ хандары «төре» сөзін ... ... ... ... ... ... ... әмірі мүлтіксіз орындалуға тиіс
болды, ал қарамағындағы ... ... өлім ... ... құқы
болса, балалары мен туыстары мұндай ... ие бола ... тек ... ... ... ... ғана мүмкіндігі болды. Сонымен
төрелер - өздерінің құқықтық ... ... ... төменгі сатыда тұрған
оның туыстары. Қазақ тіліне аударылғандағы «төре» сөзінің мағынасы – шен,
дәреже дегенді ... ... ... ... ... ... толық
билігі жоқ шенеуніктерге берілген. Сонымен жоғарыда айтылған ғылыми
тұжырымдар ... В.В. ... ... ... ... пікірімен
мазмұндас, сабақтас келеді.
Шығу тегі жағынан ерекше сословиенің өкілдері болғандықтан ... ... ... ... Мұрагерлік жолмен беріліп отыратын
аристократиялық «ақ ... ... ...... әлеуметтік
және құқықтық мәртебесі көші-қон аймағын басқару, бөлу, ... ... ... Ірі ... ... ... ... жағдайында сұлтандардың құқықтық мәртебесі өз ... ... кең ... ... меншіктену құқығымен ғана шектелмей,
билер мен батырлардың билік ықпалындағы көші-қон аумағы мәселелерімен де
айналысты. ... ... ... ... ... ... ... қоршап отырды. Бұған мысал ретінде XVII ... ... ... ... ... ... Ордасын алуға болады.
Ірі көші-қон аймағын дербес басқарып, билеп-төстеу ... ... ... ... пайдалана отырып, сұлтандар өздерінің ата-
бабалары көшіп-қонған жерлердің барлығын өз меншіктері деп ... ... кең ... жерлерді бөліп басқару құқығы ірілі-ұсақты
рулар мекендеген ең жақсы ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып құқығының жазбаларында, «егер де сұлтан
ауқатты, бай, қуатты болған сайын оның бет-беделі, қогамдағы ... ... бола ... деп көрсетілген [64, 64 б.]. Сұлтанның байлық деңгейі
ең алдымен мал ... ... қол ... ... ... ... ... және әр түрлі әлеуметтік деңгейдегі халық ... ... ... ... ... мөлшерімен анықталды.
Сонымен қарастырылып отырған XVII-XVIII ғасырлардың толық ауқымында «ақ
сүйектер» тобының өкілдері – хандар, сұлтандар дәстүрлі қазақ ... және ... ... ... ... ... өмір сүрді. Қазақ қоғамында мызғымастықпен қалыптасқан дәстүрге
сәйкес хан лауазымына тек ақсүйек» өкілдері ғана сайлануға тиіс ... ... тек ... ... ғана ... бұл ... ... халқының қоғамдық-экономикалық өміріндегі бірқатар ... ... ... ... соңы – XVIII ғасырдың алғашқы жартысында мемлекет
ауқымында әкімшілік және сот ... ... ... ру басшылары –
билердің материалдық, әлеуметтік ... ... ... ... арта
түсті. Жер рулық қауымның меншігі ретінде ... ... өз ... және ... ... пайдаланды. Мәселен, олар өз қол
астындағы көші-қон аймағына дербес билік жүргізіп, басқару құқығына және
әртүрлі ... ... сот ісін ... құқығына ие болды. Сонымен
қатар рулық-тайпалық деңгейдегі ... хан, ... ... түрлі соттық
талап қою істерін тікелей ... шешу ... одан ... ... ... ... би ... «қара сүйек» тобынан шыққан халықтың өкілдері
иеленді. Шыңғыс тұқымдары би ... ... ... олар өз
орталарындағы сот істерін талдап шешуге құқылы болды. ... ... би ... ... ... ... – би ... рулық-тайпалық
ауқымда мұрагерлік жолмен беріліп ... ... биді ... ... ... жоғалтқан еді. Би сайлауына қатысты мынандай қанатты ... ... өз елін ... ол адам өз халқына би бола алмайды»
яғни би ... ... ... ... ... ... бірі – ол
шыққан тегіне, руының үлкен-кішілігіне, ... ... ... ... өз ... ... ... салт-дәстүр әдет-ғұрып қағидаларын
жоғарғы деңгейде ... ... ... шығу ... ... ортада әлі де болса, бірыңғай
түсінікпен анықталмаған десек те болады. ... ... ... ... ... ... «би» атауының шығу төркіні «бек» немесе
«биюк» ... ... ... ... ... ... халық басшысы
дегенді білдіреді деп тұжырымдайды. Сондай-ақ, «би» және ... сөзі ... ... ... ... теңестіріліп, қазақша аудармасында
бір рудың басшысы, немесе ақсақалы, екі ... ... ... ... ... ... ... «Турклу-отида» «бек» сөзінің мәні былайша
анықталады: «Бек» - патшалардың ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жасайтын бірқатар
шенеуініктерге берілетін дәреже. ... ... ... облыстардың басшыларына берілетін қызмет дәрежесі. ... ... ... ... ... (принц) дәрежесімен сәйкес келеді
[151, 72 б.]. Ежелгі түрік тектес халықтардың ғұрып, салт-дәстүр, ... ... ... ... ... ... билер әдет-ғұрып құқығын
сақтаушылар, түсіндірушілер оны іс жүзінде нақты ... ... ... ... қазақ қоғамында аса зор орын алғанын жақсы білеміз.
Билер қазақ қоғамында ... ... жер ... ... ... мал
дауы, құн дауы сияқты маңызды мәселелерді қарап шеше отырып, ... ... ... айыптың «билік» деп аталатын белгілі мөлшердегі
(1/10 бөлігі) үлесін алып отырған. ... кісі ... ... ... құн ... мүмкіндігі болмаған кезде, дәстүр бойынша ұжымдық
жауапкершілік негізінде, оның ... ... – байы да, ... де құн
төлеуге бірдей қатысатын болған. Денеге ауыр жарақат салу кісі ... ... ... ... ... тіпті бұл құнды хан да
төлеуге ... ... ... Н.П. ... ... етуі ... Кіші
жүздің ханы Нұралы денесіне ауыр ... ... үшін қара ... ... ... адамға құн төлеуга мәжбұр болған. Ол былай деп
жазды: «Когда Нуралы не ... ... ... ... пытался протестовать,
«народ» принудил его платить половину установленного за убийству по праву
куна» [64, 21 б.]. Бұл ... біз ... да ... заң ... тең
жауаптылығын бейнелейтін, қазіргі кезеңдегі құқықтық мемлекет қағидасының
сол дәуірдегі дәстүрлі қазақ қоғамында да ... іске ... ... ... ... ... ... жоғарғы сатысында
байлар тұрды. Олар ауыл ауқымындағы ... ...... көктеу,
қыстау, күздеулердің ең ыңғайлы, шөбі ... ... ... дербес
иемденіп, көшіп-қонып жүрді. Байлар жазғы жайлымды ... ... ауыл ... ... ... ... ... Өйткені,
байдың көп малын бастап, шұрайлы жерге қоныстанған беделді ақсақалға ешкім
де, оның ішінде би де қол сұға ... ... ... ережесіне сәйкес
ақсақалдар ру ауқымындағы жасы үлкендік мәртебесін пайдалана отырып, көші-
қон кезінде ауыл қонатын аялдаманы өзі ... сол ... ру ... немесе жылқы ұстайтын құрықты жерге шаншып отырды.
Қалыптасқан қазақи салт-дәстүрге сәйкес табиғаттың апатты ... ... ... жеке ... малдың орнын толтыру үшін
өздерінің бай ... ... ... ... ... мұндай көмекті
«жылу-жәрдем» деп атады. Жылу беруден кімде-кім бас тартса, өз басынан
осындай күн ... ... ... ... ... болды. Малға қатысты
жеке меншік құқығының мызғымастығын негіздеп, қорғай отырып, мал ... ... жаза ... Мәселен, «Жеті Жарғы» заңының бір бабында:
«Кімде-кім мал ұрлағаны үшін ... ... ... ... үш есе ... ... ... көрушіге қайтаруға тиіс болды, бұл ең жоғарғы айыпты «айбана»
деп атады [64, 28 б.]. ... ... ... мал ... ... төрт түлік малдың табиғи өсімі жоғарғы деңгейде болды, кейбір
деректер бойынша әр ... ... ... 30 мыңға дейін (басым көпшілігі
жылқы, қой) малдары бар байлар ... ... ... басы ... ... ... жағдайларын қамтамасыз ету үшін Бұқара, Хиуа, Ресей
базарларына ... ... ... ... тауарлар алып отырған.
Осы кезеңдегі қазақ мемлекетінің қоғамдық-саяси өмірінде ерекше
әлеуметтік ... ... ролі ... ... Жаугершілік
кездерде олар мемлекет қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, ел ... ... ... ретінде айрықша танылса, бейбіт өмір жағдайында ірі ... ... ... ... ... ... де көрінді.
XVII ғасырдың аяғында хан ордасы орын тепкен Түркістан қаласының
шығысына ... ... және Арыс ... аралығы, Қаратаудың бөктері,
Шартық өзенінің бойы батырлардың иелігінде болды [152, 59 б.]. Ал ... ... ... ... даласының солтүстік және солтүстік-шығыс
аудандары Орта жүз ... ... ... [152, 3 б.].
XVII ғасырдың аяғында батырлар тобының Қазақ елінің ... ... ... мал ... ... ... ... ету үшін және Орта жүз хандықтарын сауда-қолөнер ... ... ... ... ... ... ... өңірдегі хан ордасы маңына жиналуын сол кездегі шиеленіскен сыртқы
жағдаймен, яғни ... ... ... ... ... күшеюімен
байланыстыруға болады. Төтенше /соғыс/ жағдайларда батырлар ру ... ... ... ... ... ... ... деңгейде
танылған жасақ ұйымдастырып, кез-келген уақытта жауға қарсы жорыққа ... ... ... Өте-мөте ел басына соғыс қаупі төнгенде қол бастаған
батырлар ересен қимыл жасап ... Бұл ... Орта Азия ... ... былай дейді: «Өздеріне шабуыл жасаған кезде, бір ұлыс ... ... ру ... бір ... орналасады да, дұшпанды өз отбасылары
мен мүлкіне жолатпау үшін сондайлық қызу қайратпен, ... ... ... ... ... түтеткен үйден тұратын әрбір әулет өз
отбасылары мен мүліктеріне бас ... ... ... туын көкке көтеріп,
дұшпанға тойтарыс беру үшін ... ... ... ... бір ... ... оны жеңу өте қиын іс ... [90, 122 б.].
Жалпы «батыр» терминінің шығу төркінін қазақ халқы тарихының ежелгі
қойнауынан іздеуге болады. ... ... ... ежелгі «богадур» және
«бакхатур» сөздерінен алынған. Қазақ халқының дербес ұлт ретінде қалыптасу
кезеңінде қазақ даласы сан рет ... ... ... ... ... тойтарыс беріп, өз жерін қорғап қалу үшін, қарапайым ... ... ... ... ... ... өз жері, өз елі үшін
жанқиярлықпен шайқасып отырды. ... ... ... ... ... көзге түскен тұлғаларды халық «батырлар» деп атай ... ... сөзі ... ... ... да ... халықтарының тілінде
«күрескер», «күшті», «батыл», «табанды», ... ... ... одан ... тарихындағы жоңғар қалмақтарымен ... ... ... көрсетілген батырларға қатысты терминдердің
шындығын іс жүзінде толық дәлелдеп шықты. Мәселен, 1726, 1729 ... ... ... қантөгіс шайқастарда Бөгенбай, Қабанбай,
Әбілқайыр сияқты тағы басқа тұлғалар ... ... ... ... ... үшін ... ... үлкен беделге, абыройға ие болып,
«батыр» ... ... ... ие болды. Сондықтан, «батыр» атағына сыртқы
жаулармен болған ірі, сұрапыл ... ... ... ... түскен адамдар ғана ие болатын еді. Ғасырлар бойына
қазақ халқы батырларының ... ... ... жырларында, батырлық
аңыз-әңгімелерінде сақтап, жырға қосып мадақтап ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп
отырды.
Осы кезеңдегі қазақ халқының әлеуметтік жіктелу процесінде ... ... да ... өсе ... Шығу тегі жағынан олар ... ... ... оның ... ... деп ... ... жатқызды. Сондықтан, олар, сүлтандар сияқты қазақтың рулық-
тайпалық құрылымынан тыс тұрды. Қожалар қазақ жерінде ислам дінін ... ... және ... ... ... әртүрлі алым-салықтардан
босатылып, тек сұлтандар сотының құзырында болды. Нақты атап айтсақ, ... ... ... ... ... ... мазмұнынан мұсылман дін
иелерінің және шариғаттың қазақтың әдет-ғұрып құқығына тигізген әсері ... ... ... «Жеті жарғы» бойынша қожаға, молдаға дене
жарақатын салғаны үшін жауапкер 27 бастан ... («үш ... - Ж.Ә.) ... ... есебінен айып төлеуге тиіс болды. Мұндай ... ... ... ... жауапкердің бас бармағы кесілетін болды. Егер
қожа дау-дамайдың, ұрыс-керістің бастаушысы өзі ... ... айып ... талап қою құқығын жоғалтатын болды [16, 368 б.]. ... ... үшін ... туыстары ұжымдық жауапкершілікке тартылып, өлген
адамның туыстарына жеті адамға пара-пар құн төлеуге міндетті болды. Қожаны
сөзбен балағаттағаны үшін 9 бас мал, оны ... ... үшін ... ... мал ... айып ... міндетті болды [64, 42 б.].
Қазақ қоғамының әлеуметтік-иерархиялық сатысындағы ... ... ... ... ... ... үлес ... аз
болды). Малшы-шаруалар өздерінің мүліктік жағдайлары тұрғысынан және таптық
тәуелділіктің әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... айналысатын басты әлеуметтік топтардың бірін құрды. Олар
құқықтық ... ... ... ... белгілеп, бекіткен белгілі
бір аймақта ауылдық қауымдастықпен бірге көшіп-қонып жүретін, белгілі ... қол ... және оның ... ... ... ... ... әлеуметтік топ болды. Ауылдық қауымдастық-өздерінің жеке
еңбектерімен күн көріп дербес шаруашылық жүргізетін ... ... ... ауыл қауымдастығының өндірістік негізін өздерінің
жеке меншігінде біршама төрт түліктен малдары бар, бірақ қамтамасыз ... әр ... ... ұсақ ... ... Бір ... ... 5-
10 шаруашылықты қамти отырып, олар бір-бірімен ... ... оқыс ... ... және өз ... ... күзетуде тығыз
байланыста болды, өйткені, жолы ұзақ, үлкен аумақтарға көшіп-қонуға шағын,
жеке шаруалардың ... ... ... ... ... ... қол ... иелігіндегі жерлердің маусымдық ... ... ... ... ... ... қазынасына
әр түрлі алым-салықтар төлеуге міндетті болды.
XVII ғасырдың аяғында мемлекет пайдасына алынатын салықтың екі түрі ... ... ... ... 1/20 ... мал ... ... жиналса, «Ұшұр» /астықтың 1/10 ... ... ... ... ... ... ... болды
[16, 363 б.]. Зекет пен ұшұрдың басым ... ... ... ... ... ... ... сайын мал семіретін күз уақытында қазақтың малшы-шаруалары
өздерінің ең жақсы, ... ... ... хан, сұлтандарға «соғым»
салығын төлеп тұру міндеті болды. Бұл ... ...... ... ... ... ... негізделіп жүзеге асырылды.
Сондай-ақ көктем кезінде шаруалар өздерінің ... ... ең ... ... ... ... ... еттен дайындалған
«сыбағалар» негізінен хан, сұлтандардың, билердің пайдасына тартылып отырды
[16, 363 ... ... ... ... ... алым-салықпен қатар эпизодтық
сипаттағы төлемдер де болды. Мәселен, малшы-шаруа хан өз ұлын ... ... мал ... ... салығын төлесе, сұлтандардың құда түсуі
кезінде оның пайдасына қалың малдың бір бөлігін төлеуге мәжбүр болып отырды
[153, 6 ... ... ... қайнар көзінің бірі – сот істерін қараумен
байланысты болды. Билер сотының шығарған шешіміне ... ... ... сот ... ... ханға шағым беруге құқылы болды. Ханның
атына тікелей түскен шағымды ханның жеке өзі ... оған еріп ... ... жыл ... бір рет өзінің хандық иелігін аралаған
кезінде ... ... ... Осындай шағым істерін қарап, шешкені үшін хан
соттық төлем – ... алып ... ол, ... ... қою ісіндегі сот
шығының 1/10 бөлігіне тең болды [145, 24 б.].
Ханның тікелей ... ... сот ... ... деп ... да ... ... моңғолдардың қағаз бетіне түспеген, әртүрлі
деңгейдегі даулы істерді шешу кезінде ... ... ие бола ... әдет-ғұрып
құқығының нұсқасы «төре» атауы, кейіннен қазақтар тарапынан ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қабылданды [154, 314 б.].
Хан өз құзырындағы соттық төлем үлесі – ... төре ... ... істерді шешкенде, мәселен, адам өлімі үшін, денеге ауыр
жарақат салғаны үшін құн ... ... ... ... ... барымтаға
қатынасқан руларды татуластырған үшін айып түрінде «хандық» үлесін алып
отырды.
Қарастырылып отырған кезеңдегі әлеуметтік қатынастар ауқымындағы ... ... ... ... «билік» үлесінен басқа
(талаптың 1/10 бөлігі), байлардың пайдасына түсетін міндеткерлік – ... ... ... ... ... және мал есебінен «сый» тарту
түрінде болды. Өздерін ... ... ету үшін және ... ... немесе белгілі бір мерзімге жұмыс атқарудың кең тараған
түрі «сауын» деп ... ... ... ... ... ... бір келісім-шарт негізінде бағып-күтуге міндетті ... ... ... ... ... ... – қыс өте қатты болған
жылдағы жұттың, әртүрлі феодалдық ішкі ... және ... ... ... ... ... малдарынан айырылған кедей-кепшіктер
өз отбасыларын асырап, сақтау үшін ... бай ... ... ... ... әрекет еді.
«Сауын» шарты бойынша кедей-шаруа байдың есебінен бағып-күтуге мал
алып, оны белгілі бір ... ... ... ... ... тиісті болды.
Малды бағып-күту кезіндегі еңбегінің өтемі үшін кедей-шаруа оның сүтін,
жүнін пайдалануға құқылы ... ... малы ... ... бағу үшін
бірнеше жалдарға берілгендіктен, оларды бағу мерзімі біткен кезде ересек
төл есебіне қайтаруға тиісті ... ... ... жұт ... ... де өз ... ... Сондай-ақ қазақ қоғамындағы әлеуметтік топтардың
арасында тәуелділік ... ... ... ... ... Мұндай топтар бай отбасымен, оның мал-жанымен бірге ұзақ уақыт бойы
көшіп-қона жүріп, оның шаруашылығында бақташылық және үй ... ... ... ... барлық мүшелері байдың қолдауын,
қамқорлығын пайдалана отырып, оның шаруашылығына қызмет етуге міндеттенді.
Олар өздерінің күнделікті істеген ... үшін (мал ... мал ... ... тері өңдеу, киіз басу т.б.) байлар ... ... ... ... ... алып ... мемлекетінің осы кезеңдегі даму ерекшелігінің бірі – ... ... ... ... аймақтарында «кедей-
жатақтар» қауымдастығының қалыптаса бастауы. Бұл ... ... ... ... ... ... жұтқа ұшырауы, ішкі рулық
тартыс, ... ... т.б.) төрт ... ... ... ата
кәсіптері – мал шаруашылығына қайта оралуға ... ... ... ... ... ... ... егіншілікпен
айналысып, өз отбасыларының төменгі деңгейдегі күн көру ... етіп ... ... - ... жер өңдейтін ауылшаруашылық
құралдары болмағандықтан және қиыншылықтан шығу үшін оларды ... ... ... ... олардың көмегіне» жүгінуге
мәжбүр етті. Бұл көмектің негізгі шарты мынаған келіп саяды; «жатақ» кедей
баймен келісіп, жер ... егін салу үшін ... ат, және ... ... ... өз тарапынан байдың пайдасына жиналған егін түсімінің ... ... ... ... ... арық жүргізген жеріне салынған
егіні болған ... ... сол егін ... 2/3 бөлігін байдың
пайдасына беруге міндетті болды. Бұл ... ... ... деп ... Сырдария бойындағы егіншілікпен айналысатын
аудандарда қазақ егіншілері өзбек ... ... ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастырып, тәжірибе алмасты
[155, 101 б.].
Дәстүрлі қазақ ... ... ... кезеңдегі әлеуметтік
қатынастар ауқымында кең тараған, ел арасында ерте ... келе ... бірі – ... салу» деп аталды. Бұл салт бойынша көпшілік күш
біріктіріп, бір-бірінің жұмысына ... ... ... күш ... ететін жұмыс кезінде, мысалы: қой тоғыту, қой қырқу, жүн сабап, ... үй ... ... ... тай таңбалау, бие байлау, соғым сою, шөп шабу
және жинау, үй-жай, қора ... той ... ас ... өлім ұзату сияқты
істерде ауылдастар мен руластар жабыла жұмылып, бұл ... ... Үй ... осы ... ... ... істегендерді тамақпен
сыйлайды, асар салғанда көбінесе мал ... ... ... істеушілер
жұмысына ақы алмайды.
Бұл қарапайым малшылар немесе егіншілер ... ... ... ... Бұл ... ... ... болып отырады. Бұл ... адам өз ... іс ... басқалардың көмегінен құр қалады.
Осындай ... ... ... ... қалған жастар да ешқандай іркілмей
жұмыс істеуге кіріседі, өйткені, ... қол ... ... тұру «жас ... кәрі ... ... деген қағидаға қайшы келеді. Ауыл, ру басылары қазақ
қоғамының басқа да атқамінерлері осы ... ... өз ... ... ... ... бірақ олар халық бұқарасының асарына
қолғабыс істемеді. ... ... ... ... ... ... болса,
қарапайым халықтың арасындағы асар - өзара көмек сипатында болды.
XVII ғасырдың соңы XVIII ғасырдың басында қазақ мемлекетінің ... ... ... және жартылай дербес құқыққа ие болған өндіруші
топтармен қатар құлдық жүйе (негізінен үй құлдығы – Ж.Ә.) ... ... ... ... негізгі қайнар көзі – жаугершілік
кезінде қолға түскен тұтқындар есебінен толықтырылып отырды. Сондай-ақ ұлан-
асыр ... ... ... геосаяси орналасу сипаты жағынан тоғыз жолдың
торабы – Ұлы Жібек жолының ірі-ірі ... ... ... бай ... ... ... алу, сату ісімен ... ел ... ... сатып алмасан құл – құл да болмайды» деген ... ... ... ... ... ... ... материалдарында:
«құл өз қожасының толық тәуелділгінде болады, оны өмірден ... ... бір ... айтқанда, қожасы оны өз ... ... ... болады делінген» [64, 135 б.]. Сонымен қатар А.И. ... кісі ... ... барымта жасағаны үшін төлем ретінде
мүдделі жақтар бір-бірімен құлдармен есеп ... яқи ірі ... ... ... ... жүлде ретінде құлдар беріледі деген
деректерді оқимыз [16, 369 ... ... ... ... кезеңдегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы
құл иеленудің табиғатын сараптау үрдісінде теориялық ... бар ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан салмақты
мәселенің бір қырын құл сөзінің шығу төркінімен ... ... жөн ... ... ... дәуірінде шығарылған
қысқаша энциклопедияның бірінде құл ... ... сөз ... ... ... алатын орны мен атқаратын қызметі, оның еңбегінің көшпелі
қазақ қоғамы үшін ... ... сөз ... Бұл ... құлдық
және құлдар жөнінде төмендегідей ой – тұжырым айтылады. «Қазақстанда –
рулық түрі етек ... ... ... ... ... құл және күң ... Олар ... үй жұмысымен айналысты. Егіншілікпен ... құл ... жер ... ирригациялық құрылыстар салуға
пайдаланылды. Құлдар мұнда да негізгі ... күш бола ... ... ... ең ... ... топ болды да, ескі ... ... адат ... ... ... ... ... алынып,
қайта сатылды, сыйға берілді, бай қыздары жасауының ... ... ... ... бәйгеге тігілді. Қазақстанда көп өріс алмады, негізінен
патриархалдық ... ғана ... [156, 592 ... сөзі шын мәнінде түрік тіліндегі сөз болып табылады. Құл сөзінің
тарих сахнасына ... ... ... орта ... ... бір бөлігін қамтыған Түркі қағанаты тұсынан бастау алады. Өйткені
осы уақыт ... ... ... және ... ... ... қоғамдағы
белгілі әлеуметтік топтың атауы ретінде көптеген еңбектерде және ... ... ... ретінде жиі қолданылады.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иеленуге ... ... ... бұл ... ... ... ... арқау болып жүрсе де,
жай құбылыс емес екендігін көрсетеді. Сонымен қатар, қазақ қоғамындағы құл
иеленуге ... ... ... көшпелі өмір салты мен оның рухани
бастауларынан іздеу керек екендігін ... ... ... қазақ
қоғамындағы құл иеленудің табиғаты терең, тек бір қырынан бағалаудың
аясына ... ... ... ... ... ... ететін
құбылыстың бірі болып табылады. Бұл мәселе ... ... ... ... оның кейбір тұстарына ғана тоқталуды жөн ... ... құл ... сан ... қамтитын өзінің эволюциялық
даму жолы бар. ... ... құл ... ... үйсін, ғұн,
түркі дәуірлеріне барып тіреледі. Қазақстан ... құл ... ... жоқ, ол қоғам өмірі алға тартқан өзгерістердің ... ... ... ел өмірінде маңызды рөл атқарған ... ... ... ел ... ... ... ... екінші кезекке ысырылып
та қалып отырды.
Қолда бар деректерді сараптай ... ... ... құл иелену
екі үлкен кезеңнен тұратынын пайымдаймыз. ... ... ... құл иелену. Бұл кезеңдегі құл иелену үйсін, ғұн дәуірлерінен
бастау алып, түркі дәуірлеріне және одан кейін ... ... ... даму ... ... ... Бұл аралықтағы құлдықтың негізгі көзі- соғыс
жағдайында тұтқынға түскендерден құралған болатын. Көшпелі өмір салты, бұл
кезеңде құл еңбегіне ... ... ... қоймады. Құл еңбегі ... ... ... болатын. Аталған кезеңде протоқазақ қазақ
қоғамындағы құл иеленудің дәстүрі ... ... ... ... және олардың басқа әлеуметтік топтарының қатарынан бой
көрсетуі де осы ... ... ... ... құл ... ... ... екінші
кезеңін қазақ хандығы кезеңіндегі құл иелену құрайды. Бұл ... ... ... құл ... ... ... ... тәжірибенің
қорытылып, бір жүйеге түскен кезі болып табылады. ... ... ... ... өмір салтының сол қалпында сақталуы салдарынан бұрынғыдай
құл ... ... ... рөлі мен ... ... ... ... кезеңдерде де құл еңбегі отбасылық деңгейде пайдаланылды, сонымен
қатар, көбінесе құлдарды басқа ... ... сату ... ... ... қоғамында құлға өте қаталдықпен қарай қоймады. Басқа Батыс
және Шығыс елдерінде ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың нақты салалары айқындалса, оның жүйесі
қалыптасқан болса, қазақ қоғамында жағдай басқаша ... Бұл ... ... ... ... ... дәстүрлі қоғам
қалыптастырған ерекше дүниетанымдық көзқарастар жүйесімен байланысты еді.
Қазақ қоғамындағы құл иеленуге ... ... ... ... оның ... ... басқа да тәуелді және ... ... ... арақатынасын және олардан қандай ерекшеліктері
бар екендігіне қысқаша тоқталып өту жөн ... ... ... ... жағынан элиталық топ өкілдеріне тәуелді және жартылай
тәуелді бірнеше ... ... ... ... ... ... ... көрсеттік. Оларға қазақ қоғамындағы төлеңгіт,
жатақ, жалшы және т.б. жатады. Қазақ ... құл ... ... институты өзіндік ерекшелікке ие болды. ... ... ... ... ... бір ... ұқсастықтар да болды. Ол ұқсастық
біздің ... ... де ... ... және ... тәуелді
әлеуметтік институттардың қатарына жататындығы болып табылады. Ал, олардың
арасындағы ... ... бас ... ... ... Егер ... ... құқығы болмаса, ал
төлеңгіттердің салыстырмалы түрде басында еркі барын көрсетеді. Құл ... тағы бір ... ... тұсы ... ... ... – ғұрып құқығы бойынша құқықтық қатынастың жеке субъектісі болып
табылады. Ал құл болса ... әдет ... ... құқықтық қатынастың жеке
субъектісіне жатпайды.
Құлдарды дәстүрлі қазақ қоғамының ... ... топ ... құл ... ... түсінуге және оның ... ... ... мүмкіндік береді. Қазақ қоғамында жоғарыда аталған
әлеуметтік ... ...... ... ... еш кедергісіз
жүргізіліп отырды. Бұл тараптан қазақтың дәстүрлі қоғамы ... ... ... ... ... ... Әрине, бұдан қазақ қоғамында
оның тәуелді және жартылай тәуелді топ мүшелеріне қатысты «өзім білемдік»
«күштеу» ... жоқ деп ... ... ... ... ... ... ондай жағдайлар орын алады, бірақ қазақ қоғамында ... ... ие бола ... ... ... сан ... ... көрсеткеніндей, құл
иеленудің нысандары мен тәсілдері заман талабына сәйкес түрленіп, өзгеріп,
толысып ... ... ... ... ... ... өте тұрақты және
ішкі мүмкіндігі басымдардың тарих көшіне ілігіп, ғасырдан – ғасырға уақыт
тастап, ... ... ... ... ... белгілі. Сондықтан қазақ
қоғамындағы құл иеленудің нысандары мен тәсілдері де ... ... ... ... ... ... қоғамына да жетіп орнықты. Көшпелі қазақ
қоғамында құлдықа айналдырудың әр түрлі нысандары мен ... ... ... ішіндегі негізгілеріне соғыс жағдайында тұтқынға
түскендерді ... ... ... ... ... құлдыққа
түскендердің көбісін көшпенділер өздеріне әйелдікке алып ... ... ... қоғамында қалыптасқан жағдайға сәйкес ... саны кем, яғни ... ... ... ... да ... ... қазақтар құлдыққа айналдырып отырған. Ал қолға ... ... ... ... ... онша ... бола қоймады. Өйткені,
балаларды асырау, бағу үшін көп шығын керек еді. Бұл ... ... ... ... құл және оның ... ... ... үлкен бөгет
жасады. Мұның барлығы қазақ қоғамындағы құл ... кең етек ... ... ... ... ... қазақ қоғамында құл иеленудің
кең етек жая қоймауына жалпы осы қоғам жағдайында құл иеленудің ... де әсер ... ... өмір салтында құлдарды бір жерде ұстап
тұру мүмкін емес еді. Ал отырықшы елдерде құлдарды белгілі бір ... ... ... болатын. Олардың аяқ, қолдарына кісен де салып қойып
отырған. Дала ... ... еді. ... өмір ... оны ... ... алмады.
Дәстүрлі қазақ қоғамында құл иеленудің заман ... ... ... ... ... құлдарды сатып алу немесе оларды айырбастау
жолымен иелену жатады. Қазақтар ... ... ... ... ... алып немесе айырбастап алып отырды. Бірқатар құжат
деректеріне зер салар ... ... ... көпшілігін түркімендер мен
қалмақтардан, ташкентіктерден, кейде Қытайдан алып отыратын болған. ... Хиуа мен ... ... ... ... ... ... құл иеленудің тағы бір нысанына іздеуі, сұрауы жоқ ... ... ... ... ... ... тігу арқылы құлға айналдыруды
жатқызуға болады.
Қарастырылып отырған кезеңдегі көшпелі қазақ қоғамындағы құл иелену,
құлға айналдырудың жолдары, ... құл ... ... ...... ... бойына сіңірген, дегенмен де қазақ жерінде құл
иелену шаруашылықта үлкен үлес ... ... тән ... ... ... ... түсті.
Сонымен қатар дәстүрлі қазақ қоғамында құл ... ... ... ... де мән бере ... ... Егер құл ... Шығыс және Греция мен Римде өндірістік ... ... ... ... ... ... ... ие болатын болса, көшпелі шаруашылыққа
негізделген қазақ қоғамында құл ... ... ... ... ... Ежелгі Шығыс және антикалық Грек және Рим мемлекеттерінде ... ... ... өзіндік себептері де болды. Оның басты себебі -
құл еңбегі - бұл ... ... ... ... ... туғызған болатын. Бұл ... ... ... ... ... ... шаруашылық жалпы өзінің
сипаты жағынан басқа ... ... ... ... көп ... ... да ... бұл елдерде құл еңбегінің қоғамдық ... ... Бұл ... ... деген ерекше көзқарастар жүйесін өмірге әкелді.
Ал көшпенділерде жағдай ерекше болатын. Көшпелі шаруашылық негізінен
өзінің ... ... ... көп ... ете ... Бұл ойды ... көп жылдар бойы айналысқан ғалымдардың бірі Г.И.Семенюктің өзі ... ... ой ... «Ограниченность потребностей кочевого
скатоводческого общества в использовании ... ... ... из
особенностей кочевого хозяйства и своеобразия социального развития кочевого
скотоводческого ... ... ... дело в том что, ... ... в рабочей силе были вообще сравнительно невелики» [157,
57-58 б.б.].
Көшпелі ... ... ... ... тұрғысынан келгенде, оған онша
зәру еместігін көрсетеді. Сонымен қатар, көшпелі шаруашылыққа ... үшін ... ... яғни ... ... т.б. ... ... рөлі болды. Көшпелі қазақ қоғамының негізін мал
шаруашылығы ... ... ... ... ... ... малдың ішінде жылқыға ерекше көңіл бөлді. ... ... ... үшін өте ... ... астасып жатқан жануар
болып табылады. Сондықтан да қазақ ішінде ... оның ... аңыз ... ... ... Жылқы бағу мал ... өте ... ... ... Қазақтар үйір-үйір
жылқыларын жіберіп қойып, оны анда-санда бір қарап қоятын болған. Жылқы
бағу осы ... ... ... ... ... қажет етпеді. Көшпелі
қазақтардың ата кәсібі қой бағу ісі де ... ... өте бір ... ... ... ... ... қойып, арасында бір қарап отырды. Тек ... ... ғана ... ... ... ... ... көшпелі шаруашылықтың бастан-ақ
жұмысшы күшін көп ... ете ... ... аңғартады. Соған
қарамастан дәстүрлі қазақ қоғамында құл еңбегі пайдаланылды.
Қарастырылып отырған кезеңдегі қазақ қоғамында құлдарды ... ... ... ... ... ... бір ... немесе
белгілі негіздер бойынша еркіндіктер де ... ... ... ... ... ... қоғамында қалыптасып, дәстүрлі қазақ
қоғамында өзіндік дара жолы мен ... бар ... ... ... қазақ қоғамында құлдардың еркіндікке жетуге мүмкіндіктерінің
болуының өзі дәстүрлі қазақ қоғамында да ... ... ... өмірге әкелген жағымды құбылыстардың болғандығына көз ... ... ... ... да ... және Батыс елдерге қарағанда
құлдықтан арылу және өз кезіндегі құлдың елдің ортасына сіңісуі жеңіл әрі
адами сипатымен ... еді. ... ... ... ... ... ... қырын тәртіптерін реттейтін орныққан құқықтық нормалардың
жүйесі қалыптасқан. Бұл ... ... ... ... әдет
құқығы жүйесіндегі құлдықтан арылу мен құлдардың отбасылық жағдайларын
бейнелейтін нормалар құрайды. Ғасырлар бойы ... ... ... жүйесі құлдарды бостандыққа жіберудің әртүрлі жолдарын бекіткен.
Осыған қатысты дәлелді Д. Андренің ... ... ... ... ... қожайыннан белгілі бір мал және ақша мөлшерінде сатып
алуы мүмкін делінген» [64, 347 б.]. ... бұл ... ... өз бостандығын
сатып алуға болатын нақты бір сома ... Оны ... ... ... ... денсаулық жағдайына, атқаратын жұмысына, оның
қандай жолмен құлға ... және ең ... ... ... ... ... қатар бұл деректе құлдық
жағдайдан ... ... ... ... жасайды. Сатып алынған күң
ордалыққа күйеуге шықса, ол сол арқылы өзінің діни сенімін ... ... ... ол еркіндік алады және оны күйеуіне жіберу ... ... ... ... ... ... [64, 135 б.].
Қазақтың әдет құқығы бойынша құлдардың ерікті қазақ ... ... ... ... ... ... туғызды.
Сонымен қатар, бұл жағдай олардың мәртебесін өзгертті. Олар енді ... ... ... ... ... ... ... өтті.
Сонымен қатар құлдардың бастарына еркіндік алуы, олардың ... ... ... де ... ... ... ... қоғамында көшпелі мал шаруашылығы жағдайында
ежелгі грек, рим мемлекеттеріндегі құлдықтың ... ... ... жүйе қазақ мемлекеті ауқымында жоғарыда аталған
деңгейде кең өрістеп, дами алмады. ... да ... XVII ... ... ... басында, тіпті одан бұрынғы кезеңдерде де құлдардың қоғамдық
өндірістегі ролі төмен болды. Өйткені, өндірістің негізі жартылай ... ... ... ... шарулардың еңбек күштерімен жүзеге асырылды.
Сондай-ақ көшпелі өмір-салт тұрмысына сәйкес құлдың еңбегінен гөрі ... ... және өз ... ... ... ... жалшы, қонсы шаруалардың еңбегі тиімдірек болды. Құлдар еңбегін
пайдаланудың тағы бір ...... ... кең ... ... ... әр тарапта бір-бірінен шашыраңқы қоныстануы ыңғайсыз
жағдай туғызып, олар қожайындарынан қашқан кезінде табындағы малды ... ... ... жасап отырды.
Құлдар негізінен өз қожасы тарапынан жіті бақылау жасау арқылы мал бағу
кәсібімен және үй ... ... ... ... ... ... өңдеумен айналысты. Қазақ қоғамындағы құлдықтың
негізгі қайнар көзі – сыртқы ... ... ... ... ... болғандықтан, олардың басым көпшілігі сұлтандар ... ... ... ... ... болды, қалыптасқан дәстүр
бойынша олар соғыстан ... ... ... ... отырды.
XVIII ғасырдың аяғында Әз-Тәуке ханның басшылығымен қазақтың әдет-ғұрып
құқығының жүйеленуіне ... ... ... ... ... ... жағдайы былайша анықталған: «...Құлдың қожасына ... ... үшін және ... үшін ... құқық беріледі, құлдар тарапынан
қожайынының үстінен берілген ... ... ... ... ... айғақ, куәгер болуына тыйым салынады» [64, 21 б.].
Сонымен қатар тарихи-құқықтың жәдігерлерді ... ... - ... ... ... ... және ... «Жеті Жарғы» заңымен тұжырымдалған ережелермен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... белгілі бір уақытты артқа
салып, мінсіз қызмет етіп, өз қожайынының сеніміне кіргеннен кейін оны ... үй етіп ... ... мал салып, отбасын құруына мүмкіндік беріп,
жартылай тәуелді жағдайға көшіріп отырған. Құлды еркіндікте ұстау – ... оның ... оған ... ... күш ретінде қарап, тәуелді-
феодалдық тиімді еңбек ету мүдделілігінен байқалса, ... ... ... ... жеке ... ... ие болған құлдың өз қожасынан
қашып кетуге ұмтылу ... ... ... өз ... ... ... шарт ... Алланың алдында жасалған рақымды іс болып
есептелді. Жас нәресте кезінен ... ... алу ... да жүргізілді.
Ондай жағдайда ол сол отбасының тең деңгейдегі ... ... ... құқықтық мәртебесі өзінің туған балаларының құқығымен тең ... [145, 38 ... ... ... дәстүрлі қазақ қоғамындағы құлдардың жағдайы,
Қазақстан аумағында құл иеленудің жойылуына ... ... ... ... ... ... ... теңестірілгенімен де, іс жүзінде
олардың жағдайы онша ауыр болмады. Құлдар қоғамның толыққанды емес ... әр ... ... ие болды. Мұның өзі көшпелі қазақ
қоғамындағы адамгершілік ... ... ... ... ... ... XVII ғасырдың соңғы ширегі – XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы
қазақ ... ... ... және ... ... ... XVII ... соңы XVIII ғасырдың алғашқы жартысы
қазақ халқының өміріндегі ең бір күрделі кезең болып табылады. Осы ... ру, яки бір ... ... ... бір халықтың тағдыры таразыға салынып,
талқыға түсті. Әсіресе, Қазақ мемлекеті сыртқы және ішкі ... ... да аса ... қиындықтарды бастан
кешірді. Бытыраңқылық пен алауыздық жүздер арасындағы ... ... ... ... ... ... ... кедергі келтірді. Осындай
ретсіздікті жонғар жаугершілігі одан әрі күшейте түседі. Мыңғыраған мал ... ... ... ... ... мен ... бұзылуы,
қолөнер кәсібі мен сауданың құлдырауы Ұлы жүз бен Орта жүздерді шаруашылық
күйзеліске ... Қол ... ... пен ... ... хандардың
билігін әлсіретіп, Қазақ елінің саяси-территориялық жағынан бытыраңқылығын
тездетеді.
Ресей империясының күш-қуатының артуы, Қытайда Цинь әулеті билігінің
нығаюы, осы екі ... ... ... ... ... екі бүйірден
қысуы қазақ жері мен Орта Азия аймағындағы халықаралық ... ... ... Бұл ... империялардың әрқайсысы қазақ хандығына ... ... ... ... ... ... ... бастайды.
Осындай орасан зор объективтік қиындықтарға ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшелігін сақтап өмір сүрді. Бұл ... ... ... ... әлеуметтік өзгешелік пен теңсіздікті жоятын алғашқы
қауымдық ... ... ... ... ... ... ... себептердің бар екенің тұжырымдауға болады.
Өйткені, ірі және ұсақ әлеуметтік топтар ... өз ... бір ... ... (сегментация) нәтижесінде пайда болған.
Сондықтан ... ... ... төменгі сатысында қандық-туыстық
принциптер қатаң сақталып отырды. ... ... ... ... мұндай отбасылық-туыстық топтар ғылыми ... деп ... яғни – ... ... ... ... ... жақын туыстардың ұжымы болып табылады.
Әлеуметтік қатынастардың бірте-бірте, жіктелуі барысында, ... ... ... ... кей ... «жасанды» ата-тектік
шежіренің жасалуына да жол берілді. Шындығында, тарихи тұрғыдан қалыптасқан
бірқатар қазақ руларының бірлестіктері күрделі құрамдағы құрылымдар ... ... ... әлеуметтік топтар одағының пайда болу себебін
олардың шаруашылық мүддесімен байланыстырып қарауға болады, мұның өзі ... ... ... ... ... ... бола алады. Өйткені, мал шаруашылығы өндірісі процесінің өзі – төрт
түлік малды үй жағдайына үйретіп, оны ... ... ... одан ... ... өнімдерді өңдеп, пайдалану сияқты шараларды қамтиды.
Мұнда мал мен жер қазақ қауымын ... ... ... ... ... ... ... отырады. Әрбір көшпенді малға да жерге де
бірдей қарап, қамқорлық жасайды, ... ... ... тек жер ... ... ... ... бере алады.
Сонымен бірге жерге қатысты әртүрлі фактілердің, пікірлердің болуы ... ... ... ... феодалдық меншік қалыптасты деп
тұжырымдауға негіз бола алмайды. Көшпенділер арасында ... ... ... ... де ... бір әлеуметтік топтың жерге ... ... ... ... ... ... ... ыдырауына дейінгі
кезеңде жайылымдық жерге жеке ... ...... ... ... мен ... ... өзіндік ерекшелігімен
анықталды. Қарастырылып отырған кезеңдегі қазақ қоғамында жайылымдық ... жеке ... ... ... ... дәлелді ғылыми
тұжырымдар мен тиянақты пікірлерді әйгілі зерттеуші-ғалымдар ... В.Ф. ... С.Л. ... С.З. ... [158, 85 б., ... 93 б., 96 б.] еңбектерінен таба аламыз.
Қазақ қоғамының көшпелі өмір-салтының ... ... ... ... кедергісіз экстенсивті көшпелі шаруашылықты жүргізуге мүмкіндігі
бар, көшіп-қонуға қабілеті бар кезеңге ... ... ... ... көшпелі
қоғамындағы әлеуметтік қатынастардың өзіндік ерекшелігінің негізіне – малға
жеке меншік пен ... ... ... ... ... ... арасындағы
қарама-қайшылық құбылысын жатқызуға болады.
Осы кезеңдегі қазақ қоғамының бастапқы негізгі шаруашылық ұжымы-көшпелі
қауым ... ... ... ... ... сипаты болғандықтан,
екі типтегі қауымдықтар – шағын және кеңейтілген ... ... ... ... ... шағын қауымдық қыс кезінде, ерте көктемгі және
күз маусымдарына құрылып, құрамына орта есеппен 5-10 шаруашылықты ... ... ... ... мен ... ... ... қыстау
маңындағы жайылымдардың малды азықтандыру мүмкіндігіне ... ... қыс ... ... ... ... құнарлығы мен оттылығы
шағын көшпелі қауымдықтың көлемін анықтады. Көп ... ... ... ... ... ... ... біріктірілетін болды, алайда
кей кездері басқа да рулық топтың адамдары қосылатын ... ... ... ... ... ... ... қатар
экономикалық қатынастар да ерекше роль атқарды. Өйткені, көшпелі қауымның
өмір сүру мүмкіндігі өндірістік ... ... ... ... ... қауымдағы барлық малшылардың еңбек кооперативін құруды күн ... ... ... күш-жігерін бір арнаға, бір мақсатқа
біріктірудің ... ... ... ... ... ауқымында
малды бағып-күту, оны суатпен қамтамасыз ету, жайылымды қардан ... алу, ... ... ... ... ... өндірістік процестер іске
асырылды. Жазғы жайылым маусымы басталған кезде бірнеше шағын ... ... ... ... ... Бұл қауымдықтар негізінен жыл
мезгілінің жылы маусымдарында бірігіп, топтасып, өндірістік процестер
кезінде ... ... ... ... ... ... отырды, оның
ішінде, әсіресе, малды сумен қамтамасыз ету басты орында тұрды. ... ... ... су ... ... ... байланысты икемделіп отырды. Табиғи су көздері жоқ аймақтарда
көшпенділер құдықтар қазу арқылы су ... ... су ... ... ... ... кеңейген қауымдықтың құрамына 2-3 шағын қауымнан
тұратын әлеуметтік топтар кірді. ... ... ... көшпелі
қауымның көлемі де шағын болды, мұның негізгі себебі – жер жағдайымен, яғни
биік таулы өңірде мал бағудың және оны ... ... ету ... болды. Ірі көшпелі қауымдастықтар үлкен, табиғи су көздерімен
қамтамасыз ... ... көл ... ... ... ... аймақтарында топтасып орналасты.
Егер шағын қауымдықтың меншігіне өзі иеленген қысқы ... жер ғана ... ... ... ... меншігіне бәрінен
бұрын барып қоныстанған жасанды су көздерімен қатар барлық ... ... ... Одан ... ... ... ... ретінде көшпелі
қауымдықтарға су көздері айналасында орналасқан жайылымдықтар да қарады.
Сонымен аталған ... ... ... қоғам дегеніміз тікелей
өндірушілердің ... ... ... ортақтығымен
сипатталатын, өндіріс процесі ұжымдық тұрғыда ұйымдасқан және ... мен су ... ... ... ... ... қоғамындағы шағын
әлеуметтік топтардың бірлестігі деп тұжырымдауға болады.
Көшпелі қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымында қауымдардың өзара қарым-
қатынастардағы жерді ... ... ... су ... бөлуге
және көші-қон бағыттарын анықтау ... ... ... реттейтін
бұдан да жоғарғы деңгейдегі (рулық-тайпалық деңгейдегі – Ж.Ә.) бірлестіктер
болды. Бұл әлеуметтік жиынтықты ... ... ... ... тобы деп ... ... ... өз құрамына 20-
дан 100-ге дейінгі шағын ... ... ... оның ... ең ... жайылымының азықтандыру ауқымына, су көздерінің сапалық ... ... ... ... меншігіне жайылымдықтардың
құнарлы-құнарсыздығына қарамай, сол ... ... ... ... көшіп-қонып жүрген территориясы қамтылды.
Біздің пікірімізше, дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... меншік ауқымындағы ... ... біте ... бір ... ... ... ... Олай дейтініміз, қазақ ұғымында жер-бастапқы жаратылыстың бір
бөлшегі ... ... ... деп ... Сондықтан жерге
байланысты аяқ-асты көзқарасқа, атап айтқанда, жердің қадір-қасиетін ... оны ... ... ... ... ... қазып, ластау
әрекеттері халық тарапынан наразылыққа душар болып, тіпті оның ... ... ... ... діни ... ... ... жерге
деген көзқарасы ерекше болған. «Жер-Ана» деп, оны ... ... ... деп ... оның ... бас иіп, табынып, тәу етіп
отырған. Ал, ислам дінінің қазақ ... ... ... ... қатысты пікірін өзгерткен жоқ, осы кезден бастап жер – құдіреті күшті
бір «Алланың» иелігінде, оны ол өз ... ... ... ... ... ... ... дәстүр негізінде көшпелі қауымның белгілі
бір аймаққа қатысты құқықтық ... – сол ... ... ... ... ... ... дағдысымен, құқығымен немесе бос
жатқан жерді кім бұрынырақ иемденіп, бұрынырақ қоныстанса, ... ... ... ... ... анықталды. Сонымен, белгілі бір
территорияны иелену жөніндегі ұжымдық сананың ... ... ... ... сол ру-тайпа қауымы ұрпақтарының ой-санасына
мызғымыстай бекіп, орнығып, тіпті ауыз ... ... де ... ... ... бір ... ... барып қоныстанып, иемдену
құқығы мен бұрынғы өткен ата-бабаларынан қалған мұра ретінде иелену үрдісі
де, ... ... ... ... ұжымдық сана-сезімінде берік
орныққанын байқауға болады. Мәселен, этнограф ғалымдар ... ... ... ... ... атап ... олардың бей-берекет
адасып көшіп жүретін алғашқы ... ... ... жер мен ... баса ... Бұл ... ... халқының тұрмысын білгірлікпен
зерттеген, академик В.В. Радлов былай деп ой толғайды: «В ... ... ... как ... ... столь много скота, не может быть и
речи о неплановых ... ... и ... подразделения
рассматривают какую-то территорию как свою собственность, и не ... на нее ... [14, 74 ... ... осындай үрдіспен шектеушілік, ерекше ... ... ... ... ... қоғамдық ережелер
негізінде, ата-тектік (шежіре) құрылымы аясында іске ... ... ... қауымдастық топтардың (ру-тайпалардың – Ж.Ә.) маңызды
қызметінің бірі – ... ... ... арасындағы ішкі экономикалық
қатынастарды реттеу, сот төрелігін ... ... және ... ... ... ... ... Осы тұрғыдан алғанда белгілі бір
қуымдастықтың ішіндегі барлық мүшелеріне ... ... ... айып ... ... мал ... ... сауын сияқты
түрлері толық таратылып, іске асырылып отырды. Сонымен қатар әр ... өз ... ... қауымдастықтың алдына білдіріп, оны қорғап отырды.
Сонымен, аталған кезеңдегі қазақ қоғамындағы дәстүрлі, ... ... ...... пайдаланудағы теңгермешілік болмады, оны ... ... ... ... ... ... ... іске асырылды.
Тайпалардың иелегіндегі жерлер бірыңғай, тең болмады, сондықтан шабындық
алқап, орманды алқаптың ... ... ... туындамады. Жердің
көлемі малды қамтамасыз ету жағдайына, халықтың сан мөлшері деңгейіне
тәуелді ... ... ... ... ... ... ... шашырап көшіп-қонып, жиі-жиі қоныс ауыстырып жүруге мәжбүр етті,
оның үстіне XIX ғасырдың ортасына ... ... ... ауқымында әлі де,
жерге деген зәрулік құбылысы байқалған жоқ еді. ... осы ... ... қауымдарды байланыстыратын негізгі тетік тек ... ғана ... ... жоқ, ... ... ... қатынастар да,
қауым мүшелерінің өз арасындағы ... ... ... ... негізі болып табылды.
Аталған кезеңдегі көшпелі қауымның маңызды қызметінің бірі - әкімшілік
басқару және сот ... ісі ... ... ... бұл екі ... ... бір адам ... еді. Сонымен, ру басшысының сот ісін ... ... ... ішкі ... ... ... жататын
барлық азаматтық істерді қарап, шешіп, (тіпті ауыр істерді де – Ж.Ә.), ... ... ... ... мен ... алдында қорғап,
сақтауға міндетті болды.
Әкімшілік лауазымындағы қызметінде ру ... ішкі ... ... ... ... тұрды, жарлы-жақыбайларға, ауруларға материалдық
көмек беру мәселесін шешіп ... бір ... ... ... шараларын жүргізу қызметіне мұрындық болып отырды. Әдетте,
мұндай ру ... ... ... ... сайланбады, ол, белгілі,
атақты семьяда туып-өсіп, ... ... өз ... ... қызмет еткен фактісі бойынша, мұрагерлік құқығы ... ... ... алатын еді. Егер ру басшысы өмірден өтіп, артына мұрагер
қалдырмаған ... ... ... ... ... ... кеңесе
отырып, қауымның жаңа басшысын сайлайтын болған. Осы тұрғыдан ... ... ... өзінің жеке басы басқаларға үлгі боларлық, беделді,
шешен, ақылды және әділеттігімен ерекшелеген ... ... ... өту ... ... ... ғалымы Ш. Уәлиханов осы мәселе жөніндегі ойын
былайша тұжырымдайды: «Мәселен, Шорманның ата – бабалары ... би ... ол он үш ... нөпір халық бас қосқан жиында рудың даулы істерін
қараған процесте жеңіп ... би ... Біз, ... белгілі би болған
көптеген ... ... ... ... балалары би атағын
иеленбеген...» [17, 77 ... ... ... ... ... ішкі ... тыныс-
тіршілігін ақсақалдар басқарды. Ақсақал – ауыл көлеміндегі ең ... ... әрі ... адам болды, оның айтқан шешімдері билердің шығарған қаулы-
қарарларымен ... ... ... ... ауыл ішіндегі
тәрбиелік, тәлімгерлік қызмет те болды. Атап ... жас ... ... және ... ... тұрғыдан бақылау жасау,
сондай-ақ ақсақалдар қауым ... ... ... ... қадағалап отырды.
Қауымаралық істерді шешу кезінде немесе одан жоғары ... ... ... ... реттеуде шешуші, соңғы сөз ру басшысының
құзырында болды. Бұл фактіден ру ... ... ... ... өктемдік принципке негізделген деп қорытынды ... ... ру ... ... арасында ру мүддесін жан-тәнімен, барлық
бедел билігімен қорғап, әрі ... ... ... иесі ... ... оның ... өз ... келгендей емін-еркін кіріп, ашығып-
торыққандар болса азық-түлік алып, немесе тамақтанып, ... ... ... «сауын мал» алу арқылы жалданып жұмыс ... ... төл ... ... ... ... қосылуға тырысып отырды.
Қарастырылып отырған кезеңдегі дәстүрлі ... ... ... қызметінің ерекшелігіне тоқталып кеткен жөн болады. ... олар ... ... ... ... – сыртқы шығындар үшін жиналатын алым-салықтар болды.
Бұл төлемдер ру ... ... ... ... ... ... ... келіссөздер жүргізудегі өкілетті елшіліктердің қызметі
үшін жиналып, соларға жіберіліп отырды. Бұл алымдар белгілі мөлшердегі ... және ... ... ... заттарының тиісті көлемімен де
анықталып отырды. Екіншісі - әскери шараларға қатынасу үшін жиналатын алым-
салықтар болды. ... ... ... жаугершілік кездерде іске асырылып,
әр қауым материалдық, әл-ауқат ... ... ... ... ... ... ... бейбіт өмір жағдайында, билер сотының шешімімен
барымта ... ... бұл ... ... сақталып, тек бұл
мақсат үшін жүйрік ... ғана ... суық ... ... ... ... тобы ... болды. Үшінші – сот шығындары үшін
жиналатын алым-салық, негізінен ауылдас, рулас туыстарды ... ... құн ... үшін, сондай-ақ, «ақ үйлі аманатты» ... ... ... ... ... осы ... атап ... жайт «аманат»
институты қазақ хандықтары мен отаршыл Ресей ... ... ... ... қарым-қатынастарында XIX ғасырдың 50-ші жылдарына дейін
сақталғаны белгілі. Оның ... ... ... империясының өктемдік
етуімен Кіші жүздің ханы ... 1731 жылы 10 ... ... ... өз ... кіру ... ... «антына» сенімсіздік көрсетіп ханның
немесе сұлтандардың балаларын ... ... ... талабынан туындаған.
Сонымен қатар қарастырылып отырған кездегі әлеуметтік топтардың
арасында дін ... ... ... ... ... ... және ... тұрғыдан кейбір артықшылықтарды
иеленгендіктен, олардың пайдасына «зекет», ... ... ... ... ... отырды. Кейбір деректер бойынша зекеттің мөлшері төрт
түлік малдың оннан бір бөлігін ... Айта кету ... діни ... бой ұрмаған қазақ халқы үшін бұл салықтың ауыртпалығы оңайға ... ... ... ... ... ... ұлыстарды билейтін
сұлтандар үшін жыл сайын жиналатын қосымша ... бірі – ... Бұл ... күз ... ... ... арасында кең тараған «ханды
халық асырайды» деген ... ... ... Осы ... ... Д. ... өз ... былайша білдіреді: «Согум производился
осенью, ... это ... ... то, дабы хан или ... ... всю зиму в ... народа и тоже мог бы видеть ... в ... ... ... в ... ... правителя» [159,
18 б.].
Міне, қарастырылып отырған кезеңдегі көшпелі қазақ қоғамының дәстүрлі
алым-салық жүйесі ... ... ... ... ... XIX ... жартысында қазақ хандықтары толық жойылып, қазақ жері Ресей
империясының отарлық ... ... ... соң, бұл алым-салықтар
империя заңдарына сәйкес ... жаңа ... ие ... айта ... ... ... ... құқықтық қатынастардың сипатына
қысқаша тоқталсақ, әйелдердің әлеуметтік ортадағы ... ... ... өту ... ... әдет-ғұрыпқа сәйкес, әйел адам тек өзін-өзі ғана
меңгеріп және өзінің жеке басы үшін ғана жауап береді. ... ... ... ... ... ... шеттетілуі әртүрлі даулы істерді
қараған сот отырыстарында әйелдерді куәгерлікке тарту, айғақ болуға шақыру
мүмкіндігі сирек болды. Егер де ... ... ... беру арқылы
билерге жүгінетін жағдайда, қарсы талап қою арызы заңсыз деп ... ... ... ... ... талқылауға жатпады. Әйел адамдар
жағынан қозғалған шағым істерді билер соты әдет-ғұрып құқығында көрсетілген
ерекше жағдайларда ғана ... ... ... болды. (Мәселен, әйелдің
кінәсіз соққыға жығылу фактісі, күйеуінің белсіздігіне ... ... ... ... ... бойынша т.б.) Сондай-ақ, әйелдер ер
адамдармен бірдей тең ... ... ... ... Бұған әйел
адамды өлтірген кездегі төленетін құнның мөлшері мысал бола алады (ер ... ... тең ... ... ... отбасылық қатынастарындағы патриархальдық –
рулық тұрмыстың ауқымында отбасы ... өз ... ... ... сақталды. Бұған дәлел ретінде мұрағат қорларында сақталған мынадай
деректерді келтіруге болады: «Ата-аналардың өз балаларына ... ... ... бұл ... олардың өмір сүру мүмкіндігін анықтап, тағдырын
шешуге дейін таратылады» [160, 104 б.]. ... ... ... ... ... үшін оған ... дүре соғылады, ол мұндай әрекет
қайталанған жағдайда балаға баспана берілмей үйден қуылады. Егер де ... өз ... ... алмаған жағдайда, туыстарын шақыру арқылы
бағынбаған баланы бірге қосылып жазалайтын болған. ... ... ... бала өз ... ... жасай алмайтын еді. Өйткені, балалардың ... ... ... да ... адамдардың үстінен шағым жасау іс-әрекеті
қалыптасқан салт-дәстүрге қайшы келетін. Әкенің балаларға ... ... ... ... да ... ... ... өз баласы жеке
отауға бөлініп шыққан кезде, мал есебіндегі енші ... ... беру ... ... өзі ... отырды. Өйткені, баласы әкесінің мүлкіне және
малына өз бетінше қол сұға ... ... ... ауқымында (әсіресе, әдет-ғұрып,
салт-санасында – Ж.Ә.) ескі діндердің қалдықтары сақталып, ұзақ ... ... ... ... өзінің үлкен ықпалын тигізіп отырды. Қазақтар
ислам дініне сенеді. Бірақ көшпелі қазақтар арасында ислам діні кең ... ... ... Өйткені, көшпелі аудандарда қалалардағыдай мешіт,
медреселер болмады, бірен-саран бола қалған ... де тек ... ... ... ... ... дініне сенгеннен кейін де өздерінің исламнан
бұрынғы көптеген салт-саналарын сақтап келді. Бұл ... ... ... ... дінімен сіңісіп, айыра танығысыз болып кетті.
Қазақтар Орталық Азия өңіріне ... ... ... ... ... ... қазақ тайпалары ата-бабаларының аруағына, көк пен жерге, аспан
әлеміндегі жарық жұлдыздарға табынды. Тарихи даму ... ... ... да ... ауысып отырды, шаманизм, одан соң будда дініне,
христиан дінінің бір сектасы болған ... ... ... ең ... ... ... Алғашында ислам дініне кірушілердің басым көшпілігі
жоғарғы жік адамдары еді, ал бұхара арасында шамандық наным ... ... ... ... ... XV-XVI ... қазақ
шаруаларының арасында киізден, жібек матадан істелген буддалар болған.
Қазақтар ... ... ... ... осы ... ... алған буддаларына
жасырын табынып жүрген. Оларды «будда ... деп ... ... ... ... ... дінінің «алласы» мен арғы заманнан келе жатқан «тәңір»
жанаса жүріп отырған.
Қазақтар ерте ... ... ... ... – Ж.Ә.) ... ... ата-
бабаларының аруақтарына сиынған, ол аруақтар өзінің ... ... деп ... ... ... ... кіргенде, ат бәйгеден келе
жатқанда, палуан күресінің тартыстарында қазақ ру-тайпалары ата-бабаларының
яки сол рудан шыққан ... атын ұран етіп ... ... ... ... ... ... Бөгембай, Қабанбай, Райымбек сияқты даңқты
батырлардың есімдері ұран ретінде көтеріліп ... ... ... және ... ... ... ... тән көтеретін жеке
ұрандары болды. Сондықтан қазақ арасында: «Арқар ұранды төре», «Алла ұранды
қожа», «Алаш ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Рулық-қауымдық тұрмыстың ауқымында ұран – түп-тамырын тереңге жайып,
қазақ арасында ұзақ ... бойы ... ... бірі ... айта кету ... Бұл ... ... Орынбор Шекаралық
Комиссияның шенеунігі Л. Баллюзек ... өз ... ... ... один из ... ... не свят для киргизов, как уран, с
неймоверной быстротою ... всех ... и даже ... друзей,
приятелей и сватьев их в другом роде. Как заслышал киргиз ... ... ... он ... всякие личности» [65, 165 б.].
Сонымен, қазақ қауымында ата-бабаларының аруағына ... ... ұран ... ...... ... ... халқымыздың тағдыр-тәлейі сын тезіне түскен сыртқы жаугершілік
заманда елді, жерді, жұртты ... ... ... ... қаһарын
төгіп, азаматтарының намыс отын жағатын орасан күш ... зор ... ... ... ішкі ... ... ... шиеленістіріп отырған құбылыс болғанын да айтуымыз керек.
Дәстүрлі қауымдық-рулық тұрмыстың өзіндік ерекшеліктері қазақтардың осы
кезеңдегі ... ... де ... ... қазақ руларындағы
үлкендік қағидасы ... ... өз ... ... отырды. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... қарай сөйлейді» деген қанатты сөз
қалыптасқан. Рулардың ... ... ... олжаны бөлу, көші-қон
кезінде, тіпті киіз үйге кіріп, жайғасу кезінде де қатаң сақталып, ... ... ... ең ... орны – ... саны ... көп, үлкен
рулардың өкілдері жайғасатын болды.
Мәселен, Ұлы жүзде мәртебесі жағынан үлкен ру ... ... ... ... бөлген кезде, яки қонақасы берген уақытта ... ... бар ма ? – деп ең ... сұрау тастайтын болған, яғни «Ноқта ағасы
Жалайыр бар ма ?» деп ... ... ... ... Кіші ... де сақталып,
мұнда мәртебесі жағынан үлкен ру Әлімұлы болып есептелген. Мұндай рулар
өздерінің байлығы, ... және ... ... басқа руларға қарағанда
ерекшелініп, көзге түсіп отырған. Мәселен, Кіші ... ... ... руы ... ... ... зерттеуші Г. Бларемберг былай деп
жазған еді: «В ... ... ... алимулинцы первые подают голос,
первые делают ... и ... его ... родом дает полную власть
к общему согласию и исполнению. Предложенное же младшим жузом не ... ... ... [161, 75 ... ... ... қоғамының рулық-тайпалық қатынастардың негізгі
сипаты мен ерекшелігінде халқымыздың береке-бірлігін, ... ... ... басты орында тұрды және мұндай салт-сананың сақталуына
ең алдымен ... ... алып ... ел ... ... ... ... жерінің табиғатының әралуандығы ежелден қалыптасқан екі түрлі
негізгі шаруашылық нысаны-мал шаруашылығы мен егін ... ... ... ... ... егіншілік ошағының негізгі аймағы –
Оңтүстік Қазақстан ... Бұл ... ... ... мен ... ... сілемдерінен ағып шығатын - Шу, Талас, Іле ... ... ... ... және ... ... ... маңызы болды. Шағын
көлемдегі егін шаруашылығы ... ... ... аймақтарында да жолға
қойылып, қалыптасты.
Алайда, XVII ... ... ... – XVIII ... ... өзара
байланысты бірқатар экзогендік ... ... ... және ... арадағы қақтығыс) және эндогендік (ішкі ...... ... ... ... ... дағдарыстық құбылыстар
қордаланып, оның дамуына кері әсерін тигізді. Нақтырақ тұжырымдасақ, ... ... ... мемлекетінің басына түскен аса ауыр саяси-
экономикалық жағдай-тарихи деректерде «Ақтабан шұбырынды», «Алқақөл сұлама»
деген ... ... ... оның ... нәтижесі қазақтарды өздерінің
дәстүрлі қыстаулары мен отырықшы – ... ... ... көшуге
мәжбүр етіп, және соның ... ... ... ... пен ... ... әкеліп соқтырды. Мәселен, XVII ғ. ... ... ... 5 мың ... ... ... XVIII ғасырда бәрі
200-250 адам қалғанын тарихи деректер растайды [162, 50 б.]. Халық санының
күрт ... ... ... ... ... қалаларында да байқалды.
Дегенмен XVII-XVIII ғасырлар ауқымында ... ... ... құлдырауы жалпы сипат алған жоқ, өйткені осы
уақытқа дейін егіншілік мәдениеті қазақ арасында ... ... ... ... еді. Аракідік кездесетін деректерден осы кезеңде егіншіліктің
қазақ арасында қандай деңгейде ... ... ... ... ... ... 1695 жылы қазақ хандығына келіп, Тәуке ханның
Түркістан қаласындағы ордасында болған орыс ... В. ... ... ... Тәуке ханның жерінде сан түрлі астық шығады екен, бидай
да, арпа да, тары да, күздік бидай да ... ... да ... ... - деп
жазды [70, 168 б.].
Сонымен қатар қазақтардың егіншілікті дамытуға ұмтылған ... ... ішкі ... ... де ... ... ... осы ауыр кезеңде халықтың тәуелді бір бөлігінің ... ... ... ... сияқты факторлар әсерін тигізді. Осыдан
кейін кедейленген ... бір ... ... ... ... іздеуге
мәжбүр болды, өйткені егіншілік кәсібі шаруаның өзін, отбасын асыраудың
бірден-бір жолы болды.
Алайда, ... ...... тек қана ... бір
бөлігі дербес шұғылданатын кәсібі ... деп ... ... ... Көзі ... ... бойынша ауыл кедейлерінің егіншілікпен
айналасуы қазақ қоғамындағы үстем тап ... ... ... Мәселен, Я. Гавердовскийдің айтуынша: «Ауқатты адамдар егіншілікпен
айналысуды ... үшін ұят ... ... ... кәсіпке қарамағындағы
тұтқындарды немесе тамағын асырау үшін ... ... ... жегеді
[163, 51 б.]. Сондай-ақ, зерттеуші Н. Балкашин қазақтың егіншілік кәсібінің
әлеуметтік ... ... ... ... занимаются
хлебопашеством, а зажиточные кочевые киргизы покупают им зерна для ... ... с ним ... по ... не ... скот по ... потравы» [164, 57 б.]. Бұл айтылған пікірлерден байқайтынымыз
қазақ қоғамының жоғарғы жік ... ... ... ... ... ... иесі ... қоғамдық өнімнің көп үлесін өздерінің
пайдасына алып отырды, ал егін салушының өзі қысты күні ... ... ... ... ... бағу үшін бақташы болып жалдануға тиіс болды [165, 49
б.]. Сонымен қазақтардағы егін ... ... ... ... ... ... екіншіден егіншілік ісімен шұғылданатын халықтың
бір бөлігі, ... ... ... ... кәсіпті көшпелі және жартылай
көшпелі мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... игерудің негізгі сипатына
қысқаша тоқтала отырып, бұл мәселені сол кездегі ... ... ... ... ... пайдалану мәдениетінің жоғары деңгейде
болғанын бағамдаймыз. Бұл жөнінде Я. ... өз ойын ... ... ... и ... сеют всегда на таких местах, где за
год произрастало проса или просянка. ... сии ... в ... ... лета и ... ... их роют и ... [163, 69 б.]. Бұл
пікірден шығатын негізгі қысқаша түйін – қазақ халқының шаруашылық ... салу ... ... орын ... ... Осы ... ... нақты қорытындылай келіп, зерттеуші Г.И. Спасскийдің қазақтардың
егіншілікті жүргізу ісіне ... ... ... да ... ... ... өз ойын ол былай деп тұжырымдайды: «Ни один из ... ... не ... ... в ... хлебо-пашества с киргизами
(қазақтармен – Ж.Ә.). ... их ... ... ... ... ... ... ... словом, землепашество киргизов заслуживает внимания,
столько же и ... [166, 9-11 ... ... ... ... XVII ... сонғы ширегі мен XVIII
ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... ... ... егіншілік ісімен қатар көшпелі және жартылай
көшпелі мал шаруашылығын үйлестіріп жүргізумен қатар ... ... ... үй ... мен ... қол ... де ... деңгейде дамыды.
Жылдың төрт маусымын мал соңында өткізіп, көшіп-қонып жүрген, ... ... ... ... ... ... өмір сүрген қазақ қауымы өз
тұрмыстарына ... ... ... ... ... ... ... өз қолдарымен жасап алуға ақыл-қайраттарын ... ... ... ... – мал шаруашылық өнімдері және мекендеген
жерлерінің табиғи байлықтары болды.
Өрмек тоқу, тері илеу ... үй ... ... ... ... шидем,
түйенің жүнінен шекпен тоқылды. ... ... бау, ... ... ... арқан-жіп есілді. Ұсақ мал терілерінен тон-шалбар, жарғақ
киім жасалды. Ірі қара ... ... ... ... ... ... көнек істелді. Айылтұрман, қамшы өрілді, елтірілер мен аң
терілерінен тұмақ, ішік ... ... ... ... ... ... ... Киіз басу, текемет, сырмақ жасауға қой жүні ... ... ... сүйектері мен мүйіздерін және ... ... ... ... ... ... жасады, сүйектен төсек-аяқ,
тағы басқа саймандарды оюлады, тарамыстан ширатып етік тікті.
Едәуір кең ... ... ... еді, ... тесе, балта, шот,
орақ, пышақ, қырғыш, таға, шеге т.б. жасады. Өндіріс ... ... ... ... ... ... айбалта, найза, жебе,
сүңгілер соғып шығарды. Кейбір шеберлер білтелі мылтық та жасайтын [68, ... ... ... ... көрік, төс, балта, қысқыш, тескіш,
тістеуік, егеу т.б. пайдаланылды. ... ... асыл ... бұйымдар: білезік, жүзік, сырға, ... ... ... жасайтын шеберлер-зергер деп аталды. Орман тоғайлы жерлерді
мекен еткен қазақтар ішінде ағашшылық ... өріс ... Үй ... ... ... ... ер, келі-келсап, шелек, тегене, астау, табақ,
ожау, шөміш, саптыаяқ, ... ... ... Орта ... ... ... бірі – ... Қазақстанның Орда-Шарқы
қалалары болды. Оңтүстік Қазақстанның таулы аймақтарында да қолөнер – ... жүн мен тері ... ... ағаш ... ... және ... ісі
едәуір өркендеді.
Қазақтар мал шаруашылығымен қатар ... ... де ... өз алдына жеке кәсіп болған жоқ, оның экономикада үлес салмағы да
шамалы ғана болды, қазақтар малын баға жүріп ... ... ... ... ... ... ... сияқты асыл терілі аңдарды терісін алу ... ... ... ... тау ешкі, қарақұйрық сияқты аңдардың етін жеу
үшін, бұғы мен ... ... үшін ... Қаз, үйрек, кекілік, ... ... ... құр, бөдене сияқты құстарды әр алуан әдістермен
аулап көмекші азық етті. Аю, ... ... ... сияқты жыртқыш
айуандар қазақтың мал шаруашылығына ауыр апат келтіретін, төрт ... ... ... көшпелі елмен ілесе жүретін қасқыр еді. ... ... ... ... үшін ... ... ... олардың терісін кәдеге
жаратып отырды.
Аң-құс аулаудың ата тәсілдері мен құрал-саймандары ғасырлар бойы ... ... түз ... тіршілік тәсілдері мен өмір сүру
заңдылықтарын бақылаған ... ... ... ... көбі ... келе ... ор қазу, қақпан құру, тор жаю, отқы қою, ... ... ... ату, қуалап соғу, от салу, ит ... құс ... ... ... тұйғын, қаршыға, сұнқар, қырғи, тұрымтай сияқты сан
алуан құстарды ұстап, асырап, аң-құсқа салу ... деп ... ... ... сыны мен сырын білетін мамандар – «құсбегі» - ... ... мен жер ... ... ... білім-тәжірибелерін ұрпақтан-
ұрпаққа қалдырып ... ... ... сипатымен қоса, әскери-
патриоттық сипаты да болды.
Аталған кезеңдегі дәстүрлі қазақ қоғамының ... ... ... ... ... сипаттама бере келіп мынадай тоқтамға
келуге болды; көшпелі өмір-салтын ұстанған қазақ мемлекетінде жоспарлы және
интенсивті түрде ... ... мал ... ... ... ... жоғарғы деңгейімен сипатталатын егіншілік ісі, ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшелігімен көзге түсетін үй кәсіптері мен ... ... ... деп ... ... ... бар. Сондай-ақ дәстүрлі мал шаруашылығы
мен егіншілік өндірісінің үйлесімдікпен қатар дамуы ежелгі тарихи ... ... орта ... ... ... ... тарихи жазба деректерден
көрініп отырды. Алайда, Қазақ ... ... ісі баяу ... ... ... ... ... оның барлық аймақта біркелкі
дамуын жолға қоюға ... ... ... ... ... XVII ғасырдың ақыры мен XVIII
ғасырдың басында Қазақ мемлекетінің ішкі-сыртқы саяси ... аса ... тап ... ... хандығына билік жүргізген жоғарғы жік сұлтандар,
шонжарлар ... ішкі ... пен ... ... ол ... ... берді.
Осы кезеңдегі біртұтас қазақ мемлекеті өз ішінен үш жүзге (ұлы жүз, орта
жүз, кіші жүз) ... еді. Бұл ... әр ... ... кіші хандар үш
жүздің ұлы ханына (біртұтас қазақ хандығының ханына – Ж.Ә.) сөз ... іс ... өз ... жеке саясат жүргізе бастады. Әрбір жүздің
қарауындағы ... ... ... да дербестікке бой ұрды. Сөйтіп,
осындай ішкі бытыраңқылықтың әсерінен ... ... ... ... елге ... ... ... берекесіздіктің экономикаға тигізген
зардабы күшейіп, жүздердің арасындағы шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... дүркін-дүркін шапқыншылық
салдарынан көшпелі және жартылай көшпелі ... ... ... ... және сыртқы базарлармен сауда-саттық
байланыс ... ... ... Бұл жағдайлар халықтың шаруашылығы мен
тұрмысына қыруар қиыншылықтар туғызды. Қазақ елінің ... ... роль ... ... оңтүстік Қазақстандағы қолөнер, сауда орталығы
болған қалалар құлдырап кетті.
Қазақ ... ... ... тыс ... ішкі ... ... ... себеп болды, бұл мезгілде қазақ-жоңғар қатынасы
мейлінше шиеленісті. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ... ... ... ... ... ... басқыншылық шабуыл жасады. Олар оңтүстік
Қазақстанды және Сырдария бойындағы қалаларды, ... ... ең ... ... ... территорияны да басып алуға тырысты. «1681-1685
жылдары жонғар шапқыншылары ... ... ... рет шабуыл жасады.
Сайрам қаласын қиратып, егіншілікпен айналысқан аудандарды күйретті. XVIII
ғасырдың бас ... ... ... бір тобы ... өзеніне жетсе,
екінші бір бөлігі орта жүздің шығыс, солтүстік аудандарына басып кірді»
[68, 380 ... ... ... Әз ... хан елдің береке-бірлігін барынша
күшейтіп, сыртқы жауға батыл күрес ұйымдастыру үшін қажырлы қайрат ... ... ... күш ... ... ... ... топтауға
тырысты. Ол қырғыздармен, қарақалпақтармен одақтаса отырып та, жоңғарларға
күрес жүргізуге ұмтылды. Түркістан маңындағы Тәуке ханның ордасын бұл ... ... ... айнала қоршай қонған еді. 1710 жылы жауға
қарсы қалай тойтарыс беру мәселесін талқылау үшін ... ... ... ... бас ... Үш жүз ... халық жасақтары құрылды,
нәтижесінде бұлар жоңғар әскерлерін шығысқа қарай ығыстырды [68, 248 б.].
Алайда қазақ жасақтарының бұл ... ... бола ... ... бұл кезде
жоңғарлар жұмса жұдырық, ал қазақтар бытыраңқы болды. Қазақтың ... ... ... пен енжарлық, сыртқы жаудан қорғану үшін
жалпы халық күшін жұмылдыруға кедергі болып ... Бұл ... ... ... ... ... шабуылды қайта бастады.
Нәтижесінде, 1716 жылы олардың әскерлерінің негізгі бөлігі Іле ... ... ... ... Нақ осы ... ... қосыны Абақанға
қарай беттеп Бие және ... ... ... ... ... алды ... ... осы кезеңде субъектілері кең ... ... ... ... ... жүйесі ішкі саяси мәселелерді шешуге
жақсы бейімделген еді Өйткені, XVII ... ... ... ... ... ... және сословие арасындағы алауыздықтар
өркениетті жолмен - әділеттілік үрдіспен, сотқа шағым ... ... ... ... отырғаны аян, бұның өзі ел ішінде қарулы қақтығыстың өрбуіне
жол бермеді. Алайда, XVIII ғасырдың ... ... ... сыртқы саяси
ахуалы шиеленісіп кетті. Реформаның нәтижесінде ... ... ... ... ... түбегейлі өзгеріске ұшыраған сыртқы жағдайлардың
ауыртпалығына дайын емес еді. Оның ... ... ... дегендей»
1718 жылы Тәуке хан қайтыс болды. Қазақ ... ауыр ... ... халқының басына зор зобалаң бұлты төнді. Қазақтың ... ... ... хандық билікке таласқан өзара қырқысқа айналды. Тәуке
ханның орнына отырған оның ұлы Болат ханның тек атағы ғана ... ... ... ... ел ... ... дәрменсіздігі және
денсаулығының нашарлығы, жүздерді билеген кіші хандардың өз ... ... ... ... ... ... ... соқтырды.
Орта жүзді Сәмеке хан мен Күшік хан биледі, Ұлы жүзді Жолбарыс хан ... ... ... ... Бұл ... ... ... билеген
сұлтандар да дербестікке бой ұрды. Ең беделді деген Әбілқайыр ханның билігі
де Кіші жүзге тұтас жүрмеді. ... ... мен ... ... өз ... ... ... бытыраңқы хандар мен сұлтандар жауға қарсы күш
біріктіре алмады. Оның ... ... ... жауласып отырды. Осыны
пайдаланған жоңғар билеушілері ... ... ... ... жетіп
отырды. Мұндағы негізгі себеп, жоңғар ... ... ... ... ... өзара қырқысқан «ала жылан, аш бақалығында» еді.
Мұны сол замандағы тарихи ... ... ... «1718 ... ... өзенінің бойында қазақ жасақтары мен жоңғар ... ... үш ... ... ... ... екі ... ішінде қазақтар
біршама ойдағыдай ұрысса да, соңы қазақ жасақтарының жеңілісімен аяқталды
... Орыс ... ... ... ... ұрыс ... ... Қазақтың
жеңілуіне басты себеп: екі ұдай болып жауласып жүрген Әбілқайыр ... ... ... ... ... әскер басылары өздерінің соғыс
қимылдарын келісіп жүргізбеген» [68, 249 б.]. ... ... ... қазақ хандары арасындағы өзара алауыздықтан болып ... ... ... ... та айтқан. Ол: «Егер де жалпы
ауыз бірліктері болса, қазақтар басқыншыларды жеңіп шыға алған ... ... ... бір ханы ... ... ... ... соғысуды қояды,
сөйтіп өздерінің иеліктерін қалмақтарға жем ... ... ... шыға
келеді» деп жазды [69, 246 б.].
Сонымен XVIII ғасырдың 20-жылдарында ... ... ... ... ... шиеленісуі қазақ халқын қатты күйзелтті және
оның көп жылдық тарихындағы ең ауыр кезең болды.
2.3 ... ... ... ... Цинь ... ... ... мәселесі
Жоңғарлар – қытайдың жазба деректерінде батыс моңғолдар деп аталады.
Олар ... ... ... ... ... ... тайпалары еді. Ойраттар
туралы тұңғыш ... ... ... ... ... ... ... 1206 жылы Моңғолияда құрылған Шыңғысханның әскер жасағының сол қанатына
қосылды. Сол қанат ... ... ... (сол қол) деп ... ... деген атаудың арғы тегі моңғол тіліндегі «сол ... яки ... ... ... ... [73, 266 ... жылы ... билеген Юань патшалығы ыдыраған соң Моңғолияда өзара
қырқыс өріс алды. Шығыс моңғол шонжарлары мен ... ... ... ішкі өлкелеріне шығатын керуен жолдарын басып ... ... ... ... ... батыс моңғол (ойрат) билеушілері Тоған (1418-
1440), Есен (1440-1455) жеңіске жетіп бүкіл ... ... ... ... ойраттардың билігі онша ұзаққа созылған жоқ, XV ... ... олар ... ... ... ... салдарынан Қытайдың
ішкі өлкелеріндегі базарлармен байланысы үзілді. Мұның өзі ... ... ... ... ... жоқ [68, 474 ... моңғолдың қалқа тайпаларынан жеңілген Батыс ... ... ... бұрыңғы өріс-қоныстарынан айырылып, топ-топ болып қоныс
аударуға мәжбүр болды. Олар бірте-бірте қазақ даласына және ... ... ... ене ... Бұл ... ... ... жергілікті көшпелі тайпалармен қақтығысты. Бұл кезде бытыраңқылыққа
ұшыраған ... ... ... және ... хандарының шыпқыншылығына
ұшырады. Шығыс жақта қалқа тайпаларынан, батыс және оңтүстік ... ... мен ... ... ... ... жайылымдық жерлерінен
айырылған және көршілес отырықшы елдермен ... ... ... үзген ойрат тайпалары аса ауыр жағдайға тап болды. Оның үстіне ... ... ... таласқан феодалдық қырқыс барынша үдеп отырды,
мұның өзі ел басына төнген дағдарысты одан әрі тереңдете ... ... ... ... ұшырап, Қазақ хандығынан
жеңілген ойрат ... бір ... XVI ... ... ... тәуелді болды.
Орыс патшасы Иван IV-нің Ноғай ұлыстарына жіберген елшісі Даниил Губин
1536-жылы Мәскеуге ... ... және ... ... ... хабарлаған [68, 476 б.]. Мәскеуге барған қазақ елшісі
Құлмұхаммед 1595-жылы ... ... ... оған ... деген:
(Сенің туысың Тәуекел ханзада қазақ ордасына хан болып орнықты, ал өзінің
інісі ... ... хан етіп ... ... барлығы жақын
көшіп жүр, барлығы бірге», - деп мәлімет берген. Тәуекелдің өзі осы ... ... ... өзін ... мен қалмақтардың патшасымын
деп атайды. Тәуекелдің ... ... ... басқа деректемелер де
растайды [69, 193 б.].
XVI-ғасырдың соңында ойраттар ... ... ... ... деп
аталатын ірі тайпалық бірлестіктерден құралды. Торғауыттар – Тарбағатай
тауынан шығысқа ... ... ... ...... ... басын,
Хошауыттар – қазіргі Үрімжі маңын, ал ... – Іле ... ... [69, 299 ... ... ... шығыстан басқа көшпенділер тобының келуіне
байланысты ойраттар күшейіп, олар қазақ мемлекетіне ... ... [67, 241 б.]. Бұл ... ... ... бытыранқы, ал қазақтар
жұмса жұдырықтай, күш-қуаты мығым ел ... ... ... ... ... бытыранқы ойрат тайпалары жеңіліске ұшырап отырды. XVII
ғасырдың 20-шы жылдарында ноғайлармен күш ... ... ... ... ... Жетісудың бүкіл аймағынан қуып шығуға күш салған. ... ... аяғы ... ... ... ... елшісі Яков
Буғалоковтың айтуына қарағанда, ойрат тайпаларына 1624 жылы қазақтың Тұрсын
мен Есім ... ... ... ... ... ... келген [167, 1620
б.].
XVII ғасырдың бірінші ширегінде Торғауыт тайпасының князі Хорлук қырық
мың түтінді бастап Сібірдің оңтүстік ... ... ал 30-шы ... өтіп, Еділ өзенінің (Волга – Ж.Ә.) сағасында қалмақ хандығын құрған
[66, 193 б.]. «Дербен ... ... ... авторы Башұр Түменнің
айтуынша ойраттар кейінірек ... ... 1627 жылы ... ... Қалмақтар батысқа, хошауыттар Тибетке кеткен, ал жоңғарлар
(шоростар) Жоңғарияда ... [168, 54 ... ... соңы мен XVII ... басында ішкі-сыртқы қиын-қыстау
жағдайға душар болып, ауыр дағдарысқа ұшыраған ... ... ... ... ... ... бытыраңқылықтың жойылуын, тайпалар
арасындағы ішкі тартыстың ... ... ... ... ... одақтың болуын, халықтың бейбіт өмір сүруін арман етті.
Халықтың бұл ... ... ... ... ... ... бір орталыққа бағынған феодалдық мемлекет құруға ұмтылды.
XVII ғасырдың 20-30 жылдарында Шорос тайпасының көсемі Қарақұлай саяси
сахнаға шықты. Ол ішкі ... ... ... ойрат тайпаларын
бірте-бірте біріктірді, ол сыртқы жақта ... ... ... ... және ... және ... ... шапқыншылығына
қарсы күресті, барлық соғыстар мен жорықтарда өзі шеру тартып, қол бастады.
Мұның өзі ауыр дағдарысқа ұшыраған ... ... ... ... ... баласы Батырдың (1635-1653) тұсында ойраттар едәуір
күшейді. 1635 жылы ... ... ... ... Бұл одақ ... ... деген атпен әйгілі болды. «1640 жылы Тарбағатай
маңында (Жоңғарияда) моңғол және ойрат тайпаларының құрылтайы болып, ... ... ... Бұл ... ... ...... қауіп төнген
жағдайда оған қарсы күш біріктіру және феодал шонжарлардың халық бұқарасына
деген үстемдігін ... ... [66, 193 б.]. Осы ... бастап
жоңғарлар күшейе түсті. Олардың күшеюіне ішкі ... ... ... ... тартыстардың тыйылуы, сондай-ақ Қытайдың ішкі ... да және Орта ... ... ірі ... ... ... ... «Бұл
кезде Моғолстанның жеке-жеке иеліктерге бөлшектеніп кетуі ойрат ... пен ... ... ... ... Дәл осы ... Тәуекел
ханның мұрагерлері Есім хан мен ... хан ... ... ... ... ... ... төнетін қауіпті жеңілдетті.
Ойрат-жоңғар одағының ең жоғарғы билеушісі хұнтайшы деп аталды. Оның
қол ... ... ... ... деп ... әскери феодал-
шонжарлар болды. Олар будда ... ... ... ие ... ... тобы еді. ... бәрі ... қоғамындағы
феодалдық қанаушы тапты қалыптастырды. Қаналушы қалың шаруалар «араттар»
деп аталды. Шаруалар өз ішінен ... және ... деп екі ... - ... ... яғни ... нояндарға және жайсандарға тәуелді болды. Шабинарлар – діни
феодалдық-шонжарлар билеген күрелерге тәуелді ... ... ... ... ... Әскери феодал-шонжарлар саяси - экономикалық
билікті өз қолына ұстап, өріс-қоныс жайылымдық ... ... ... ... ... ... ... Қытай империясының құрамдас бөлігі
екіндігін, бұлар ... ... ... Цинь ... тәуелді иелік
болғандығын мойындап, Ежен ханға (Цинь империясының патшасына – Ж.Ә.) ... ... ... сыртқы әскери-саяси мәселелерді шешуде Ежен
ханнан нұсқау сұрап отырды. ... 1698 жылы ... мен ... соғыс болғанда, жоңғарлардың қонтайшысы Суан Рабдан Кан-Чи патшаға
мәлімет жолдап онда: қазақтың Тәуке ханы ... ... ... ... ойраттарға қарасты ... ... ... шеру ... ... қарсы аттанатынын ұлы мәртебеңізге
мәлімдеп, бұйрық күтемін», - деп өтінген болатын [169, 60 б.].
Осы кезеңде жоңғар ... ... ... ... ... ... де – Ж.Ә.) дүрдараздық, тіпті
басқыншылық, соғысқұмарлық саясат ұстанғанын жоғарыда келтірілген ... ... бір ... ... болады. Онда былай делінеді: «Суан
Рабдан барлау отрядының екі ... ... Цинь ... ... ... ... Олардың көрсетуінше, Суан Рабдан бұрынғысынша
өзінің ордасында тұрып жатыр, ол, орыстарға, қазақтарға және ... ... әлі де ... ... ...» [166, 62 ... XVII ... ... жартысы мен XVIII ғасырдың басында
әскерін жарақтап, мықты әскери-саяси одаққа айналды. Олар ... ... мен ... айырбас сауда жасап, олардан қару-жарақ ... ... ... ... ... ... жүз мың ... дейін жетті,
бұлардың әскерінде қолға түскен тұтқындардан болған құлдар да ... ... ... тәртіп сақталды, бұл тәртіпті бұзғандар қатты жазаланып
отырды» [68, 246 ... ... ... күш-қуатына сене отырып, Моғолстан хандығы
мен қазақ мемлекетінің жоңғарларға іргелес жатқан өңірлеріндегі ұлан-байтақ
жайылымдық жерлерді басып алып, иелене ... XVI ... ... ойрат-
жоңғар тайпаларының біразы қазақ хандығына бағынған болса, енді жоңғарлар
басып алған жердегі ... ... ... жоңғар қонтайшыларына
бағынып, алым-салық төлеп, ... ... ... ... Сөйтіп,
жоңғарлардың өріс-қонысы – батыс Моңғолиядан Іле ... ... ... ... ... және оңтүстік шығыс Қазақстан территориясының бір бөлігін
алып жатты.
Жоңғар-қазақ қатынасы кейде шиеленісіп, қан ... ... ... ... уақытша бітімге келісіп, 120 жылға созылды. Бұл екі арадағы
алауыздық талас-тартыстардың негізгі түйіні көшпелі мал ... екі ... ... ... ... Жетісу мен Сырдария өңірін
басып өтетін керуен, сауда жолдарындағы қалаларға таласуында болды.
Әсіресе, ... ... ... ... қазақ-жоңғар
мемлекетаралық қатынасы мейілінше шиеленісті. Бұл кезде ... ... ... ... үш рет ірі ... ... ... Қазақ хандығы
мен жоңғарлар ортасында үш рет ... ... ... ... ... 1635 ... Бұл соғыстың қалай аяқталғаны жайында толық дерек жоқ, осы ... ... ... ... ... хан ... түсіп, қашып
құтылған, бұл жоңғарлардың басым болғандығын ... ... ... ... ... Бұл шайқаста Жәңгір хан әскери тактиканы шебер қолданғандықтан
Батыр қонтайшы күйрей жеңіліп, шегінуге ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазақтар жағы жеңіліске ұшырайды. Осы шайқастан
соң 1653-жылы Батыр қонтайшы қайтыс болды. ... ... ... Сенген
(1653-1670) отырды. Бұл тұста жоңғар билеушілерінің арасында билікке
таласқан ішкі ... үдей ... ... ... қонтайшы осындай
қырқыс-таластың бірінде өлтіріледі. Оның ... ... ... ... ... билік ұстап, хан болады. Ол 1678-жылы ішкі ... ... ... Шынжанды басып алды. Ал, 1683-жылы Қалдан
Серен хан Цинь ... ... ... ... оның ... Цинь
мемлекетінің армиясы талқандады.
Жоғарыдағыдай ішкі қырқыс, басқа аймақтарда сыртқы соғыспен айналасқан
жоңғар билеушілері қазақ ... ... ... бір ... ... еді.
Бұл кезеңде қазақ-жоңғар мемлекеттерінің арасы соғыстан аман болып, ... ... ... 80-ші жылдарында жоңғар билеушілері Қазақ еліне қатысты
өздерінің басқыншылық саясатын қайтадан өрістете түсіп, Оңтүстік ... ... ... керуен жолдары мен сауда орталығы ... ... алу үшін ... дүркін жорық жасады. Бұл жөнінде Жоңғар
хандығына жіберілген орыс елшісі И. Унковский былай деп жазды: «Тауық ... ... ... шеру ... ... ... ... қоршады, ит жылы
(1682) қайтадан Іле ... ... ... Доңыз жылы (1683) қайтадан
Сайрамға жорық жасап, жазда Сайрам қаласын қиратты» [170, 130 б.].
1697-жылы Қалдан Серен қонтайшы ... оның ... Суан ... ... Суан ... ... тұсында жоңғар феодалдарының қазақ ... үдеп ... ... ... ... Цинь ... ... ханға) тәуелді
екенін мойындап келгенімен, саяси-әскери жағынан күшейіп алған соң ... ... ... одан ... шығуға әрекет жасады. Сонымен қатар
көршілес елдерге де ... ... ... ... ... ... Суан Рабдан билік басына келгеннен кейін, XVII ғасырдың соңы мен
XVIII ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақ Еліне жеті ... ... ... ... кірді. Қазақ-жонғар мемлекетаралық
қатынасының мұншалық шиеленісуінің себебін ... ... Суан ... ... ... жолдаған мәліметінде: «Қазақтың Тәуке ханының
ойраттарды ... ... ... ... деп түсіндіреді. Ал
Суан Рабдан орыс елшісі Иван Унковскийге айтқан сөзінде: бұл соғыстың
басталуына ... ... ... Еділ ... ... ханы Аюкенің
Суан Рабданға ұзаталып бара жатқан қызының көш-керуеніне Тәуке хан шабуыл
жасады деген. Бұл тек қана ... ... ... еді. ... XVIII ғасырдың
алғашқы ширегінде жоңғар билеушілерінің шапқыншылығы қазақ халқының
өміріндегі ең ауыр ... бірі – ... ... ... душар етті.
1718-жылы Тәуке хан қайтыс болған соң, қазақ билеушілерінің арасындағы
қырқыс пен алауыздықтың өршуі, қазақ жүздерінің дербестеніп, ... ... ... ... ... ... елге айналдырып, оның
әскери-саяси күшін мейілінше әлсіреткен еді. ... ... ... ... ... ... сауда керуені жолындағы
қалаларды тонауы және ... ... ... алуы қазақ халқын ауыр
экономикалық қиыншылыққа душар етті. Барған сайын аясы тарылған аз ... қыс ... ... күйзеліп, жұтап шыққан елге ... ... ... шабуыл жасады. Олардың қалың қолы Қазақ ... ... ... ... ... ... ... өзенінің алабына
дейін жетті. Бұл кезде шабуыл бола қояды деп ... ... ... енді ғана ... көшуге қамдана бастаған болатын. Жоңғар жасақтарының
қарулы қолы қорғануға мұршасы келмеген бейбіт елді ... ... ... ... ... ... тірі ... атамекені мен мал-мүлкін
тастап қашуға мәжбүр болды. 1724-1725 жылдары жоңғар феодалдарының шапқыншы
әскерлері ... ... ... ... мен ... Қазақ хандығының астанасы Түркістан қаласын, және Қазақ Еліне
қарасты Ташкент, Сайрам т.б. ... ... ... ... ұшыратты
және қиратты. Жетісу мен Сырдария өңіріндегі егістік жерлер құлазып,
қалалар қаңырап, ... мен ... ... ... Бұл ... мен ... сауда орталықтарынан қол үзу елдің экономикасын қатты
күйзелтті. Жасанған жаудың тұтқиылдан жасаған жойқын жорығынан есі ... ... ... беру ... ... ... тоз-тоз болып
жосып, Сырдария өзенінің арғы жағына өтті, Орта жүз бен Ұлы ... бір ... ... ... ары ... ... біразы
Алқакөл маңынан Бұқара мен Самарқанға қарай ағылды. Ал Кіші жүз қазақтары
Сауран қаласын айналып, қазіргі ... ... ... ... ... ... өз ... аса ауыр апат, зор зобалаңға тап болып, адам
айтқысыз ауыр аянышты күндерді басынан кешірді. Ата қоныс, ... ... ... және баспанасынан айырылған, аш-жалаңаш, жаяу-жалпы шұбырған
қарапайым ... ... ... ... ... ... далада қаңғырып
шөлден қырылды. Қыстың ақ қар, көк мұз ... ... күн ... ... үсіп ... ... ұшыраған жұрт жол-жөнекей жер желкегін,
шөптің ... ... ... ... ... ... ... жеп, қайыр сұрап күнелтті. Әйелдер мен балалар және қарт адамдар ... жол ... ... ... ... түзде қалып аштан қырылды. Бұл ауыр
оқиға қазақ тарихында «Ақтабан шұбырынды, ... ... деп ... былай аталуы: жаудан қашып жаяу шұбырған қалың қауым әрі ... ... ... ... көлінің жағасына келіп сұлап жатқанда,
көп ішінен бір ақсақал адам шығып: ... ... ... ... ... пен
жаманшылықтың бәрін ұмытпауы керек, біз осы көрген күнімізді не деп ... деп ... ... тағы бір ... ... ... ... аты «Ақтабан
шұбырынды, Алқақөл сұлама» болсын депті. Мұның мәнісі: ... ... ... ... ... ... ел шұбыра-шұбыра табаны
ағарып, азып-тозды деген сөз екен. Бұл оқиға қазақтың Кіші жүзі ... ... ... ... әйгілі болды. Жоңғарлардың шапқыншы
әскерлерінен қашқан Кіші жүз қазақтары, соңынан түскен ... көз ... ... қаласын айнала көшкендіктен, бұл оқиға «Сауран ... ... ... ... ... зар ... ... кешірген қалың қазақ
қауымы өзінің аянышты ауыр ... ... ... ... сынды
мұңлы ән шығарды. Бұл ән халық жүрегінде жатталып, бүгінгі ... ... ... ... көш ... ... бір тайлақ бос келеді.
Ел-жұртынан айырылған жаман екен,
Екі көзге мөлтілдеп жас келеді ...»
Ел есінде сақталған ... ... ... да ... ... зар ... ... бейнелейді.
«Ақтабан шұбырынды» кезінде қазақтарға қарсы шабуыл мен талан-тараж тұс-
тұстан анталады. Жоңғар феодалдары қазақтарға шығыс және оңтүстік жағынан
қаптағанда, Еділ ... ... ... ... ... ... тиісті.
Орта Азия хандықтарының жеріне ауып ... ... бұл ... ... ... жер таба ... ... көзге түрткі болды. Қазақтарға
бір жағынан Қоқанның бектері қоқандаса, тағы бір жағынан Бұқара мен ... ... ... ... кіріптар еткісі келді. Иран мемлекетінің
маңына ығысып барған қазақтар, Иран Шахы ... ... ... ... ... ... ... жағдайда жүрсе де, олардың ешқайсысына
құлдық ұрмай, бас ұрмай, өзіне ... ... ... Бұл ... Орта ... өзі де ... соғыс жағдайында
болатын. 1721-1725 жылдар аралығында Бұқарада болған орыс елшісі Ф.Беновени
былай деп ... ... ... үздіксіз соғыс болып жатыр, бұл соғысқа
ауғандар, парсылар, хиуалықтар, қазақтар, ... ... ... ... Бұлардың бәрінің де өзара бір-бірімен дау-шарлары бар»
[69, 245 б.].
Орта Азияда баспана таба алмаған ... ... ... ... ... отырып, батысқа және солтүстік ... ... ... ... шебі Жем, Жайық, Елек, Ор, Ойыл алабына жетіп тоқтады. 1725
жылдың қыркүйегінде Уфа әскер басы Петерборға: «Қырғыз-қайсақтар» (қазақтар
– Ж.Ә.) ... ... ... ... Елек өзеніне кетуде, бұларды
қарақалпақтар мен қайсақтарды, хұнтайжы талқандап, олардың екі ... мен ... ... айтып отыр) басып алыпты және ... ... ... көп ... ... өлтіріпті, мүліктерін алып
кетіпті» деп мәлімдеген. Дәл осындай мәліметтер Жем, Жайық маңайларынан да
түсіп отырған [68, 250 б.]. ... ... ... ... ... бұл
жерде де үздіксіз шапқыншылыққа және талан-таражға ұшырап отырды: «Еділ
бойының қалмақтары, ... ... мен ... ... ... талқандап, малын айдап кетті, ... ... ... ... жұт пен ... күйзелісі күшейе түсті» [67, 220 б.]. Әйгілі
қазақ ғалымы Ш. ... ... ... ... айта ... ... ... 25 жылы «қазақ халқының өміріндегі ... ауыр ... ... Еділ ... ... ... қазақтардың ұлыстарын
қырғынға ұшыратты, малдарын айдап әкетті, қазақтарды ... ... ... деп ... [68, 249 б.]. ... шұбырынды» кезінде Орта
Азияның хандары мен бектерінің, Еділ ... ... ... ... ... ... ... жасаған шапқыншылығына
ұшырап, өріс-қоныстан қысылып, барар жер ... тауы ... ... ... ... ... хунтайшысы Цебан Рабданға жіберілген орыс елшісі Иван Унковский
өзінің (1722-1724 ... ... ... «Өзі ... жүргізуді
бастағаннан бері хунтайшы (Цебан Рабдан) қазақ ордасымен ... ... ... ... ... ... соғысуда, хунтайшы қазақ ордасына
қарсы 30 мыңдай адам ... отыр және ... көп ... ... ... деп
жазған [169, 249 б.]. Жоңғар феодалдарының шапқыншылығы тек қазақ халқына
ғана емес, сол кезде қазақтармен ... ... ... халқына да ауыр
зардабын тигізді. «Ақтабан шұбырынды» кезінде ... ... Орта Азия ... мен Ресей шекарасына қоныс аударды. Бұл
шапқыншылық соғыстар ... ... ... ... да ... тигізді, билеуші топтар оларды бұл ... ... ... ... ... ... ... еңбекші шаруаларға
түсті, олардың өмірін мейлінше күйзелтті, соғыс талан-таражынан түскен
олжалар тек ... ... ... ғана ... отырды.
«Ақтабан шұбырындының ауыр апаты бес жылға (1723-1728) созылды. ... ... ... ... ... ... ... жоқ. 1723 жылы
көктемде тұтқиылдан ... ... ... ... Талас өзенінің алқабы мен Сырдария өңірінде өте ауыр болды.
Ұлы жүз бен Орта ... осы ... ... ... ... ... егіншілік пен қала мәдениетін қиратты. Ең алдымен, «ақтабан
шұбырынды» болғандар осы ... ... оның ... осы ... ... еді, ... «арғындар Қаратудан аса ... ... осы ... деп айтылады. «Ақтабан шұбырынды» кезінде
қазақтардың бәрі бірдей өз мекенін тастап, жалпы қоныс аударып кеткен ... ... ... және ... ... ... ... алған
жерлердегі қазақтар уақытша жоңғар билеушілеріне бағынып, аманат қойып,
ауыр алым-салық төлеп отыруға мәжбүр болды. Орта ... ханы ... ... жүздің ханы Жолбарыс осылай істеді. Қазақ ұлыстарының едәуір бөлігі өз
мекендеріндегі ... ... ... ... ... күрес жүргізе берді.
Жоңғар билеушілері басып алған жердегі қазақтар жаудың артқы шебінде ... ... ... Бұл ... ... күші ... бұқарасы еді,
оны ұйымдастырушылар қарапайым ... ... ... ... деген
адалдығымен, еңіреген ерлігімен танылған қазақ батырлары болды. «Қабанбай
батыр», «Бөгенбай батыр», «Жәнібек батыр», ... ... ... ... ... осы күресті бейнелейді. Халық басына зор-зобалаң, қиын-қыстау
күндер туғанда басын бәйгеге тігіп, ел қорғаған ерлерді қазақ ... ... ... ... аты ... ... ... халқы «ақтабан шұбырындының» ауыр ... адам ... ... ... бар ... ... жұмсап, тұс-тұсынан
қаптаған жауларға қарсы күрес жүргізе отырып, өзінің азаттығын, елдік еркін
қорғап ... ... ... ... ... ... жоғалтып, бірқатар тар
кезеңдерді басынан кешкендеріне қарамастан, елдің саяси және экономикалық
дербестігін сақтай ... ... ... ... тың күш ... ... қарсы ерлік күреске жаппай аттанды [67, 241 б.].
Осынау ел басына күн туған ... ... ... ... ... ... ... осы күрестегі үлкен бетбұрыс кезеңге жол
салған, пәтуаға шақырған жер Ордабасы тауындағы бас қосу ... Үш ... ... мен ... ... бүкіл қазақ сахарасынан
келген мындаған жасақтардың жолын түйістірген кездесуіне, міне 283 ... ... ... Елі тәуелсіздігін алғанға дейінгі кезеңде 1726 ... ... ... Ордабасы кездесуіне жеткілікті көңіл бөлінбей ... сол ... ... ... ... өзіне Қазақстанның Ресейге «өз
еркімен» қосылуы төңірегінде ғана сөз болып, XVII ғасыр мен XVIII ғасырдың
60-жылдарына дейінгі ... ... ... ... ... ... көмескіленіп көрсетілді. Халық ішінен шыққан дара тұлғалы, аттары
аңызға айналған қолбасшылар мен ... ... мен ... ... ... еді. ... халқымыздың ондай ерлік істерін ... ... да, ... жауынгер, туған жерінің, халқының бостандығы
үшін қаһармандықпен соғыса алатындығын көрсетіп, олардың ... ... ... рух ... еді. ... тоталитарлық кеңес жүйесі
кезінде халқымызды ынтымаққа, бірлікке, бостандыққа ... ... ... алынбады. Мұның өзі сол замандағы халқымыздың басына ауыр
зардап әкелген жоңғарлармен бір жарым ғасырға ... ... ... ... ... тарихын шындық тұрғысынан терең зерттеуге,
оның маңыздылығын көрсетуге көп уақыт бойы ... ... ... байланысты 1993 жылы 27-29 мамырда бүкіл Қазақстанның, түркі
халықтарының назары осы Ордабасыға ... XVIII ... аса ... ... Төле биді, Қазыбек биді, ... биді еске ... ... Осы ... ... 1726 жылы дәл осы ... ... халқының
жоңғар басқыншыларына қарсы күш біріктіргендігі атап көрсетілген болатын.
Енді осы айтылған қазақтың үш жүзінің өкілдерінің басын ... ... ... рөль ... ... ... ... тоқталатын болсақ,
1726 жылы мамыр айының соңына қарай бүкіл қазақ халқының асыға күткен ... оны ... ... ... ... оның ұлы ... хан ... Осы
кездесуге Ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден Қазыбек билердің қатысқандары
анық. Ал Кіші ... ... би ... ... ... әлі бір
тоқтамға келген жоқ. Кездесу ... ... ... ... ... ... ... болғаны анық. Осы жиында Ұлы жүздің ханы Жолбарыс, Орта ... ... Кіші ... ханы Әбілқайырдың да болғаны анық. Бірақ та ... ... хан ... ... сұлтан дәрежелі болуы мүмкін. Осы кездесуге
қазақтын сан мындаған ... ... ... да ... Бүгінгі
Ордабасы тауының беткейінде саналы өмірін туған жерін, қазақ елін ... ... ... ... ... Наурызбай т.б. көптеген
батырлардың іздері қалған. Бұл жерді тек үш бидің ғана емес, ... ... ... мың ... ... ... жер деп түсінген жөн.
Бұл жер А. Левшиннің 1832 жылғы кітабында жазылғандай, Кіші ... ... бас ... ... ... мінгізген, болашақ жеңіс үшін
ақбоз атты ... ... жер. Дәл осы ... ... ... ... «Ту
төбе», бірде «Бірлік төбесі» деп аталатын Қарауыл ... ... ... хандардың ақ шатырларының алдында арғыннан шыққан қарт ... ... ... еді, дәл осы ... бір ... ... кейін, үш жүздің
бірлігі жария етілген болатын.
Сонымен Ордабасы кездесуі – қазақ халқының ... ... ... ... азаттық қозғалысындағы аса маңызды кезең болды. Онда үш жүздің
баласы бір бәтуаға келіп, ата жауға қарсы ... ... ... ... ұшын қай ... бұру ... де ... Ата жұртты
басқыншылардан бірлесіп азат етудің «Ақтабан шұбырындыдан» кейінгі алғашқы
аттанысы ... 1726 ... ... айында басталды деуге негіз болады.
1728 жылы қазақ жасақтары Шұбартеңіз көлінің маңында, Бұланты ... ... ... ... ... ... жоңғар феодалдарын ауыр
жеңіліске ... Бұл ... ... ... ... онан әрі ... ... түсті. Келесі 1729 жылы Балқаш көлінің ... ... тағы да бір ... ұрыс ... ... ... тағы ... жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Кіші жүз бен Орта ... ... ... азат ... [68, 250 ... жылы ... хұнтайшысы Суан Рабдан өліп оның орнына Халдан Церен
(1727-1746) ... ... ... ... мемлекетаралық
қатынастарындағы шиленістің жаңа кезеңі ... Бір ... күш ... ... ... билеушісі Халдан Церен қазақ жеріне бірнеше рет
шапқыншылық жорық жасады. 1740-42 ... бір ... олар ... ... Елек ... ... бұзып-жарып кірді, 1742 жылы Сырдарияның орта
саласына бір рет ... ... Осы ... ... ... жоңғар
әскерлерінің бір бөлігі Орта жүз, енді бір ... Кіші жүз ... ... Есін енді жия бастаған қазақ халқының басына қайтадан қара ... ... ... ... қол астына кіріп, бағынуға ант берген
Кіші жүздің ханы ... ... ... әскери көмек сұрады. Бірақ орыс
патша ... бұл ... ... ... ... Тек, ... ... Әбілқайырдың үй-іші және қол астындағы қызметкерлерімен бірге
Орынбор бекінісіне келіп ... ... ... ... [16, ... ... ... көңілі қалып, түңілген Әбілқайыр хан астыртын
жоңғарларға елші ... ... ... ұмтылды [16, 85 б.]. Бірақ орыс
үкіметі оған жол бермеді. Осы ... ... ... сақталған жоңғар
билеушісі Халдан Цереннің (1741 ж. желтоқсан айында) Кіші ... ... және оның ... ... оның қол ... бағынуды талап
етіп, жолдаған хатынан үзінді келтіру жөн ... Бұл ... ... ... ... онда былай делінген: «...С ордой своей
перекочуй, в ... мною ... Если ... ... ... этому,
буду говорить: исполнили по моему указу. Если не ... по ... ... не будет войны? Как неприятель поступлю я. Наконец говорю я, не ... Ты ... ... ... ... Манджи: послать сына и аманатов отцов,
спокойно буду жить. Разве не говорил...» [171, 9 б.].
Қазақ-жоңғар мемлекетаралық ... ... ... ... ... ... ... Еліне қатысты агрессияшыл пиғылдағы
саясатын сипаттайтын фактілерді сол кезеңге қатысты ... ... мен ... да ... ... ... әскери
барлауға қатысы бар бір құжатта былай деп ... ... ... года (с 12 ... по 10 ... 1730 г.) ... ... в Яркенд,
Кашгар, Хотан, чтобы отобрать там 30-тысячи ... для ... ... ... что ... протест уйгуров во всех этих трех ... ... 62 ... ... ... ... жоңғар билеушілерінің арасында
туған тақ таласына байланысты ... ... ... ... ойрат халқын аса ауыр күйзеліске түсірді. Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... осы қиын ... саяси
сахнаға шығып, қазақ Елінің іс ... ... ... ... өз ... ... Абылай хан осы сәтті тиімді пайдаланып, жоңғардың
ішкі ... ... ... билігіне таласып, қырқысқан жоңғар
билеушілерінің біресе оң жағын, біресе сол жағын ... ... ... ... ... Сол ... бұрын жоңғарлар тартып әкеткен
қазақ жерлерін қайтарып алды. Сондай-ақ, ол, Ертістің жағалауындағы құнарлы
қоныстарды алуға да ұмтылды. Бұл оқиғаның ... ... ... ... жылы хұнтайшы Халдан Церен қайтыс болған соң орнына ұлдарының бірі
Цеван Доржы таққа отырды. Көп ұзамай оны өз ... Лама ... ... Цереннің қалған екі ұлы Дабашы мен Әмірсана таққа таласып ... ... Бұл ... ... ... Дабашы мен Әмірсана Қазақ
хандығына қашып келіп, ... ... ... ... ... көмек
көрсетті, Дабашыны қолдап, хұнтайшының тағына отырғызуға ұмтылды. Бұл
жөнінде Қытай тарихи деректерінде ... ... ... ... г.) Лама-Доржы направил свои войска к казахам, чтобы покорить Дабашы.
Его войска напротив, объединившись с Дабашы ... союз с ... в плен ... ... ... ... ...» [171, ... мейлінше кектенген Лама-Доржы 1751-53 жылдары ... ... ... ... Абылай бастаған қазақ әскерлері Лама-Доржының
әскерімен соғысты. Абылай Дабашыны ... ... ... ... үшін оған бес ... аса ... ... жіберді. Шайқасқа
қатынасқан қазақ әскерлері көп мал және көп тұтқын түсірді, «ал ... ... ... өзі ... [68, 279 ... жылы ... ... шығып, Лама-Доржыны тағынан тайдырып, хұнтайшы
болды. Көп ... ... ... ... ... ... қарсы шықты,
Абылай Әмірсананы қолдады. Ойрат тайпалары аласапыран ... тап ... ... жеңілген Әмірсана Ежен ханға (Қытай билеушісі) ... Бұл ... ... ... ... ... ... шабуылға
шықты, жоңғарлардың Әмірсананы жақтайтындары Абылайға ілесті. Абылай ... 1754 жылы ... ... ... ... Іле ... дейін
жорық жасады, он мыңдай әскерімен Бұратала өңіріне ... ... ... ... ... ... әкетті. Дабашы әскерлерінің Іле өзенінің
аңғарында сақталған астық, торғын-торқа қоймасын ... алды [173, 29 ... жылы ... ... ... есін жиып, әскери күш жинаған Дабашы
Қазақ ... ... ... жасады. Қазақтар да қарсы шабуылға аттанды. ... (1755) ... ... ... Ежен ... әскерлері Дабашы
жасағын толық талқандап, өзін қолға түсірді. ... бұл ... ... ... Цинь ... қарсы бүлік тудыруға кірісіп, қазақ
хандығына қашты. Ежен ханның әскерлері бұл бүлікті тыныштандыруға аттанды.
1757 жылы ... ... ... ... ... ... талқандалып, нәтижесінде 120 жылдан астам уақыт бойы
Қазақ мемлекетіне қарсы соғысқұмарлық саясат жүргізген, халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... саяси
сахнасындағы тарихи дамуы аяқталды. Бұған қазақтың ұлы хандарының бірі ... аса зор үлес ... ... ... ... қаһарман дәрежесіне көтерілуінің
өзіндік терең заңдылықтары бар. Өйткені, мемлекет басшысының қандай ... ... ... ... ... ел ... ісіндегі қалдырған
қолтаңбасы қарапайым халықтың қырағы көзінен қағыс қалмайды. Осы тұрғыдан,
«көптің көзі тінтуші деген ... ... ... бар. ... халық ел
басшысының ісіндегі шын халықтық мүддеге негізделген әрекеттерді ... да ... ... Өз ... ... мен ... жетерлік қаншама
хандар мен сұлтандардың арасынан халық пікірі Абылайды ерекше бөлек орынға
қоюы, оның ... ... ... ... ... нәрсе емес. Ол
Абылайдың барлық ақыл-парасатын, қабілетін қазақ халқының өсіп-өркендеуіне,
азаттығы жолындағы күресіне ... ... ... үшін ... деп ... ... деп өзін-өзі сендіргісі келмейтін басшы
болмайды. Өкінішке орай, кей-кездері олардың ісі мен сөзі ... ... ... ... ... жиі ұмытып кететін, күллі әрекеті жеке
мансабын, билігін сақтауға ғана ... ел ... ... ... ... белгілі. Ал, Абылай хан халықтың шын перзенті
екенін сан-алуан істер үстінде, өз халқының болашағы үшін ... ... ... ұзақ ... бойы дәлелдей алғандықтан, өз халқының ыстық
ықыласына бөленіп, қазақ мемлекетінің ... ... орын ... ... ... ... ... мен Қытай сынды ірі империялар арасында икемді саясат
қолданып, ... ... өмір ... ең ... әрі қиын
кезеңіндегі тұтастығы мен тәуелсіздігін ұстап тұруға жұмылдырылған қажыр-
қайратын ерекше ... ... Оның ... орыс патшаларына
«бағыныштылық» көрсетіп, олардың сеніміне ие болуы, сөйтіп өз ... мен ... ... білуі арзан жалтылдақ саясат емес, оның
өмірлік ... ... ізгі ... ұштасып жатқан көрегендік құбылыс
еді. Осы тұрғыдан қазақ ханы Абылай бірыңғай пысықтық жолына түсіп, өзінің
тұлғасын мүлде жоғалтып ... ... ол ... ... ... тірескен, сіресетін жерде сірескен айла мен айбатты кезек қолданған
алғыр саясаткер де ... Бір ... ... ... ... ... аузына қарап, ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жорғалай беру
Абылайға ... жат еді. Оның ...... ... ... де ... ... қасиетін жықпай, өз халқының қадір-қасиетін
төмендетпей, қаһарлы дұшпаның ... де ... тең» ... ... ... ... одан да ... көтергені белгілі.
Өз жұртын ойрат ойранынан, Ресей мен Қытай қыспағынан, Қоқан, Хиуа
хандарының жұтынған іс-әрекетінен қорғаймын деп ... ... ... бір ... ... ... мәмілегерлік (дипломаттық),
шешендік, даналық дарыған сирек тұлғаның қазақ ... ... ... ... ... ... деген арманы толық жүзеге аспауының
объективтік себептері де жеткілікті. ... ... ... өз ... ұлы ... ... ... үшін жан аямай қызмет
етіп, көп игілікті істерді тындырып үлгергені қазақ мемлекеттігі ... ... ... ... деп ... қатынастары. Қытай Елінің түрік тектес көшпелі тайпалармен
арадағы саяси-экономикалық, ... ... ... ... тарих қойнауынан бастау алады десек қателеспейміз. ... ... ... ... ... ... ... үстемдікке ие
болған кезеңде қытай үкіметі ғұн ... ... ... өтініші
бойынша шеқара шебіндегі сауда-саттық орындарын ашуға мәжбүр болды. ... ... ... – ғұн ... ... ... болатын жойқын
шабуылды осындай жолмен бәсеңдетіп, тұрақтылыққа қол жеткізіп, ... ... ... нығайту еді. Ғұн тайпалары бұл сауда
нүктелерінің мән-маңызын жоғары бағалап, тіпті соғыс қимылдары кезінде де
сауда-саттық ... жоқ. ... ... өз ... бұл ... ... әскери мақсатына пайдаланып, ғұндарға қарсы ... үшін ... ... ... Бұл ... орындарындағы алыс-
берістің негізгі шарттары жөнінде ежелгі қытай деректерінде ешнәрсе
айтылмаған. Мұндай ... тек орта ... ... жәдігерлерде
көрсетілген. Мәселен, Н.Я. Бичуриннің зерттеулерінде Қытай өкіметі 758 жылы
«көшпенділерден айырбас үшін алынатын әр жылқының басына қырық бөлік ... ... ... көрсетеді [46, 119 б.].
Сонымен Қытай елінің көрші көшпенді халықтармен ... ... ... ... көп ... ... бар және ол ... дәстүрлер негізінде анықталып отырды. Мәселен, көшпенділер
күшейіп тұрған кезде Қытай жағы ... ... ... өз ... ... ... көздей отырып, әр жылқының айырбас нарқын
жоғарғы бағамен төлеуге келісіп отырды. Ал 1407 ... ... ... ... қорғап, нығайту мақсатында көшпенділердің кейбір жеке топтарын
өз жақтарына тарту саясатын басшылыққа ала ... ... ... ... ... ... белгілеп отырды. Жылқы түлігінен басқа
сауданың объектісі ретінде бағалы бұлғын терілері ... ... ... де ... ... ... халқы көшпенділермен тұрақты сауда байланысын
ұстап тұруға мүдделі болды және мұндай мұддені қытай ... ... ... ... ... ... ... қатынасының тиімділігі
анық көрініп тұрды, бұдан көп уақыт бойы көпестер пайда түсіріп отырды, ... ... ... ... ... ... орнаған кезде бұл
пайданың табыс көзі мемлекет қазынасына түсіп отырды.
1506 жылғы басылған ресми құжаттан пайымдайтынымыз – ... ... ... ... ... ... заң ... көрші
көшпенді тайпалармен екі арадағы айырбас саудасын қайта жалғастыруға шешімі
алынғанын байқаймыз. Мұндай ... ... ... ... ... үш ... отыруға тиісті болды. Көшпенділер өз тарапынан шекаралық сауда
орындарына жылқы, ... тері ... ... ... Қытай көпестерінен
айырбас негізінде жібек, ыдыс-аяқтар, бояулар алып отырды.
Қытай мемлекеті сан ғасырлар бойы көрші тайпалармен ... де ... ... ... ... ... тұрғыда жүзеге
асырып, ұстап тұрумен қатар, бұл ... ... ... ... ... өте сақтықпен қимылдап, әр түрлі әдіс-амалдарды қолданып
отырды. Олар ... ... ... ... бере отырып,
олардың шаруашылық жүргізу әдістерін, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрін, дінін
зейін қоя ... ... ... жатжерліктермен салыстырғандағы
көзге ұрып тұрған ерекшеліктерін тәптіштеп бөліп-жара көрсетті.
Көрші халықтардың көшпелі өмір-салтын сипаттай отырып, олар көшпенділер
жөніндегі ... бойы ... ... ... пікірлерді ұстанды.
Мәселен, Қытай ғалымы Сыма Цянь бірнеше ғасырлар өтсе де, б.з. I ... ... ... деп жазды: «Олар су көзі мен жайылымдық іздеп ... ... ... ... жүреді, олардың ішкі және сыртқы ... ... жоқ, ... ... ... жер ... ... дегенмен әр қайсының иелік ететін жерлері бар...» [174, 172 б.].
Бірнеше оңдаған ғасырлар өтсе де, қытай тарихшыларының келесі ... ... ... қатысты ой-пікірлерінде өздеріне дейінгі өмір сүрген ... Сыма ... ... ... жазып қалдырған деректерінен аса
алмайды. Мысалы, Цинь дәуіріндегі тарихи құжатта ... Орта ... ... ... жоқ, су мен ... ... ... көшпелі мал шаруашылығымен айналысады. Қыста және жазда ... ... ... ... жоқ» деп ... ... жәдігерлерінің тағы бірінде: «...қазақтар мал шаруашылығымен қоса
егіншілікпен де ... ... ... ерекшеліктің бірі –
соғыс арқылы баю» деген теріс пиғылдағы пікірлер орын ... [175, 55 ... ... көрші көшпелі тайпаларға ... ... ... ... ... ... ... баса және ашық көрсетіп,
олар туралы оңды ... ... ... қалдырады. Мәселен, жоңғарларды
зердесіз, қатігез, зорлық-зомбылыққа бейім, оларда жыртқыштық ... ... ... ... жасай алмаса оны адам ретінде есептемейді. Егер
де бір өзі бірнеше адамды ... ... ... ... ... қасиеті бар деп бағаланады деп – сипаттайды.
XIX ғасырдың 20-40 жылдарындағы тарихи деректерде қазақтарға берген
мінездемелеріндегі «...қазақтар ... ... ... шекараны бұзып
өтеді, олар, өздерінің табиғатында әккі, қу келеді» деп бейнелейді [175,
157 б.].
Осы тұрғыдан айта ... ... бірі – ... ... ... мен ... тек қана қытай жәдігерлерінде ғана емес, орта
және жаңа ғасырлар ... ... пен ... отырықшы халықтарының
жазба тарихы деректерінде де жиі ұшырасады.
Көшпенділер хақындағы теріс көзқарастардың пайда болуы, олармен арадағы
қарулы қақтығыстардың ... және ... ... ... ... ... ... қатар, бұл жағдайды кез-келген
этностың жеке, дараланған ерекшелігі ретінде қарап, оның ... ... ... ... деп ... да ... Осы ... көшпелі
халықтар да өздерін отырықшы тайпалардан бөліп көрсетіп, өздерінің өмір-
салтын олардікімен салыстырғанда толыққанды деп ... ... ... ... ... алқабында қыпшақтардың билігі орныққан кезде,
олар отырықшы халықтардың даму деңгейі ... ... ... ... ... ... [176, 62 б.].
Көшпенділер туралы тұжырымдалған теріс пиғылдағы этносаяси мінездемелер
әр кезеңдегі қытай билеушілерінің ... ... ... ... ... ... бір нақты мақсатты көздеп отырды. Атап, айтқанда, көрші
елді саяси-моральдық тұрғыдан жеккөрінішті етіп, беделін түсіру, жауласқан
тарапқа ... ... одақ ... әрбір нақты саяси ахуалды
өздерінің мүдделеріне сәйкестендіре пайдалана ... ... ... ... ... ... салу саясатын көздеп отырды. Сонымен бірге
сыртқы саясат тұрғысында көшпенділерге теріс мінездеменің ... ... ... бір ... ... пен ... ... анықтау
мақсатын да көздеп отырды.
Мәселен, Қытай империясының Цинь әулетінің билеушілері бүтіндей ... ... ... ... бере ... осы ... қалыптасқан
қатынастарды, оның ішінде өздерінің ... ... ... ... ... отырды. Мәселен, бөтен халықтардың
әлеуметтік құрылымының жоғарғы сатысында тұрған кейбір лауазымды ... ... ... жеке ... ... ... кінәларды
атап, өздерінің мүдделеріне пайдалану үшін оларға әртүрлі жеңілдіктер ... бере ... ... ... ... қолданып, солардың
көмегімен өз мемлекетіне саяси тірек құру ... ... ... ... теріс көзқарастар әртүрлі шығармаларда көрініс
тауып, сондай-ақ саясаткерлердің, ... ... ... айтқан ауызекі сөздерінде де байқалып отырды.
Цинь әулеті билеген кезеңдегі саясаткерлер Минь ... ... ... ... ... өздерінің көршілері жөніндегі ашық-
жарқын, ілтипатты пікірлерді өте аз қолданды. Керісінше, Минь әулеті билік
құрған ... ... деп ... ... ... ... адамдардың сыртқы сипаты, айналысатын кәсібі, тіршілік-
тынысы, қалалары жөнінде айтылған шындыққа сай келетін сипаттамаларды оқуға
болады. ... ... ... ... жаңа әрі таза киім киюді ұнатады,
олардың қалалары, үйлері, базарлары бай, таза» деп, - ... ... ... сүйкімді, жұмыстарына берілген, оны өте
шебер орындайды, тіпті гераттықтардан асып түседі» деп, - ... ... ... әр ... ... ... ... келіп-кетіп, көршілерімен
жиі араласқан қытайдың қарапайым азаматтары мен саяхатшылары негізінен олар
жөнінде шындық тұрғысынан сипаттап, оңды пікірлер атуға бейім болды. ... ... ... ... ... ... әртүрлі анықтамаларды,
жобаларды, қорытынды құжаттарды ... ... ... әкімшілігінде
істейтін ресми лауазымдағы шенеуініктер қалыптастырды. Бұл ... ... де ... де, ... де, моңғолдарды да, түріктерді де,
орыстарды да, ағылшындарды да аямады. ... ... ... ... ... ... ... өшпенділік сипатындағы,
кемсітушілік тұрғысындағы айтылған байбалам сөздер жиі ... ... ... ... ... жөніндегі кінәлау сөздер жиі орын
алады. Мәселен, XVIII ғасыр ... ... ... ... ... ... ... варвары
(является) коварными и бесконечно переменчивыми», - деген сөз тіркестерін
кездестіруге болады [175, 61 ... ... ... сипаттағы мінездемелер нақты бір шаралар
тұрғысындағы ... ... ... оның ... ... қолданудың қаншалықты негізділігін сараптау үшін берілді. ... ... ... ... әсіресе, теріс пікірлердің ерекше көп
айтылуын, белгілі бір деңгейде ... ... ... ... оның ... ... деп ... болады. Екінші
жағынан, шетеліктерге қатысты берілген теріс пиғылдағы мінездемені – Цинь
империясы дипломатиясының елді ... ... ... ... ... мемлекеттерінің агрессияшыл, отарлау саясатына қарсы білдірген іс-
әрекет, қимылы деп пайымдауға болады.
Шығыстың мұсылман ... ... ... мемлекетіне, қытай
халқына оның мәдениетіне қатысты ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейде дамыған рухани мәдениеті мен
қолөнері бар, бай ... ... ... ... Сондықтан болар, бұл
елдердегі жоғарғы билеуші топтың ең жоғары сатыдағы күш-қуатының ... ... жері мен ... өз биліктерінің қол ... алу ... Осы ... ... ... үшін Орта Азиялық феодалдар көп күш-
жігерлерін жұмсаса, көпестері Қытайдың жібегін, ... ... ... ... ие болу үшін «бастарын бәйгеге тіге отырып» қауіпті
сауда сапарына шығып отырды. ... Ұлы ... ... ... опат ... адамдардың көптігі де, Орта Азияның саудагерлерін
тоқтата алмады. Осындай зор ... ... ... арадағы сауда
қатынасының орнатылуы Орта Азия хандықтарының дипломатиясының ... деп ... ... дүр ... ... ... ... Қытай императоры Юнлэге жіберген жолдау ... ... ... ... ... ... оның қол астындағы адамдары
қуаныштан үйіріле билеп кетті» - деп жазды [179, 33 ... ... ... ... қатынастардың орнығып,
қалыптасуына, оның жақсы жолға қойылуына өз елінен тысқары, жат елде жүріп,
аса жауапты ... ... жеке ... қадір-қасиетіне, жоғарғы
біліктігіне де байланысты екендігі белгілі. Сондықтан Шығыс мемлекеттерінде
ерте кезден бастап елшілерге жоғарғы талаптар ... ... ... ... (X-XII ғ.ғ.) ... өмір ... ұлы ойшыл, мемлекет
қайраткері Ю. Баласұғынның «Қудатгу билиг» (аудармасы – «Құт ... - Ж.Ә.) ... ... ... ... ... адам ... керек деген мәселеге арналды [180, 210-240 бб.]. Бұл еңбек өз ... шет елде ... ... ... ... адамдарға
қойылатын ең алғашқы, әрі толық жүйеленген талаптардың бірі ... ... Бұл ... ... ... ... талаптардың ұзын-
ырғасы былайша сипатталады: «Олар жақсылардың ішіндегі ең жақсысы болуы
керек, яғни ... ... ... әрқашан да мақтауға лайықты ең
жақсысы елшілер ... ... ... әрі ... адам ... ... ... мен іскерлік кез-келген ауыр жұмысты табысты шешуге ... ... ... ... ... ... керек, немесе ақыл мен ғылымның
даналығына көз жеткізсен, оны оқу арқылы білімді боласың. Жан-жақты ... ... өзін ... мәнері және тілмарлық елшіні кез-келген ... алып ... ... ... ... елші сөз ... тұңғиық
құпиясын игеріп, оны қиыннан қиыстырып, қиядан жол таба білетін қасиетімен
дараланып, үміт-оты сөніп, бітіп бара жатқан ... ... ... ... өнерді игеруден басқа елші бірнеше тілдерді біліп, өлең жазуға
машықтанып, музыкалық құралдарда ойнап, спорт ойындарын білуге, ... ... ... ата білуді меңгеруі шарт, сондай-ақ, математика,
астрономия, ... ... ... ... да ... қажет.
Алайда, елшінің жеке басының адамгершілік ... ... де ... зор ... ... ... әрі шыдамды, жуас және
адал адамдардың арасынан таңдап алынып ... ... Елші ең ... бірі – жеке ... ... көздеуден ада болуы керек, өйткені
жеке басының мүддесін ойлайтын адам ... ... ... ал ... ... тойымсыз адамдарға арналмаған». Елші үшін ... ... да биік ... тұруы керек. Оның мемлекет мүддесі алдындағы
адалдығын, жоғарғы билеуші алдындағы адалдығынан бөліп қарауға ... ... ... ... ... бітім-болмыс, түр-тұрпат туралы да
талаптары қойылуы шет қалмаған. Атап айтқанда, елшінің сыртқы ... оның ... сай ... ... ... ... ... тұруы керек.
Сонымен Ю. Баласұғын бабамыздың әйгілі еңбегі ... ... ... ... ең қажетті деген қасиеттерді жан-жақты сипаттап көрсетуге
арналған екен. Түптеп ... осы ... ... ... ... істерді орындауға сенім көрсетілген елшінің абыройын ... ... ... ... ... көтеріп, оның алдына қойған мүдде-
мақсаттарын сәтті шешуге бағытталады.
Халқымыздың ... ... бірі – ... хан ... бір жүйеге
түсірген әдет-ғұрып құқығының жинағы «Қасымханның қасқа ... ... ... ... ... ... талаптар сипатталған: ішкі-сыртқы жағдайын
жақсы білуі; шешендік өнерді меңгеруі; шет мемлекеттердің сарайларындағы
түрлі рәсімдері мен ... жете ... ... ... мен ... ... ... дамуына біздің
заманымызға дейін жеткен қанатты ... ... ... ... ... ... ... ықпал жасады. Оның ... ... ... ... кәсіптік дайындығы болумен қатар оның
төзімділігі мен шешендік өнері де ... ... ... мақсатқа жетуге
болады. Ол үшін сабырлы әрі байыпты жолды таңдап, ... рет ... ... бойы ... ... ... мақсатты жолға шығуға болады, ... ... ... ... істі шешу тез ... өздігінен
келмейді, ал қолайсыз, ыңғайсыз шешілген істерді қалпына келтіру қиынға
түседі», - деп көрсетеді [181, 354 б.]. ... ... ... ... бірі – ... байыптылықпен қабылдап, іс-әрекетте
асығыстыққа жол бермеу болып табылады. Тарихи тұрғыдан сараптасақ, ... осы ... Минь ... ... ... де көп жағдайда
қатысты болды. Мәселен, Минь патшалығының елшілері асқақ, қатал әрі ... ... ... ... қабылдау рәсімі кезіндегі тәкаппар мінезін,
кемсітушілік әрекет-қимылдарын шыдамдылықпен бастарынан өткеріп отырды. Ал,
осы тұрғыдан Минь императорының өз ... ... ... ... ... наразылық білдіргені жөніндегі деректер жоқ. Керісінше, Минь
өкіметі Ақсақ Темірдің қайтыс болуы туралы хабарды естігіннен кейін, көңіл
айту ... ... жаңа ... жіберіп, оның тақ мұрагерлерімен өзара
тиімді қарым-қатынастарды жалғастыруға ... ... [174, 74 ... ... ... ... ... қазақтар және қазақ хандығы
туралы деректер 1741-1742 жылдан бастап мәлім болған. Ал, 1750 ... ... ханы ... ... хан» деп ... Цинь ... Абылай хан жөніндегі жарлығында: «Ол бұрыннан хан болып ... Оның ... ... деп ... ... [182, 26-27 ... ... кейбір зерттеушілердің: «Абылай бұрын хан емес
еді, тек сұлтан еді, ол 1771 ... ... ғана орта ... хан ... деген
тұжырымдарының тарихи шындықтан алшақтау ... ... ... ... ... ... Цинь әулетінің билеушісі Ежен ... ... «1738 жылы ... ... ханы ... қарасты халқымен
бірге Ресейге бағынуға ант беретін болған» деп жазылған [183, 19 б.]. ... ... ... 1738 ... ... хан ... ... Шәкәрімнің айтуынша, Абылай қазақтың үш жүзін билейтін
ұлы хан болған. Бұдан бұрын қазақтың ұлы хандары ұлы ... ... ... билейді екен. Абылай хан болғанда, Орта жүздің басшылары:
жоңғарлардың шапқыншылығы Орта ... ... ... ... ... ... күреске қолбасшылық жасайтын ұлы ханның Орта жүзде тұрып, оны тікелей
басқаруы керек, деп ... ... және Ұлы жүз Төле биге ... ... ... хан ... Орта ... орнатады [184, 48 б.]. Абылай Орта
жүзді тікелей билейді. Осыдан кейін Абылай әрі Орта жүздің ханы, әрі ... ұлы ханы ... үш ... ... құрайды. Әйгілі Бұқар жырау
Қалқаманұлының Абылай ... ... ... ... ... үш ... ... деген сөзі осыны дәлелдейді. Әрине, жанама деректердің ешқайсысы,
бүкіл өмірін Абылайдың оң тізесін ... ... оған ... ... ... ... және оның замандасы Үмбетей жыраудың сөзінен
сенімді болмаса ... ... ... ... ... өз қолынан беруіне тек қана
оның ерлігіне сүйсініп, ата мұрасын қайтаруы деп қарауға ... ... ... ... ... 1730 жылы Әбілмәмбет ұлы хан ... ... т.б. ... ... ... ... бас ... бірлігінің ыдырауы, осыны пайдаланған жоңғар жасақтарының қайтадан
қауіп-қатер төндіруі ұлы хандықты ... ... ... етті. «Ұлы хан»
деген атағы болмаса, ұлы хандық билікті жүргізуі мүмкіндігінен айырылған
Әбілмәмбет үшін ... ... ... ... ... оны жақсы атақпен
Абылайға беріп, өз ... жеке ... ... еді. Іс ... ... ... ұлы хан ... кейін де, Әбілмәмбет хан атағын сақтап, өзіне
қарасты елін билеп отыра берді. Абылай 1741 жылы аң ... ... ... ... ... ... ... үш жүзінен Төле би бастап тоқсан адам
елші барып, келіссөз жүргізіп, 1743 жылы 5 қыркүйекте Абылайды ... ... ... ... кезде оның орнына уақытша Әбілмәмбет хан
болған еді, Абылай қайтып келген соң хандықты қайта береді.
Абылай хан билік ... ... ... ... ... Цинь әулетінің Ежен хан үкіметі жүз жылдан астам уақыт бойы
жоңғар билеушілерінің ... тап ... ... ... ... ... шығарып алуды көздеп, ұтымды шара, кең қолтық саясат қолданды деп
айтуға болады. Жоңғар феодалдарының бүлігін ... және ... ... әскерлеріне Ежен хан жарлық беріп: «Егер қазақтар
өздері ... ... ... ... ... әкеліп ханмен
жолықтырып, сыйлық және ... беру ... ... ... ... ... отыра берсін, оларды қонысынан көшірудің ... жоқ, ... ел ... ... ... де ... күші ... жаулап алуға болмайды»
деді [173, 13 б.]. Тағы бір ... ... ... «Сендер адам жіберіп
қазақтарға хабарлаңдар ... бағыну бағынбау ... өз ... ... тек шекараны ғана күзетсін, шекарадан өтіп оларға соғысуға рұқсат
етілмейді [173, 27 б.]. ... ... ... алған мал-мүліктерді
қайтарып беруі керек» деген пікір мүлде ... бұл сөз ... ... бұрынғы кезде олардың арасында болған талан-таражға Лабашы мен
Ламадоржы ... оның ... ... ... ... жоқ» ... [173, 28 б.].
Ежен хан үкіметі өзінің қолбасшыларына жарлық беріп, қазақтарға қысым
жасауға тиым ... Бұл ... ... оларға орынсыз килікпей ... ... ... ... ... қарауға болмайды, олар өз
алдына хан ... ... ... оны мойындауымыз тиіс» деді [174, 24 б.].
Бұл жарлықтар моңғол тіліне аударылып қазақтарға жеткізіліп отырды.
Абылай ханның және ... ... ... ... моңғол тілі мен
жазуын жетік білетін аудармашылар бар еді. Абылай хан ... ... ... ... ... әрекетіне қосылмай, бейтарап
саясат ұстанды. Өйткені, ұзақ жыл соғыс апатына ұшыраған қазақ халқы үшін
бәрінен бұрын ... өмір ... есін ... ... ... қажет болды.
Сондықтан, Әмірсана бастаған бүлікшілерден батыл қол ... Ежен ... ... ... ... хан сол ... ... империясымен арадағы қарым-қатынасты
қалыптастыруда көрегендік танытып, «ақырып жүріп анық басуға» бағытталған
салиқалы әрі сақ саясатты ... ... ... ... ... мақсаты жүз
жылдан аса соғыстан қалжыраған, күйзелген халқының еңсесін ... ... ... ... ... ... қалпына келтіруге
бағытталған мәжбүрлі саясат шаралары еді. Осы ... ... хан ... ... ... ... ... деп мәлімдеді: «Жоңғар билеушілерінің
кесе көлденең болуы кесірінен ... Есім хан мен ... ... бері ... ... ... жетпей келіп еді, міне, бүгін
ұлы мәртебелі патшаның мейіріне бөленіп отырмыз. Мен, ... ... ... ... ... ... қол астына қарауды тілеймін. Өз елінің
шеткері аймақтарын мекендеген біздің ұлттарымызға рақымын жаудырған Ежен
ханның ... енді ғана ала ... ... Мен, ... ... қазақты
бастап мәңгі-бақи Қытайдың қол астында болуды шын жүректен тілеймін» ... [171, 29 ... жылы 7 ... күні ... ... ... Аякөз өзенінің
жағасында Ежен ханның елшілері алғаш рет қазақтың ханы Абылаймен кездеседі.
Абылай барлық қазақ ... ... Ежен ... қол ... ... хат ... оларға төрт сәйгүлік тарту етті. Ханжығар бастаған
жеті ... Ежен ... ... Пекинге жіберетінін айтты. Ежен ... ... ... ... [174, 25 ... ... жарлық-құжаттарында қазақ хандығы өзге де ұсақ ұлттар
аннам, сиям сияқты ... ... ... тәуелділіктегі ел деп
есептелді. Осындай құжаттардың бірінде былай делінген: ... ханы ... ел ... ... тартып, елші жіберіп отыр, бұл олардың ақ көңіл, ... Біз ... ... ол елшілерді Бежінге жібердік. Он мың шақырымдық
алыстағы ұлан-байтақ өңірді мекендеген қазақтар өз еркімен ел болып, ... ... ... ... ... елші ... ... тәуелді аннам,
сиям, лиушу елдері қатарында қазақтарды аспан әулетінің ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік басқару жүйесін
қолданып әкімдер тағайындаудың да, қалқа ... ... ... ... ... да ... жоқ ... Енді қазақ ханы Абылайдың хатын аударып,
елдің ... ... бұл істі ... ... ... ... [173, ... Бұл Қытай империясының қазақ халқы мен қазақ ... ... ... жүзеге асыруға бағытталған алғашқы ... ... ... Қазақ Елінің елшілері Ханжығар, Өміртай, Долан, Аранжы,
Танаш, ... ... ... Ежен хан ... ... тартып қайтты
[173, 22 б.]. Бұл қазақ ... Цинь ... ... ... еді. Осы 1757-жылдан 1830-жылға дейінгі аралықта ... ... ... жыл ... ... жыл аралап Пекинге барып, Ежен
патшаға жолығып, тарту тартып отырды. Өз кезегінде Қытай билеушілері ... киіз үй ... ... ... ... қабылдап, сый-сыяпат,
шен-шекпен беріп қайтарып отырды. Бұл елшілердің барып ... ... ... тағайындап бастап жүру, қорғау тәртіптері арнаулы бұйрық
арқылы белгіленді.
1757-жылы 22 маусым күні Абылай хан Цинь ... ... ... ... ... ... ... жасау үшін Ұланғүр
жағасында сауда жәрмеңкесін ашуды ұсыныс етті. 1758 ... ... үш ... ... ... Іле ... және ... қазақтарға арналған
сауда жәрмеңкесі ашылды. Бұл жәрмеңкеге қазақтар көбінесе жылқы ... ... Ежен ... ... және ... ... ісіне ат аса
қажет еді. Одан ... сиыр және қой ... ... отырды. Ал қазақтар
көбінесе, Қытай жағынан торғын-торқа, мақта-мата, т.б. ... ... ... Бұл ... ... үкіметі мен қазақ билеушілері арасындағы
сауда ретінде танылып, мемлекеттік сипатқа ие болып ... ... ... ... хан атымен келіп саудаланып отырды. 1758 жылы 17
қыркүйек күні Қабанбай батыр Үрімжіге үш жүз ат ... ... ... ... ... ... бағасы, сауда тәртібі туралы қатаң
белгілеме жасалды.
Бұл ... ... ... екі жақтың іс жүзіндегі экономикалық
қажеттілігінен ... еді. ... ... үшін ... ... қолөнер бұйымдары, әсіресе пұл (торғын-торқа, мақта-мата) қажет
болды. Ал Қытай үкіметі үшін әскерге қажетті ат және ... ... ... керек еді, жәрмеңкенің ашылуы екі жақтың қажетін бірдей қамтып ... ... ... ... дем ... ... ... Шәуешек
қалалары қазақтың сауда орталығына айналды, бұл қалалар бірте-бірте өсіп,
саяси, шаруашылық және мәдениет орталығына айналды.
Сонымен, Қытай империясы ... ... ... ... ... ... етіп ... талқандап, мемлекет ретінде жойып,
саяси сахнадан түсірді, солтүстік-батыс өңірде тыныштық орнатып, империяның
бірлігін ... осы ... ұзақ ... ... ... ... мен талан-тараждың тиылуына үлкен ықпал жасады. ... ... ... ... Қытайдың қол астына қарап, оны мойындауы, ... ... ... ... ... ... азған-тозған қазақ
халқының қайтадан ес жиып, етек ... ел ... ... экономикалық
өмірін оңалтуы үшін жақсы жағдай жасады. Кезінде әйгілі Бұқар жырау айтып
кеткендей: «Қайғысыз ұйқы ... ... ... ... ... өмір
орнады. Халқымыз үшін мұның үлкен маңызы болды.
Қазақтың әйгілі ханы ...... ... ... ... ... ... дипломат, ақылды да айлалы саясаткер, өз ... ... ... аса ... ... ... заманының жыраулары мен одан кейінгі ақындар да Абылайдың осы ерекше
қасиеттерін дастан етіп жырлады. Абылай Қытай мен ... ... екі ... ... алма – ... ... істеп, тиімді әрі шебер саясат
жүргізіп, ... ... ... және ел ... өз ... ұмтылды. Төңірегіндегі көрші елдермен – Орта Азия хандықтарымен
де, орыс ... де ... ... мәдени қарым-қатынас
жасады, Қазақ Еліндегі экономиканы, сауданы өркендетуге көп көңіл бөлді.
Әйгілі орыс тарихшысы, қазақ ... ... жете ... А.И.
Левшиннің еңбектеріне зер салсақ, Ресейдің патша үкіметі Абылайды хан деп
таныған. 1778-жылы 22 қазанда орыс ... ... ... ... хаты, оған қоса ... ... тон, тәжі және ... ... ... бірге Абылайды бұл заттарды Орынборға келіп алуды және
Орынбор, Троицк ... ... ... ... ... Ресейге ант беруге
шақырады. Алайда Абылай бұл ... бас ... ... ... ... ... ... кейін орыс патша үкіметі Абылайдың бұларды
өз ордасына қарсы алып, Ресей ... ... ... ант ... ұсыныс
жасайды. Абылай бұл ұсынысқа да тойтарыс береді [16, 255 б.].
Бұл жөнінде әйгілі қазақ ғалымы Ш. Уәлиханов былай деп ... ... орыс ... ... өзін ... хан етіп бекітуіне және оған ант
беруден батыл бас тартты: «Мен ... ... хан ... ... ... хан өз ... ... отырғанда, орыстарға барып ант беруге тиісті
емеспін» [185, 112 б.] деп ... ... Ш. ... ... бұл күрделі мәселеде Абылайдың өз сенімі, өз ... ... ... «Қытай үкіметі қазақ еліндегі басқару билігіне
қарсылықты күшейтпейді деп білді [68, 281 б.].
Қазақ Елі мен ... ... ... ... ... Ежен хан ... маңыз берген мәселелері – ... ... ... және ел іргесінің тыныштығын сақтау болды.
Бұдан басқа мәселелердің барлығын қазақтың хандары мен сұлтандары өздері
дербес ... ... ... Ежен хан ... Абылай, Әбілмәмбет, Әбілез
хандар қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарын қолданды.
Абылай хан өмірінің соңғы кездерінде Қазақ мемлекетінің ұлы ханы ... ... ... бойынша ордасын Орта жүзден Ұлы жүзге көшірді. Осы
кезенде баяғы Әз ... ... ... қарақалпақ пен қырғыз
тайпаларына үстемдік жүргізуге Ежен ханның күшіне, ықпалына сүйене отырып,
Орта Азияға ... ... ... Бірақ бұған Қытай империясының Ежен
хандығы жүргізген кесе ... ... жол ... хан өзінің Қазақ мемлекетін біртұтас іргелі ел етіп ... ... ... ... ... ... Өйткені бұл кездегі Қазақ Еліндегі
ішкі-сыртқы жағдай мүлдем ... еді. ... ... ... және ... ... де жоқ еді, ... тұрғыдан күш-қуаты
жағынан да қазақтың бұдан бұрынғы өткен әйгілі хандарының деңгейіне ... ... ... ... ... «Сен Есім ... ... де
жарамайсың» дейді екен.
1781 жылы Абылай хан қайтыс болған соң, Ресей патша ... ... Уәли ... Орта ... ханы деп ... ... деректерде