Қазақстандағы білім беру және кәсіби мамандар дайындау саласында патшалық Ресейдің отарлық саясатының салдарлары мен зардаптары

КІРІСПЕ 3

1 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДӘСТҮРЛІ БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ОТАРЛЫҚ САЯСАТ 18
1.1 Оқу.ағарту саясатындағы рухани отаршылық жүйенің қалыптасуы 18
1.2 Мұсылман мектептері мен медреселердің дәстүрлі білім берудегі
рөлі және жаңа реформалық кезең 26
1.3 Мұсылмандық білім беруге қатысты патшалық Ресейдің саясаты 39

2 БІЛІМ.АҒАРТУ САЛАСЫНДАҒЫ ПАТШАЛЫҚ РЕСЕЙДІҢ ОТАРЛЫҚ САЯСАТЫНЫҢ САЛДАРЫ МЕН ЗАРДАПТАРЫ 49
2.1 Орыс.қазақ мектептері . орыстандырудың негізгі құралы 49
2.2 Білім.ағарту ісі арқылы шоқындыру саясаты 68
2.3 Қазақстандағы отаршыл.миссионерлердің қызметі және
орыстандыру саясаты 75
2.4 Ыбырай Алтынсаринның педагогикалық.ағартушылық қызметі 96

3 ПАТШАЛЫҚ РЕСЕЙДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КӘСІПТІК МАМАНДАРДЫ ДАЙЫНДАУ САЯСАТЫ 101
3.1 Дәстүрлі қолөнер мамандарын дайындаудың жағдайы 101
3.2 Қазақстандағы педагогикалық мамандар дайындау ісі 106
3.3 Қазақстандағы халықтық денсаулық сақтау жүйесі және орыстардың алғашқы дәрігерлік көмек көрсету мекемелері 115

ҚОРЫТЫНДЫ 125

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 131
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертацияда патшалық Ресейдің Қазақстандағы білім беру және кәсіптік мамандар дайындау саясатының салдары мен зардаптары мол тарихи дерек көздері негізінде бүгінгі тарих ғылымы талаптарына сай зерттелген.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы тарихын қайта ой елегінен өткізу арқылы жан-жақты зерделеу, Отанымыздың өзіндік төл тарихын зерттеп, жас ұрпаққа терең тарихи білім беру – еліміздің зор мақсаттарға жету жолындағы негізгі кепілдіктерінің бірі. Өйткені, жаңа саяси ахуалды түсіну, сондай-ақ тәуелсіздік алған дербес ел мүддесіне сәйкес келетін көзқарастар қалыптастыру, саяси және тарихи мәдениеті жоғары азаматтарды тәрбиелеп шығарудың бүгінгі таңда терең мәні мен маңызы бар. Бірақ бұл бір күнде немесе бір жылда атқарыла салатын шаруа емес. Талай уақыт отарлық жүйенің қамытын киген ел тарихының бұрындары назардан тыс қалып келген тұстарын екшелеп, ақиқатын ашып көрсету – уақыт талабы.
Патшалық Ресейдің отарлық саясатының барысында ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ толық тәуелді өлкеге айналды. Ұлттық мәдени, рухани, өркениетті даму барысы әлсіреді. Дәстүрлі білім беру жүйесі дағдарысқа ұшырады. Отарлық саясаттың негізгі бағыттары қазақ халқының оқу-ағарту саласы арқылы орыстандыру мен шоқындыру қазақ халқының санасына ықпал етті. Дінінен, тілінен айыру, басқа халықтармен ассимиляциялау, патшалық Ресейдің ұлттық саясатының түпкі мақсаты – бір орыс азаматтарына айналдыру болды. Рухани-мәдени отарлау білім және оқу арқылы жүретінін білген патша үкіметі орыс-қазақ мектептерін ашып, орыстандырудың құралына айналдырды. Қазақстанда орыстандыру мен шоқындыруды отаршыл миссионерлердің қызметі арқылы жүзеге асырылды. Мәдени отарлау саясатының зардаптары күні бүгінге дейін сезіліп келеді.
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев “Тарих толқынында” деген еңбегінде отаршылдықтың зардаптары жөнінде былай деп жазады: “Далалық өңірлерге жаппай қоныс аударғандар дәстүрлі көші-қон аймақтарын айтарлықтай тарылтып, халықтың негізгі бөлігінің күнкөріс көзі болып отырған мал шаруашылығына орасан зиян келтірді. Патшалық қоныстандыру саясаты қазақ ұлтының этникалық аумағының ұдайы тарылуына себепші болды” [1, 49 б.]. Тарих ғылымында кеңестік дәуірдегі қазақтың рухани-мәдени мәселелері еуроцентризм тұжырымында түсіндіріліп, оның аясында руссоцентризм ұғымы пайда болғаны – тарихи шындық. Оның мәні әлемдегі бар жаңалық, жетістіктер тек орыс халқының қатысуымен өтуі тиіс болды. Сонымен қоймай, қазақ халқының көшпелі, отырықшы өркениетін жоққа шығарып “жабайы”, “сауатсыз”, “мәдениетсіз”, “бұратана” халық деп санамызға сіңдіруге тырысты.
1 Назарбаев Н.Ә. Тарихтың толқынында. – Астана, 1999. – 321 б.
2 Кириллов И.К. Цветущие состояние Всероссийского государства. кн. 1-2. – М., 1831. – кн.1-2. – С. 384
3 Рычков П.И. Топография Оренбургская, то есть обстоятельное описание Оренбургской губернии. – Спб., 1762. – Ч. 1-2. – С. 2.
4 Георгии И.Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов. ч.І-ІV (1776-1799 гг.). – СПб., 1801. – Ч. ІІ. – С. 136.
5 Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Российской империи. – СПб., 1773. – С.131.
6 Польное собрание ученых путешествии по России. – СПб., 1894. – С.86.
7 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. – Алматы: Санат, 1996. – 656 б.
8 Бларомберг И.Ф. Военно-статистическое обозрение земли киргиз-кайсаков внутренней (Букеевской) и Зауральской (Малой) орды Оренбургского ведомства // Военно-статистическое обозрение Российской империи. – Санкт-Петербург, 1848. – Т.14. – Ч.3. – C. 121.
9 Вальяминов-Зернов В.В. Исторические известия о киргиз-кайсаках и отношениях Россиии с Среднее Азию со времени кончины Абулхаир хана (1748-1765 гг.) // Оренбургские губернские ведомости. – 1853. – №4. – 201 б.
10 Казанцев И. Описание киргиз-кайсак. – СПб., 1867. – 231 б.
11 Мейер Л. Киргизская степь Оренбургского ведомства // Материалы для географии и статистики России. – М., 1865. – Т.10. – 288 б.
12 Усов Ф. Статистическое описание Сибирского казачьего воиска. – СПб., 1879. – 179 б.
13 Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинағы. – Алматы, 1985. – 4 т. – 126-127 б.
14 Стоплянский П.Н. Из прошлого Оренбургского края. – Оренбург, 1906. – С. 290.
15 Седельников Т.И. Борьба за землю в киргизской степи. – СПб., 1907 –C. 125.
16 Витевский В.Н., Неплюев И.И. Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. – Казань, 1889. – Т.1. – Вып. 1-3. – С. 463.
17 Письмо Н.И. Ильминского редактору газета // Совремнные известия. – 1868. – 5 мая. Неизданное письмо Н.И. Ильминского о способах обучения инородцев // Церковные ведомости. – 1900. – №2. – С. 87.
18 Остроумов Н. Памяти моего незабвенного учителя Н.И. Ильминского // Туркестанский сборник СПб., 1891. – С. 520-193.; соныкі Способны ли кочевные народы Азии к усвоению христианской веры… – М., 1896. – С. 20.; Отчет Туркестанской семинарии за 25 лет ее существования. – Ташкент, 1900. – С. 68.
19 Алекторов А.Е. Материалы для изучени истории и быта киргизов. – Оренбург, 1892. – 86 б.; Елисеев А.Е. Министерство в России соч.т.3 – М., 1870. – Т.3. – С. 321.
20 Алтынсарин И. Труды по этнографии, истории соц-экон.положения и политического строя Казахстана собр. соч. в трех томах. – Алма-Ата, 1972. – Т.2. – С. 423.; соныкі Художественные произведения образцы ученого народного творчества. Собр.соч. в трех томах. – Алма-Ата, 1975. – Т.1. –
С. 359.
21 Радлов В.В. Из Сибирии… – М.: Наука, 1989. – 749 б.
22 Тынышбаев М. История казахского народа. – Алматы, 1993. – С. 218.; Шонанұлы Т. Жер тағдыры – ел тағдыры. – Алматы, 1995. – 124 б.; Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы (тарихи тұлғалар сериясы). – Алматы, 1996. – 296 б.
23 Аспендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. – Алматы: Санат, 1994. – 120 б.
24 Вяткин М. Батыр Сырым. – Алматы: Санат, 1998. – 343 б.
25 История Казахской ССР (С древнейших времен до наших дней) Второе переиздание. Общей редакции И.О. Омаров и А.М. Панкратова). – Алматы, 1949. – Т.1. – С. 493.
26 Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. – Алматы: Санат, 1994. – 415 б.; соныкі Присоединение Казахстана к России. – М., 1957. – 341 б.
27 Апполова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. – Алма-Ата, 1948. – С. 245.
28 Тажибаев Т.Т. Просвещение и школы Казахстана во второй половине ХІХ века. – Алма-Ата, 1962. – С. 507. соныкі: Педагогическая мысль в Казахстане во второй половине ХІХ века. – Алма-Ата, 1965. – С. 189.
29 Васильев А.В. Исторические очерки русского образования в Тургайской области и соврменного его состояния. – Оренбург, 1886. –
С. 126.
30 Очерки истории Казахстана ХІХ века. – Алматы, 1966. – С. 286.
31 Султангалиева Г.Е. Западный Казахстан в системе этнокультурных контактов. (ХVІІІ-ХХ вв). – Уфа, 2002. – С. 165.; Садвокасова З.Т. Духовная экспанция царизма в Казахстане в области образования и религия (2-половине ХІХ – начало ХХ в). – Алматы, 2005. – 277 б. Купенова Г. Политика Царской России в области образовании (Оренбургский учебный округ): автореф. канд. ист. наук. – Алматы, 2002. – С. 28. Шарманова А. Оқу ағарту тарихының дерек көзі // Қазақ тарихы. – 1999. – №1. – 18-21 бб.
32 Сабитов Н. Мектебы и медресе у казахов. – Алма-Ата, 1950. – С. 44.; Сембаев А.И.; Храпченков Г.М. Очерки истории школ Казахстана 1900-
1917 гг. – Алма-Ата, 1972. – С. 164.
33 Нұртазина Н. Қазақ мәдениеті және ислам. – Алматы, 2002. – 208 б.
34 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. – 128 б.; Омаров Ә. Қазақстандағы ағарту ісі және Патша өкіметінің отарлық саясаты. – Алматы, 1997. – 77 б.
35 Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. – Алматы, 2002; соныкі: Жауды шаптым ту байлап. – Алматы, 1994. – 192 б. соныкі: История России есть история страны, которая колонизирует. К вопросу вхождения Казахстана в состав России // Столичное обозрение. – Алматы, 1998. – 1-6 бб.;
Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – 1995. – 168 б.; Қасымбаев Ж. Государственные деятели казахских ханств ХVІІІ в. – Алматы, 1999. – 130 б.; Абдиров М. Завоевание Казахстана Царской Россией. – Астана, 2000. –
300 б.; Омарбеков Т. Зобалаң (күштеп ұжымдастыруға қарсылық…) – Алматы: Санат, 1994. – 267 б.; Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. – Алматы: Санат, 1994. – 136 б.; соныкі: Патшалық Ресейдің Қазақстандағы мемлекеттік басқару мекемелерінің тарихы. – Алматы: Қазақ университеті, 2000. – 323 б. Жақыпбек С.Қ. Қазақ қалай орыстандырылды // Ақиқат. – 1997. – №3. – 8-12 бб.
36 Полное собрание законов Россииской империи. – М., 1898. – Т.ІХ, Х. – С. 568.
37 Крафт М.М. Сборник узаконении о киргизах степных областей. – Оренбург, 1898. – 532 б.
38 Прошлое Казахстан в источниках и материалах. (под.ред. Асфендиярова, С.Д. Кунте) 2-ое издание. – Алматы, 1997. – 350 б.
39 Материалы по истории политического строя Казахстана. – Алма-Ата, 1960. – Т.1. – С. 441.
40 История Казахстана в русских источниках ХVІ-ХХ веков. Т.1,2,3. Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 200.
41 Казахско-русские отношения в ХVІІІ-ХІХ веках (1771-1867гг). Сборник документов и материалов. – Алма-Ата, 1964. – С. 573.; 2 часть; Казахско-русские отношения в ХVІ-ХVІІІ веках. Сборник документов и материалов. – Алма-Ата, 1961. – 2 Ч. – С. 739.
41 Кэстль Д. 1736 жылы кіші жүзге барып қайтқан сапар туралы. – Алматы, 1996. – 96 б.; М. Тевкелевтің Сыртқы істер алқасына жазған хабарламасы. 1732 жыл 5 қаңтар // Ақиқат. – 1993. – №2. – 57-63 бб.; Журнал полковника А.З. Горихвостова пристава при хана Малого жуза Шергазы // ҚРОММ, 4 қор, 1 тізбе, 177 іс, қағаз 16 п.
42 Никулин А.И. Национальная политика России (история и современность). – М., 1993. – С. 12.
43 Национальный вопрос в Татарии до октябрского периода. – Казань, 1990. – С. 14.
44 Нұртазина Н.Д. Қазақ мәдениеті және ислам (тарихи мәдениеттанулық зерттеу). – Алматы, 2002. – 173 б.
45 Нұртазина Н.Д. Қазақ мәдениеті және ислам (тарихи мәдениеттанулық зерттеу). – Алматы, 2002. – 170 б.
46 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. – Алматы: Санат, 1996. – С. 350.
47 ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 455 байлау, 3403 іс, 7 п.
48 ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 3372 іс-қағаз, 9 п.
49 ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 389 іс-қағаз, 24-25 п.
50 ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 309 іс-қағаз, 6-7 п.
51 ҚРОММ 4 қор, 2271 іс-қағаз, 38 п.
52 ҚРОММ 382 қор, 1 тізбе. 16 іс-қағаз, 27 п.
53 ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 463 байлам, 3469 іс; 382 қор, 1 тізбе, 16 іс. 75, 104 п.
54 Остроумов Н.П. Отчет Туркестанской учительской семинарии 25 лет ... – Ташкент, 1904. – С. 23.
55 ҚРОММ 4 қор, 1 тізімі, 424 байлам, 2476 іс, 6 п.
56 Климович Л.И. Ислам в царской России. – М., 1936. – С. 186.
57 Байтұрсынов А. Орысша оқушылар // Қазақ газеті (құрастырушылар: У. Субханбердина, С. Дәуітов, Қ. Сахов). – Алматы, 1998. – 560 б.
58 ҚРОММ 4 қор, тізбе 1, 490 іс қағаз, 52 п.
59 ҚРОММ 118 қор, тізбе 1, 33 іс қағаз, 159 п.
60 Бобровников Н.А. Современные положение учебного дела у иногородческих племен … – Петероград, 1917. – С. 36.
61 ҚРОММ 76 қор, тізбе 1, 28 іс, 3-9 п.
62 Сабитов Н. Мектебы и медресе у казахов. – Алма-Ата, 1950. – 44 б.
63 Садвокасова З.Т. Духовная экспансия царизма Казахстане в области образования и религии. (ІІ половине ХІХ – начало ХХ вв). – Алматы, 2005. – С. 277.
64 ҚРОММ 90 қор. 1 тізбе, 7730 іс, 18-19 п.
65 Нұртазина Н. Қазақ мәдениеті және ислам. – Алматы, 2002. – 207 б.
66 Ағартушы Халел. Тұлға. – Алматы: Арыс, 2004. – 270 б.
67 Султангалиева Г.С. Джадизм и взаимодействие тюркоязычных народов Урало-Поволжья Казахстана // Вестник КазГУ, серия историческая. – 2001. – №3. – С. 213.
68 Кәкішев Т. Садақ. – Алматы, 1986. – 128 б.
69 Қозыбақова Ф. Жәдидшілік қозғалыс және М. Сералин // Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. – 2005. – 11-13 бб.
70 Материалы по истории политического строя Казахстана. – Алма-Ата, 1960. – Т.1. – 276 б.
71 ҚРОММ, 90 қор, 1 тізбе. 2235 іс, 8-11 п.
72 ҚРОММ, 47 қор, 1 тізбе, 657 іс, 121 п.
73 ҚРОММ, 90 қор, 1 тізбе, 489 іс, 80-81 п.
74 ҚРОММ, 44 қор, 1 тізбе, 20012 іс, 21-23 п.
75 ҚРОММ, 90 қор, 1 тізбе, 227 іс, 70-73 п.
76 ҚРОММ, 44 қор, 1 тізбе, 3381 іс, 50-58 п.
77 ҚРОММ, 121 қор, 1 тізбе, 215 іс, 42-47 п.
78 ҚРОММ, 4 қор, 1 тізбе, 2476 іс, 13-18 п.
79 ҚРОММ, 64 қор, 1 тізбе, 26745 іс, – 7 п.
80 Ильминский Н.И. Из переписки по вопросу о применении русского алфавита к инородческим языкам. – Казань, 1883. – 20 б.
81 ҚРОММ, 25 қор, 1 тізбе, 38041 іс, 41-42 пп.
82 Проект все подданнейшего отчета, по гражданскому управлению и устройтсву... – СПб., 1885. – 440 б.
83 ҚРОММ, 25 қор, 1 тізбе, 3804 іс, 65-66 пп.
84 ҚРОММ, 44 қор, 1 тізбе, 26017 іс, 19 п.
85 ҚРОММ, 44 қор, 1 тізбе, 26017 іс 28 п.
86 Отчет по ревизии Туркестанского края. Выпуск ІV. Учебное дело – СПб., 1910. – С. 135.
87 ҚРОММ, 44 қор, 1 тізбе, 24236 іс, 204 п.
88 Ястребов И.Б. Проблема миссионерство на Соборе. – М., 1968. –
С. 499.
89 История Казахской ССР – Алматы, 1949. – Т.1. – 510 б.
90 Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің Қазақстандағы мемлекеттік басқару мекемелерінің тарихы. – Алматы, 2000. – 321 б.
91 Алекторов А.Е. Задачи русской школы в инородческой орде // Московские ведомости. – 1995. – №261. – 136 б.
92 Журнал заседание директоров и инспекторов народных училищ Оренбургского учебного округа. – 1912. – С. 316.
93 Эфиров А.Ф. Руссификаторская школа у казахов дореволюционной России // Советская педагогика. – 1939. – №12. – С. 120-126.
94 Алекторов А.Е. История развития народного образования среди киргизов // Журнал министерства народного Просвещения. – 1905. – декабрь. – С. 265.
95 Өмірзақов Ө. Ресейге қосылғаннан не ұттық? – Алматы: Санат, 1999. – 194 б.
96 Мырзахметов А. Қазақтарды қалай орыстандырды? // Ақиқат. – 2001. – №9. – 71-74 бб.
97 Мырзахметов А. Қазақтарды қалай орыстандырды? // Ақиқат. – 2001. – №9. – 71-74 бб.
98 Кенжалиев И., Табылдиев Н. Казталовка – байырғы атамекен. – Алматы, 1994. – 143 б.
99 ҚРОММ 78 қор, 2 тізбе, 135 іс, 5 п.
100 Кенжалиев И., Табылдиев Н. Казталовка – байырғы атамекен. – Алматы, 1994. – 143 б.
101 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы: Атамұра, 1993. – 54 б.
102 Кенжалиев И., Табылдиев Н. Көрсетілген еңбек. – 56 б.
103 История Казахской ССР в 5 томах. – Алматы. – Т.3. – 1972. – 334 б.
104 ҚРОММ 27 қор. 1 тізбе, 35 іс, 98 п.
105 Обзор Уральской области за 1902. – Уральск, 1903. – С. 131.
106 Обзор Уральской области за 1896-1897. – Уральск, 1898. – С. 215.
107 Однодневная перепись начальных школах в империи. 18 января 1911г. – СПб., 1914. – С. 31.
108 Сембаев А.И. и Храпченков Г.М. Очерки по истории школ казахстана 1900-1917 гг. – Алма-Ата, 1972. – С. 126.
109 Материалы истории политического строя Казахстана. – Алма-Ата. – Т.1. – 1960. – С. 441.
110 Тажибаев Т.Т. Просвещение и школы Казахстана во второй половины ХІХ. – Алма-Ата, 1962. – С. 312.
111 Первая перепись населения Семипалатинского область. – СПб., 1905. – С. 26.
112 Черных С.Е. С берегов Иртыша. – Алма-Ата, 1981. – С. 45.
113 Черных С.Е. Первые школы в Восточном Казахстане // Рудный Алтай. – 1964. – 8 июня. – С. 18-26.
114 Алекторов А.Е. Задачи русской школы в инородческой орде // Московская ведомость. – 1895. – №261. – С. 214.
115 ҚРОММ 40 қор 1 тізбе, 971 іс, 2 п.
116 ҚРОММ 40 қор 1 тізбе, 672 іс, 22 п.
117 ҚРОММ 44 қор 1 тізбе, 48265 іс, 36 п.
118 Остроумов Н. Исторический очерк народного образования в городах и укреплениях Сырдарииский – с 1860 – по 1867. – Ташкент, 1881. – С. 231.
119 ҚРОММ 44 қор 1 тізбе, 26012 п.
120 Краснов А.Н. очерки были семиреченских киргизов. – СПб., 1887. – С. 218.
121 ҚРОММ 121 қор, 1 тізбе, 47 – іс, 17-21 пп.
122 ҚРОММ 44 қор, 1 тізбе, 968 – іс, 38-41 пп.
123 ҚРОММ 44 қор, 1 тізбе, 968 – іс, 38-41 пп.
124 ҚРОММ 90 қор, 1 тізбе, 670 – іс, 151-156 пп.
125 История коловизации Казахстана в 20-60-х годах ХIХ века. Под.ред. В.З.Галиева, С.Ф.Мажитова. Алматы. Изд-во мектеп. 2009. – С. 328.
126 Отчет о состоянии Туркестанский учительской семинарии за 1888-89гг. – Ташкент 1889. – С. 86.
127 ҚРОММ 90 қор, 1 тізбе, 553 – іс, 6-8 пп.
128 ҚРОММ 427 қор, 1 тізбе, 76 – іс, 6 п.
129 Илминский Н.И. О переводе православных христианских книг на инородческих языки. – Казань, 1875. – С. 7-12.
130 ҚРОММ 427 қор 1 тізбе, 74 іс, 12 п.
131 ҚРОММ 427 қор 1 тізбе, 74 іс, 7 п.
132 ҚРОММ 64 қор 1 тізбе. 595 іс, 38 п.
133 ҚРОММ 64 қор 1 тізбе. 221 іс, 32 п.
134 ҚРОММ 436 іс, 127 п.
135 Прошлое казахстана в источниках и материалах. – Алматы, 1997. –С. 350.
136 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. –128 б.
137 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. –130 б.
138 Есмағамбетов К. Қазақтар шет ел әдебиетінде. – Алматы, 1994. –
88 б.
139 Редакционная школьная политика царизма в отношениях татар. – Казань, 1941. – С. 65.
140 Материалы по истории татарии. – Казань, 1948. – С. 261.
141 Субханбердина У., Алекторов А.Е. Қазақ әдебиетін зерттеуші. ҚҒА хабаршысы, филология сериясы. – 1982. – №2. – 5-7 бб.; Құсайынов Қ. Қазақ тұрмысынан қазына жиған // Қазақ әдебиеті. – 1994. – №47. – 18-21 бб.; Мүсірепов Ғ. Қазақ халқы А.Е. Алекторовқа үлкен қарыздармыз // Қазақ әдебиеті. – 1977. – 18 наурыз.; Байқадамова Г.Қ. А.Е. Алекторов – қазақ фольклорын зерттеуші. – Өскемен: ШҚМУ баспасы, 2003. – 6-7 қазан.
141 Қазақ Совет энциклопедиясы (ҚСЭ). – Алматы, 1972. – 1 т. – 546 б.
142 Алекторов А.Е. Что нужно обрусению инородцев? // Астраханский листок, 1892 – №207. – С. 39.
143 Алекторов А.Е. Материалы для изучения страны, история и быта киргизов. – Оренбург, 1892. – Т.1. – Вып. 2. – С. 128.
144 Ең соңғы айтылуы // Дала уалаяты. – 1897. – 2 ақпан. – №30. – 18 б.
145 Васильев А.В. Историческии очерк русского образования в Тургайской области. – Оренбург, 1896. – С. 12.
146 ҚРОММ 4 қор 1 тізбе, 221 іс, 16 п.
147 Аспендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. – Алматы, 1994. –119 б.
148 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. – Алматы, 1993. –128 б.
149 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. –130 б.
150 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. –135 б.
151 Карасаев Ғ. Рухани отарлау жолы – миссионерлік // Қазақ тарихы, 2000. – №6. – 3-8 бб.
152 Нұрахметов Н. Ыбырай миссионер болған ба? // Ақиқат. – 1993. – №3. – 28-31 бб.
153 Алтынсарин И. Собрание сочинений в трех томах. – Алматы, 1975. – Т.3. – 428 б.
154 Алтынсарин И. Собрание сочинений в трех томах. – Алматы, 1975. – Т.3. – 418 б.
155 История Казахской ССР. – Алма-Ата, 1957. – Т. 1. – 483 б.
156 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. –128 б.
157 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. –118 б.
158 Алтынсарин И. Собрание сочинений в трех томах. – Алма-Ата, 1976. – Т.2. – 428 б.
159 ҚРОММ 25 қор 1 тізбе, 1416 іс, 126-131 пп.
160 Сембаев А.И. и Храпченков Г.М. Очерки по истории школ Казахстана 1900-1907. – Алма-Ата, 1972. – С. 87.
161 Қазақстан тарихы. Очерктер. – Алматы, 1994. – 416 б.
162 ҚРОММ 59 қор 1 тізбе, 215 іс, 129 п.
163 ҚРОММ 59 қор 1 тізбе, 151 іс, 129 п.
164 ҚРОММ 27 қор 1 тізбе, 239 іс, 4 п.
165 ҚРОММ 59 қор 1 тізбе, 155 іс, 181 п.
166 Обзор Уральской области за 1910. – Уральск, 1911. – 48 б.
167 ҚРОММ 25 қор 1 тізбе, 920 іс, 16 п.
168 ҚРОММ 25 қор 1 тізбе, 920 іс, 16 п.
169 ҚРОММ 44 қор 1 тізбе, 482 іс, 121 п.
170 ҚРОММ 25 қор 1 тізбе, 920 іс, 326 п.
171 Сембаев А.И. и Храпченков Г.М. Көрсетілген еңбек. – 19-21 бб.
172 ҚРОММ 132 қор 1 тізбе, 35 іс,
173 Обзор Уральской области за 1910. – Уральск, 1911. – 44 б.
174 ҚРОММ 59 қор 1 тізбе, 158 іс, 181 п.
175 Обзор семиречинской области за 1907. – Верный, 1908. – С. 247.
176 ҚРОММ 2 қор 1 тізбе, 312 іс, 3-6 пп.
177 ҚРОММ 90 қор 1 тізбе, 555 іс, 8-13 пп.
178 Остроумов Н. Отчет Туркестанской учительской семинарии. – Ташкент, 1904. – С. 135.
179 Обзор Семиреченский области за 1887. – Верный, 1902. – С. 130.
180 ҚРОММ 44 қор 1 тізбе, 48280 іс, 8-9 пп.
181 ҚРОММ 458 қор 1 тізбе, 24 іс, 183 п.
182 ҚРОММ 44 қор 1 тізбе, 48280 іс, 9 п.
183 ҚРОММ 158 қор 1 тізбе, 32 іс, 11 п.
184 ҚРОММ 44 қор 1 тізбе, 36782 іс, 28 п.
185 Обзор Уральской области за 1910 году. – Уральск, 1912. – С. 491.
186 Васильев А.В. Исторический очерк русского образования в Тургайской области. – Оренбург, 1896. – С. 86.
187 ҚРОММ 576 қор 1 тізбе, 8 іс, 12-13 пп.
188 ҚРОММ 44 қор 1 тізбе, 36789 іс, 183 п.
189 Иванов А.С. Киргизи в отечество России // Сын отечества – 1822. – №14. – Ч.76. – С. 127.
190 Рейнкольский А.Ф. Медико-топографический очерк Внутренней киргизской орды. – СПб., 1872. – С. 280.; Яроцкий С. Народная киргизская медицина // Друг здоровья. – 1836. – №10. – С. 73.
191 ҚРОММ 4 қор 1 тізбе, 2179 іс, 6-11 пп.
192 ҚРОММ 4 қор 1 тізбе, 5443 іс, 21-12 пп.
193 ҚРОММ … 6207 іс, 8 п.
194 ҚРОММ … 5616 іс, 131 п.
194 ҚРОММ … 6222 іс, 165 п.
195 ҚРОММ … 4037 іс, 83 п.
196 ҚРОММ 78 қор 1 тізбе, 5749 іс, 63 п.
197 Зиманов С.З. Россия и Букеевская орда. – Алма-Ата, 1982. – С. 143.
198 Левшин А.И. Исторические и статистические обозрение Уральских казаков. – СПб., 1823. – С. 110.
199 Абдиров М. Завоевание Казахстана царской Россией. – Астана, 2000. – С. 300.
200 Бородин Н. Уральское казачье воиска.– Уральск, 1891. – Т.1. –
С. 451.
201 Рейнкольский А.Ф. Медицинский обслуживание в степи // Военно-медицинский – 1865. – Ч. 92. – С. 157.
202 ҚРОММ 4 қор 1 тізбе, 366 іс, 18 п.
203 ҚРОММ 4 қор 5220 іс, 13 п.
204 ҚРОММ 383 қор 1 тізбе, 166 іс, 116 п.
205 Обзор Уральской области за 1902. – Оренбург, 1903. – С. 116.
206 ҚРОММ 374 қор 1 тізбе, 3366 іс, 65-68 пп.
207 Полкин Б.Н. Очерки истории медицины и здравохранения Западной Сибири и Казахстана (1716-1868). – Новосибирск, 1967. – С. 530.
208 Кенжалиев И., Табылдиев Н. Казталовка – байырғы атамекен. – Алма-Ата, 1994. – 143 б.
209 Ағартушы Халел. Тұлға. – Алматы, 2004. – 261 б.
210 Самарин Р.И. Очерки истории здравохранения Казахстана. – Алма-Ата, 1958. – С. 281.
211 Материалы по истории политического строя Казахстана. – Алма-Ата, 1960. – Т.1. – С. 441.
212 Самарин Р.И. Очерки истории здравохранения Казахстана. – Алма-Ата, 1958. – С. 281.
213 Самарин Р.И. Очерки истории здравохранения Казахстана. – Алма-Ата, 1958. – С. 26-27
214 Самарин Р.И. Очерки истории здравохранения Казахстана. – Алма-Ата, 1958. – С. 56-61.
216 Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы, 1980. – 751 б.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
94 (574) ... ... ... ... ... беру және ... ... дайындау саласында патшалық
Ресейдің отарлық саясатының салдарлары мен зардаптары.
(ХІХ ғ. екінші жартысы мен ХХ ... ... – Отан ... (Қазақстан Республикасы тарихы)
Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекшісі:
тарих ғылымдарының докторы,
профессор ... ... ... ... ... саясат 18
1.1 Оқу-ағарту саясатындағы рухани отаршылық жүйенің қалыптасуы 18
1.2 Мұсылман мектептері мен медреселердің дәстүрлі білім берудегі
рөлі және жаңа реформалық кезең ... ... ... ... ... ... Ресейдің саясаты 39
2   Білім-ағарту саласындағы  патшалық  Ресейдің отарлық саясатының
салдары мен зардаптары ... ... ...... ... ... ... Білім-ағарту ісі арқылы шоқындыру саясаты ... ... ... ... Алтынсаринның педагогикалық-ағартушылық қызметі 96
3 Патшалық Ресейдің  Қазақстандағы  кәсіптік ... ... ... ... ... ... ... жағдайы 101
3.2 Қазақстандағы ... ... ... ісі ... ... көмек көрсету мекемелері 115
Қорытынды 125
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... білім беру және кәсіптік мамандар дайындау саясатының ... ... мол ... ... ... ... бүгінгі тарих ғылымы
талаптарына сай зерттелген.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы тарихын қайта ой
елегінен өткізу ... ... ... Отанымыздың өзіндік төл тарихын
зерттеп, жас ұрпаққа терең тарихи білім беру – ... зор ... ... негізгі кепілдіктерінің бірі. Өйткені, жаңа саяси ахуалды
түсіну, сондай-ақ тәуелсіздік алған дербес ел ... ... ... ... ... және ... мәдениеті жоғары азаматтарды
тәрбиелеп шығарудың бүгінгі таңда терең мәні мен маңызы бар. Бірақ бұл ... ... бір ... ... ... ... ... Талай уақыт отарлық
жүйенің қамытын киген ел тарихының бұрындары назардан тыс ... ... ... ... ашып ...... талабы.
Патшалық Ресейдің отарлық саясатының барысында ХІХ ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық мәдени, рухани,
өркениетті даму барысы әлсіреді. ... ... беру ... дағдарысқа
ұшырады. Отарлық саясаттың негізгі бағыттары қазақ халқының ... ... ... мен ... ... ... санасына ықпал
етті. Дінінен, тілінен айыру, ... ... ... ... ... саясатының түпкі мақсаты – бір орыс азаматтарына айналдыру
болды. ... ... ... және оқу ... жүретінін білген патша
үкіметі орыс-қазақ мектептерін ашып, орыстандырудың ... ... ... мен шоқындыруды отаршыл ... ... ... асырылды. Мәдени отарлау саясатының зардаптары күні бүгінге
дейін ... ... ... ... ... Н.Ә. ... толқынында” деген еңбегінде отаршылдықтың зардаптары жөнінде былай
деп жазады: “Далалық өңірлерге ... ... ... ... ... ... тарылтып, халықтың негізгі бөлігінің күнкөріс көзі
болып отырған мал шаруашылығына ... зиян ... ... ... қазақ ұлтының этникалық аумағының ұдайы тарылуына ... [1, 49 б.]. ... ... кеңестік дәуірдегі қазақтың рухани-
мәдени мәселелері еуроцентризм ... ... оның ... ... ... ... – тарихи шындық. Оның мәні әлемдегі бар
жаңалық, жетістіктер тек орыс халқының ... өтуі тиіс ... ... ... ... ... отырықшы өркениетін жоққа шығарып “жабайы”,
“сауатсыз”, “мәдениетсіз”, “бұратана” халық деп ... ... ... ... оның әлемдік қауымдастығының
тең құқықты ... ... ... рух пен ... ... ... қуатты күшіне айналуына жол ашты. Қазақ халқының ... ... ... ... асыл ... оның ... мен жан-
дүниесін, бостандығы мен зердесін, адамның ... ... мен ... Өзге ... да осы ... ... ... Елімізде
“Мәдени-тарихи мұраны сақтау” бағдарламасы жүргізілуде. Руханият пен білім
беру салаларын ... аса ... ... ... ретінде
қарастырылуда.
Қазақстандағы оқу-ағарту ... ... ... ... ... мен ... ... білім беру мен мамандар
дайындаудағы ... ... ... ... ақиқат тұрғысындағы тарихын
жазу тақырыпты ашудың өзектілігімен айқындалады.
Рухани және мәдени саладағы білім беру ... ... ... дәйектеме-деректерге сүйене тұжырымдап, отарлық саясатын ... ... ... ... ... жолында күрескен
зиялы азаматтарды таныту – бүгінгі зерттеушілердің міндеті.
Патшалық Ресейдің білім беру саласындағы отарлау саясатының ... ... ... ... ... ... орнын
толтырып, ұлтымыздың өткен тарихының ... мен төл ... ... білуіміз, болашақ даму жолындағы өзіндік дәстүрлі мәдениеті
мен рухани болмысының ешқандай да отарлау ... әл ... ...... күн тәртібіне қойылып отырған өзекті мәселе.
Зерттеу нысаны. ХІХ ... ... ... мен ХХ ғасырдың бас
кезіндегі патшалық Ресейдің білім беру саласындағы ... ... ... ... ... беру жүйесін анықтай отырып, қазақ
қоғамындағы жаңа ... ...... ... ... ... білім беру саясатына қарсы ... ... ... ... ... орыстандырудың құралы ретінде қарастырылады.
Қазақстанда рухани-мәдени отарлау саясатын ... үшін ... ... ... ... ... бола алады.
ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... ... әр салаларда педагог мұғалім, дәрігер, ауыл ... ... үшін орта ... оқу ... ... ... мүддесіне сай
кәсіптік мамандарды оқытып шығарды. Бұл оқу ... ... ... тілінде дәріс беріп, орыстандыру ... ... ... ... орыстандыру саясатының салдары мен зардаптарын ... ... ... ... оқу-ағарту саласындағы патшалық Ресейдің
отарлық саясатының салдары мен зардаптары (ХІХ ғасырдың екінші жартысы – ... ... ... ... ... ... оның себептерінің мәні
мен мазмұнын ашып көрсету.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... саясатының басты
міндеттерінің бірі орыстандыру болды. Бұл мәселенің негізгі бағытының ... ... беру және ... ... ... ... ... еді. Бірақ та,
Ресей отарлық саясатының мәнін ашу үшін ... ... ... болып
зерттеген барлаушылар еңбегін зерттеу арқылы тарихи шындықтың көзін ашу
керек. Сондықтан да ... ... ... бірі ... ... ... және ... қызметтері арқылы қазақ жеріндегі болып жатқан
оқиғаларға сол кезде баға ... ... ... күні бүгінге дейін
өздерінің тарихи құндылығын ... ... ... алғашқы болып зерттеушілердің міндеттерінің бірі – қазақ
хандығының жері, оның көлемін, тұрғындарын, әскери-саяси ... ... ... ... дәстүрі туралы мәліметтер
жинау басты мақсаттары болды. Қазақстан жерін ... Кіші жүз ... ... ... ... ... – бұл өлке бірінші болып Ресей
империясының боданына айнала бастады. Кіші жүз ... ... және ... ... ... ұйымдастырған Ресей Ғылым Академиясы еді. Бұл
экспедициялар арнаулы нұсқаулар арқылы ... 1734 жылы ... ... ... ... ... экспедициясының басшысы болып И.К.
Кириллов тағайындалды. Патшалық Ресейдің ... ... ... ... мақсаттарын зерттеуде И.К. ... ... ... ... ... және Кіші жүз қазақтарының тұрмысы, жері ... ... ... ... ... государство” атты
еңбегі жарық көрді. Бұл еңбекте Кіші жүз жерінің экономикалық-географиялық
және халықтың тұрмысы, әдет-ғұрыптары статистикалық мәліметтерге толы ... ... ... ... мәліметтердің бірі – Орынбор
экспедицисының мүшесі болған П.И. Рычков еңбегінің тарихи маңыздылығы ... ... ... ... ... ... өлкесінің халықтары: қазақ, башқұрт,
қалмақтардың шаруашылығы, көші-қоны, ру-тайпалық құрылымы туралы ... ... ... ... ... және оның басты бағыттарын
айқындауға мүмкіндік береді. Орынбор әкімшілігінің тарихы және мемлекеттік
қызметтерін жазды.
Қазақстан ... ... ... Ғылым Академиясы ұйымдастырған
екінші Азия экспедициясының еңбектерінде мол мәліметтер береді. Оның ішінде
1768-1774 ... ... ... ... И.Г. ... ... ... И.Г. Георгидің еңбегінде қазақтар туралы, “Олардың аңғал,
өте сенгіш” мінезін алға тарта отырып, қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... орыстандыру саясатын тездету
керектігін ұсынады. Қазақтарды ... оңай жолы – ... ... ... сияқты шоқындыру ... Бұл ... орыс ... ... ... анық
байқауға болады [3].
Ал, П.С. Павлов өз еңбегінде: “... ... ... ... ... өзге ... ... ... – деп жаза отырып, ... және ... ... ... ... ... ... білім
саласы өте төмен, оларды мәдениеті артта қалған ел ... ... ... қолдай отырып, “Ресей империясы үшін өте орасан зор ...... [4]. И.П. ... өз ... ... ... төге ... қазақ жерін отарлауға қызығушылығын, қазақ тарихын терең
зерттеп, отарланушы объект ретінде жан-жақты қамтиды [5].
Қазақстан тарихы туралы ... ... А.И. ... де ... ... ... ... жағдайы мен рухани-мәдениетінен мол ... ... ... ... саласын және мәдениетін жазуда
отаршыл империяның ... сай ... ... А.И. ... өз
еңбегінде қазақ хандары туралы, қоғамдағы шаруашылық және ... ... ... ... ... заманында дұрыс түсіне алмады.
Көшпенділер мәдениетін “жабайы” деп ... ... ... осы ... ұстанушылық кеңес тарихшылары еңбектерінде
орын алып келгені ақиқат екендігін жоққа шығара алмаймыз.
А.И. Левшиннің еңбегінде қазақ ... ... ... және ... мәліметтерге кең түрде тоқталады.
Орынбор өлкесі мен Бөкей Ордасы туралы И.Ф.Бларамберг [7] ... ... [8] ... ... бар. ... ... ... орыс-казак отаршыларының ішке қарай енуі, бекініс салу
арқылы қазақтардың жерлерін тартып алуы жөнінде ой ... Кіші жүз ... ... ... мән-мағынасын ашып береді. Қазақтардың тұрмысы,
әдет-ғұрпы, мәдениеті және оқу-ағарту мәселесіне қатысты маңызды мәліметтер
береді.
Патшалық Ресейдің қазақ ... ... ... және оның ... ... И. ... [9], Л. ... [10], Ф. Усовтың [11],
В. Черемшанскийдің еңбектерінен табылады. Олар қазақ ... ... ... ... мен жекелеген адамдар өміріне байланысты құнды
мәліметтер қалдырған. Қазақтар жайында айта ... ... ... ... – деп ... ... тұрмыс ерекшелігі, оқу-ағарту
мәселелері ... ... ... ... ... ... мен, ... ісі туралы келелі әңгіме
өрбіткен қазақ ағартушысы, ғалым Шоқан Уәлихановтың еңбектерінің маңызына
ерекше көңіл бөлуге ... ... ... ... олардың шовинистік
көзқарастарын сезіп білген, ... ... ... одан безе ... болды. Ресейдің ХІХ ғасырдың 60 жылдарындағы ... ... ... адам – ... “... ... ... ... даласына
енгізу, қандай да бір пайда әкелуі ... ... ... тұрпайылық болар
еді”, – деп әкімшілік басқару реформаларының ... ... ашық ... ... ... болашағын болжай білген. “... Ресей империясына
қарайтын барлық өзге тайпалардың ішінен көптігі, ... ... ... ... ... алғашқы орын – біздің қазақ халқынікі”, –
деген көреген болжамына қазіргі Тәуелсіз Қазақстан дамуы ... бола ... ... мен ... ... ... ашық ... орыс зерттеушілері П. Столпянский [13],
Т.И. Седельниковтер [14] болды. Олар Орынбор қаласының тарихын, Кіші ... ... ... ... қызметтерін жазды. Орынбор шекара
комиссиясының құрылуы және оның ... ... ... Т. ... өз еңбегінде 1897-1903 жылдардағы Ф.А. Шербин
экспедициясының жұмысын талдады. Сонымен ... ... ... мал
шаруашылығына қол сұғуға болмайтынын, өйтпеген жағдайда ... ... мен ... ... ескертеді.
“Қазақтар – ежелден ... ... әрі ... ... ... – деп ... жүз қазақтарының тарихын жазған адам – В.И. Витевский. ол ... ... ... И. ... ... жаза ... ... даласында Ресей империясы отарлық саясатын
өте қатал ... ... В.И. ...... ... ... ... жолы – “... Ресейдің ішкі аймақтарынан орыс шаруаларын
көшіру” екендігін айтқан ... ... ... ... тарихына
тоқтала отырып, ... ... жолы – ... ... тілі) деп отаршыл ойын жазады [15].
Ресей империясы отарланған мұсылман халықтарды орыстандырудың шешуші
кілті және ...... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайларға орай ашылып ... ... ... мен ... оқу ... болу ... деп түйді. Қазақ
еліндегі орыстандыру саясатын жүргізген отаршыл-миссионерлер
Н.И. Ильминский, И.П. Остроумов, А.Е. Алекторов, Е.А. ... Е. ... т.б. өз ... ... ... ұзақ жылдар бойы белсене ... ... ... дін ... ... ... арқылы
орыстандырудан басқа жол жоқ деп қарады.
Олар қазақ ... діни ... ... ... ...... мен шоқындырудың бірден-бір
жолы”, – деп айтқан Алекторов болды. Қазақ балаларына әр салаларда кәсіптік
білім ... ... аша ... Бұл ... ... ... ... күтетін бағбандыққа үйрете отырып, отаршылдар
мүддесіне сай мамандар дайындау болды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... Ресей
отаршылдарын қазақтарды орыстандыру мен шоқындыру саясатына Шоқан, Ыбырай,
Абайлар өз ... ... ... бұларға дейінгі қазақ зиялыларының
орыстандыру саясатына ашықтан-ашық қарсы шыға алды. Отаршыл-миссонерлерден
тәрбие ... ... ... ... ... ... ағартушылық
жолына дипломатиялық әдіc-айла тұрғысынан қарым-қатынас жасап, ретіне қарай
пайдаланған. Н.И. ... ... ... жолға пайдалану үшін қолынан келгеннің
барлығын істеп бақты.
Ы. Алтынсарин өз кітаптарын Н. ... ... ... ... ... орыс ... негізінде жазып шығаруға мәжбүр болған.
Қазақ жазуында орыс ... ... сол ... ... ... Петербург университетінің талабы болды. Ыбырай өз ... ... ішкі ... ... қарсы пікірін ашық білдіре алмады.
Ол өзінің еңбектерінде орыстандыру саясаты күшпен болып жатқанын ... ... ... ... табиғи жолмен жүргізу керектігін” айтқан.
Қазақтар арасында орыс алфавитін енгізу арқылы өз ... ... ... ... ... ... ... Бірақ
Ы. Алтынсарин қазақ халқынан шыққан тұңғыш ағартушы педагог болды.
Сондықтан да ... ... ... ... ... еңбектерінің
маңызы күні бүгінге дейін жоғалған жоқ, орыс ... ... ... жаңа ... сай ... саясатын уағыздаушы болды. Қазақ
балаларына арналған өлеңдері мен ... ... ... мектеп
бітіргендердің есінде сақтаулы17.
Петербург Ғылым Академиясының академигі, 1858 жылы Берлин университетін
бітірген, Орта және ... ... ... ... орыс ... бірі – В.В. ... ... өңіріндегі (1859-1871) Сібір түркі тілдеріне, ... ... ... ... ісін ... Сонымен қатар
қазақ тілін зерттеуде жемісті еңбек етті. “Түркі ... ... ... атты ... 3 томы ... ... Еңбектің 3-ші томы
түгелдей қазақ ауыз әдебиетіне арналды.
Радлов В.В. 1872 жылы қазақ, башқұрт, татар ... ... ... ... жылдарында халық-ағарту саласына өзінің үлесін қосып,
жергілікті халықтардың ана тілінде ... ... ... Оның
еңбектерінің негізінде түркология мәселелерінің шын мәніндегі ірге тасы
қаланды. Радлов ... ... ... Орта ... және ... түркі халықтары фольклорының төркіні ортақ екенін
айтты [18].
Патшалық Ресейдің рухани-мәдени ... ... ... ... ... ... зор болып келеді. Олардың ішінде
М. Тынышбаев, Т. Шонанұлы және Қ. Кемеңгерұлы еңбектерін атауға ... М. ... өз ... ... ... ... келе:
“...Қырғыздар Ресей отарына айналғалы бірде-бір бақытты өмір сүре
алмады”, – деп ... ... ... ... ... ... ... көшуін және
оның танымдары, ел тағдыры ... ... ... Қ. ... ... ... сана, ұлттық мәдениет пен білім-оқудың идеясын
қозғайды. ... ... ... ... ... дін, жер, ру ... ... шоқындыру мен орыстандыруға әкелетінін жазады. Қазақтар
ілгері басқан жоқ. ... кері ... ... ... зорлықшыл саясаттың
нәтижелері. Бұл еңбектер қазақтарды отарлаудың ... мен ... ұрып ... ... ... ... ... саясатының бір бөлігі ретінде қарастырылып
отырған білім-ағарту ... ... ... Ресейдің отарлық саясатының
мәнін ашу арқылы жүргізіледі. Сондықтан Ресей ... ... ... ... ... тарихи шындықта сын көзбен жазған
ғалымымыз Санжар Аспендияров болды. “Қазақ халқын тарихқа кірмейтін ... деп ...... барып тұрған жері. Бірқатарын ұлы “құдай”
сүйген мәдениетті деп, екіншілерін мәдениетсіз, ... ... ... ... – деп ... екі ... жіктеу отарлық саясаттың
басты мақсаты болды деп өз пікірін білдіреді.
“Патшалық Ресей қазақтарды қан төкпей ... ... ... ... ... ... ... мәдениетті жоғарылатты” деген өтірік
пікірді дәлелдемек болды дей отырып, Қазақстанда шоқындыру мен ... ... ... ... ... И. ... “... оның мақсаты мен әдісі, ең алдымен, мектепте ана тілін орыс
әліппесімен оқытты. Сөйтіп көздеген мақсаты орысқа айналдыру ...... ... ашып ... ... дәуірінің 40-жылдарында Қазақстан тарихын ... ... легі ... ... Олар: М.П. Вяткин, А.М. Панкратова,
Е. Бекмаханов, Н.Г. Аполлова, т.б.
М.П. Вяткин ... ... ... 1785-1828 жылдардағы құжаттар
мен деректер жинағын шығарды. Бұл жинақ күні ... ... ... қазақ жөніндегі таптырмас қазынаға айналды. М.П. Вяткин “Сырым
батыр” монографиясын жазды. Еңбекте XVIII ғасырдың 70-80 ... және ... ... ... дамуға ғылыми баға береді.
Кіші жүз жеріне орыс-казак отаршылдарының ... ... ... алып, олардың орнына бекіністер салуы, Сырым Датұлының ұлт-азаттық
қозғалысының тарихын жазды. Ресейге ... ... ... ... ... ... орыс ... күшеюі кең қамтылады.
Қазақ тарихындағы Ресейдің отарлау саясаты ... ... ... ... ... зерттеушілерге басты жол ... ... ... ... тарих ғылымдарының докторы, 1951 жылдан академик Анна
Михайловна ... ... ... ... ... ... до 1943 года) оқулығына жетекшілік жасады.
А.Н. Панкратова қазақ тарихының ... шын ... ... Отан
тарихына зор үлесін қосты. Мәскеудегі орыс ... ... ... ... ... ұлттық мүддесін ұлы ... ... ... ... ... Е. Бекмахановтың
тағдырында үлкен орын алды [22].
Патшалық Ресейдің отарлық саясатын ашық айта ... ... ... да тартқан Қазақ ССР ... ... ... Бекмахановтың ғылыми мұрасының маңызы зор.
Е. Бекмахановтың “Казахстан в 20-40 годы ХІХ ... ... ... ... ... ... туындымен салыстыруға болмайтын тарихи
зерттеулердің бірі болып табылады. Бекмаханов – объективті ғылыми шындықтың
жағындағы зерттеуші, 20-40 ... ... ... бастаған халық
көтерілісінің тарихын батыл ... Е. ... ... к ... атты ... Қазақстанның ХІХ ғасырдың аяғы
мен ХХ ғасырдың басында Ресей отарына айналуының салдарлары жазылады. ... Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... тұрғыдан отарлау саясаты, тұрмыс-
тіршілігі мен ақсүйектердің арасындағы алауыздықтан ел арасында бірліктің
жоқ ... ... ... ... ... империясының білім-ағарту
саласындағы орыстандыру саясаты, ... ... сөз ... ... ауыр ... ұшырауы надандық пен тұрмыстың
нашарлауы деп түсіндіреді [23].
Патшалық Ресейдің отарлау саясатын зерттеуде үлес қосқан тағы да ... ... – Н.Г. ... еңбегін айтуға болады. Оның
“Присоединение Казахстана к ... ... ... ... ... ... ... қоғамының шаруашылық және әлеуметтік ... оның ... ... ... ... саяси дамуы, хандық биліктің әлсірей ... мен кіші жүз ханы – ... ... баға ... оған ... кіші жүз ... ... дағдарыс және халықаралық жағдай ... жаза ... ... ... ... ... ... маңызы болды деп бағалайды [24].
Қазақстан тарихындағы халыққа білім беру ісінің басталуы, барысы мен
патша үкіметінің ... ... ... ... арналған кітап
Т.Т. Тәжібаевтың “Просвещение и школы Казахстана во второй половине ХІХ
века” ... ... ... ... Онда ... әр ... ... мектептері, олардың мұғалімдер құрамы, материалдық-
техникалық жағдайлары туралы бағалы мәліметтер мол. Орыс-қазақ ... ... ... мәні атап көрсетілген. Автордың екінші еңбегі
... ... в ... во ... ... ХІХ ... атты
монографиясында Қазақстандағы педагогикалық ойдың дамуы, белгілі педагогтар
туралы жазылған [25].
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... А.В.
Васильевтің “Исторический очерк русского образования в Тургайской ... ... его ... атты еңбегінен Семей және Алтай, Торғай және
Орал өлкесіндегі мектептер, оқушылар саны, ... ... ... ... ... ... мәліметтер алуға болады [26].
Қазақстандағы капиталистік қарым-қатынастардың дамуы, ... ... ... ... ... ХІХ ... атты еңбекте
халыққа білім беру ісінің ... ... ... ... ... саласындағы патшалық Ресейдің отарлау саясатының салдарына
тоқталады [27].
Ресейдің рухани-мәдени отарлау саясаты жайында орнықты пікір білдірген
күні бүгінгі зерттеушілер қатары да ... ... ... ... ретінде
Г.С. Сұлтанғалиева, З. Сәдуақасова, Г. Купенова және А. ... ... ... ... ... ... ... орыстандыру
саясатының білім-ағарту саласындағы салдарларын ашып ... ... сол ... жазады [28].
Қазақстандағы алғашқы мектеп пен медіреселер тарихын жазған
Н. Сәбитов және А.И. Сембаев, Храпеченковтар ... ... ... ... ... арасында кең тарағандығы туралы мәліметтер
береді. Патшалық Ресейдің ... ... ... ... бойы
қалыптасқан дәстүрлі білім беру жүйесінің бұзылғандығы, ... ... ... ... ... ... ашық айтады [29].
Тарихшы Н. Нұртазина өз зерттеуінде қазақ ... мен ... ... ... ... ... түркілердің әлемдік
монотеизмге өтуі, Халифат мәдениетінің ... ... ... жаңа зиялылардың қозғалысы (жәдидизм) мәселелері өркениеттік
теория тұрғысынан терең талданады. Білім саласындағы жаңа реформалар ... ... ... ... ... мұсылман қоғамын, ескі
медреселерді, олардың көзқарастарын, іс-әрекеттерін сынап жазады. Ислам
Гаспиринскийдің қызметінен, жаңа ... ...... ... ... ... озық тәжірибесінен мәліметтер ... ... ... ... тарихындағы білім-ағарту
саласындағы орыстандыру саясаты, отаршыл миссионерлердің ... ... ... оқу жүйелері, христиан шіркеулерінің қазақтарды
шоқындыру жолдары шынайы ... ... ... ... ... мен ... ашық ... ғалымдар М. Мырзахметов пен Ә. Омаровтың
еңбектерін ... ... ... ... бұл ...... Ресейдің
қазақ халқын отарлау мақсатында жүргізген орыстандыру саясатының ... ... ... ... Орыстандыру саясаты тек қана тіл ... ... ... ... орысшаға өзгерту жолымен де жүргізілгенін, ал
ол қазақтардың санасын да орысша ... ... ... ... кириллицаға көшірудің сырын және қазақтарды шоқындыру мақсатында
жүргізілген сұрқия әрекеттердің шынайы бетпердесін ашады.
Ә. Омаровтың ... ... ... ісі және ... мәні ... ... ... дәлелді жазылады, отарлау
саясатының түпкі мақсатын кеңінен аша түседі [31].
Тәуелсіз Қазақстан тарихын жаңаша ... ... ... ... ... ... саясаты, Қазақстанның бодан болуы, ұлттық зиялыларды
сақтау, ақтаңдақтарды жарыққа шығару, патшалы Ресейдің мемлекеттік басқару
мекемелерінің тарихы, КСРО-дағы ... ... ... пен ... әшкерелей отырып, халыққа танытуда жаңаша ойлау идеясының көшін
бастап келе жатқан тарихшыларымыздың еңбектерінің ... ...... М.Қ. ... К. ... тарих ғылымдарының
докторлары Ж. Қасымбаев, М. Әбдіров, Т. Омарбеков, С. Мәшімбаев,
С. Жақыпбековтер екенін атап айтқан ... [32]. ... ... ... ... ... 176 ... империяның қазақ халқына
тигізген зияндары мен салдарлары ... ... анық ... ... халқы тілінен, дінінен және ата-баба дәстүрінен айырыла ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер өз
деңгейінде ғылыми тұрғыдан қарап, отандық, ... ... төл ... ... ... ... түседі деген сенім білдіргіміз
келеді.
Зерттеудің деректемелік ... ... ... ... ... сай, ... ... тақырыпқа лайық жүйелеу жүзеге
асырылды. Осы тұстағы деректерді жинақтап пайдалану тараулар ... ... ... ... ... рет ... ... мұрағаттар қорларының құжаттар базасы маңызды зерттеулік мәнге ие
болды.
Диссертацияның ... ... ... ... ... собрание законов Российской империи” [33] деп аталатын құқықтық
заңдар жинағының Ресей ... шет ... ... ... Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына тигізген ... ... ... талдау жасаудың отарлау саясатының шын мәнін
ашуымызға зор көмегі тигендігін айтуымыз керек.
ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы ... ... ... саясаты барысында
рухани-мәдени отарлау бағыттарынан көріністер беретін, 1898 жылы жарық
көрген М.М. Крафттың “Сборник ... о ... ... ... ... ... ... по истории России” [34] атты құжаттар
жинақтарынан ... ... ... ... ... құжаттар
пайдаланылып талданған.
Сол сияқты патшалық ... ... ... ... ... С. ... пен П.А. ... “Прошлое Казахстана в источниках
и материалах” атты жинағының ... ... ... ... ... ... әкімшілік-басқару реформаларының
материалдары “Материалы по ... ... ССР ... атты ... ... еңбенінен алынған.
“Материалы по истории политического строя Казахстана” [36] деп ... ... ... ... ... бодан болу кезеңінен бастап
Қазан төңкерісіне дейінгі ... ... ... ... ... ... материалдары, рухани-мәдени
құндылықтарына енгізілген өзгерістер, ... ... ... мәліметтер береді. Жинақта барлығы 353 ... ... ... ҚР ... ... ... Ш.Уәлиханов
атындағы тарих және этнология институтының ғалымдары құрастырған ... в ... ... ... века” т. 1, 2, 3 жинақта Мәскеу,
Петербург қалаларында ... ... ... құжаттары бар. Зерттеуде
Ресей мен қазақ даласы арасындағы елшілік байланыстарды көрсететін патшалық
Ресейдің отарлау ... ... ... ... [37].
Ресей мен қазақ даласы ... ... ... ... отношения ХVІ-ХVІІ вв” және “Казахско-русские
отношения ХVІІІ-ХІХ вв” жинақтарынан мұрағаттық ... ... ... ... ... талдау барысында ашық жарияланымда кездесе
бермейтін сол кезең ... ... ... ... арқылы терең зерттеуге мүмкіндік жасалды [38] .
Диссертацияның жазылуы барысында негізінен ... ... ... ... ... орталық Мемлекеттік Мұрағат
қорларындағы халық ағарту ... ... ... қор ... ... ... бұл ... орыс-қазақ мектептерінің
құрылуы, Орынбор генерал-губернаторының жылдық ... оқу ... Кіші жүз ... ... ... ... оқу ... құралдардың тізімі. 25 қор Торғай облыстық басқармасы
Торғай ... ... ... ... ауыл ... ... дайындау мектептері. Облыс әкімшілігінің мұсылман
білім беруге қарсы ... ... ... ... ... мәлімет берілген. 27 қор (Торғай облыстық халық училищесі директоры)
Халық ағарту ... ... ... ... ... облысындағы мұсылман мектептері. Мектептердегі орыс
тілін оқыту туралы. Сонымен қатар патша үкіметінің ... беру ... ... Уез, ... ... ... ауылдарда мектептер
ашу туралы сұраныстары мен өтініштер:
59, 78 қор ... ... ... ... ... ... Орда да ашылған орыс-қазақ мектебі. ... ... ... мен ... қарым-қатынастар. Бөкей ордасындағы Халық
училищесінің инспекторы А.Е. ... ... ... ... ... есептері. Мұсылмандық білім беруге қарсы іс-шаралары.
А.Е. Алекторовтың Ішкі Орданы басқару кеңес басшылары мен ... ... ішкі ... ... ... туралы мәліметтер. 90 қор
/Жетісу халық училищелерінің инспекторларының ... ... ... арызлары мен өтініштері. Орыс-қазақ мектептерінің саны және олардың
қызметі, ... ... ауыл ... туралы
мәліметтер. 92 қор /Вернен қаласы қыдар гимназиясы/; 93 қор ... ер ... ... 494 қор ... ... ер ... 774 қор /Қостанай қыздар ... 775 қор ... ... Бұл қорларда орта ... ... ... саны және ... Оқу ... ... ... қазақтар
туралы, оқу бағдарламалары. Дайындалғанн мамандар саны беріледі. Халық
училищелері инспекторларының ... ... ... ... ... нұсқаулары мен бұйрықтары келтіріледі.
576 қор /Ақмола облыстық халық училищлерінің инспекторы/. 1913 жылғы
инспекторларының ... ... ... ... мен ... мамандар
дайындайтын оқу орындары туралы мәліметтер берілген. 126 қор /Вернен
қаласындағы мұғалімдер ... қор ... ... ... 503 қор ... ... семинариясы. Орыс қазақ-мектептеріне
мұғалімдер дайындаудың жағдайы, семинариялардың жылдық есбі. Қазақстандағы
білім беру саласындағы отарлық ... ... ... білім
берудегі саясатына қатысты ... ... ... бітірген
қазақтардың саны.
64 қор /Дала генерал-губернаторының канцелариясы. Түркістан өлкесінің
бас ... ... және ... ... ... ... С. ... “Ислам в
Туркестане” баяндамасының мазмұны; Түркістан өлкесіндегі мұсылман білім
берудің жағдайы. И. Гаспиринскийдің ... оның жаңа ... ... берілген Н.И. Ильминскийдің 1869 жылғы 20 мамарыдағы “Түркістан
өлкесінде оқу ісін қалай құру” керек деген баяндамасының мазмұны.
49 қор ... ... ... ...... мұсылман оқу орындарына қатысты көзқарастары. Мұсылман
мектептерінің саны, ... ... ... және жаңа мұсылман
мектептері мен олардың орыс әкімшіліктері арасындағы байланыстар. ... ... ... ... ... мен ... Ауылдар да
қазақтарға арналған мектептер ашу туралы материалдар берілген.
458 қор /Ақтөбе ер балалар ... оқу ... ... ... ... саны, сабақ кестесі, оқытылатын ... ... саны және ... әлеуметтік құрлымы.
132 қор /Верней қаласында ауыл шаруашылық училищесі/. ... ... ... ... ... ... ... туралы. Жалғыз қазақ Қолдыбаев деген баланың
білім алғагдығы. Сабақ кестесінде оқытылған пәндер: бау-бақша, жүзім, бал
арасы ... ... жер ... ... ... 1887 жылы ... Училищеде практикалық сабақ өту үшін арнайы
оранжерия мен теплицалар және алма, алмұрт бақтары ... ... ... береді. Уездік басқармалардың қорлары: 41 қор /Верней уездік
басқармасы, 267 қор /Қазалы уездік басқармасы. 20 қор. ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылды. Статистикалық
материалдары төмендегі мұрағат қорларынан алынады. 318 қор /Торғай облыстық
статистикалық келелшегі. 393 қор /Ақмола ... ... ... қорлардың материалдарында орыс-қазақ ... ... ... және әр ... мамандар дайындайтын училищелер
мен семинариялардың саны. Мектептерде білім алған оқушылардың ұлттық ... және ... ... ... ... ... ... мұрағат қор материалдарын пайдалану арқылы зерттеу
жүргізіледі. 121 қор ... ... ... 706 қор ... діни ... қор ... миссионерлік мектептер туралы және олардың
қызметі. Орынбор діни ... және ... ... ... пен
арасындағы байланыстар. Христиан миссионерлерінің жылдық есебі, ... ... ... балаларының саны. Шіркеу-приход
мектептерінің шоқындыру мен ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының алдына
қойған негізгі ...... ... ... ... ... ... үрдісі барысында ұлттық
болмысымыздың, ... бен ... ... ... ... шындық арқылы зерттеу және саралау, ғылыми негізде отарлау
саясатындағы білім жүйесіндегі негізгі бағыттар мен ... ... ... ... ... ... ... саласындағы отаршылдық жүйенің қалыптасуын, оның барысын
ашу;
... ... ... ... ... ... білім беру саласындағы негізгі бағыт-бағдарларын көрсету;
• Қазақстандағы халыққа білім беру жүйесінің жағдайын ... ХІХ ... ... ... мен ХХ ... басындағы жаңа білім
жүйесінің қалыптасуы және отарлық ағарту саясатына ... ... ... Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері мен ... ... ... ХІХ ... ... ... мен ХХ ғасырдың басы
қамтылады, яғни, мәселе Батыс Қазақстан, ... және ... ... ... ... беру ... ... болмағандығымен
анықталады. Патшалық Ресейдің Қазақстандағы ... ... ... ... ақпан төңкерісіне дейінгі кезеңі
қарастырылады.
2. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... қоғамдағы
тарихи заңдылықтар және салыстырмалылық, ... ... ... ... беру саласындағы патшалық Ресейдің отарлық саясатының
салдары ғылыми жағынан талдаудың объективті тәсілі, ғылыми танымдық өзіндік
тәсілдері ... ... ... ... қазақ халқының тілі
мен рухани-мәдени құндылықтарын жоюға бағытталғандығын мұрағат құжаттары
мен дерек көздерін ... ... ... кең ... ... ... тарихи оқиғаларды анықтаудағы мәселенің жан-жақтылығына
серпін беретін ... ... қою ... ... ... ... жылдары жалпы тарих ғылымында болып жатқан
түбегейлі өзгерістерді негізге алдық. Патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... баяндалып кеткендігін айта кеткен жөн.
Сондықтан тақырыпты зерттеу объективтік, тарихи салыстырмалылық ... ... ... негізделген. Зерттеу барысында нақты тарихи,
жүйелеу, талдау, жинақтау және қорыту әдіс-тәсілдері қолданылады. Негізінен
зерттеу ... ... ... ғылыми танымдық немесе тәжірибелік-
қолданбалы маңыздылық орын алады.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Нақты деректер негізінде ... ... ... отарлау саясатының салдары мен зардаптарын
жан-жақты ашып көрсететін зерттеу жұмысында, атап айтқанда, ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың
басындағы Қазақстандағы оқу-ағарту, ... ... ... ... ... айқындалуы
жаңаша көзқарастарды, тың тұжырымдарды ... ... ... саясатындағы орыстандыру жүйесінің қалыптасуы және
оның салдарлары ашып көрсетілді;
- Қазақстанда мекендеген мұсылман халықтарының дәстүрлі білім беру
жүйесінің ... мен ... ... ... мұсылман
дініне негізделгенімен, халықтар арасында білім алудың ... жолы ... ... ... ХІХ ... 70-ші жылдарында басталған білім беру саласындағы
реформашылдардың (жәдидшілдердің) мектеп-медресе жүйесі жаңаша
құрылып, орыстандыру саясатына қарсы күрестер ... ... ... ... мұсылмандық білім беру жүйесіне
көзқарастарының мәнін аша ... ... ... ... негізгі құралы болғандығына мұрағат
құжаттарындағы тың қорлар ... ... ... ... ... ... орыстандыру мен шоқындыру-
дағы қызметтері жаңаша зерттелді;
- Педагогикалық мамандар дайындау ... ... ... ... шын ... қазақтардан мамандарға айтарлықтай
көңіл бөлмегендігі мұрағат құжаттары негізінде дәйектелді;
- Патшалық Ресейдің отарлық саясаты бекігеннен кейін де ... ... ... ... ... қазақтарға
дәрігерлік көмек көрсету мардымсыз болды, ... ... ... кең ... ... саясатының салдарлары
мен зардаптары деректер көздері арқылы ашылды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- Орта Азия мен ... ... ... ... ... келе ... дәстүрлі оқу жүйесі – мектеп және
медреселер ... ... ... ... ... ... білім алудың бірден-бір жолы болды;
- Мұсылман мектептері мазмұны мен ... ... ... ... ... ... халықтарды діни-рухани
негізде біріктіретін күшті құралы болғандығына назар аударуымыз
қажет;
- Таптық көзқараста ... ... ... ... беру ... мен КСРО империяларының ұлт санасының мүддесіне ... ... ... ... ... ... ... көпестері өз қаржыларына мешіт, жанынан мектеп және медресе
ашып, өз ... ... ... ... көздегенін айтуымыз
керек;
- Дәстүрлі білім берудің өзіне тән ... ... ... ... қараңғылық ордасы етіп көрсеткенімен,
мұсылман факторы ... ... ... күш ... түсіне
бастады;
- Мұсылмандық білім беру жүйесі патша үкіметі жағынан ... ... ... ... өз ... ... тереңдетіп, оның жойылуын тездету арқылы
орыстандыру ... ... ... ... мен медреселерде білім алғандардың өктем ... ... ... ... ұлттық тіл мен дінін сақтап қала алды;
- ХІХ ғасырдың 70-ші ... ... ... беру ... ... ... жүйесін қайта құрып,
заман талабына сай ұлт мектептерін құрды;
- ... ... ... ... ... ... тарауына татар халқынан шыққан мұғалімдер мен
зиялылардың ... ... ... зор ... ... үкіметінің отарлық саясатының бірі татарлардың
Қазақстанға ... ... ... ... беру ... ... оқшаулау мемлекеттік мақсат болғандығын көрсету
болды;
- Қазақстандағы жаңашыл оқу ... ... ... Уфа ... қалаларынан білім алған қазақ зиялыларының қызметі,
Жетісу ... ... ... ... қазақ балаларына
білім берудегі қызметін және оның рөлін ашуы;
- Патшалық Ресейдің білім беру жүйесіне көзқарастарын жаза ... ... ... дәлелді құжаттар арқылы
көрсету. “Бөліп ал да, билей бер” ... ... аша ... ... бірге оқыту орыс ұлт ... ... жәйт ... ... ... ... ... Орыс білімін алса да, патша саясатына қарсы шығып, өз ұлтына ... ... А. ... М. Шоқай, Ә. Бөкейханов сияқты
зиялылардың қалыптасып дамуын жатқызамыз.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... мен ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан
тарихының оқу-ағарту мәселелерінің қазіргі заман ... сай, ... ... ... ... ... түседі. Зерттеу
жұмысындағы деректер мен қорытындыларды ғылыми еңбектерде, өлкетану
сабақтарында және ... оқу ... ... ... ... ... ... сынан өтуі. Диссертацияның негізгі мәселелері бойынша
жасалған тұжырымдар мен ой-пікірлер үш халықаралық ғылыми-практикалық
конференцияларда ... ... ... ... көрді, сондай-ақ
ҚазҰУ Хабаршысында үш ғылыми мақала жарияланды. Зерттеу жұмысы ... ... ... университетінің Қазақстанның ежелгі және орта
ғасырлар тарихы кафедрасында талқыланып қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның ... ... ... үш ... қорытындыдан
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Қазақстандағы дәстүрлі білім беру және отарлық саясат
1.1 Оқу-ағарту саясатындағы ... ... ... ... ... ... анықтайтын басты сала білім
жүйесі. Патшалық ... ... ... ... қазақтардың
орыстандыруды қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... ... үстемдікке жету үшін
мұсылмандарға сол кездегі орыс ... ... ... ... мақсаттарына
жете алатындарына сенімді болды.
Патшалық Ресейдің ұлттық саясаты ... беру ... ... ... ... беру Қазақстан мен Орта Азия халықтарының ежелден ... жүйе ... ... ... орыстандыру үшін орыс білім беру
жүйесін қалыптастыру қажет болды. Отаршылдар сол замандағы мұсылмандарға
орыс тілді мектеп ... ... ... ... 70-80 ... ... шет аймақтарындағы орыс емес халықтарды орыстандыру туралы “... Сии
провинцы подлежит мяччаишии способом привести к тому ... они ... ... бы глядеть как волки в лес”, –деп ... [2, 12 ... ... ... ... шет ... халықтарға
орыс тілінде оқытатын мектептер ашып, бұл мектептердің ашып, ... ... ... “... ... орыс тілі ... барлық
халықтарды біріктіріп, біртұтас Ресей империясының ... ... ... ... ... ... тәрбие беріп Ұлы Ресей
империясына сүйіспеншілікті қалптастыру” – ... [3, 14 ... ... деп ... ... ойлап шығарған
мектептері, өлкеде Ресейдің идеологиялық ... ... атап ... ... “туземдік элита”, яғни әлеуметтік ... ... ... тұтты. Сол сияқты идеологиялық себептермен жергілікті ұлт
өкілдерін ... ... тек ... ... ... орта және
әсіресе жоғары білім алуға ... ... ... ... ... ... тілмаш, писарь сияқты отарлық басқару
жүйесінің ең ... ... ... ... ... ... ... жағына бұрын зиялы, интелегенция қатарына емес, қарапайым ... ... түсу ... деп ... ... ... ... орыс-туземдік, сол сияқты таза орыс оқу орындарында жергілікті
ұлттың тілі, тарихы мүлде оқытылмады. Мектептерде сабақ кириллица ... ... ... көлемі аз сабақтар, тек бастауыш мектептерде оқытылды.
Әсіресе мұсылман рухынан аластатылу қолға ... Оның ... ... орыс тілі мен ... ... ... ... орын алды.
Қазақ балалары оқыған сыныптардың бөлмелерінде ... ... ... орыс ... дәріптейтін нышандарға зор көңіл бөлінді.
Сөйтіп, ... ... беру ... ... патшасы қазақтарды шоқындыру мен
орыстандыру жүйесін ... ... ... ... ... Бұл ... ... Ресей заманынан басталып, қазан төңкерісінен
кейін КСРО (Кеңес Социалистік Республикалар Одағы) мемлекеті ... ... КСРО ... орыстандырып тынды. Екі империя Қазақстанды
дербес ұлттық мәдени-рухани даму жолынан ... [4, 171 ... ... ... ... мәдени-рухани жағынан дамуында қазақ елінің
Ресей империясының отарына айналуына байланысты көптеген өзгерістер
байқалды. ... ... ... ... білім алу ісі
жалғастырылды. Орта Азиядағы мұсылмандық медіреселерде білім ... ... ... ... діни ... саны ... отырды.
Қазақстандағы мұсылман молдалары мен мешіттер орыс үкіметінің ... бола ... ... Н. ... ... орыс ... қазақтарды орыстандыру мен шоқындырудың жаңа стратегиясын
ойлап тапты. Оның мағынасы: ислам-бұратана ... ... ... ... ... екенін түсіндірді. Мұсылмандықтан ажыратуға бар күштерін
салды. ... ... беру ... ... ... ... ... мақсаты
болды. Сондықтан миссионерлер қазақтардың оқығандарын исламның іліміне
қарсы қойып, ... ... Олар ...... ... қайшы келетін құбылыс” деп мұсылмандықты әлсін-әлсін
келемеждеу, орысша білімді мадақтау, араб ... бас ... ... қолданды. “Қазақ мұсылман емес” деп ұлтсыздандыру ... [5, 170 б.]. Дін шын ... ... ... ... ... күш екенін отаршыл миссионерлер бірінші болып түсінді. Дінсіздік –
сананы ... ... жат ... бас ... мәдени-рухани
ассимиляцияға ұшыратып, надандықта қалдырып, халықты ұлтсыздыққа душар
ететін өте қауіпті дерт екенін ... ... ... одан ... ... беру ... ... мен орыстандыру саясатын қалыптастырудағы
басты мақсаты осындай болғандығын көреміз.
Орта Азия мен Қазақстан жерінде көптеген ... ... ... ... мен ... ... ... білім алып, елдеріне
қайтып оралғаннан кейін мешіттер жанынан мектептер ашып, дәстүрлі білімге
жас ұрпақты үйретті. ... ... ... ... саны аз ... ... ... қазақ даласында болған саяхатшы И. Фальк: “... олардың арасында
ел ... ... ... ... түркі, араб, парсы тілдерін
білген” деп жазады. Ал қазақ халқының тарихын ... ... ХІХ ... “... қырғыздарда (қазақтар – Г.С.), әрине, арабша білетін, құранды
оқитын адамдар аса ақылды саналады. ... олар хат ... ... ... де осындай дәрежеде. Олар өз ... ... ... ... ... ... ұстайды. Кейбіреулер қазақтардың
мұсылмандық білім беру саласын түсінбей, сауатсыз деп түсінген” [6, ... жүз ... ... ... білім беру ісі Екатерина заманынан
басталады. 1785-1789-шы жылдар арасында қазақ ... ... ... ... ... ... көтерілді. Орынбор қаласы Кіші жүз
жерін отарлау ... ... бас қала ... ... да Уфа ... ... ... оқу-ағарту училищелері ашылды. 1800-1817-ші
жылдарда Орынбор қаласында 8 уездік, 8 приходтық және 1 ... ... ... ... ... ... кадет корпусы, Орал қаласында
әскери училище, 51 ауылдық приходтық училище өз ... отау ... ... б.]. Орынбор генерал-губернаторы ХІХ ғасырдың екінші жартысында Кіші жүз
қазақтары үшін, шекара ... ... ... мұсылмандық білім беру
үшін, ислам дінін уағыздау үшін ауылдарда мешіт ашып, қазақ ... араб ... ... және ислам заңдарын оқыту үшін мектептер салды.
Ресей патшайымы Екатерина ІІ заманында мұсылмандардың ... ... ... қолдап, жергілікті жерлерде жеңілдіктер жасауға мәжбүр болды.
Ресей мұсылман дініне байланысты қазақ арасында екі ... ... ... ... ісі екі бағытта діни және азаматтық бағытта
қалыптасты. Діни ... ... беру ... ... ... ... патшайымы
Екатерина ІІ жарлығынан кейін басталды. 1785-ші жылы қараша ... ... ... ... ... ол ... деп атап көрсетті:
“...қырғыздардың әртүрлі тайпаларына молдаларды бекіту бұрын берген
жарлықтарымызға сәйкес келеді және ... іске ... ... ... ... және ... шын ... болу үшін оларды Қазан
татарларынан іріктеуге күш салыңдар. Қызмет ... ... ... ... беру ... Ол ... ... патша сарайына берілген рухта
тәрбиелеуді, шекараларда жиі-жиі болып тұратын тәртіп бұзушылардың алдын
алуды естен шығармау керек. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көрсетіңдер”. Сөйтіп Ресей билігі
татар молдаларын ... ... ... арқылы исламды уағыздаған болып,
патшаға деген оң көзқарасты қалыптастыруды көздеген еді. Олардың ... бірі – бала ... ... ... ... ... жеке
молдалар да ұстаған. Патша үкіметінің бұл саясатты тезірек жүзеге асыруға
ынтасы сондай, 1800-ші ... ... ... 15-і күні жарлығы бойынша
Шығыс баспаханасы Петербордан Қазанға көшірілді. Ал 1853-1859-шы жылдары
бұл ... 82300 дана ... ... 77500 ... ... ... шықты.
Алайда ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап патша ... ... ... ... ... ... бейімдеудің болашағына күмәнданып,
саясатының бағытын өзгерте бастады. Дін ... ... ... ... ... ... Ішкі ... министріне бағындырылды. Әр облысқа тек
бір ғана молда қалдырды және ол орынға бұрын жауапқа ... ... ... ... деп ... ... ... сайлады. Молданы
бекітуді және оған шен беріп, орнынан босатуды тек әскери губернатор ғана
жүзеге асырды [8, 9 ... оқу ... ... Ш. ... ХІХ ... ... молдалары
ұстаздық еткен ауыл мектептерінің ауыр жағдайы жөнінде: ... өлі ... және ... ... ... ... ... деп ашына жазды. Өйткені ХІХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... мектеп болмаған.
Сондықтан оны ашуға дайындық жүргізу ... алға ... Ол ... ... ... және ... жетіспеушілікті толықтыру керектігі
айтылады [9, 6 б.].
Патшалық Ресей ... өз ... ... жүзеге асыру жолында
империяны күшейту үшін өз алдына өзге халықтарды ... ... ... ... Оның жолы орыс тілі мен ... ... таңу, сол арқылы
оларды христиан дініне ... деп ... ... ... ... жеріндегі алғашқы мектептері ретінде
1786-шы жылы Омбы қаласында Азиаттық мектеп, 1789-шы жылы Орынбор ... ... ... ... мектептер ашылады. Онда балалар тілмаштық,
писарлық мамандықтарды ғана игереді. Кіші жүздің империяға жақын өлке болуы
отарлау саясатын ... ... ... ... отарлаудың нәтижелі
жүргізілуіне өте қолайлы еді. Орысша білім алған қазақ жастары алғашқы
кезде көп ... ... ... ... тыс, ... ... ... ғасырдың бірінші жартысында Бөкей Ордасының ханы Жәңгір ... ... ... ... ал оның ... ұлының
үшеуі: Сақыпгерей, Ибраһим және Ғұбайдолла ... ... оқып ... ... Ал ... ... (1840-
1909 жж.) генерал-лейтенант атағына дейін жеткен. Оның ... ... аты ... ... деп ... Ол ... уақыт Ресейдің Байланыс
департаментін басқарды. Кезінде Ресей қалаларына оқу ... ... ... ... жүрген.
Қазақ жеріндегі ең алғашқы орыс-қазақ мектебі дәл осы Жәңгір ханның
басшылығымен 1841-ші жылы желтоқсан айының 6-сы күні ... ... ... бала ... ... 60-қа жуық ... білім алды. Олардың көбі ханның
жақындарының балалары еді. Мектептің алғашқы оқытушылары ... ... ... ... ... ... 8 бала ... ... ... ... ... ... түсуге жолдама алады. Жәңгір
мектебі қатаң қадағаланып, 1847-ші жылдан бастап оқу-ағарту министрлігінің
қарамағына алынады да, оған ... 1404 сом ... ... ... ... ... ... бұл мектепте оқушылар алғаш рет қазақ
топырағында дүниелік пәндер оқыды. Атап айтқанда: 1. Орыс тілі ... ... ... ... 2. Орыс әдебиеті (Галахов. Краткая
хрестоматия). 3. Есеп (Буняковский. ... 4. ... ... ... 1-2). 5. ... ... История. Часть 1-2). 6. Ислам
діні сабағы. Бөкей Ордасында сауатты жазу, орыс ... ... жыл ... өз
жемісін бере бастады.
Кіші жүз жерінде мектеп ашу мәселесі көтерілгенде қазақтың сұлтан,
билері бірден ... ... ... ... – қазақ сұлтандарының
патша ағзамның атына ... ... ... Мысалы, басқарушы сұлтан
Баймұхамед Айшуақов Елек өзені бойында мектеп салуға рұқсат беруін сұрайды.
Генерал-адъютант Перовский 1833-ші жылы ... ... 24-і ... сол ... ғана ... ... деп бұйырады. Алайда дәл сол жер яғни, №66
әскери шағын ... ... ... ... ... ... шағым айтылып,
Орал казак әскери полкінің басқарушысы Покатилов ол ... ... ... мен қазақ руларының қақтығысып қалуы мүмкін деп сылтауратады.
Ал, шындығында, ол жер казак отряды үшін ... ... ... ... салуға
берілген болатын. Сөйтіп әртүрлі желеумен Перовскийдің Орынбор ... ... ... нұсқауы қайта қаралып, сұлтанға мектеп
салуға келіспейтіндерін ... да, ол ... ... ... ... Ал, қазақ балалары Орынборда ... ... ... орыс ... ... ... ... көз
алдында болсын деп шешеді [9].
Орынбордағы Неплюев кадет корпусында 4 жылдық оқу мерзімі ... 200 ... оның 40 орны – ... ... т.б. ... ... ... 30 орын қазақтың сұлтан, ... ... ... 30 орын Орынбор офицерлері, 30 орын Орал және тағы
30-ы Башқұрт ұсақ буржуазия әскерилерінің балаларына арналған. Әр ... сом ... ... Орынбор өлкесі ... ... ... жылына 143 сом күмістен төлеген [10, 13 б.].
Патшалық үкімет мектепте, тағы басқа да оқу ... ... ... ... кию ... белгілеп берді. Оқушылардың киім киісіне қарап,
айталық, Қазан оқу ... ... ... тобы өкілі мен төменгі сословиеге
жататындарды ... ... еді. ... ... ... мен 8-сыныптағылар әдемі кестеленген мундир кисе, ... тек ... ғана ... ал 12-13-14-ші сыныптардағылар
күміспен кестеленген тік жағалы мундир киді. ... мен ... да ... ... жоқ ... ... ешқандай
кесте салынбады. Алайда Неплюев кадет корпусында шығыс балаларына арналған
орындар бос ... ... ... сұлтан, билері орысқа өз еркімен балаларын
оқытуға бермеді. Әскери оқу ... да, ... ... де қазақ
балалары бара қоймады. Сондықтан генерал-губернатор Эссенің нұсқаулары
бойынша (1823-ші жылдың ... ... 30-ы ... және ... ... ... №612 және №970 нұсқаулары) Орынбор генерал-адъютанты Сухтелин
Бөкей Ордасы мен Кіші ... аға ... ... ... ... ... беруін өтінген жолдау жариялайды. Ол төмендегідей үлгімен,
жіберіледі: Бекініс коменданттарына.
|Усть-үй №54 ... - №66. ... №55 ... - №67. ... №56 ... - №68. ... №57 ... қорғанына - №69. ... №58 ... ... ... - №70. ... №59 ... ... канцеляриясына - №71. |
|Жоғарғы Урал №60 ... ... ... №61 ... ... - №72. ... №62 ... ... - №73. ... №63 ... ... - №74. ... №64 ... ... - №75. ... №65 ... ... ... ... ... ... баратын қазақ балаларын
үгіттеу жұмыстары жүргізілді. Оқуға тиісті 8-ден 12 ... ... ... ... [11, 25 ... ... сұлтандары бәрібір патшалық ... ... ... кадет корпусына балаларын жібергенше, өздерінің көз
алдарында, өз қарамағында оқығандарын ... ... ... ... мектеп ашуға әрекетенді.
Кіші жүздің басқа аймақтарында да мектеп ашу жұмыстары қызу ... ... ... ... мектеп туралы мына бір құжатқа назар
аударайық:
Ор бекінісінің ... Петр ... ... және Уфа ... ұсынысы бойынша №1 фортта жергілікті тұрғындарға арналған
училище ашу мәселесін ... №1 ... ... ... ... ... бірігіп, жаңа оқу орнының үлгісі мен оқу бағдарламасын
ұсынды.
Сөйтіп форт ... мен ... ... ... смета
дайындады. Алдын-ала жасалған жоспар бойынша, мектепке 7 жасқа дейінгі ... 37 қыз ... 7-ден 14 ... ... 35 ер, 23 қыз бала алу көзделеді.
Алайда алғашқы ретте барлығы 50 бала ... оны ... ете ... деп ... ... ... келгендерге “будут преподаватся
общеизвестная молитва и начальная правила грамотности и писменности” ... да ... ... ІІ ... ... ... мен орыс ... (русскую печать)
бір-екі жол жазу білетіндер ... ... ... ... ... ... тарих ... ... ... ... арифметиканың жалғасын, орыс грамматикасын,
қысқа география бөлімі мен ... ... ... ... ... қатар
тапсырыс берілген әдебиеттер мен оқулықтардың ішінде бірде-бір шығыс елі
жөнінде, қазақты айтпағанда, кітап ... ... ... ... ... ... мектеп салынатындығы туралы әңгіме қазақ даласына кең
тарады. ... ... ... ... ... үшін ... ... №1 форттың әскери ағаманы (старшина) Карамышев “көптеген
қырғыздар бұл ... ... ... еді, егер ... оларды
қамтамасыздандыруды өз мойнына алса және татар тілін оқытса” деген ұсыныс
жасайды. Бұл ұсыныс, ... да, ... А. ... ... Қазақтардың балаларын мектепке ... ... де осы ... ... ... ... ретінде жоғарыда көрсетілген ... ... жеке ... ... ... ... болады.
Мектептер ашу арқылы орыстандырудың ашық жүргізілуі мүмкін ... А. ... енді ... ... жаңа ... жасайды.
Жеделдетіп қолға алынған мектеп жұмысы ақыры бітті. Жаңа оқу орны 1860-
шы жылдың қаңтар айының 21-і күні №1 ... ... ... ... ... жылы ... ... училищесінде 30 шақты бала
оқыды. Жаңадан ашылған орыс-тузем ... ... ... бермеді.
Мектеп ашылғанда 30 баланың ішінде бірде-бір қазақ баласы болмады. Тек қана
1861-ші жылы оқуға 20 ... ... оның ... ... олар 12 ... Көгеров пен 20 жасар Құл-Мұхамед Өбегенов болды [12,
27 б.]. ... ... ... ... ... ... отаршыл
миссионер Н.П. Остроумов былайша “Біздің үкімет ... ... үшін ... ... ... ... ... оқытып, біртіндеп
шоқындыру ісін жүргізу үшін мектептердің ... ... ... – деп ... 23 б.].
Қазақ даласында орыс мектептерінің көптеп ашылуына ... ру ... ... ... ... ... Оның
себебі – біріншіден, қазақтар балаларын үйлерінен ... ... ... ... ... ... ... орысша білмеді, үшіншіден, орысша
оқу арқылы қазақтар балаларын шоқындыруға қарсы болды. ... өзі, ... ... ... дала ... жат құбылыс. Ал бұл
халықты наразы етті. Мысалы, Торғай және Орал облыстарында осы ... ... ... бас ... Осыдан соң қазақтар арасына орыс
отаршылдары миссионерлерін жіберіп, үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді.
Орыс-қазақ мектептеріндегі қазақ ... ... ... мен ... ... ... үшін әрбір жаңадан ашылған мектептерге ... ... ... ... ... ай сайын 100 сом ақша ... ... ... ... ... ... ... алынды.
Ресейдің Халық ағарту министрлігі осы бағытта арнайы ... Ал ... ... ... ... ашылған мектептерде
татар молдалары сабақ берді, мұндай ... ... ... ... алым ... ... ... асырды.
Осылайша орыс-қазақ мектептері көптеп ашыла бастады. Бірақ мектептерде
оқу бағдарламасы қазақ ... үшін ... жоқ, оқу орыс ... ... бірге ауылдарынан алыста оқып жүрген қазақ балаларына
оқу мерзімі ыңғайсыздық танытты. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... балаларын мектепке тартудың бірден-
бір жолы көшпелілерге ... ... ... ... еді. ... орай оқуға
қыркүйек және қазан айлары қолайлы деп танылды. Мұның өзі ... ... ... және ... ... аса ... етті. Осының бәрін
патша әкімшілігі амал жоқ мойындап, қазақ ауылына бейімделуге мәжбүр ... ... ... ... тәрбие беру жөнінде Орынбор қазақ мектеп-
интернатының алатын орны ерекше. Қазақтарды әкімшілік ... ... үшін бұл ... ... жылы ... ... 14-і күні
ашылды. ... ... ... ... және Орал ... ... Алғашқы күні мектепке Торғайдан 10 бала, Оралдан 3 ... ... ... 7 бала оқуға қабылданды. Мектептің бас тәрбиешісі
(надзиратель) болып Қазан ... ... ... ... С. ... деген татар мұғалімі тағайындалды. Сол сияқты ... ... ... ... бақылаушы (надзиратель) қызметі
енгізілді. Ол Орынбор шекаралық комиссиясына есеп беруге ... ... 6 ... ... айталық, аталған С.Кукляшев өзі басқарған алты жыл
ішінде қазақ шәкірттерін ... ... ... ... тәрбиешілер унтер офицерлер болды.
Орынбор қазақ мектебінде мынадай пәндер ... және ... ... Орыс тілі ... ... ... Қазақ-татар тілі (Бекчурин, Батыршин, Биглов, Суханкулов);
3. Арифметика (Аршаулов, Васильев, Арцижевский);
4. Тарих (Борецкий, Пискунов);
5. Жағрапия (Орловский);
6. Таза жазу және сызу ... Дене ... ... Іс ... және тергеу (Учинов, Орынбаев);
9. Ислам діні оқуы (Габдусалямов, Мусин, Даутов, Габдулкаримов, т.б.).
Осындай да мектептегі қазақ тілінің ахуалы ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі сабағының тағдыры
жөніндегі құжаттармен таныса отырып, мынаны ... ... ... көрсетілгендей, пәннің аты “Қазақ-татар тілі” деп аталғанымен,
шын мәнісінде, ол татар тілі сабағы болатын. Оны 19 жыл бойы ... ... ... араб және ... ... аға оқытушысы, колледж
ассесоры Мірсалық Бекчурин оқытты. Ал, Бекчуриннің оқулығы кадет корпусының
шәкірттері үшін орыс тілінде жазылған ... еді. ... ... ... грамматикасына орын берілмеген. Сөйтіп сабақтың аты ... деп ... ... қазақ мектебінде қазақ жастары дербес ... ана тілі ... ... ... ... ... Үкімет орындары
мен татардың тіл мамандары оны дербес тіл ... ... Ал, ... және ... ... қазақ жастары тек кадет корпусында оқитын орыс
жастарына арналған бағдарлама көлемінде ғана танысты.
Мектеп шәкірттері алғашқыда ... ... ... ... басына тақия
киіп, дастархан мәзірі мұсылманша болғанымен, негізінен орысша тәрбиеленді.
Орынбор қазақ мектебі бас-аяғы 19 жыл ... ... Оған ... ... жылда бір рет қабылдап отырды. 19 жыл ішінде мектепті 48 қазақ жастары
бітіріп шықты. Олардың кейбіреулері ... ... ... жұмысқа
қалдырылды, біразы өздерінің еліне барып, ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, Орынбор қазақ
мектебінің алғашқы (1857 ж.) ... ... ... ... ... Мұңсызбаев, Ырғыз ... ... ... ... ... ... ... Алтынсарин оқытушылық
қызметтерін бастады. Орынбор мектебін кейінірек бітірген жастардан ... ... ... ... С. ... мектепке ұстаздық
етті. Ал, әйтеуір әліпбиді ғана танып білген бірнешеуі 1860-шы ... ... ... орыс ... сабақ берді. Мектепті
бітірушілер өздері орысша, татарша оқығандықтан, осы ... ғана ... ... ... ... қазақ тілінің грамматикасын білмесе, тіпті
әліпбиін түсінде де көрмеген адам оны кімге үйретіп ... ... тілі шын ... ... ... ... ... Мұсылман мектептері мен медіреселердің дәстүрлі ... ... және жаңа ... ... Азия мен ... жері ислам дінін қабылдаған кезден бастап,
дәстүрлі оқу жүйесі – мектеп ... және ... ... ... ... ... Бұл жүйе ... мазмұны жағынан мұсылман дініне
негізделді. Мұсылман оқу ... ... ... ... ... ... астрономия, жаратылыстану, география елеулі
орын алды. Кезінде мұсылмандық медіреселерден білім алғандар арасында шығыс
халықтарының ғұлама ойшылдары мен ... ... ... ... есімдері әлемге белгілі болды. Олар: М. әл-Хорезми,
әл-Фараби, әл-Бируни, Ұлықбек, Науаи және т.б. Абай ... ... ... ... ... ... ... оқып, білім
алғанын да білеміз.
Араб және парсы ... діни ... ... ... ... ... беру жүйесі мұсылман халықтары ... ... ... оны ары қарай нығайтатын бірден-бір
күшті құралға айналды. Алайда, ... ... ... ... ... оқу орындарының дағдарысын әсірелеп суреттеу басым болды. Олар тек
діни фанатизм, кертартпалық тарататын орындар болып есептелді. Шын ... ... ... ... ... ... ... бүгінде баса назар аударуымыз керек.
Орта Азия мен Қазақстанды отарлап алғаннан кейін ... ... ... ... ... ... жүргізіп, оны іс жүзіне асыру үшін
мұсылмандық факторға ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырды.
Сондықтан мұсылмандық білім беру жүйесін патшалық Ресей ... ... ... ... олардың дағдарысын одан әрі
тереңдетіп, ақыры ... ... ... қолға алынып, бұл біртіндеп
орыстандыру мен шоқындыру саясатын мемлекеттік деңгейде жүргізуге ұштасты.
Отаршыл миссионерлер ... ... ... жұмыстарын жүргізіп, “біз,
әсіресе, жергілікті ру-тайпалары мен ... ... ... бірігіп, іс-
әрекет жасауынан сақтануымыз керек”-дегенді ескертіп отырды [15, 222-
223 бб.].
Патшалық Ресейдің отарлық ... ... де ... ... ... ... ... мектептері мен медіреселері арқылы жүзеге асты. Көшпелі
шаруашылықта өмір сүрген қазақтар өздерінің балаларына ... ... ... ... ... жоқ. Олар жайлауға көшкенде балаларының оқуларын
жалғастыруын қадағалады. Мектептердегі сабақтар киіз үйлерде жүргізілді.
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... мен ... жанынан мектептер ашты. Мұсылман, мектептерінде ... ... ... болды. Мектептерде сабақты молдалар оқытты. Мектеп оқушыларына
діни уағыздағы сабақтармен қатар, ұлттық ... беру ... ... ұл ... ... ... А. Байтұрсыновтың өте орынды
айтқаны бар: “Баланы ұлша тәрбиелесең, ұл ... ... ... ... ... ол [16, 60 б.].
Мұсылман мектептері мен ... ... ... оқытуды
молдалар жүргізді. Сабақтарда негізінен ... ... мен ... ... ... ... ... құжаттары [17:50]. Мектептегі
сабақтар үйлерде өтті, қыс күндерінде қыстаулардағы ... ... оқу ... ... ... ... арабтың 28 әліпбиін жаттап
алу арқылы 4-5 ай бойына оқытты.
“Көшпелі” мектептерде сабақ жаз айларында ... ... Ал ... ... көбі ... ... Оған себеп – кедей
қазақтар балаларын ... ... ... алмады, көбінің қыста киетін
киімдері және қаржылары бола бермеді. Қыстақтағы мектептерге ... ғана бара ... ... мекетептерінде сабақ жүргізетін
мұғалімдерге және мектеп үйін, оқу ... ... ... ... ... ... ... жинау, жұмалық, зекет және пітір беруден түскен
қаржылар арқылы қолдау ... орын алды [18, 159 б.]. ... ... жас ... ер ... ... Ал, кейбір мектептерге қыз балалар
да барды. Қыздардың көбі 16 жасқа ... ... ... да, ... ... оқуларын тоқтатты. Қазақтардың көбі қыздарын мектепке
бермеді, өйткені оған ислам дініндегі ... ... мен ... ... етті.
Қазақ даласындағы қалаларда мешіт жанында мектептен кейін білімді
жалғастыру үшін медіреселерде оқу ... ... ... ... ... мен ... ... Ислам дінінің негізгі қағидалары
араб тілінде оқытылды. Медіреседе оқығандардың көбі ... ... ... ... ... болды және ... ... ... ... ... ... еңбектерін, әсіресе,
ақын-жыраулардың өлеңдерін ... ... ... Медіреселерде араб
тілі, ислам дінінің тарихы, ильми-тьбие (медицина), ильми-икмет (физика),
ильми-кимья (химия), ильми-набауат (ботаника), ... ... ... және ... ... ... [19,
15 б.].
Мұсылман мектептеріндегі білім беруді орыс бақылаушылары (инспекторлар)
тексеріп отырды. Солардың бірі “Қазақ мектептерінде білім ... ... ... ... дәстүрлерін сақтаулары, тәртіптері,
білім алуға ынталары мол ... жаза ... ... басты
кемшіліктер, мұнда оқитындар тек қана қазақ балалары және олар орыс ... ... ... ... есебінде алдағы уақытта қазақтарды орыс тіліне
үйрету, қазақтарға орысша білім беру ... ... ... дайындау
керектігі ескертілген. Міне, патшалық ... ... ... ... ... беру ... ... түпкі мақсаты осылайша
орыстандыру болған еді [20, 3-9 ... оқу үш ... ... ... орта және ... ... ... созылды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақтардың мұсылман дініне бет
бұра бастауы байқалып, ... ... ... жаңа ... халық
арасында кең етек ала бастады. Сондықтан қазақ байлары мен молдалары, ... көзі ашық ... ... мұсылман мектептері мен медреселерінде
балаларын оқытуға көп ... ... ... ... ... мектептер
мен медреселерге кедей қазақтары да балаларын оқытуға мүдделі болды.
Н. Сәбитовтың еңбегінде “Мұсылман ... ... ... да оқыды. Балаларын оқыту үшін олар қауым болып ... ... ... ... қаржысына оқытты...”, – деп жазады [21, 21 б.].
Мұсылман мектептері мен медіреселердегі білім жүйесі ... ... ... ... ... мен ... үкіметінің ұлт саясаттарының
нәтижесі болды. Қазақ даласындағы сол кездегі байлар да, дін ... ... ... беруде ислам дінінің қағидаларын ескере отырып,
“білімді адам бәрінен де құрметті, ... алу – ... ... ... ... ... білімді діни уағыздаушылар өздерінің жеке қаражаты
арқылы мешіт жанынан медреселер ашып, қазақ ... ... ... ... сауатты болуын қалады.
Жетісу облысының Қапал уезінде Маманов пен ... ... ... қаласында Әбдуәлиевтер мектептері жаңа үлгіде ашылды. Мұндай
мектептерде діни ... ... ... ... ... ... тілі және ана тілдерінен білім алды. Білім алу барлық халықтар үшін
рухани байлық екенін айта ... “... ... ... ... болғанымен,
бәріміз алла әмірімен жаратылып, көк аспанның астында ... өмір ... ... ... және ... бір теректің жапырағындай болуымыз
керек, бәріміз табиғаттың заңдылық ... ... ...... ...... Маманов. Мамановтар
мектебінде Каир университетін бітірген Мұсағалиев, шет тілінен демократ-
ағартушы
М. Малдыбаевтар сабақ ... ... ... ... оқушыға 150 сом
стипендия бөліп, Орынбор қырғыз (қазақ) мұғалімдер училищесіне жіберіп
отырған. ... ... 60 ... ... ... ... 1913 ... 102 оқушы оқыған [22, 20 б.].
ХІХ ғасырдың бас кезінен бастап Орта Азия мен ... ... мен ... ... алған оқушылардың саны жыл санап көбейіп
отырғандығын көреміз. Араб тілінде ... ... ... ... қатарына қосып отырған. Сондықтан да Кеңес үкіметі құрылған
кезде ... ... ... мен ... ... ... ... “қазақтардың 2 пайызы ғана сауатты болды” ... күні ... ... ... жазылып келеді. Ал, шын ... ... ... саны көп болғанын мұрағат құжаттарынан көруге
болады. ... 1908 жылы ... ... ... ... берген, әр медіреседе 30 оқушы оқыса, 18 мың оқушы білім
алған. Ферғана облысында – 268, ... ... – 44. Н. ... қарағанда, 1880-97 жылдарда Жетісу облысында 88 мектеп пен
медіреседе 12835 бала оқыған. Сырдария облысында 1892 жылы 1497 ... ... ... 27082 оқушы білім алған. Торғай және Орал облыстарында ... 4926 ... ... [23, 16-17 бб.]. 1912 жылы ... ... 121
медіреседе 1810 бала оқыған [24, 6 б.].
1897 жылғы халық санағы бойынша кейбір облыстардағы ... ... ... ... – Ақмола облысындағы сауаттылық деңгейі
| ... саны ... ... % ... уезі |185058 |5,4 ... ... |9688 |22,9 ... уезі |86413 |4,6 ... қаласы |3038 |27,9 ... уезі |155461 |9,3 ... ... |4952 |28,5 ... уезі |155137 |12,3 ... ... |19688 |29,7 ... бойынша |544693 |9,4 ... ... ... ... төмен болуының себептерінің
бірі, жоғарыда айтқанымыздай, мұсылман мектептерін бітіргендердің есебі
алынбаған әрі мұсылман ... ... ... кірмей қалған,
патша үкіметінің саясатынан қорқып мұсылман мектептерінің ... ... ... [25, 25 ...... ... және ... облыстарындағы сауаттылық деңгейі [26,
23-24 бб.].
|Облыстар |1000 адамға |1000 адамға |Жалпы 1000 |100 ... ... |
| ... ... – |адамға |шаққанда |
| ... ... ... – | |
| | | ... | |
| | | | |Ер ... ... ... уезі |100-150 |25-50 ... |75-100 пайыз|77 пайыз |23 пайыз |
| ... | | | | ... |50-100 ... пайыз |25-50 пайыз |87 пайыз |13 ... ... |50-100 ... ... |25-50 ... |92 ... |8 пайыз |
|Жетісу, |50-100 ... ... |50-75 ... |80 ... |20 ... ... уезі | | | | | ... ... ... пайыз |25-50 пайыз |89 пайыз |11 пайыз ... |100-150 |10-25 ... |50-75 ... |86 ... |14 ... |
| ... | | | | ... ... 1000 ... ... қала ... пайызы жоғары, себебі қалаларда орыстар көп ... ... ... ... ... қазақтар арасындағы мұсылман оқу
орындарын ... ... ... ... уездегі мұсылман
мектептерінің саны толық көрсетілмегендіктен ... ... ... және орыс мектептерінде оқыған қазақтардың көрсеткіші
алынған.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың ... Орта Азия мен ... ... беру ... ... ... жүйесі жүргізілді.
Бірақ бұл оқу ... ... ... ... ... орыстандыруды
қазақтар арасында ықпалды түрде жүргізу, ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежедегі дағдарысқа әкелді. ... ... ... ... ... ... ... байланысты үзе
бастады. Орыстардың ... беру ... кең етек ... бұл жүйе ... ... қалды. Сондықтан мұсылман халықтарының ұлттық санасын
дамытып, білім беру ... ... ... жүйе ене ... ... ескі мектептер мен медіреселерді сынға алып, сол
сияқты орыс оқуының зиянды ... да ... ... батыл
реформаторлық бағдарлама жасап кірісті. Патша өкіметі реформаны ... ... ... жартысында қазақ қоғамы мен мәдениеті жаңа ... ... ... ... ... ... ... орнап, тәуелді
өлкеге айналды. Дәстүрлі білім беру ... ... ... ... ... даму ... ... арқылы еуропалық христиан
мәдениетінің ықпалы кең етек ... ... ... ... мәдениетіне
орыстардың ықпалы күшейе бастады. Қазақтардың тіліне, дініне қауіп төнді.
Патшалық ... ... ... ... ... ... өзгеріске
ұшырады. Ресейдің орыстандыру мен шоқындыру саясатын жүргізуде негізгі
тірегі ... ... ... мен ... ... сүйеніші бола
алмайтыны белгілі болды. Отаршыл миссионерлер қазақ даласына ... ... ... діні ... жолында ең басты кедергі ... ... ... жол бермейтінін білді. Дәстүрлі білім
беру жүйесін реформалау идеясы ... ... ... ... ... ... іздестірді. Бұл жолды тапқан және оны мұсылман
халықтары арасында кең уағыздағандар – жәдидшілік қозғалысының ... ... ... реформалық идеяға, мұсылман халықтарының ... ... ... ... ... да ... аймақтарындағы сияқты, қазақ қоғамында ... ... ХІХ ... екінші жартысынан бастап орыс оқу
орындарына қазақ балаларының көптеп тартылуы ... ... ... ең ... оқу ... ... білген патша үкіметі мектептерді
орыстандыру мен ... ... ... ... ... ... ... қазақтар арасынан отаршылдарға қызмет көрсететін, сенімді
әлеуметтік тірек болатын мамандарды шығаруды басты мақсат тұтты. ... ... ... кейіннен Кеңес империясы жалғастырды. Жәдидтердің
ұлтшылдығы туралы ... ... ... ... Назира Нұртазина: “...
олар ( мұсылмандық білім беру ... ... ... ... ... Олар ассимиляцияға өз бастарын жеңгізбей, халыққа орыс қаупі
болмау үшін және дағдарысқа ұшырап жатқан ұлттың дәстүрі мен ... ... ... ... ... құру ...... алдындағы
парызы”, – деп түсіндірді [27, 175 б.].
Қазақ балалары тартылған орыс-қазақ және орыс мектептерінде жергілікті
ұлттың тілі, тарихы ... ... ... ... тілі кириллица
негізінде оқытылып, ислам рухынан аластатылу қолға ... Оның ... ... орыс тілі мен әдебиеті, проваславиелік ... ... ... ... басты орын алды. Мектептердің ішінде патшаның
суреттері ілінді, орыс мемлекетін дәріптейтін символдарға ... ... ... ... ... ... писарь сияқты отарлық басқару
жүйесінің ең ... ... ... ... ... білімнен гөрі
шоқындыруға, қарапайым орыс мұжығына ойсыз, дөрекі адамдарды қалыптастыруға
тырысты.
Жәдидтер шын ... орыс ... ... ... ... ... кейіннен алаш қайраткерлеріне ұласты. Бұлардың көбі ұлттық
буржуазия уәкілдері ... ... ... ... Бұл ... ... жетті? Біріншіден, олар білімге құштарлығымен, ерекше ... ... ... орыс ... таң ... ... ... ие болып, гимназия, тіпті университеттерде
білім алды. Ұлтшылдық, білім-оқу жолында өз өмірлерін сарп ... ... ... ... өткізді. Жәдидтердің көзқарастарын “жаңа жылдық”
деп тегін айтпаған. Жәдидтер орыс-еуропалық рухани мәдениеттің ең ... ... ... ... ... алды [28, 173-176 ... ... орыс-қазақ мектебін үздік бітірген қыр баласы – Орал
(Теке) қаласындағы ... ... орыс ... ... ... құрбыларын таңқалдырған жәдидші Халел Досмұхамедұлы (1883-
1939жж.) алаш көсемдерінің бірі болды. Оның ... ... ... ... жылы Орал ... ... училищеде бірге оқыған
достары – Нұрғали Ипмағамбетұлы, Ғұбайдулла ... ... ... ... әңгімеде сол кездегі жәдидшілік қозғалыстың
негізін қалаушы – Гаспринскийдің “Тәржіман” газетінен мақаланы оқып береді.
Мақаланың мазмұнында ... ... ... ... ... ... де, ассимиляциялық саясаттың жүйесі бәрібір қысым
көрсетусіз, бәз бір ... ... ... ... ... ... ... екінің біріне ұнай қоймайды. Бірақ етек жая бастаған ... ... тек ... ... ғана ... ететін ниетті
аңғара отырып, біз бір ... ... ... ... ... орыстандыру саясатын – егер “орыстандыру” деген сөзді
орыстардың империядағы өзге ... ... ... ... ... ... еш ретін таппаймыз”.
Халел одан әрі оқыды: “Туысқандар, халыққа білім беру ісіне бел ... ... ... ... мен ... ... отырып, осы
істің озық тәсілдерін талқылайық. Өзінің ... ... ал ... үйретіп, надандықтан құтқарып алуға талпыну одан да мәртебелі әрі
қасиетті іс... Сонымен сіз оқып-тоқып, ... мен ізгі ... ... тек өз ... ... ... бар білгеніңізді қандастарыңызға,
тайпаластарыңызға үйретуге ... ... ... кітаптарын түркі
тіліне тәржімалап, кедей, қараңғы халықа арнап ... ... ... өнер мен ... ... талпыныңыздар”. 1881 жылғы 1 ... Бұл ... ... сол кездегі жәдидшілдердің қызметі мен
көзқарастары айқындалды [29, 47-48 бб.].
Жәдидшілік қозғалыстың басты мақсаты ... ... ... ... ... ояту еді. Жаңа ... беру ... еуропалық оқу
үлгісін енгізу арқылы ана тілінде оқытып, ұлттық мамандар күші мен ... ... ... ... ... ... ... татар зиялыларының рөлі зор болды.
Жәдидшілдік қозғалыстың негізін ... бірі – И. ... және ... шыққан “Тәржіман” газетінде, “Вакт”,
“Ұлфат”, қазақтың “Қазақ” және ... ... ... қол ... ... ... ұлттық езгінің ауыр тауқыметтерін көріп
жатқандығы туралы мақалалар жарияланып тұрды. Татар зиялылары – ... ... Ғани және ... ... ... ... ... жанынан мектеп және медресе ашты. Бұл мектепте қазақ тілі маманы ... ... ... жылы ... 2085 оқушы білім алды. Олардың ішінде
1346 ... 687 ... және 52 ... ... ... ... жылы
медреседе Орал және Торғай облыстарынан 25 қазақ балалары келіп білім алды
[30, 31-32 бб.].
1906-шы жылы Уфа ... Зия ... ... ... ... ... қазақ зиялылары – Мағжан Жұмабаев, Жиенғали
Тілепбергенов, Бейімбет Майлин және ... ... ... Қазақстандағы
жәдидтік қозғалыстың өрлеуіне татар зиялыларының бірі ... ... ... ... ... жылы Түркияда қамаудан шыққаннан
кейін Қазан қаласына келіп, Уфа, Троицк, Петропавлдағы жәдидтік қозғалыстың
мүшелерімен ... ... ... ... ... 8-і күні татар зиялылары –
Юсуф ... және И. ... ... бас ... ... ... І ... мұсылмандар сиезін өткізу туралы қаулы қабылдады.
Бүкілресейлік мұсылмандар сиезі 1905-ші жылғы тамыз айының 15-і ... ... атты ... ... өтті. Қазақтардан бұл сиезге
ішкі ордадан У. Танашев, М. Исмағұлов, Семейден З. Құлаев, Сырдариядан
М. Оразаев, Уфадан С. ... ... ... ... ... І, ІІ, ... ... қазақ халқының мүддесін қорғады, әсіресе, жер
мәселесіне қатысты жұмыстарға атсалысты. Татар ... бірі ... ... ... жер ... қорғап, Думада бірнеше рет сөз
сөйлеген. Сондықтанда қазақтар үшін ... ... ... ... орны мен рөлі ... мұсылман мектептері мен медіреселерінде қазақ балаларына
білім беруде татар ... ... ... ... Жазғы
демалыстарында өздерінің қаржыларымен Түркістан генерал-губернаторының
қарауындағы ... көп ... ... облыстарының ауылдарына келіп,
“көшпелі” мектептерде жаңашыл бағыттарда сабақ өткізді. ... ... ... қарамастан, көптеген ауылдарда қазақтар өкіметтен
жасырып, ... ... ... ... ... ... ... ата-аналарының қаржысы арқылы Қазан, Уфа ... ... ... ... ... ... ... туралы Түркістан аудандық ... ... ... ... ... ... 29-ы күні ... Сырдария облысына “Ғалия” ... 40 адам ... ... ... ... ... ... кетіп жатыр”, – деп
айтты. Жәдидтік білім жүйесінің қазақ даласына кең тарала бастауына ... өте ... ... күрес жүргізу керек екенін жазып отырды.
Отаршыл-миссионер Н. Остроумов:
“... Қазан ... ... ... ... ... ... керек,
татар мұғалімдері орысша білім беруге айтарлықтай зиян келтіруде”,-деп
ескертіп отырды [31, 31-32 ... ... ... ... ... тек қана білім
берумен шектеліп қойған жоқ, сонымен қатар ұлттық сананы ояту үшін ... ... мен ... ... ... ... 1911-ші жылы Орынбор
қаласында Ш. Құдайбердиевтің “Түрік ру тайпаларының басқарушылары” –
“Родословная ... ... ... ... ... ... ... медресесінде оқыған қазақтар қазақ тілі қоғамын құрып, кітаптар
шығара бастайды.
1915-жылы Уфа қаласында “Ғалия” медресесінде оқып жүрген қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ж.
Тілепбергенов болды. Қазіргі Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданында 1896-
шы жылы ... ... ... тілі мен ... ... ... өңірінен
шыққан тұңғыш профессор Қажым Аманғалиұлы Басымов, ... ... ... ... адамның бірі болды. Қажым Басымов туралы әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университетінің профессоры Тұрсынбек Кәкішов ... деп ... ... ... Қостанайға кеткенде 1917-ші жылы журналдың 8-9-
10 нөмерлеріне редактор болды. Сонымен қатар жұрнал беттерінде ... ... ... ... ... ... “Садақ атама”,
“Талапкерлерге” және “Ырғысты” поэмалары жарық көрді”, – ... [32, ... жылы ... ... 10-ы күні ... қаласында жәдидшілік
қозғалысының зиялы уәкілі Мұқаметжан Сералиннің басшылығымен “Айқап”
жұрналының бірінші нөмірі ... М. ... ... ... ізбасарлары
классикалық жәдидшіліктің жақтаушылары ... Олар ... ... ескіргенінің негізгі себебі – халықтың ... ... ... деп ... одан ... ... оқу-ағарту, жаңа әдіспен оқыту деп білді [33, 37-42 бб.].
Уфа және Орынбор қалаларындағы Хусаиновтар мен Ф. ... ... ... ... ... мен ... ... татар
зиялылары айтарлықтай үлестерін ... ... ... 117 ... ... ... жарық көрді. Ф. Каримов
баспаханасынан Ш. Құдайбердиевтің “Мұсылмандық кітабы” ... ... ... ... әліппе”, 1914-ші жылы М. ... ... және ... ... ... ... ... қорғау үшін қоғамдар құрды. Мұсылмандық
қайырымдық қоғамдары алыс аймақтарда жаңашыл білім беретін ... ... ... жылы ... ... ... ... М. Яушев,
1910-шы жылы Ақтөбеде татар М. Усманов пен С. ... ... ... және ... қалаларында мұсылман қоғамдары медреселер салды. 1909-шы
жылы мамыр айының 19-ы күні ... ... ... ... ... ... ... қазақ даласында жаңашыл мектептерді бітірген
қазақ балаларына арнайы ... ... ... үздік бітіргендерді
Қазан, Уфа және Мәскеу, Петербург қалаларындағы жоғары оқу орындарына
жіберіп ... ... ... ... кітапханалар ашуға
көмектесті. Жәдидшілер қозғалысы ... ... ... ... ... арқылы Ресей үкіметінің орыстандыру саясатына қарсы күресіп,
мұсылмандықты ... қала ... ... орыстық білім ошағының негізі қаланған өлке ретінде
ерекшеленеді. Негізін қалаған тұңғыш ... ( Ы. ... ол ... ... ... ... Екі ... орыс-қазақ училищесі
жанынан қазақ балаларына арнап интернат ашты.
Ырғыз ... екі ... ... ... жылы Телжан
Шонанұлы (1894-1938) оқуға қабылданды. 1912-ші жылы училищені үздік ... Сол жылы ... ... ақша ... ... ... мұғалімдер
мектебіне оқуға түседі. 1916-шы жылы мектепті үздік ... ... ... ... алады. Алаш қозғалысының зиялылары А.
Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Дулатовтармен ... ... ... ... ... ... қайраткерлерінің біріне ... ... ... ... ... ... алған қазақ балаларының
орыс тілін жетік игеруі олардың сол кездегі Ресей топырағында болып жатқан
либерал-демократиялық қозғалыстарына қатысып, өз ... ... ... ... ... санасының оянуына, ұлтшылдыққа әкелді.
Жәдидшілік – мұсылман халықтарының патшалық Ресейдің отарлық ... ... ... ... ... оянуының басталуы отарлық
миссионерлердің іс-әрекетіне қарсы күресу және орыстандырудан ... ... ... жартысында патшалық Ресей империясы ... ... ... алып ... ... ... өзбек, түркімен және
қарақалпақ, татар халықтарын орыстандыруға мемлекеттік саясат жүргізуді
қолға ала ... ... ... отаршыл-миссионерлер арқылы
жүргізді. Миссионерлер дайын жоғары және орта ... оқу ... ... ... ... ... беру орталығына айналды. 1846-шы жылы Қазан
қаласында “Рухани академия” ашылып, 1846-1861-ші жылдар арасында отаршыл-
миссионерлерінің бас ... Н. ... ... ... ... ... ... түпкі мақсаты Орта
Азия мен Қазақстандағы ... ... ... ... және ... ... ... орыстандыру, шоқындыруды көздеген болатын.
Бұл міндетті жүзеге асыру ұзақ процесс болатынын түсінді. Орыстандыру
мен ... ... ... ... және ... ... ... ұйытқы рөлін атқаратынын, рухани қарсылық болатынын ұғынды.
Сондықтан отаршыл-миссионерлер ислам ... ... ... ... ... жоюға кірісті.
1867-1868-ші жылдардағы ережелерінде жазылғандай, “Қазақ (киргиз)
балаларын орыс тілінде оқыту арқылы, ... ... ... білім
беруді біртіндеп әлсіретіп, қазақтар арасында ислам дінінің кең ... ... ... ... ... ... ислам дінінің кең
таралуына жол бермейді. Сондықтан халықтарға орысша ... ... ... зор ... естен шығармауымыз қажет” [34, 176 б.].
Мұсылман дін басыларының ықпалындағы мектеп пен медіреселерге бақылау
күшейтіліп, олардың құқықтары мен ... шек ... ... ... Орынбор муфтилігінен шығарып тастады. Сөйтіп қазақтар
арасында христиан дінін уағыздауды қолға ала ... Әр ... ... бір ... ғана ... Оны әскери губернатор бекітті.
Отаршыл-миссионерлер мұсылмандық оқу орындары “мұсылмандардың
оқшаулануына”, сөйтіп ... ... ... ... ... деп ... оны күнделікті өмірден орыс-түзем мектептері есебінен
ығыстырып шығаруға күш жұмсады. Сөйтіп мұсылмандық оқу ... ... ... ... ... ... келгенге дейін де, жергілікті жерлерде қазақ балалары
мұсылман мектептері мен медіреселерінде оқыды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... және Қазалы
уездерін, Әмудария бөлімін қоса алғанда) 1892 жылы 27082 оқушысы бар ... пен 35 ... 1895 жылы 28298 ... бар 88 мектеп пен 34
медіресе болды. 1891 жылы Жетісу облысында 12510 ... бар 64, 1897 ... ... бар 88 мектеп пен медіресе жұмыс істеді. Мектептерде көбінесе
6 мен 15 жасқа дейінгі балалар ... ... Ал, ... ... ... тереңдетуге тілек білдірген балалар ғана оқыды. Яғни, ... беру ... ... де, ... қазақ халқы, өз балаларын
мұсылманша білім алуға ... ... ... 1909 жылы ... ... ... ... орталық
үкіметке берген есебінде, облыста 2097 мектеп пен медіреселік оқу ... 38487 ... ... ... салыстырғанда 1945 балаға өскендігін
және де ер балалар саны ( 32563, ал қыз балалар санын 5924 етіп ... 75 ... ... ... ХХ ... басында бір ғана Лепсі уезіндегі әрбір
мың ер ... 63-і ... ... ... ал Қапал уезінде мұсылманша
білім алғандардың саны 6265 адам болған.
Оңтүстік өлкеде мұсылмандық оқу орындар бастапқы ... ... ... мұсылмандық білім берудің төменгі сатысын, яғни бастауыш
білім беру жүйесін құрайтын.
Патша өкіметінің шенеуніктері ... ... ... ұлттар мен
ұлыстардың патша өкіметінің ... ... ... сан ... ... оның ішінде халықтар арасында алауыздық тұрғызу ... ... ... ... ... бірігіп күш қосуына тосқауыл
жасауға ... Бұл істі ... ... ... қазақтарды татарлардың
рухани әсерінен бөлектеп ұстауды, араластырмауды мақсат етіп ... ... ... бір ... ... ... болып, әрбір
мұсылман халқы балаларының бөлек оқуын жете қадағалап отырды. Мәселен, 1876
жылы Жетісу ... оқу ісі ... ... татар мектебінде оқып
жатқан қазақ балаларын мектептен қуып жіберіп, олардың бұл мектепке қайтып
келуіне тыйым салды (36, 685 ... ... ... әкімшілік орындары Түркістан
халықтарын діни негізде біріктіретін рухани күш ретінде қарап, оған ... ... ... ... ... ... үлкен қауіппен қарап,
оның отаршылдық жүйеге қарсы күш екенін түсінген патша өкіметі мұсылмандық
оқу орындарды ... ... ... ... ... ... Патшм
әкімшілігі, әсіресе облыстық әскери-губернаторы мен халық училищелерінің
инспекторлары мұсылман мектептерін тіпті қадағалап отырды, олар ... ... ... ... қазақтар арасына орыс оқуын тарату, яғни
орыс-түзем мектептерін көптеп ашу деп есептеді.
Халық ... ... ... оқу ... орыс ... ... ... етуде аса белсенділік танытып жатты. Олар
мектептерде болуын ... ... ... ... ... ... ... халық тарапынан оқу инспекторларына шағымданған хаттар орталық
билік ... да ... ... ... ... ... ... түскен
хаттардың бірінде “Біздің жұртқа халық училищелерінің инспекторлары тіптен
таныс емес, бөтен адамдар. Халық ... ... ... ... ... де бар ... мұсылмандар оларға өз
діндеріне қол сұғушылар деп қарайды. Сондықтан халық училищелерінің
инспекторлары ... ... ... да ... ие емес. Мұндай
адамдар мұсылмандық қоғамдарға ықпал етіп, олардың ... ... орыс ... ... ықпал етеді дей ... ... орыс ... ... ... ... салу ... ауыр
тиюде, тіпті бұл – орындалмайтын шарт. Мұсылман мектептерінде орыс тілін
оқытуды халық училищелері инспекторларының талап етуін ... ... ... мен діни ... ... үкіметтің әдейі жасап отырған кедергісі
ретінде қабылдауда. Мұсылмандық оқу орындарға орнатылған бақылаулар және
онда ... ... ... ... ... ... ... туындаған. Мұндай жағдайда мұсылмандық оқу орындардың дамуына
мүмкіндік жоқ. Сондықтан үкіметорындары қол астында ғы ... ... ... ... ... – деп көрсетіледі (37, 3-5 бб.(.
Түкістан генерал-губернаторы Духовский ... ... оқу ... ... ... жасамайтындығын ескере
отырып, онымен күресудің жолдарын қарастыра бастады. Осыған орай ... ... ... ... мектеп-медіреселерде
император портретінің ілініп тұруын талап етіп, мұны халық училищелерінің
инспекторларына қадағалауды тапсырды.
Мектеп-медіреселерде император портретінің ... ... ... ... ... Мұндай ахуалды мұсылман халықтары өздерінің дініне
қол ... деп ... ... да ... ... ... ... берген мәлімдемелерде император портретінің
ілінбей тұрғандығын атап көрсетіп жатты. ... ... ... ... әскерт-губернаторына келіп түскен осындай мәлімдемелердің бірінде:
“Әндіжанда болған 1898 жылғы бейберекеттіктен ... ... ... және онда ... ... адамының портреті болуын
қадағалау ... ... бұл іс ... ... ... ... ... ілінбек түгілі оқушылар императордың өзі кім
екенін ... Оның ... ... Бұхара мен Ауғанстанның әмірлерін
және түрік сұлтанын жақсы біледі. Мектептерді ылғи ... ... ... орыс ... ... (38, 14 ... және Жетісу өңірінде мұсылмандық оқу жүйесінің жаңа екпін
алуына, жәдидтік қозғалыс өз ... ... ... ... ... ... ... өркениетке тартуды көздеген И. Гаспыралы
тұрғызды. Ол мектеп-медіреселерде діни ... ... ... – математика, жеғрафия, тарих, биология секілді пәндерді ... ... ... ... осы ... ... араб әліпбиін түркі халықтарының ... ... ... ... ... бір ізге ... жазу
ісіне, яғни ескі “Қадымшылықтан” “усул-жәдидке” көшу керектігін ұсынды.
Жаңа оқу үлгісіндегі жәдидтік оқу орындары Түркістан ... ХХ ... ... ... ... ... оқу ... ашылуы жергілікті халық
тарапынан кең қолдауға ие болды. Жаңа әдістік мектептердің халық ... ... ... орындардың бір-бірімен хат алысу барысында
былай делінген: “соңғы жылды жаңа әдістік (усули-джедад) мектептері кеңінен
таралуда, олар ... ... ... ... ие, ал ... ... ол
мектептерді ерікті түрде өздерінің ақшаларына қаржыландырады” (39, 14 б.(.
Түркістан жерінде жәдидтік оқу ... ... онда ... ... ... ғана ... көзі ашық қазақ азаматтары да белгілі
дәрежеде белсенділік таныта білген. Мәселен, Қапал уезіне ... ... ... ... ... пен Тұрсынбековтар ашқан мектеп. Оны жұрт
кезінде “Мамания” медіресесі деп атап ... ... ... ... оқу ... ... жергілікті отаршыл әкімшілік орындары
да мойындаған. Мұрағат құжаттарына қарағанда “Мамания” медіресесі 1909 жылы
өкімет ... ... ... тек 1912 жылы ғана ... ... өткен.
“Мамания” медіресесі атнған жәдиттік оқу орнына қазақ интелегенциясының
алғашқа толқынының өкілі Ғабдолғазаи Мұсағалиев жетекшілік еткен.
Жетісуда жәдиттік оқу орындарының көп ... жері ... ... Онда ... ... саны 1912 ... ... 13-ке жетті. әр оқу
жыл сайын 579 балаға дейін ... (40, 11 ... ... ... ... оқу ... ... оңтүстік уездерде
көп шоғырланған. Шымкент уезіндегі жәдиттік оқу орындарының саны 1911 жылғы
санақ бойынша 10 болса, Әулиеата уезінде осы жылы 11-ге ... ... ... саны 800-ге ... ... ... (41, ... ... ... ... 1909 жылы наурыз айының 14-і
күні ... ... ... ... ... ... жаңа ... мұсылмандық оқу орындарды дүниауи білімдер негізімен қатар діни
пәндер оқытылып жатқандығын айта ... ... деп ... ... ... ... ... бойында сеперативтік, тар ұлттық
сипаттағы идеялар сіңірілуде. Жағдай ... әрі ... ... ... оқу орындар тек панисламизмнің ғана емес, пантюркизмнің ошағына
айналуы мүмкін”.
Жоғарыдағы келтірілген дәйектерге сүйене отырып, “Орыстық” білім ... ... ... ... ... сұранысқа ие бола қоймағандығын
көреміз. Бұған көптеген себептер әсер еткендігі де ... Ал ... ... беру ... жаңа уақыт талабына сай қайта құрылу
кезеңін бастап өткеріп, халықтық білімге деген ... өтей ... ... тұрғыда білім беру жүйесі, Қазақ даласында
заман ағымына сай ... ... ... ... ... яғни “түзем”
халықтарын “рухани құлдықта” ұстау әрекеті сәтсіздікке ұшырады.
Патшалық ... ... ... ... жою ... ... үшін бар
айла-жарғыларын қолданып бақты, Ақмола әскери ... ... ... ... жылы ... айында жазған хатында:
“Қырғыздарды (қазақтарды) орыстандыру үшін олар үйренген араб жазуын орыс
жазуымен ... ... ... тіліне орыс әріптері енгізілгеннен кейін
олардың бәрі сауатсыз болып қалады. Сондықтан араб ... ... ... біртіндеп, көптеген жылдар бойы жүргізу керек”, ... ... [42, 247 ... оқу ... ... ... миссионерлері тарапынан
кедергі жасалып, түрік және басқа халықтардың ... ... ... ... ... Мектеп-медресе жүйесін түбірімен ... мен ... ... күрес жолында жәдидтік қозғалыстың
алдыңғы қатарлы зиялы қауымы бар білімі мен күш-жігерін аянып қалған жоқ.
1.3 Патшалық ... ... ... ... ... ... ... мектептер мен медреселердің пайда болуы мен дамуының
тарихы ислам дінінің таралуымен және мешіттер салынуымен тығыз байланысты.
Медіреседегі оқу үш ...... ... орта және ... ... 9-12 ... созылды.
ХІХ ғасырдың бас кезінде Орта Азияда 600-дей медіресе бала ... саны ... жылы ... ... – 268, ... ... облысында – 176, Сырдария облысында – 44, ... – 38-ге ... ... ... ... ... жылы ... облысында
88 мектеп пен медіреседе 12835 бала оқыған. Торғай облысында 13 мектеп пен
медіреседе 340 оқушы; Орал ... 198 ... 4113 ... ... 2409 ... пен 34 медресе болған [43, 17 б.].
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... келуі, орыстардың саны көбейіп, ... үлес саны азая ... ... ... ... ... ... қарсы, саясаттың барысында мектептер мен медіреселердің
саны кеміді. 1867-ші жылғы реформадан ... ... ... ... ... ... ... күшейіп, қазақ балалары
орыстармен араласып, орыстандыру үдерісі жылдамдады.
Оқыту жүйесі орыстандыру міндетіне бағындырылып, отаршыл ... ... ... ... қатаң бақылауға алынды. 1910-шы жылы
Жетісу облысының халық ... ... ... ... ... ... оларда не оқытылатынын
білу үшін бақылап отыру керек, бақылау күнделігін жүргізіп, оны ... ... ... ... ... ... отыруды талап етемін”. Екінші бір
нұсқауда жоғарғы ... ... ... мен ... ... Г.С.) ... молдаларынан оқуына тыйым ... бар. ... ... деген: “Сіздер қазақ балаларын оқуға жібермеуге
тиіссіздер”.
Патша үкіметінің Бөкей ордасында Жәңгір ханға ... ... ... түп астарында татарлардың қазақтарға тигізіп отырған ықпалын тежеп,
бәсеңдету ... ... да ... екі ... дәстүрлі ескі әдіспен және жаңа тәсілмен
оқытатын түрлері қалыптасты. Мұсылмандар арасында орыстандыруға ... ... ... ... кең өріс ... ... ... қанат
жайды. Жаңа оқу әдісінің негізгі мақсаты ұлттық сананың оянуына ... ... ... мына ... ... жүргізілді: дінтану, татар тілі, араб
тілі, тарих, арифметика, география, орыс тілі.
Жетісуда жаңа ...... ... ... пен ... ... ... Әбдуәлиевтер мектебі ашылды. Оқушылар саны 136-ға
жеткен. Торғай облысында 1912-ші жылы жаңа үлгіде оқытатын 121 ... бала ... [44, 17-18 ... ... ... ... оқу ... тек қана діни мектептерге
бағынышты болуға тиіс еді, ... да діни ... ... ... ... ... Алайда, 1874-шы жылы қазақ
даласындағы барлық ... ... ... ... министрлігіне тікелей
бағындырылды. 1876-шы жылы мұсылман мектептеріне орыс сыныптарын енгізу
арқылы орыстандыру жөнінде тағы бір ірі ... ... Орыс ... бұл
нұсқаудан кейін мұсылмен мектептері жанынан орыс ... ... ... ... болса да, мұсылман болса да қырғыз ... орыс ... ... [45, 25 ... ... шілде айының 10-ы күні №12328 Халық ағарту министрлігінің
жарлығымен дәстүрлі мектептер мен ... ... ... уезд бастығынан арнайы куәлік қағаз алуы керек. Куәліктен бас
тартқандар айыппұл немесе 5-15 ... ... ... ... ... ... ... мектептерді ашу үшін орыс тілінің мұғалімі
болғанда ғана орыс ... ... ... ... оқу ... ... талаптар қойылды, олардың бұзылуына жол
бермейтін отаршыл орыс әкімшілігінің қуатты ... ... ... ... мен ... көптеп ашып, соған орай оқушылардың
саны жыл сайын өсіп отырғанын көреміз. ... ... ... ... білім беру мен ағарту ісі дами берді. Мұсылман
мектептеріне қамқорлық жасайтын қоғамдық ... ... ... ... жылы Омбыда бірінші мектеп жанынан қоғам құрылып, осы қалада 1906-
шы жылы ашылған алғашқы мұсылман ... ... ... ... қоғам ең мұқтаж оқушыларды өз қамқорлығына алып, 35 шәкіртті
оқу үшін ақы төлеуден босатты.
Патшалық Ресейдің ... ... ... халқын рухани жағынан құлдыққа
түсіруге ұмтылды. Оның ... ... бірі дін ... ... көзқарасты күрт өзгертіп, оның ықпал аясына шек қоя бастады.
1868-ші жылғы қазан айының 21-ікүні күшіне енген ... ... ... дін ... құқықтары мен ерекшеліктері шектелді
[46, 339-340 бб.], қазақтардың рухани істері ... ... ... мен ... медіреселер құрылымына бақылау орнатылды. Әр ауылда
әскери губернатордың бекітуімен бір молда ұстауға рұқсат етілді.
1883-ші ... ... ... 7-сі күні ... №5831 ... ... ... өктем пиғыл ашық айтылған: “Үкімет
қырғыздар (қазақтар) арасында ислам дінінің одан әрі ... ... ... ... ... ... жаңа мешіт салу керек емес деп
санаймын”. ... мен ... ... ... өз ... ... үшін 1891-
ші жылдың өзінде-ақ жазалау туралы Заңдар жинағының 1073-бабы ... ... ... ... ... ісі ... [47, 16 ... үкіметі өз мақсатына жету құралы етіп орыс-қазақ мектептерін
ашуды таңдап алды. Олар өз ... жету үшін ... және ... қатар жүргізді. ХХ ғасырдың екінші жартысында орыс емес халықтарға
білім беру мәселелерімен миссионер ғалым Н.И. Ильминский ... ... оқу ... ... ... орыс емес халықтарды орыстандыру
және оларды діні, тілі ... ... ... ... ... ... ... дініне кіргізу, православие шіркеуін “таратушы
және жетекші ... деп ... ... әдісі: оқушылардың ана тілінде сауатын
ашып, содан соң орыс тілінде діни оқуға көшіру. Бұл ... ... ... ... 26-сы күні ... ... ... бұратаналарға білім
беру жөніндегі шаралар туралы” ереже ... ... ... Осы ... ... ... бағдарламасы болды.
Татар мәдениетінің ықпалын шектеу жөнінде патша үкіметі ... ...... ... ... таратуға тыйым салу. Барлық іс
қағаздарында қолданылып келген татар тілін алмастыруға, ... ... ... ... ... ... орыс ... білетін қазақ
тілмаштарымен алмастыруға бет бұрды. Орыс оқу орындарында курстар ... ... ... облыстың барлық уезінде жазу ... және ... мен ... ... ... шала ... ... білмейтін орыс хатшыларды олармен ... ... ... жылы ... айының 20-сы күні шыққан №136 ... ... ... онша түсінбейтін татар тілінің таралуын
тоқтатып және іс қағаздарына олардың орыс әріптерімен жазылған табиғи ... ... ... шек қою” айтылған. Орыс әкімшілігінде
қызмет атқарған ... ... орыс ... ... бірі – “... қырғыз тілінде орыс әріптерімен басылған кітаптар
басып шығару”, – деп түйіндейді [48, 17 б.].
Мұсылман ... орыс ... жауы деп ... ... ... ... татар халқын түркі тілдес басқа халықтарға қарсы
қоюдың жаңа кезеңін бастайды. Ішкі істер ... ... ... ... ... айының 11-і күні жарық көрген да құпия жарлық
жібереді. Онда былай делінген: “Белгілі бір ... ... ... ... ... ... мұсылман орталықтарының бірінен білім
алғанын анықтауға ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысында паша үкіметі қазақтардың ... ... әрі кіру ... көзқарастарын қайта қарап, қазақтарды христиан
дініне кіргізуге бетбұрыс ... осы ... ... ... ... ... және ... жағынан құлдыққа түсіру саясатында мемлекеттік
орыстандыру саясатының одақтасына айналды.
ХІХ ғасырдың соңында патша үкіметінің орыстандыру саясаты кең ... ... ... ... ... ... ... облысының Қарқаралы
уезінің қазақтары “Жоғарғы мәртебелі Министрлер кеңесінің төрағасы мырзаға”
нетиция жіберді. Онда былай деп ... ... ... ... ... қырғыздардың (қазақтардың) діни-рухани істері
жағынан қысым көріп отырғаны сонша, олар әкімшіліктің рұқсатынсыз ... ... ... ... ... мектептерін ашуға, Меккеге
қажылыққа баруға ... ету ... ... ... ... заң бойынша
әкімшілікке берілген. Соңғы уақытта қырғыздардың діни-рухани ... ... ... ... ... қиын. Әкімшіліктің мұндай зорлық
әрекеттерінің зардаптары өлкенің халық ... діни ... ... әсер ... сенім мен ар-ождан мәселелеріне енжар қарауға болмайды.
Халықтың мүдделерімен, оның ... ... ... бір ... ... көзделуде... [49, 37 б.].
Қазақтардың мұсылман дініне бет бұра бастауы, мұсылмандық білім ... ... ... арасында кең тарауы, ... ... ... өсуі ... ... күрестің тағы бір түрі
болды. Қазақ қоғамындағы ислам ... ден ... ... ... ... ... ... Дін қоғамның рухани бірлігінің негізіне
айналып қана қойған жоқ, сонымен қатар ... ... ... бөлігі деп те
қарастырылды. Діннен безіну ұлттан да ... деп ... ... ... ... ұғым халық арасында кең қанат ала бастады.
Патша үкіметінің қазақ жерін отарлауда ХVІ ... ... ... ... және башқұрт халықтарының тәжірибелерін пайдаланып
жүргізді. ... ... ... ...... және
ұлт-азаттық қозғалыстарды басып-жаныштау аппараттарын кеңінен
қолданды. Қазақтарды орыстандыру ... ... және ... ... және ... ... пайдаланды. Бірақ ХІХ ғасырдың
аяғында мұның қажеті болмай қалды. ... ... Дала ... ... ... “өз ... шегіндегі жерді орыс текті адамдарға
жалға ... ... ... Ал, 136-бапта “орыс бодандығын алмаған
адамдардың, сол сияқты ... ... ... жер ... ... ... Сонымен Ресей империясының негізінде ... ... де ... ... ... халықтарды бір-біріне жақындатпай, олардың
өзара қатынастарын шиеленістірді, ұлт араздығын тұтандырып, оларды басқару
оңай болу үшін жасанды кедергілер жасады.
ХХ ... бас ... ... ... орын ... күрделі
мәселе – оқу-ағарту ... ... ... ... ...... ... көбірек ашуға күш салды. Мұндай алғашқы
бастауыш орыс-қазақ мектебі 1841-ші жылы Жәңгір хан ... бой ... ... Орынбор шекаралық комиссиясының жанынан 1850-ші жылы ашылды.
Ал, үшінші мектеп Омбы қаласында Сібір қазақтары ... ... ... жылы ... қосылды. Бұл мектептер патшалық Ресейдің
әкімшілік басқару мекемелеріне қажетті писарлар мен ... ... ... Орыс ... ... артында қандай өктемдік жатқанын С.
Аспендияровтың мына бір пікірі ... ... ... русского языка
становится средством эксплуатации... начиная с канцелярии ген-губернатора и
кончая писарем у властного ... эти ... ... и ... по мере ... ... царизма в
степь”. Мұндай “қамқорлыққа” патша әкімшілігі ғана мүдделі емес, ... ... ... ... ... де орыстандыру саясатын іс
жүзіне асыруда”, миссионер
Н.И. Ильминьский (1842-1891) сияқтылар ... ... ... ... ... “қазақ балаларына терең білім берудің қажеті
жоқ, оларға жергілікті ... ... ... писарь қызметін атқарса
жеткілікті” деген бұлаң құйрық саясат болғанын оның мына сөзінен ... ... ... ... быть ... на то, ... эти ... получали такое воспитание чтобы они не нуждались ... ... ... ... бы ... и там распростроняли бы полученные в школе
сведения. Поэтому безполезно этим ... ... ... высокое воспитание.
Привлекать киргиз в наши средние учебные заведения даже ... ... ... ... ана ... ... тіл ... мүлде қарсы
болды. Олар қазақ даласында мұсылман мектептерінің ашылуына мүмкіндік
бермеу үшін ... ... ... отырды.
Оқу министрлігінің арнайы нұсқауларында жазылғандай, қазақтарға
балаларын оқыту үшін ... ... ... алу ... Әр ... ... тиын алым ... Ал, балаларын куәліксіз өз бетінше оқытқандарға
бірінші жолы 10 сом, ... жолы 30 сом айып ... ... ... 5 ... 15 тәулікке дейін қамауға алып, одан әрі балаларын
мұсылман мектептерінде ... тиым ... ... Орыстандыру арқылы
қазақтарға ата-дәстүрді, әдет-ғұрыпты бала жастан ұмыттырып, араб әрпімен
жазылған ұлттық мұрадан қол ... ... ... ... ... ... ... саясатын былай деп түсіндіреді:
“Они предлагают открывать побольше учительских ... где ... ... ... были ... в духе ... ... и православия с тем, чтобы в ... ... ... своего народа на этих началах... казахские дети вербовались в
учительские семинарии, а в Ташкенте при ... ... был ... для казахских детей. Во главе этой семинарии стоял ... Н.И. ... ... Остроумов [50, 200 б.].
ХХ ғасырдың басында қазақ балаларын ... ... ... ... орысша білім беру ... ... ... оқуларын Ресейдің жоғарғы орындарында жалғастырған қазақтар
арасында білімді де зиялы ... ... ... ... ... ... қазақ балаларын оқытуды ... ... ... ... ... ... ... мен дамуы
ислам дінінің таралуына байланысты екені көпшілікке аян. Патшалық Ресейдің
отарлық саясатының ... ... ... ... еріктік беру саясатын
ұстады. Бұл саясаттың негізгі мақсаттары жергілікті ... ... би, ру ... ... уағыздаушы имамдар мен молдалар)
арасында әлеуметтік тіректі қалыптастыру болды. Сондықтан да патша өкіметі
қазақ даласында ... ... ... ... діни ... ... ... ислам дініне еш қарсы келмейтінін көрсетіп, керсінше,
оған ... ... ... ... көрінді. Түркістанның алғашқы генерал-
губернаторы фон-Кауфманның патша ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі саяси мүддеміз (қырғыздарға-
қазақтарға – Г.С.) және Орта Азиядағы ... ... ... ... ... ... ... қажет. Ол үшін хандар мен
сұлтандарды және ... ... ... ... ... байланысты
болды. Сондықтан мен алғашқыда исламға төзімділік танытып қана қоймай, оған
қамқоршылық та ... – деп ... ... ... мұсылмандардың
орыстарға қарсы наразылығын болдырмау үшін алғашқыда отаршыл миссионерлерге
іс-әрекеттерін ашық ... ... ... [51, 5-7 ... ... ... ... деген
саясатының екінші жағы татарлардың ықпалын ... ... ... ... жүзеге асыру болғандығын көреміз. 1876-шы жылы ақпан
айының 6-сы күні Халық ағарту министрі граф Д.А. ... ... ... ... ... өлкеге Қазан татарлары көптеп келуде, олар
халық арасында діни ... ... Бұл ... Орта ... арасында таралуы орыс мүддесіне зиянды деп санаймын. ... – ішкі ... ... ... басқармасымен байланыс
жасап мұсылмандық әдебиеттердің басылуына және таралуына шектеу жасауға
шара ... ... – деп ... ... [52, 17 ... дінін патша өкіметі өзінің саяси міндеттерін ... ... ... ... ... бағалады. Шеткері аймақтардағы ... ... ... өкіметінің сойылын соғушылардың айла-
әрекеттерінің бірі – ... ... ... бойы ... ... араб ... негізіндегі жазуын қолданудан шығару болды. Отаршыл
миссионерлер – Н.И. Ильминский мен Н.П. Остроумов араб графикасының ... ... ... ... ... кез-келген халықтардың
қолданып келген алфавитін дінмен бірге ... ... ... Еуропа
халықтарының көбі қолданып келген латын алфавиті латын шіркеуі, ал орыстар,
украиндар мен белорустардың славян алфавиті ... ... ... Ал ... ... ... ... араб жазуына ислам
дінінің таралуына байланысты көшкен. Сондықтан отаршыл ... ... араб ... орыс ... енгізу арқылы,
біріншіден, мұсылман дінінен айыруға, екіншіден, христиан дініне ... [53, 20 ... ... мұсылмандық білім беру жүйесіне қарсы күресі 1870-ші
жылғы наурыз айының 16-сы күні ... ... ... ... соққы беріп, оның дамуына тежеу салу және мұсылмандарды орыстармен
сіңістіріп жіберу үшін аралас ... ... ... ... ... ... алудан басталған.
Осы ережеге сәйкес мұсылмандық оқу орындарына орыс тілін оқыту міндеті
жүктелді. Сауаттылықтың өлшемі орыс ... оқу және жазу ... ... ... ... жүйесі орыстар үшін сауаттылық өлшемі болып
саналмады. Қазақ ауылдарында ... ... ... орыс ... болған жағдайда ғана рұқсат берілді. Татар молдаларына ұстаздық
етуге біртіндеп тыйым салынды. ... ... ... ... ... әкімшілігінен арнайы рұқсат куәлігін алу керек болды. Куәлік алу үшін
50 ... алым ... ... ... ... ... ... оқытуына тыйым салынатын [54, 41-42 бб.].
Дәстүрлі мұсылмандық білім беру мектептері мен медіреселердің қызметін
мемлекеттік бақылау жүйесін құру үшін ... жылы ... ... ... ... ... беру ... ереже шықты. Бұл ереже
бойынша мұсылмандық оқу орындарын және орыс-қазақ ... ... ... үшін ... бекітілді. Инспекторлардың қызметі туралы
арнайы нұсқау шықты. Сөйтіп ... ... ... ... беру жүйесін
толық мемлекеттік бақылауға алды. 1890-шы жылы ... ... ... ... ... ... тағайындалды.
1884-ші жылы Түркістан өлкесінің жаңа генерал-губернаторы Розенбек
мұсылман халықтары ... ... ... ... ... ... бақылап, жоғарғы әкімшілік орындарына хабарлар жеткізіп
тұру үшін ... ... ... комиссиясын құрды. Комиссияның қызметі
мұсылманшылдыққа тосқауыл қою ... ... ... дәстүрдің
берік сақтаушылары болып тұрған мектеп-медіреселерге басты ... ... ... ... ... оқу ... дәл ... анықтап,
оларды “орыс мемлекетінің бақылауына” алу керек деген шешімге келді.
Қазақстанда ислам дінінің таралуына және дәстүрлі білім беру ... ... рөлі ... Кіші жүз ... ... ... ... алғашқы орыс әкімшілігінің шекара маңына жақындады. Орынбор
шекара комиссиясы мен Кіші жүз ... мен ... ... әкімшілік
байланыстардың алғашқы жылдарынан ... ... және ... орыс тіліне аударуда татарлардың қызметі орыс әкімшілігі үшін
қажет болды.
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... арқылы
Орта Азия хандықтарын отарлау саясатын кеңейту үшін мұсылман халықтарына
төзімділік саясатын жүргізді. Бірақ бұл ... ұзақ ... ... ... Орта Азия ... қол ... ... кейін
ислам дінін уағыздаушыларға, мұсылмандық білім ... ... ашық ... ... ... ... министрі граф
Д.А. Толстой: “... мұсылмандық білім беретін мектеп және медіреселерді
молдалардың бақылауында қалдыру ... ... ... еді. Олар ... ... ... мұсылман дініндегі халықтарды орыстарға бірігуге
кедергі болады”, – деп жазады [55, 440 б.].
Патшалық Ресейдің мұсылмандық ... беру ... ... ... басты
мақсаты мұсылман халықтарын орыстандыру мен шоқындыру болды. Бұл ... ... ... үшін ... ... ... қарарымен
Орта Азия мен ... ... оқу ... ... ... ... ағарту министрлігіне беру керектігін бекітті. Екіншіден,
мұсылман мектептерінде орыс ... ... үшін орыс ... ашу ... ... ... ... даласындағы мұсылман мектептерін ашуға
тыйым салды. Орыс ... орыс ... ... мұсылман мектептеріне
рұқсат берді. Дәстүрлі мұсылмандық білім беру жүйесі ... ... ХІХ ... ... ... күшейе түсті.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Орта Азия мен Қазақстанда және Ресейдің
басқа жерлеріндегі мұсылмандық білім беру саласында жаңа реформалық ... ... ... кең етек ала бастады.
Қазақстанда мұсылмандық білім беретін жаңа ... ... ... ХХ
ғасырдың басында Қазақстанда 106 мектеп қазақ балаларына білім берді. ... ... беру ... ... ... саясаты қандай болды?
Реформалық кезеңдеашылған мектептердегі білім беру орыс ... ... деп ... Бұл ... ... ... орыс
мемлекетін әлсірету, мұсылмандарды біріктіру идеясы болғандығын түсіне
бастады. Жаңа ... ... ...... ... беру ... ... Орысша білім беруде жаңаша мұсылмандық дәстүрлі оқу
жүйесін жалғастыру арқылы орыстандыруға ... ... ... идеясы орыстар
үшін қауіпті екенін түсіне ... ... әрі ... ... ... ... берді.
Жаңаша құрылған (жәдидтік) мектептерде дін оқуына да көп көңіл бөлінді.
Діни сабақтар – Құран-хадис, ислам ... ... ... ... ... ... ... ислам өркениетінің ұлттық мәдениетке әсері ислам дінімен
байланысты екенін түсіндіру болды. Жаңа педагогикалық идеялар ана тілі ... өз ... ... ... ... ... талап етті.
Мектептерде бұрынғы дәстүрлі мұсылмандық тәсілді меңгерген жаңа мұғалімдер
пайда болды. Сабақтардың көбі жаңа кітаптар ... ... ... ... ... ... министрлігіне
жазған хатында жаңаша мұсылмандық ... беру өте ... екен ... мектептерде татар мұғалімдері сабақ бере отырып, ислам дінін және
ұлтшылдық идеяны кең ... ... егер де бұл ... ... ... болашақта сепаративтік және панисламизм, пантүркизм
идеясын тарататын орындарға айналуы мүмкін”, – деп жазды [56, 65-66 ... ... ... ... ... ... күресте татар молдаларына
көп көңіл бөлді. Сондықтан қазақтар арасында ислам дінінің кең тарауына жол
бермеу үшін, әртүрлі ... ... ... орыс ... ... молдаларына қазақтар арасында қызмет атқаруға тыйым салды; мұсылман
мектептерінде сабақ беруге рұқсат бермеді; қазақ ауылдарындағы ... ... ... етті; егер жасырын іс-әрекеттерін жалғастырса, орыс
әкімшілігі ұстап ... 500 сом айып ... ... оқу ... ... ... ... бақылауға алды.
Жергілікті полиция департаменті жәдидтердің ... ... ... ... ... ояту ... ... мен ұлттық мектептерді
иеленбекші. Осылайша өздерінің оқшауланған шеңберін құрып алған соң, орыс
ықпалына және өкіметтің орыстандыру ... ... ... ...... оларға қарсы тезірек шара қолдануға шақырады [57,
19 б.].
ХХ ғасырдың басында барлық полиция және ... ... ... ... ... басшыларына: “Соңғы жылдары империяның
мұсылман тұрғындары ... ... ... ... ... деп аталатын идеядан туындаған ашық толқулар ... ... ... ... ...... мұсылман әлемін саяси
экономикалық жағынан Түркия қол астына біріктіріп, болашақта бүкіл түріктік
Республика құру. Олар ... ... ... ... панисламизм мен пантүркизм мұсылмандық идеясы Ресей империясының
мүддесіне қарсы ... ... деп ... ... ... Бұл мекемелерге барлық жерлерде тың шаралар арқылы ... ... ... мұғалімдерінің қызметтеріне бақылау орнату
мәселесі қатаң тапсырылды [58, 18 ... ... жаңа ... деген қатынасын айқындауда 1908-ші
жылы Түркістан өлкесінде болған граф Паленнің тексеру комиссиясының пікірі
де ерекше ... ... ... өлкедегі бірқатар оқу орындарында
болып, олардың оқу жоспарымен танысты.
Тексеру комиссиясы өз есебінде жаңа мектептердің кең ... ...... ... кұдіретін жаңа өмір мазмұнын ... ... ... ... ... ... “исламшылдар”
әрекетінен деп көрсетті. ... ... ... реформаторлары
мектепті өз қолына алуға әрі онда оқу ... ... ... ... ... ... өз ... жүзеге асыратын сауатты, әрі білікті мықты
күрескерлерді ... ... ... ... [59, 135 ... дегенімен, жаңаша (жәдидтік) мектептер қазақ даласының барлық
аймақтарында кең етек ... ... ... ... ... ... жіті
бақылауға ала отырып, генерал-губернатор Самсонов 1912-ші жылы қаңтар
айында Ережені бекітті. Ереже бес ... ... Жаңа ... ... барлық жалпы білім беретін оқу орындарын ашу
халық училищелері инспекторының рұқсатымен ғана жүзеге асырылады;
2. Жаңа ... ... мен ... бір ... өкілдерінен
болуы жіті қадағалануы тиіс;
3. Жаңа мектептерде балаларға жалпы мемлекеттік тілді оқыту керектігі
ескертілсін;
4. Мектептер ашылу ... оқу ... ... ... ... ... мұғалімдер туралы мәлімет талап етілсін;
5. Осы нұсқау жарияланған уақыттан бастап бұрыннан келе ... ... оқу ... ... осы ... ... [60, 204 ... ереже бойынша өлкедегі барлық мұсылмандық ескі және жаңа оқу
орындары орыс әкімшілігіне толығымен ... ... ... ... ... шарт, яғни, мұсылман халықтарының араласып оқуына тыйым салуы
жаңа ... ... ауыр ... ... ... ... ... бойынша патша
әкімшілігі, шамасы келсе, жаңа мектептерді ... ... оның ... жол ... Мектептерді жабудағы басты себептердің бірі, онда орыс
тілі оқытылмағандықтан және ... ... ... сәйкес келмейді деп
жазып отырған. Патшалық әкімшіліктің саяси бағытына нұқсан ... ... Тағы да бір ...... санитарлық-гигиеналық жағдайы
нашар деп оларды тезірек жабуға ... ... ... ... ... орындары мұндай мектептерге қаржылай көмек көрсетудің
орнына, олардың тезірек жабылуына мүдделі ... жылы ... ... ... ... халық өз тарапынан
наразылықтарын да білдірді. Ереженің екінші тармағы ... ... ... ... ... ... ұйғыр, өзбек балаларына араласып
оқуына тыйым ... еді. Көп ... оқу ... бір ... ... көрсетуге тырысты. Жаңа мұсылмандық мектептерде орыс тілі
пәні бойынша орыс ... ... ... ... орыс
тілінен мұсылман мұғалімдерінің сабақ беруін ... ету ... ... ... ... ... отырған.
2 Патшалық Ресейдің білім беру саласындағы отарлық ... ... ... ... ... – орыстандырдың негізгі құралы
Білім беру арқылы орыстандыру патшалық ... ... ... ... ... ХІХ ... ... жылдарындағы Қазақстандағы орыс
отарлық әкімшілік басқару жүйесі орыстандыру саясатын жүргізу үшін ... ... ... аша ... ... орыс ... де ... Патшалық Ресейдің орыстандыру саясаты Еділ бойындағы мұсылман
халықтарын қамтып, ... ... ... ... ... ... іс ... асыруға кірісті.
Қазақстанда орыстандыру саясатын бастау ... ... ... ... рет ... ... орысша білім беретін Азия мектебі
1789-ші жылы Омбы қаласында ... ... ... жылы ... ... орыс тіліндегі бастауыш мектеп Бөкей Ордасында Жәңгір ханның өзінің
қатысуымен ашылды. 1867-1868-ші ... ... ... ... ... ... білім беретін орыс-қазақ мектептері көптеп ... жылы ... ... ... ... ... ағарту министрлігінде
шет аймақтағы халықтарға орысша білім беру туралы заң шықты. Заң ... орыс емес ... ... беру ... жүйесі арқылы жүргізілуі
керек болды. ХІХ ғасырдың 70-80-ші жылдарынан бастап мұсылман ... ... ... ... үшін Қазақстанға алғашқы ... ... ... ... келді. Орысша білім
берудегі миссионерлердің ... ... ... ... ... “... ... империясының шет аймақтардағы халықтарға білім беру
миссионерлік қызмет. Ал, бұл – осы ... ... ... ... ... ... басталуы. Соғыста жаулар өздерінің
түпкі мақсатын еш уақытта ашық айтпайды”,-деп ... ойын ... ... ... ... ... ... отырды. Бұл белгісіз
соғыс саясаты – ... мен ... ... [61, 164 ... Ресейдің Қазақстандағы әкімшілік-басқару мекемелерінің
шенеуніктері жергілікті жерлерде орыс тілін ... ... ... ... ... Бұл ... ... жылы қараша айының 6-сы күні ... ... ... ... ... нұсқау
жіберген. Онда “... 1. барлық мемлекеттік басқару мекемелерінде іс-
қағаздар мен ... ... орыс ... ... ... уез және
қоғамдық мекемелердің басшылары орыс адамынан тағайындалсын, ... ... ... ... 2. қазақ тілін білмейтін орыстар тез ... ... ... ... ... ... уез және
облыстық кеңселерде тілмаш ... ... 3. ... болыс, қалалық
старшын, ауыл ақсақалдары мен мирабтар үшін орыс-қазақ мектептері жанынан
дайындық ... ... ... ... арқылы емтихан тапсырып,
жұмыстарына орналастырылсын, орыс тілін ... ... ... ... ...... [62, 348 б.]. ... әкімшілік
басқару мекемелерінде шенеунік қызметкерлерінен тілмаштар дайындау басты
міндеттердің бірі болып қала берді.
1867-ші жылғы Сырдария мен ... ... ... оның ... мекемесі бекітілгенде 91 кеңсе қызметкерлері арасында қазақтар
болмаған, сол сияқты ... және уез ... ... ... ... ... облыстардың басқару кеңесінде татарлар тілмаштық қызмет
атқарғандығын көреміз [63, 218 ... ... ... ... ... ... жүргізілді.
Қазақстанның әр аймақтарында орыс-қазақ мектептері ашылды. ... ... Омбы ... ... ... жанынан қазақ балаларына арнап орыс
мектебі ашылды. 1841-ші жылы ... ... жылы ... 1887-ші жылы
Шымкентте, кейіннен Әулие-Атада (Тараз), Верныйда орыс мектептері ашылып,
тілмаштар ... ... ... мектеп бітіргендері арасынан ... ... ... Бұл мектептерде қазақтар арасындағы ауқатты
топтардың балалары ғана оқи алды. Олар отарлық мекемелерде қызмет ... ... ... ... ... ... ... қазақтарды орыстандыру саясатын іс жүзіне
асыру үшін орыс-қазақ ... ... беру ... ... жаңа ... ... іске ... Торғай облысы қазақ
балаларын орысша ... ... ... ... ... ... тұңғыш шыққан ағартушы-педагог Ыбырай Алтынсаринның тікелей
басшылығымен ... ... ... орыс ... ... ... Олар 4 сыныптық қазақ училищесі; 1 болыстық орыс-қазақ
мектебі; 1 мамандық қазақ мектебі және 1 ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-ағартушылық және педагогикалық
қызметі туралы төменде айтылды.
Қазақ балаларына арналып ашылған орыс-қазақ мектептерінің міндеттері
туралы ... ... ... былай деп анықтады:
“... Орыс емес халықтардың балаларын бастауыш мектептерінде орысша
оқытуды ... ... ... ... орыс тілін жетік білгізіп, оларды
орыс халқымен жақындастырып, Ресей ... адал ... ... ... [64, 25 ... ... соңында қазақ даласында орысша оқытатын білім берудің үш
жүйесі болды. Бірінші екі жылдық ауыл мектебі; екінші ... ... ... ... ... ... екі сыныптық 6 ... ... ... мұсылмандық мектептері мен медіреселерде
қазақ балалары білім алды. Мұндай мектептерде көбіне татар молдалары жұмыс
істеді.
Патша ... ... ... ... ... ... күресті, өйткені олар орыстандыру саясатына ... ... ... ... генерал-губернаторы Барабаш 1896-ші
жылы былай деп жазған: “Мұсылман ... ... ... ... ... ... ... мектептері арқылы қажеттерін өтеуге
тиіспіз, орыстық көзқараста мұсылман мектептері мен ... ... ... беру ... ... жауып отыруымыз керек”, – ... ... ашып ... ... [65, 36 б.].
Торғай облысында алғашқы орыс ауыл ... ... ... ... Қостанай уезінде ашылды. Мектепте сабақ арифметика, орыс
тілі және дін, қазақ тілі ... ... ... ауыл мектептері
көшпелі болды да, ал Орал облысындағы мектептер тұрақты түрде ... ... ... ара ... 60-70 ... ... Сондықтан
ауыл мектептерінегі мұғалімдердің сабақ беру деңгейін бақылау өте қиынға
соқты. Мектептерде оқулықтардың жетіспеуі ... ... өте ... ауыл ... ... ... мүмкіндіктері жоқ болды.
Торғай және Орал облыстарында 1907-ші жылы қазан ... 1-і ... екі ... ... мектептерінің жағдайлары жақсы. Өйткені мектеп-
интернаттың үйі бар. Мұғалімдердің білімі талапқа сай Орынбор ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға
киімдер беріп, тамақтандыруды өз міндеттеріне алды. Орал облысында уез
мектептеріне ... ... 5273 сом ... ... Бір ... ... ... жылына 2817 сом бөлінді.
Орыс-қазақ аралас мектептері мен ауыл мектептерінде орыстандыру саясаты
айтарлықтай оң ... ... ... білім беру жүйесін жаңаша
жүргізуді ұсынғанымен, ауыл ... ... ... ... беретін
мұғалімдер жетіспеді. Татар ... бас ... ... ... ... беру орыс ... ... Бұл мәселе 1912-ші жылы
Орынбор білім беру округінде өткен мұғалімдер мен ... ... ... ... қаралды. Сиезде ауыл мектептері қазақтардың білім
алуға деген мұқтажын қанағаттандыра алмады. Сондықтан қазақтарға орыс ... үшін ... ... беретін интернаттар ашу қажет деп шешті. ... ... ... кедергі деген ой-пікір сиезд
шешімдеріндебылай айтылды: ... ... ... ... в
одноклассные русско-иногородческие училище с устройством на местах, где это
потребуется, интернатов и общежитий для учащихся на ... ... 17 б.]. ... ... сиезде ауыл мектептерінде діни сабақтардың
жүргізілуі жергілікті қазақтардың балаларын көп бергендігінен ... ... Ауыл ... ... діні сабақтарын жүргізуді тек ... ... ... ... ... ... ... мәселесі
қозғалды. Сиез шешімінде татар молдалары ... ... к ... – деп ... ... ... дайындау үшін орыс ... жылы Орск ... екі ... және бір жылдық ... ... ... ... оқу жылында Орынборға
ауыстырылды. Бұдан басқа мұғалімдер Қазан мұғалім ... ... ... ... дайындалды. Арнайы педагогикалық
мамандарды дайындайтын сыныптар іске қосылды.
Қазақ даласында дәстүрлі мұсылман ... мен ... саны ... ХІХ ... ... ... орыс-қазақ мектептерінің көптеп
ашылуына байланысты мұсылмандық білім беретін мектептердің сандары ... ... ... анық ... ... ... ... |Оқушылар саны |
| |1894 |1911 |1894 |1911 ... |59 |13 |457 |340 ... | | | | ... ... |118 |12 |3006 |796 ... |177 |25 |3463 |1136 ... ... ... және Орал ... ... ... мұсылмандық мектептер саны азайып, онда білім ... ... да саны ... ... көреміз.
ХХ ғасырдың бас кезінде білім беру саласында жүргізген отаршыл
миссионер ... ... ... ... ... ... саны екі ... да көбейгендігін байқаймыз:
|Орал облысы ... ... |
|2 ... ... |12 |2 ... мектеп |13 |
|4 ... ... |38 |4 ... ... |110 ... ... |11 ... мектебі |20 ... |1 ... |2 ... ... орыс |5 |Медіресе ... орыс ... |2 ... | | | ... |67 ... |147 ... ... білім жүйесінде оқушылар саны 3291, ер балалар 2977 және
қыздар 314 болды. 1911 жылы екі ... ... ... ... ... 5000 ... қамтыды. 1 миллион қазақтардың 5 мың білім алған.
Облыстардағы 200000 балалардың 195 мыңы ... бара ... ... ... ... ... [67, 123 ... жылы Ақмола және Семей облыстарында бастауыш ауыл мектептерін
ашу туралы мәселе көтерілді. Торғай облысында ауыл мектептерінің ... үшін ... ... ... екі ... ауыл мектептерін ашу
көзделді. Бұл облыстарда қазақтар орыс мектептері ашылғанға дейін ... ... ... ... молдаларында оқып, білім алған
болатын. Ауыл мектептерін аша ... орыс ... ... даласындағы
мұсылман мектептеріндегі татар молдаларын қуып, оның ... орыс ... ... ... 1901-ші жылы Ақмола және Семей облыстарында
білім мектептері мен училищелерінде ... жаңа ... ... ... ... ашу және оны ... тұру үшін ... жергілікті халықтан
жинау арқылы жүргізілді. Мемлекет ауыл мектептерін ашу үшін ... ... ... ... ауылдарында ашылды. Болыс орталықтарында орыс-
қазақ мектептері бой көтерді. Мектеп жанында қазақ балалары үшін ... ... ... 40 бала оқыды, болыс мектептері мен училищелерді
ұстап тұру үшін жылына 6211 сом ... Ауыл ... орыс ... көп ... ... ... сөйлеу қабілетін дамытып отырды. Ауыл
мектептерінде Торғай облысы мектептеріндегі оқу ... ... ... оқулықтар: “Руководство к ... ... ... ... ... ... задачники”.
Орыс-қазақ мектептерінде қазақ және орыс балалары бірге ... ... ... ... орыс ... ... ... алды, 2 жылдан кейін
екі топ бірге орыс ... ... ... жылы ... ... 6,
Семей облысында 10 ауыл мектепбі іске ... ... жылы екі ... ... ... мектебі, 40 ауыл мектепбі жұмыс ... ... 833 ... ... ... ... облысында 315, Семейде 518 оқушы
болды. 1915-ші жылы екі облыста 150 ауыл ... ... ... [68, ... ... құру ... патшалық Ресейдің нұсқауында: Ордада
қазақтарды ... ... үшін хан ... орыс ... ... ашу ... Орыс тілін Ордада кең тарату үшін ... ашу ... ... ... орыстардың басқару жүйесі арқылы
қадағалап отыру міндеттелсін”,-деп ... ... ... ... ... орыс әкімшілігі ханның өзін қадағалап, ... ... ашық ... ... ... ... ... екі жылдық 7 мектеп ... ... ішкі ... министрлігінің қарауында болып, 1879-шы
жылдан Ресей Халық ағарту министрлігінің инспекторы отаршыл-миссионер
А. ... ... ... жылы хан ... орыс-қазақ қыздар мектебі құрылды. 1859-шы
жылы екі жылдық 7 ... ... ... ... ... мұғалімі берді.
Мектептің оқу бағдарламасы Ильминскийдің әдістемелік жүйесін басшылыққа
алды. ... жылы тағы да 7 ... екі ... училище жұмыс істеді. Бөкей
Ордасындағы мектептерде семинария бітірген 11 мұғалім қалалық екі сыныптық
мұғалімдер училищесін ... 7 ... ... ... ... 11
мұғалім сабақ берді. Мектептер өте нашар үйлерде орналасқан, білім беруде
талапқа сай емес. 1913-ші жылы Ордада 59 ... ... ... ... бала ... оның 1085-і ер бала және 175 қыздар болған. 24 училище
жанында интернат бар [69, 78 ... жылы ... ... 305600 адам тұрған, мектеп жасындағы 61000
баланың 1400-і ғана оқыған Қазақ ССР-інде 1939-шы жылы қыркүйек айының 1-
і күні 1100000 ... ... ... ... хан ... келешегі үшін білімді кадрлар даярлауды қолға
алды. Астрахань, ... Уфа, ... және ... ... ... ... ... жіберді. Әрбір 170 үй ... бір ... ... ... ... ... ... 139 молда даярлап,
соларды оқытты [70, 72 б.].
Жәңгір хан ішкі ... ... ... ... ... ... ... ханның мұсылмандарды қолдауынан сескеніп, әр уақытта үкіметтің
бақылауында болуын ескертіп отырды. 1852-ші жылы ... ... ... ... ... В.А. ... мемлекеттік мүлік
министрі П.Д. Кисилевке ... ... ... ішкі ... басқарып,
ордада мұсылман дінін таратуы Ресейге бәрінен де ... ... ... – деп ... ... ... ... емес [71, 72 б.].
Білім алу және сауат – ашу адам ... ... ... ... келе ... ... ... Патшалық Ресейдің отарлық саясатының
мақсаты мұсылман халықтарын орыстандыру болғандықтан, орыс ... ... орыс ... білмегенді халықтарды сауатсыз, надан деп, оларды
жаңа өркениетке ... үшін тек қана ... ... зорлап, мұсылман
халықтарын шоқындыру арқылы, орыс мемлекетінде бір ... бір тіл, ... ... үшін рухани-мәдени отарлау саясатын жүргізді. Бұл
саясатты азды-көпті сырттай өзгертіп, “достық”, “интернационализм” ... ... ... ... ... ... ... Ресей
мен КСРО империялары “қазақтар сауатсыз, бұрыннан білім беру ісі ... ... ... келе ... ... ... беру жүйесін есепке
алмаған. Сондықтан КСРО үкіметі қазан ... ... ... 2
пайызы ғана сауатты деп жалған мәлімет тарату арқылы көп жылдар ... ... ... ... еткен, орыстандыру саясатын осылайша
білдірмей жүргізіп, тек қана орысша оқу қазақтарды ... ... деп ... ... ... ... ... көзқарастардың үстем болуына күш салып,
қазақтардың хандары мен ... және ... ... білімді
адамдарды есепке алмады. Олардың бәрін сауатсыз, “халықты” қанап, езгіде
ұстап келді деп ... ... ... ... ... ... қарсы
болды. Сондықтан татар молдаларын қазақтардан аластатып қуып, орысша білім
беруді енгізіп, орыстандыру саясатын жалғастырды. Қай уақытта да ... ... оқу ісі, ... ашу ... ... анық еді. Мысалы,
қазақ хандары Әбілқайыр, ... ... ... ... ... ... Уәли ... білім алып, сауатты болған.
Патшалық Ресей заманында көптеген хандар мен төре ... ... еді. ... ... арабша сауатты болса, оның қарсыласы Нұралы хан
және оның балалары да арабша, түрікше, ... ... ... ... өзі ... арабша, парсыша сөйлеп, Еуропа халықтарының бір тілін
білетіндігін танытқан.
Махамбет Өтемісұлы орысша сөйлеп, жаза білген. Махамбет орыс ... ... жай ... ... қана ... жоқ, ... онымен жақын араласқан.
В.И. Даль Орынбор губернаторы жанындағы ерекше істер жөніндегі подполковник
қызметін атқарды. ... ... В.И. Даль ... ... ... тарихи-этнологиялық мәліметтерін жинаған. Ол “Толковый словарь
русского языка” кітабы арқылы ... ... ... ... орыс
жазушысы, тарихшы және этнолог болды. В.И. Даль 1801-1872-ші жылдарда ... ... жылы ... ... қаласында Махамбет Өтемісұлына сот
болғанда, оған В.И. Даль көмектеседі. Бірақ екі ... ... ... яғни ... ... ... мұсылманшылық білім алған
сауатты адамды есепке алмаған. Патша ... ... ана ... немесе арабша оқытуға мүдделі болмаған.
Қарасу өңірінде ХІХ ... ... ... ... білім
беретін мектептер мен ... ... ... жылы 20 ... ауыл
мектептерінде қазақ балалары оқыған. Қарасу алқабында алғашқы мектепті 1830-
шы жылы ... ... ... биі Оңғар Мәдекеұлы ашқан. Бұл
мектепте 60 ұл мен қыз оқыған. 1850-ші жылы Еділбай ауылында ... ... онда 40 ... ... ... ... ... оқытқан. Молда Қанай
Жұбанышұлы өз есебінен 1831-ші жылы мектеп үйін ... 20 ... ... ... аймағында 400 ұл мен қыз білім алған. Бірақ
мектептердегі білім беру ... өте ... ... ... өз ... оқу ... мүлде болмаған. Құранның сүрелерін жаттатып
оқытқаннан аса ... [72, 22 ... жылы ... ... кіші жүз ... ... ... жіберіп, қазақтардың өз балалары үшін мектептер ... ... ... ... ... ... ... оқытқандарын өз
көздерімен көріп, ... бала ... ... зор ... ... ... жазған есептерінде қазақтар арасында татар
молдаларының ... зор ... ... ... ... ... алу керек екенін
айтып, Ресей патшасына қызмет ету үшін ... ... ... ... ... ... ХІХ ... бірінші жартысында Таловка
аймағында орыс-қазақ мектебі көптеп ашыла бастайды. ... ... ... ... ... ұстайды. 1864-шы жылдан бастап барлық мектептерде
араб, парсы тілдерін оқытуға тиым салынды. 1870-ші ... ... ... метептерінде міндетті түрде орыс тілі пәнін оқыту енгізілді.
Сөйтіп Таловка аймағындағы мектептер арқылы орыстандыру ... кең ... ... [73, 54 ... ғасырдың басында Талов ... ... ... ... патша үкіметі оларға ерекше қамқорлық ... ... ... орысша-қазақша бастауыш мектептер саны өсті. Мысалы, Қосарал,
Мешеркөл, ... ... ... елді ... мектептер
ашылды. Талов (Казталов) ауылында 4 мектеп болды. Біріншісі, бір сыныптық
мектепте Мұхаметхан Жақыбалиев ... ... ... ... арнайы
2 сыныптық орысша-қазақша мектеп (училище) жұмыс істеді; үшіншісі ұлдарға
арналған 2 сыныптық мектеп (меңгерушісі Сейітхан Әжігереев); ... ... ... ... ... ... мектебі балалар
оқытқан. Таловкадағы мұсылман мектептері әр уақытта патша әкімшілігі халық
мектептерінің ... ... ... ... Сол ... ... ... атқарған миссионер А. Алекторов әлсін-әлсін ... оқу ісін ... ... ... бір тексеру кезінде Алекторовтың
өзі Қоянқашудағы ... ... ... ... Тагиров деген
молданың үйіндегі мектептер рұқсатсыз ашылды, астыртын жұмыс істейді деп
жазып, комиссия шығарып ... [74, 55 ... ... ... ... өңірінде көптеген ауыл мектептері
ашылды. Ащыөзек бойында Сүйінішқали Майқыұлы мектеп ашып, ескіше ... ... ... ... мектеп ашып, өзі сабақ береді. 1872-ші
жылы №2 сташыналықта (ноғай-қазақтары) екі ... ... ... ... жуық бала ... алған. Жаңадан ашылған орыс-қазақ мектептерінде қазақ
балалары ... ... ... ұлттық интеллигенция қалыптасты. Орынбор, Уфа,
Астраханға барып оқуларын жалғастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... жылдан бастап орыс-қазақ
мектептері Ресейдің ағарту минситрлігіне бағындырылды. 1890-шы жылы Бөкей
Ордасында ... ... үшін ... ... ... оқу
инспекторы отаршыл миссионер
А. Алекторов болды.
Миссионер А. Алекторов қазақтарды орыстандырудың екі жолын уағыздап
отырды. Біріншісі, түрлі ... ... ... ... қабылдау.
Екіншісі, мектепте орысша оқытып, орысша ортада тәрбиелеп, шәкірттерді
барынша өз халқынан ... ... деп ... [75, 51 б.]. ... орысша білім беретін бір сыныптық бастауыш училище ... онда ... ... ... жазу мен есепке үйретіп қазақ ... орта ... оқу ... ... ... алуға жол жабық болды. Бірақ 1878 жылы
Орынбор гимназиясына 8 бала қабылданды. Олар: Әміржан ... ... ... ... ... ... ... оқыса, Ибатолла Есенбаев
Таловкадан өзі барып оқуға түсті.
Талов (Казталов) ауылының жастары білімге деген құштарлығын ... ... ... ... ... олар өз ... ... барып оқуларын жалғастырды. Атап айтқанда: Қазан
университетінің заң ... ... ... ... (1896), ... (дәрігер), Сақыпкерей Жанболатов (заңгер), Мұқамбетжан Қарабаев
(дәрігер), Сарытау (Саратов) университетін Ахмет ... ... ... ... ... Петербор университетін Абдулкерім ... ... ... ... ... Шанов, Әбдірахман
Ғайсин, Қалимолла Есенбаев, Каир ... ... ... ... ... ... ... (Казталов) өлкесінің алғашқы
интеллигенциясының қарлығаштары еді.
Оқу ісін жалғастырып, орта білім алған мамандар: ... ... ... ... ... Есепбаев. Орынборда Әсет Дінішев,
ветеринар-дәрігер ... ... ... ... орта ... ... С. ... Е. Көбеевтер болды [76, 56 б.].
ХІХ ғасырдың ... ... орта ... мектептері көбейіп, қазақ
даласындағы мұсылман халықтарының білім алып отырған ... ... ... ... сәйкес бейімделіп, қазақ даласының
ерекшелігіне ... ... ... біраз оқу орындары ... ... ... ... жылдарда Орал облысында 24 орыс-қазақ
мектебі, казак станицаларында 47 және 37 ... ... қоса ... орыс-қазақ мектебі, ал 1901-ші жылы Орал облысында 416 орыс-қазақ
мектептері, Торғай облысында 102 мектеп жұмыс ... [77, 34 ... беру ... жақсарту үшін 1903-ші жылы қаңтар айының 1-і ... ... ... ... ... тағайындап, оның жанынан 2
бақылаушы (инспекторы) қызметін ... ... екі ... білім
беру ісі ойдағыдай болған жоқ. Орал облысында мектеп жанындағы ... 39633 ... ... 95,6 ... мектепке бармады. Торғай облысының
инспекторы М.П. Рогинский былай ... ... ... ... ... саны 36974 ... оның 19172-сі ер бала, 17802-сі қыз ... жылы ... ... 166 бала ғана ... ... Торғай
облысындағы балалардың 94,1 пайызы сауатсыз болды [78, 98 б.]. ... ... ... ... басқару жүйесінің қазақтарға білім
беру ісінде жандары ... ... Сол ... ... ... ... ... болғандығын көреміз. 1902-ші жылы ... бір ... ... ... ... балаларын оқытуға
кезекке тұрып, балаларын орналастыра ... ... ... ... [79, 31 ... ғасырдың соңы ХХ ғасырдың басында Батыс Қазақстан өлкесінде
қазақтар балаларын мұсылман ... мен ... ... ... ... ... алды. Патшалық Ресейдің ... ... ... мен ... ... ашылған медреселердегі
ағартушылық қызметтеріне кедергі жасап, ... ... ... ... ... ... беру орыстандыру саясатына кедергі
жасайды әрі біздің қарсы жауымыз деп ... ... ... мен ... ... ... білім алып, ислам дінінің қағидаларын жаттап оқығандығы, оларға
білім берген татар ... мен ... ... ... ... сонымен қатар балаларға сауда мен қолөнер кәсіптерін үйретті.
Батыс Қазақстанда Сламихин, Ойыл, Ырғыз, Бөкей Ордаларында ... ... ... ... ... (Атырау) және Ырғыз қалаларында медіреселер
болды. 1896-шы жылы Орал облысында барлығы 206 мектепте 4926 оқушы ... жылы 198 ... ... онда 4113 ... ... [80, 12 б.].
3-кесте – Орал облысының уездеріндегі оқу-ағарту ісінің жағдайы [81, 14 б.]
| ... ... в тыс. на ... по ... к |На одну школу |
| ... 1911 г. ... ... 18 ... ... |
| |) ... | ... 1911г.| | |
| | |ст. | | | | | ... | | | | | | | |
| | | |
| ... ... |Медіресе |Оқушылар |
| ... | | | | | ... |9 |9 |92 |8 |4 |70 ... |3 |89 |9 |7 |115 ... |2 |2 |40 |2 |4 |90 ... ... |6 |6 |96 |8 |2 |36 ... Бозашы |8 |8 |78 |2 |3 |68 ... ... |3 |3 |24 |- |1 |18 ... |4 |4 |40 |7 |3 |50 ... |3 |3 |23 |3 |1 |18 ... |4 |4 |26 |- |- |- ... |42 |42 | |39 |25 |460 |
| | | |508 | | | ... кестеден мұсылман мектептері мен медреселер ... ... ... ... та ... ... ... қазақ ер
балалары мен қыздары ... ... ... ... ... ... уезінде болмаған. Дәстүрлі білім беру жүйесі сақталған.
1915-ші жылы кәсіптік білім беру мақсатында Ново-Александров, Николаев
және Долгой бекіністеріндегі ... ... ... ... қазақ балалары етікші және ағаш шеберлігі ... ... ... ... ... ... жетілдіріп отырған.
Маңғыстау уезінде 177 қолөнерші болған.Олар: ағаш шебері – 3, ...... – 3, ... ұстасы – 4. Сонымен бірге қазақтардан 34 ... ... (94, 65 ... ... ... ... ... отарлауымен қатар, жергілікті
қазақ халқын “рухани бодандықта” ұстап, құлдық психологияны енгізуге
тырысып, ... ... ... оқу ... кеңінен ашып, орыстандыру
саясатын жүргізе бастады. Орыс оқу орындары алғашында 1828 жылғы приход
училищелері ... ... ... және 1861 ... наурыз айының 15-і
күніндегі станицалық мектептер негізінде қалыптаса бастады.
Оңтүстік ... ... ... беру ... ... ... мен
мақсаты жөнінде оқу-ағарту ісінің негізгі ... ... ... ... ... орыс мектебі арқылы
орыстандыру саясатын ... ... ... Негізгі мақсаттары былайша
белгіленді: “Орыс – мемлекеттік міндеттері мен ... ... ... ... ... ... ... ...тағы бір
басқа міндет – қазақтардың орыстармен бірге тұтас бір тұтас
бір ...... ... ... жәрдемдесу”.
Жетісу өңіріндегі алғашқы орыс оқу орны Сергиополь станциясындағы қазақ
балаларына арналып 1852 жылы, ал ... ... ... ... ... және Перовск бекіністерінде ашылды. 28 тамыз 1858 жылы
Орынбор – Орск ... ... ... Форт 1 ... ... ... ашу құқығын берді. Бұл оқу орындарын тікелей Орынбор
және Уфа епископы қолдап отырды. ... ... бұл ... ... мен жергілікті халықтың балалары бөлек оқытылды. Мектептерде
дәрістерді ... ... ... жергілікті халық өз балаларын бұл
оқу орындарына ... бас ... Онда ... ... ... мен ... Давыдов атқарды (95, 108 б.(.
Мектеп бірнеше бөлмеден тұрып, оқу бағдарламасына ... оқу, ... ... ... оқу кіретін. Бұл бекіністе орыс оқу орнының
ашылуын қолдаған Сырдария отар шебінің генералы Данзас ... үшін ... ... оның жылдық шығынын белгілеу және мектепті кітаптармен
қамтамасыз етуін талап етіп, бұйрық шығарды.
Қазалы бекінісінде орыс оқу орны 21 ... 1860 жылы ... Бұл ... оқу ... ... әлеуметтік сатыны құрайтын 31 орыс және екі қыз
оқушысы қабылданды. Қазалы мен Перовскі орыс ... ... ... ... Бұл ... ... оқытушы тек белсенді
оқушыларға сабақты нақты ... ол ... ... ... Ал ... ... меңгерген беосенді оқушылар кейіннен
мұғалімнің ... ... ... сабақты түсіндіретін. Әрине,
аталмыш тәсіл білім ... ... ... ... ... ... ... құрылғаннан кейін, мектептерді тексеруден
өткізген К.П. Кауфман, орыс оқу орындарының деңгейінің төмен ... ... ... ... мен орыс ... араласып білім
алуларын талап еткен. Ол орыс балаларымен бұратана балаларының аараласып
оқу ... ... ... қол ... ... жылы 25 қазанда ... ... ... ... ... ісіне байланысты нұсқаулар берді. Онда:
“халық ағарту ісінің империялық мүдде тұрғысынан қарап, облыста ... ... ... ... ... ... шараның бәрін жасаңыз.
Приход мектептерін ашуда әкімшіліктегі қаражаттан басқа, облыстағы қоғамдар
мен жеке адамдардан да ... ... ... орыс елді мекендері мен
қоныстарында ашылуы тиіс”, – ... оқу ... ... деңгейде уезд
бастықтары жетекшілік ететіндігі айтылған еді.
Мемлекеттік қазынадан бөлінген қаржы бастапқы кезде казак станицалары
мен орыс ... ... ... ... ... ... балаларын оқытуға қазынадан қаржы бөлу көзделмеді. Оның
үстіне сол кезде жергілікті халық орыс мектептеріне ... ... оған ... Сондықтан да әкімшілік орындары жергілікті
халықтар арасында халық ағарту ісін ... ... ... ... жоқ деп
есептеді.
Жергілікті халық балаларының орыс оқу орындарында оқымауы Түркістан
генерал-губернаторы ... ... Оның ... жергілікті
халық балаларының орыс мектептерінде оқуы империяның тұтастығы ... ... ... ... ... жол аша түсетін. Соған орай
Кауфман: ... ... діни ... ... ... балалары оқымауда. Халық ағарту ісіндегі мұндай бағыт тіптен дұрыс
емес. Орыс ... ... ... ... православия дініндегілерді
де, мұсылмандарды да Ресейге пайдалы азамат ретінде қалыптастыру” (96, ... – деп ... ... бұл ... ... мақсаты орыстар мен жергілікті
халықты біріктіріп, олардың ... жүйе ... ... ... ... байланысты Жетісу ... ... ... ... облыстағы уез бастықтарына ... ... ... ... ... ... ... жөнінде
тапсырма береді. Ол сонымен бірге қазақтардың көшпелі ... ... ... уез ... ... балалары үшін жатып оқитын арнайы
пенсион үйін салу ... ... ... Бірақ уездегі приход
училищелеріне қазақ балаларын тарту ... жүре ... Мұны ... ... ... ... 1876 жылы 19 қаңтарда генерал-
губернаторға ... ... ... ... ... ... ... қазақ балаларын оқыту мақсатында пансион ашылғанымен,
оған 15 ғана қазақ баласын тарту мүмкін болғандығын хабарлаған.
Жергілікті ... ... ... пансионаттық жүйе өзін ақтамады.
Пансионаттық білім беру ісіне байланысты зерттеуші
П. Головачев былай делен еді: ... үшін ... ... ... мүлде сәтсіз болып шықты, бұл мектептерге балаларды күштеп алу
қолданылғандықтан, бай қазақтар өз ... ... өз ... деп ... ... ... Дала ... құрылған ауылшаруашылық мектептері
де қазақтарды тартпайды”. Бұл жөнінде А. Красновта “Бұған дейін осының ... оған ... ... жиналынатын қазақтардың қаржыларына істеліп
келді, ( бұл ... ... мен ... пансиондардың құрылуы, оларда
қазақтарға орыс тілі оқытылады және ... ... одан ... ... ... білім беріледі” (97, 463 б.( – дейді.
Патша әкімшілігінің орыс ... ашу ... ең ... ... ... балаларын салауаттыққа үйретіп, оларға білім нұрын шашу ... орыс ... ... төменгі дәрежелі кадрларды ... ... ... ... белгілі бір дәрежеге дейін ... ... 1881 жылы Н.И. ... ... ... хатынан анық көруге болады. Онда
Н.И. Ильминскийді әсіресе, ... ... ... ... ... қатты үркіткенін және мұның Моңғал шапқыншылығынан да
орасан зор зардабын ... баса ... ... ... ... (қазақтар) өз грамматикасын оқып білгендері астамшылық болар.
Сондықтан, оларды белгілі дәрежеге дейін оқыту ... деп ... ... білдірген. Бұл орыс мектептердің ... ... ... ... ұстанған. Оны “аса құпиялы” деген белгісі ... ... ... ... ... ... болады. Онда:
“Народное образование на окраинах русской ... есть ... ... а миссионерство есть своего рода-духовная война, воюющие
стороны никогда не разглашают своих планов” (98, 8 б.(, ( деп ... жылы ... ... ... ... ... ... комитет құрылды. 1875 жылға ... бұл ... ... ... елеулі өзгеріс жасай алмады және тек сол жылдары Түркістан
көлемінде бұртана ... ... 10 орыс оқу ... ... ... ... ... 1875 жылғы Мемлекеттік кеңеспен Халық ағарту министрлігі
қарамағына өтті. Бір жыл ... ... 1876 ... ... ... ... ... тікелей бағынатын Түркістан өлкесі оқу
орындарының Бас басқармасы құрылды. Сөйтіп, өлкедегі оқу орындарды ... ... Бас оқу ... ... ... оқу ағымын бақылап, тексеріп тұру ... 1877 ... ... училищелердің инспекторы қызметі ашылды. Бұл қызмет ашылғаннан
кейін, оның ... Н.П. ... ... жылы К.П. ... ... “Түркістан өлкесіндегі қалалық
училищелердің жанынан мұсылман ер балаларына арналған дайындық бөлмелерін
ашу туралы уақытша ... мен ... ... ... училищелердің
жанынан орыс және мұсылман балалары араласып оқитын ер балаларға арнап,
оқушы пәтерлерін ашу туралы ... ... ... Бұл ... ... ... мемлекеттік қазына есебінен емес, қоғамдық қаражаттың
есебінен ашылатын ... ... ... ... Қазалыда, Шымкентте
1872 жылғы ережеге сәйкес бұратана балаларына арналған ... ... ... осы ... ... ... ... да бой көтерді.
Сонымен ... ... мен ... ... ... арналған
училищелер өз жұмысын бастады. Кейінгі уақытта Перовскі, Әулиеата, ... ... ... ... ... ... балаларына арналған
оқушылар пәтерлері ұйымдастырылды. Бұдан тыс, Перовскі, Қазалы ... ... ... ... ... 1879 жылы ... 1872 жылғы ережеге сәйкес, училище бой көтеріп, оның құрамына
бұратана балаларына арналған ... ... ... Мәселен, Әулиеата
қалалық училищесінде бұратана балаларына арналған оқушылар интернатта ... ... ... ... ... ... 1890 ... есеп бойынша:
24 орыс, 12 бұратана баласы білім алған. Ал интернатта 11 қазақ баласы мен
7 орыс ... ... ... білім алып отырған (99, 10 б.(.
С.М. Граменицкийдің 1 қаңтар 1896 жылы интернаты бар ... ... ... ... ... 55 орыс 98 ... ... өмір
сүріп, білім алғанын жазған. Оның пайымдауынша: екі ел балаларының ... ... ... Олар ... орыс ... ... бір
бірімен жақсы түсінісетін дәрежеге дейін жеткен. Интернаттарда көбінесе
жетім балалар қалғандықтан, орыс ... ... ... орыс мәдениеті
мен рухын сіңіруге тырысқан. Сөйтіп бұл балаларды келешекте ... ... ... сай ... ... Оқу ... бойынша
интернаты бар гимназияларда латын және грек тілдеріне көңіл аударылған.
Гимназия ... бұл ... ... ... балаларына орыс тілін оқыту
керектігін жақтаған. Осыған байланысты Түркістан өлкесі оқу орындарының Бас
басқармасы Халық ағарту министрлігіне ... ... ... аталмыш
пәндерден босатып, орнына орыс тілін оқыту керектігі жөнінде ұсыныс жазған.
1877 жылы ... ... ... шешімі бойынша:
Түркістан өлкесіндегі гимназиялар мен прогимназияларда мұсылман ... ... ... ... ... орта ... беретін оқу
орындар ( гимназиялар Жетісу ... 1876 ... ... ... бастаған еді. Жетісудағы ең алғашқы гимназия 1876 жылы 1 ... ... төрт ... ... түрінде ашылып,
1879 жылдан бастап 8 сыныптық гимназия болып қайта құрылған ... ... ... өзге қыз ... орта ... ... гимназия
да болды. Ол Верный қаласында 1877 жылы 1 ... үш ... ... ... 1879 ... ... жеті сыныптық гимназия ретінде қызмет ете
бастады.
Патша өкіметі қазақ халық арасында гимназиялық орта ... ... ... ... ... сай келеді деп те есептеді. Бұл
жөнінде Верныйдағы ер балалар гимназиясының ... сол ... ... пікірін былайша білдірген еді: “Гимназия оқу жоспарын және оқытушылардың
саны мен сапасын жақсы жолға қойған оқу орны болғандықтан қазақтарға ... ... орыс ... және ... секілді т.б. пәндерден нақтылы
білім бере алады. Мұндай деңгейдегі білімді басқа ... орыс ... ... ... ... ... және оқыту ... ... ... орыс ... ... қарайтын сезімді ұялатады.
Қазақ оқушылары осындай орындарда алған білімінің тәжірибесі арқылы орыстар
тек билеушілер ғана ... ... ... ... сауатты адамдар екендігін
ұғынады”.
Дегенмен, ашылған бұл оқу орындары отар ... ... сай ... әрі тиянақты орындалуына жеткіліксіз баға ... орыс ... ... ... үшін жат болып, аталмыш оқу
орындарда білім алып келген балалардың саны аз ... ... ... ... статистикалық есебі бойынша Түркістан генерал-
губернаторлық көлемінде 1 қаңтар 1885 жылға дейін небәрі ... ... ... ... оның 14 ерлер гимназиясы интернаттарында, 10
семинария интернаттарында, 145 қалалық училищелер интернаттарында және ... ... ... алып ... (100, 94 б.(.
Ендігі кезекте, патша үкіметі жергілікті халықтың балаларын оқыту үшін
орыс-түзем мектептерін ашуды ... ... ... ... ... орыстандыру саясатымен
байланысты болып, ... ... ... ... ... ... ... Бұл оқу орындары орыс емес балалары үшін ашылған арнайы
оқу ... еді. Ал ... ... ... ... 1884 ... ашала бастады. Патша үкіметінің орыс-түзем мектептерінің ашылуына
назар аударуы, өлкені жаңа отарлаудың ... ... ... ... ... жергілікті халықтың қонысына жақынырақ орналасу үшін ... ... ... ... ... орыс-түзем мектептерінің меңгерушілеріне арналып құпия түрде
берілген нұсқауда: “Орыстармен жергілікті ... ... ... орыс ... ... ... ... көңіл бөлінсін.
Бұл ( ... мәні бар ... ... ... ... нәрселердің бәрін орыс-түзем мектептері басшылары барынша
меңгеруі ... Бұл үшін ... ... ... ... кіру үшін ... болу; сырттай болса да олардың діні ... ... ... ... олар ... ... сеніп
тапсыруы қажет. шама-шарқыларың келгенше бұратаналардың тілін және әдет-
ғұрпын үйренгендерің абзал. Мұндай ... орыс ... мен ... арасында байланыстар орнауына ықпалын тигізді”.
Алайда, орыс балалары мен бұратана балаларын бір жерде оқытып сіңістіру
әрекетінің алғашқы қадамдары өз нәтижелерін ... ... ... ... екі ... діні мен тілі бөлектеніп, мұсылмандық ... ... ... отар әкімшілігінің оқыту тәсілінің көпа
айырмашылығы ... ... ... ... мәселесі отаршыл
әкімшілігі үшін қиынға соқты.
Түркістан ... ... ... ... ... 1884 жылы орыстың рухын өзіне толық сіңірген ... Ғани ... ... Бұл ... мұсылмандық оқу орны тәрізді ашылып, оның
бөлмелеріне ешқандай жиһаз қойылмады. Балалар өздерін мұсылмандық ... алып ... ... ... кітап ... орыс ... ... ... Бұл ... ... ( мұсылман балаларын орыс оқуына баулу мақсатында ойластырып
тапқан.
Орыс-түзем мектептерінің оқу ... ... ... ... орыс ... мен ... және ... негізіндегі пәндер
орын алды. Жергілікті тіл бұратана ... ... ... ... пайдаланылуы ескерілді. Орыс-түзем мектептерде
Н.И. Ильминскийдің жергілікті тілдерге аударған кітаптардан ... ... тілі ... жаттауға негізделген тәсілді пайдалану талабы қойылды.
Орыс-түзем мектептерінде шамамен он жыл ... Н.И. ... ... ... ... ... ... жылдары Түркістан мұсылман балаларын
аталмыш тәсілмен оқыту мәселесі өлкеде өз ... ... ... бұл ... С.М. ... сынға ұшыратып, оның орыстандыру
саясатында ешбір нтиже бермейтіні ... ... ... ... ... өзі патша үкіметі орыстандыру ... ... ... ... алдына қойылған міндеттің орындалмай жатқандығын
білдіреді. Орыс-түзем мектептерінің сәтсіз жұмыстарының астарныда, ... ... беру ... кең ... де ... ... өлкесінде патшалық Ресей үстемдігі орнағанға дейінгі кезеңде
халық ағарту саласының негізгі ... ... оқу ... ... мен ... ... қараша 1892 жылы Сырдария облысының ... ... ... ... ... мектептегі мұсылман балаларының сабаққа
қатысу пайызының көрсеткіші күрт ... ... ... ... арыз ... ... ... анықтау және алдын алу үшін
мектеп директоры полицейлік барлаушылармен байланысып, мұсылман отбасыларын
арлап ... ... ... ... ... оқығысы
келмегендіктерін екі фактормен байланыстыруға болады. Бірінші ( діни ... ... ... ... ... ... шақыруының үгіт-
насихатының жүргізілуі салдарынан болса, екіншісі ( орыс-түзем мектептердің
мұсылмандарға жат болуы.
Жетісу ... ... дін ... үндеуіне құлақ асқан
жергілікті қазақ халқы орыс-түзем мектептеріне балаларын беруден бас тарта
бастады. Соның нәтижесінде 1902 жылы ... ... үш ... ... 57, ... уезіндегі төрт орыс-түзем мектебінде ( 158, Верный ... ... ... ( 270 ... ғана ... ... ... Білім-ағарту ісі арқылы шоқындыру саясаты
Патша үкіметінің ... ... ... ... басты
бағыттарының бірі – жергілікті халықты христиан дініне тарту. Қазақтар
арасында христиан дініне тартуды ... ... үшін елді ... христиан діні мектептерін (приходтық) салуда, миссионерлік ұйымдар
үлкен жұмыстар атқарды.
1864-ші жылы ... ... 20-сы күні ... ... ... Батыс Сібір генерал-губернаторына “қазақтар арасындағы
христиан дінін тарату ... ... ... Онда ... ... – С.М.) ... 1863-ші жылы 140013 ер және 123202 ... ... ... ... ... дініндегілер болып
есептелгенімен, мұсылман дінінің ... аса ... ... Сондықтан
христиан дінін насихаттау саласындағы миссионерлер жұмысы байыппен жүруі
керек” екендігі ... [101, 19 ... ... ... ... патша үкіметінің шоқындыру саясатын
білім беру ісі арқылы жүргізудегі миссионерлердің міндеттерінің негізгі
бағыттары ... ... ... ... және ... да мінәжат үйлерін салып,
оған жергілікті халықтарды тарту;
2. Шіркеулік-приходтық мектептер ашып, онда қазақ балаларын оқыту;
3. Орыс мектептерінде оқитын қазақ ... ... діні ... және ... ... дін сабақтарын енгізу арқылы христиан дінін
насихаттау.
1890-1898-ші жылдарда қазақ ... ... ... ... ... ... ... Шульба, Александр, Татар, Атбасар елді
мекендерінде сиыну үйлері салынды. Ақмола ... ... ... пайдалануға берілді. Семей облысы қазақтары үшін ... ... елді ... ... ... ... Бөкен
ауылындағы Заречный слободасындағы шіркеулік-приходтық мектептерде 189 ұл,
80 қыз бала оқыған, олардың 24-і ... ... ... [102, 5 б.].
Миссионерлер шалғай ауылдардағы қазақтар арасында да үгіт-насихат
жұмыстарын ... Омбы ... ... ... ... ... ... даласындағы миссионерлік жұмысқа жергілікті халық
жаппай ... ... ... өтіп кетуге дайын деп жазған.
Миссионерлік саясат халықтар арасында орыстандыру ісін біртіндеп
жүргізе ... тек қана ер ... ғана ... қазақ қыздарын да оқыту
– орыс мемлекетінің алдағы ... ... бірі деп ... 1900-шы
жылы Ақмола облыстық әскери губернаторының ықпалымен ... ... ... мен ер балаларға арналған приходской мектептері
ашылды. Бұдан көп кешікпей осы ... ... ... ... ... ... Жұртбаев отаршыл миссионерлердің қазақ қыздарын
оқытудағы ... ... ... ... мектебін ашу арқылы қазақ
қыздары тұрмыс ... ... және ... ... ... ... [103, 78 б.]. ... қыздарының оқуы үшін мектеп жанынан интернат
ашу керектігін айтады. “Бұл шара біздің мемлекетіміз үшін ... ... ... ... нәтижесін беретініне сенімдімін”, – дейді. Ақмола
облыстық әскери губернаторына жазған ... [104, 8 ... ... ашу үшін сол ... ... ... ... Мысалы, Атбасар болысы Бершімбай Шоршанов – 50 сом, Арыстанбай
Арзығұлов – 50 сом. ... ... – 300 сом. ... ... ... – 9-13 жас ... мектептер мен шіркеу жанынан ашылған приходская ... ... ... ... Генерал-губернатор
Г.К. Колпаковский Семей облысындағы Бөкенді миссионерлік станица жанындағы
қазақ балалары мен қыздарына арналған училищелердің жұмысымен ... жылы бұл ... 40 ... қызы ... ... ... “Сендер жақсы оқыңдар, орысша білсеңдер, алдарыңда көптеген
жақсылықтар күтіп ... – деді [105, 13 ... ... ... ... кең ... ... отырып,
қазақтар арасында айтарлықтай жеңіске ... ... ... ... мен ... ... медіреселерді жаба бастады. ... ... ... ... ... сабақты орысша оқытатын
болды. Ақмола облысының халық училищесінің инспекторы Г. ... ... ... ... ... ... медіресесін жабуды, өйткені бұл медіресе ешқандай білім бермейді, жай
әшейін фанатика, қазіргі кезде орыс тілі ауадай қажет ... ... ... ... ... оқытудың қажеті жоқ, тез арада жабуды сұраймын”, –
деп жазады.
1888-ші жылы ... ... 16-сы күні ... ... ... ... 30-ға жуық ... жанындағы мектептер жабылды [106, 8 б.].
Отаршыл миссионерлер қазақтарды орыстандыру саясатын ... ... ... ашу ... ... ... орысша білім беруді
жалғастырды. Аралас мектептерде балаларын оқытуға қазақ ... ... Орал ... бірқатар уездеріндегі қазақ ауылдарына орыс-қазақ
мектептерін ... ... ... ... ... ... ... үгіт-насихат арқылы түсіндіру керек екенін ... Бұл ... ... жылы ... айының 22-сі күні Орынбор генерал-
губернаторы басқармасындағы генерал-адъютант Крижиновский: “… қазақтар
арасында Қазан татарларының ықпалы мол, ... ... ... ... жөн. Қазақтар арасында мектеп салуды өздерінен шығатындай
ету керек. Тіпті мұсылман оқуларына ... ... ... орыс ... ... керек екендігін түсіндіру керек. Тіпті Орал қаласында аралас
мектеп ашу мәселесін шешу қажет”, – деп жазған.
1894-ші жылы қараша ... ... ... ... ... ауылында
отаршыл миссионер Алекторов мектеп ашқандығы туралы былай дейді: “Көктал
ауылында мектеп ашуға қазақтар қарсы болды. ... ... орыс ... жоқ, ... ... ... жасап, зорлап отырсыздар, біз
балаларымызды мектепке бермейміз деді. Мен ... ... ... ... ... ... ... түсіндірдім. Ол кейіннен
мені түсініп, өзінің ... ... үйін ... беріп, өзінің екі
баласын осы мектепке беруге келісті. ... ... жылы ... ... 6-сы
күні Көкталда мектеп аштым”. 1896-шы жылы Торғай облысында 41 ауылдық
мектеп іске ... онда 597 ... ... [107, 131 ... ... облыстық әскери губернаторға жазған хатында
былай деп оған кеңес береді: “Қазақтардың арасындағы өсек-аяңға сенбеулерің
керек. Орыс ... ... ... ... христиан дінін орнатады
дегенге сенбеу керек. Олардың дін және мектептері сақталады, ... ... ... ... жүргізбесе, қазақ деген халық –
жауынгер, қауіпті, сондықтан өте ... ... ... ... б.].
Қазақ даласының түпкір-түпкіріндегі облыс орталықтарынан орта буын
миссионер мамандар даярлайтын училищелер ашыла бастады.
1914-ші жылы ... саны ... еді. ... 4 ... ... оқу ... ... 16 сабақ және екі ... ... ... ... “Учение о Богослужении и устав,
Церковное пение, Церковно-славянский язык, ... ... ... ... миссии против ислама, Практические уроки миссионерских бесед против
ислама”. Соңғы екі сабақ ислам дініне ... ... ... ... ... татар балалары оқыды. Мұсылмандарға қазақтар
арасында христиан ... ... ... ... ... ... ... балаларына арнап шіркеу жанынан мектептер ашылды.
1895-ші жылы Жетісу облысында шіркеу мектептері 30-ға жетсе, 1907-ші ... саны 48-ге ... ... ... ... 231 мектеп жұмыс істеді [109, 6
б.].
Қазақтарды шоқындыруда отаршыл миссионерлердің елеулі мән ...... ... ... әдіс-тәсілдері болды. Газет-журналдар,
кітаптарды қазақ тіліне аударумен айналысты. 1847-ші жылы маусым айының 2-
сі күні қазақ ... ... ... ... ... ... оны ... миссионер Н.И. Ильминский басқарды. Аудармашылар
комитетіне жылына мемлекеттен 4000 сом қаржы ... ... ... ... көбі ... мұғалімдер семинариясы мен ... ... ... мұғалімдері болды. 1876-1892-ші жылдарда
кітаптар төмендегідей мөлшерде мұсылман ... ... ... ... ... – 31;
2. Чуваш тілінде – 25;
3. Черемистер тілінде – 17;
4. Якут ...... ... ... – 15. ... – 111 ... және ... мұсылман халықтарының аударма кітаптары Қазан,
Петроград, Мәскеу, Ташкент, ... ... ... ... 1895-ші жылы шілдеде айының 5-і күні жазған Түркістан епархиясының
кеңесінің ... ... оқу ... ... 115 дана ... ... ... қарақалпақ, қырғыз тілдеріне аударылғаны айтылады. Отаршыл
миссионерлер шіркеу жанындағы мектептерге ... ... ... ... отырған. Мысалы: Об Исусе Христе и Мухаммеде. ... О ... ... вере ... ... ... словарь. ... ... ... ... ... жыл сайын көбейіп отырғандығын
көреміз. 1913-ші жылға дейін 261 кітап ... ... ... бұл ... ... [110, 11 б.].
Шоқындыру саясатының тағы бір әдісі – қазақтарды отаршылдыққа үйрету
орыстардың ... ... ... ... ... ... асы болған араққа (самогон) қазақтарды тартты. Араққа тойғызып
алып, шіркеуге апарып шоқындырған. ... ... ... ... ... өзінің аты-жөнінің өзгеріп шыққанын білген. Мысалы, 1895-
ші жылы ... ... 2-сі күні ... болысының тұрғыны Айша Құлтабаева
өзінің жазған шағымында былай дейді: ... ... ... мал ... ... станциясындағы шоқынған таныстарына тастап кетті. Захар
Богелеков, қазақша аты – ... ... арақ ... мас қылып, сол жердің
шоқынған қазағы – Қоштаймен бірге бір ... ... ... берді. Ертеңіне
орыс әйелінің көйлегін кигізіп, шіркеуге апарып, мені православие ... Мен ... ... ... ... ... ... заң
бойынша жазалауды және өз дініме қайта кіргізуді сұраймын”, – деп ... 6 ... жылы ... айының 5-22-сі күндері аралығында Нижний Новгородта
миссионерлер сиезі өтеді. Сиезге 20 ... ... ... ... ... ... ... жөнінде сөз сөйлеген ... ... ... ... дініне көптеп кіргізу үшін, алдымен, оларға
арақ ішуді үйрету керек. Арақты қазақтар өздігінен ішпейді. Сондықтан қазақ
жігіттерін орыс ... ... ... Орыс ... ... жігіттеріне
қолдан жасалған арақты (самогон) қалай жасайтынын ... әрі ... ... ... ... бала да ... ... қиындықсыз қабылдайды”, –
дейді [112, 7 б.]. Қазақтарды шоқындыру ... ... ... ... дінінің өкілдері орыстандыруды тек ағарту саласындағы мектептер
арқылы ғана емес, араққа ... ... ... ... ... ... ... тегін заттарды үлестіру арқылы жүргізген.
Күнделікті тұрмысқа қажетті заттар – ... ... ... ... ... орыстар қазақ даласына көшіп келгеннен кейін ауыл
қазақтары ... ... ... ... ... болып, правасловие
дініне кіруге уағыздап отырған. Отаршыл миссионер қазақ ... неше ... ... ... ... ... рухани отарлау
арқылы орыстандыру ісін жүргізе берді.
Патшалық Ресей мұсылман халықтарын, оның ішінде Еділ ... ... ... үшін 1719-шы жылы Сенатта мұсылмандарды шоқындыру
мәселесімен айналысатын ... ... ұйым ... ... ... Орта ... отарлап алғаннан кейін Түркістан өлкесіндегі
мұсылман ... ... ... ... ... палата”
мекемесі құрылды. Миссионерлік саясатты ... ... ... ... ХІХ ... ... ... ... ... ... тереңдетіп, тездетіп жүргізу үшін ... ... мен ... ... ерте ... ... ... тәжірибелерге сүйене отырып мемлекеттік деңгейде атқарылды.
Қазақстанның батыс өлкесінде шоқындыру саясатын ... үшін ... ... мен ... ... ... іс жүзіне асыра бастады. 1799-
шы жылы Орынбор және Уфа ... ... діни ... ... ... ... ... семинариясы ашылды. 1868-ші ... ... ... миссионерлік қызметтердің ауқымын
кеңейте түсті. 1869-шы жылы ... ... 27-сі ... қазақтарды шоқындыру үшін төмендегідей арнайы қаулы
қабылдады:
- ... ... ... үшін ... ... арқылы діни кітаптарды
басып шығаруды көбейту;
- епархия мекемелері басшылары христиан дінін таратуда баяу жұмыс жүргізіп
отырғандықтан, миссионерлік жұмысты жақсарту ... ... ... ... ... ... ... дінін кеңейту;
- христиан дінін қабылдауды алдымен ру басылары мен билерден бастау керек,
сонда ... ... ... ... ... ... естен
шығармау [113, 38 б.].
Бұл саясатты жүзеге ... ... ... ... ... ... әрбір
орыс шаруаларының міндеті деп көрсетті. Миссионерлік мекемелер қызметінің
басты мақсаты “барлық мұсылмандарды бір ... ... ... та ... мен шоқындыру ереже бойынша аса құпия, ың-шыңсыз, бірте-бірте ... аса ... ... ... ... ... дініне кіруге
ризалықтарын берген-мыс деген желеумен жүргізілуі тиіс”, – деп түсіндіріліп
отырды [114, 32 ... ... соңы мен ХХ ... ... ... орыс шаруаларын
қазақ даласына қоныс аудару реформасынан кейін орыстар көптеп келе бастады.
Қазақ даласының солтүстік және ... ... ... ... ... шіркеулер салуға кірісті. Қазақ ауылдарына ... орыс ... ... ... ... ... ... шоқындыру ісімен айналысты. Шіркеу жанында
“приходтық” мектептер ашып, қазақ ... ... діни ... ... жылы ... және ... облыстарында Воскресен, Димитриев
және Маринин қыстақтарындағы (хуторларында) тастан қаланып, ... ... ... ... миссионерлік қызмет жүргізетін
“братство” ұйымдары ... ... ... ... ... ... жылдық есебінде “қазіргі кезеңде қазақтар
арасында діни сенімдері ... олар ... ... ... сол дін ... ... жоқ. ... арасында ислам дінін
насихаттап, таратып жүрген – саудагер татарлар мен бұхарлықтар.
Сондықтан оларға ... ... ... ... ... ... ... христиан дініне көп уағыздап, қабылдау керек”, – ... [115, 9-10 бб.]. ... ... үшін ...... көптеп құрылып, миссионерлік қызметпен
айналысқан. Мұндай тұрақтар Торғай, ... ... ... ауылдарында
ашылған. Ақтөбе қаласында, Александровское мен ... ... ... ... тұрақтар жұмыс атқарды.
Сиез еңбектері төрт хаттамамен, бес баяндамамен, сонымен ... ... ... ... ... атап ... орыс тілі,
әлеуметтік ғылымдар, математика, физика, тарих, география, мен ... ... ... Өйткені аталмыш пәндер ... ... ... қатарында үлкен роль атқаратын. Съезде
Түркістан өңіріндегі бұратана балалардың діни ... ... ... олардың орыстану әдістерінің жетілдіру мәселелеріне көп көңіл
бөлді. Себебі, Ресей империясының ... ... ... басқа
өңірлерімен салыстырғанда Түркістан генерал-губернаторлығы ... ... ... ... сенімі басым түсті. Сондықтан, отаршыл
ұйымдастырушылардың ең басты ... ... бұл ... ... одан ... шоқындыруға бет бұру мәселелері қарастырылды.
Сиез қатысушылардың пікірі бойынша Түркістандағы ... ... ... ... арттыруда орыс мектептерінің маңызы зор. ... ... Бас оқу ... Н.П. Ортроумов, съезде мұсылмандардың діни
ұстанымдары мен Отанға делен сүйіспеншілік тәрбиесіне аса мән ... атап ... Ол ... бұл сезімдерін оятуда аса
сақтықпен, олардың діни ұстанымдарына ... ... ... ... ... астыртын идеяларын паш ету ... ... бұл ... ... ... ... ... орыстандырып, бұл жерді Ресейдің меншігіне айналдыруды көздеген.
Сонымен қатар, болып өткен бұл съезд орыстандыру саясатының жаңа ... оны ... ... ... ... орын ... ... әкімшіліктің жергілікті қазақ халқының балалаын оқуға
тарту айла-әрекеттері негізінен жүзеге асқан жоқ. Оған ... ... ... еді. ... ... ең ... білім беру ісінің дұрыс ретке
қойылмауы және де мұғалімдер ... ... ... ... ... оқу ... жағдайы туралы генерал-
губернатор Самсонов: “Общее впечатление, которое произвело на ... ... дела ... ... ... ... ... своим питомцам всю полноту знаний, которые предположены их
программами…”, – дей келе ... ... ... ... ... ... следует считатьвесьма несовершенный
состав педагогического персонала, в нем много лиц, не получивших среднего
образования”, ( деп ... ... ... (116, 7 ... ... ... арасында насихаттауісі өлкеде миссионерлік
қоғамның ... ... соң кең өріс ала ... 1899 жылы 28мамырда
Мәскеу митрополиті Владимирдің ұсынысы бойынша Түркістан эпископы ... ... ... ... ... ... алды”.
Соның нәтижесінде 1901 жылы 11 қарашада Верный қаласында ресми ... ... ... оның ... ... бас ... шенеуніктері
мен әскери адамдары, көпестері енді.
Сондай-ақ, миссионерлік қоғам үнемі Святой Синодтың ... ... ... ... Митрополитеті жүргізгендігін атап өткен.
Арнайы ... ... ... ... ... ... ... атқарған.
Түркістан епархиясының 1901-1902 жылғы “шіркеулік мектептер ... ... ... ... ... ... епархияны
бақылайтын аймақ көрсетілген.
2.3 Қазақстандағы отаршыл миссионерлердің қызметі
Өткен ... ... ... ... ... ... ... қарар
болсақ, патшалық Ресей империясы өз қол астына енген көп ... ... ... бойы ... келе ... ... мен діни нанымын істен
шығарып, ... ... ... саясатын тым ерте ... ... ХIV ... ... ... коми ... тарихынан көреміз.
Сол сияқты, мысалы, ХVІ ... ... ... ... ... ... ... шоқынып, өз атын өзгертіп Самсон атанғаны да – тарихтан
белгілі ... ... ең ... ... ... ең ... тобы –
миссионерлердің бар амал-айласы татар халқын шоқындыруға ... ... Бұд ... түпкілікті жүзеге асыруды ... ... ... ... қолға алды. Осы күрес үстінде ... ... ... ... ... өзі ... педагогикалық-
миссионерлік жүйесін алдымен татарларға ендірді. Ильминскийге дейін 1802-
ші жылы қарулы күшпен ... он ... ... ... бас ... өз дініне қайта бастады. 1803-ші жылы Святой Синод
татарларды қайта шоқындыруға бұйрық ... ... ... миссионерлері келіп араласты. Ал, ... ... ... осы ... жұмыс тәжірибесін үйреніп, үлгі алу үшін шет
елдерге жіберілді. ... бұл ... ... ... дінге ендіру,
орыстандыру саясатының әрекет өрісі көлемі жағынан кеңейіп, ... ... ... бойы ... ... ... Ендігі әрекет өрісінің
ауқымында алдымен қазақтар, артынша Орта ... ... ... Бірақ бұл
өлкенің өзара ерекшелігіне орай орыстандыру, шоқындыру үрдісі ... ... діни ... мен ... ... еске
ала жүргізілді. Ал қазақ халқы туралы мәліметтер қалай жиналып, бұл ... ... ... ... ... ... ... Ендігі кезек миссионерлерге келгенде бұл “белсенді ағартушылар”
тобы алдымен қазақ елінің рухани болмысы мен ... ... ... ... ... ... ерекшелігін, билеу
жүйесін, яғни, өздеріне қажет буынды да ұрымтал тұстарынан ... ... ... миссионерлік саясатының стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... қазақтарды татарлардың рухани әсерінен бөлектеп
ұстауды, араластырмауды мақсат етіп қойды. Себебі татарлар қазақ ... ... ... ... діни уағызын таратты, кеңсе жұмыстарын
атқарды, ... ... ету ... бәрі де ... ... ... қазақтар татарларға қарағанда исламдық діни нанымы жағынан
осалдау, оларда ескі имандық наным мен ... ... ... ... ... ... сырттай қарағанда, мұсылман болғанымен, өздерінің
күнделікті тұрмысында ата-баба жолы мен әдет-ғұрпы, салт-сана ... ... ... осы ... ... ... мұсылмандықтан
алыстау жатқандығы туралы тіпті орта Азиялық автор Рузбехан ... ... ... деген еңбегінде “...Қазақтар әлі күнге дейін пұтқа
табынады. Олардың Садағат қайталағаны ... ... ... ... ... қазақтарды кәпір деп ... жөн. Олар әлі ... ... ... өткен мұсылмандарды мазақ қылады (117, 4 б.(”,
– деп жаза ... ... ... мұсылмандық нанымға осалдығын арнайы түрде
көрсетуі, әрине, тарихи сұмдық еді. Сол ... ... ... патшалық
Ресей шенеуніктері Паллас, ... ... т.б. ... болатын. Осы
Рузбехан және патшаның сенімді өкілдері жеткізген “керемет ... ... өзі де, оның ...... ... да ерте
сезініп, өз мақсаттары жолында пайдалану үшін әрекет ете ... ... бір ...... ... әрі туыстас таза шамандық нанымдағы
Сібір бұратаналарын тез ... ... ... ... ... ... де бар еді. ... империясына қараған жат немесе бөтен
халықтардың арасында сан жағынан басым да, жер ... ... ... де ... ... ... отаршылдар мен миссионерлер санаспай тұра алмады.
Бұл кең байтақ өлкені идеологиялық жағынан тезірек меңгеріп ... ... мәні ... олар ... түсінді. Мысалы, “өте құпия” деген грифпен ... ... ... жазған ресми хатының бірінде:
“Приходские школы при ... ... ... ... ... с целью поддержания и укрепления новообращенных киргизов
христианской веры и в ... для ... ... их с ... начальство и миссионерские комитеты заботились ... ... ... ... ... из ... и Макаровского”, – деп, ... ... ... мен
міндеттерін ашық белгілеп берді (118, 26 ... ... ... саны артқанымен, онда оқитын балалар
саны аз еді. ... ... ... ... ... ... өкілдері қазақ халқын қоқытып, балаларды жинау барысында көшкен
еді. Оқушы балаларды мектепке келтірудің ... ... ... ... ... ... меня ... ( киргиз не несет детей. Я предложилему отдать сына в
церковно-приходскую миссионерскую школу. Тот не ... и я ... Три дня ... ... и ... ... ... затем кое-за-
кем дольщики были по векселям,-вот набрались ученики”, – деп ... ... ... бұл оқиға Түркістан өлкесінде де жүзеге асырылды.
Патшалық әкімшіліктің бұл әрекеттерің яғни христиан ... ... ... нәтиже бере бастағанын көруге болады.
Бірақ, шоқынған қазақтар негізіне әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... іс-әрекеттерді,
1914 жылы “Қазақ” газетінің бетінде ... ... дін ... ... ... жарияланып, онда Алтай һәм қазақ миссиясының 1893
жылы есебінде “...христиан дінін оңай ... ... ( ... ... (119, 15 ... патшалығының өлкедегі шоқындыру, орыстандыру саясатының іске асу
барысын Қ. Кемеңгерұлы “Қазақ тарихы” атты ... ... ... ... саясаты”туды. Мұны орындау үшін ел арасына миссионерлер
шыға бастады. ... ісі ... ... ... бастаған соң, қазақтар
қарсы құрал қылып, исламға өте бейімделді. ... ... ... ... ... ... ... жылдарда өлім халіне
жеткендерден, рудан пана таба алмай ... ... ... ... ... отаршыл билікті мойындайды. 1902 жылы “Землеведение”
газетінде жарық көрген И.М. ... ... ... ... және ... өте аз ... ... кедей қазақтар қабылдады”, – дейді.
Мәселен, Жетісу облысында әкімшілік орындарының ... ... ... ... ... ... 1897 ... – 75, ... – 32, ... – 3 адам ... [120, 22-23 бб.].
Отаршыл билік жергілікті жердерде ... діни ... ... ... ... ... ... бастамасымен шіркеу
құрылысы басталды. Құрылысты бақылау үшін ... ... ... ... ... Синодтың бөлген қаражатының жеткіліксіз екендігін айтып,
Сырдария облысының ... ... ... ... құрылысына
жергілікті халықтан салық жинау талап етті. Ол ... ... ... 1869 по 1897 года ... было в ... ... на 290 ... а получено доходов 158 млн. а потому что строить церкви и ... ... ... населения Туркистанского края к какому либо
новому виду облажения. В ... ... ... 103 ... дунган,
которые не платят поземельной подати”.
Дүнген халқы Әулиеата уезіне 1878 жылдан қоныстана бастап, бұл жерде
Домной-төбе және ... ... ... Онда ... ... өмір ... ... қоныстанған бұл ауылдарда бір мешіт және
жергілікті халықтан шыққан бір ... ... ... ... ... ... 8 бен 14 жас аралығында 20-25 бала ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеп, Әулиеата
шіркеуінің құрылысына уездік әкімшіліктің қарама-қарсысында орналасқан
базар маңынан жер ... [121, 10 ... 1890 жылы ... ... ... 12430 сом 25 тиын қаражат
бөлінді. Комитет апта ... ... ... ... ... ... маңызды орын алатынан атап ... ... ... ... ... орыс ... жексенбіліктерін
өткізуіне қажетті болатынын атаған.
Әкімшілік орындары христиан дінінің жағдайын нығайту мақсатында шіркеу,
монастыр салу үшін жер және ... ... ... ... ... ... ... түрлі артықшылықтар жасап, оларға қолдау
көрсетілгенін де ... ... ... ... ... ... белгілеуді
жергілікті әкімшілік орындарының өз еркіне берді [122, 4 ... ... ... ... 2-сі күні ... Қазалы уезі тұрғындарының мұсылмандық ұстанымын
зерттеуге арнайы тапсырма берді. ... ... ... ... ... уезі мұсылман халқының рухани болмысы” атты баяндама
дайындады. Онда “Среди ... ... ... Казалинского уезда
орденские учения Фергансских и ... ... ... того собирание
сведений среди кочевников очень ... ... ... ... По отношению к составу ... ... я ... что так как среди киргизского населения нет таких условий быта,
которые имеются среди оседлых мусульман, то нет и ... ... ... ... ... ... установились среди оседлых мусульман. Среди
киргизских кочевников редкий мусульманин имеет какое-либо ... ... ... но они ... себя ... ... на столько
нетерпимо среди христиан главным образом ее чисто политическую надкладку, в
виду настолько в ... ... в ... ... ... ... в ... Турецкого султана. С этой стороны мусульманство
должно бы ... как и ... ... ... со взглядом
предписанным никаким основным законом потому все помыслы ... ... ... по ... ... государства” [123, 2-6 бб.] – делінген.
Нәтижесінде, 1898 жылы Мамадәли ишан басқарған Әндіжан көтерілісі орыс
әкімшілігінің Түркістанның ... ... ... ... ... одан ... ден ... Сондықтан, мұндай көтерілістердің
қайталанбауы үшін отар ... ... ... және ... ... ... ... Қазалыда кыздар мен ер балаларға арналған
шіркеулік мектептер назарға алынып ондағы ... ... ... ... ... ... олардың барлық жұмыстары
әкімшілікке қаратылды.
Алаш қозғалысы басшыларының бірі, қазақ халқының біртуар перзенті ... ... ... бұл ... ашына былай жазды: “Енді ... ... ... ... мұра ... келе жаткан әдет-
ғұрпымызға тиісе бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды” [124, 38 ... ... ... ... ... ... шіркеу мектебі ашылған
еді. 1913-1914 жылдары ... ... ... ... ... ... ... біріншісі ( Шымкент ... ... ... ... ( Арал ... жақын Мұйнақ ауылында Арыстағы
сауаттандыру мектебі 1913 жылы желтоқсан айының 1-і күні ... ... ... ... отец ... өткізетін, ал қалған ... ... ... ... ... ... 50 оқушы
білім ... ... 26 ер, 24 қыз бала еді [125, 6 б.]. Бұл ... Арыс маңына қоныстанған орыс шаруаларының балалары баратын. Алайда
кейінгі жылдары аталмыш мектепке қазақ балаларын да оқыттырды.
Түркістан ... ... ... ... ... бір және екі ... еді. ... аталған Түркістан
епархиясының есебі негізінде аймақта XX ғасырдың басында 85 ... ... ... ... 3 ер балаларға арналған, 21 қыз
балаларға, қалған 61 ... ... ең көп ... аймағы Жетісу
облысы, Сырдария облысында орналасты [126, 7 б.].
Святой Синод бұратана ... ... діні ... тәрбиелеу
керектігін әрқашанда баса айтатын. Орыс қыз балалары мен ... ... ... ... ... ... ... и воспитанницам
будущего поколения, ... не ... ... ... ... ... и девочкам в особенности туземкам”, – деп
бұратана қыздарының орыс рухында ... ... ... өз ... осы
рухта тәрбиелейді деген үмітте болған еді.
Түркістан халқын мүмкіндігінше шоқындыруға ... ... ... ... мән ... мәселелерінің бірі баспасөз арқылы
миссионерлік идеяларын тарату, сондай-ақ, миссионерлікке ... ... мен ... басып шығару болды. ... ... ... ... ... жергілікті халықтың тіліне аударып
қана қоймай, оны насихаттауды орыс шаруалары мен ... ... ... ... ... ... шығару мәселесі
1875 жылы миссионерлік қоғамның ... ... ... құрып, оған
Ильминскийдің атсалысуын ұйғарды. Ильминский осы қоғамның төрағалығын
жүргізе бастады және оның ... ... ... ... ... тіліне 31
кітап аударылса, қазақ тіліне 15 кітап аударылған [127, 20-23 бб.].
Бұл кітаптар ... ... да ... ... Пантусовтың жеке кітапханасында қырғыз (қазақ) және ... ... ... ... барлық оқырмандарға тегін окуға берілетін.
Н.Н. Пантусов әсіресе, бұратаналардың бұл ... ... Бұл ... ... және ... ... тегін
таратылатын. Мәселен, Әулиеата ... ... ... ... ... о ... христианской вере, сообщаемые
киргизу готовящимся к святому крешению, Молитвенник на ... ... Вел ... ... ... Христа от Луки на киргизском языке”; “Жизнь
и страдание Евастафия плакады на киргизском языке”; “Учение о ... на ... ... ... христанское Св. Тихана на татарском
языке” [128, 7-8 бб.] кітаптары сақталған.
Түркістан ... ... ... ... жылы наурыз айының 20-сы күні “Братство Св. ... ... ... онда төмендегідей шаралар атқарылуы ұйғарылды:
1.Түркістан епархиясы көлемінде мұсылман халықтарына православ дінін
уағыздайтын аудармаларды төмен бағада сату, қажетті ... ... ... ... Аудармашылар комитеті қазақ тіліне аударатын кітаптардың санын
көбейтіп, христиандықты ... үшін ... ... ... ... ... ... үшін миссионерлерге қосымша жалақы төлеу. Ал Ал
жарық көрген православ дініндегі кітаптарды көп ... ... беру [129, 14 б. ... ... түрлі сектанттардың пайда болуы, миссионерлердің
православ дінін ... ... ... келтірді. Олар орыс шаруаларының
қоныстарынан ... ... ... орналасып жергілікті халыққа өз діни
ұстанымдарын уағыздаған. Ол жөнінде 1898 жылы желтоқсан айының 5-сі ... ... ... ... Түркістан епархиясына жазған есебінде
нақты баяндаған. Онда шіркеу қызметкері раскольниктер мен станттардың
Ресейдің ... ... ... ... жүргізгені туралы былай
жазған: “Во всех уездах Сырдарьинской области, в Амударьинском отделе и ... ... ... ... ... ... и в ... пунктах и сектанты. Проживая в различных пунктах епархии
совместно с ... ... этих ... они ... бать и в ... для себя образом, но все таки-неблаготворно ... на ... что в ... с ... ... на него и ... ... грозит издать в его липе если не таких же сектантов и
раскольников, то во ... ... и не ... на настолько религиозных,
чтобы им с честью носить имя представителей ... на ... ... ... өлкесінде өздерінің ұстанымдарын уағыздаумен
айналысты. Сондықтан православ миссионерлері бір ... ( ... ... ... ... ... жақтан ( қоныс тепкен орыс
шаруаларына да православ негіздерін үтіттеумен әлек болған.
Түркістан ... ... мен ... ... ... ... православтар және мұсылман халықтарымен
араласып өмір сүрген түрлі сектанттардың ... ... ... Сол үшін ... ... ... ... өлкеде
православ миссиясының үгіт-насихаты кеңінен өріс ... жаңа ... мен ... ... ... [130, 2 ... қызметін бақылау мақсатында “епархиялык ... ... Оның ... ... шіркеу қызметкерлері мен уездегі
барлаушылар кірді. Олардың ... ... ... ... есеп ... ... мен ... араласуына
тосқауыл болу, ел арасында тек православтық миссияны кеңінен жүргізу кірді.
Сектанттар мен раскольниктер көптеп Сырдария ... ... және ... ... ... ... Шымкент пен Әулиеата
уездерінде сектанттар мен раскольниктер арасында православ діні ... ... ... ... ... ... ... олар
арасында православтық кітаптарды таратумен айналысты. Қазалы уезіндегі
сектанттар мен ... ... ... ... ... ... мен ... жүргізді. Ол үшін православ
миссиясын таратушы шіркеулік қызметкерлер мен ... ... ... ... көтерілді.
Жалпы статистикалық есеп бойынша, ... ... ... ... ... ... ... 734 ер, 541 әйел болған.
Мектеп жасына жеткен ер балалары ( 74, кыздар ( 61 еді. Бұл ... ... төрт ... ... ... ... екі ... шіркеулік ер және қыз балаларына арналған ... мен ... ... Бұл ... ... алған 82 ер, 79 қыз бала
раскольниктер, рим-католиктердің 57 ер, 2 қыз, ... 10 ер ... 1 ... еврейлердің 15 ер, 10 қыз бала еді [131, 7 б.].
Қазалы уезінде де түрлі дін өкілдерінің саны аз болған жоқ 1899 ... ... 21-і күні ... ... ... ... ... кеңесінің
жиналыс рапортында Қазалы қаласында мектеп жасына жеткен 109 ер, 112
қыз бала деп ... ... бұл ... раскольниктер тұрғындарының
394 ер, 361 әйел, мектеп жасына жеткен ер бала 117 ... ... саны ... еді. ... 8 ер, 8 әйел ... ... 6 ... және 3 қыз ... ... ... ... еді. ... ... 38 ер, 36 әйел болған. Мектеп жасына жеткен еврейлердің 18 ер
баласы болған [132, 14 ... ... ... көрсеткіш Түркістан епархиясын қатты
әбіржітті. Сондықтан Түркістан епархиясы оқытушылар кеңесінің ... бұл ... ... ... негіздерін жеткізу мәселесі
талқыға салынып, мынадай шешімдер қабылданды: біріншіден ( мүмкіндігінше
бұл балаларға православ ... ... ... ... ( сабақтан
тыс православ діні туралы әңгімелер ... және ... ... ... ... ету [133, 17-18 ... ... Түркістан өңіріндегі орыс әкімшілігінің өкілдері ислам
дінін қаралауға кірісіп, оны фанатизммен байланыстырып, ... ... ... жариялай бастады. Мысалы: ... ... ... атты ... С.М. Граменицкий мұсылмандық білім ... ... орыс ... ... ... ... ұсынған. Автор ислам дінін барынша қаралап, оның білімге
ешқандай пайда келтірмейтінін айтып “так же как и ... ... и ... [134, 2 б.] – ... еді.
Ресей пмпериясының отарлау саясатының бастапқы кезінде жергілікті
халықтың дініне қол сұғудан тартынып, оғам ерік беру ... ... ... ... ... ... ... зерттеуден бас тартпаған.
1869 жылдын өзінде-ақ Түркістан ... уезд ... ... ... халықтың рухани болмысын зерттеуді
тапсырған еді. ... ... ... ... ... ... ... в Туркестане укоренился в массе-киргиз устойчиво и крепко.
Киргизы стараются по возможности ... в ... ... ... и на эти ... ... и
приношения содержатся у киргиз мечети и медресе” [135, 89 б.].
Бастапқыда, патша үкіметі ... ... ... салуына қарсы
шықпай, керісінше, исламға қолдау көрсету керек деп сендіріп бақты. ... ... ... ислам дінін зерттеумен ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
Мысалы, орталыққа жолданған бір ... ... ... ... ... ... ... и вообще в Средней Азии на начальном
этапе ... было ... ... ... в ... туземцев. Эта позиция нам помогла при привлечении на свою сторону
влиятельных ханов и ... ... ... с ... ... ... в
степь царская администрация оказывала ... ... ... [136, 57 б.] – ... дінімен байланысты орыс саясатының қолданған түрлі тәсілдерін,
генерал-лейтенант Духовскойдың ... ... ... атына жазған
баяндамасынан зерделеуге болады. Ол барлық ... ... ... түсінігін тереңдететін “мұсылмандық туралы материалдар жинағын”
шығарып тұру ... баса ... ... бұл ... ... ... арасынан қолдау тауып, олар исламға қарсы іс-шараларын
атқару мақсатында әрбір әкімшілікке мұсылмандық оқу ... ... ... ... ... ... және ... мен
шәкірттер туралы мәлімет жинау бұйрығын берді [137, 616 ... ... ... ... ... бірі ( ол өлкедегі
мұсылмандық оқу орындарының жылдан-жылға көбеюі еді. Ол ... ... 1899 жылы ... ... ... ... ... “Ислам в
Туркестане” атты құжатынан көре аламыз. Онда Духовской Сырдария, Ферғана
және Самарқанд уалаяттарында ... 119 орыс оқу ... 5246 ... мен ... қызмет атқарса, өлкедегі 42 православ
шіркеуіне ... 11964 ... ... ... бұл ... қажеттілігін баса көрсеткен. Оның пайымдауынша ислам діні
орыстандыру мен шоқындыру ... ... ... ... ... ... күш ... жазған. Патшалық Отаршыл әкімшіліктің Түркістан
халқы арасында ислам дінінің тереңдете тамыр жаюынан ... ... ... об ... ... для ... со сплошным
мусульманским населением” атты ереженің дайындалуын талап етті [138, 7 б.].
Одан төмендегі мәселелерге баса ... ... ... ... көлемінде барлық мұсылман басқармаларын жауып, ... ... ... ... ... ... ... арнайы регламент белгілеу;
3. Христиандар мен мұсылмандар арасындағы некелік ... ... және ... ... ... ... ... Исламның христиан дініне деген зиянды ... дер ... ... ... ... ... үкіметі халық арасында ислам дінінің таралуын тоқтату мақсатында
некеге байланысты ... ... ... тиым ... Бұл ... ... ... заңдар жинағының 289 бабында арнайы көрсетілген. Онда
тіпті қазақтардың дәстүрлі некелік қатынасына шариғат тұрғысынан қарауға
тиым салынды.
Патша ... ... ... бұл тиымдарға, енді ғана қалыптасып
келе жатқан қазақ зиялылары ... ... ... ... орталық
үкіметтен мұсылмандардың діни басқармасын сайлау арқылы қалыптастыру, діни
мектептер мен мешіттерді ашу еркі ... ... ... ... ... ... Бұл ... Сырдария облысының халқы да қолдады
Орыс әкімшілігін XIX ғасырдың аяғында ... ... бірі ( ... бару ісі еді. Қажылыққа бару XIX ... ... ... ... ... ... барушылардың санының
артуы орыс өкіметтің мазасын ала ... ... ... ... сүйенсек, 1893 жылы ( 25, ... ( 34, 1900 жылы ( 322, 1902 жылы ( 38, 1913 жылы (143 ... ... ... ... жыл сайын Меккеге қажылыққа баратын адамдар саны
негізінен артып отырған. Бұл көрсеткіш ... ... ... ... діни саясаты үлкен нәтижеге жеткізбегенін көрсетсе керек.
К.П. Кауфманның ислам дінінің бұратаналар арасында таралуы генерал-
губернатор тұрғысындағы ойын 1876 ... ... ... 6-сы күні ... ... граф Д.А. Толстойға жіберген хатынан айқын көруге болады.
Ол былай деп жазған: ... ... ... ... о казанских татарах,
которые продают разного рода ... ... ... ... ... дает ... ... среди кочевого народа бесплатно. Я считаю,
что агитация данными книгами окажет негативное ... на нашу ... ... ... С ... ... ... среди киргизсқого народа из-за
казанских татар ведущих торговлю дешевыми изданиями. Я ... ... ... ... с ... ... ... печати, чтоб они ограничили мусульманские издания” [140, 3-5
бб.].
Орыс ... ... ... ... ... ... Ресейдің мемлекеттік
мүддесіне қарсы қуатты рухани күш ретінде қарастырып, ... ... алу ... ... ... алдымен ислам дінін әлсіретуді көздеді. 1867
жылғы Түркістан өлкесін ... ... ... қырғыздарды Орынбор
муфтилігіне тәуелді ... ... ... ... ... ... деп үміт ... болса керек.
1867 жылы Түркістан аймағына өндірілген ережелерге сай мұсылман дін
басыларының құкықтары мен артықшылықтарына ... ... Діни ... ... діни ... ... әкімшілік басқармасына қаратылды. Орыс
әкімшілігі мұсылмандық жөнінде бірқатар реттеулер жасап, мектеп, медіресе,
мешіт салуға ... ... ... ... тек бір ... ... ... берілді. Молда болса, сайлау негізінде ... ... ... ... ... ... [141, 36 б.].
Орынбор муфтилігінің діни істердің шығарылып тасталуы, қазақтардың
белсенді ... ... ... ... дін ... ... істерін Орынбор муфтилігіне ... ... ... ... ... ... ... 1872 жылы ішкі Ордада ертеректе имамның
көмекшісі қызметін атқарған, түрік елінде білім ... ... ... діни ... ... мүфтилігіне қайта қарату жайлы халық
арасында үгіт ... ... ... ... ... ... ... зиялылары, патшаға арналған үндеулерінде, мұсылмандық
діни басқармасының құқықтарын, православтық діни ... ... ... ... ... ... бұратаналардың рухани болмысына
терең бойлап ену үшін ... ... ... ол ... ... ... ... әдет-ғұрпын, салт-санасын, тарихын, этнографиялық-
психологиялық ерекшелігін жан-жақты терең танып меңгеруді – ... ... ... етті. Осы талап тұрғысынан келіп өздерінің ... ... ... мен осы ... ... ... миссионер ғалымдар
Ильминский, Остроумов, Алекторовтар, т.б. өз орталарынан ... ... ... бойы ... ... ... ... бәрі Кеңестік дәуірде 30-
шы жылдардың аяғынан бері қарай ... ... ... ... ғалым
және “халықтар достығына” ат салысқан озық ойлы қайраткерлер ретінде
бүркемеленіп, ... ... ... шын ... ... айтылмай келді. Өйткені, олардың ... ... ... ... айналған шындық ретінде танылып, осы ... ... ... ... ... ... таңда олардың атымен “Халықтар достығын нығайтудағы”,
“ағартушылық жолындағы ізгілікті қызметінен” ... ... ... ... да, ... ... жасырын жүргізілген дін жолындағы идеяларымен
таныс болмау себепті, бұл орайда олардың қызметі барысындағы қазақ ... және оны ... ... ... ... ... ... жеткізуді мақсат етіп отырмыз.
Өлкеге келген “ағартушы-миссионерлер” көшбасшысы – Ильминский Николай
Иванович 1822-ші жылы Пенза губерниясындағы ... ... ... ортада тәрбиеленген. 1846-шы жылы Казанның духовная академиясын
бітірген соң академияның ... ... ... ... ... ... Академияда татар, араб тілімен ... да ... ... Дін ... ... жетілдіріп, тәжірибе
жинақтау мақсатымен Сирия, Мысыр елін ... ... жылы ... ... ... күні ... ... миссонерлік мүддені көздеген арнайы “Аудармашылар
комитеті” ... бұл ... ... ... ... ... ... дінінің қасиетті кітаптарын бұратана халықтардың тіліне
аудару мәселесімен шұғылданады. Бұл комитеттің ... Е.А. ... ... ... ... И.Н. ... Н.И. ... И.Я.
Яковлев, И.А. Боброников, В.В. Катаринскийлер енді.
1847-ші жылы ... ... 5-сі күні граф ... ... ... ... кітаптарын ғана аударуға арнайы бұйрық бергенде, ... ... да ... ... ... еді (142, 38 б.(.
Бірақ дін жолына көбірек шалынған татарларды шоқындырудан ... ... ... ... 1858-шы жылдан бастап үш жылдай ... ... ... ... ... ... арасында
астыртын миссионерлік жұмыстарын жүргізуге қызу кіріседі. Өйткені қазақтар
Ислам дініне құлай берілмей, өз ... ... ... ... ... ... болмауы миссионерлік жұмысқа аса қолайлы жағдай жасап,
жаңа дінге тез көндігетін халық ... ... ... еді. Бұл ... ол ... орыс ғалымдары мен миссионерлері арасында кең таралып, талай
пікірлер де айтылғанын білеміз.
Ильминский Орынбор өлкесіндегі ... ... мен ... ... жақсы білген.
Қырым соғысынан кейін орыс ұлтшылдығының күшеюі зиялы орыс қауымы
өкілдерінің алдына ... ... үшін өзге ... ... ... ... ... Бұл пікірді жақтаушылар орыстар мен орыс ... ... ... ... ... аударудың бір жолы орыс
тілі мен мәдениетін оларға күштеп тану, сол арқылы христиан дініне кіргізу
деп ... ... ... ... Н.А. ...... және христиан дінінің ессіз уағыздаушысы, орыс ұлтшыл-дығы мен
барып тұрған кертартпалықты бойына ... ... осы ... ... ... ... болды. Қазақ даласына мектептер мен басқа да
оқу орындарын ашу орыс ... ... осы ... ... ... (143, 83 ... жылы ... профессор атағы беріліп, енді Орал, Сібір,
Еділ қазақ даласындағы отар халықтарды шоқындыру мәселесі тапсырылды. ... ... ... орыс гарафикасы негізіндегі жазудың жаңа
үлгісін ... оны ... ... ... ... етті. Ал 1872-ші жылы Қазан
университетіндегі қызметін тастап, біржолата ... ... ... ... сәл бұрын 1862-1867-ші жылдары өзге емес, татар тілінде
(яғни, отарланушы ел) жеті кітап ... ... ... де ... сай орыс алфавитімен жариялаған болатын.
1872-ші жылы Қазан қаласында миссионерлер ... ... ... ... ... ... ашылғанда да Ильминский басшылық қызметке
(директор) ұсынылды. Бұл тұрғыда белгілі татар ... ... ... ... сала ... “... таким образом и подготовка кадров
миссионеров перешла в руки самого ... ... ... для всех
районов России”, – деп атап көрсетуі арқылы Ильминскийдің миссионерлік
жолдағы басты мақсатын ашып ... отыр (144, 85 ... ... жылы П.П. ... ... ... ... Ресей
халқының санасы ашылуынан қатты сескеніп, әсіресе бұратана ... ... ... ... оқу орны мен ... университеттің есігін
ашуынан қатты шошынды. Бұны тіпті моңғол шабуылынан да әсері жаман құбылыс
деп ... Ол ... ... ... таза ... білім беріп,
сауаттандырудан да қауіптене бас тартып: “... в ... ... и ... ... ... а для ... вредно и
убийственно”, – деп арнайы түрде мән бере жазуы оның әлеуметтік, идеялық-
рухани отарлаушылық мақсатының басты ... аша ... ... қазақ өлкесіне
жіберілген ... ... ... ... әуел ... “ағартушылық ірі мақсатта емес”, керісінше,
халықты мәңгүрттік күйде ... ... ... ... ... кейін халықты халықтық мұрасынан, рухани дүниесінен
жұрдай етіп жоюы үшін келгендігі, соны ғана көздегені айқындалады (145, ... ... ... ... да біршама зерттеліп, өз бағасын
алды. Бірақ ол ... ... ... ... ... ... жағынан алғанда да, оның шектен шыққан монархистік,
отаршылдық пиғылы қанша ... де, оның өз ... ... ... ... басқандай көрініп тұрды. Осы ... ... ... мен ... ... ... ... профессор В.М.
Горохов: “... педагоге-миссионере, ... ... ... ... ... ... ... келген
болатын. Осы пікірді тарихшы А.Н. Григорьев те қолдап, ... ... ... кертартпалық қызметі мен дүниетанымын қатты сынға алған
болатын.
Қазанның ... ... тағы бір ... ...... ... ... Остроумов Орта Азия халықтары мен ұлы ... ... ... ... ... ... ... қойылып отырған саяси мақсатын жүзеге асыру ісіне бар күш-
жігерімен қызу ... ... ... ... аса ... миссионерлердің бірі болатын.
Ол оқытушы, ұстазы (пір тұтқан) – Н.И. Ильминский мен ... ... ... ... мектебінен шыңдалып шыққан болатын.
Н.П. Остроумов ... ... туып ... сондағы Духовный
семинарияны үздік оқып ... ... жылы ... ... ... Қазанның Духовный Акедемиясына түсіп, оны 1870-ші
жылы аяқтасымен-ақ бірден ерекше алғырлық ... ... ... оның ... ... отделениенің”
меңгерушісі болып тағайындалды. Кейін оны Ильминский ... ... ... ... ... ... жылы Түркістан өлкесіне жібереді.
Ол Ташкентке келіп орналасқан соң, Жетісу, Самарқанд жерлерін аралап, бұл
өлкедегі ... ... ... ... ... болмысымен
жете танысып шығады. Түркістан өлкесінде әртүрлі қызметтер атқара жүріп,
өзінің басты мақсатын, ... ... ... ... ... қол ... Әрине, белсене жүргізілген оның әрекеттері де
кейін өз нәтижелерін бере ... ... кіші ... ... ... сәл аулақтау болғандықтан ұлы жүз ... ... оның ... бір төбе әрі ... ауқымда зерттелетін
іс деп санап, Остроумов жөнінде әрі қарай қарастырмауды жөн деп ... ... ... ... – кіші жүз ... ең ... ... белсенді, танымал миссионер Алекторов болатын. Қазақ әдебиеті
тарихындағы кейбір мақала, зерттеу еңбектерде А.Е. Алекторовтың ... ... ... ... бір ... ... ... елінің ең зор
қамқоршыларының бірі ретінде бағаланып келеді.
Патша өкіметінің жергілікті халықтарды ... ... ... ең жақын жанашыр көмекшілері православтық ... мен ... ... ... ... ... көзге түскен, правословиялқ
шіркеудің ең белсенді миссионерлерінің бірі (
Н.И. Ильминский 1860 жылы “Қазақтар мұсылман емес, шаман. Сол ... ... ... кіргізу оңай болады”, – деп, орталық үкіметке
баяндаған болатын.
ХІХ ғасырдың ортасында қазақ ... сол ... ... ... ... ... ... халықтармен салыстырғанда Ислам діні көшпелілер
арасында әлі де болса ... ... ... ... жылдар өткеннен кейін, яғни 1886 жылы білім саласына ... ... ... ... ... ... құрметтелген
Н.П. Остроумов православ миссионерлер бірлігінің жиырма жылдығына арналған
“Көшпелі халықтар діні мен мәдениетін ... ... ма?” атты ... ... ... қазақ даласы емес Түркістан аймағына
аударып, былай деген “Ресейге бағынатын азиялық ... ... ... ... жетілуі және православтық орыс халқымен бірігуі үшін
христианықты қабылдаудан басқа жол жоқ. Егер азиялық көшпенділер ... ... ... ... қабылдап, еліміздің дамуын
тежейді, саяси тұтастық пен үстемдікке қатер төндіреді.
Отаршыл билік жүйесі оңтүстік ... ... ... ... ... ... өздерінің исламдық діни сенімдерінен ажыратып, христиан
дінінің православтық бағытына сиындыру еді. Бұл мақсатты ... ... ... ... ... де ... еді, ... қатар
мұсылман халықтарының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрін зерттеуде жергілікті
әкімшілік орындарына міндеттеме ... ... ... бұл ... ... ... ұстап отырды. Мысалы, 1908-1910 жылдары
Түркістан ... ... ... ... ... граф Паленннің
негізгі міндеттерінің бірі ретінде, ислам дінінің жергілікті ... ... дін ... ... ... ... халыққа
ықпалы, билік орындарының олардың үстінен бақылау дәрежесі мәселелерін жан-
жақты зерттеп, орталық үкіметке кең ... есеп беру ... ... ... бұл ... ең ... іс ... жылдар бойы
өздерінің тікелей қадағалауларында ұстағандыған көруге болады.
Алғашқы ... Н.И. ... мен Н.П. ... ... ... ... мәселесі түріктік сипатына қатысты
миссионерлердің қатаң ... ... ... ... ... ... ... еді. Н.И. Ильминский мен
Н.П. Остроумов: “Алфавит әрдайым дінмен бірге қабылданған. ... ... ... ... латын шіркеуі, орыстар Кирилл ... ... ... қабылдады. Татарлар, қазақтар мен басқа да ... ... ... елдері сияқты араб тілін мұсылмандық арқылы қабылдады. Араб
тілі түрік халықтарын ... ... ең ... ... ... Сол ... де ... халықтарының жазуының күшін жойып, орнына
кирилл алфавитін әкелсе, олар әрі ... ... ... ... деп, пікірлермен бөліскен. Бірақ бұл жоба іске
асырылмады. Патшалық Ресейдің ... ... ... ... төрт топқа бөліп қарастырға болады. Біріншіден ( ... ... мен ... ашылуы және олардың қызметі мен
нәтижелері, екіншіден ( отар әкімшілігінің христиан ... ... ... мен ... ... ағымы, үшіншіден ( ассимляциялау
процесін Халық ... ... ... тарату, төртіншіден ( Түркістан
өңіріне орыс шаруалары мен қазақтарды қоныстыру саясатының ... ... ... ... еді. ... ... ... күшіне
еніп, қазақ елін әскери отарлап қана қоймай, ол ... ... ... ... ... ... Сол мақсатта ( отар әкімшілігі ұстанған
тәжрибесін пайдаланып, әуелі қазақ ... ... ... ... ... орыстандыру тәсілінжетілдіріп, қазақтарды орыстарға
кіріптар етуді көздеді. Бұл ... ... ... ... ... халқын
қайткен күнде де ғасырлар бойы сыйынып келген ислам ... ... ... ... Сондықтан әскери отарлау мәселесі аяқталғаннан кейін, қазақ еліне
жіберілген генерал-губернаторлар, әскери губернаторлар және ... ... ... ... ... ... аса сақтықпен жүргізді. Ал өз дінінен,
әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінен, мәдениеті мен ... ... ... ... ... “Систематическое, подробное изучение
Туркистана, быта и жизни его ... ... ... бытовых и юридических особенностей, обычаев, языка и религиозных
воззрений, должно лечь в основу всех действий и ... ... ... администрации”, –деп жазылған еді.
Остроумовтың басшылығымен “Түркістан халықтарының рухани болмысын”
зерттеуге арналған бағдарлама ... ... ... ... ... ... ... ішінде, қазақ халқының
мұсылмандыққа деген ұстанымын зерделеп, содан соң ... іске ... ... ... отар ... ... мектеп,
медіреселердің статистикалық есебін жүргізуге, орыс-түземдік мектептердің
орыстанлыру жолындағы атқарып жатқан ... ... ... ... ... жасалатын пиғылдардың алдын алуға міндеттелген ... ... ... ... орыс ... есебін жүргізіп, олардың
мекен-жайы мен ... ... ... мен діни ... Святой Синодпен Халық ағарту басқармасы қаржысынан қаражат ... ... ... Н.П. ... ... облысында Жетісу облысына қарағанда,
дінін тарату қиынға соққан. ... ... ... мен ... ... ... қазақтарға қарағанда айырықша еді. Бұл жөнінде
Н.И. Ильминский Остроумовқа үміт артып, бұл ... ... ... ... ... (146, 261 ... уақыттардағы Түркістан өлкесіндегі әлеуметтік жағдайды ... ... ... өңіріндегі мүддесін академик А.Н. Кононов ... ... ... ... в ... атты еңбегінде былайша
түсіндіреді: “Для ... ... ... ... ... империи было необходимо их предварительное, идеологическое
освоение ... ... ... там ... и ... в лоно
православной церкви. Решение этой ... ... на себя ... ... ... курс специальной подготовки в особых учебных
заведениях для овладения языком и ... с ... и ... ... ... (147, 90 б.(.
Н.П. Остроумов Түркістан генерал-губернаторлығының ... ... ... ... мен ... ... ... сол жердегі
халықтардың діни болмысын зерттеп, әдет-ғұрпымен танысты және орыстандыру
тәсілдерін ойластырып, Н.И. Ильминскийдің ... ... одан ... ... бас тартып, керісінше ... ... қою ... ... ... ... қол үзбеді.
Н.П. Остроумов 1883-1901 жылдар арлығында Ташкенттегі гимназиясының
директоры, ... 34 жыл ... ... ... ... ... атқарған. Н.П. Остроумов, бұратана халқын ... еді. ... ... ... ... ... ... діни мектептер мен орталықтардың
ашылуына тікелей мұрындық болған. 1867 ... ... бас ... Қазан қаласында “Братство святого Гурия”
атты миссионерлік қоғам ... Бұл ... бір ... Түркістан
епархиясынан ашылып, қазақ жерін басқарып отырған ... мен ... ... Олар ... генерал-губернаторы, барон А.Б. Вревский,
генерал от Инфатерии Г.А. Колпаковский т.б.
Аталмыш лауазымды кісілер “Братствоны” ... елді ... ... ... ... ... ... биліктің орыстандыру
саясатын жүргізуші миссионерлердің пікірі бойынша “...орыстану ұғымы: орыс
тілі, орыстың ... ... сот және де ... да ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда орыс духы” (148, 91 б.(.
Миссионерлердің қызметін сын көзімен терең зерттей отырып пікір ... ... ... ... ... ... шылауында кетуден туған
құбылыс деп ... ... ... ... ... ... ... академик-жазушы Ғ. Мүсіреповтың “Қазақ халқы А.Е. Алекторовқа үлкен
қарыздар”, У. Субханбердина, Қ. ... ... ... ... ... ... – қазақ фольклорын зерттеуші” атты
мақалаларда миссионер ғалымды ... ... ... Ал ... ... ... ... мен ізденушілерді, оның саяси әлеуметтік болмысын,
көздеген түпкі ... дәл ... ... әділ бағалауға кедергі болары
сөзсіз. Тіпті, тарихи танымымыздың биік ... ... ... Қазақ
Совет энциклолопедиясы оның қазақ тарихын, мәдениетін, этнографиясын жинап
зерттеуші, педагог-ғалым ретінде жайбарақат ... оның ең ... ... ... монархистік, миссионерлік мақсатын ашпай кетеді. Ізденуші
Г.Қ. Байқадамова өз ... ... ... Н.И. ... қазақ зиялылары А. Байтұрсынов,
Ә. Бөкейханов, М. Жұмабаев, тағы басқалармен қатар қойып, ... ... ... ... ... ... тиер ... танытады. Тіпті
“- Қазақтар жас, таза және ... сау, ... да ... ... ... шымырлығымен маған ұнамды әсер қалдырды”, – деп
А.Е. Алекторовтың айтқан ... ... ... одан әрі оның ... ... ... ... Ол талаптана жүріп, қазақ тілін
үйреніп, ... ... оған ... ... халқының бай ауыз әдебиетін
зерттеуге ынтасы артты”, – деп жазады (149, 16 б.(.
Ал, іргелі жазушы, зор ... Ғ. ... ... адам бір ... бір ғасыр бойындағы өмірі туралы дүниесін баспасөз бетінде ... ... ... соның бәрін тізіп берсе, сол адамға сол халықтың
айтар алғысы, көрсетер құрмет-қошеметі қандай болу керек? Біздің ... ... ... көз жетпесе керек. Сол адамның аты – ... ... ... ... ... деген сөздері тұтас бір халықтың
атынан айтылар ... ... ... Мұны күні ... ... ... алып қарасақ, ағартушы ғалымның еңбектерінен қарама-қайшылықты,
теріс менсінбеушілік көзқарасты және оның ... ... ойын анық ... А.Е. ... ... оқып ... ... өзі де айтып
тұрғандай. Ол қазақ ... ... ... ... христиандандырып
жіберуге бар жан тәнімен қызу жұмыстар жүргізген нағыз миссионер.
Тіпті, өмірбаянын алып қарасақ, А.Е. Алекторов ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келіп, кейін
жастайынан Пензаның діни семинариясында оқумен өз өмірін бастайды. ... өз ... ... ... ... Орынбордың педагогикалық
институтына түсіп, онда оқып жүрген кезінен бастап жексенбілік мектептерде
(Воскресная школа) ... беру ... ... ... ... Бай ... ақы алып оқытса, кедей балаларын тегін оқытады.
Олардың ішінде өзі үйінде тұратын ағаш шеберінің ... да ... ... ... ... сөйлеседі. Сол кезден-ақ ғылыми жұмыспен
шұғылдана бастайды. ... ... беру ... негізінде оқушылар мен
оқытушыларға арналған алғашқы ... ... ... Ол ... пять
уроков русского языка” деп аталды. Институтты бітірген соң 1886-шы жылы
Бөкей Ордасында, ... жылы ... ... 1894 жылы Торғай
облысында, ... мен ... ... училищелерінде директорлық,
инспекторлық қызмет атқара жүріп, қазақ халқының тарихына, әдебиетіне,
мәдениетіне ... ... ... ... Алекторов өзінің 40
жылға жуық өмірін осы ... ... Ал оның ... ... ... тұлға М. Әуезов және ғалым М. Мырзахметов
“А.Е. Алекторов... қаны ... ... ... ... ... ... дейін революциялық қозғалысқа қарсы ... ... ... ... деп оны ... ... миссионерлік іс-әрекеттерін
әшкерелейді (150, 23 б.(.
Сонымен Алекторов өз ... ... ... бастаған. Бұл
өлкеде сол тұста Ильминскийдің миссионерлік әрекеті мейлінше кең өріс ... қызу ... ... ... ... еді. ... танысқан ол
оның миссионерлік жолына біржолата құлай беріледі. Бір ... ... ... ... ... ... ресми оқу орындарында
ұстаздық етсе де, бұратаналарды орыстандырудың басты құралы – мектеп ... ... ... ... ... ... ... сенімді болған ол ішкі
Бөкей ордасында тәжірибе жасап, нәтижесін жалпы қазақ даласына ... ... да ... ... ... ... нужно обрусения инородцев”
деген мақаласында Ішкі Орда қазақтарын орыстандырудың мәселесін көтеріп,
өзінің миссионерлік жолдағы ... ... анық ... (151, 6 ... ... халықтар үшін мектеп – орстандырудың басты құралы”
деген ұранды ... ... ... Ол ... ... жүрген кезінде-ақ
ел ішіндегі аралас деп саналатын орыс-қазақ мектептерінің тарихына ... ... Сол ... ... ... алдын-ала танысып,
даярлана бастайды. Оның 1895-ші жылы жарияланған ... ... ... ... ... ... ... мақаласында Торғайдағы аралас орыс-қазақ
мектептерінде шоқындыру, орыстандыру ісі ойдағыдай дәрежеде жолға қойылған
деп аса ... ... ... Кіші және Орта жүз қазақтарының тұрмысымен
танысып, миссионерлік әрекетін күшейтуді мақсат ... Ол Кіші ... ... жете ... ... ... соң, ... жылы Торғай облысының оқу ісінің инспекторы болып
тағайындалады.
Мұнда ол алты ... ... ... Ғылыми-педагогикалық саладағы
тәжірибесі молығып, миссионерлік бағыты мейлінше күшейген ... ... ... “Исламизм и киргизы” атты еңбегін жазады. Онда ... ... ... ... кедергі әлі де болса татарлардың
әсері қазақ арасында басым жатқандығына көзі жете ... Оның ... ... екі халық арасындағы рухани байланысты үзу, қазақтарды олармен
араластырмау жолындағы күресінен ... ... ... бағытымен
идеялық жағынан да, ... ... да ... ... ... ... Мәселен, өзінің басты еңбектерінің бірінде (152, 28 б.(
“киргизы не только не мусульмане, но даже и ... не ... ... ... ... ... в первобытной простоте своей ... ... ... ... для каких угодно насаждений. Эту-то
первобытную простоту и желательно было бы ... ... ... ... ... ... ... киргизов от
татар; как от волков овец”, – деп жанұшыра Ішкі ... ... орта ... ... ... қалайда оларды
алшақтатып, патшалық рухани отарлау саясатын тездету қажеттігін айтады. ... и вот ... ... сила ... ... все ... и настанет время когда с нею не легко ... ... ... ... ведь ... не ... ... паствой: они
деятельно ведут пропанганду и между крещенными татарами”, – деп ... ... одан әрі, Ішкі ... ... ... жылына 250 сом
ақша алғанда, біздің ауыл священнигі жылына небәрі 96-ақ сом алады. ... ... ... ... салып, сансыз діни кітаптар
шығарып беріп отырғанда, орыстар орналасқан ауылдарда (деревняларда) бірде-
бір шіркеу тұрғызылмай, өз ... ... мен ... ... ... тіпті, наразылығын да жасырмайды”. Еңбекте бұған ... ... ... ... ... ... ... халдерін де
мысалға алып қояды. Осылайша Алекторов өз ойын қорыта келіп, “Наши ... ... ... ... на русском востоке” деген мақаласында
мейлінше ашық ... ... ... ... ... алдымен олардың қыздары мен әйелдерін шоқындыруға шешуші мән
бере қарайды. Өйткені, Шығыс халықтарының үй ... ... ... ... халықтық рухтағы тәрбиенің тетігін ұстап отырған әйел
адам екендігін жақсы түсінді. Сондықтан, ... ... ... ... әрі ... әрі ... ... баса назар аударады.
Алекторов айтып отырған аса қатерлі ойға патшалық Ресей өзге елдердегі
миссионерлік тәжірибелерді ... ... ... ... ... ... ... бәрі де ерекше мән бере қарап, тіпті
шоқындыру саясатында қазақ қыздарына ... ... ... да, ... да қазақ қыздары үшін Қарқаралыда, Бөкей Ордасында мектеп ашуы
көп нәрсенің астарлы түп ... ... ... да ... береді.
Кезінде еліміздің ірі қайраткерлерінің бірі А. Байтұрсынов ... ... А.Е. ... ... ... жыл ... болғандығы
белгілі. Сол аз ... ... ол ... сақтық пен сыртын
бүркемелеп жүргізіп келе жатқан миссионерлік бағыт-бағдарының сырына ... Ойын ... ... одан сырт ... бастаған. Мұны М. Әуезов 1923-
ші жылғы “Ақжол” газетінде жариялаған мақаласында баса көрсетеді. ... ... ... ... ... ... шыққандардың
шоқындыру саясатына қызмет етіп, миссионерлерге көмектескен ... А. ... шен ... ... ...
деген өлең жолында айтылған пікірдің ... әлі де біз ... су асты ... ... аңғартады. Алекторовтың жазған
еңбектерінің бәрін бірдей қазақты орыстандыру, шоқындыру мақсатында жазылды
деу әбестік болар, бірақ ол ... ... ... мақсатына, нені
негіздегеніне мән бере қарап, әділ бағасын беру абзал. Басты ескертетін
нәрсе, ... ... ... ... ... ... өз уысында
ұстаудың тиімді жолдарын қарастырғанда, ол халықтың өткендегі өмірін,
тұрмыс ерекшелігін, ішкі ... мен ... ... ... ... мән бере ... еске салғымыз келеді. Өйткені оны жете білу
арқылы ол ... ... ... ... ... ... ... қажетті деген мәліметтерді, деректерді жүйелеп жинастырып отырғандығы
дәлел.
Сонымен қатар, ... ... ... ... өмір ... қоғамдық-әлеуметтік жағдайларына қатысты
“Дала ... ... сын ... шығып тұрған. Олардың ішінде 1897-ші
жылдың ақпан айының 2-сі күнгі 30-шы ... ... “Ең ... ... атты ... ... ... Оның
негізгі мазмұнында автор аталған газеттің 1896-шы жылғы шілде айының ... ... ... ... орыс ... тарихы һәм оның қазіргі
жайы” деген А.В. Васильевтің кітабына ... ... ... ... ... сол жылғы 50-ші санында Добромысловтың өзіне қарсы жауап
мақала жариялағандығын ... Ол өз ... ... ... ойлап
едік, Алекторов мырза қызмет жайынан Торғай облысындағы орыс ... ... ... ... ... һәм өзі ... адам болған себепті
Васильевтің кітабын тегістеп қарап, санаға салады ғой”, – деп ... ... ... ... Торғай облысындағы орыс оқуының жайынан,
не заманнан бері ... ... ... ... ... һәм өзге хабарларын
жерге жиюға әуелгі қылған ...... (153, 66 ... Добромысловтың бұл айтқандарын қазіргі тарихнама ғылымының тіліне
аударсақ, онда ағартушы миссионерлердің жұмысының қорытындысы 1895-ші жылғы
Васильевтің ... ... ... ... бұл ... ... сай
еместігін, Торғай облысындағы һәм қазақ ... орыс ... ... ... марқұм Н.И. Ильминский деп атайды және оған нақты дәлелдер
келтіреді.
Н.И. Ильминскийдің 1891-ші жылы Қазан қаласында ... ... ойға ... атты еңбегі Ы. Алтынсариннің өмірі мен қызметі,
Торғай облысында ... ашу ... ... ... ... ... айта ... екі автордың кітаптарын салыстыра отырып, Васильевтің
Ильминский еңбегінен көшіріп алғандығын дәлелдейді (154, 12 ... ... ... ... туралы былай дейді: “Школды әуелі
ашқандарында ноғайша, мұсылманша қылды. Жұмыскерлері де ноғай, тамағы да
ноғайша (татарша – А.Б.) еді. ... шаш ... ... алдыратын,
қазақ жұмасы күні оқымайтын, орыс жұмасы – жексенбі күні ... ... ... күні оқу ... ... ... үйрететін”. Бұған қоса М.
Әуезов “Орыстың қара ... ...... атайды және орыс ағартушы миссионерлерінің қазақ жеріндегі жүргізген
әрекеттерін алғаш сынаушы әрі өз ... ... тура айта ... ... ... азамат болатын (“Шолпан” журналы 1923 ж. №6-8, 26 беттен тұратын
“Ы. Алтынсарин” атты мақала). М. ... ... ... ... ... ... ... туралы: “Патша І Николайдың заманында ашылған
мектепке қазақ халқы бала беруге ... ... ... Мұны ... да ... – А.Б.) ... еді. ... Русия патшалығы
“дін – қарындас”, “бәріміз – ... ... ... ... қару қылып жұмсады. Школдағы балалардың тұрмысын
мұсылманша жасады ... оқытушы – ... ... бар ... молда ...
Балалардың бойы үйреніп, елдегі ата-аналар да балаларын “шоқындырмайды”
деген пікір ... ... ... ... ... ... ... айналдыра берген”, – дейді (155, 16 б.(.
Сонымен, келтірілген мысалдар мен дерек-дәйектер қазақ ... ... ... ... ... ... нұсқаумен жіберілген
ағартушылардың бар іс-әрекеттері жергілікті халықты орыстандыру, ... ... ... айқын дәлелдейді. Олардың ХІХ ғасырдағы
Қазақстандағы оқу-ағарту тарихының маңызды бастама буынын ... ... ... ой-тұжырым, ғылыми еңбектерінен отарлаушылық
сарынын анық ... ... ... ... ... ... келіп орналасып, халықпен араласып, тұрмыс тіршілігімен
танысты, содан ... өз ... ... ... ... Қызметі
барысында, асқан қызығушылықпен кірісе отырып, өз еңбектерінің нәтижесін
көрсетті. Олардың бұл ... ... ... ... ... ... ... әлі құтыла алмай отыр.
Мәселе бүгінгі күнде рухани отаршылдық мақсат ... ... қай түрі ... да, оны ... танып бағалауға саятынын есте
сақтау ләзім. Өйткені ағартушы-миссионерлердің әрекеттерінің бәрі де ... ... ... ... мадақталып, ащы шындық бүркемеленіп
жатты. Бұл іспеттес залалды құбылыстардан тазарту мәселесі бүгінгі ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық-ағартушылық қызметі
Ыбырай Алтынсарин 1841-ші жылы қазан айының 20-сы күні ... ... ... Әкеден жастайынан жетім қалған ол әкесінің үлкен
ағасы, ұзын қыпшақ руын басқарған, ... ... ... ... Балқожа Жаңбыршинның тәрбиесінде болды. 1850-ші жылы ... ... ... ... ... түсіп, 1857-ші жылы алтын
медальмен бітірді. Атақты шығыстанушы Григорьевтің үйінде ... оның ... ... ... ... Бұл ... Ы. ... кеңейтіп, ғылым мен әдебиетке деген ықыласын арттыра түсті.
Оқуын аяқтағаннан кейін Ы. Алтынсарин Орынбор облыстық басқармасында
тілмаш ... ... ... ... Орынбор қаласындағы қазақ балаларына
арналған мектепте мұғалім болып жүреді. Осы кезден бастап өзі ... ... ауыл ... ... ... ... ... Бірақ
ол кезде ауылда мектеп ашу оңайға түспеді. Көп ... ... ... беретін мекеме – Орынбор оқу округі шенеуніктерімен араласып, мектеп
ашу үшін ... ... ... ағарту министрі Толстойға хат жазып ... жылы ... және ... ... ... ... ... алады.
Қоғамдық қаржы есебінен мектеп салып, оқу құралдарын алдыртады. Өзі осы
мектепте орыс тілінен сабақ беретін мұғалім ... ... ... ... жүріп орыс ағартушыларының бірі – К.Д. Ушинскийдің ... ... ... орысша білім беру өмір қажеті екенін түсініп,
халық ... ... ... жүргізе бастайды. Ол кездегі Ыбырай
Алтынсариннің педагогикалық-ағартушылық көзқарасының қалыптасуы туралы
қазақ тарихшысы және ғалым ... ... ... деп ... “ … ... ... және ... шақырды. Оның шығармалары орыс әрпімен
жазылған. Халық арасында орысша ... ... ... артта қалған
қоғамдық құрылысын өзгерту керек екенін түсінген адам болды. Бірақ ... ... ол ... ... ... ... іздемей, соған
бағынып, орыс мәдениетіне қол созумен іздеді. Ол орыс отаршыл миссионері
Ильминскиймен жақын болып, ... ... ... үшін орыс ... алып,
өз шығармаларын орыс әліппесімен жазды. Соның арқасында орысша білім алуы
арқылы заманында ... қолы ... ... ... ... ... ... мектебі инспекторы болды” [156, 65 б.].
1864-ші жылы қаңтар айының 8-і күні Торғайда Ы.Алтынсарин ... ... ... ... арнап бастауыш мектеп және интернат ашты.
Мектепке 14 қазақ баласы ... рет ... ... ... Бұл ... заманында қазақтар арасында кең таралып,
Ы. Алтынсарин беделінің өсуіне әсер етті. 1869-шы жылы ... ... ... ... ... ... “… Алтынсарин .. ... өзі ... ... орыс ... ... қолданса, оны орыс елінің
адамдары істетіп отыр дегізбей, өзі ашқан болса… оны орыс ... деп ... ... ... ... … ең ... жаңа ... болады”. Осылайша ол орыстандыру саясатын қазақ ... ... ... өз ... іске ... ... ... әлдеқайда
сенімді болды деп Ыбырай Алтынсаринді осы мақсатына пайдалануды көздеген
[157, 4 б.].
Ыбырай ... ... орыс ... ... ... ... көзқараста баға берген ғалым
М. Мырзахметов былай деп жазды: “… яғни, мұнда орыс алфавиті ... ... ... еді деп көрсетіп, халықты осы ... ... Ал ... ... тіпті, осы күнге дейін жаңа ... деп ... ... ... аса нәзік астарлы мәселеге сын
көзімен қарай бермегенін аңғартады. ... ... ... ... рет
қазақтың орыс графикасы негізінде жаңа алфавитін жасаушы деген жалған
ұғымның ... де шыға ... ... ... ... ... тұрғыдан
талдауымыз керек болады. Ыбырай Алтынсариннің ... сай ... ... ...... [158, 42 б.]. Ол ... тұрғысында ашылған Орынбордағы оқу орнында оқып, орыс тіліне терең
жетіліп шықты. Арманы туған халқының көкірек ... ... ... білім
беру, шұбарланып бара жатқан қазақ тілінің табиғатын таза ... ... ... ... та сырттан еріксіз таңылған миссионерлік дүниетаным
мен олардың педагогикалық жүйесін бойына дарытады. Сондықтан ол екі ... ... ... – деп
М. Мырзахметов баға береді [159, 43 б.].
Аталған кезеңде патша үкіметінің миссионерлік саясатына
Ы. Алтынсарин де қарсы шыққан. Ол ... ... ... ... ... ісіне
белсене араласқанымен, қазақ мектептерінде христиан діні сабақтарын оқытуға
батыл наразылық білдірген. Торғай облысының оқу ... ... ол ... оқу округінің татар, башқұрт, ... ... ... ... ... хатында Ор ... ... ... әрі ... А. ... ... жат
пікірі жөнінде “Сізге өте бір қайғылы хабар ... тура ... ... олар ... ... 3-ші және 4-ші сыныптарына бір ай бойы
христиан ... және оның ... ... ... Тіпті, ол өз
шәкірттерін қорқытып ... деу ... ... ... ... бұдан асқан
сорақылық жоқ шығар”. Бұдан әрі Ы. ... ... ... діні ... ... ... оқытуды мүлдем тоқтату жөнінде
төтенше бұйрық шығарылсын, ондай болмаса, ... ... ... ... ...... [160, 20-21 бб.].
Ы. Алтынсарин дүниеден қайтқанша миссионерлік саясатпен ашық ... ... ол ... ... ... ... балаларына
шошқа бақтыру, шошқа етін беру, орыс оқушыларымен ... ... ... ... ... ... білдіріп, тікелей барып шара
қолданатындығын жазған [161, 52 ... ... ... мұғалім болып жұмыс істеп жүріп, ғылыми-зерттеу
жұмыстарымен айналысады. Орыс педагогикасымен ... ... ... және ... айналысып, ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... оқу үшін
Орынбор, Қазан қалаларының кітапханаларымен тығыз байланыс жасайды. 1876-шы
жылы Ы. ... ... және ... ... ... ... мүшелерімен кездесіп, өзінің жазған ғылыми мақалаларын баспасөз
беттерінде ... ... ... ... шығыстанушы ғалым В.
Григорьевпен танысады. Сөйтіп ғалым-этнолог Ы. Алтынсарин қазақ халқының
тарихымен ... ... ... ... ... ... ... арнап орыс алфавитін кезінде оқулықтар мен оқу құралдарын
жазды. 1879-шы жылы орыс ... ... ... ... мақалалары жарық көрді.
1879-шы жылы Ы. Алтынсариннің “Қазақ хрестоматиясы” және ... ... ... ... нұсқауы” еңбектерін жазды. Ыбырай
Алтынсариннің ағартушылық қызметінің бастамасы 1879 жылы ... ... ... ... ... басталады. Өзінің қоғамдық-
ағартушылық қызметінде орыс-қазақ мектептерін ... көп ... ... ... ... ... мақаласында “Орыс-қазақ мектептері қазақ
халқына орыстардың алдыңғы қатарлы ... және ... ... болуға жол ашты қазақтарға орысша білім алу
арқылы өркениетке жетуге мүмкіндік ... – деп жаза ... ... ... деп заманындағы патшалық Ресейдің орыстандыру
саясатын уағыздағандығын көреміз [162, 32 ... ... ... ... тек қана ... ... ... мектептерге мұғалімдер дайындауға да көп көңіл бөлді.
“Мұғалімдер дайындайтын мектептер қазақ балаларының білім алуға ... қана ... ... ... ... ... беруін, болашақта
білімді азамат болып, өмірде сауатты болуына жол ...... [163, ... ... ... ... ... мектептері арқылы білім
берудегі мектептердің рөліне үлкен мән берді. “Мектеп қазақтар үшін ... ... ... ... ...... сондықтан қазақтар
арасында мектеп жанынан интернат ашып жағдай жасау керек”, – деп ... ... бірі ... [164, 454 ... ... педагогикалық қызметі қазақ қыздарына білім беріп,
қыздарды ер балалармен ... бөлу ... ... ... қана ... оны ... асыруға көп еңбек жасады. 1887-ші жылы Ырғыз ... ... ... ... ... Мектеп-интернатта 20 қазақ
қыздары оқып, ... ... ... ... сол ... қазақтар қыздарына
білім беруге қарсы болғандығын ескерсек, бұл жұмыс ол үшін ... ... ... ... ... ... мамандық дайындау
қажеттілігін біле отырып, орыс әкімшілігіндегі шенеуніктердің қарсылығына
қарамастан, ... жаңа ... ... мамандар дайындайтын
кәсіптік мектептер ашуға зор еңбек сіңірді. 1880-ші жылы Ы. ... ... ... ... ... ... ... қолөнер және
ауыл шаруашылық училищелері ашылды. Тіпті, қазақ ... үшін ... үй ... мамандығын үйрететін арнаулы бөлімшелер аштырады.
Бұл училищелерде орыс-қазақ мектептерін ... ер және қыз ... ... жалғастырып, өмір талабына сай мамандар болып шығады.
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... саясаты
қазақтардың дәстүрлі шаруашылығын бұзып, отырықшылық, яғни, ... ... ала ... кез ... Ер ... ... мамандығы мен ағаш
ұсталығына, қыздарды тігінші мамандығына үйрену қазақтың қолөнер кәсібімен
қатар дами бастады. Ы.Алтынсариннің қоғамдық-ағартушылық және ... ... ... ... ... ... ... Ал ол
Ыбырай сияқты ... ... ... ... идеясын жүзеге асыру жолында пайдаланып қалуға күш ... 46 ... ... өз ... ... миссионерлік жолмен пайдалану
үшін қолынан келгеннің бәрін де ... яғни ... сес ... ... түрде
қысым жасау, мектеп ісіндегі мұқтаждығын пайдалану, “қамқоршы” ... ... ... ... ... ... ... ... ... оны уысынан шығармауға барынша күш салды.
Ыбырай Алтынсарин отаршыл рухани саясаттың бұратана ... ... ... ... танып білген. Ресей империясының
ұлттық саясатының мақсаты халықтарды күшпен, зорлықпен жасанды ... орыс ... қосу ... өз ойын былай білдірген: ... ... ... ... ... ... мысалын башқұрт,
татар және басқа халықтардан көріп отырмыз. Сондықтан ... ... ... ... ... болғаны дұрыс”.
Мемлекеттік дейгейде жүргізіліп отырған миссионерлік ... ... ... ... ... емес еді, ... жағдайдың барлық
күші үкімет қолында еді [166, 45 б.].
Қалай десек те, Ыбырай Алтынсарин қазақ халқына ... беру үшін ... ... ... ... тұңғыш педагог-ағартушы, этнолог, қоғам
қайраткері болды. Уақытында орыс-қазақ мектептерін аштырып, орыс ... ... ... ... орысша білім берудің маңызын түсінген
адам. “Орысша ... беру ... ... ... ... бұл ... қазақтар орыс мәдениетімен танысуға қол жеткізетін бірден-бір жол”, ... [167, 97 ... ... ... ... ... ... алтын ғасыры деуге
болады. Орысша білім алған қазақ ... жаңа ... идея ... үлес қосқан ұлы педагог, этнолог ғалым, ақын Ш. Уәлиханов,
Ы. Алтынсарин, Абайлар заманы еді.
Ыбырай Алтынсарин қазақ әдебиетінің белгілі уәкілінің бірі ... ... жоқ, ... ... ... ... ... біліп, қазақтардың өмір
тынысының ортасында өсіп, табиғат, өмір тынысы, бай мен ... ... ... жазды. Сондықтан қазақ мәдениетінде Ыбырай Алтынсарин
әдебиетші және ақын ... жылы ... ... жинағына қазақ халқының эпостық
аңыздары, ертегілері кірді. Мысалы, “Сатмір ... ... ... ... және ... ... сияқты еңбектері жарияланды.
Қазақ халқының тұрмыс салтына байланысты “Орынбор хабаршысы” және
“Орынбор орыс ... ... ... ... ... ... жүз) келін түсіру, той жасау, адам өлу және ... ... ... ... ... ... ... және құдалық
әдептері туралы очеркі” жарық көрді. Осы еңбектері үшін Ыбырай Алтынсарин
1874-ші жылы орыс географиялық ... ... ... ... ... ... арасында кең таралған батырлар жыры мен
ертегілерді жинақтап, еңбек етті. Мысалы, Тазша бала, ... ... ... ... туралы эпостық шығармаларын кең көлемде таратты. ... сол ... ... пен ... ... бейнелеп, әр уақытта әділет үстемдігін уағыздап отырды.
Ыбырай Алтынсариннің бүгінгі ұрпақтарына өсиет етіп айтып кеткен: “Кел,
балалар, оқылық” өлеңін күні бүгінге ... ... ... елі ... ... ... ... Алтынсарин қазақ балаларына арнап көптеген өлеңдер мен әңгімелер
жазды. Өзінің шығармаларында еңбек, ... ... сүю, ... және ... тақырыптарын қозғады. Мысалы, “Көктем”, “Өзен”,
“Әй, ... ... және ... ... ... хаты” өлеңдері күні
бүгінге маңызын жойған жоқ.
Қазақ балаларына арналған көптеген ... ... ... ... мен ... ... (Асна мен Үсен), “Сейітқұл қыпшақ”, “Киіз үй”,
т.б. өзінің әңгімелерінде ... ... ... ... жаңа ... ... ... шақырады. Оған
“Кәсіптіліктің пайдасы”, “Алма ағашы” және “Атымтай” сияқты әңгімелері де
жатады. Бұл әңгімелерінің мазмұны адал ... ... ... ғана
өмір сүрген адам мұратына жететінін, ал ұрлық, ... ... ... ... ... ... ... азапты өмір сүретінін ұқтырады.
Ыбырай Алтынсарин – қазақ халқының ұлы педагог ағартушысы, этнолог
ғалым, ... және ақын ... үш ... ... Сондықтан оның өмірі мен
шығармаларын қайтадан оқып, қазіргі заман жағдайында жаңаша көзқараста ... ... ... ... ... кәсіптік мамандарды дайындау саясаты
3.1 Дәстүрлі қолөнер мамандарын дайындаудың жағдайы
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Ресей қоғамы ... даму ... ... ... Ресейдің отары ретінде өнеркәсіпке қажетті шикізат
көздеріне айналды. Патшалық Ресейдің халық ағарту саласында жаңа реформалық
кезеңі басталды. ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп, қазақтарды жаңа заман талабына сай
жеке ... ... үшін ... ... болды. Жеке кәсіпкерлік
мамандарын дайындау үшін орыс мемлекетінің мүддесіне сай оқу орындарын
ашып, ... ... ... ... ... орыс ... ... қызмет атқаратын мамандар дайындауға кірісті. Қазақстанда ауыл
шаруашылық өнімдерін ... ... ... ... ... ... Әсіресе, шаруашылық ...... жүн ... мамандар дайындау мәселесі күн тәртібіне қойылды. ... ... ... ... ... ... бейімдей
отырып, қазақтар арасында техникалық мамандар даярлап, оларды қалалардағы
кәсіпорындарына жұмысқа алып, біртіндеп орыстандыру ... ... ... ... ... ... ... мен училищелер
ашылып, оларға қалаларда орысша оқыту арқылы білім берді. Сөйтіп ... ... ... Орал, Ақтөбе, Торғай қалаларында арнаулы
техникалық мамандандырылған ... ... ... ... ... ... жылы Білім министрлігі “Өнеркәсіп мамандарын дайындайтын
училищелер” ашу туралы арнайы ... ... Бұл ... ... ... ... техникалық-кәсіптік мектептер ашу жүктелді. Орал және
Торғай облыстарында орыс-қазақ мектептері жанынан ... ... ... ... ... 1903-ші жылы Орал және Торғай
облыстарында орыс-қазақ мектептерінің жанынан 4 ... ... және ... ... ашылды. Майда кәсіпкерлікке ер балалармен бірге қыздар да
үйретілді. Оларды ағаш пен ... ... ... үй ... ... ... баулыды, қыздарға үй ... ... ... ... ... тоқу және ... дайындауға оқытты. Мысалы, 1911-
ші жылы шілде айының 1-і күні Ақтөбе ... ... ... ... [168, 87 б.]. ... ... ежелден қолөнершілер аз болған
жоқ, олар “ер ... ... ... ... жасады, ұсталар пышақ,
найзалар соқты, … мысшылар мыстан, ... ... ... ... асыл
тастар қондырды. Күмісшілер бойжеткендер үшін бас киімдер (сәукеле) тікті.
Олар сонымен бірге әртүрлі мүліктерді: ... ерді және ... [169, 122 ... базарын сұранысы бірқатар деңгейде әртүрлі киіздер жасауына ... ... ... ... жағдай туғызды. Қазақтар отырықшылық
кәсіпке көшуге мәжбүр болды. Орыс келімсектеріне құнарлы қазақ қоныстарын
беріп, ... өз ... ... ... жаңа жерлерге көшіп,
егіншілікпен айналысты. Ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар
көптеп іске ... ... ... ... жаңа ... үшін мамандар қажет болды.
Патшалық Ресей мектептерде және ... ... ... ... ... мақсатына бейімдеп, ...... ... айналдырды. 1870-ші жылы Халық
ағарту министрі Д.А. Толстой “… сөзсіз оларды ... ... ... орыс ... қосып жіберу керек”, – деп жазды [170, 249 б.].
ХІХ ... ... ... ... ... ... кәсіптік гимназиялар көптеп ашыла бастады.
Кәсіптік білім берудің маңыздылығы туралы С. ... ... ... ... ... келе ... ... кәсібіне үйрету өмір
қажеттілігінен туып отыр. Қазақтарға тері илеу, жүннен киім тоқу және ... ... ... үшін ... мектебінің жанынан арнаулы бөлімдер ашу
керектігі туындап ... – деп ... [171, 5 б.]. ... ... ... ... бола ... жоқ. Бұл кәсіпкерлікке
баулу жеке мұғалімдердің ... ... ... ... Бөкей
ордасындағы мұғалім Құдайбергенов өз үйіне ер ... мен ... ... ... [172, 2 б.].
ХІХ ғасырдың 80-90-шы жылдарында Батыс Қазақстан өлкесінде қазақтар
арасында ұсақ ... ... ісі өте баяу ... Оның ... ... ... ... курс бөлімдеріне мұғалімдер жетіспеді.
Кәсіпкерлік бөлімдерде негізінен қазақтар дәріс берді. Сондықтан ... ... ... министрлігіне заман талабына сай техникалық
кәсіпкерлікке үйрету үшін орыс ... ... ... ... ... ... ... Орынбор оқу округі басшысының ... ... ... кәсіпкерлік училищелер мұғалімдерінің білімін арттыру үшін 3
айлық курс ұйымдастырылды [173, 4 б.].
1917-ші жылдың қаңтар айында Орал және ... ... ... әлі де ... ... ... кәсіптік білім беру жағдайы өте
төмен дәрежеде деп жазды. Екі облыста орыс-қазақ бастауыш ... ... ... 12 кәсіптік бөлім мен 70-ке жуық қолөнерге үйрететін сыныптар
жұмыс істеді. Ауыл мектептеріндегі ... етік тігу ... ... ... келтіреді. Мысалы Бөкей ордасының Қомыс-Сомар ... тігу ... ... ... 10-12 бала ... [174, 2 ... Қазақстан өңірінде кәсіптік мектептердің 3 түрі қызмет жасады(
1 – ауыл ... 2 – ... ... 3 – ... ... ... ... төменгі ауыл шаруашылық мамандарын дайындайтын 13
мектеп болды. Ауыл шаруашылық мектептерінде ... және орыс ... ... ... ... ... оқушыларға жалпы бастауыш білім
берумен қатар егіншілік пен мал ... ... ... ... ... мен ... мамандар шықты. Ауыл
шаруашылығына қажетті техникалық мамандар: слесарь және ... ауыл ... ... жөндеумен айналысты. Отырықшылыққа
көшу арқылы қазақ байларының малдарына қажетті шөптерін ... ... ... мен ... ... ... беру ... жанында тәжірбие (практика( жинақтау
үшін жер және мал ұстайтын фермалар ашылды. Мысалы, ... жылы ... ... ... 1738,36 ... жері ... Оның ... шабындыққа, 12,22 десятинасы бау-бақшаға, 110,54 ... да ... егу үшін ... ... қатар мектеп қарауында 37
жылқы, 30 ... 2 ... 52 ... 470 қой ... болды. Мектеп жанында
егін егу мен шөп шабу үшін: 6 соқа (плуг), 30 ... ... 4 ... 2 ат ... 5 ... ... ... болды. Ауылшаруашылық
мектебінде 90 бала оқыды, оның ... 27 ... ... техникалық
кәсіпкерлік білім алды [175, 44 б.].
ХХ ғасырдың басында ... ... ... 2 ... ... істеді. Біріншісі – 1884-ші жылы ашылған Торғай қаласындағы
Яковлев атындағы қолөнер (ремесло) училищесі. ... 64 ... ... Оның 16 ... – қазақ. Екіншісі – Орал
қаласында 1896-шы жылы ашылған ... ... ... ... ... 1916-шы жылға дейін 83 оқушы бітіріп, оның 25-і ... ... ... 36 ... ... жеке адамдар кәсіпкерлік мамандар дайындайтын мектептер
ашты. Облыстағы жеке ... 1679 ер бала және 1280 ... ... ... салада қызмет жасады. Орыс кәсіптік мектептерінде қазақ балалары өте ... ... ... 33 ... ... ... оның 31 ер бала ... бар
болғаны – 2 қыз бала білім ... ... ... жеті ... оқу
орындарында 352 адам ғана білім бұлағынан сусындады. Қазақстанның кәсіптік
оқу орындары уақыт қажеттіліктерін қанағаттандыра ... ... ... ... пен ... ... ... қолөнер мектептерінде
білім алу орыс мемлекетінің қажеті үшін ... ... ... [177, 87 ... жылы Халық ағарту министрлігі “Өндіріске мамандар ... ... ... ... бекітті. Соған байланысты Ресейдің барлық
аймақтарында кәсіпкерлік мамандар даярлайтын оқу орындарын құра бастады.
Кәсіптік-техникалық училище, ... ... ... және Жоғарғы
техникалық училище (ВТУ) өндірістің барлық салалары бойынша мамандар
даярлады. ХХ ... ... ... кәсіптік-техникалық мамандар
даярлайтын оқу орындары ашылды. 1906-шы жылы Пермь қаласында ... ... ... І ... өтті. Онда өнеркәсіпке қажетті мамандар
даярлау үшін техникалық училищелерді көптеп ашу ... ... ХХ ... басында құрылысы аяқталған Орынбор-Ташкент ... ... ... локоматив шеберханаларында болашақ
теміржолшыларды даярлау үшін техникалық ... ашу іске ... ... алғаш рет қазақ балаларынан теміржолшы ... оқу ... ... 1906-шы жылы ашылды. Техникалық училищенің ... ... ... екі сыныптық мектепті бітірген орыс Сыров
тағайындалды [178, 3 ... ... ... ... ... шешу үшін ... және Батыс Қазақстан аймақтарында оқу орындары ашылып тау-кен,
көмір, мұнай салаларының ... ... ... ... ... баяу ... байланысты өндірістік-техникалық мамандар аз
даярланды, негізінде қазақ даласының шаруашылығына ... ... ... ... Бұл ... ... мектептерінің жанындағы
бөлімшелерде білім ... ... ... ... ... ... ... ашылды. Кәсіптік мамандыққа токарь, слесарь, етікші,
ағаш шебері жатады. Қыздар ... ... ... тігуге (рукоделие)
үйретті. Ауыл шаруашылығына ... ... ... ... ... облысындағы бастауыш мектептерде балаларды қолөнерге баулу
іске баса назар ... ... ... ... ... және ... ұстасы бөлімдері құрылды. Қапал қалалық
училищесінің қолөнер сыныбында 12 бала, ағаш ұстасы мен токарлық іс ... бала ... ... ... ... оқушыларға сынақты ойдағыдай тапсырған
жағдайда шебер (мастер) атағы берілді. Қолөнер үйрету ісі ... ... ... жылы ... ... ... ... қолға алынды. Жетісу
облысында жетім балалар үйінде 1904 ер бала және 33 қыз бала ... ... ... ... ... арнап етікші, тігінші, наубайханашы
мамандықтары бойынша практикалық ... ... ... ... ... ... [179, 42 ... жылы Ресейдің Халық ағарту министрлігі Қазақстандағы бастауыш
мектептер ... ... ... үйрететін сыныптар ашуға нұсқау берді. Бұл
нұсқаудан кейін барлық облыстардың ... беру ... ... ... және ... ... кәсіптік мамандар даярлайтын бөлімшелерді іске
қосты. ... жылы ... ... 4 ... және 1 еңбек сыныбы шаңырақ
көтерді. ... ... ... ... қыз балаларды кәсіптік қолөнер
ісіне үйретуге көңіл бөліді.
Торғай ... 3 ... ... ... ... ... тігуге
үйрететін сынып ашылды. 1905-ші жылы Ақтөбе уезінің Қарабұтақ болысындағы
екі ... ... ... ... және тері илеу ... оқытатын
бөлімшелер [180, 78 б.] отау тікті.
Ақтөбе, Петропавл қалаларындағы қыздар училищелерінің тігін тігу ісіне
үйрететін сыныптарында ... ... ... ... ... ... ... облысында 65 бастауыш және орта училищелерде қолөнер ... ... ... оқу ... ... ... 212 адам әр
түрлі мамндықтар бойынша білім алды. Қазақстанда кәсіптік-қолөнер ... ... 32 ... ... ... сыныптарда даярланды.
Барлығы 700 бала білім алды, оның ішінде 25 қазақ балалары болды [181, 123
б.].
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... көбі ауылдарда жұмыс ... ... ... өте аз ... ... ... училищесіне жылына 660 сом,
Торғай училищесіне 714 сом, ... ... 400 сом ... ... ... деңгейі өте төмен еді. Олардың көбі ... ... ... Жалақылары жылына 100-300 ... ... ... ... ... жанындағы ашылған қолөнер
бөлімшелері жұмыс істемеді. Қолөнер училищелерінде оқу ... 3-4 ... ... ... ... ... жетілдіру үшін арнаулы
шеберханалар жетіспеді. Шәкірттер теориялық ... ... ... жалғастыра алмады.
1900-шы жылы Жер министрлігі ауыл шаруашылығы саласына мамандар даярлау
туралы заң шығарды. Ауыл ... әр ... ... ... ... ... жер ... дақылдар,
тыңайтқыштар, құрал-саймандар берілді. Қазақстандағы ауыл шаруашылығының
негізгі саласы ( мал ... және ... ... ... ... үшін төменгі ауыл шаруашылық мектептерін ашты.
Қазақстанның барлық облыстарында ауыл ... ... ... ... ... істей бастады. Алғашқы дайындық курсы
1901-ші жылы Жетісу облысында ашылды. 4 ... 12 ... ... мен 2 мұғалім курстан өтті. Ақмола, Семей және ... 4 ... ауыл ... ... іскеқосылды. Қалалардағы
қазақ балалары үшін мектеп-интернат құрылды. Интернатқа 13-15 ... ... ... ... бір ... училищені бітіргендер оқуларын ауыл
шаруашылық курстарында жалғастырды. Мектептерде ... ... ... ... сыныптық училищедегі оқу бағдарламасы бойынша жүргізілді. Онда оқушылар
әр аймақтың ерекшеліктеріне сәйкес зоотехник, мал дәрігері, агроном, бау-
бақша ... ... ... ... негіздерінен сусындады. Қазақ
балаларынан мамандар мектеп-интернат жанындағы мал шаруашылығы бойынша
даярланды [182, 44 ... ... ... ... жер ... ... ... бөлініп, сонымен бірге мал фермаларын ашты. Сол кездегі ең
үлгілісі ауыл ... ... ... Орал ауыл ... фермасы
еді. Мектепте 90 ер бала, соның ішінде 27 қазақ баласы оқыды. 1910-шы ... ... 1738 ... жер, ауыл шаруашылық техникасынан: 6
жер жыртатын, 30 тырма, 4 шөп ... ... 4 ат ... ... ауыл ... ... ... мамандарды қамтамасыз ете
алған жоқ. Өйткені оны бітіргендер саны Қазақстан жеріндегі шаруашылықтар
үшін теңіздегі тамшыдай ... Оған ... ( ... ... отарлық
саясатының қазақ шаруашылығы үшін ... ... ( ауыл ... ... емес, өздерінің мүдделеріне сәйкес орыстандыру саясатын
жүргізу. Бірақ та ауыл шаруашылық мектептерінің ашылуы заманында азда ... ... ... ... ... ... болды [183, 56 б.].
Ауыл шаруашылығы мамандарын даярлау ісі Жер министрлігінің қарамағына
берілді. Сондықтан ауылшаруашылық мектептеріне ... ... ... Орал ауыл шаруашылық мектебіне жылына 6813 ... ауыл ... ... 5465 сом ақша ... Орал ... ... жанындағы фермер белгілі жылдарда өздері таза табыстар
тауып, өздерін қамтамасыз етіп отырған. 1910-шы жылы ... ... ... 3657 сом, шошқа шаруашылығынан 331 сом, сиыр фермасынан 2066
сом кіріс кірсе, барлық табысы ( 9196 сом ... ... жылы ... ауыл ... ... 83 ер ... оқыса, олардың 6-ы
ғана ( қазақ балалары еді [184, 26 б.].
1871-ші жылы Алмалық ... ... ... ауыл ... ... ... оқушылар бау-бақша, жеміс ағаштары мен ... жаңа ... ... ... ... жылы ... ... 6-
сы күні ауыл шаруашылық мектептері туралы жарлығы ... ... ... 3 жыл ... ... Онда ... ... орыс тілі, география,
геометрия, арифметика, жер өлшеу және т.б. сабақтар ... ... ... ... ... ... орыс, қазақ балалары бірге білім алды.
Қазақ балаларына ... ... ... ... ... ... ... мен шоқындыру қатар жүргізілді. Сала бойынша мамандық ... ... жылы ... бау-бақша шаруашылығы бойынша 17 бала болса,
Қапал мектебінде 43, Жаркентте 13 оқушы оқыды [185, 6 б.]. Кәсіптік ... ... ... ... ( ... ... үшін емес,
қоныс аударушылардың балалары үшін орыстардың шаруашылықтарына керек
мамандар даярлап, ... ... ... ... ... мамандарын
шығару еді.
3.2 Қазақстандағы педагогикалық мамандықтарды дайындау ісі ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ... Қазақстанда білім беру саласындағы
мектептерге мұғалім мамандар ... ... оқу ... болмады.
Педагогикалық мамандар Ресейдің мұғалімдер семинарияларында оқыды. Қазақ
жастары Ресейдің Қазан, Орынбор, ... ... ... және ... ... ... 1880-ші жылы Ресейдің мемлекеттік Кеңесі Троицк
қаласында қазақ мұғалімдер семинариясын ашуға ... ... ... ... ... ... семинариясы шаңырақ көтерді. Бұл оқу орындарының
негізгі мақсаты “… ... ... ... орыс ... ... меңгерген
мамандар даярлай отырып, қазақтар ... орыс ... ... кең түрде уағыздай келе, қазақтарды орыстандыру болды” [186, 129
б.]. Қазақстанда ашыла ... ... және орыс ... ... даярлау үшін Ресей Халық ағарту министрлігінің бұйрығымен қазақ
даласында ... ... ... ... сынаптар және
мұғалімдік ... ... ... ... ... мен ... ХХ ғасырдың басында Алмалық
(Верный), Ақтөбе, Орал, Семей, Қостанай қалаларында ашылды. Педагогикалық
сыныптарға ... 2 ... ... және орыс мектептерін
бітіргендер қабылданды. Педагогикалық сыныптарда оқу ... 2 жыл ... ... ... ... орыс ... жүргізілді. Закон Божий,
Ресей тарихы, орыс ... ... ... таза ... арифметика
әдістемесі, анатомия, тазалық пәні, алгебра, тарих пәндері оқытылды [187, 6
б.]. Педагогикалық сыныптарды біргендерге ... ... ... берілді.
Қазақстанда алғашқы педагогикалық сынып 1897-ші жылы ... ... ... ... ... жанында ашылды. 1900-шы жылы Алмалық
(Верныйда), 190-ші жылы Бөкей Ордасында, ... ... ... және ... ... отау ... 1907-ші жылы маусым айының 29-
ы күні Халық ағарту министрлігі педагогикалық сыныптарда қазақ тілін ... ... ... ... ... педагогикалық сыныптарда оқу мерзімі
3 жылға ұзартылды. 1908-09-шы оқу жылында Қостанай педагогикалық сыныбында
12 адам ... оның 6 ... ... болды [2]. Отаршыл миссионер
Н. Остроумов “орыстандыру саясатының ең тиімдісі ( ... орыс ... орыс ... ... ... ( орыстар әлеміне жол ашады”, – деп
педагогикалық сынптарда білім беру ең тура жол ... ... ... ... ХХ ... ... ... мектептері мен училищелердің
саны өсті. Соның нәтижесінде бастауыш мектептерге мұғалімдер ... ... ... ... үшін ... ... ашыла бастады. 1913-ші жылы ... ... ... ... келді. Оның директоры халық ... ... ... ... ... адам ... ... жылы оқушылар саны 69-ға жетті. Оқушылардың көбі
орыс балалары еді. Олардың ішінде 9 оқушы ғана ( ... ... ... ... беру ... ... назарды Жетісу облысына келген орыс
қоныстанушыларының балаларына білім беру ісіне аударды. 1877-ші жылы халық
училище ... ... ... Бұл ... ... ... ... атқарды. Орыс мектептеріне ... ... ... сыныптары бар гимназиялар ашты. 1886-шы жылы шілде айының 1-
і күні де ... ... ... 4-6-8 ... ... ... 1887-
ші жылғы Жетісу облысының есебінде “Жалпы қазақтар және басқа бұратана
халықтар балаларын орыс ... мен ... ... Оның ... ... тілі мен діні ... болып тұр, олар балаларын
мұсылман мектептеріне ... – деп ... [189, ...... ... ... ... мұсылман мектептері,
ондағы мұғалімдер мен оқушылар саны [190, 44 ... ... ... ... ... |
| ... | | ... |
| | | | ... |
| | | ... |Қыздар | ... |72 |85 |1810 |275 |2085 ... | | | | | ... |39 |102 |1225 |210 |1335 ... |9 |9 |362 |180 |542 ... |3 |4 |110 |30 |140 ... |38 |65 |890 |91 |981 ... |3 |3 |82 |- |82 ... |164 |268 |4317 |786 |4965 ... ... мен ... ... мамандарымен қамтамасыз
ете алмады. Бастауыш мектептерде мұғалімдердің ... ... ... ... мен ... ... аз ... қазақ
ауылдарының бір-біріне алыс орналасуы, мұғалімдер жалақысының маңыздылығы.
Мысалы ... ... ... жылына 120-200 сом, Жетісу облысындағы
мұғалімдер 360-500 сом алды. Қазақ мұғалімдеріне орыстарға қарағанда тым
төмен жалақы ... ... ... ... ... 23-і күні ... ... бес жылдан кейін орыс мұғалімдерінің жалақыларына ... 15 ... соң ... шыға ... Бұл ... қазақтарға
қатысы жоқ болды. Бұдан еңбек теңсіздігі отарлық ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жоғары білімді мұғалім саны ( бар
болғаны ( 3 адам, бастауыш ... 1184 ... ... істеген. Бұдан
жалпы халықтың санына шаққанда мұғалімдер саны ... ... Бұл ... ... ... аз ... Медіресе бітіргендер мұсылман мектептерінде сабақ жүргізген.
Кестеде мұсылман мектеп оқушылары мен оқытушылары есепке ...... ... мектептеріндегі мұғалімдер саны (1916
жылғы) [191, 131 б.]
|Облыстар |Оқушылар |Соның ішінде |
| ... | |
| | ... ... |Орта және |Өз бетімен |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... | ... |мұғалімдер |
|Ақмола |995 |- |416 |532 |47 ... |444 |- |262 |162 |20 ... |433 |- |127 |169 |5 ... |644 |3 |158 |321 |4 ... |2516 |3 |863 |1184 |76 ...... ... білім алған қазақ оқушыларының ... 65 ... мен ... саны ... ... ... |Қазақ |
| | ... ... ... ... ... |1899 |- |17 ... | | | ... ... ... |1907 |98 |9 ... |1916 |97 |6 ... мұғалімдер семинариясы |1913 |29 |3 ... ... |1879 |- |- ... |1904 |415 |54 ... ... ... |1913 |98 |8 |
| |1914 |77 |6 ... педагогика институты |1914 |31 |1 ... |- |845 |103 ... көз ... ... семинарияларда білім алған
қазақтар саны 103 адам болған. Ал, бұл көрсеткіш ... ... ... ... ... ... ... те, соның өзі ... ... ... беру ... ұлттық саясатын баянды ету үшін, қарамастан
өздерінің мүддесін ... ... мен ... ... ... үшін ... мамандар даярлағанын растайды. Бұл
мұғалімдер көбіне орыс-қазақ, орыс бастауыш ... орыс ... ... патшалық Ресейдің білім беру саласындағы оқу орындарының
бірі ( жалпыға ... орта ... ... ... ... ... гимназия және реалдық ... Орта ... ... ... ... ... және орыс ... кәсіптік мамандар даярлау еді. Бұл оқу орындарының ... мен ... ... ... үшін жабық болды. Оның негізгі
себептерінің бірі ( оқу орындары ... оқу ... өте ... ... ... адамдар ғана балаларын бере алды. 1910-
шы жылы желтоқсан айының 11-і күні шыққан Түркістан генерал-губернаторының
құпия ... ... ... ... ... ... арасында орыс
үкіметіне қарсы үгіт-насихат кең етек ... ... ... орта ... ... ... ... тыйым салынсын”
деген өктем бұйрықтан патша әкімшілігінің ... ... ... ... ... болғандығын көреміз. Одан білімсіз халықтарды басқару
жеңіл тиеді деген тұжырым шығады [193, 18 б.].
Патшалық ... ... ... ... ( ... ... мен ... саясатын
жалғастырып, орта білім беретін оқу орындарын көптеп аша ... ... орта ... ... гимназия 1874-шы жылы Орал мен ... ... жылы ... (Верныйда), 1901-ші жылы Павлодарда,
1914-ші жылы Өскеменде ... ... ... мен ер ... білім
алды. 1895-ші жылы Қостанайда қыздар прогимназиясы ашылды. “Қостанай қыздар
прогимназиясында қазақ қыздар аз болды, ... ... ... ... – деп ... ... училищесінің директоры М.П. Ронгинский. ... ... ... ... ... ... ... жағдайы болған
жоқ, сабақтар орыс тілінде, интернаттағы тұрмыс жағдайлары қазақ қыздары
үшін жат еді. ... ... ... ... ... келмеді. Орыстардың
салты, орыс тілін үйрену қиынға түсті, қыздар прогимназияны тастап қашып
кетуге дейін барды. 1903-ші жылы ... ... ... ... ... қалмады [194, 46 б.].
1917-ші жылы Қазақстанда 17 орта ... ... оқу ... ... Оның 4-уі ... ... 4 ер ... және 9 қыздар гимназиясы
болды. Орта ... ... ... 5880 ... ... оның 215-сі ... 76 ... қыздары және 139 ер балалар білім алды. ... ... оқуы үшін ... ... арнаулы орын бөліп
отырған. Бірақ ... ... ... жыл ... ... ... ... қысқартып тастады. Жоғарыда айтылғандай, саяси
бағыттағы (панисламизм және ... ... ... ... ... ... ... білім алған қазақтар өз ауылдарына барып
жұмыс істеуден бас ... ... ... ... ... – деп Орал облысының ... ... ... ... жылдық
есебінде жазған. 1846-1865-ші жылдарда Омбы әскери ... ... ... оқыған, 1868-ші жылы бірде-бір орын бөлінбей қалған.
Қазақтар тарапынан балаларын ... ... үшін ... ... ... курстарын ашуға көмектесуін сұраған арыздар болды. Бірақ оған
орыс отарлық әкімшілігі ешқандай құлақ аспаған [195, 35 ... жоқ, ... орта ... беру оқу ... қазақтар мен басқа
мұсылман балаларын шеттету (дискриминация) ... ... ... оқу ... 4-6-8 жыл болды. Оқу бағдарламасы бойынша
гимназияларда Құдай заңы (Закон Божии), орыс тілі, ... таза ... ... ... алгебра, геометрия, физика, ... ... ... білім берілді. Қазақ балаларына орыс тілі және
орысша сөйлеу ... ... ... көңіл бөлінді. Гимназияларда
классикалық грек және ... тілі ... ... ... Халық ағарту
министрлігінің арнаулы нұсқауларымен ... ... ... мен ... оқушыларына классикалық тілдерді оқытуға рұқсат
бермеді. Кейбір гимназияларда қазақ балаларының талап ... ... ... сабақтар енгізілді. Жетісіне екі рет оқытылды. Кейіннен қазақ
тілін оқыту туралы талаптарына көңіл ... жоқ. ... ... алу ... орыс ... ... Орта ... беру мектептері мен гимназиялар
орыстандыру саясатының негізгі оқу жүйесі болды [196, 48 б.].
Халыққа ... ... ... ... ... ... ... Қалалық орыс-қазақ және орыс мектептері Ресейдің Халық ... ... ... оқу ... ... мүддесіне сәйкес мамандар даярлауды көздеді. Қалалық
училищелерде қолөнер, ... және ... ... ... оқытты.. 1872-
ші жылы мамыр айының 31-і күні қалалық училищелер ... ашу ... ... Қазақстанның қалаларында оқу орындары көптеп ашыла бастады.
1901-ші жылы 22 қалалық училище болды. ... – 3, ... – 6, ... 6, Сырдария облысында – 6, Торғайда – 1 қалалық училище жұмыс істеді.
8-кесте – Қалалық училищелерде білім алған ... саны [197, 59 ... саны ... ... саны ... |
|Петропавл, 3 жылды |1914 |85 |13 ... 5 ... |1886 |200 |40 ... ... 2 жылды |1896 |149 |55 ... ... ... |1897 |353 |7 ... ... училищесі |1913 |114 |22 ... ... |1906 |26 |26 ... | |927 |163 ... кестеде қалалық училищелерде оқыған қазақтардың тым аздығы ... ... ... көрінеді. Қалалық училищелерде сабақтар орыс тілінде
жүргізілді. Патша үкіметі қазақтардан мамандар даярлауға мән бермеді. ... жылы ... ... Сергиополь (Аягөз) уезінде қазақтар Лепсі қалалық
училищесінің бастығына балаларын оқуға алу туралы өтініш білдірген. ... ... ... ... балаларды алуға міндеттімін, бірақ
жабайы қазақтарға біздің заңдарымыз жүрмейді”, – деп жауап берген [198, ... жылы ... ... ... ... 1-2 ... ... онда бухгалтерлік, педагогикалық және кәсіпкерлік мамандар
даярланды. Сонымен қатар Ташкент қалалық училищесі жанынан ... ... ... ... ... ... жылы Жаркент қаласының
училищесінде қазақ тілі курстары жұмыс ... ... орыс және ... ... ... қазақтарды шоқындыру саясаты кең ... ... ... ... ... ... ашты. Шіркеу жанындағы приход
училищелерінде ... мен ... ... ... ... балаларын
шіркеу жанындағы мектептерге өз еріктерімен берген жоқ, көбіне шоқынған
қазақтардың балалары барды. ... жылы ... ... ... 115 ... ... оның 109 ... ( христиандар,
6 бала ( мұсылман. 1896-шы жылы ... ... 36 ... 1345 ... ... ... ... 4 оқушы ғана мұсылман еді.
1912-ші жылы Жетісу ... ... ... бір ... ... 36 оқушы тәрбиеленсе, оның 2-уі ғана ... ... ... ... приход училищелерінде қазақтардың аз болғанын көреміз [199, 7
б.].
Приход училищелерінің басты ... ( ... ... бірге
тәрбиелеп, мұсылман халықтарын орыстандыру, түпкі мақсаты Ресей империясына
шын берілген азаматтарды ... ... бір ... ... ... ... ... да түпкі мақсат-мұраты осы еді. Приход
училищелерінде қазақтардың Закон Божии, христиан дінінің ... ... орыс ... ... меңгеруін отаршыл миссионерлер зор еңбек атқарды.
Приход училищелерінің жанынан қазақ балаларына ... ... ... ... ... ... төрт ... ер балаларға арналған гимназия ашылды.
Олар 1905-ші жылы маусым айында гимназияны толық ... ... ... ... ... 297 оқушы оқыды. 1871-ші жылы Семей
қаласында қыздарға арналған гимназия ... ... ... жылы
гимназияда білім алған қыздар саны 337 оқушыға жетті. Қыздар мен ер балалар
гимназияларында оқыған оқушылардың әлеуметтік құрамы ... ... жылы ... 297 ер ... ... ... ... – 141;
2. Кәсіпкерлер мен саудагерлер – 45;
3. Шенеуніктер – 60;
4. Шаруалар – 14;
5. Шетел азаматы – 1;
6. Қазақ балалары – ... – 259, ... – 8, ...... жылы ... гимназиясында 337 оқушы білім алды. Олардың ішінде:
1. Дворян және шенеуніктер – 125;
2. Діни қызметкерлер – ... ... мен ... – 137;
4. Шаруалар – 10;
5. Казактар – 18.
Семей қаласындағы орта білім ... оқу ... ... ... ... қыздарын қалаға оқуға жібермеді. Бұл ... ... ... ... ... ... орыс ... орыс балалары білім алды [200, 80 б.].
1901-ші жылы Павлодар қаласында қыздар гимназиясы өз алдына отау ... 30 қыз бала ... ... жылы ... саны 121-ге жетті. Бұл
гимназияда ... ... ... мещан, кәсіпкер, дін қызметкерлерінің
қыздары ... ... орыс ... ... оқытпады. Бұл
гимназияларда оқу орыс тілінде жүргізілді. Қазақстан қалаларындағы ... ... оқу ... ... орысша классикалық білім берді.
Гимназияда ... жылы орыс ... ... геометрия, педагогика, таза
жазу (чистописания), история, арифметика, Құдай Заңдары (Божий ... ... жылы ... ... орыс тілі, орыс тілін оқыту ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Қазақ тілі сабағы бағдарламаға енбеді. 1911-ші жылғы
нұсқауда ... ... ... үшін ... ... ... деп жазылды. Бірақ білім беру саласындағы Ресей патшасының
орыстандыру саясатына қарамастан ... ... ... ... ... ... Қостанай мұғалімдер бөлімінде оқыған 27 оқушының 14-і орыс, 13-і қазақ
баласы болды [201, 84 б.].
ХХ ғасырдың басында Ресей империясының ... ... ... ... ... ... сауда ісі мамандарын даярлау
қажеттілігін туғызды. Қазақстан Ресей саудасында басты орын ала ... жылы ... ... 15-і күні ... оқу ... ... ... Нұсқаудан кейін Қазақстандағы орта оқу орындары жанынан
арнайы курстар іске қосылды.. Олар ... ... ... ... ... ... мен курстарға 12-14 жастан
қабылдады. Коммерциялық училищелер 3-7 сыныптық біліммен ... ... ... ... білімдіқамтыса, екінші жылы коммерциялық ... 3-7 ... ... орта білім беру жүйесіне енгізілді.
Қазақстанда саудагерлік және коммерциялық мамандар ... ... ашу ... ... ... 1916-шы жылы қазан айының
1-і күні Петропавл ... ... ... ... Бұл ... саудамен айналысатын кәсіпкерлердің балаларына арналды. Кейіннен
сауда мектебі бес сыныптық коммерциялық ... ... ... ... оқу ... ... ... даярлау 191-ші жылы ашылған Омбы
қаласындағы Коммерция институтына жүктелді. Ол Азия ... ... оқу орны ... [202, 55 ... жылы Орынбор генерал-губернаторының қол ... ... ... ... үшін ... оқу ... құрылды. Оқу
округіндегі инспекторлар татар, башқұрт және қазақ балалары оқитын орыс-
қазақ мектептерінің ... ... ... ... ... жылы ... ағарту министрлігінің арнайы нұсқауы шығып, қазақ даласындағы
уездер мен болыстар ... ... ... ... ... ... “1. Уез орталықтарында екі сыныптық училище үлгісінде ашу (1875-
ші жылғы ... ... 4-і күні ... ... ... 2. ... ... орындық жатақхана ашып, қазақ балаларын оқытсын, орыс ... ... 4500 сом ... ... ... балаларының училищеде білім
алу шығыны ата-аналарынан жиналатын вакуфтық салық арқылы жүргізілсін; ... ... ... ... даярлау үшін болыс қалаларында
мектептер ашылсын”, – деп жазылды [203, 65 б.]
Көп кешікпей Ырғыз болысында ... жылы ... ... екі ... ... ... жылы ... бастауыш училищенің іргетасы қаланды.
Училищелер жанынан арнайы ... ... ... ... ... курстары
жұмыс істеді. 1887-ші жылдан бастап басқа болыстарда да ... ... ... мектептер жанынан ашылған арнайы ... ... ... орысша жүргізілді. Кейіннен курс бітірген балалар қалаларға
барып, мамандықтарын ... ... ... ... ... ... ... шикізат көзі ретінде Ресейдің орталық
аймақтарына мал өнімдерін (тері, жүн, т.б.) ... ... ... ... ... күн тәртібіне енді. ... ... ... ... байланыста болып, кәсіпкерліктерін дамытты. Патшалық
Ресейдің шығыстағы Монғолия мен Қытай елдерімен сауда ... ... ... 1910-шы жылы желтоқсан айының 3-і күні Дала ... ... және ... ... Т.С. ... хат жазып, сауданы
дамыту үшін мамандар қажет екенін, ол үшін ... ... ... ... ... ... ... тікелей нұсқауымен
кәсіпкерлік мектептер мен училищелер ашылды.
1911-ші жылы ... ... 2-і күні ... ... үш
сыныптық сауда мектебі ашылды. 1911-ші жылы Омбы ... ... 12 ... ... ... балаларына білім бере бастады. Сауда-
кәсіптік училищелерде орыс тілімен қатар монғол, қытай ... ... ... ... ... тілінде оқытып, жаңа мамандар даярланды.
Бірақ та сауда-кәсіпкерлік училищелердің қалаларда ... ... ... ... ... ... жолын кесіп, мұндай оқу ... ... ... ... ... ... ... орыс, татар,
өзбек саудагерлері көп болды. Капитализмнің дамуына, ... ... ... ... ... жаңа ... ... қазақ ауылдарында
бастауыш және орта білім беретін оқу ... ... ... ... халықтың денсаулық сақтау жүйесі және ... ... ... көрсету мекемелері
Ел арасында күні бүгінге дейін халықтық емдеу әдіс-тәсілдері кең
таралып, ... ... ... ... ... ... өз ... жазып отырды. Халық емшілері қазақ даласындағы әр аймақтарға тән
шөптердің емдік қасиеттерін танып, өздерінің күнделікті емдеу жұмыстарында
пайдаланды. ... ... жер ... ... ... бұлақ суларының емдік
қасиеттерін ежелден бері біліп, адамдарды емдеуге қолданды. ... ... ... ... көлдер де көп болған. Оларды “тұзды сор” деп ... ... ... ... әсіресе, аяқ-қол, буын ауруларына ем
жасалған. Сол заманнан күні бүгінге ... ... ... ... көлдерінің
қара балшықтары арқылы емделіп, денсаулықтарын түзеп келеді.
Қазақтардың ғасырлар ... ... мал ... ... ... ... ... қасиеттері бар қойдың, түйенің жүндерін
аяқ-қол және белдері ауырғанда пайдаланған. Сонымен қатар түйе және ... ... ... ... туберкулез, ішек-құрылыс ауруларын емдеп
келген. Қазақтардың халық емшілері заманындағы халық арасында кең ... ... ... ем ... ... ... қызылша, безгек, оба
(чума), тырысқақ, сүзек ... кең ... ... ... ... ... келе жатқан сынық салуды, шипалы шөптерді пайдаланып, олардың
емдік қасиеттерін біліп, ем жасау ісін ... ... ... ... соңы мен ХХ ... ... ... арасында мемлекеттік
емдеу жүйесі болған жоқ, алғашқы қадам ХVІІІ ... 30-шы ... ... ... ... отарлау үшін құрылған шекаралық комиссия
қарамағындағы орыс-казактарды емдеу үшін құрылған карантин шараларын жүзеге
асыру үшін ... ... ... ... ... қазақ даласына орыс
дәрігерлерінің емдеу еңбектеріне ... ... ... ... реформасынан кейін қазақ даласында орталық Ресейдегі 3
емдік (ауылдық), уездік, ... және ... ... ... [204, 6 ... ғасырдың басында қазақ даласына келген алғашқы орыс саяхатшыларының
еңбектерінде қазақтардың арасындағы халықтық дәрігерлік емдеу туралы көптеп
жазылған. Олардың ... ... ... де ... 1803-ші жылы Сыр
өзенінің төменгі ... ... ... ... ... ... жылға
жер аударған дәрігер Савва Большой деген адам қазақтардың дәстүрлі емдеу
әдістерімен танысып, еңбек жазған. ... ... ... мен ... ... Орынбор губерниясынан келіп, 1823-ші жылы ... ... ... Бөкей Ордасында күнелтен А.Ф. Рейнокольский, Гейнс, Яроцкий,
Иванин және ... ... ... ... ... ... 73 ... арасында дәрігерлік емдеу жүйесін патшалық Ресей 1832-ші жылы
қолға алып кіріседі. Ресеймен шекаралас болған Бөкей Ордасына алғашқы ... келе ... ... жылы ... ... ... бітірген А.А. Сергачев хан ордасына барады. Өзімен бірге ... ... ... ... ... ... алып ... 1845-ші
жылы Жәңгір ханның өтінішімен орыс үкіметі Бөкей Ордасында ... ... ... ... 428 сом 88 тиын ... ... 4 б.].
1845-ші жылы хан ордасында тұңғыш рет қазақ даласында 15 ... ... ... ... ... ... ... нұсқау болады.
Хан ордасындағы аурухана штаты бекітіледі. 1 ... ... шеше ... ... ... және ... шешекке қарсы егетін оқушы бекітіледі.
1868-ші жылы сәуір айының 24-і күні ... ... ... шеше ... ... ... жіберіледі. Фельдшер мен
шешекке қарсы егетін оқушыны губернатордың бұйрығымен Орынбор ... ... ... 1865-ші жылы Бөкей Ордасында (Ішкі Ордада) 138
адам ауруханада жатып қаралған, 993 адам амбулаториялық ем алса, 810 ... ... [207, 8 ... Ордасындағы ауруханада жыл санап ауру ... саны ... ... ... саны ... отырды. Орынбор шекара
комиссиясының төрағасы Ладыженскийге, Ішкі Орда басқармасының ауруханасына
дәрігер мамандарды ... ... ... ... рет ... ... ... басшылары әртүрлі сылтаулар айтып, қазақтан мамандар
даярлауға қарсы ... Ұзақ ... ... хан ордасында халықтарға
дәрігерлік көмек көрсетуде дәрігер Тупорев және шешекке қарсы ем ... ... ... ... ... ... ... Юсупов 3683 адамға шешекке қарсы ем ... [208, 5 ... Орда ... ... 1874 жылы ... оба ... кең ... Шешек ауруы қорасан тиген сиырда және қарамық балаларда болады.
Жұқпалы ... ... ... ... ... болған. Қойдың
топалаңы, сиырдың қорасаны, жылқының күйдіргі ... ... ... ... 579 адам ... 426 адам ... 153 адам өледі. Шешек,
оба індеті кең етек алғанда Ішкі Ордадағы доктор Рейнокольский жіберіледі.
Сонымен бірге оған ... ... егу ... ... қазақтан шыққан тұңғыш
дәрігер Балта Сатыбалдин қатысты. Орынбор ... ... ... ... ... Ішкі Орда ... ... ауруына жаппай кең
тараған кезде айтарлықтай көмектесіп, дәрігерлерді жіберіп отырған. 1844
жылы әскери госпиталь жанынан қазақтар үшін ... ... ... ... ... ... ... емдеу мамандарын даярлаған. Қазақ даласында
дәрігерлік көмек беру үшін 10 қазақ баласын ... ... ... ... ... рет ... ... мамандықтарын игеріп, ауру адамдарға көмек
көрсеткендер. Қазақтарға ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай еңбек еткен дәрігер Неймарк деген адам ... ... ... басқармасында Бас дәрігер болып жұмыс атқарған [209, 56
б.].
1857-ші жылы дәрігер Неймарк қазақ ауылдарынан 20 адам ... ... ... ... ... даярлайды. “Ішкі Орданы басқару” туралы нұсқауда
көрсетілгендей, қазақ ... ... ... мен ру ... өз
ауылдарында фельдшер, шешекке қарсы егу жүргізу үшін дәрігер маман ұстауды
міндеттеген. Неймарк ... жылы кіші ... ... ... жол
учаскесінде құрметті би Танынбай Сандыбековтың отбасын шешекке қарсы егіп,
басқа қазақтарға үлгі етіп ... ... 47 ... ... ... [210, 56 ...... жылдардағы Ішкі Орда ауруханасында емделген ... [211, 25 ... ... саны ... ... |
| | | ... ... |121 |120 |1 ... |148 |142 |6 ... |125 |122 |3 ... |94 |88 |6 ... |82 |76 |6 ... Орда ... ... ... көрсетілгендей, 1871-1873-ші
жылдар аралығында ем ... ... ... ... ... көп ... деп ... Қазақтар орыс дәрігерлеріне сенімсіздік
көрсетіп, бұрынғыша ауылдардағы бақсыларға қаралып отырған. 1863-ші ... ... ... ... адамдар арасында ... ... ... 55 адам ... жұқпалы тері ауруы – 14 адам
Сырқырап ауру кеселі......… – 8
Безгек.............. …………….. – ... ... ….. – ... ...... ... …… – ... (елесті ауру)... – 1
Білме ісігі........................…... – 1.
1880-ші жылы Ішкі Ордада алғашқы рет қазақ ауыл адамдарына дәрігерлік
көмек көрсету үшін 2 ... ... ... ... дәрігерлік
бөлімшеде 16 орындық ... ... ... ... ... ... ... үшін ел аралап ... ... ... ... ... ... ... адамдар көп жиналған
орындарда тамақтарға, сойылған ... ... ... ... ... ... ... жылы дәрігерлік бөлімше
дәрігерлері қаңтар айының 1-ші күні мен ... ... 1-ші күні ... ... ... ауылдарда болып, шешекке ... егу ... ... ... ... көрсетіп отырған. Міне, Бөкей Ордасы
(Ішкі Орда) қазақтарына дәрігерлік көмек көрсету ... ... ... Халыққа дәргерлік көмек жасау мардымсыз болғанына ... ... ... ... көмегіне сеніп, тұңғыш ... ... ... жылы хан ... ... ... ... істеді.
ХІХ ғасырдың 60-80-ші жылдарында Бөкей Ордасында 145795 адамға 2 дәрігер
болды. ... ( хан ... ... Жаңа ... ... ... Қазақ даласында орыстардың ... ... ... өте ... жағдайда болуы ( ... ... ... ... ... ... еді [212, 16
б.].
ХІХ ғасырдың 40-шы жылдарында Батыс Қазақстан жерін орыс-казактарының
(Казачества) отарлау ... ... ... ... ... ... ... іргелей кіре отырып, қазақтардың құнарлы өзен
бойларында ... ... ... ... Арал ... дейінгі
аралықтарда, қазақ ауылдарымен қатар, орыс-казак станицалары мен кордандық
шекара бекіністері орналасты. Орыс-казак бекіністері мен ... ... ... ... ... жүргізді. Қазақ жеріне келіп орналасқан
казактарға жер бөліктерін беріп, станицалар мен ... ... ... ... ... ... ... оқытатын мектептер
ашты. Алғашқы орыс-казак қоныстанушыларына патша үкіметі дәрігерлік ... ... ... ашқан жоқ. А.И. Левшин 1823-ші жылы былай деп
жазды: “Казактардың станицаларында бірде-бір ... ... жоқ, ... ... ... ... болмайды. Казактар емделу үшін көрші
қазақтар ауылдарына барып, ... ... ... емшілерінің көмегін
алып отырған. Ауру казактар орыс ... ... ... және қарамай,
мышьяктан жасалған әртүрлі емдерді қолданып отырған” [213, 6 б.].
ХІХ ... ... ... ... ... ... ... және
Сібір казактарының саны тез өсті. Жайық казактары Батыс ... ... ... ... ... 7 ... 44 алғы мекен (форпост) және
54 станица мен қыстақтарда (хуторларда) орналастырылды. ХІХ ғасырдың ... ... ... саны 82004 ... жетті. Орынбор генерал-
губернаторы және Жайық, Орынбор әскери казак ... ... ... ... ... көрсету қажет екенін түсіне
бастады. 1825-ші жылы сәуір айында ... ... ... алғашқы рет дәрігерлік көмек көрсету үшін қалалық дәрігер штатын
бекітті. 1835-ші жылы маусым айында Атырау (Гурьев) қаласына ... ... ... ... [214, 300 ... жылы кіші жүз даласында шешек ауруы кең тарады. ... ... ... ... ... да қамтыды. Ауру қазақ, орыс,
татар деп ұлтына қарамайды, жаппай ауру барлық ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып, Орынбор, Орал
қалаларынан шешек ауруына ... егу ... ... үшін ... ... ... ... арқылы казактар тұрған станицаларда
дәрігерлік бөлімшелер ашты. Орал және Атырау ... ... ... ... және ... ... Шильнаябалка алғы мекендерде әскери
шағын ауруханалар (лазареттер) ашты [215, 143 ... ... ... ... Бородиннің жарлығымен 1869-шы жылы
Орал қаласында ... ... Орал ... ... ... “Орал
қаласында 60 төсектік аурухана болды. Атырау (Гурьев) ... ... ... ... ... ... – деп ... Ауруханалардың үйлері
ескі, тазалық жағы нашар, ... бір ... ... ем алды, дәріханада
ауруларға қажетті дәрі-дәрмектер ... ... ... 20 мың адамға бір
дәрігерден келді. Орал қаласындағы ... ... ... жылы ... тағайындалып, 10 жыл бойы ... ... ... ... ... кең ... ... безгек 16,4%,
сүзек және іш аурулары 8,6%, іш өтуі 8%, буын ауруы (ревматизм) 6%, мерез
және ірің 3,7%, ... ... ... көз ауруы 16,4% болды [216,
110 б.].
Қазақстанға дәрігерлік көмек ... ... ... жылы ... ... ... министрінің арнаулы бұйрығы шықты. Онда “Орынбор генерал-
губернаторына бағынатын қазақтардың ... ... ... ... мекемелерінде дәрігерлік көмек алуға толық құқықтары бар, олардың
бекіністердегі, алғы ... ... ... ... көмек алуға,
ал әскери мекемелер басшылығы оған ешқандай кедергі жасамауы керек”, –
делінген [217, 451 ... ... ... ... қазақтар орыс-казактардың
бекіністеріне келіп, орыс ... ... ала ... Қазақтар
арасында орыс дәрігерлеріне деген ... ... ... ... та ... ... отарлық саясатын жалғастырып, орыс-қазақ мектептерінде
орысша білім алған қазақ балаларын дәрігерлік білім ... ... ... ... және ... ауруына қарсы егу мамандары
даярланбады.
ХІХ ... ... ... ... ... мен ... ... орыстардың дәрігерлік бөлімшелерінде емделу үшін
түтін ... ... ... әскери дәрігерлерге қазақтарға көмек
көрсеткені үшін 50 тиыннан ... ... ... рет ... орыс
әкімшілігі қазақтарға дәрігерлік алғашқы көмек көрсету үшін жылына 11428
сом салық есебінен бөлді [218, 157 ... ... ... ... мен лазереттердің
көмегіне қазақтар көптеп келе бастады. Оған дәлелді мәліметтерді мұрағат
құжаттарынан көптеп ... ... ... қаласындағы әскери
госпиталында 40 қазақ емделіп шыққан. 1850-51-ші жылдарда 51 қазақ және ... ... ... ем алғандығы айтылады [219, 18 б.].
1856-шы жылғы Сырдария әскери ... ұзақ ... ... дәрігерлік көмек көрсеткен дәрігерлер Г. Толмачев пен
Г. Карачаровтарды ерекше атауға болады. Шешек ... ... 104 ... егу жүргізіп, өлім ажалынан алып қалған. Г. ... 3 ... ... ... 66 ... ем ... Перовск әскери шағын ауруханасында
38 адам ... ... ... ... ... беделі өсіп,
қамқорлықтарына ризашылықтарын білдірген. Өздерімен көмекші ретінде қазақ
балаларын алып жүріп, шешек ауруына ... ем ... ... соның
арқасында қазақтар арасында орыс дәрігерлерінің беделі артып ... ... б.]. ... ... ... Қазақстанда қазақтар арасында
орыстардың дәрігерлік алғашқы көмектері ... бір ... ... дәрігерлік мамандар даярланбады. Орал облысында 120 ... ... 40 мың ... Орал ... 4 мың ... 1 дәрігер
болды. Орал облысында 1902-ші жылы 13 дәрігер, 22 фельдшер жұмыс ... ... ... дәрігерлік ауруханалар болмады [221, 18 б.].
Патшалық Ресейдің отарлық саясаты қазақтар арасында ... ... ... ... ... жоқ. ... ... барлық
аймақтарындағы халықтарға патша үкіметінің дәрігерлік ... ... ... ... ... ... рухани-мәдени дамуы батыс Еуропа
елдерімен салыстыруға да келмеді. Ресей империясының отарлары Польша ... ... ... ... ... жоғары болғандығын
көруге болады. Мұны жаппай аурулар Орта Азия және Қазақстанмен салыстыра
қарағанда, бұл ... аз ... ... ... Бұл ... ... ... жүйесінде еркіндік, демократиялық
дербестік сақталды. Рухани-мәдени ... бұл ... ... ... даму ... ... көш ... өте бастады [222, 13 б.].
Қазақстанда дәрігерлік көмек көрсету ісі ... ... ... ... ... ... даярлау мәселесі қарапайым халық
мүддесіне емес, байлар мен сұлтандардың ... сай ... ... ... ... ... облыстық басқарма төрағасы Григорьев ... ... ... ... және ... дәрігерлік мамандар даярлаудың
ешқандай қажеті жоқ, олар ( жабайы халық, ... сол ... қалу ... ... халық ретінде”, – деп орыс әкімшілігінің ... ... ашық ... [223, 16 ... заман талабына қарай, қазақтар арасынан фельдшер, ... ... ... және ... ... ... ... қолға алына бастады.
Қазақстан жеріндегі отаршылдар арасында жұқпалы ... кең етек ... ... ... даярлау үшін Қазан, Орынбор, Троицк, Омбы
қалаларындағы оқу орындарында қазақ ... ... ... ... ... ... ... басқару-әкімшілік реформасының негізінде
Орынбор әскери госпиталының жанынан қазақ балаларына арнап қысқа ... ... ... ... ... 4 ... баласын қабылдады.
Фельдшерлік курсты қазақ Хамза Қаражасов бітіріп ... ... ... ... Тутаев, Қызиевтар курсты аяқтап, уездік фельдшерлік
бөлімшелерде еңбек етті. 1850-ші жылы Орынбор облыстық ... ... ... ... орыс-қазақ мектебі бой ... ... ... ер ... ... алды. 1857-ші жылы мектепті 20 ... ... ... ... ... ... ... қатысып, адамдарға
айтарлықтай көмек көрсетті [224, 530 б.].
Қазақтар қауымы бірігіп ... ... ... ... жанынан
қазақ балаларына арнап дәрігерлік маман даярлайтын курс ашты. ... ... ... 4 ... ... ... ... жылы Қазан университетінің медицина факультетін қазақ Қарабаев
бітіріп шықты. Кейіннен ол Ырғыз уезінде дәрігерлік қызмет атқарды.
Мәжит Мұқаметжанұлы ... ... ... облысының Казталовка
(Таловка) ауданында дүниеге келген. 189-шы жылы Қазан университетінің
дәрігерлік ... ... ... ... Ішкі Ордада
Қарашешек станциясында дәрігер ... ... ... Орда
ауруханасының меңгерушісі қызметіне көтерілді. ... И.И. ... ... ... құрамында Қалмақ даласында шешек
індетін зерттеуге қатысты. Осы ... үшін оны ... ... ... рет ... марапаттады. Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... ... ... елге елеулі еңбек
сіңірді. 1923-1929-шы жылдарда Қазақ ... ... ... ... комиссарының орынбасары болып, 1929-1938-ші жылдарда Қазақ ССР-
інің дәріхана (аптека) басқармасында қызмет ... ... жылы ... [225, 55 б.].
Халел Досмұхамедов 1883-ші жылдың сәуірін айының 24-і күні ... ... ... ... ... Тайсойған болысы, ... ... ... 1895 жылы Ойыл ... ... ... ... (Теке) ... ... ... 1903-ші ... ... ... ... ... 1909-шы жылы қараша айының 17-сі күні үздік емші дәрігер ... ... ... жылы ... әскери қызметінен босап, Темір
уезінде бөлімшелік дәрігер болады. Халел-Алаш қозғалысының аса ... ... ... ... ... ( ... ... [226,
11 б.].
Қазақтар үшін денсаулық саласында мамандар даярлауда Троицк қаласындағы
аурухана айтарлықтай рөл атқарды. 1860-1865-ші жылдарда аурухана ... ... 25 ... ... ... олар орта ... ... мен округ
орталықтарында фельдшер және ... ... ... “Болыстық
фельдшерлерді даярлауда Омбы қаласындағы Орталық ... ... ... ... ... Орта ... округтары мен болыстарында Омбы орталық
фельдшерлік мектепті бітірген 23 адам шешекке қарсы егу жұмыстарына ... ... ... ... ... ... өте қабілетті, өз
міндеттеріне адал, білімі жағынан орыстардан кем болған жоқ”, – деп ... ... ... облыстық дәрігер өзінің есебінде. 1861-ші жылы ... ... ... арнап фельдшерлік мектеп ашып, 30 қазақ баласы
оқуға алынды [227, 26 б.].
1867-1868-ші ... ... ... ... халыққа дәрігерлік (денсаулыққа) ... ... ... ... қолға алына бастады. Реформаның барысында халыққа
емдеу қызметін көрсету үшін ... ... және ... ... арнайы
бөлімшелер ашылып, дәрігерлік мамандар штаттары бекітілді.
1868-ші жылғы ... ... ... ... ... саласындағы
дәрігер мамандардың міндеттері айқындалды.
Нұсқаудың: 381-бабында халыққа ... және ... ... атқару
үшін, денсаулық шараларын жүргізу үшін әрбір уездерде ... және ... ... ... ... дәрігермен акушерка міндетті
дәрігерлік жарғы негізінде қабылдансын; 383-бабында ... ... ... ( халық арасындағы індеттік ауруларға ... ... және ... егу ... ұйымдастыру жүктелсін;
384-бабында уездік дәрігер халықтарға тегін дәрігерлік көмек көрсетсін
және ауруларға дәрі-дәрмектерді тегін берсін; 385-бабында ... ... ... ... ... ... дивизиондық докторының
бақылауында болсын;
386-бабында дала өлкесіндегі денсаулық сақтау саласын қадағалау ... ... ... ... ... [228, 314 ... ... шаралар денсаулық сақтау саласында мемлекеттік
деңгейде дәрігерлік көмек ... ... ... ... айғақ
болғанымен, мен халыққа дәрігерлік көмек көрсету ісі айтарлықтай жақсара
қоймады. Бұрынғыша ... ... ... мамандар жетіспеді, кең
байтақ қазақ даласында ... ... ... ... ... ( ... дәріханалар жоқтың қасында еді. Халыққа қажетті дәрі-
дәрмек тапшы. Реформадан ... Дала ... ... ... ... бір ... ... атқарған жоқ, сондықтан әр аймақтағы
халыққа дәрігерлік ... ... ... ... ... Мысалы, Торғай
және Орал облыстарында халыққа дәрігерлік ... ... ... ... ... жақсылау. Екі облыста да реформадан кейін уездік
дәрігердің саны 8-ге жетіп, 8 ... 7 ... ... ... ... ... ... жылы екі облыста 4593 бала шешекке ... ... ... ... ... – 7, Тасқалада (Каменка) – 15, Зеленовте – 10
төсектік ауруханалар ашылды. ... жылы екі ... ... 20571 ... көмек берілді. Торғай және Орал ... ... ... ... ... және оба ... азайды [229, 316
б.].
Ақмола облысында 1868-ші жылғы реформадан кейін болыстық фельдшерлердің
саны өсті. Болыстық емдеу орындарында Омбы ... ... ... ... қазақтар қызмет атқарды. Фельдшер қазақ 180 сом жалақы алып
отырды. ... ... ... ... көлігімен ауылдарды аралап көмек
көрсету болды. ... ... ... ... ... оба ауруларына
қарсы егу (оспорививатель) ісінің дәрігер оқушылары ... ... ... жылдарда облыста 23 қазақ егуші ... ... ... 22 ... ... оның 5-уі ... 12-сі болыстық, 2-уі қалалық акушерка саны ( 8.
Ақмола облысында 1 дәрігерге 59182 ... 1 ... 26910 ... ... 73978 адамнан келді. ... ... ... кейін де
қазақтар арасында дәрігерлік көмек көрсету деңгейі тым төмен екендігі айқын
сезіледі. Бірақ та халықты дәрі-дәрмекпен қамтамасыз егу үшін 5 ... ... Омбы ... ( 2, ... Ақмола, Көкшетауда ( бір-
бірден.
1868-ші жылы құрылған ... ... бес ... 1 ... дәрігер, 4
уездік, 7 акушерка, 17 фельдшер ... ... ... кейін қазақтар
орыстардың дәрігерлік көмегіне көптеп келе бастады. 1884-ші жылы 1648 адам
емделсе, 1888-ші жылы 8167 адам көмек ... ... жылы ... ... ... рет ... ... жасалды.
Жетісу облысында 665634 адамға 5 дәрігер, 6 фельдшер және 5 акушерка
қызмет істеді. 1894-ші жылы ... ... 22 ... бөлімше ашылып,
халыққа дәрігерлік көмек көрсету біршама ... ... ... ... адам дәрігерлік көмек алды [230, 26-27 бб.].
Дегенмен, Жетісу облысында реформадан кейін де халыққа дәрігерлік көмек
көрсету ісі айтарлықтай ... ... ... ... мен ... ... жылы 5 орындық ауруларды қабылдайтын бөлімшелер ғана болды.
Олар: Алмалық (Верный), Пішпек, Жаркент және Лепсі қалаларында орналасты.
Облыста ... және ... ... ... енгізілмеді. Жетісу
облысында патша үкіметінің халыққа дәрігерлік көмек көрсету жұмыстарының
талапқа сай ... бірі ( ... ... ... ... ... станицалары халықтан картон арқылы
оқшауландырылды. Бұл жөнінде сол кездегі ... ... ... ... ... Ташкентке дейінгі 800 шақырым жерде
бірде-бір емделу бөлімшесі көрінбейді, ... ... ... ... ... ... ... олардан ешқандай дәрі-
дәрмек алуға мүмкіндік жоқ”, – дейді [231, 25 б.].
Міне, 1867-1868-ші жылдардағы реформадан кейін де халыққа ... ... ... тым аздығын, дәрі-дәрмектің жетіспеуі, фельдшер мен
акушерка мамандарының жетіспеуін, патша үкіметінің отарлық саясатының ... ауыр ... ... ... ... көбі бұрынғыша
дәстүрлі емшілерге арқа сүйеді, орыстардың дәрігерлік ... ... ... мүмкіндіктері болмады.
Қазақстанда 1913-ші жылы 1800 төсектік 98 аурухана, 96 амбулатория, ... ... ... онда 196 дәрігер, 420 фельдшер және
110 акушерка жұмыс істеді [232, 383 б.]. ... ... ... қадамы 173-ші жылы құрылған шекаралық комиссияға карантин шараларын
іске асыру үшін ... ... ... ... ... 1867-1868-
ші жылдардағы реформалардан соң ... рет ... ... ... ісі ... ... ... фельдшерлік және акушерлік
қызмет жолға қойылды. Алғашқыда бұл медициналық мекемелер қалаларда, орыс-
казак станицаларында қоныс ... де, ... ... ... ... ... көмек, әсіресе, көшпелі халықтарға жетіспеді, айналасы
800 шақырым жердегі 60-80 мың ... бір ... ... және ол ... ... ғана ... көрсете алған. Қазақтардың ауыр тұрмыс
жағдайы, дәрігерлік қызметтің жоққа дерлік көмегі салдарынан халық арасында
шешек, оба, ... ... ... ... ... сүзек, т.б.
кеселдар кең тарады.
Қорытынды
Қазақ елі ( талай қиын-қыстау дәуірлерді басынан кешірсе де, өзінің бай
рухани мұрасын ... ... ... ... етіп ... ... Тарихи даму сатыларына сәйкес ежелгі ата-бабаларымыз алғашқыда
тәңіршілдік дінін ұстанып, ... соң ... ... ... қабылдап, мұсылман
халықтарының қатарына қосылды. Өтпелі кезең әрқашанда оңай болмайды. ... жаңа ... мен ... сананың өсіп-жетіліп келе жатқан
жоғарғы талаптарын қанағаттандыра алмауы ... ... ... ... мен ... күші мол, ... қуаты зор
исламмен алмастырылды. Халықтың ... ... мен ... ... ... ... ... рухани-мәдени жағынан терең қоғамдық
дағдарыс кезеңін бастан кешіреді. Қазақ жеріндегі ... ... ... ... ... ... еліктеп,
саяси-экономикалық жағынан тәуелді болып, ғылым, ... ... ... т.б. ... ... ... ... Қазақ қоғамы өркениеттің
шеткері, шекаралық аймақтарында сыртқы ... ... ... ... ... айырылып, қуғынға, жаппай ... ел үшін өмір мен өлім ... ... ... Қазақ халқы ұлттық
сана мен рухани өркениетін сақтап қалу үшін күресті.
Орыс еуропалық білімнің тигізген ықпалы ... ... бір ... ... тілден, діннен айырудың ең күшті құралы болып, бұратана
халықтардың рухани-мәдени, саяси-экономикалық өміріне зор нұқсан тигізді.
Бірақ сол ... ... ... мен ... еш ... сапалық деңгейімен салыстырғанда, орыс үкіметінің оқу орындары
жаңа заманға сай жақсы білім берді. Сол ... ... ... білім алған қазақтар орыстардың отарлау саясатының мақсатын
түсініп, ... ... ... ... жаңа ... ... иелері болып
шықты. Ол дүниетаным әрі ... ... ... мәдени-реформаторлық
бағдарлама ғылыми әдебиетте жәдидизм (мағынасы ( ... деп ... ... ... ... саясаты ( қазақ халқын белгілі
бір дәрежеде білім беруде өздеріне ... ... ету, ... мен ... арқылы Ресейлік бір халыққа айналдыру болса,
қазақтар үшін білім алу, ... ... ... ... халықтарға тән
тәсілдерін меңгеру халықтың тілін, дінін сақтап қалу үшін қажет еді. ... ... ... бір ... ... ... білім беру, кәсіптік мамандықтар мәселелері төңірегінде түйісті. Бұл
жағдай ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... Ресейдің Қазақстанда орысша білім беру арқылы өз
отарлық саясатын ... ... ... ... өздеріне жағымды
шенеуніктерді билік жүргізу үшін пайдалана білуі қазақ елінде ... ... ... ... ... алу үшін адал ... ... тілмаштардың,
әртүрлі дәрежедегі шенеуніктердің, жергілікті ұлт өкілдерінен ... тағы да ... ... ... орыс империясы үшін ... ... ... білім беру мәселесіне мемлекет тарапынан көңіл
бөлуді талап етсе, ал ... ... ... құрсауынан құтқару
мәселесінде жетістікке жету дәл сол оқыту, білім беру ... ғана ... ... ... бұл іске ұлттық мүдде тұрғысынан қарауға ... ... ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... патшалық Ресейдің толық ... ... ... ... ... экономикалық жағынан отарлау
қазақ елінің мәдени-рухани ... ... ... ( тарихи ақиқат.
ХІХ ғасырдың соңында қазақ даласына келген отаршыл ... ... А.Е. ... Н.П. ... ... ... тарапынан
қолдау тауып, қазақтар арасында рухани-мәдени отарлау ... ... ... ... жете ... ... ... шешуші кілті ( орыс-қазақ мектептері мен кәсіптік мамандар
даярлайтын оқу орындарында болды. Отаршыл миссионерлердің саясаты ... ... ... ықпалынан бөліп алып, дәстүрлі білім ... еді. ... ... ... құралдарының бірі ( приход
мектептері христиан шіркеулері жанында қызмет атқарды.
Қазақ зиялылары А. ... М. ... ... Нұралыханқызы,
Хусни Жалал және М. Бекмұхамедовтардың патшалық Ресейдің білім ағарту
саласындағы саясатының ... ... ... мен көзқарастары ашық
көрсетілді. ХІХ ғасырдың соңындағы жергілікті халықтың жаппай отырықшылыққа
көшуі, экономикалық ... ... ... қатынастардың ене
бастауы кәсіптік мамандар дайындауға көңіл бөліп, жаңадан училищелер ашып,
Ресей мүддесіне сай орысша білім беру ... ... ... ... ... ... ... патшалық империяның қазақ
халқына қатысты ұстанған негізгі ұстанымдарын басшылыққа алып, әлемдік
өркениетке әлеуметтану қағидасына ... ... ... ... ... ... ... “үстем идеологиялық тезистің
орнығуы”, және оның тарихи салдарлары мен ... күні ... ... алып ... ( ... ... ... білім беру саласындағы
отарлау саясаты өз мақсатына жетіп, қазақтар ... діні мен ... ... ... Ал, оның ... мен зардаптары әлі күнге дейін
тайға таңба басқандай сезіліп ... беру ... ... ... ... ... қарсы күрестің басында жаңа реформашылдардың тұруы, жәдидше оқыту
ісінің енгізілуі және оның кең ... ... ... ... ... ... қана қойған жоқ, сонымен ... ... оқу ... ... ... білім берудің жеңісі бола алды. Қазақтар арасында білімге
ұмтылған, оған мұқтаж ... ... ... ... көмек көрсету
жүйесінің қалыптасуы халықтың білімге деген ынтасының ... ... ... оқыту, оқу бағдарламалары, оқу құралдары мен оқулықтар даярлау,
мұғалімдер, кәсіптік мамандар ... ... ... ... ... беруге мүмкіндік жасалды.
Қазақстанды Ресейдің отарлауы тек әлеуметтік-экономикалық жағынан ... алып ... ... ... ... ... ... өмірінде де
өзіндік ізін қалдырды. Патша өкіметі қазақ даласында орыс халқының мүддесін
көздейтін Халық ағарту ... ... ... ... ... ... ... араласқандар отаршыл миссионер және
православие шіркеуі болды. Олар қазақтың ... ... ... мен
мәдениетін көтеруден гөрі, орыс-қазақ мектептері ... ... ... ... ... ... Орысша білім беру арқылы империяның
тұтастығын қамтамасыз етіп, ... ... ... ... кең жол ... деп түсінді.
Ресей империясының отарына айналған қазақ даласында ХІХ ғасырдың екінші
жартысында орыс-қазақ, орыс-туземдік және орыс мектептерін ... ... ... ... ... олардың жаңадан құрылған
тұрақтарын (станицалары) мен ... ... орыс ... ... ... Бастапқы кезде Ресейдің отарлық аймақтарынан ... орыс ... ... ... ... мектептер
ашты. Жергілікті орыс тұрғындары балаларының міндетті түрде ... ... ету ... ... ... ... қалуға тырысты. Патша
өкіметі жергілікті мұсылман халықтарының ... орыс оқу ... үшін ... ... ... мен интернаттарды іске қосты.
Отаршыл ... ... ... орысша білім беру арқылы ... ... ... ... ... ... азамат ретінде қалыптастыруды бірінші кезекке қойды.
Қазақстанға қоныс аударған орыс шаруаларының балаларының барлығын қамти
алмады. Себебі Ресейдің өзінде Халық ағарту ... ... ... ... ... ... ... елдерінен әлдеқайда артта қалды.
Сауатсыздық кең етек алды. Орыс мектептерінде мұғалімдер ... ... ... ... шоқындыру үшін, Түкістан халықтарын
шоқындыру үшін Түркістан өлкесінде шіркеу жанынан приход ... ... ... ... ... ... ... берумен бірге миссионерлік
саясатты қатар жүргізді.
Шеткері аймақтардағы орыс-қазақ мектептерін мұғалімдермен қамтамасыз
ету мақсатында патша үкіметі ... ... ... мен ... қолға алды. Сонымен бірге Қазақстанда ауыл шаруашылығына және ... ... үшін ... ... ... ... мен училищелер
ашылды, онда қазақ балалары да білім ... ... көбі ... ... ... ... ... дәрежелі қызметкер қалыптастыруды
көздеді.
Патша үкіметінің Халық ... ... ... ... ... және ... бастауыш білім беретін мектептер көптеп
ашылды. Орыс-түзем мектептерінің ... ... ... ... ... ... ... беріп, орыстандыру саясатын жүргізу болды. Мұндай
мектептердегі оқу жүйесі күнделікті орыс әкімшілігінің ... ... ... ... ... ... ... беру жүйесіне
соққы беріп, оның дамуын тежейтін ... ... ... мектеп-медіресе жүйесі кезінде жергілікті халықтар
арасында діни-рухани тұтастықты сақтап қалудың ... ... ... ... ... фактор отаршылдарға қарсы күш ... ... оған ... ... келді. Мұсылмандық білім беру ісін фанатизм,
қараңғылық ордасы етіп ... оған ... ... жұмысын орыс
әкімшілігі мемлекеттік деңгейде жүргізді. Сондықтан орыс әкімшілігі қазақ
ауылдарында мұсылмандық ... ашу үшін ... ... ... ... ал мектепте орысша оқытуды міндеттеді. Мұсылман мектептерінде
сабақ беріп келген татар, өзбек молдаларының ... ... ... ... ХІХ ғасырдың соңына қарай кең етек ала бастаған жәдидтік
(реформашыл) қозғалысы мұсылмандық оқу ... ... ... ... алуға
сәйкестендіріп, қайта құра бастады. Жәдидтік бағыттағы оқу ... ... орыс оқу ... ... ... ... күштердің біріне айналды.
Патша үкіметінің отарлық ... ... ... ... халық
арасында зор беделге ие болды. ... ... ... ( ... ... ... мектебі. Жалпы айтқанда, жәдидтік оқу
орындары, ұлттық оқу жүйесін қалыптастыруда айтарлықтай қызметтер атқарды.
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... нәтижесінде ана тілінде ... алу ... ... ... ... Сөйтіп олар өздерінің ұлт мүддесін ... ... ... Бұл қазақ зиялыларының екі
империяның ( ... және ... ... ... саясатына қарсы
тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде де өз ... ... ... ... ... мен тағдыры да оқу-біліммен, ғылыммен тікелей
байланысты екендігі ( бүгінгі күні баршаның көзі жеткен ақиқат.
Сонымен, Қазақстан Ресей ... ... отар ел ... ... ел болғандығы ( тарихи шындық, ал қазақты ... ... ісі ( алып ... бір ғана ... және ол қарама-
қайшылықтарға толы кезең болды. Ал, бұл процестің тарихшы академик
М. Қозыбаев ... ... ашып ... ... көшпелі елдің
ілгерілей дамуына ықпал жасады дегеніне сенуге болады. Яғни, бұл ... ... елі ( ... мен ... ... қақпа мен кілт, ал
Ресей қазақты Батыспен байланыстыратын көпір болды;
Екіншіден, Еуропа мәдениетімен сусындауға ... ... Бұл ( ... қазақ даласындағы ағартушылар ұрпағы, одан қалды Еуропалық
сарындағы реформалар ұрпағының келуінің айғағы;
Үшіншіден, орыс ... мен ... ... ... ... ... бастады. Егін екті, балық аулады, кен орындарын ашты. Қазақ
халқының өмірлік қарекеттеріне орыс ... ... ... ... сіңе бастады. Мысалы, ағаштан үй салу, қала ... ... егін егу ... ... отар ... ... даярлап, орыс-қазақ мәдениетінің
дамуына ықпал жасады, империялық-әкімшілік отар елдерінің ... ... ... ... ... ... ... корпусында да қазақ балалары,
яғни, бай балалары оқыды. Орыс-қазақ мектептері ашылды, қазақ қыздары білім
алды. Зиялы қауымның ... легі ... ... мәдени, рухани
қарым-қатынасы өрбіді;
Бесіншіден, патша үкіметі бұрын жоңғарларды қазақтарға ... ... ... ... қорған болды;
Алтыншыдан, орыс мәдениетіне, өмір сүру қарекетіне ықпал жасады. Ел
отырықшылыққа көше ... ... ... қала ... пайда
болды, жұмысшы тобы қалыптасты.
Қазақстанның Ресейге қосылуының қандай тарихи тағылымы ... ... ... Ресей империясына қосылу барысындағы рухани-мәдени отарлау
саясатының нәтижесі ... ... ... ... ... ... ұлттық мемлкеттілігінен айырылып, өзін-өзі
басқарудан аласталды;
Екіншіден, ... көзі ( жер ... ... ... ... ... ... экономикалық жағынан тоздырды деген тұжырымдама ... ... ... халқының рухани-мәдени дәстүрлердің дағдарысына
келуінің себебін былайша тұжырымдауды жөн көрдік:
Біріншіден, жергілікті қазақ халқына ... ... ... ... ... мұсылманша татар тілін оқытып, исламдандыруға көшті. Татар
молдаларын ел ... ... Олар өз ... ешқандай бағдарламасы
болмағаннан кейін оқытып жарытпады. Сонымен бірге патшалық ... ... ... ... ... ... ... орысша оқытты. Орыс әліпбиін,
грамматикасын, орыс тарихын үйретті, ал қазақ тілі, тарихы туралы ауызға да
алмады;
Үшіншіден, қазақ жерінде ... ... ... ... ... ... ... жас балаларды кедейшілік, жоқшылық көргендерден
сатып алып, арнайы приходтарда тәрбиелеп шоқындырды;
Төртіншіден, қазақ сұлтандарын ... ... ... ақша мен ... қызықтырып, өз еліне, руына қарсы қойды.
Сөйтіп сұлтандар мен ... ... ... ... ... мансапқа, билікке құмарланған сұлтан, ағамандар старшиналар
патша үкіметіне жағыну үшін өсек-өтірік, сатқындыққа барды. Ел ... ... ... ... азғындалуына жол берді;
Алтыншыдан, халық Еуропалық тұрмысқа, Еуропаша ... ... ... еліктеп, соларша жүріп ... ... ... ... ... ... ділін ұмытты. Қазаққа жат ( арақ ішуге,
темекі тартуға, өсек-өтірік айтуға дағдыланды. Ең сорақысы ( ... ... ... ... ... ынжық болды, патшалық
шенеуніктерден қорыққанынан ... езге ... ... осылайша, рухани-
мәдени отарлау саясаты өз мақсатына жетті. Өз жемісін берді. Ал, ... әлі ... ... сезіліп отыр. Сондықтан да бүгінгі ұрпақ алдында
тәуелсіз еліміздің келешек ұрпағының жарқын ... ... ... де ... ... ... ... ділімізді, қадір-қасиетімізді дәріптеу
керек;
Екіншіден, рухани сананы жат қылықтан тазалау қажет.
Тәуелсіз еліміздің туын биік ұстап, ... ... ... оны
әлемге таныту, сол арқылы әлемдік өркениет ... ... ... ... ... дәстүрін, өзіндік орнын көрсетіп, оны дәлелдеу
міндеті ( бәрімізге ортақ парыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1  Назарбаев Н.Ә. ... ...... 1999. – 321 б.
2 Кириллов И.К. Цветущие ... ... ... 1-2. – М., 1831. – кн.1-2. – С. 384
3 Рычков П.И. Топография Оренбургская, то есть ... ... ... – Спб., 1762. – Ч. 1-2. – С. 2.
4 ... И.Г. Описание всех обитающих в Российском государстве народов.
ч.І-ІV (1776-1799 гг.). – СПб., 1801. – Ч. ІІ. – С. ... ... П.С. ... по ... ... ... ... – СПб.,
1773. – С.131.
6 Польное собрание ученых путешествии по России. – СПб., 1894. – ... ... А.И. ... ... или ... орд и ...
Алматы: Санат, 1996. – 656 б.
8 Бларомберг И.Ф. Военно-статистическое ... ... ... ... и ... ... орды Оренбургского ведомства
// Военно-статистическое обозрение Российской ...... – Т.14. – Ч.3. – ... ... В.В. ... ... о ... и
отношениях Россиии с Среднее Азию со ... ... ... хана ... гг.) // ... ... ведомости. – 1853. – №4. – 201 б.
10 Казанцев И. Описание ... – СПб., 1867. – 231 ... ... Л. ... ... ... ведомства // Материалы для
географии и ... ... – М., 1865. – Т.10. – 288 ... Усов Ф. ... ... ... ... воиска. – СПб.,
1879. – 179 б.
13 Уәлиханов Ш.Ш. Шығармалар жинағы. – Алматы, 1985. – 4 т. – 126-127 ... ... П.Н. Из ... Оренбургского края. – Оренбург, 1906. – С.
290.
15 Седельников Т.И. ... за ... в ... ... – СПб., 1907 ... Витевский В.Н., Неплюев И.И. Оренбургский край в прежнем его составе ... ...... 1889. – Т.1. – Вып. 1-3. – С. ... Письмо Н.И. Ильминского редактору газета // Совремнные известия. – 1868.
– 5 мая. ... ... Н.И. ... о ... ... ... Церковные ведомости. – 1900. – №2. – С. 87.
18 Остроумов Н. Памяти моего незабвенного ... Н.И. ... ... ... СПб., 1891. – С. 520-193.; соныкі Способны ли
кочевные народы Азии к ... ... ... – М., 1896. – С. ... Туркестанской семинарии за 25 лет ее существования. – Ташкент, 1900.
– С. 68.
19 Алекторов А.Е. ... для ... ... и быта ... ... 1892. – 86 б.; ... А.Е. Министерство в России соч.т.3 – М.,
1870. – Т.3. – С. 321.
20 ... И. ... по ... ... соц-экон.положения и
политического строя Казахстана собр. соч. в трех томах. – Алма-Ата, 1972. ... – С. 423.; ... ... произведения образцы ученого
народного творчества. Собр.соч. в трех томах. – Алма-Ата, 1975. – Т.1. ... ... ... В.В. Из ... – М.: Наука, 1989. – 749 б.
22 Тынышбаев М. История казахского народа. – Алматы, 1993. – С. ... Т. Жер ... – ел ... – Алматы, 1995. – 124 б.; Кемеңгерұлы
Қ. Таңдамалы (тарихи тұлғалар сериясы). – Алматы, 1996. ... ... ... С. Қазақстан тарихының очерктері. – ... ... – 120 ... ... М. Батыр Сырым. – Алматы: Санат, 1998. – 343 б.
25 История Казахской ССР (С ... ... до ... ... ... ... редакции И.О. Омаров и А.М. Панкратова). – Алматы,
1949. – Т.1. – С. ... ... Е. ... ХІХ ... 20-40 ...... ... – 415 б.; соныкі Присоединение Казахстана к России. ... 1957. – 341 ... Н.Г. ... ... к ... – Алма-Ата,
1948. – С. ... ... Т.Т. ... и ... ... во второй половине ХІХ
века. – Алма-Ата, 1962. – С. 507. ... ... ... в ... ... ... ХІХ ... – Алма-Ата, 1965. – С. 189.
29 Васильев А.В. Исторические ... ... ... в ... и ... его ... – Оренбург, 1886. –
С. 126.
30 Очерки истории Казахстана ХІХ ...... 1966. – С. ... ... Г.Е. ... Казахстан в системе этнокультурных
контактов. (ХVІІІ-ХХ вв). – Уфа, 2002. – С. 165.; ... З.Т. ... ... в ... в ... ... и религия
(2-половине ХІХ – начало ХХ в). – Алматы, 2005. – 277 б. ... ... ... ... в ... ... (Оренбургский учебный округ):
автореф. канд. ист. наук. – Алматы, 2002. – С. 28. Шарманова А. Оқу ... ... көзі // ... ... – 1999. – №1. – 18-21 ... ... Н. ... и медресе у казахов. – Алма-Ата, 1950. – С. 44.;
Сембаев А.И.; Храпченков Г.М. ... ... школ ... 1900-
1917 гг. – Алма-Ата, 1972. – С. 164.
33 Нұртазина Н. Қазақ мәдениеті және ислам. – Алматы, 2002. – 208 ... ... М. ... қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. – 128 б.;
Омаров Ә. Қазақстандағы ағарту ісі және Патша ... ... ... ... 1997. – 77 ... ... М. ... және ұлт. – Алматы, 2002; соныкі: Жауды шаптым ту
байлап. – Алматы, 1994. – 192 б. ... ... ... есть история
страны, которая колонизирует. К вопросу вхождения ... в ... // ... ... – Алматы, 1998. – 1-6 бб.;
Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – 1995. – 168 б.; ... ... ... казахских ханств ХVІІІ в. – Алматы, 1999. – 130 ... М. ... ... ... Россией. – Астана, 2000. –
300 б.; Омарбеков Т. Зобалаң (күштеп ұжымдастыруға қарсылық…) – Алматы:
Санат, 1994. – 267 б.; ... С.М. ... ... ... ... ... Санат, 1994. – 136 б.; соныкі: Патшалық Ресейдің Қазақстандағы
мемлекеттік басқару мекемелерінің тарихы. – ... ... ... – 323 б. Жақыпбек С.Қ. Қазақ қалай орыстандырылды // Ақиқат. – ... №3. – 8-12 ... ... ... ... ... ... – М., 1898. – Т.ІХ, Х. – С.
568.
37 Крафт М.М. Сборник узаконении о киргизах степных областей. – ... – 532 ... ... в ... и ... (под.ред. Асфендиярова,
С.Д. Кунте) 2-ое издание. – Алматы, 1997. – 350 б.
39 Материалы по ... ... ... Казахстана. – Алма-Ата, 1960. –
Т.1. – С. 441.
40 История Казахстана в русских ... ... ... ... ... 2005. – С. ... ... в ХVІІІ-ХІХ веках (1771-1867гг). Сборник
документов и материалов. – Алма-Ата, 1964. – С. 573.; 2 ... ... ... в ХVІ-ХVІІІ веках. Сборник документов и ... ... 1961. – 2 Ч. – С. ... ... Д. 1736 жылы кіші ... ... ... сапар туралы. – Алматы,
1996. – 96 б.; М. ... ... ... ... жазған хабарламасы.
1732 жыл 5 қаңтар // Ақиқат. – 1993. – №2. – 57-63 бб.; ... ... ... пристава при хана Малого жуза Шергазы // ҚРОММ, 4 қор, ... 177 іс, ... 16 ... А.И. ... ... России (история и современность). –
М., 1993. – С. ... ... ... в ... до ... ...... 1990. –
С. 14.
44 Нұртазина Н.Д. Қазақ мәдениеті және ислам (тарихи ...... 2002. – 173 ... ... Н.Д. ... ... және ислам (тарихи мәдениеттанулық
зерттеу). – Алматы, 2002. – 170 б.
46 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и ... ... ... 1996. – С. 350.
47 ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 455 байлау, 3403 іс, 7 п.
48 ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 3372 ... 9 ... ... 4 қор, 1 ... 389 ... 24-25 ... ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 309 іс-қағаз, 6-7 п.
51 ҚРОММ 4 қор, 2271 ... 38 ... ... 382 қор, 1 ... 16 ... 27 ... ҚРОММ 4 қор, 1 тізбе, 463 байлам, 3469 іс; 382 қор, 1 ... 16 іс. ... ... ... Н.П. ... Туркестанской учительской семинарии 25 лет ... –
Ташкент, 1904. – С. 23.
55 ҚРОММ 4 қор, 1 ... 424 ... 2476 іс, 6 ... ... Л.И. ... в ... ... – М., 1936. – С. 186.
57 Байтұрсынов А. Орысша оқушылар // Қазақ газеті ... ... С. ... Қ. ...... 1998. – 560 ... ... 4 қор, тізбе 1, 490 іс қағаз, 52 п.
59 ... 118 қор, ... 1, 33 іс ... 159 ... Н.А. Современные положение учебного дела у иногородческих
племен … – Петероград, 1917. – С. ... ... 76 қор, ... 1, 28 іс, 3-9 ... ... Н. ... и медресе у казахов. – Алма-Ата, 1950. – 44 б.
63 Садвокасова З.Т. Духовная экспансия царизма ... в ... и ... (ІІ ... ХІХ – начало ХХ вв). – Алматы, 2005. –
С. 277.
64 ҚРОММ 90 қор. 1 ... 7730 іс, 18-19 ... ... Н. ... ... және ...... 2002. – 207 б.
66 Ағартушы Халел. Тұлға. – Алматы: Арыс, 2004. – 270 ... Г.С. ... и ... ... народов Урало-
Поволжья Казахстана // Вестник КазГУ, серия историческая. – 2001. – №3. ... ... ... Т. ...... 1986. – 128 б.
69 Қозыбақова Ф. Жәдидшілік қозғалыс және М. Сералин // ... ... ... – 2005. – 11-13 ... ... по ... политического строя Казахстана. – Алма-Ата, 1960. –
Т.1. – 276 б.
71 ҚРОММ, 90 қор, 1 тізбе. 2235 іс, 8-11 ... ... 47 қор, 1 ... 657 іс, 121 ... ... 90 қор, 1 ... 489 іс, 80-81 п.
74 ҚРОММ, 44 қор, 1 тізбе, 20012 іс, 21-23 ... ... 90 қор, 1 ... 227 іс, 70-73 ... ҚРОММ, 44 қор, 1 тізбе, 3381 іс, 50-58 ... ... 121 қор, 1 ... 215 іс, 42-47 ... ... 4 қор, 1 ... 2476 іс, 13-18 ... ҚРОММ, 64 қор, 1 тізбе, 26745 іс, – 7 ... ... Н.И. Из ... по ... о ... ... алфавита к
инородческим языкам. – Казань, 1883. – 20 б.
81 ҚРОММ, 25 қор, 1 тізбе, 38041 іс, 41-42 ... ... все ... ... по ... ... ... – СПб., 1885. – 440 б.
83 ҚРОММ, 25 қор, 1 тізбе, 3804 іс, 65-66 пп.
84 ҚРОММ, 44 қор, 1 ... 26017 іс, 19 ... ... 44 қор, 1 тізбе, 26017 іс 28 ... ... по ... ... ... ... ІV. Учебное дело – СПб.,
1910. – С. ... ... 44 қор, 1 ... 24236 іс, 204 ... ... И.Б. Проблема миссионерство на Соборе. – М., 1968. –
С. 499.
89 История Казахской ССР – ... 1949. – Т.1. – 510 ... ... С.М. ... ... Қазақстандағы мемлекеттік басқару
мекемелерінің тарихы. – Алматы, 2000. – 321 б.
91 Алекторов А.Е. Задачи русской школы в ... орде // ... – 1995. – №261. – 136 ... ... ... ... и инспекторов народных училищ Оренбургского
учебного округа. – 1912. – С. 316.
93 ... А.Ф. ... ... у ... ... России //
Советская педагогика. – 1939. – №12. – С. ... ... А.Е. ... ... ... образования среди киргизов //
Журнал министерства народного Просвещения. – 1905. – декабрь. – С. ... ... Ө. ... ... не ұттық? – Алматы: Санат, 1999. – 194
б.
96 Мырзахметов А. Қазақтарды қалай орыстандырды? // Ақиқат. – 2001. – №9. ... ... ... А. ... ... орыстандырды? // Ақиқат. – 2001. – №9. –
71-74 бб.
98 Кенжалиев И., ... Н. ...... ... ... 1994. – 143 б.
99 ҚРОММ 78 қор, 2 ... 135 іс, 5 ... ... И., ... Н. ...... атамекен.
– Алматы, 1994. – 143 б.
101 Мырзахметов М. ... ... ...... Атамұра, 1993. –
54 б.
102 Кенжалиев И., Табылдиев Н. Көрсетілген еңбек. – 56 ... ... ... ССР в 5 ...... – Т.3. – 1972. – 334 ... ҚРОММ 27 қор. 1 тізбе, 35 іс, 98 п.
105 Обзор ... ... за 1902. – ... 1903. – С. ... ... ... ... за 1896-1897. – Уральск, 1898. – С. 215.
107 Однодневная перепись ... ... в ... 18 ... 1911г. ... 1914. – С. 31.
108 Сембаев А.И. и Храпченков Г.М. Очерки по истории школ ... ... гг. – ... 1972. – С. ... ... ... ... строя Казахстана. – Алма-Ата. – Т.1. –
1960. – С. 441.
110 Тажибаев Т.Т. Просвещение и ... ... во ... ... ХІХ. ... 1962. – С. 312.
111 Первая перепись населения Семипалатинского область. – СПб., 1905. – ... ... С.Е. С ... ...... 1981. – С. 45.
113 Черных С.Е. Первые школы в Восточном Казахстане // ... ... ... – 8 ... – С. ... А.Е. ... русской школы в инородческой орде // ... – 1895. – №261. – С. ... ... 40 қор 1 ... 971 іс, 2 п.
116 ҚРОММ 40 қор 1 тізбе, 672 іс, 22 ... ... 44 қор 1 ... 48265 іс, 36 п.
118 Остроумов Н. Исторический очерк народного образования в ... ... ... – с 1860 – по 1867. – ... 1881. – С. ... ... 44 қор 1 тізбе, 26012 п.
120 Краснов А.Н. ... были ... ... – СПб., 1887. – С.
218.
121 ҚРОММ 121 қор, 1 тізбе, 47 – іс, 17-21 ... ... 44 қор, 1 ... 968 – іс, 38-41 ... ... 44 қор, 1 ... 968 – іс, 38-41 пп.
124 ҚРОММ 90 қор, 1 тізбе, 670 – іс, 151-156 ... ... ... ... в 20-60-х ... ХIХ ... Под.ред.
В.З.Галиева, С.Ф.Мажитова. Алматы. Изд-во мектеп. 2009. – С. ... о ... ... ... семинарии за
1888-89гг. – Ташкент 1889. – С. ... ... 90 қор, 1 ... 553 – іс, 6-8 ... ҚРОММ 427 қор, 1 тізбе, 76 – іс, 6 п.
129 Илминский Н.И. О переводе ... ... книг ... ...... 1875. – С. ... ... 427 қор 1 тізбе, 74 іс, 12 п.
131 ҚРОММ 427 қор 1 ... 74 іс, 7 ... ... 64 қор 1 ... 595 іс, 38 ... ... 64 қор 1 ... 221 іс, 32 п.
134 ҚРОММ 436 іс, 127 п.
135 Прошлое казахстана в источниках и материалах. – Алматы, 1997. –С. ... ... М. ... ... ...... 1993. –128 б.
137 Мырзахметов М. Қазақ қалай ...... 1993. –130 ... ... К. ... шет ел ... – Алматы, 1994. –
88 б.
139 Редакционная школьная политика царизма в ... ... ... 1941. – С. ... Материалы по истории татарии. – Казань, 1948. – С. ... ... У., ... А.Е. ... ... зерттеуші. ҚҒА
хабаршысы, филология сериясы. – 1982. – №2. – 5-7 бб.; Құсайынов Қ. ... ... ... // ... әдебиеті. – 1994. – №47. – 18-21 бб.;
Мүсірепов Ғ. ... ... А.Е. ... ... қарыздармыз // Қазақ
әдебиеті. – 1977. – 18 наурыз.; ... Г.Қ. А.Е. ...... ...... ШҚМУ ... 2003. – 6-7 ... Қазақ Совет энциклопедиясы (ҚСЭ). – Алматы, 1972. – 1 т. – 546 ... ... А.Е. Что ... ... ... // ... листок,
1892 – №207. – С. 39.
143 Алекторов А.Е. Материалы для изучения страны, история и быта киргизов.
– Оренбург, 1892. – Т.1. – Вып. 2. – С. ... Ең ... ... // Дала ... – 1897. – 2 ... – №30. – 18 б.
145 Васильев А.В. Историческии очерк русского образования в ...... 1896. – С. ... ... 4 қор 1 ... 221 іс, 16 п.
147 Аспендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. – Алматы, 1994. –119 ... ... М. ... ... орыстандырылды. – Алматы, 1993. –128 б.
149 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. –130 б.
150 Мырзахметов М. Қазақ ... ...... 1993. –135 ... ... Ғ. Рухани отарлау жолы – миссионерлік // Қазақ тарихы, 2000. –
№6. – 3-8 бб.
152 Нұрахметов Н. Ыбырай ... ... ба? // ... – 1993. – №3. – 28-
31 бб.
153 Алтынсарин И. ... ... в трех ...... 1975. – Т.3. ... б.
154 Алтынсарин И. Собрание сочинений в трех томах. – ... 1975. – Т.3. ... ... ... Казахской ССР. – Алма-Ата, 1957. – Т. 1. – 483 б.
156 Мырзахметов М. ... ... ...... 1993. –128 ... Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 1993. –118 б.
158 ... И. ... ... в трех томах. – Алма-Ата, 1976. – Т.2.
– 428 б.
159 ҚРОММ 25 қор 1 тізбе, 1416 іс, 126-131 ... ... А.И. и ... Г.М. Очерки по истории школ Казахстана 1900-
1907. – Алма-Ата, 1972. – С. 87.
161 Қазақстан тарихы. ...... 1994. – 416 ... ҚРОММ 59 қор 1 тізбе, 215 іс, 129 п.
163 ҚРОММ 59 қор 1 тізбе, 151 іс, 129 ... ... 27 қор 1 ... 239 іс, 4 ... ... 59 қор 1 ... 155 іс, 181 ... Обзор Уральской области за 1910. – Уральск, 1911. – 48 б.
167 ҚРОММ 25 қор 1 ... 920 іс, 16 ... ... 25 қор 1 ... 920 іс, 16 ... ... 44 қор 1 ... 482 іс, 121 п.
170 ҚРОММ 25 қор 1 тізбе, 920 іс, 326 п.
171 Сембаев А.И. и Храпченков Г.М. ... ... – 19-21 ... ... 132 қор 1 ... 35 іс,
173 Обзор Уральской области за 1910. – Уральск, 1911. – 44 б.
174 ҚРОММ 59 қор 1 ... 158 іс, 181 ... ... ... ... за 1907. – ... 1908. – С. 247.
176 ҚРОММ 2 қор 1 тізбе, 312 іс, 3-6 пп.
177 ҚРОММ 90 қор 1 тізбе, 555 іс, 8-13 ... Н. ... ... ... ... ... 1904. – С. 135.
179 Обзор Семиреченский области за 1887. – Верный, 1902. – С. ... ... 44 қор 1 ... 48280 іс, 8-9 пп.
181 ҚРОММ 458 қор 1 тізбе, 24 іс, 183 ... ... 44 қор 1 ... 48280 іс, 9 ... ... 158 қор 1 тізбе, 32 іс, 11 п.
184 ҚРОММ 44 қор 1 тізбе, 36782 іс, 28 ... ... ... ... за 1910 ... – Уральск, 1912. – С. 491.
186 Васильев А.В. Исторический очерк русского образования в ...... 1896. – С. ... ҚРОММ 576 қор 1 тізбе, 8 іс, 12-13 пп.
188 ҚРОММ 44 қор 1 ... 36789 іс, 183 ... ... А.С. Киргизи в отечество России // Сын отечества – 1822. – №14.
– Ч.76. – С. 127.
190 Рейнкольский А.Ф. ... ... ... ... – СПб., 1872. – С. 280.; ... С. ... киргизская медицина //
Друг здоровья. – 1836. – №10. – С. ... ... 4 қор 1 ... 2179 іс, 6-11 пп.
192 ҚРОММ 4 қор 1 тізбе, 5443 іс, 21-12 пп.
193 ҚРОММ … 6207 іс, 8 ... ... … 5616 іс, 131 ... ... … 6222 іс, 165 п.
195 ҚРОММ … 4037 іс, 83 ... ... 78 қор 1 ... 5749 іс, 63 ... ... С.З. ... и Букеевская орда. – Алма-Ата, 1982. – С. 143.
198 Левшин А.И. Исторические и статистические обозрение ... ... СПб., 1823. – С. ... М. ... ... ... Россией. – Астана,
2000. – С. 300.
200 Бородин Н. Уральское казачье воиска.– Уральск, 1891. – Т.1. ... ... ... А.Ф. ... ... в ... // Военно-
медицинский – 1865. – Ч. 92. – С. ... ... 4 қор 1 ... 366 іс, 18 ... ҚРОММ 4 қор 5220 іс, 13 п.
204 ҚРОММ 383 қор 1 тізбе, 166 іс, 116 п.
205 Обзор Уральской ... за 1902. – ... 1903. – С. ... ... 374 қор 1 ... 3366 іс, 65-68 ... Полкин Б.Н. Очерки истории медицины и здравохранения Западной Сибири и
Казахстана (1716-1868). – Новосибирск, 1967. – С. ... ... И., ... Н. ...... ... ... 1994. – 143 б.
209 Ағартушы Халел. Тұлға. – Алматы, 2004. – 261 б.
210 Самарин Р.И. ... ... ... ... ... 1958. – С. ... по истории политического строя Казахстана. – Алма-Ата, 1960.
– Т.1. – С. 441.
212 Самарин Р.И. ... ... ... ... Алма-Ата, 1958. – С. 281.
213 Самарин Р.И. ... ... ... ... ... 1958. – С. 26-27
214 Самарин Р.И. ... ... ... Казахстана.
– Алма-Ата, 1958. – С. 56-61.
216 Қазақ совет ...... 1980. – 751 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 179 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы білім саласын мемлекет тарапынан реттеу74 бет
ҚР білім туралы заңы жайында3 бет
Жер кіндігі – Байқоңыр!10 бет
Моңғол шапқыншылығының жағымды жақтары мен апатты зардаптары1 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
«ВКТ Строитель» ЖШС-ндегі жүргізіліп отырған кадрлық саясатының ерекшеліктерін зерттеу және оны жетілдіру бойынша іс-шаралар жүйесінің әзірлемесін ұсыну62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь