Көру қабылдауының асимметриясының жасқа сай ерекшеліктері

КІРІСПЕ 5

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1 Әдебиетке шолу 7
1.1 Жас өспірімдердің жасқа сай ерекшеліктері 7
1.2 Көру ақпаратты қабылдау нейрофизиологиясы 12
1.3 Көру арқылы ақпаратты қабылдауның ми сыңарларының өз.ара асимметриясы
15
1.4 Адамдардағы жарты шараралық әрекеттестік 20

2 Тәжірибелік бөлім
2.1.1 Зерттеу объектісі 21
2.1.2 Зерттеу әдістері 21
2.2 Зерттеу нәтижелері мен талдау 24

ҚОРЫТЫНДЫ 31

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 32
Соңғы жылдары ми сыңарларының өз-ара асимметриясы (қысқ. МСА) актуальды және интенсивті зерттелудегі мәселелердің біріне айналуда.
Көз арқылы қабылданатын мәліметтерді өңдеу амалдарының ерекшеліктері - МСА-ның негізі болып табылатыны мәлім [1- 3]. Мысалы, мәліметтерді өңдеу кезінде сол жақ ми сыңарына көбінесе жүйелі, талдағыш аналитикалық стратегиясы тән болса, оң жақ ми сыңарына-холистикалық, тұтас, бір уақыттылық стратегиясы тән. Осыған қарап оң жақты және сол жақты ойлау түрлері айырып танылады. Бұл жерде ойлау түрі дегеніміз – әртүрлі мәліметтерді өңдеу кезінде адамның тек қана бірдей тәсілдерді қолдану [4].
Көру арқылы ақпарат қабылдау мәселесіне көптеген зерттеу жұмыстары жасалған болатын. Бұл салада жетілген түрде көру анализаторлары, көз алмасының құрылысы, көру жолдары және адам миындағы көру бөлімінің қыртыстары зерттелген.
Заман талаптарына сай балалар мектеп қабырғасынан өте кең көлемде ақпарат қабылдауды қажет етеді. Мектеп жасындағы балалардың арасында орта сыныптардан жоғары сыныптарға көшу кезінде оқушыларда күйзеліс күймен қоса эндокринді өзгерістер де байқалады. Бұл дегеніміз, балаға тек мәліметтер толқынының күрделенуімен ғана емес, өзінде болып жатқан физиологиялық өзгерістерге де бейімделуді қажет етеді.
Кәзіргі уақытта, жоғарыда көрсетілген ойлау түрлерінің ара қатысы, көбінше субъектілердің индивидуалды ерекшеліктерімен психологиялық айырмашылықтарын және дүниетаным мен мінез-құлықтың өзгешелігін анықтауда маңызды негіздер бар екені расталады. Мәліметтерді өңдеудегі бұл екі тәсіл адами ойлау жүйесінің бірін-бірі толықтыратын бөліктері болып табылса да, бұлардың үлес салмағы әр индивидуумда әртүрлі болып келеді.
Этникалық топтардың өкілдерінде осы екі ойлау түрлерінің нақтылы ара қатысы көбінесе мәдени айырмашлықтарымен және ортаның дәстүрлерімен анықталады [5]. Мүмкін, мәдени және әлеуметтік мұрагерлік процесі кезінде субъектінің сол ортаның жағдайына сәйкес үйлесімді болуы үшін осындай тәсілдер қалыптасқан шығар.
Европалық тұрғындардың көбісіне мәліметті өңдеуде жүйелі стратегиясы тән болса, шығыс тұрғындарына холистикалық, тұтас стратегиясы тән [6].
Зерттеушілердің басым бөлігі ерлер мен әйелдерде МСА- ның айырмашлықтары бар екенін растайды. Бұлардың негізінде ми структурасының морфологиялық ерекшеліктері жатыр [7, 8]. Мәлім болғандай [9,10], әйелдердің МСА-сы ерлерге қарағанда азырақ көрініс тапқан. Биологиялық роліне және дүние танымының өзгешелігіне байланысты зерттеулерді ерлер мен әйелдерді жеке топқа бөліп өткізген лазым. Осы жұмыстағы зерттеулер бойжеткендер мен жігіттер топтарында өткізілген.
1. Грегори Р. Разумный глаз. — М., 2003.-326с.
2. Хьюбел Д. Глаз, мозг, зрение. — М.: «Мир», 1990. — 239 с.
3. И.Н.Боголепова, Л.И.Малофеева. Цитоархитектонические признаки
структурной асимметрии корковых формаций мозга человека //Научно-исследовательский институт мозга, РАМН, Москва, Россия
4. Е.В. Альтман. Особенности проявления функциональной асимметрии
больших полушарий головного мозга у учащихся //Материалы всероссийской 65-й итоговой студенческой научной конференции им. Н. И. Пирогова
Томск, 26−28 апреля 2006 г.-451с.
5. Колисник, Ирина Ивановна. Роль функциональной асимметрии головного мозга в генезе невротических и соматоформных расстройств у детей младшего школьного возраста7//-Иркутск, 2000. - 125с.
6. Б.Гутник, П. Йедер, Ю. Архангельская. Критика некоторых традиционных подходов к исследованиям в области асимметрии ЦНС.//"Современные направления в исследовании функциональной межполушарной асимметрии и пластичности мозга", Государственная классическая академия им. Маймонида, Москва, - 2010, -135с.
7. Raczkowski D, Kalat JW, Nebes R. Reliability and validity of some handedness questionnaire items. Neuropsychologia. 1974, 12(1):43-7.
8. Roszkowski MJ, Snelbecker GE, Sacks R. Children's, adolescents', and adults' reports of hand preference: homogeneity and discriminating power of selected tasks. J Clin Neuropsychol. 1981, 3(3):199-213.
9. Incel N.A.,Ceceli E.,Durukan P.B.,Erdem H.R.,Yorgancloglu Z.R. Grip strength: effect of hand dominance. Singapore Med J., 2002, 43, 234–237.
10. Limonta E, Sacchi M. Morphological analysis of force/velocity relationship in dynamic exercise at varying loads. J Strength Cond Res. 2010, 24(8):2065-72.
11. Skoura X, Personnier P, Vinter A, Pozzo T, Papaxanthis C. Decline in motor prediction in elderly subjects: right versus left arm differences in mentally simulated motor actions. Cortex. 2008, 44(9):1271-8.
12. Дүйсенбин Қ., Алиакбарова З. Жасқа сай физиология және мектеп гигиенасы.-Алматы: Дәуір, 2003. -400 б.
13. Elliott D, Hansen S, Grierson LE, Lyons J, Bennett SJ, Hayes SJ. Goal-directed aiming: two components but multiple processes. Psychol Bull. 2010, 136(6):1023-1044.
14. Gabbard C, Hart S, Kanipe D. Hand preference consistency and fine motor performance in young children. Cortex. 1993, 29(4):749-53.
15. Preis S, Schittler P, Lenard HG. Motor performance and handedness in children with developmental language disorder. Neuropediatrics. 1997, 28(6):324-7.
16. Гутник Б.И. Функциональная асимметрия и возможные физиологические механизмы ее активного отражения в мануальной деятельности растущего организма //Автореф.дисс…докт.биол.наук.- М. - 1990. – 45 с.
17. Schmidt R., Lee T. Motor Control and Learning A Behavioral Emphasis-4th Edition, 2005, Human Kinetic
18. Nathan PW, Smith MC, Deacon P. The corticospinal tracts in man. Course and location of fibres at different segmental levels. Brain. 1990, 113 ( Pt 2):303-24.
19. Gordon T, Thomas CK, Munson JB, Stein RB. The resilience of the size principle in the organization of motor unit properties in normal and reinnervated adult skeletal muscles. Can J Physiol Pharmacol. 2004, 82(8-9):645-661.
20. Молодых Е. С. Влияние профиля латеральной организации мозга на успешность адаптации к образовательному процессу лиц подросткового и юношеского возраста, 2005 Дисс. канд. биол. наук. –М., 2005. – 147 с.
21. Velasques B, Machado S, Portella CE, Silva JG, Terra P, Ferreira C, Basile L, Cagy M, Piedade R, Ribeiro P. Cortical asymmetry: catching an object in free fall. Arq Neuropsiquiatr. 2007, 65(3A):623-7.
22. Carlton, L. G. (1987). The speed and accuracy of movements as a function of constraints to action. In M. L. S., J. S. Warm, & R. L. Huston (Eds.), Ergonomics and human factors: Recent research (pp. 103-109). New York: Springer-Verlag.
23. Доброхотова, М. В. Функциональная асимметрия головного мозга / М. В. Доброхотова, В. Н. Брагина. – М.: Мир, 1987. – 202 с.
24. Дейч, В. Левый мозг, правый мозг / В. Дейч. – М.: Мир, 1976 – 224 с.
25. Биология: В 3-х т. Пер. с англ. / Н. Грин, У. Стаут, Д. Тейлор – 3-е изд., – М.: Мир, 2001.
26. Функциональная специализация и особенности нервной организации доминантного и недоминантного полушарий головного мозга / Д. А. Кауфман, В. Л. Деглин, Н. Н. Трауготт и др. // Функциональная асимметрия и адаптация человека / МНИИ психиатрии Минздрава РСФСР. – М., 1976. – С. 9-23с.
27. Функциональные специализации правого и левого полушарий головного мозга / Н. Н. Николаенко, Л. Я. Баллонов // Клиническая нейрофизиология: Руководство по нейрофизиологии / – Новосибирск, 1979. –39-49 с.
28. Бианки В.Л. Асимметрия мозга животных / Отв. ред. Н.Н. Трауготт. – Л.:Наука. Ленинградское отделение, 1985. – 295 с.,
29.Абрамов В.В., Абрамова Т.Я. Асимметрия нервной, эндокринной и иммунной систем.- Новосибирск: Наука, 1996.- 97 с.
30. Агеева С.Р. Функциональная асимметрия рук как показатель межполушарной асимметрии у первоклассника // новые исследования по возрастной физиологии. 1980. - №2 (15) - З-6с.
31. Гасимов Ф.М. Особенности вербальных и невербальных (зрительно-пространственных) функций при различных типов межполушарной асимметрии: Авторев. дис. канд. психол. наукл1. М., 1991.- 222с.
32. Гурова Е.В., Турашвили Р.И. Состояние уравновешенности корковых процессов у людей с различным типом доминантности полушарий мозга // Труды Целиноградского мединститута. 1968 -Т.2.- 231с.
33. Доброхотова Т.А., Брагина Н.Н., Функциональная асимметрия человека.-М., 1981 .-43с.
34. Добрынин В.П., Советов А.Н., Погожеева Е.Н. Влияние пептидных фрагментов правого и левого полушарий крыс на амплитудно-временные характеристики прекционных имежполушарных вызванных ответов// Бюл. Эксперим. Биологии и методицы,- 1989.- №7. 5-7с.
35. Еремеева В.Д., Хризман Т.Д. Мальчики и девочки два разных мира. -М.: Линка-Пресс, 1998.- 184 с.
36. Запорожец А.В. Основные проблемы онтогенеза психики // Избр. психол. тр. М, 1986.-Т.1. 28-65с.
37. Костандов Э.А. Принципиальные вопросы изучения функциональной асимметрии полушарий большого мозга человека.-Москва изд. науке 1983. С.218-231.
38. Кураев Г.А. Функциональная асимметрия коры мозга и обучение. Ростов - на - Дону.: Изд-во Рост, ун-та, 1982. - 158с.
39. Леутин В.П., Николаева Е.И. Психофизиологические механизмы адаптации и функциональная асимметрия мозга.-Новосибирск: Наука, 1988.-193с.
40. Леушина Л.И.Асимметрия полушарий головного мозга с точки зрения опознания зрительных образов //Сенсорные системы.Л.,1982.
41. МакароваВ.И. Состояние здоровья детей школьного возраста при экспериментальных формах обучения. М.-1997
42. Манелис Н.Г. Нейропсихологические закономерности нормального развития. //Школа здоровья.М.,1999. №1.- 65с.
43. Мачинская Р.И., Дубровинская Н.В. Онтогенетические особенности функциональной организации полушарий мозга при направленном внимании: ожидание перцептивной задачи // Журнал ВНД. 1994. - Т.44, вып.З. - С.448-446.
44. Меерсон Ф.З. Адаптационная медицина: защитные перекрестные эффекты адаптации.-М:Медицина, 1993 .-421 с.
45. Мосидзе В.Н., Рижинашвили Р.С., Самадашвили У.В., Турашвили Р.Г. Функциональная асимметрия мозга. Тбилиси: Мецниереба, 1977,- 120с.
46. Полюхов А.Н. Моторная асимметрия мозга в позднем возрасте // Физиология человека. 1982,- № 1. - С. 162-163. Психосоматическая медицина детского возраста.- СПб: Спец.литература,1996.-454с.
47. Ротенберг B.C., Бондаренко С.М. Мозг. Обучение. Здоровье. М., 1989.-21с.
48. Усанова Е.П. Состояние здоровья школьников, новые формы организации медицинской помощи, профилактической и оздоровительной работы в школе: Автореф. Дис. . .д-ра мед. наук Н.Н.,1997.-88с.
49. Хомская Е.Д. и др. Методы оценки межполушарной асимметрии и межполушарного взаимодействия. М.: Изд-во МГУ, 1995.-52с.
50. Хрипкова А.Г. Физиологические основания 12-летней школы: Учебно-методическое пособие. -М., 1999.-12с.
51. Хрипкова А.Г. Физиологические основания 12-летней школы. -М.: ИОСО РАО, 1999.-5с.
52. Цветкова JI.C. Нейропсихологическая реабилитация. М.: Изд-во МГУ, 1985.-124с.
53. Цветкова C. Мозг и интеллект. М.: Просвещение, 1995.-265с.
54.Ченцов Н.Ю. Нарушение пространственных представлений прилокальных поражениях мозга в детском возрасте: Дис.канд.психол.наук. М.,1983.
55. Якиманский П.С. Возрастные и индивидуальные особенности образного мышления учащихся. М., 1989.-326с.
56. Шереметьева Э.М. Физиолого-гигиенические аспекты адаптации школьников.М., 1999.-27с.
57.Сәтбаева Х.Қ., Нілбаева Ж.Б., Өтепбергенов Ә.А. Адам физиологиясы ¬– Алматы: Білім, 1995. 125-б.
58.Торманов Н.Т., Төлеуханов С.Т. Адам физиологиясы .- Алматы: Қазақ университеті,2007. – 327 б.
59. Poston B, Van Gemmert AW, Barduson B, Stelmach GE. Movement structure in young and elderly adults during goal-directed movements of the left and right arm. Brain Cogn. 2009, 69(1):30-8.
60.Апанасенко Г.Л., Попова Л.А. Медицинская валеология.- Киев: Здоровье, 2002.-с.207
61.Хьюбел Д. Глаз, мозг, зрение.- М.: Мир,1990.-239 с.
62.Батуев А.С. Нейрофизиология коры головного мозга. Модульный принцип организации. -Ленинград:ЛГУ,1984.-255 с.
63.Эделмен Дж., Маунткасл В. Разумный мозг.-М.:Мир,1981.-135 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Биология факультеті
Адам және жануарлар физиологиясы мен биофизика кафедрасы
Дипломдық жұмыс
КӨРУ ҚАБЫЛДАУЫНЫҢ АСИММЕТРИЯСЫНЫҢ ЖАСҚА
САЙ ... курс ... ... ... ... доцент: ______________________________ Гумарова Л.Ж.
(қолы, күні)
Нормабақылаушы:
б.ғ.к., доцент: ... ... ... ... меңгерушісі,
б.ғ.д., профессор: ______________________________ Төлеуханов С.Т.
(қолы, күні)
Алматы, 2011
Реферат
Бітіру жұмысы 35 ... ... ... 11 ... 1 ... бар, ... ... тізімі 61, оның ішінде 15 шетелдік болып табылады.
Зерттеу объектісі және әдістері: Алматы ... ... ... ... ... әр ... яғни 5, 7, 9, 11 ... дені сау ұл балалар мен қыз балаларға жүргізілді. Көру ақпарат
қабылдануын анықтауға арнайы жасалған компьютерлік бағдарлама – тест ... ... ... ... ... ... көру ... қабылдауын анықтауға арнайы жасалған компьютерлік
бағдарлама-тест Picture Make бағдарламасында IBM PC AT-те ... ... ... көру арқылы ақпарат қабылдау, ми бөлімдері,
сол жақ ... шар, оң жақ ... шар, ми ... көрі ... ... мен ... болып, көру арқылы ақпарат
қабылдаудың жасқа сай зерттеу болып табылады. Әр ... ... ... ... ... ... ... стимулдың берілу уақыты мен
жалпы организмнің физиологиялық жағдайына аса маңызды назар ... ... ... ... ... ... беру ... оқушылардың
білім деңгейін көтеру мақсатында, әрі ... ... ... ... ... арқылы ақпарат қабылдауының асимметриясының зерттегенде жасқа сай
келесі ерекшеліктері анықталынды:
Сол жақ жарты шармен оң жақ жарты шар өзара қатынасатын ... ... ... ... ... 11-12 ... балаларда оң жақ жарты шарының
ақпарат қабылдауның белсенділігі жоғары болады.
Жас өспірімдерде, 13-14 жастағы ... сол жақ ... ... ақпарат
қабылдауның белсенділігі жоғарылап, оң жақ жарты шарының ... ... 16-18 ... ... ... саны айтарлықтай
төмендеп, бас мидың жетілдіруін көрсетті. ... ... ... ... ... ақпарат қабылдауның белсенділігі жоғары болды.
Глоссарий
Үлкен ми сыңарлары – ми ... ең ... ... орталығы- үлкен ми сыңарларының шүйде бөлімінде орналасқан көру
арқылы қабылданатын бейнелі ақпаратты ... ми ...... келетін бейнені қабылдайтын алғашқы мүше.
Кәмелетке келу – немесе ... ... ... ең ... ... ... және ... ұрпағын жалғастыру қабілетінің пайда болуы,
яғни тұқымын жалғастыруды қамтамассыз ету.
МСА- ми сыңарларының асиммитриясы.
МАЗМҰНЫ
| ... |5 |
| ... ... | |
|1 ... шолу |7 ... |Жас өспірімдердің жасқа сай ерекшеліктері |7 ... ... ... ... ... |12 ... ... ... ақпаратты қабылдауның ми сыңарларының өз-ара | |
| ... |15 ... ... ... ... ... |20 |
|2 ... ... | ... ... |21 ... ... |21 ... ... ... мен талдау |24 |
| ... |31 |
| ... ... ... |32 ... ... ми ... өз-ара асимметриясы (қысқ. МСА)
актуальды және интенсивті зерттелудегі ... ... ... ... қабылданатын мәліметтерді өңдеу амалдарының ерекшеліктері -
МСА-ның негізі болып табылатыны мәлім [1- 3]. Мысалы, мәліметтерді өңдеу
кезінде сол жақ ми ... ... ... ... ... тән ... оң жақ ми сыңарына-холистикалық, ... ... ... тән. ... ... оң жақты және сол ... ... ... танылады. Бұл жерде ойлау түрі дегеніміз – әртүрлі
мәліметтерді ... ... ... тек қана бірдей тәсілдерді қолдану [4].
Көру арқылы ақпарат ... ... ... ... ... болатын. Бұл салада жетілген түрде көру анализаторлары, көз
алмасының ... көру ... және адам ... көру ... ... ... сай ... мектеп қабырғасынан өте кең көлемде
ақпарат қабылдауды ... ... ... ... ... ... ... жоғары сыныптарға көшу кезінде оқушыларда күйзеліс ... ... ... де байқалады. Бұл дегеніміз, балаға тек мәліметтер
толқынының күрделенуімен ғана ... ... ... ... ... де ... ... етеді.
Кәзіргі уақытта, жоғарыда көрсетілген ойлау түрлерінің ара қатысы,
көбінше субъектілердің ... ... ... және ... мен ... ... анықтауда
маңызды негіздер бар екені расталады. Мәліметтерді өңдеудегі бұл екі тәсіл
адами ойлау жүйесінің бірін-бірі толықтыратын ... ... ... да,
бұлардың үлес салмағы әр индивидуумда әртүрлі болып келеді.
Этникалық топтардың өкілдерінде осы екі ойлау түрлерінің нақтылы ... ... ... ... және ортаның дәстүрлерімен
анықталады [5]. ... ... және ... ... ... кезінде
субъектінің сол ортаның жағдайына сәйкес үйлесімді ... үшін ... ... шығар.
Европалық тұрғындардың көбісіне мәліметті өңдеуде жүйелі стратегиясы
тән болса, шығыс тұрғындарына холистикалық, тұтас стратегиясы тән [6].
Зерттеушілердің ... ... ... мен ... МСА- ның
айырмашлықтары бар ... ... ... ... ми ... ерекшеліктері жатыр [7, 8]. Мәлім болғандай ... ... ... ... ... ... тапқан. Биологиялық
роліне және дүние танымының өзгешелігіне байланысты зерттеулерді ерлер мен
әйелдерді жеке ... ... ... ... Осы жұмыстағы зерттеулер
бойжеткендер мен ... ... ... [11] ... ... реакциясының орындалуы
кезіндегі функциональды МСА-сы туа біткен механизмдермен қатар оқыту-үйрету
нәтижесінде қалыптасады. Осыдан ... ми ... ... ... ... қорытынды жасайды. Шамасы, оқыту процесі барысында
ойлау типі едәуір түзетуге тап болады.
Жұмыстағы қолданылған зерттеу ... ... ... және
жануарлар физиологиясы және биофизикасы» кафедрасында жетілдірілген. Бұл
методика оң және сол ми ... ... ... ... оң ... және ... есептеу кезінде анықтауға көмектеседі.
Зерттеу амалы адамның көру ... ... ... Көз ... ... түскен мәлімет және оң жақ ... ... және алыс ... келіп түскен алдыңғы мәлімет сол
жақтан оң жаққа есептеу кезінде мидың сол жақ ... ... ... ... сол ... есептеу кезінде-мидың оң жақ сыңарына проекцияланады.
Жұмыстың мақсаты: әр түрлі ... ... ... ... ... жасқа сай ерекшелігін анықтау болып ... ... ... ... ... 11-14 жастағы сынып оқушыларының көру арқылы ... ... ... 16-18 жастағы сынып оқушыларының көру ақпаратты ... ... ... ... ... Жас ... жасқа сай ерекшеліктері
Балалар мен жастардың организмі үнемі өсіп дамуда болады. ... ... ... ... болсақ, дамуды сапалық көрсеткіш деуімізге болады.
Организмнің дамуы екі түрлі ... ... ... ұзындығы, ені,
тереңдігі, көлемі т.б.) және функциялық ... ... ... үшін оның ... ... ... көлемін өлшейді).
Адам өмірін негізінен үш кезеңге бөлуге болады: өсіп даму және жетілу,
кемелдену, қартаю. Бұл үшеуінің ... дене ... ... даму ... анықтап және сыртқы ортамен байланысын тексеру
арқылы білуге болады.
Кәмелетке келу немесе ... ... ... ең алдымен жастардың
жыныстық жетілуін және өзінің ұрпағын жалғастыру қабілетінің пайда болуы,
яғни тұқымын жалғастыруды қамтамасыз ету. ... қоса ... ... рухани және мәдениет қазыналарын ... ... ету ... ... ... 11-12 жаста, ұлдарда 13-14 жаста басталады да
жынысқа сай бойжеткендерде 16-18 және ... 18-20 ... ... ... ... адам ... ... жетілуі, яғни кәмелетке
келуі аяқталып, кемелденуі басталады.
Өсу мен ... ... ... ... ... заңдылықтары
бар:
1) Өсу мен даму гетерохронды болады, яғни үнемі біркелкі болмайды;
2) Мүшелер мен ... ... өсу мен даму ... ... Өсу мен даму ... жынысына байланысты;
4) Функциялық мүшелер жүйелері мен мүшелердің қызметтерінің биологиялық
беріктігі немесе мықты ... Өсу мен ... ... ... ... мен сыртқы ортаның
жағдайларына тәуелділігі;
6) Өсу мен дамудың акселерациясы;
Бала организмінің еңбектің ... ... ... ... ... ... да оқу, еңбек, спорт жұмыстарын ... ... ... ... ... мезгіліне байланысты мөлшерлеген жөн.
Оқу-тәрбие жұмыстарын ұйымдастырғанда балалардың ... ... ... ... тура ... яғни ... жастағы балаларды бір топқа қосады.
Ол топтардағы балалардың жасын белгілі бір ... ... ... ... адам ... ... ... бөлу қажеттілігі туындайды.
Жас кезеңдері деп өсу мен дамуы ... ... ... ... мөлшерінің шегін айтады. Белгілі бір жас кезеңінде организмнің
даму дәрежесі бір ... ... ... ... ... ... ... ескерте отырып, 1965 ж. Адам организмін зерттейтін түрлі
ғылымдар ... ... ... дәрігерлер, педагогтар,
психологтар, философтар, генетиктер т.б.) қатысуымен ... ... ... жас ... ... ... ... барлық
өмірін кезеңдерін бөлген:
1. Жаңа туған сәби ( алғашқы 10 күн өмірі);
2. Емшектегі сәби (10 ... 1 ... ... ... ... шақ (1-3 жас);
4. Бірінші балалық шақ (4-7 жас);
5. Екінші балалық шақ (қыздар 8-11 жас, ұлдар 8-12 жас);
6. ... ... ... ... 12-15, ... 13-16 ... Кәмелеттік немесе жігіттік/бойжеткендік (қыздар 16-20, ... ... ... келу ... ... мерзімінің 1-ші жартысы (әйелдер 21-
35, ... ... ... ... 2-ші ... (әйелдер 36-55, ерлер 36-60 жас);
10. Егде жас (әйелдер 55-74, ерлер 60-74 жас);
11. Қариялар немесе ... ... мен ... ... 74-90 жас);
12. Ұзақ өмір сүрушілер ( 90 жастан әрі ... ... ... ... үйрету және ... ... ... жас ... ... ... ... сәби (1 ай);
2.Емшектегі сәби (1 айдан 1-жасқа дейін);
3. Ясли жасы немесе ... тобы (1-4 ... ... ... дейінгілер тобы (5-7 жас);
5. Мектеп жасындағылар :
А) Бастауыш сыныптағы оқушылар (7-11 жас);
Б) Ортанғы сыныптардағы ... (11-14 ... ... ... ... (14-18 ... өспірім шағындағы оқушылардың жоғарғы сыныптарға көшу ... ... мол ... ... және оқу үрдісі тез әрі
көлемді болуынан алғашқы жылдары психологиялық қиындықтар туа бастайды.
Балалар алғашқы кезде мазасыз ... Осы ... ... ... ... ... ... жүйеде өзгерістер байқалады. Оқушылар осы
кезде өте мазасыз, тез ... ... Бұл ... ... ... ересек адамның да, балалық шақтың да белгілері көріне отырады. Бала
физиологиялық ... ... ... ... ... ... де
өзгереді.
Біз қарастырып отырған зерттеу жұмысының мақсаттарымыздың бірі
оқушылардың көру ... ... ... болғандықтан барлық
жүйелер ішінде орталық жүйке жүйесін жас ... ... ... ... ... маңызын оның қызметтеріне қарай былай анықтауға
болады:
- Мүшелерді ... ... ... ... іске асырады;
- Денедегі барлық ... және ... ... реттейді;
- Организмды сыртқы ортамен байланыстырады;
- ... ... ... жағдайларына организмді бейімдейді;
- Денедегі ... ... ... ... ... ... ... бүкіл сезім жүйесінен алынған ақпараттар үлкен ми сыңарларында
өнделеді( ... ... ... (тері, көз, құлақ, тіл, мұрын)
өздерінің жақсы жұмыс істеуі, яғни сау болуы сыртқы ... ... ... түсінуге, сезінуге, яғни анализдеуге жеткіліксіз. ... ... ... ... ... өндеу үшін адамның санасының ... ... ми сау ... ... ... ... ... келетін ақпараттың үлкен ми
сыңарларындағы өнделетін орындары
Адам жүйке жүйесі ... және ... ... ... ... жүйке жүйесі болып бөлінеді. Орталық жүйке жүйесі ... ... ... ... ... ... салмағы орта есеппен 360-390 г. Жаңа туған ер
баланың миының салмағы қыздардың миынан салмақтау болады. Алғашқы ... ... екі есе, 3 ... үш есе ... ... сыныптарда оқитын
балалардың ми салмағы 1250-1300 г, ересек адамда 1400-1450 г.
Алғашқы 6-7 жылдың ішінде ... ... ... ... ... ... 4/5 ... болады. Мидың толық жетілуі 17-20 жаста
байқалады. Адамның ақыл-ойы оның миының салмағымен тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... ... оның салмағы
900 грамнан төмендегенде және 1200 грамнан асқанда бұзылады.
Көру арқылы ақпарат қабылдау және оны өндеу үлкен ми ... ... ... ... ... ми ... мидың ең үлкен, ең маңызды
бөлімі. Адам миының барлық ... 80% ми ... алып ... ... ми ... бір-бірімен сүйелді дене арқылы жалғасқан
екі жарты шардан тұрады. Әрбір ... шар бес ... ... маңдай,
орталық, төбе, шүйде және самай.
Бұдан бір ғасырдай бұрын ми ... ... ... ... ... қызметінің арасындағы айырмашылығы анықталған болатын. Мидың сол
жағындағы сөйлеу орталығы зақымдалса, адам сөйлей ... ... ... Осы аймақтың басқа бір нүктесіндегі нейрондар істен ... ... ... ... ... қабілетінің бұзылғанын Вернике
анықтады. Сол мәліметтерге байланысты мидың сол жақ жарты шарының ойлауға
қатысы ... ... оң жақ ... ... ... көзқарас туып, ол қосымша бөлік
деген ұғым пайда болды, ... ... бұл ... қате ұғым ... Егер оң жақ ... шар ... көру қабілеттілігі, кеңістікті
аңғару сияқты қызметтер кеміген. Мидың оң жақ ... ... да ... ... ... жақ жарты шар |Оң жақ ... шар ... ... ... ... ... ... іс-қимыл, кеңістікті |
|аңғару, ұқсастықты байқау, көріністі |қабылдау, заттарды, тұтас түрді ... ... ... ... ... |
|талдау, білу, бағдарлау, оқиғалардың |білу,олардың функциялық ұқсастығын |
|кезекті тәртібін аңғару, ... ... ... ... ... ойлау |байқау, дәл осы сәттегі оқиғаны |
| ... ... ... ми ... ... ... сай ерекшеліктері бар
екендігі туралы ... бар. ... ... ... оқу жыл ... ... әрекеттер барысында ми активтілігінің заңдылықтары
болатындығы ... 2. Сол жақ және оң жақ ... ... ... ... ... ми сыңарларының маңдай бөлімі нашар дамыған, ... мен ... ... ... ... болады. Олардың ми сыңарларының
нейрондар саны ересектермен бірдей болғанымен, пішіндері қалыптаспаған, 14
түрлі болып дифференцияланбаған.
Сурет 3. ... сол жақ және оң жақ ... ... ... ... қана 1-ші ... ... 6-7 қабаттағы нейрондар қалыптаса
бастайды.
13-18 жас арасында ми ... ... ... ... ... Дегенмен, байланыс бөлімінің миеленденуі әлі аяқталмайды,
қыртыстағы нейрондардың серпімділігі әлі де ... ... қозу ... келеді. 13-16 жас арасында маңдай бөлімінің дамуы аяқталып,
ересек адамдардікіндей ... ... ... ... 30-40 минуттей. 17-
18 жаста ми қыртысының құрылымдық дамуы одан әрі қарай жалғасады. ... ... ... ми ... ... дамуы 50-60 жасқа
дейін байқалады.
1.2. Көру ақпарат қабылдау нейрофизиологиясы
Көру арқылы ақпарат қабылдаудың бастамасы болып, мамандырылған ... ... ... ... асырылатын ақпаратты қабылдау және
алғашқы анализі болып табылады.
Көру арқылы ақпарат қабылдау көру ... ... ... ... ... ... кейін жоғарғы қостөмпешіктің дінгекті ... ... ... таламус жастықшаларына тела, содан кейін
барып көру қыртысына жетеді.
Көру жүйесі афферентті және ... ... ... ... ... ... сияқты жұмыс істейді. А.А. Митькин көру жүйесінің бейне-
реттегіш қызметінің реттелуі көп сатылы екені туралы айтады. Оның ... ... ғана ... ... ... ... ... пайда
болуына арналмаған. Кезкелген бейне кең ... ... ... ... ... ... қоса, сана-сезімнің әртүрлі деңгейінде
жатқан көптеген компоненттерге бай.
Дәстүрлік көз ... ... ... қалыптасуы (кем дегенде
приматтарда) көру қыртысының ерекше тек өзіне ғана тән ... ... ... он ... ... ... ... кеңінен тарады. Оған
сәйкес айтар болсақ, төмен жақта жатқан иерархиялық ... ... ... негізгі реттегіші ретінде қыртысты инстанция екен.
Және де бұл кезде белгілі бір ... ... көру ... әртүрлі
деңгейінде өту мүмкін.
Көру жүйесінің біртұтас реттелуі және өзара тығыз байланысты екені
туралы ... ... ... ең ... әртүрлі деңгейлі көру құрылымдары (төрт төмпешіктің
жоғарғы бұдырлары латеральді тізе дене, көру қыртысы) ортақ ... екі ... ... ... ... ... ... болып
табылады, ал көру қыртысының дамуы барысында жоғарғы екі төмпешіктер
деңгейінде табылған ... ... ... ... ... көру құрылымдары көру ... ... ... олар ... ... ... ... күрделеніп
отырады және көру қыртысымен тығыз байланысады.
Көру қыртысының рецептивті ауданның постанальді дамуына ... ... ... орта ... ... ... ... стволовые механизмдер генетикалық бекітелген механизмдер
болып табылатынын дәлелдейді. Қыртыстың механизмдері жоғары иірмелі, ... ... бір ... ... ... ... өмір ... мүмкіндігі бар.
Контраст шекараларын анықтау кезінде көру сенсор зонасын арнайы
мамандырылған деп есептеледі. ... көз ... ... ... және ... ... бар ... туралы айтатын
нейрофизиологиялық мәліметтерге сәйкес келеді. Нейронның ... ... ... ... әсер ... ... қабықтың шектелген
ауданы.Электрофизиологиялық тәсілдермен Д.Хьюбел көру ... ... ... ... [2]. Бір ... ... цилиндр
d=30 мкм, клеткалары ... ... ... бар және
горизонтальділері аз санды) әр ... ... ... жұбында
ориентациялық спецификалық суреттеу параметрлерінің бірлігі болып ... ... ... ... ... айтарлықтай азды-көпті өз
бетінше жұмыс істей алатын модульді құрайды. Бір ... ... ... ... ... бұл ... ... көрші
бағаналардан динамикалық түрде изоляциялануына көмектеседі. Тежегіш әсер 45
градустан кем емес болған ориентациялық стимулды нейрондар ... ... ... ... ... ... тежегіш
байланыстар байқалмаған.
Сурет 4. Көру жүйесінің нейрофизиологиясы
Д.Хьюбел бұдан басқа, стриарды ... ... ... ... [2]. Ол қыртыстың басқа аудандарымен салыстырғанда ең
аз сыртқы ... ... ... да ... ... жоқ. Қыртыс нейрондарының активті динамикасының зертеулері
кезкелген макробағанада ... ... бар ... ... өндеу
параллельді каналдарда жүзеге асырылады. Қабылдау процессі болып жатқан
кезінде проекцияланбаған ассоциативті аудандардың рөлі белгілі ... ... ... ... ... тік ... ие бола ... белгілі бір сенсорлық анализ операцияларын
жүзеге асырады [2, 24].
Неокортекстің артқы-ассоциативті көру функциясы жақсы белгілі - ... ... ... Бұл ... ... ... ... беттерді танудың дефекттерін туғызады, бірақ бөлек-бөлек элементтерді
ажырата білуге әсер етпейді. Бұл фактілер самай- ... ... ... ... мен қиын ... (геометриялық фигуралар, беттердің
түрлері). Орталыққа рецептивті ... ... ... бұл ауданда
осы клеткалардың көбіне отимальді стимул болып ... қиын ... ... ... ... ... ассоциативті қыртыс бөлімдері мамандырылған көру жүйесі бұл
зонамен престриарді және стиарді екі ... ... ... ... ... Самай- төбе- шүйде бөлімінің аудандары қыртыста ... ... ... ... ат ... Соңғы жылдары ішкі қыртысты
тежелулердің көру қыртысының нейрондарының ... ... жаңа ... маңызы осы бір ерекшелікпен көрсетілген.
Спецификалық сенсорлы функцияға ... ми ... ... бөлімдері де кіреді – маңдай және мотор аудандары интегративті-
бастауыш механизмдерде өз рөлін ... Бұл ... ... ... ... көру ... ... активттендіреді. Қыртыстың
алдынғы-ассоциативті бөлімінің функциясы осы ауданда мамандырылған және
мамандырылмаған ... ... ... анализдейтін полисенсорлық
нейрондардың болуымен анықталады. Осы қыртыс ... ... тік ... кірістердің және қыртыстың артқы-ассоциативті
аймағынан және ... ... ... ... ... ... ортадан келетін ақпаратты қабылдауындағы рөлін
анықтайды. Ми қыртысының ... ... ... ауру ... активті
түрде белгілердің стимулы және оның маңызын аңғаруға негізделген ақпаратты
қабылдау процессінің ... ... ... бір ... және
қажеттіліктерге тәуелді неокортекстің әртүрлі бөлімдерінде өтетін сенсорлы
процесі таңдау қасиеті маңдай бөлімінің қыртыстары ... ... ... ... жауап қайтару бұзылғаны маңдай аймағының
стимулды зақымдалуы өзіндік реттелуде маңызды ... ... ... берді.
Осылайша, алдыңғы-ассоциативті, әрі ... ... бір ... ... ... жүзеге асырады және
неокортекстің басқа бөлімдеріне жүзеге ... ... ... әсер ... ... ... ... жалпы интромодульді(
көптеген таңдаулы және мамандырылған) байланыстар арқасында бірнеше ... ... ... жүйелермен атанған кең түрде байланыс пайда
болады. Ең ... көп ... және ... бар эшелонленген параллельді
және ретті байланысты байланыстар көптеген ... ... ... ... қызметі оның ешқандай бөлімінде орналастырылмайды. Ол өз
алдына жүйенің активті динамикасын ... ... ... ... ... ... бір ... тұрғысынан қараған жөн.
3. Көру арқылы қабылдаудағы ми сыңарларының өз-ара асимметриясы
Ми сыңарларының өз-ара асимметриясы және ми ... ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады. Бұл мәселемен көптеген ... ... ... ... ... ... зерттеу методы адамның анатомиялық
өзгешеліктеріне негізделген. ... нерв ... ... ... тор ... ... айқасқан түрде келеді, ... ... ... ... ... ... көз
аясының сол жағындағы суреттер оң жақ ми ... ... ... ал оң жақ көз ... керісінше-сол жақ ми сыңарының
қарақұс ауданына проекцияланады. Осы заманғы ... ... көру ... қабылданған мәліметтерді жоғарғы өңдеу орталықтары төбе-
самай аудандарда орналасқан. Және де осы аудандар хабарды өз ми ... ... ми ... ... ... ми ... арқылы өтетін мәліметтер уақыт ... ... ... Сол ... төбе-самай аудандары үшін, ипсилатеральды көру
аясына қарағанда, контрлатеральды көру аясының мәліметтері тез түседі [12].
Латеральды ұсынылған ... ... ... ... сау ... ... ... қатыстырылса да(қарақұс аудандарын қоспағанда), ... ... ... оң мен сол көру ... ... ... реакциясындағы анықталған өзгешеліктер, зерттеушілердің басым
бөлігінің пікірінше[13, 1], оң мен сол ми ... ... ... ... мен сол гемисфералардың көру арқылы қабылдауға(ұғынуға), көзбен
көру есептерін танып еске сақтауға ... үлес ... көп ... ... бола ... Психофизиологиялық
зерттеулердің мәліметтері электрофизиологиялық және әртүрлі көзбен көру
есептерін шешкенде пайда ... ... қан ... ... ... көз арқылы қабылдау процесстерінде ми
сыңарларының өзгешеліктері анықталған[19]. Көз арқылы мәліметтерді қабылдау
кезіндегі ми ... ... ... ... ... осы ... сөйлеу асимметриясының бір жағдайы ғана есебінде
басталған еді. Кимура,Уайт ... ... ... ... таңбалық суреттер(ауызша айтылатын стимулдар)-әріптер, сөздер, цифрлік
таңбалар, оң жақ көз ... ... ... ... Бұл ... сол жақ ми ... орналасқан, сөйлеу орталықтарына вербальдық
мәліметтердің тура түсуімен түсіндірген.
Оң жақ ми сыңарының ауызша жеткізе алмайтын стимулдарды ... ... бар ... үшін ... жауабы жоқ түсініксіз, абстракты
фигуралар, әртүрлі узорлар, сызықшалар) [20,23].
Дегенмен, Бартусявичустың [23] ... ... ... ... түсіндіре алмайтын суреттердің эталоны оның сол жақ ми сыңарында
орын ... Оны сол жақ ми ... ... ... ми ... ... адам ... аз қателеседі. Бірақ-та, оқытудан
кейін ми сыңарларының ролі аусады: оң жақ ми сыңары аз қателеседі, сол ... ... ... онда ... саны бұрынғы деңгейде қала береді).
Басқа зерттеушілермен [23], сандармен (цифрлермен) жұмыс істегенде, оң
жақ көз ... ... ... ... реакциялар анықталған. Осы
ретте олар мынандай болжам ... ... ... мен ... айтарлықтай байланыс бар.
Көз арқылы оң ми ... ... ... сол ми ... қосымша уақытты талап етеді.
Вербальды стимулдардың әсері қанша маңызды болса да, ми сыңарларын
вербальдық және көру-кеңістік фунцияларына ... ... ... ... ... ... ... функцияларын зерттеу әдістері дамыған сайын ми
сыңарларының өзгешеліктері мен айырмашылықтары ... ... ... Ми ... арасындағы айырмашылықтар сол ми сыңарларының
қабылдаған мәліметтермен қалай жұмыс істейтіні тарапынан қарастырылған.
Мәліметтерді ... ... - ... ... ... ... уақыттағы бір
теориялық моделін айғақтайды. Осы теорияға сай сол жақ ми сыңары уақыт
барысындағы ... ... ... істеуге бейім және стимулдарды
нышаналардың егжей-тегжейлілігі тарапынан анализге салады. Ал оң жақ ... ... ... мен ... жалпы қасиеттерімен жұмыс
істеуге бейім. Мысалы, Коуэн [24] көрсеткендей, стимулдарды салыстыратын
бірнеше ... ... ... сол жақ ми ... ... саны ... ... уақыты да көбейеді, ал оң жақ ми сыңары үшін ... сол жақ ми ... ... элементтерін бірінен соң бірін , ал оң ... ... ... ... бір ... салыстырады [25]. Басқа авторлардың
мәліметтері ... ми ... ... ... ... ... ... жаттыққанына қарай стимул элементтерін жүйелі ... ... ... салады. Додонова және соавторлар [26] ... ... ... ... жасаған. ... ... ... ... саны ... сайын екі ми
сыңары үшін көзбен іздеп табу уақыты да көбейген. Жаттыққан ... ... оң жақ ми ... үшін ... сол жақ ми сыңары үшін ... - сол жақ ми ... ... ... ... ... ... (жүйелі-бір уақыттылық) шегінен әрі ... ... ... зерттеушілер мынадай пікір айтуда: сол жақ ми ... ... ... ал оң жақ ми ... ... ... әрекет етеді [3]. Бұл көзқарастар клиникалық ... Оң жақ ми ... ... ... ... ... компоненттерін немесе белгілерін бір уақытта еске сақтап, танып
білу мен шамалауға мүмкіндіктері шектеліп қалған. Ал сол жақ ми ... ... ... ... ... ... да, ... маңызды
бөлшектері таса қалып ... [27-29]. ... мен ... оң және сол ми ... ... ... ... таныған
кезде оларды өздігінше суреттеп береді. Оң жақ ми ... ... ... ... ... жақын бағасы жүзеге асса, сол жақ ... ең ... ... ... [44].
Леушина мен Невскаяның пікірінше, мәліметті тұтас ... ... ... ... ... ... көз ... гөрі, одан да жоғары деңгейде тұрған процесстерге қатысы бар ми
сыңарларының айырмашлықтарымен қамтамасыз етілген[40].
Көптеген ... ми ... ... ... ... ... сол жақ ми ... көрінетін объектілердің
классификациясын жоғары ... ... ... ... ... Ал оң жақ ми сыңары дәл сол объектілерді өте нақты және
барша жекелеген өзгешеліктерімен қоса ... ... ... ... оң мен сол жақ ми ... екі ... ... ретінде қарастырады. Және сол подсистемалардың әрқайсысы өзінің
айырықша принциптері арқылы ... ... ... бұл бір ... ... бірқатар маңызды есептерді тәуелсіз түрде шешуге ... Сол жақ ми ... ... ... ... ... шейін)
схемалық түрде айырып таниды. Әр класстағы объектілер үшін жазылған
орындалу сценариймен ... көру жады оң жақ ми ... ... ... ... ... ... мәліметтер оң жақ ми сыңарына
беріледі. Нәтижесінде, көру ... ... ... ... ... тану
процессін нақты түрде идентификациялау деңгейіне жеткізеді.
Кейбір зерттеушілер[34] анатомиялық және гистологиялық зерттеулерді
қоса қарайды: моторлық және ... ... ... ... ... ми ... күштірек дамыған, ал оң жақ ми сыңарында ассоциативтік
зоналар жақсы дамыған. Сол жақ ми ... бір ... ... ... байланыстар басымырақ, ал оң жақ ми ... әр ... ... басым. Ми жаңа есепке (мәселеге) тап болғанда
мәліметтерді ... ... ... ... ... ішінен ең
қолайлысын таңдайды. Бұл ... оң жақ ми ... ... ... ... ... әр аудандарынан күрделі және ауқымды
мәліметтерді интеграциялауға, бір жерге тоғыстыруға оң жақ ми ... ... ... Сол жақ ми ... ... ... ... келтіру
және жүйелеуге жақсы бейімделген. Ми ... ... және ... ... ... ... осы ... жан-жақты келіп, өз-ара қарама қайшылыққа түспейді. Керісінше, бір-
бірін ... ... ... ... ... ... функционалды түрде ұйымдастырулуы бүгінгі ... ... бірі ... ... зерттеушілердің нәтижелері бойынша ер адамдардың ... ... ... ... тапқан. Әйелдердің ми сыңарлары
симметрияға өте-мөте жақын, ерлерге қарағанда ... ... ... ... қыздардан ертерек білінеді. Әйелдер
асимметриясының дамуын жаспен ... ... [36] ... Ол 200 ... ... заттарды оң және сол қолымен сипап тану қабілеттерін
зерттеп мынаны анықтаған: ... 6 ... оң жақ ми ... ... болса, қыздар 13 ... ... ... Леви пайымдауынша, жыныстық өзгешеліктердің негізінде
эволюциялық ... ... Ол ... дәлелдерді келтіреді: адам
эволюциясы барысында ерлер аңшының ролін атқарып,көштерді ... ... ... қабілеттері жақсы дамыған индивидуумдар
табиғи сұрыпталу кезінде артықшылыққа ие болған. Ал ... бала ... ... орай ... ... ... Ол ... үшін сөйлеу құралын пайдалану және вербальсыз ... ... ... ... ... ... Болжау бойынша,
функцияларды бөлудегі ... ... ... ... ... Ал функциялардың қатаң түрде бөлінуі ер ... ... ... ... ... үшін ... мәліметтер, сөйлеу құралын керек ететін, кең ... ... ... ер адамдардан анағұрлым жоғары ... Ал ер ... ... ... байланысты есеп-мәселелердің
нәтижелі шешімдерін табады [38].
Жыныстық теория тұрғысынан қарағанда ер адамдардың (және бірқатар
омыртқалы жануарлардың ... ... миы ... ... бейім.
Осыған қарағанда эволюция симметриядан асимметрияға қарай бет алуда [39].
Геодокянның пікірінше ми асимметриясына ... ... ... ... мен ... ... өзгешеліктерін түсінуге үміт береді
[40].
Мәлім болғандай біздің алыс ... арғы ... екі көзі ... ... эмбриондарының бастапқы стадияларында
көздердің орналасуы да сондай). Көру ... ... және әр көз ... қарама – қарсы ми сыңарымен байланысқан (контрлатеральды байланыстар).
Эволюция процессі барысында көздер бет жаққа ауысқан, көру ... ... ... ... сурет пайда болу үшін екі көзден ... ... бір ... ғана ... ... Стереоскопиялық
көзбен көру қосымша ипсилатеральды талшықтар пайда болғаннан кейін ғана
мүмкін ... Олар сол жақ миды – сол жақ ми ... ал оң жақ ... оң
жақ ми сыңарымен байланыстарған.
Табиғаттағы асимметриялық және симметриялық ... ... ... мен ... ... ... есептеледі.
Эволюцияда кез келген биологиялық жүйе тұрақты болуға тырысады, негізінде
симметриялы ... ... ... ... ... ... бұзатын
процесстер пайда болады, олар келешекте ары қарай ... және ... ... ... ... Бас миының қайта құрылу эволюциясында
негізгі мәнді функционалды және морфологиялық үдетулерді диференциялдаушы
қабықтар ... ... ... Соңғы жылдары үлкен ми ... мен ... ... ... әр ... ... ... биология, медицина, нейроморфология, нейрофизиология, иммунология,
спорт саласындағы мамандардың көңілін аударды.
Броктың бекіткені бойынша сөйлеу функциясын іске ... сол ... ... нерв құрылымының локализацциясы ұзақ уақыт бойы жоғары
деңгейде болады, адамның ... ... ... атқаруда. В.Л.
Биянки [28] жануарлардың жарты шарындағы ... ... ... ... ... атап кеткен: сол және оң жақ жарты
шарлардағы сигнал ... ... ... ... ... ... а) ... жарылуы кезінде шығатын асимметрияның нашарлағанын; б)
бұзылған симметриялы қабық аймақтарындағы тәжірибелер зақымданған абсолютты
ұқсастықпен салыстыруға ... және ... ... ... ... ... в) ... зерттеулерде жануарлар жынысының есепте
болмауы. Мидың жарты шар ... ... ... ... әдістерді
қолдануға болады.
4. Адамдардағы жарты шараралық әрекеттестік
Қазіргі ... ... ... ... шар ... ... ешқандай күдікті фактілерді тудырмайды. ... оң жақ ... ... емес анализ сигналдары тән: ол кеңістікте орналасқан
обьетілерді ... және ... ... дене және көз ... ... жүзеге асырады сол жақ жарты шарға қарағанда. Оң ... шары ... ... ... баяулылығымен ерекшеленеді және сөйлеу
мәнеріде баяу болады, олар сырт келбетіне қарап есте ... ... өз ... жеке ... тәжірибесіне сүйенеді, көрі қабілеті өте
жоғары сол жақ жарты шарға қарағанда. Сол жақ жарты шардың жақсы ... ... ... ... оң жақ қолмен және жіңішке
дифференциалды ... ... ... Сол жақ ... шарлық
адамдардың тілдері жеңіл, бөтен тәжірибені тез ... ... ... ... ... Сол жақ жарты шардың қабығының дифференциалды
функциясы оң жаққа қарағанда жақсы.
Зерттеулер көрсеткендей парциальды доминанттылық ... ... ... ... А.Г. Хрипкова мен басқалардың айтуы бойынша балалардағы
өзгерісті ... 4 және 6-7 жас ... ... [50]. Алты ... келгенде
сапалық өзгерістер байқалады, жеті жасқа келгенде қозғалыстың нақты
болатыны ... 6-7 ... ... жүйеде жаңа өзгерістер байқалады.
Айтылғандардан қорытынды ретінде ... ... ... көру ... алты жаста парциаьды асиметриялы болады, бір жақты асиметриясы
жеті жаста ... ... және ... ... сүйенсек ми жарты
шарларының асимметриясы және көздің моторлы ... ... ... болып табылады. Мысалы, латентті периодта оң және сол
жақ қол реакцияларының таралуы 4-5 ... ... ... ... ... ... 6-7 жасында. Бір өңді балаларда 7 жасында
латентті периодтағы ... ... ... екі ... ... ... және ұзақ ... мөлшерлері.
Біздің зерттеулеріміздің нәтижесінде аралық жарты шардың асинхронды
активтілігінің дәрежесінің өзгергендігін көрдік. Бірақта, бұл ... ... ... мүмкін: күшею жағына немесе әлсіреу жағына. Асимметрияның
төмендеуі немесе кенеттен жоғарылап кетуі көптеген ... ... алып ... Зерттеулер нәтижесінде жарты шар аралық байланыстар мен
функциялар арасындағы байланыстар адамның сол жақ ... ... ... ... ... және үлкендерде жарты ми шарларының асимметриясы
тыныштық күйінде әлсіз болады, ойланып отырған адамға ... Дені ... ... ... ми ... ... тыныштық күйінде
тегістеледі, жұмысқа деген қабілеттілік сигналдарын арттырады. Ол монотонды
жұмысты азайтады. Зерттеулер көрсеткендей ... ... оң жақ ... шарлары активті болып келеді үлкендерге қарағанда, ойлау жумыстарының
барлығына қатысады. Жарты ми шарларының қос ... ... ... адамдардың жұмысқа деген қабілеттерінің әр түрлі болуында. Л. П.
Павлов және ... ... ... ... ... ... динамикасының дамуының әр түрлі болатындығын көрсеткен.
2. Тәжірибелік бөлім
2.1 Зерттеу обьектісі мен әдістері
1. Зерттеу обьектісі
Алматы қалалық М.Базарбаев ... №138 ... ... ... оқитын сынып оқушыларындна 15 жастағы дені сау балаларға
жүргізілді. (сурет- 5 ) Бұл зерттеліп отырған жасөспірімдердің күн ... оқу ... ... ... бірінші күнтізбеде оқитын
оқушылар. Оқушылар ... ... ... ... ... ... ... таңғы ас ішеді, 14.00-15.00-ге дейін түскі ас ішеді, 19.00-
20.00 кешкі ас ішеді. Сабаққа ... ... ... ... сағаттарын өткізеді.
Зерттеу жұмысы барысында салыстырмалы түрде 11-17 жас ... 20 қыз бала мен 20 ер бала ... ... ... ... ... №138 ... гимназиясында 5-11сыныпта
оқитын оқушылар.
2.1.2. Зерттеу әдістері
Оқушылардың көру ақпарат қабылдаудың ерекшеліктерін тәулік уақытына
байланысты зерттедік. ... ... оқу ... кезінде
психофизиологиялық жағдайын анықтау үшін және балалардың жалпы денсаулығын
аңғару үшін психофизиологиялық тест ... ... ... бұл ... ... ... орындады. Жиналған ұпай сандарына қарай тест
нәтижелері үшке бөлінген:
-0-ден 12 ұпайға дейін стреске ... ... ... осы ... өзін ... ... ... ұпай аралығы орташа көрсеткіш береді;
-28 және одан жоғары ұпайлар нашар нәтижелер болып есептеледі.
Балалар стресс ... ... ... ... ... тест сұрақтарын жасап біткен соң, оларды жинап осы ұпай сандары
бойынша алынған нәтижелерді есептедік.
Осы ... ... ... көру ... ... ... ... бағдарлама-тест арқылы анықтадық (6 сурет).
Сурет 5. Көру ақпарат қабылдау бағдарлама-тесттің орындалу үлгісі
Көру ақпарат қабылдануын анықтауға ... ... ... – тест ҚазҰУ-нің биофизика кафедрасының электрфизиология
лабораториясында құрастырылған алғашқыда көру ... ... ... ... бағдарлама-тест Picture Make бағдарламасында
IBM PC AT-те жасалынған ... ... ... Flash ... ... ... отырған оқушылардың көру арқылы
ақпарат ... ... үшін ... ... ... дәл ... отырады. Кейіннен пробел пернесін басқан кезде ... 40 мс ... жоқ ... ... ... ... барысында әртүрлі жағымсыз
әсерлер болмауы үшін (эмоционалды және т.б.) ... ... ... ... ... түстерді қабылдауда қиындықтар тудырмау үшін
сызықшаларға қара түсті ақ ... ... ... ... ... ... үш ... құралған үш
көру аймағына (сол, оң, орталық) бағытталған суреттер шығады.
40° бұрышына иілген сызықтан (тігінен І, түзу - , ... /) ... ... Олар 5 типке бөлінеді ( 1,2,3,4 типтерде 6 комбинация
және 3 комбинация 5 ... ... ... келмейтін стимулдар;
2- сол және ортаңғы көру аймағында сәйкес ... ... оң және ... көру ... ... ... стимулдар;
4- перифериялы сәйкес келетін стимулдар (яғни, оң және сол көру аймағында).
5- барлығы бірдей болып келетін стимулдар.
Тәжірибе өткізіп отырған оқушы дайын ... ... ... пернесін
басқанда, монитор дисплейінде алғашқы бет дайындық беті ашылады. ... дәл ... ... және оның ... анықтама жазу шығады.
Оқушы назарын осы жұлдызшаға аударып, дайын болған кезде тағы да
«enter» пернесін ... Осы ... оның ... көру ... үш жағына
бағытталған үш сызықшадан құралған комбинация 40 мс уақыт аралығында шығып
жоқ болып кетеді (6-сурет). ... ... ... ... ал оң және
сол стимулдар одан 5 градуста орналасады.
Сол ... ... көру ... ... 6. Көру ... ... ... орындалу барысы
Оқушы енді есіне сақтай алған комбинацияны орнына орналастыру керек. ... ... ... соң ... ... 1-дұрыс)
компьютнрдің есептеуі бойынша тәжірибе нәтижелерін көруге болады.
Мысалы:
1,1,1,1,0,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,0,1,0,1,1,1,1,1,1,1,1,0
1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1
1,1,1,0,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,0,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1
Тәжірибені оқушылардың қателік жіберуі 40-50%-ға шейін ... ... ... ... ... тәжірибені алғаш рет жасалынып
отырғанына байланысты қателерді көп жіберуі мүмкін.
Ары ... ... және қате ... саны ... Қателер саны
тәулік бойы уақытқа қарай ... есте ... ... ... ... 40 мс ... ... Бұл
уақыт көру аймағының үш жағынан алынған бейнелерді ми ... ... ... мәліметті өндеуге өте аз болып келеді. Былайша
айтқанда, зерттеліп ... ... бір ... ... ... миының түрлі
бөліктерінде сақтайды.
1. Зерттеу нәтижелері мен ... ... оқу ... ... өзін психофизиологиялық
тұрғыдан қалай сезінетіндігін анықтау үшін оларға стресс күйін анықтауға
арналған психофизиологиялық тест ... ... ... ... ... ... ... 34 сұрақ бар. Әр сұрақтың жауабына ... саны ... ұпай ... ... тест ... үшке ... 12 ұпайға дейін стреске ағзаның бейімделуі немесе осы ... өзін ... ... ... ұпай ... орташа көрсеткіш береді;
- 28 және одан жоғары ... ... ... ... ... қалыпты кезде ұпай саны 10-тен аспайтындығын көруге болады.
Демек, қалыпты жағдайда оқушы өзін психофизиологиялық ... ... ... ... Стресс кезінде бұл көрсеткіштердің ... өсе ... ... кезінде оқушыларда біршама психофизиологиялық күйі
нашарлайды. Көз ... ... ... ... ми ... ... бұл ... компьютер мониторы алдында отырып жасады. Бұл
олардың ... ... ... ... ... ... ... емтиханды шектеулі уақыт ішінде орындайды. Тура сол ... ... еді. ... ... ... бейненің көріну ұзақтығы
бар-жоғы 40 мс. Бұл уақыт мида орналасқан көру анализаторларына мәлімет
алмасуға өте аз ... Сол ... ... ... ... көзбен көріп
үлгірген бейнені толығымен миында қорыта алмай, есте сақтауы ... ... ... ең аз ... ... ... ... болғанында болып шықты. Ең көп ... ... ... ... өзі ... ... сабақ үстінде бір орталыққа
жиналуымен, ал сабақ ... соң ... ... көп қате
жіберетіндігінде басқа нәрсеге алаңдауына байланыстығы (7-сурет).
11-12 жас ... қыз ... сол жақ көз ... есте ... тексере келгенде жіберген қателері 10 болса, ең азы 6 ... Ал ... көз ... есте ... ... ... ең ... болса, ең азы 4 қате жіберген. Оң жақ көз ... ең көп ... 9, ал ал аз қате ... 3 ... ... сол, ортаңғы, оң көру аймақтары, ордината ... ... ... ... 7. 11-12 ... ... көру аймағына байланысты ақпаратты
қабылдау.
Мұның өзі 11-12 жас аралығындағы жасөспірімдердің оң жақ жарты ... ... ... ... үлкендерге қарағанда, ойлау жұмыстарының
барлығына қатысады.
Ал 13-14 жастағы жасөспірім ер балалардың мида ... ... ... тәжірибе нәтижелерінен сол жақ көру өрісінің есте
сақтау қабілеттерінен жіберген ең көп қателер саны 7-ден ... ең ... ... 3. ... көз ... ... қате ... жоғарғы саны-8
болса, төменгі саны -3. Ал оң жақ көру өрісіні ... ... ... мәні 11 ... ... мәні 3-ті көрсетеді. Бұдан ... ... ер ... сол жақ жарты ми шарлары активті
болып келетіндігін көруге болады (8-сурет).
Сурет 8. 13-14 ... ... көру ... ... ... ... ... 11-12 жаста, ұлдарда 13-14 жаста басталады да
жынысқа сай ... 16-18 және ... 18-20 ... ... Осыған байланысты адам организмінің толық жетілуі, яғни кәмелетке
келуі аяқталып, кемелденуі ... ... ... эндокриндік
жүйенің бір қалыпқа келе бастауына байланысты, зейіндерінің шашыраңқы
болуына, организмдегі ... ... ... ... ... ... ... тұжырым жасаған. 15-16 жастағы жасөспірім қыз балаларға
жасаған тәжірибемізде мына ... ... ... ... ). ... көз ... есте сақтау қабілетінен жіберген ең көп 6-5 қателері
аралығында болса, ең ... ... – 3. ... көз өрісінен жіберген
қате санының максималды көрсеткіші -7 болса, төменгі көрсеткіш-3. Ал оң ... ... ... ... саны 9 ... аз қате ... көрсеткіші
барлығында да бірдей- 4-ті көрсетеді.
Сурет 9. 15-16 жастағы оқушылардың көру аймағына ... ... 11 ... ... ... ... ... 16-17 жас
аралығындағы ер балалардың көрсеткіштері әлде ... ... ... ... саны ... ... оқушыларымен және қыз балалармен салыстырғанда
аз болды (10-сурет). Сол жақ көз ... ... ең көп ... саны 7
мен 3 аралығында болса, ... ... ... аз қате саны ... 10. 16-17 ... оқушылардың көру аймағына байланысты ақпаратты
қабылдау.
Ортаңғы көз өрісінің есте сақтау қабілеттерінің жіберген қателері 4,5
болса, аз жіберген қате саны тек 1. Ал оң жақ көз ... есте ... ... ... ... қате саны 8,6 ... қате саны 3. Адам ... ми ... ... ... ... бар ... туралы мәлімет бар. Мектеп жасындағы балаларда
оқу жыл бойында болған психикалық әрекеттер барысында ми ... ... ... жастағы баланың ми сыңарларының маңдай бөлімі нашар дамыған, оның
сайлары мен қатпарлары ұсақ, таяз, қысқа болады. ... ми ... саны ... ... ... пішіндері қалыптаспаған, 14
түрлі болып дифференцияланбаған. Тек қана 1-ші жылдың аяғында 6-7 қабаттағы
нейрондар ... ... жас ... ми ... үшінші қабаты толық қалыптасып
үлгереді. Дегенмен, байланыс бөлімінің миеленденуі әлі ... ... ... әлі де ... төмен, қозу тежелуден
басымырақ келеді. 13-16 жас ... ... ... ... ... адамдардікіндей болады. Баланың белсенді зейіні 30-40 минуттей. 17-
18 жаста ми қыртысының құрылымдық дамуы одан әрі ... ... ... ... ... ми қыртысы қызметінің дамуы 50-60 жасқа
дейін байқалады. Көру ақпарат қабылдау жүйесінің еске ... ... ... сай ... ... ... нәтижелері 5 ... сол жақ көру ... есте ... ... ... ... 7,5 ... 7 сынып оқушылары 4,8; 9 сынып оқушылары – 5 қате; 11 сынып
оқушылары 2,8 қате ... ... көз ... есте ... ... ... қате саны 11-12 жастағы жасөспірімдерде
6,1қате; 13-14 ... ... ... 15-16 ... ... 5 қате, ал 16-17 жастағы жоғарғы сынып оқушылары
3 қате жіберген.
Ал оң жақ көз өрісінің есте ... ... ... ... 5 ... оқушылары -5,5 қате; 7 сынып оқушылары – 7,5 ... ... 11 ... ... - 5 ... ... ... 11).
Сурет 11. Әр жастағы оқушылардың жіберген қателерінің салыстырмалы
көрсеткіштері
Зерттеулер бойынша адам баласы сәби кезінде ... 20 ... үкі, ... ... ... ... ... жоғары екені
зерттелген. Ал 13-15 ... ... ... ... тек ... ... ... сонымен қатар хронобилогиялық тұрғыда өтеді.
Оқушылардың қате жіберу қалыпты күнделікті оқу жүктемесіне де байланысты.
Қалыпты күнделікті оқу ... ... ... өзін әлде ... ... әрі ... бұл ... шашыраңқы болады. Тек жоғарғы сынып
оқушыларының мемлекеттік емтиханға жауапты дайындалуларына байланысты, ... ... ... ... Бұл ... ... ... деңгейде жан-
жақты ізденіп, тауып жатқан ... есте ... Бұл әсер ... ... ... арналған бағдарлама тестін жасау ... ... ... ... ... мидың әр аудандарынан ... ... ... ... бір ... ... оң жақ ми
сыңары өте жақсы бейімделген. Сол жақ ми ... ... ... ... және жүйелеуге жақсы ... Ми ... ... және ... ... ... ... мәселені шешуде жан-жақты келіп, өз-ара қарама қайшылыққа түспейді.
Керісінше, бір-бірін толықтыра ... ... ... ... ми ... түрде ұйымдастырылуы бүгінгі күнге актуальды мәселелердің бірі
болып қалуда.
Біздің зерттеулеріміздің нәтижесінде аралық ... ... ... ... өзгергендігін көрдік. Бірақта, бұл ... ... ... мүмкін: күшею жағына немесе әлсіреу жағына.
Асимметрияның төмендеуі немесе кенеттен жоғарылап кетуі ... ... ... алып ... ... нәтижесінде жарты шар
аралық байланыстар мен функциялар арасындағы байланыстар ... сол ... ... ... ... ... жақ ... шармен оң жақ жарты шар өзара қатынасатын функционалдық даму
барысында ... ... ... ... 11-12 ... ... оң жақ ... шарының
ақпарат қабылдауның белсенділігі жоғары болады.
2. Жас өспірімдерде, 13-14 жастағы балаларда сол жақ жарты шарының ақпарат
қабылдауның ... ... оң жақ ... ... белсенділігі
төмендейді.
3. Бой жеткендерде, 16-18 жастағы оқушыларда ... саны ... бас ... ... ... Асимметриялық ара-қатынаста оң
жақ жарты шарының ақпарат қабылдауның белсенділігі жоғары болды.
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Грегори Р. Разумный глаз. — М., ... ... Д. ... ... зрение. — М.: «Мир», 1990. — 239 с.
3. ... ... ... ... асимметрии корковых формаций мозга человека //Научно-
исследовательский ... ... ... ... ... Е.В. ... ... проявления функциональной асимметрии
больших полушарий головного мозга у учащихся //Материалы всероссийской
65-й итоговой студенческой научной конференции им. Н. И. ... 26−28 ... 2006 ... ... ... ... Роль ... асимметрии головного
мозга в генезе невротических и соматоформных расстройств у детей младшего
школьного возраста7//-Иркутск, 2000. - ... ... П. ... Ю. ... ... ... подходов к исследованиям в ... ... ... в ... ... ... и пластичности мозга", Государственная классическая академия им.
Маймонида, Москва, - 2010, -135с.
7. Raczkowski D, Kalat JW, Nebes R. ... and validity of ... ... items. ... 1974, 12(1):43-7.
8. Roszkowski MJ, Snelbecker GE, Sacks R. ... ... adults' reports of hand ... ... and ... of selected tasks. J Clin ... 1981, ... Incel N.A.,Ceceli E.,Durukan P.B.,Erdem H.R.,Yorgancloglu Z.R. Grip
strength: effect of hand dominance. Singapore Med J., 2002, 43, 234–237.
10. Limonta E, Sacchi M. ... analysis of ... in dynamic exercise at varying loads. J Strength Cond ... ... Skoura X, Personnier P, Vinter A, Pozzo T, Papaxanthis C. ... motor ... in elderly ... right versus left arm ... mentally ... motor actions. Cortex. 2008, ... ... Қ., Алиакбарова З. Жасқа сай физиология және ... ... 2003. -400 ... Elliott D, Hansen S, Grierson LE, Lyons J, Bennett SJ, Hayes ... aiming: two ... but multiple ... Psychol ... 136(6):1023-1044.
14. Gabbard C, Hart S, Kanipe D. Hand preference consistency and fine
motor performance in young children. Cortex. 1993, ... Preis S, ... P, Lenard HG. Motor ... and handedness
in children with developmental language disorder. Neuropediatrics. 1997,
28(6):324-7.
16. Гутник Б.И. Функциональная асимметрия и возможные ... ее ... ... в мануальной деятельности растущего
организма //Автореф.дисс…докт.биол.наук.- М. - 1990. – ... Schmidt R., Lee T. Motor Control and Learning A ... Edition, 2005, Human ... ... Nathan PW, Smith MC, Deacon P. The corticospinal tracts in man.
Course and location of fibres at ... ... levels. Brain. ... ( Pt ... Gordon T, Thomas CK, Munson JB, Stein RB. The ... of the
size principle in the organization of motor unit properties in normal ... adult skeletal muscles. Can J Physiol ... 2004, ... ... Е. С. Влияние профиля латеральной ... ... ... ... к образовательному процессу лиц ... ... ... 2005 ... ... биол. наук. –М., 2005. – 147 с.
21. Velasques B, Machado S, Portella CE, Silva JG, Terra P, ... Basile L, Cagy M, Piedade R, Ribeiro P. Cortical ... catching ... in free fall. Arq ... 2007, ... Carlton, L. G. (1987). The speed and accuracy of ... as ... of ... to action. In M. L. S., J. S. Warm, & R. L. ... ... and human factors: Recent research (pp. ... New
York: Springer-Verlag.
23. Доброхотова, М. В. Функциональная ... ... ... / М.
В. Доброхотова, В. Н. Брагина. – М.: Мир, 1987. – 202 с.
24. Дейч, В. Левый ... ... мозг / В. ... – М.: Мир, 1976 – 224
с.
25. Биология: В 3-х т. Пер. с ... / Н. ... У. ... Д. ...... изд., – М.: Мир, 2001.
26. Функциональная специализация и особенности нервной организации
доминантного и недоминантного полушарий ... ... / Д. А. ... ... ... Н. Н. ... и др. // ... асимметрия и адаптация
человека / МНИИ психиатрии Минздрава РСФСР. – М., 1976. – С. ... ... ... ... и ... полушарий головного
мозга / Н. Н. Николаенко, Л. Я. Баллонов // Клиническая ... по ... / – ... 1979. –39-49 ... Бианки В.Л. Асимметрия мозга животных / Отв. ред. Н.Н. Трауготт. ... ... ... 1985. – 295 ... В.В., ... Т.Я. ... нервной, эндокринной и
иммунной систем.- Новосибирск: Наука, 1996.- 97 с.
30. Агеева С.Р. Функциональная асимметрия рук как ... ... у ... // ... исследования по
возрастной физиологии. 1980. - №2 (15) - З-6с.
31. ... Ф.М. ... ... и ... ... ... при различных типов ... ... дис. ... ... ... М., 1991.- ... ... Е.В., Турашвили Р.И. Состояние уравновешенности корковых
процессов у людей с различным типом доминантности ... ... // ... ... 1968 -Т.2.- ... ... Т.А., Брагина Н.Н., Функциональная асимметрия
человека.-М., 1981 .-43с.
34. ... В.П., ... А.Н., ... Е.Н. Влияние пептидных
фрагментов правого и левого полушарий крыс на ... ... ... ... ... ... Биологии и методицы,- 1989.- №7. 5-7с.
35. Еремеева В.Д., Хризман Т.Д. Мальчики и девочки два разных ... ... 1998.- 184 ... ... А.В. Основные проблемы онтогенеза психики // Избр.
психол. тр. М, 1986.-Т.1. 28-65с.
37. Костандов Э.А. ... ... ... ... полушарий большого мозга человека.-Москва изд. науке 1983. С.218-
231.
38. Кураев Г.А. Функциональная ... коры ... и ... - на - ... Изд-во Рост, ун-та, 1982. - 158с.
39. Леутин В.П., Николаева Е.И. ... ... и ... асимметрия мозга.-Новосибирск: Наука, 1988.-
193с.
40. ... ... ... ... ... с точки зрения
опознания зрительных образов //Сенсорные системы.Л.,1982.
41. МакароваВ.И. ... ... ... ... возраста при
экспериментальных формах обучения. М.-1997
42. Манелис Н.Г. ... ... ... //Школа здоровья.М.,1999. №1.- 65с.
43. Мачинская Р.И., Дубровинская Н.В. Онтогенетические ... ... ... ... при ... ... ... задачи // Журнал ВНД. 1994. - Т.44, вып.З. - С.448-
446.
44. Меерсон Ф.З. Адаптационная медицина: защитные перекрестные ... 1993 .-421 ... ... В.Н., ... Р.С., ... У.В., ... ... асимметрия мозга. Тбилиси: Мецниереба, 1977,- 120с.
46. Полюхов А.Н. Моторная асимметрия мозга в ... ... ... ... 1982,- № 1. - С. 162-163. Психосоматическая медицина
детского возраста.- СПб: Спец.литература,1996.-454с.
47. Ротенберг B.C., Бондаренко С.М. ... ... ... ... ... Е.П. ... здоровья школьников, новые формы организации
медицинской ... ... и ... ... в ... Дис. . .д-ра мед. наук Н.Н.,1997.-88с.
49. Хомская Е.Д. и др. Методы оценки ... ... ... взаимодействия. М.: Изд-во МГУ, 1995.-52с.
50. Хрипкова А.Г. Физиологические основания 12-летней ... ... ... -М., 1999.-12с.
51. Хрипкова А.Г. Физиологические основания 12-летней ... -М.: ... ... ... JI.C. ... ... М.: Изд-во МГУ,
1985.-124с.
53. Цветкова C. Мозг и интеллект. М.: Просвещение, 1995.-265с.
54.Ченцов Н.Ю. Нарушение пространственных ... ... ... в ... ... ... М.,1983.
55. Якиманский П.С. Возрастные и индивидуальные особенности образного
мышления ... М., ... ... Э.М. Физиолого-гигиенические аспекты адаптации
школьников.М., 1999.-27с.
57.Сәтбаева Х.Қ., Нілбаева Ж.Б., ... Ә.А. ...... ... 1995. 125-б.
58.Торманов Н.Т., Төлеуханов С.Т. Адам ... .- ... ... – 327 ... Poston B, Van Gemmert AW, Barduson B, Stelmach GE. ... in young and elderly adults during goal-directed movements of ... and right arm. Brain Cogn. 2009, ... Г.Л., ... Л.А. Медицинская валеология.- ... ... Д. ... ... ... М.: ... с.
62.Батуев А.С. Нейрофизиология коры головного мозга. Модульный принцип
организации. -Ленинград:ЛГУ,1984.-255 с.
63.Эделмен Дж., Маунткасл В. ... ... ... ... ... были изучены возрастные особенности межполушарной
асимметрии зрительного восприятия у детей ... и ... ... ... ... ... ... полушария у детей
среднего ... ... (5 ... с ... выравниванием
межполушарных взаимодействий (7 классы) и преобладанием ... в ... ... (9-11 ... this paper, we studied ... ... of interhemispheric
asymmetry of visual perception in children of secondary school age ... The ... of ... of the right hemisphere in children of
secondary school age (5 classes) with the further ... ... ... (7 classes) and the ... of ... ... in high school (9-11 ...

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"балалар психологиясы"6 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауды дамытуға арналған психологиялық әдістеме қолдану мүмкіндіктері»32 бет
Бренд мағынасының мәні және ерекшелігі36 бет
Есту қабілеті зақымдалған балалардың бөтен адамды алғаш көрген кездегі эмоциялық әсері22 бет
Микроэкономика пәні,әдістемесі49 бет
Музыкалық қабылдау – әлеумет мәдениеттік және психологиялық-педагогикалық мәселесі. Музыкалық қабылдаудың түрлері4 бет
Оқушы қабылдауы8 бет
Түсінік арқылы есте сақтауы. Оқушы – музыканттың орындаушылық есте сақтау тәсілінің жолдары мен дамуы7 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
Бұлшықет тіндерінің жасқа байланысты өзгеруі және қалпына келуі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь