Казахстанская 3 сортынынан алынған мутантты линияларға цитогенетикалық талдау

КІРІСПЕ
ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
1.1 Қазіргі кездегі қоршаған ортаның химиялық заттармен ластану дәрежесі.

1.2 Қоршаған ортаны ластаушы заттардың физика. химиялық сипаттамасы.

1.3 Қорғасын, мыс, мырыш және кадмий элементтерінің биологиялық әсері.

1.4 Антропогенді факторлардың өсімдіктерге, жануарларға және адам организміне әсері.
1.5 Селекциядағы химиялық мутагенез
1.2.1 Химиялық мутагендердің әсер ету механизмі
2 МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 Жұмыстың өтілу жағдайы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2 Зерттеу әдістері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.3 Өсімдіктерге фенологиялық бақылау жүргізу әдісі.
2.4 Аналық клеткалардың тозаңдарын фиксациялау . . . . . . . . . . . . .
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Селекциялық процесте жаңа мутанттарды тиімді пайдалану және мутагенездің көптеген теориялық сұрақтарын шешу үшін мутантты белгілердің тұқым қуалау заңдылықтарымен генетикалық табиғатын білу және өсімдіктердің құнды белгілерін кодтайтын мутантты гендердің локализациясын анықтау өте маңызды. Индуцияланған мутанттардың табиғатын анықтау гибридизация және ажырау сипатына талдау сияқты генетикалық, цитологиялық әдістермен негізінен, мейозға хромосомаларға морфологиялық талдау жүргізу арқылы жүзеге асады. Гибридологиялық талдау үшін әлсіз паратипті өзгергіштікпен сипатталатын сандық белгілерді таңдап алады. Олардың тұқым қуалау сипаты үздіксіз өзгергіштіктің табиғатын түсінуге көмектеседі[190].
Цитогенетикалық зерттеулердегі маңызды орынды белгілерді клеткалық деңгейде генетикалық бақылауға талдау жүргізуге арналған жұмыстар алады, негізінен мейоз процестерін генетикалық бақылау.
Мутанттардағы мейоз бастапқы формалармен салыстырғанда үлкен бұзылыстармен өтетіндігі немесе бастапқы формалар мен мутанттардағы бұзылыстар жиілігі шамамен бірдей екендігі белгілі. Жоғарғы сатыдағы өсімдіктерде мейоз көптеген доминантты гендермен бақыланады. Олардың қызметін әртүрлі мейотикалық аномалияларда көрініс беретін рецессивті мутациялар алу негізінде талдайды [191,192].
КСРО кезінде жұмсақ бидайдың көптеген жатағандыққа төзімді және әр түрлі саңырауқұлақ ауруларына төзімді мутанттар алынған. Алынған Новосібір -67 жұмсақ бидай сорты мемлекеттік байқаудан өткен. Олай болса, мутагенез процесі арқылы бидай селекциясында - өсімдіктің күрделі генетикалық табиғатына қарамай үлкен жетістіктерге қол жеткізуге болады. Осы уақытқа дейін бидайға істелген мутагенез жұмыстарының көп бөлігі тиімсіз болды. Әртүрлі мутагендермен өңделгеннен кейінгі алынған мутантты ұрпақтарды сипаттап, оларға баға беріп, селекцияда пайдалануға қажеттілерін анықтады.
Осыған байланысты, алынған мутантты линияларға цитогенетикалық талдау жұмыстары жүргізілді.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
БИОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІНІҢ БАКАЛАВРИАТЫ
Генетика және молекулалық биология кафедрасы
БІТІРУ ... 3 ... ... ... ... ... ... ... аға ... ... ... ... ... ... ... ... меңгерушісі,
б.ғ.д. ... ... ... ... ... | |
| ... ШОЛУ | ... |Қазіргі кездегі қоршаған ортаның химиялық заттармен ... | |
| ... | ... ... ортаны ластаушы заттардың физика- химиялық сипаттамасы.| |
|1.3 | Қорғасын, мыс, мырыш және кадмий элементтерінің биологиялық | |
| ... | ... ... ... өсімдіктерге, жануарларға және адам | |
| ... ... | ... ... ... ... | ... мутагендердің әсер ету механизмі | |
|2 ... МЕН ... | ... ... өтілу жағдайы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| |. . . . . . . . . . . . . | ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| |. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | ... ... ... ... жүргізу әдісі. | ... ... ... тозаңдарын фиксациялау . . . . . . . . . . .| |
| |. . | |
| ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | |
| |. . . . | ... жұмысы 43беттен, 6-кестеден, 6-суреттен және ... ... ... ... ... терминдік сөздер: генотип, ... ... ... өзгергіштік, мутация.
Тәжірбиеге обьект ретінде: жергілікті жұмсақ бидай сорттары мен хлорлы
кадмий әсерімен алынған мутантты линиялар қолданылды.
Зерттеу жұмысының ... ... 3 ... алынған мутантты
линияларға цитогенетикалық талдау
Зерттеу әдістемелері: фенологиялық бақылау, гибридологиялық
және морфометриялық талдау, мутантты линиялардың сапалық ... ... үшін ... шағылыстыру жүргізу.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
1. Бидай мутанттарына генетикалық талдай жүргізу
2. Бидай мутанттарына ... ... ... әл- ... ... ... ... Университетінің биология
факультетінің генетика және молекулалық биология кафедрасының «Өсімдіктер
генетикасы мен ... ... және ... ... Орталығының егістігінде жүргізілді.
КІРІСПЕ
Селекциялық процесте жаңа мутанттарды тиімді ... және ... ... ... шешу үшін ... белгілердің тұқым қуалау
заңдылықтарымен генетикалық ... білу және ... ... ... ... гендердің локализациясын анықтау өте маңызды.
Индуцияланған мутанттардың ... ... ... және ... талдау сияқты генетикалық, цитологиялық әдістермен ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Гибридологиялық талдау үшін ... ... ... ... ... ... ... Олардың тұқым қуалау сипаты үздіксіз
өзгергіштіктің табиғатын түсінуге көмектеседі[190].
Цитогенетикалық зерттеулердегі ... ... ... ... ... бақылауға талдау жүргізуге арналған жұмыстар ... ... ... генетикалық бақылау.
Мутанттардағы мейоз бастапқы формалармен салыстырғанда үлкен
бұзылыстармен өтетіндігі ... ... ... мен ... ... шамамен бірдей екендігі белгілі. Жоғарғы сатыдағы
өсімдіктерде ... ... ... гендермен бақыланады. Олардың
қызметін әртүрлі мейотикалық аномалияларда көрініс беретін ... алу ... ... [191,192].
КСРО кезінде жұмсақ бидайдың көптеген жатағандыққа төзімді және ... ... ... ... ... алынған. Алынған Новосібір
-67 жұмсақ бидай сорты мемлекеттік байқаудан өткен. Олай болса, мутагенез
процесі арқылы ... ... - ... ... ... ... ... жетістіктерге қол жеткізуге болады. Осы уақытқа
дейін бидайға істелген мутагенез жұмыстарының көп ... ... ... ... өңделгеннен кейінгі алынған мутантты ұрпақтарды
сипаттап, оларға баға беріп, ... ... ... ... ... ... ... линияларға цитогенетикалық талдау
жұмыстары жүргізілді.
ӘДЕБИЕТКЕ ... ... ... ... Бидай митозында хромосомалық мутациялардың индукциясы
Ауыр металл тұздары өсіп келе жатқан тұқымдарға және жас ... ... ... өту ... ... бір әсер ... Олар
химиялық мутагендердің ... ... ... және абберациялар жиілігіне ауыр металл тұздарының әсері
жайлы әдебиеттердегі мәліметтер кездескенмен толық ... ... ... және ... ... түпкілікті зерттеу ... ... ... ... олар ... ... ... хромосомалық фрагментациясынан айырылған ... ... ... ... артып, мутагеннің концентрациясы
жоғарылаған сайын мутагендердің зақымдаушы және тежеуші әсері күшейе түсті.
Сондықтан, олар ... ... ... және ... ... бір ғана тамырдың өсуінің төмендеуімен коррелляцияланады, яғни
өсімдіктердегі өсудің тежелуі ... ... ... ... ... ... бойынша сұрыпталатын мутациялардың генетикалық ... олар ... ... ... және ... ... ... хромосомалардың құрылымдық қайта ... ... ... мүмкін. Осы табиғаты әртүрлі өзгерістердің
фенотиптері ... ... ... ... өзгерістердегі мутанттардың
тозаңына және мутантты линияларда ажыраудың бар – ... ... ... ... ... ... ... және мутантты линиялардың
константтылығы, пайда болған өзгерістер нүктелік мутация ... ... ... ... ... ... ... мутантты линиялардың ажырауынан байқауға болады ... мен ... бар ... ... ... ... ... Цитогенетикалық талдау барысында, зерттелетін
материалда гетероморфты иықтары тең емес биваленттер хромосоманың аздаған
ауданының жоғалуынан ... ... ... ... ... байқалуы
мүмкін [130,131,132,133,134,135].
Мейоздың бұзылуы бидай мутанттарында негізінен ... ... ... ... ... ... тән ең ... аномалия ол униваленттердің пайда болуы, ... ... Яғни ... ... ... ... гомологтардың уақытынан бұрын ыдырауы немесе асинапсис
нәтижесінде түзілуі мүмкін. Осы процесстерді бақылайтын ... ... ... ... өсімдіктерде белгілі: жүгеріде, темекіде,
мақтада, ... ... ... соргода, қара бидайда және сурепицада.
Әдетте, бұл асинаптикалық гендер гомозиготты рецессивті ... ... ... ... ... ... болдырмайды, ал
десинаптикалық ... ... ... ... ... екі
жағдайда да стерильділік байқалады және I және II ... ... ... ... ... ұрпақ түзіледі
[136,137,138,139,140].
Хромосомалар коньюгациясының бұзылысының басқа ... ... ... ... ... ... немесе
гомологсыз хромосомалар арасында алмасулар тудыратын үзілулер нәтижесінде
пайда болуы мүмкін. Егер аналық ... ... бір ... ... транслокациялармен ерекшеленсе мультиваленттер гибридтерден
пайда болады. Гибридті ұрпақта тетраваленттің пайда ... ... ... ... болу ... тәуелсіз гетерозиготты
транслокацияның бар ... ... ... ... ... кез -
келген жиіліктегі мультиваленттердің пайда ... ... ... ... ... болып табылады.
Мейоздың метафаза I кезеңінде фрагменттер мен көпіршелердің пайда болуы
әдетте ... ... ... нәтижесі деп
қарастырылады. Гексаплоидты бидайдағы ... ... ... арасындағы коньюгациямен кроссинговерден кейінгі хиазм
терминилизациясының ... ... Ол 5В ... ... ... ... ... байланысты ... ... ... ... ... мейоздың
тұрақтылық көрсеткіші ретінде қарастырылады. Р.Лав [147] ... ... яғни ... ... ... ... бағалау критерийі ретінде қолданған. Бұл көрсеткішті ол мейотикалық
индекс деп атаған. Оның ойынша 90-100 % тең мейотикалық ... ... ... ... ал 90 % төмен мәнде селекциялық
бағдарламаларды жүзеге асыруда ... тууы ... Бір ... ... ... ... ... арқылы жақын орналасқан
клетканың цитоплазмасына орын ... ... ... ... ... ... және Р.Гейтс оны «цитомиксис» деп атады [148].
Мутанттарда хромосомалар мен ядролардың көшуі жайлы мәліметтер бар, ... ... ... ... ... бұршақ мутанттарында анықталған.
Цитомиксистің алғаш сипатталуынан бері жетпіске жуық жыл ... бұл ... ... әлі ... ... ... ... Оған
қоса цитомиксиске қатысты ғалымдар арасында біртұтас ... ... оны ... жағдайлардан, фиксациядан жарақаттардан
механикалық зақымданулардан туындайтын артефакт ... ... ... ойынша цитомиксис – жағымсыз табиғи жағдайлар әсерлерінің,
мутациялардың, гибридизациялардың нәтижесінде цитоплазма мен ... ... ... ... ... ... ... көптеген зерттеушілер, бояу, фиксация, препараттарды ... ... ... ... ... біраз өсімдік түрлерінің
мейозында да, митозында да хроматиннің көшуін байқаған.
Осы ... ... ... ... ... ғалымдардың алған кең
көлемді материалдары, митоз бен ... ... мен ... ... ... ... фиксация, бояу, препарат дайындау әдісіне
тәуелсіз табиғи феномен деп болжауға ... ... ... ... ... қосылыстар, инфекция, механикалық және тағы басқа
әсерлер өсімдік ұлпалары мен спороциттерде осы ... ... ... мен ... (1970), ... сатыдағы өсімдіктердегі
экспериментальды мутагенездің өзіндік мәселесін талқылай отырып, химиялық
мутагендер тек ... ... ғана ... ... ... ... ... деп көрсетеді. Химиялық мутагендермен өңдегеннен кейін
өсімдіктерде байқалатын ... ... типі – ... ... ойынша, химиялық мутагендер ядролық құрылымдарға ДНКсинтезі
сатысында көбірек әсер етеді [149,150,151].
Әдебиеттерде химиялық ... ... ... ... ... деген нұсқаулар бар. Автордың ойынша ... ... ... ... ... ... нәтижесінде хиазм
жиілігі және хромосомадағы құрылымдық өзгерістер пайда ... ... ... ... ... анықтау мүмкін емес –
микроабберациялар бидайда жалған униваленттер, ашық және уақытынан бұрын
ажыраған биваленттердің ... ... ... ... ... ... делециялар және қосымшаларды жатқызуға ... ... ... үзілістер болған жерлерде бір уақытта мутациялардың
пайда болу жағдайларынан ... ... ... ... ... ... ... микродупликациялардың пайда
болуы және екеуінің бір уақытта пайда болуы мутантты формаларда фенотиптік
өзгерістерге әкелуі мүмкін[152,153].
1.1.2. Бидайдың гаметогенезіндегі хромосомалық ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
негізгі тәсілдердің бірі болып табылады. Гүлді өсімдіктердің және дәнді-
дақылдардың да жынысты көбеюіндегі маңызды ... ... ... табылады.
Мейоздың өтуі негізінен көптеген өсімдік түрлерінде бірдей [154,155,156].
Бірақ, әрбір түрде мейоз көптеген ... ... олар ... оңай
анықталмайды және төмендегідей етіп ... ... 1) ... 2) ... хромосомалық құрамының ерекшеліктері; 3) түрлер
геномдарының спецификасы; 4) белгілі ... ... ... ... 5) ... ... фазасы; 6) табиғи- климаттық жағдайлар және
т.б[157].
Мутанттарды цитогенетикалық талдау әсіресе мейозды зерттеу ... ... ... тұқым қуалаушылық өзгерістердің
табиғатын тану тұрғысынан және мутанттарды ... ... ... тұрғысынан үлкен қызығушылық тудырады.
Мутанттарда коньгация немесе толық асиндез бұзылыстары ... және ... ... ... ... ... ... аномалиялар кездеседі - бірінші бөлінудің метафазасында сирек
униваленттер, бірінші ... ... ... және ... ... сорт және ... байланысты әртүрлі және сандары тұрақты
болып келеді.
Мейозды талдау, ... ... ... ... ... ... ... Мейозға тән негізгі ... ... ... ... ... болмауы
хромосомалардың бақылаусыз ажырауына, ... саны ... ... ... ... ... ... хромосомалық ауытқуларды олардың гетерозиготалы күйінде ғана
анықтауға болады. Берілген мутация қандайда бір ... ... ба ... пе, соны ... керек. Мутантты формалар мен сорттардағы ... ... ... ... ... қала ... хромосомалық
бұзылыстар спектрін және хромосомалық өзгерістер сипатымен мутанттардың
морфологиялық өзгерістерінің арасындағы байланысты ... ... ... абберациялардың белгілі бір типіне олардың тұтастығының
біріншілік ... ... ... ... осы ... ... бір ... және құрылымдық мутациялар түрлерінің сандық
мөлшері жайлы шешім қабылдауға болады.
Көптеген мутанттар жекелеген ... ... ... ... ал
кейбіреулері хромосомалар алмасуының нәтижесінде пайда болған. Константты
және тұрақсыз мутанттардағы хромосомалардың гетерохроматинді құрылысының
сандық ... ... ... ... ... бірге,
мутагенді әсер ету нәтижесінде мутанттарда, хромосомалық ауытқулармен қатар
хромосомалардың гетерохроматинді суретінің өзгерістері пайда болады ... ... ... В.Г. Володин ... ... ... ... және радиосезімталдығын зерттеу нәтижесінде осы
көрсеткіштер бойынша ... ... ... ... ... ... ... гибридизацияға араластырудың келешегі зор
екендігін ... ... ... ... R.D.Brock және т.б. бидайдың және басқа ... ... ... ... ... гибридті және мутациялық ... ... ... ... ... ... селекцияның міндетін
жалпы формада қойған Дубинин. Автор, мутанттармен жұмыс жасаудағы ең тиімді
әдістердің бірі оларды бір-бірімен ... ... ... деп
есептейді. Өйткені бір организмде мутантты гендердің ... ... жоқ жаңа ... ... ... ... ... көрініс беретін
мутантты формаларды шағылыстыру мутантты белгілерді күшейтуі ... ... ... мутанттарды бастапқы сортпен шағылыстыру тиімді деп
есептейді, өйткені бұл жағдайда мутантты ген ... ... ... ... ... ... Көптеген зерттеушілер мутанттарды
әртүрлі сорттармен шағылыстыруда кеңінен ... ... ... ... ... сорт ... ... берілгенге дейін гибридизацияға
араласуы мутантты - сорттық гибридизация деп аталады, ал одан ... ... - ... ... ... ... ... пайдалану барысында, теория тұрғысынан F1 ұрпақтарында күтілген
фенотип түзілмейді [171].
Гибридизацияға өсімдіктердің ... ... ... ... үш түрі ... ... мүмкін – комбинативті,
мутациялық және рекомбинативті, бұл ... ... ... ... анағұрлым жоғарылатады.
Селекциялық процесте мутагенез бен гибридизацияны біріге қолданудың
тиімділігі генотипке, селекциялық сұрыптау өтетін ... ... ... ... және F1 –ге байланысты. ... ... ... ... гендерді басқа генотиптерге енгізу, гендердің қарым-қатынастарының
болуы белгілердің көрінуіне әсер етеді [158,159,172,173].
Т.В.Сальниковтың ... ... ... ... ... мутанттылардың өзара рекомбинациясы, 2) ... ... ... арқылы, нәтижесінде шаруашылықта
құнды белгілердің көрінуі, ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктің сапасы мен ... ... ... ... ... ерте ... ... жағдайларға адаптация, ауруларға және ... ... ... амин ... май, ... ... ... болуы, зиянды
алкалоидтардың мөлшерінің төмен болуы өнімділікпен байланысты және кейбір
сандық белгілерді бақылайтын мутантты гендерді ... ... ... ... ... ... ... және мутантсыз гендердің жағымды әсерінің
нәтижесінде плейотропты комплекске кіретін белгілердің ... ... және ... ... ... гетерозисті алу мүмкіндігі
туады [160].
Мутанттарды шағылыстыру төмендегі үш жағдайға байланысты: біріншіден,
көптеген жасанды индуцияланған ... ... ... ... ие
емес және өздігінен сорт ретінде ... ... жеке ... ие ... осы белгілердің донорлары ретінде қолдануға
болады; үшіншіден, мутанттардың табиғатын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қарастыруды қажет етеді: мутантты гендердің плейотропиясы және
генетикалық көрінуіне әсері, ... ... ... ... ... ... ... [9,166,174,175].
Жоғары және төменгі ... ... ... осы дақыл
сорттарының селекциясы үшін құнды ... ... бере ... ... ... ... ... генотиптерді шағылыстырудың болашағы зор екендігін айтады.
Авторлар, ... ... ... рекомбинантты формаларды ығыстыратын
кең форма түзуші процесті ерекше атайды [176].
Жоғарыда айтылғандардан ... ... ... ... ... интенсивті қолдануға және олардың негізінде
ауылшаруашылық дақылдарының құнды ... ... ... тигізеді.
Бірақ, селекциялық жұмыстарда мутанттарды ... ... ... генетикалық зерттелу деңгейімен, бидайдағы сабақ биіктігінң
тұқым қуалау заңдылықтарын ... ... ... ... маңызға
ие[177].
Генетикалық талдау ғылымның тұқым қуалаушылық және ... ... ... ... көрсетеді. Генетикалық талдауды негізінен
гибридологиялық талдау құрайды. Бірақ, кейбір ... ... ... ... ... Олар сандық белгілер ұқсас
фенотипке әсер ететін көптеген гендермен детерминацияланады, сондықтан бұл
мәселені тек ... ... ... шешуге болады ... ... үшін ... хромосомалық манипуляциялар әдісі жемісті
қолданылуда. Бұл әдіс белгілі бір хромосомалардың әрбір белгілерге ... және осы ... ... ... ... әсерін анықтауға мүмкіндік береді.
Сандық белгілер ... ... ... әртүрлі маркерлерді
қолданумен де байланысты, олар ... ... ... ... ... ... ... карталарын құрастыруға
мүмкіндік береді.
Демек, цитогенетикалық, генетико-статистикалық және ... ... ... ... ... ... Олардың көмегімен бастапқы материалдың толық сипаттамасын ... және ... ... ... қуалаушылық ерекшеліктерін, аналық
формалардың генетикалық дивергенция деңгейін және ... ... ... кариотип құрылысын және толық геномның молекулярлы
құрылысын зерттеуге болады[180,181,182].
Сондықтан сандық белгілердің селекциясы үшін ... ... ... ... ... қала ... Гибридологиялық талдаудың
негізі гендердің перекомбинациясының нәтижесінде түзілетін комбинативті
және рекомбинативті өзгергіштіктерді зерттеу болып ... ... ... яғни реципрокты шағылыстырудың бірінші және екінші
ұрпағына талдау жүргізу мутациялардың ... және ... ... ... ... ... қуалау сипатын, мутантты геннің
гетерозиготалы күйде ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді.
Сандық және сапалық белгілерге генетикалық талдау жүргізу барысында ... ... ... ... ... хромосомалардағы локализациясын
және аллельді аллельді емес гендердің әсерлесу ... ... ... ... кластар қатынасына фенотиптік талдау X2 ... ... ... ... мен ... күтілім сәйкестігін анықтауға мүмкіндік
береді [183,184].
Индуцияланған мутанттардың генетикалық ... ... ... ... ... түсінуге және оларды өсімдіктер
селекциясында қолданумен байланысты бірқатар сұрақтарды шешуге ... ... ... ... типі мен ... ... ... қуалау
сипатын білмей мутанттарды қолдану теріс нәтижеге ... ... ... зерттеу бидай классификациясы үшін ... ... ... ... ... маңызға ие. Бидай және оның
мутанттарына генетикалық талдау, мутантты генді ... ... ... ... пайдалану ауқымын кеңейтеді [187,188,189].
Селекциялық процесте жаңа мутанттарды тиімді пайдалану және мутагенездің
көптеген теориялық сұрақтарын шешу үшін ... ... ... ... ... ... білу және ... құнды
белгілерін кодтайтын мутантты гендердің локализациясын анықтау өте маңызды.
Индуцияланған мутанттардың табиғатын анықтау гибридизация және ... ... ... ... цитологиялық әдістермен негізінен,
мейозға хромосомаларға морфологиялық талдау жүргізу ... ... ... талдау үшін әлсіз паратипті өзгергіштікпен сипатталатын
сандық белгілерді таңдап алады. Олардың ... ... ... үздіксіз
өзгергіштіктің табиғатын түсінуге көмектеседі[190].
Цитогенетикалық зерттеулердегі маңызды орынды ... ... ... ... ... ... арналған жұмыстар алады,
негізінен мейоз процестерін генетикалық бақылау.
Мутанттардағы мейоз бастапқы формалармен ... ... ... ... бастапқы формалар мен мутанттардағы
бұзылыстар жиілігі шамамен бірдей ... ... ... сатыдағы
өсімдіктерде мейоз көптеген доминантты гендермен бақыланады. Олардың
қызметін ... ... ... ... ... ... алу ... талдайды [191,192].
Осы химиялық мутагенездің нәтижесінде арпа ... ... ... ... төрт ... сорт шығарылған. Оның екеуі 1964 жылы
АҚШ Миссури станциясында ... және ... ... Екі ... ... ... ... төзімділік, тез піскіштік тән. Стадлер сорты
суыққа төзімділігімен дәнінің ірілігімен ерекшеленеді. КСРО ... ... ... ... ... және әр ... саңырауқұлақ
ауруларына төзімді мутанттар алынған. Алынған ... -67 ... ... ... ... ... Олай болса, мутагенез процесі арқылы
бидай селекциясында - өсімдіктің күрделі генетикалық ... ... ... қол ... ... Осы ... ... бидайға
істелген мутагенез жұмыстарының көп бөлігі тиімсіз болды. ... ... ... ... мутантты ұрпақтарды сипаттап,
оларға баға беріп, селекцияда пайдалануға қажеттілерін анықтады. Кейде ... ... ... ... және ... ... ... мутагендердің тиімді әсерін ... ... ... мутагендік ерекшеліктерін қалыптастырған
[193,194,195]. Экспериментальды ... ... ... ... бұл ... ... табиғатын терең түсіну үшін және оның тиімділігін
арттыру үшін ... ... ... ... ... ... Арпа ... генетикасы мен цитологиясын швед ... ... ... ... [196]. Бұл зерттеулер бойынша, арпаның
26 әртүрлі хромосомалық локусын мутагенмен әсер еткенде эректойдты формалар
шыққан. Ал ... жұқа ... ... ... 44 локусты
мутацияланғанда көрінді. Мутанттардың әртүрлілігіне ... ... де ... ... ... ... хромосома аймақтарының спецификалық
реакциясын анықтауда белгілі-бір бағыттағы мутанттарды алу ... ... ... ... ... ол ... орналасуының селекциядағы
маңызы. Швед зерттеушілері селекциядағы ... және ... ... ... ... және өнімді астық формаларын
алған[197].
Бидай класификациясының қалыптасуына мутанттарды зерттеуде Мак ... ... зор [52]. ... ... ... ... үшін
мутанттардың цитогенетикасын зерттеу қажет. Хромосомалардың қандай гендерде
орналасқанын тек оның мутациясынан білуге болады. Сондықтан да ... ... ... мутантты геннің локализациясын мутантты гендердің
әртүрлі ... ... ... (ген ... ... гендермен әсерін
білу ауыл шаруашылығында пайдалану маңызды роль атқарады.
Бидайдың ... ... ... оның ... да ... ... бидайдың генотип құрамына кіретін үш геномды гомеологиялық
хромосомалардан тұрады. Сондықтан да оларда бүкіл ген қатары бірдей. ... - де ... ... кейін гомеологиялық ... ... ... ... ... ... Ал егер
гендер әртүрлі гомеологиялық ... ... онда F2 – ... ... Бұл ... көбінесе, 14-28 хромосомды бидайларда
хлорофильді мутация ретінде, ал гексоплойдты бидайларда ... ... ... ... ... ... ... жауап беретін гендер екі
геномда ... ... А және D ... Бірақ кейбір үнді
зерттеушілері бойынша 42 хромосомды бидай сорттарында хлорофилдік мутация
F2 – де ... ... бұл ... ... ... сәйкес гендері
бар. Олай болса, әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... бойынша тәжірбие жасау
арқылы анықтауға болады[198].
Әртүрлі геномдағы дупликацияланған аллельдердің болуынан басқа да
бұзылыстар ... ... ... ... ... ... ... бір хромосоманың жетіспеушілігі.
1.2 ӨЗГЕРГІШТІК
Генетика тұқым қуалаушылықпен қатар өзгергіштік ... ... ... өзі ... сыртқы ортаның әсерінен
яғни оның жаңа қасиеттерге ие болып немесе бұрынғы бойында бар қасиеттерден
айырылу ... ... ... оның ... қуалауының негізі болып
саналатын генотипі мен сыртқы орта жағдайына байланысты.Генотипі бірдей
болғанымен ... орта ... ... ... ... мен қасиеттері әртүрлі болып қалыптасуы мүмкін. Және сонымен
бірге организмде ... ... ... ... ... орта жағдайларының
әсеріне бірдей жауап бере ... ... ... ... ... өте ... ... шамалы ғана өзгереді,ал
үшіншілерінде өзгеріс тым аз мөлшерде ғана болады.
1.2.1 ӨЗГЕРГІШТІКТІ ЖІКТЕУ.
Өзгергіштіктің ... 2 түрі ... ... және ... .
1.Генотиптік өзгергіштік.
Организмнің белгілері мен қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... да элементтерінің өзгеруіне
байланысты болуы мүмкін. Мұндай ... ... деп ... ... ... ... ... келесі ұрпақтарда да сақталады.
Мысалы: гомозиготалы ақ үй қояндарынан қара түсті ұрпақтардың ... ... ... ... ... формалардың шығуын айтуға болады.
Генотиптік өзгергіштік ... ... ... болатын әртурлі
комбинацияларға да ... ... ... бір-бірімен орын
алмастырғанда жаңа белгілер мен қасиеттер ... ... ... ... ... өзгергіштік деп атайды. Мутациялық және
комбинативтік өзгергіштік тек қана генотиптің өзгеруіне ... ... ... ... Сондықтан оны тұқым қуалайтын өзгергіштік деп
атайды.
2.Фенотиптік ... жеке ... ... ... және де ... да ерекшеліктерінің
өзгеретіндігі байқалады.Мұндай өзгергіштікті фенотиптік өзгергіштік ... ... ... генотиптік өзгергіштіктен негізгі бір
айырмашылығы организм генотипінің ... және ол ... ... өзгергіштік тұқым қуаламайтын өзгергіштік деп
атайды.
1.3 ... ... ... организмнің генотипінің өзгеруіне байланысты
болатын яғни ... ... ... ... өзгергіштіктің болатындығы
Дарвинге де белгілі болған. Ол тұқым қуалайтын өзгергіштікті табиғи және
қолдан сұрыптаудың алғы шарты деп ... ... ... ... тұқым
қуалаушылық туралы тәжірыбе жүзінде алған деректер және оның ұрпаққа берілу
заңдылықтары ... еді. ... ... ... ... ... ... айыру мүмкін болмады.Өзгергіштіктің түрлері туралы
мәселе 19 аяғы мен 20 ... бас ... ғана ... ... ... ... ең ... 1901ж. Голландия оқымыстысы
Г.Де-Фриз өзінің “Мутациялық теория” деп аталатын еңбегінде ... ... ... ... ... осы күнге дейін өз мәнін жойған
жоқ. Олар:
1.мутацияның кенеттен пайда болатындығы
2.жаңадан пайда болған формалардың тұрақты келетіндігі
3.мутацияның ... ... ... ... өзі ... бағытта пайдалы да,зиянды болатындығы
Бірақ та Де-Фриздің қателік жақтары да болды.Ол табиғи сұрыптау мен
мутацияны бір-біріне қарсы ... Яғни ол ... ... ... жаңа ... ... деп ... әртүрлі бағытта болады.Олардың
көпшілігі ... ... ... ... ... өлімге
душар етеді,онылетальды-мутация деп атайды.Жалпы ... ... ... ... ... деп ... ... түрді өзгерте алмайды.Мутация жыныс клеткаларындағы және оның
хромосома ... ... ... ... ... ... типінің болатындығын байқай аламыз.
1.3.1 Мутацияның типтері.
Мутациялық процесстің өзін секірмелі түрде яғни кенеттен пайда болатын және
индукциялық деп ... ... ... ... ... табиғи
факторлардың әсерінен атап ... ... ... ... және ... ... өзгеруінің нәтижесінде
өздігінен пайда болса,оны секірмелі мутация дейміз.Ал,арнайы әсер ету
арқылы яғни ... ... ... немесе температураменәсер
етудің нәтижесінде пайда болатын өзгерісті индукциялық мутация дейді.Осы
аталған екі мутация ... ... ... ... соңғы
аталған яғни,индукциялық мутациягенетиктерге тұқым қуалайтын өзгергіштікті
қолдан жасауға және оны тереңдеп зерттеуге мүмкіндік туғызды.Өзінің ... ... ... яғни организмнің қандай клеткаларында пайда болуына
байланысты мутаций ... ... ... ... және ... ... болатын)болып бөлінеді.Сомалық мутация мен ... ... ... ... ... мәні әртүрлі,сондықтан олар жеке-жеке қарастырылады.Генотиптің
өзгеру ... ... ... ... және геномдық болып
бөлінеді.
Гендік мутация.
Мутацияның мұндай түрі ... ... ... және жиі
кездеседі.Организмнің көптеген морфологиялық,физиологиялық,биохимиялық
белгі-қасиеттерінің ... ... ... өзгеру бағытына
қарай гендік мутацияның 3 түрін ... ... ... ... артуы есебінен ... ... ... ... арқылы бақыланатын биохимиялық
өнімдер мөлшерінің азаюы есебінен ген ... ... ... ... ... ... өзгеше заттардың түзілуін
бақылайтын мутантты аллельдің пайда болуы,аморфты жабайы типтің қызметіне
қарама-қарсы.
Гендік мутация негізінен екі ... ... ... ... және бір ... негіздің ДНҚ құрамынан түсіп қалуына немесе
үстеме ... ... ... ... ... ... ... деп атайды.Олар мына жолмен жүреді:
1.Бір пуриннің екіншісімен немесе бір ... ... ... деп ... А Г,Т Ц ... пиримидинге немесе керісінше алмастыру.Оны трансверсия деп
атайды. \ А Т,А Ц,Г Ц,Г Т ... ... ... ... ... мутациямен қатар хромосомалық
мутация да ... ... ... немесе аберрациялар деп
атайды.Аберрациялар хромосома ішілік және ... ... ... ... ... ... мыналар жатады:дефишенсия-хромосома
ұштарының жетіспеушілігі;делеция-хромосоманың бір бөлігінің үзіліп түсіп
қалуы;дупликация-хромосома бөлігінің 180*-қа ... ... ... ретінің өзгеруі.
Хромосомалық өзгерістерге хромосоманың бір бөлігінің басқа бір ... емес ... ... кету ... Оны ... деп
атайды.
Хромосомалық мутацияда транспозиция –генетикалық материалдың шағын
бөлігінде орналасқан ... ... ... ерекше орын
алады.Транспозиция гомологты емес ... ... ... ... ... ... мүмкін.Сондықтан ол хромосома ішілік және
хромосома аралық өзгерістердің аралығында жатады.
Геномдық мутация.
Геномдық ... ... ... ... санының өзгеруіне
байланысты организмнің белгілері мен ... ... ... ... ... өзі гаплоидты хромосомадағы болатын
гендердің жиынтығы.Енді осы ... ... ... болу ... ... тұрақтылығын және оның ұрпақтан-ұрпаққа
берілуін қамтамасыз ететін,клетканың бөліну механизмдері ... бен ... ... ... жағдайда бұл мехенизмдер бұзылады
да,хромосома клеткасындағы екі полюске ... ... ... саны ... ... ... ... мутация тұтас
гаплоидты жиынтықтың немесе жеке хромосомалар санының ... ... ... ... саны ... ... ... организмдерді полиплоидты,ал еселенбей көбейсе анеуплоидты немесе
гетероплоидты организм деп аталады.
1.4 Табиғи ... ... ... түрде болатын мутациялық өзгергіштікке белгілі
бір факторлармен арнайы әсер ету арқылы емес ... ... ... ... ... ... мутацияның табиғатта кең таралатындығы ертеден
белгілі.Мысалы:1971 ... бас ... ... ... ... ... (барбарис) өсінділерінің арасынан қызыл жапырақты формасы
табылған.Кейін одан алынған ұрпақтар да ... ... ... ... ... ... тұқым қорабының тікенектері жоқ түрі табылған және
ол ... ... ... ... ... отыратындығы
анықталынған.
Жапырақтарда да көптеген мутациялар ... ... атап ... ... ... ... 1791 жылы ... штатындағы Анкон фермасында,кейіннен анкон тұқымының
қалыптасуына бастау болған қысқа ... ... ... ... ... мөлшері организмнің физиологиялық жағдайына және
клеткада болатын биохимиялық өзгерістерге де байланысты.Мысалы: М.С.Навашин
мен Г.Штауббеннің айтуы бойынша ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... мутациялық өзгергіштіктің
біріне,клеткада кейбір ... ... ... ... ... бар ... қосылыстардың жинақталуын да жатқызуға болады.
1.5 Жасанды (индукциялы) мутагенез
Жасанды немесе индукциялы мутагенез деп ... бір ... әсер ету ... ... ... тұқым қуалайтын өзгергіштікті
айтады.Ондай ... ... ... және лазер сәулелері,сол сияқты кейбір
химиялық ... ... т.б) ... ... ... әсері
Химиялық заттардың әсерінен тұқым қуалайтын ... ... ... ... ... ... ашылғаннан кейін
көп кешікпей белгілі болды.1932 жылы В.В.Сахаров дрозофиль ... ... ... ... ... оның ... ... жылы М.Е.Лобашев сол обьектіден аммиактың
мутагендік әсерін байқады.Кейінірек мутация тудыратын қасиеті ьар бірқатар
химиялық ... ... жылы ... пен ... қыша газының
мутагендік әсерін анықтады.Қазіргі кезде 500-ден астам ... ... бар ... белгілі.
Химиялық мутагендер көбінесе ... ... ... ... ... ... мутация
тудырады,яғни ол жағдайда хромосоманың шағын ғана ... ... жеке ... орын ... ... ... өзгерістер пайда болады. Мұндай
жағдайда жаппай мутациялану жүріп зат алмасу ... ... ... ... ... организм өлімге душар болады.
2. МАТЕРИАЛДАР МЕН ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ
2.1 ЖҰМЫСТЫҢ ... ... әл – ... ... Қазақ Ұлттық университетінің, биология
факультетінің «генетика және молекулалық биология» кафедрасында және Алматы
қаласынан 25 км қашықтықта орналасқан республикалық ... - ... ... және ... дала ... ... Топырақ
қабаты қызғылт қоңыр, кей жерлері құмдақты болып келеді. Жоғары қабаттағы
топырақтың қара шірігі жалпы ... 3 % - ын ... ... ... ... басында, ал жаздық бидайлар сәуір айының
10-15-терінде егістік ... ... Өсіп - ... ... ... және күту ... болу үшін 25 х 25см ... егілді. Тәжірбиелік
егіс кеңістігінің бір қатарына 20 дәннен себілді.
Ауа-райы негізінен жұмсақ ... суық және ... ... ыстық
және құрғақ жазымен, жылы және құрғақ күзімен ерекшеленеді. Орташа жаздық
температурасы 10ºС-ға жетеді. ... ... түсу ... ... 390
мм. Қар көбінесе желтоқсан айының басында түседі. Оның қалыңдығы шамамен 20-
25см болады. Егістіктегі қауырт жұмыстар сәуір айының басынан ... ... ... ... ретінде мутациялық, гибридологиялық, және
цитологиялық талдау қолданылды.
Цитологиялық талдау әдісі – ... ... ... ... ... ... Өңдеу – хромасомаларды қысқарту мен ұлпаларды
жұмсарту және ... ... ... енуі үшін қажет.
Митоздық бөліну. Хромосомаларды қысқартып, метафаза жазықтығында
шашырату үшін колхицин, ... ... ... ... ... ... жалау жапырағы мен оғанға дейінгі
жапырақ аралығы 5-6 см-ге ұзарғанда ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Тәжірибелік және ... ... ашық ... ... уақытта 6 - дан 8-ге
дейін, ал ... күні 8-ден 11-ге ... ... ... ... Ньюкомер, Карнуа қоспасы қолданылды. Ньюкомер қоспасының ... ... ... ... 3 бөлік пропион қышқылы, 1 бөлік ацетон, 1 ... ... және 1 ... ... кіреді. Карнуа құрамы: 3 бөлік этил
спирті және 1 ... ... ... ... ... материал жуық арада
қаралатын болса, онда бірден 2%-к ... ... ... ... бір ... ... жаңа ... мұздатқышта сақтайды. ... ... МБИ – ... көмегімен жүргізіледі де, МБИ-6 микроскопы ... ... ... ... дәндер 240С температурадағы термостатта
өсірілді. Дәндердің өскіншелерінің ұзындығы 1,5-2см-ге ... ... ... салып, содан кейін Кларк фиксаторында (3бөлік
96℅этил спирті және ... ... ... ... ... ... Шифф реактивінде Фельген әдісі бойынша боялды.
Фенологиялық бақылау. Зерттеуге алынған материалдар Республикалық
Ғылыми - ... ... ... және ... ... ... өскіннің өсуінен пісіп-жетілуге дейінгі кезеңге фенологиялық
бақылау жасалды.
Өсімдік турлеріне ... ... И.Н ... ... ... ... ... жүргізілді [238]. Фенологиялық бақылау
кезінде өсімдіктердің ... ... ... ... тіркелді. Бақылау ерте көктемде, яғни өсімдіктерде алғашқы
өскіннің шығуынан бастап, бидай ... ... ... ... ... ... гибридологиялық талдау жүргізілді. Бақылау әр үш күн сайын
жүргізіліп отырылды. Әдетте, фенологиялық бақылау жүргізгенде бес ... ... Олар ... гүл ... ... ... ... және вегетацияның соңы немесе тіршілігін жою фазалары. Әрбір фазаны
аралық фазаларға ... ... ... ... ... ... түрлерінің фенологиялық
фазаларының өту уақыты тіркеліп отырылады. ... ... ... бір
өсімдік түрінің қандай фазаға түскендігі, яғни қандай мезгілде ... ... ... ... ... жеміс түзуі және
тыныштық күйге тускен күндері, ... ... осы ... ... белгіленіп отырылады. Фазаларды белгілеу барлық орындарда бір ... бір ... ... ... ... талдаушы және реципрокты ... ... ... ... әдіс ... ... ... алған нәтижелерді өңдеу,
белгілердің өзгергіштігін зерттеу және зерттелген ... ... табу үшін ... [239]. ... ... орташа
арифметикалық шамамен өлшеніп, Стъюдент ... ... ... ... ... анықталды. Гибридологиялық талдауда -
өсімдіктің белгілері мен қасиеттерінің тұқымқуалауын ... ... хи – ... ... ... ... питомникте егілген бидай өнімінің сандық және сапалық
белгілеріне талдау жүргізу үшін, 100 өсімдік ... ... ... ... дән ... мен бір ... алынған дән санының салмағы
CS200 құралы арқылы өлшенді. Өсімдіктің биіктігі оның тамырынан ... ... ... ... ... негізгі масақтың ұзындығы
өсімдіктің биіктігіне сипаттама берген кезде есепке алынып ... және ... ... ... әдіс бойынша жүргізілді:
1. Кастрация жас масақшаларда, яғни тозаңқап әлі ... ... ... ... тозаңы тіршілікке әлі бейімделе қоймаған, ал аналық аузы
ашылмаған және барлық 3 тозаңқапты алып ... ... ... ... ... кезінде масақша жарғақшасын зақымдау минимумға дейін болу
керек.
3. Кастрацияланушы масақта 20 ... ... да, ... ... тасталады. Егер, бидай мұртшалы болса, онда изоляторға
отырғызу үшін ... ... ... 3-4 күн ... кейін Барлауг ұсынған «Твэл әдісі» бойынша
жүргізіледі. 1980ж[ 239 ... ... ... ... ¼ бөлігін кеседі де, изолятор ... ... ... ашық қалдырады.
6. Тозаңдандыратын донордың әрбір масақша қабықшалары кесілген соң ... ... ... ... ... қабықша арқылы ыршиды.
7. Тозаңдандырғыш масақты изоляторға енгізіп, бірнеше айналмалы қозғалыс
жасайды.
2.3 Зерттеуге алынған ... ... үшін ... ретінде жергілікті селекцияда кең
қолданылатын жұмсақ бидай сорттары: Шағала, Арай, Жеңіс, ... ... 32, ... 17, ... 3, ... 10,
Казахстанская 4 қолданылды. Төменде қолданылған сорттарға сипаттама
берілген (кесте1).
1 - ... - ... ... бидай сорттары
|Сорттар|Әртүрліліг|Шыққан |Сорттарды ... ... ... |
| |і ... және ... |биіктігі |ұзындығы |түктіліг|
| | ... ... | | |і ... 4 ... ... ... | | | |
| | ... 1981|Н.Л. | | | ... 3 | | ... | | | |
| | | |Н.Л. | | | ... 10| | |Р.А. | |6,6- 8,1см| |
| | | ... | | | |
| | | ... | | |
| | | |, | | | |
| | | ... | | | ... ... ... |Р.А. | | | |
| ... | ... | | | |
| | | |И.А., | | | |
| | | ... и | | | |
| | | |др. | | | ... | | ... | | | |
| | | |С.А, | | | |
| | | ... | | | |
| | | |Р.А. и др. | | | ... | |Кыргизском |НавахатинВ.В.| | | |
| | ... |, | | | |
| | | ... | | | |
| | | |Р.А. и др. | | | ... 32| ... |НавахатинВ.В.| | | |
| | | |, | | | |
| | | ... | | | |
| | | |Р.А. и др. | | | ... | | ... | | |
| | | |, | | | |
| | | ... | | | |
| | | |и др. | | | ... ... ... | | | | |
| | ... | | | | |
| | ... | | | | ... ... материалдар кадмийдің ауыр металл тұзымен (CdCl2)
өңделді.
Кадмий тұзына сипаттама. Ауыр ...... ... ... ... ... ... клеткалармен, олардың компоненттері
немесе функциональды топтарымен байланысуынан көруге болады. Әсіресе олар
нуклейн қышқылдарымен, ферменттермен және ... ... амин ... ... ... ... ... клеткалар мен
ұлпалардың және зат алмасу процесін реттейтін ферменттердің ... ... ауыр ... ... ... ... ... болады.
Кадмий (атомдық номері – 48; салыстырмалы атомдық ... – 112,40) ... ... ... кестеде цинк және сынаппен бірге II Б ... ... ... ... ... сульфид, карбонат және оксид суда
мүлде ерімейді; ал табиғатта суда ... ... ... ... Суда
еритіндерге сульфат, нитрат, галогендер жатады. Қоршаған ... ... ... ... ... ... үшін өте ... суындағы кадмийдің орташа мөлшері шамамен 0,1 мкг/л құрайды. Өзен
суында ерігіш кадмий 1 мен 13, 5 мг/л ... ... ал ... 1 ... артпайды. Ластанған топырақта кадмийдің орташа концентрациясы 0,2-0,4
мкг/кг. Кей ... өте ... ... ие, яғни ... Cd- дің ... ... – 4, 047; ал ... – 568ос; қайнау температурасы – 960ос; суда ерігіштігі 1400
г/л; 20ос температурада топырақ ылғалында кадмий иондар түрінде ... Cd++; CdCl2+; CdSO4o; CdSO3o; ... ... нӘтижелері мен талқылаулар
3.3 Бидай мутанттарына генетикалық талдау
Өсімдіктер селекциясында химиялық мутагенез будандастыру үшін алғашқы
материалдың әртүрлілігін ... ... ... ... қолданылады.
Әксперименталды мутагенез негізінде алынған түрлі коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... тәжірбиелерінде
айтарлықтай жеткілікті [52,196,197]. Сондықтан, ... ... ... зор. Сұрыптап алған мутанттарды селекцияда қолдану
арқылы мутагендердің ... және ... ... ... Пайда болған мутанттардың генетикалық табиғатын зерттеу үшін
классикалық генетикада екі әдіс ... ... және ... ... Осы екі ... ... қолданып, мутантты
белгілердің қалай және неше генмен ... ... ... ... ... 3 ... индукцияланған
белгілерімен (сабақтың антоцианды болуы, жапырағының түктілігі, масақтың
ұзындығы, ... ... ... алғашқы сортпен, талдаушы
будандастыру жүргізілді. Барлық зерттелген белгілердің ... ... ... ... 1:1 болып, F2 ұрпағындағы 3:1 қатынасындағы
ажырау (Х2 = 0,4-1,89 ... ... ... ... ... ... ... индукцияланған белгілерімен (сабақтың ... ... ... масақтың тығыздануы) өсімдіктерді алғашқы
сортпен талдаушы будандастыру нәтижесінде, ... және ... ... 1:1 ... F2 де 3:1 ... ажырады, яғни
мутантты белгі моногенді, доминантты тұқым қуалайды. Керісінше, сабақтың
түптенуі мен масақтың ... ... ... ... ... ал F2 ... ажырау 15:1 және 13:3 ... ... ... ... келтірілген белгілерінің күрделі,
аллельді емес гендердің әсерінен (полигенді және ... ... (4 - ... ... жағдай, Шағала сортынан өзгерген ұзын (16 см), ... (0,80) ... ... ... (0,50) ... тәрізді өсімдігімен
будандастыру нәтижесінде, өсімдіктің жаздық типі (vrn ... ... (Vrn ... ... ... ... егістікте масақтанбай
түптену қалпында қалған өсімдік саны төртеу болса, 1 ... ... ... 4 - Каз.3 және ... ... индукцияланған белгілердің М1,
ВС1 , F2 ұрпақтарындағы ажырауы
|№ |мутанттар |Мутанттар мен қарапайым өсімдіктердің қатынасы |
| | |М1, ВС1, | F2 |
| | ... |χ2 ... |χ2 ... 3 ... ... |27:25 |1:1 |0,06 |188:57 |3:1 |0,4 |
| ... | | | | | | ... |Мұртшасыз |32:29 |1:1 |0,04 |168:48 |3:1 |0,89 |
| ... | | | | | | ... ... |10:13 |1:1 |0,2 |126:32 |3:1 |1,89 |
| ... | | | | | | ... ... |8:10 |1:1 |0,2 |112:28 |3:1 |1,87 |
| ... | | | | | | ... ... ... |22:20 |1:1 |0,90 |118:31 |3:1 |1,38 |
| ... | | | | | | ... ... |45:13 |3:1 |0,20 |120:5 |15:1 |1,14 |
| ... | | | | | | ... ... |45:18 |3:1 |0,42 |223:51 |13:3 |0,003 |
| ... | | | | | | ... ... |19:23 |1:1 |0,38 |97:29 |3:1 |0,26 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | ... ... ... |1:1 |0,06 |85: 54 |9:7 |1,38 ... тозаңданған осы өнімнің ұрпағы күздік егістікте жаппай
масақтанғанына қарағанда Шағала сортының даму ... ... ... - ... ... ... яғни ... әрі күздік әрі жаздық ... ... даму ... ... кадмий тұзының әсерінен Казахстанская 3 сортынан шыққан
мутантты ... ... мен ... ... ... нәтижесінде анықталса, ал F2 – де мутантты ... ... ... ... сортының тәжрибе вариантында F2 – дегі ажырау сабақтың
түптенуіне – 15:1, ... ... 13:3, ал ... ... ... ... ... аллельді емес гендердің күрделі тұқым
қуалайтындығы анықталды.
Экспериментальды мутагенезде әртүрлі мутагендік фактормен әсер ету ... ... ... ... ... ... спельтоидты,
скверхедты, компактоидты болуын 5А хромосомасының Q локусының өзгеруімен
байланыстырады. Олардың ішінде спельтоидтар тұтас 5А ... ... ... ... ... ... ... шығуы q
аллелінің бәсеңсуімен байланысты. Q ... ... 2-4 рет ... ... скверхедті, субкампоктоидты типтерінің дамуына әкеледі [7]. Мұндай
формалардың фенотиптік ұқсастықтары генетикалық біртектілікке жатады.
Мутантты ... ... ... ... бір ... ... ал басқа жағдайда рецессивті, кейде ... ... ... ... ... ... әсер ... гендердің аллелділігі. Мутацияның бір
локусты ... ... ... ... ... анықтау үшін,
алелльділікке тест жүргізілді. Ол үшін бір сорттан индукцияланған ... ... ... бір - ... будандастырылды. CdCl2 мен
өңдеуден алған ұзын ұршық тәрізді масағымен (16 см) ... ... ... ... ... шағылыстырылды. Әртүрлі бағыттағы
будандастыру нәтижесінде, ұрпақта алғашқы мутанттардың белгісіне ұқсамайтын
жаңа-қуатты, көп ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай, мутантты формаларда мутацияның әртүрлі ... ... ... 0,01 пайызды концентрациясымен бидай дәндерін өңдеу арқылы
бірқатар мутантты формалар ... Бір ... ... ... ... ... нәтижесінде мутацияның әртүрлі сипаты табылды.
Мутантты белгілерге аллельдік тест жүргізу үшін М15, М18, М19, ... ... ... ... М16 ... ... М21 ұзын ... (Жеңіс), М22 көпгүлді (Лют32) өзгерген
өсімдіктер алынды.
Аллелизм құбылысы негізінде жатқан әртүрлі тестке ... ... ... ... үшін ... ... ... жетіспеушілік-дупликация тесті бойынша спельтоидтар скверхедтермен және
компактоидтармен;
-дупликация-дупликация тестісіне сәйкестікте ... ... ... ... спельтоидтар (доминантты) және
спельтоидтармен (рецессивті) (8- ші ... - ші ... - ... ... индукцияланған кейбір макромутацияларға
аллельдік тест
|Будандасқан |Каз.3, Лют 32, Шағала және Жеңіс ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... М15 ... ... ... болды, яғни мутация |
|спельтоид Х 18 |доминаннты ... | ... 19 ... Х |Қалыпты және спельтоидтар 1:1 қатынасында болды. ... ... ... ...... Q ... |
| ... локусында орналасқан) ... 15 ... Х ... өсімдіктер шықты.Өсімдіктің фено |
|М16 скверхед ... ... ... ... ... ... F2-де ... скверхед Х М |ажырау жүреді. Спельтоид Q локусының ... ал ... ... ... осы локустың дупликациясынан пайда болған. |
|М 15спельтоидХ М |Жаңа түрлер және қалыпты өсімдік шықты, яғни ... ... ... ... ... ... ... белгі |
| ... ... скв Х М 17 ... ... ... ... ... |белгілер Q факторының болуына тәуелді ... 22 Х М23 көп ... 9: 7 көп ... ... ... ... ... ... оған ... ... хромосоманың әртүрлі |
| ... ... және ... |
| ... локусында орналасқан. ... 3 ... М15 ... және М16 скверхедті
өсімдігімен шағылыстырудан алған Ғ1 ... ... ... ... сипатталды. Өсімдіктің фенотипі шағылыстыру бағытына тәуелді
болмады. Осыдан, спельтоид Q локусының жетіспеушілігінен, ал ... екі ... ... яғни ... ... толық сәйкес
келетіндігі анықталды. Ғ2 ұрпағында ажырау жүрмеді.
М15 спельтоидты өсімдігін М17 компактоидтымен будандастырғанда ... тип ... ... және әртүрлі қатынастағы басқа жаңадан пайда
болған түрлер шықты. Бұл, ... ... ... ... ... Ғ1 ұрпақтың М16 ... және М17 ... ... ... ... ... ... масағымен өсімдікте алынды. Бұл скверхедті ... ... Q ... ... тәуелділігін көрсетеді. Q
генінің дозасының өсуіне байланысты белгінің көрінуі күшейе түседі.
М18 спельтоиды өсімдігін М16 ... ... ... ... ... болды (М15 х М16).
Қызықты нәтижелер М15 хМ18 және М19 х М20 спельтоидтарын бір- ... ... ... ... Ғ1 ... ... фенотип -
спельтоид, ал екінші жұбынан қарапайым және ... 1:1 ... ... ... ... анықтайтын ген рецессивті болғанын және
оны анықтайтын ... Q ... ... ... ... ... ... пайда болған М15 және М18 спельтоидтары
құрылымдық өзгергіштікпен (жетіспеушілік), ал М19 және М20 ... ... ... ... ... Бұл мутациялар аллельді
болғанымен біртекті емес.
Екі көп гүлді мутанттарды М22 х М23 ... Ғ2 ... және ... сорт ... ... 9 ... және ... болып шығуы мутантты белгілердің аллельді еместігін және олардың
көрінуіне жауапты гендердің хромосомалардың әртүрлі локуста орналасқандығын
көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін оларды табиғи спельтамен () будандастыру қажет.
3.1 ... ... ... ... МУТАНТТАРЫНА ЦИТОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
Индукцияланған мутантты өсімдіктердің митотикалық клеткасындағы бөліну
ерекшеліктері
Жаздық жұмсақ бидай дәндерін ауыр металл тұзымен өңдеу ... ... ... және ауыл ... ... ... бойынша
бақылау сорттарымен салыстырғанда айырмашылығы бар ... ... ... Осы ... ... және ... ... сорттардан
алған F1 будандарының мейозы зерттелді. ... ... ... ... бұзылыстар мутагенділікті анықтайтын тест ... ... ... ... ... ... ... әсер
етуші химиялық қосылыстың мутагендік ... ... ... болған мутацияның тұқым қуалаушылық мүмкіндігін ... ... ... (МI) ашық биваленттер, униваленттер мен
поливаленттер, ... ... ... және ... ... ... ... есепке алынды. Бірінші анафазада
(АI) хромосомалрдың ажырауының дұрыстығын анықтап, АI мен АII- ... ... ... хромосомалар, фрагменттер мен көпірлер, стерильді
клеткалар және тетрада кезеңінде микроядролар есептелді. Өсімдіктің ... дың ... ... және селекция үшін маңызды белгілерінен
сұрыпталып алған Каз 3, Жеңіс, Лют.32 және Шағала сорттарының М1 және ... ... ... ... ... барлық мейоздың
кезеңдерінде өзгерген өсімдіктер мен F1 ... ... ... саны бақылау варианттарына қарағанда жоғары болды (9- шы ... 3 - М2 және М4 ... ... CdCl2 ... ... ... |Метафаза I ... I ... | | ... | | ... | |
| ... ... ... проценті |Барлық зерттелген|Бұзылған клеткалар проценті |
| ... саны | ... саны | |
| ... ... I ... I ... | | ... | | ... | |
| ... ... ... ... ... зерттелген|Бұзылған клеткалар проценті |
| ... саны | ... саны | |
| ... ... I ... I ... | | ... | | ... | |
| ... ... клеткалар проценті |Барлық зерттелген|Бұзылған клеткалар проценті |
| ... саны | ... саны | ... ... ... саны ... |Метафаза пластинкасының ажырамауы |Барлығы |Бұзылған ... ... ... ... |Стерильді клеткалар | |Каз 3 |120 |- |-
|- |- |120 |8 |1 |5 |2 | ... |125 |35 |- |- |35 |125 |61 |10 |12 ... ... –Б |115 |4 |1 |- |3 |115 |3 |- |3 |- | ... |134 |40 |26 |14
|- |134 |19 |- |- |19 | |Лют 32 Б |103 |9 |1 |8 | |103 |- |- |- |- ... |119 |36 |8 |- |28 |119 |32 |2 |5 |25 | ... Б |98 |- |- |- ... |10 | |7 |3 | ... |111 |43 |18 |2 |23 |111 |31 |6 |- |27 | ... және ... варианттарындағы мейозға салыстырмалы зерттеу
нәтижесінде М1- де униваленттер пайызы 11-14 болса, ашық биваленттер ... 6-8, ал ... ... ... 7-11 ... (сурет).
Сурет 25-26. Казахстанская 3 сортындағы МI ... ... ... ... ... мен
униваленттер.Бұзылыстар бағдаршамен көрсетілген. Бояу ацетокарминмен
боялған,көлемі.40х10.
Жеңіс сортынан ... 15,5 ... 21 ... ... ... онда ... ... морфологиялық өзгергіштіктің нүктелік
мутациясының салдары екендігін дәлелдейді (Хвостова 1971).
Униваленттер әртүрлі ... ... ... ... ... ... гомологты хромосомалардың алдын – ала ажырауы салдарынан,
яғни хиазманың ... ... ... болады. Асинапсис гендері I-
ші профазада гомологты хромосомалардың жұптасуын болдырмаса, ал ... ... ... кедергі жасайды. Хромосомалардың ажырамауына
пикноз- sticky әкелетін гендер мутациясы ... ... қара ... ... ... 1973). Мұндайда хромосомалардың
хиазма түзушілік қасиеті бұзылып, 1- ші ... ... ... ... ... ... де тығыз ... ... ... болады. Осындай бұзылыстардың шығуына
үш түрлі гендердің mei 1,mei 2, mei 3 ... ... ... (Simonet,
Zicker,1972). mei 1,mei 2 әсерінен 1- ші профазаның пахитена кезеңінде
хромосомалардың ... ... ... ал mei 3 ... ... ... ажырамауына әкеледі де, осы кезеңдерге дейін
хромосомалардың бөліну процесі қалыпты болады. ... ... ... ... ... ... да, ген аралық рекомбинацияға әкеледі. Ол
спонтанды мутацияның шығу жиілігін молайтады. ... ... ... ... ... ... шығу жиілігі
1- ші және 2-ші анафазаларда көрінді (9- шы ... ... ... арасында қалған фрагменттер, көпірлер, асинхронды бөліну жатады.
Біршама ... ... Каз.3 , Лют32 және ... ... ... ерекшеленді. Олардағы бұзылыс 11-17 ... ... ... бұзылыстар 2-5,2 пайыздан аспады.
Сонымен өсімдіктерде Sticky ... ... ... ... ... (пахитена,диплотена) процестерінің өтуінде сst генінің
әсерінен биохимиялық реакцияның ... ... ... ... ... мейозындағы бір клетканың ядролық затының
цитомикталық ... ... ... ... ... ... цитоплазмасына
өтуі болды. Біздің зерттеуімізде цитомиксис құбылысы ... ... М1- де ... ... ... М3- М4 ... олардың
пайызы аз. Сонымен, униваленттермен ашық ... ... ... яғни ... ... болады. Пайда болған
микроабберациялар мутантты формаларда фенотиптік ... ... М3- ... М1- ге ... ... құбылысының азаюы, бірнеше ұрпақ
бойы ауыл шаруашылығына ... ... ... ... ... ... ... зерттеу хромосомалық
абберациялардың ... ... ... ... ... көрінді.
CdCl2 - НІҢ ӘСЕРІНЕН ЖҰМСАҚ БИДАЙ СОРТТАРЫНЫҢ МЕЙОЗЫНДАҒЫ ... 9-10 ... ... МI- дегі сақинаның түзілуі және хромосоманың
ажырамауы. Бұзылыстар бағдаршамен ... ... ... ... ... 3 ... МI - дегі поливаленттердің, бос
клеткалардың түзілуі. Бұзылыстар ... ... ... боялған,көлемі.40х10.
12 – ші сурет. Шағала сортындағы хромосомалардың координациясының өзгеруі.
Бұзылыстар бағдаршамен ... Бояу ... ... ... Жеңіс сорты. Мейоздың 2-ші ... ... ... және ... ... қойған хромосмалар.
Ең жоғары бұзылыс Каз.3 және Шағала сорттарына тән ... АI және АII – ... ... ... ... ... микроядролардың құрылуына себеп
болды.
Жоғарыдағы айтылған бұзылыстардың барлығы ... ... М4 ... ... ... дән ... ... әсерін
тигізбеген, яғни бидай масағы толық дән байлауымен сипатталды.
Барлық ... ... ... ... 1 ... ... бақылау сорттарымен салыстырғанда жоғары болды. Бұл
айырмашылық диаграммада айқын көрінді. Арай ... ... ... ... ... және ... ... тәжірибе варианттарындағы
бұзылыстармен бірдей болса,Лютесценс 32 сортындағы бұзылыс минимальды.
Алайда, Арай, Каз.3 және ... ... ... ... бұзылыстарды бөлікке шаққанда саны ... ... 1- ... ... ... ... 0,04 тен -0,28 бөлікті құрап,
метафазадағы бұзылыстар бөліктерінен ... ... ... Тәжірибе
варианттарындағы бұзылыстар керісінше 0,32- ден 0,49 арасында болса Шағала
сортында 0,70 бөлікті құрады.
Индукцияланған мутантты ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің негізгі мақсаты
химиялық мутагендермен өңдеу нәтижесінде хромосома ішілік немесе хромосома
аралық өзгергіштіктің типтерін анықтау ... ... ... ... мутанттардың өзін немесе мутанттарды өзінің алғашқы генотипімен
будандастырудан ... ... ... ... ... мутация
гетрозиготты жағдайда болады да, оны цитологиялық зерттеулер арқылы оңай
анықтауға болады. Мутанттардың өзінде де оның ... ... да ... ... клеткалардың бөлінуі зерттеледі. Осы бағыттағы көптеген
зерттеулерде индукцияланған мутантты өсімдіктерде мейоздың барлық сатысында
бұзылыстарымен көрінеді ... ... ... ... ... ... бөліну кезіндегі гаметалардың жағдайымен ұштастыру
үшін, ажырайтын және ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде салыстырмалы талдау жүргізу ... ... ... ... ... ... қарастырсақ мейоздағы
бұзылыс бұрынғы соматикалық клетканың ерекшелігімен байланысты. Сондықтан,
алдымен клетканың митотикалық бөліну барысына тоқталайық.
Ажырайтын және ... ... ... ... кезінде көбінесе оның алғашқы кезеңіне, яғни ... ... ... ... ... ... ... ажырау
олардың хромосомалар санының өзгеруімен байланыстырады ... ... ... ... меристемасында тұрақты мутанттарда 52
болса, ал ажырайтында 60-68 ... ... бұл ... бөлініп жатқан
клеткада хромосомалардың бірдей таралмауынан деп түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... төрт
хромосомадан құралған сақина тәрізді конфигурация байқалды ... ... ... ... жағдайында өткен транслокацияны
көрсетеді.
Мутантты өсімдіктермен оларға сәйкес бақылау сорттарының мейоздық
бөлінуін ... ... ... ... ... ... ... жиілігі жоғары болды (кесте).
Атап айтқанда, мейоздың бірінші метафазасына униваленттердің кездесу
пайызы (), ашық биваленттер (), ... пен Лют 32 ... ... ... ... ... хромосомалардың бөліну бағытының Анафаза 1-
дегі хромосома және хроматидті тетрада, пента және гексаваленттер ... ... ... ... ... ... құрады.
Индукцияланған өсімдіктердің мейозының МI және AI кезеңіндегі
бұзылыстарының бір клеткаға ... ... ... және ... ... жоғары сенімділікпен айырмашылықты анағұрлым
айқын ... ... ... ... ... 3 ... индукцияланған белгілерімен (сабақтың
антоцианды болуы, ... ... ... ... ... ... ... сортпен, талдаушы будандастыру ... ... ... ... және ... ... ... болып, F2 ұрпағындағы 3:1 қатынасындағы ... (Х2 = ... ... белгінің доминантты тұқым қуалайтындығын дәлелдейді.
2. Шағала сортының ... ... F2 – дегі ... ... – 15:1, ... ... 13:3, ал ... тығыздылығынан
9:7 қатынастарына сәйкес келіп, аллельді емес гендердің күрделі тұқым
қуалайтындығы ... ... ... ... шығуына жауапты гендердің аллельділігіне
тест жүргізу нәтижесінде:
- екі көпгүлді масағымен ... ... ... ... ... қуатты, көп гүлділігімен
ерекшеленетін цилиндір тәрізді масағымен линияның шығуы, мутацияның
әртүрлі ... ... ... М15 ... ... М17 ... ... Ғ1-де
қарапайым тип (алғашқы сорт) және әртүрлі қатынастағы жаңадан пайда
болған түрлер шығып, мутантты ... ... ... М16 ... және М17 ... ... будандастыру
комбинациясынан компактоидты және субкомпактоидты масағымен өсімдіктер
алынып, олардың Q факторына ... ... М15 х М18 және М19 х М20 ... ... ... - ... ал екінші жұбынан қарапайым және ... ... ... М15 х М18 ... ... ... ал М19 және М20 ... гендік мутациямен байланысты
болғандығы табылды. Бұл мутациялардың аллельді ... ... ... ... Кадмий тұзының өсімдіктің мейозына әсерінен табылған хромосомалық
бұзылыстар – пикноз, ядролық материалдың көшуі, хромосомалардың ... ... ... стерильділік мутагенділікке тест ретінде
ұсынылды.
ТҮЙІНІ
Жұмыста, Казахстанская 3 және ... ... ... ... антоцианды болуы, жапырағының түктілігі, масақтың
ұзындығы, мұртшасыз масақ) өсімдіктерді ... ... ... ... ... белгілердің шығуына жауапты гендердің аллельділігіне
тест жүргізу нәтижесінде: М15 х М18 және М19 х М20 спельтоидтарын
будандастырудан мутантты фенотип - спельтоид, ал ... ... ... ... 1:1 қатынасында алынды. Бұл мутациялардың аллельді
болғанымен, біртекті емес екендігін дәлелдейді.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жасыл микробалдыр CHLAMYDOMONAS REINHARDTII-дің пигментті мутанттық штаммдарын алу2 бет
Кадмийге сезімтал CHLAMYDOMONAS REINHARDTII мутантты штамдарын алу және оларды қолдану48 бет
Ластанған су экожүйелерін бақылауға арналған микробалдырлардың тест-штамдарын алу44 бет
Хламидомонас маркерлі штамдарының көмегімен ауыр металдармен ластанған су экожүйелерді биологиялық бақылау31 бет
Хромосомалық абберациялар8 бет
Мутагенездің жалпы ерекшеліктері, қолданылатын атаулары12 бет
In vitro жағдайында стевиядан оқшауланып алынған жапырақ экспланттарының каллусогенез және морфогенез ерекшеліктері35 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
Адамның жыныстық дамуының бұзылуына цитогенетикалық талдау52 бет
Атырау облысы топырағынан бөлініп алынған көмірсутегін тотықтырушы микроорганизмдерді зерттеу52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь