Ішкі аудит

КІРІСПЕ
1.ІШКІ АУДИТТІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ НАРЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ
1.1 Кәсіпорынның басқару жүйесіндегі ішкі бақылаудың орны мен ролі
1.2 Ішкі бақылаудың бағыттары мен процедуралары
1.3 Ішкі аудиторлық тексерудің реті, тәртібі және арнайы ережелері мен қағидалары
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ІШКІ АУДИТТІҢ ТӘЖІРИБЕСІН ТАЛДАУ
2.1 Қазақстан республикасында қолданылатын ішкі аудиттің жүргізілуінің әдістемесі мен тәсілдері
2.2 Қаржылық есептіліктегі ішкі бақылау
2.3 Ішкі бақылауды енгізу үрдісіне ықпал ететін факторлар
3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ІШКІ БАҚЫЛАУДЫ ЖҮРГІЗУДІҢ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ЖЕТІЛДІРІЛУ ЖОЛДАРЫ
3.1 Қазақстан республикасында ішкі аудиттің негізгі мәселелері мен шешу жолдары
3.2 Қазақстан Республикасында ішкі аудитті жетілдіру жолдары
3.3 Ішкі аудит саласындағы соңғы проблемаларды жетілдіру жолдары
ҚОРЫТЫНДЫ
Әрбір дүниедегі нәрселердің өзіне тән ерекше тарихы, даму кезеңдері және де айтуға тұрарлықтай оқиғалары болады. Соныменен бүгінгі мақалада орын алайын деп отырған негізгі де өзекті тақырып ол аудиттің жалпы пайда болу тарихы. Бұл сала қайдан бастау алып, қашан өркендеп, қандай сан қилы өзгертулерге ұшырап біздің ел экономикасында кескін алғанына шолу жасағанды дұрыс көріп отырмыз.
Ішкі бақылау – ол кәсіпорын иелерінің, Директорлар кеңесінің, басқарманың және басқа да кәсіпорын қызметкерлерінің бастамасымен іске асырылып, бизнестердің мақсаттарына жету үшін ресурстарды экономды және тиімді пайдалануын, активтердің қауіпсіздігін, заңнамаларды сақтауын, қызметтердің қорытындысы туралы сенімді де уақытылы есептілікті ұсынуын қамтамасыз ету бойынша басқару мен үрдістердің ең маңызды да қызметінің бірі болып табылады.
Кәсіпорынның ішкі аудиті деп – бұл кәсіпорын субъектілерімен мынадай іс - әрекеттерді жүзеге асырғандағыны айта аламыз:
- кәсіпорынның фактілік жағдайын анықтау (бақылау объектісінің);
- фактілік мағлұматтар мен жоспарланған ақпараттарды салыстыру;
- анықталған ауытқулар мен олардың кәсіпорынды функцияландыру аспектілеріне әсерін тигізетін ықпалдылық деңгейін анықтау;
- тіркелген ауытқулардың себебін анықтау.
Бірінші бөлімде жалпы ішкі аудит пен оның анықтамаларына тоқталып кеткен. Ішкі басқарудың мақсаты – басқару жүйесін тиімді шешімдер қабылдау мүмкіндігі үшін ақпаратпен қамтамасыз етіп отыру.
Ішкі аудиттің ерекшелігі – оның кәсіпорынды басқару үрдісіндегі екіжақты рол аткаруында. Басқарудың және басқару үрдісінің басқа да элементтерінің тәжірибеде терең интеграциялауының нәтижесінде жұмысшыны қызметтік аумағын басқарудың кез келген бір элементіне қатысты етіп, ал басқарудың өзімен байланыссыз деп шешіп анықтауымыз мүмкін емес. Сондықтан әр кезеңді басқару үрдісінің бөлек элементі деп теориялық жағынан қарастырсақ, бақылау элементінің барлық кезеңдерде бар екенін байқауымызға болады. Басқару үрдісі кезеңінің оңтайлы жүруі үшін олардың әрқайсысына бақылау міндетті түрде керек.
Іс-әрекеттер мен жалпы стратегияның айналадағы жағдайларға уақытылығын және адекватностін қамтамасыз ету үшін, басқару шешімдерінің өздерінің сәтті іске асыpылyымен сәйкестігін қамтамасыз ету үшін де (кәсіпорын оңтайлылығы көзқарасынан) бақылау өте қажет.
Диссертациямның екінші бөлімінде жобаны енгізудің әр кезеңдерінен саяп келіп, ішкі бақылаудың әдістемесін қарастырамыз. Әр кезеңдерде кәсіпорынның ішкі бақылауын сәтті жүргізу үшін өздерінің белгілі бір тиесілі әдістері қолданылады. Жобаның көлемін анықтаудың әдістемесі. Жоғарыда аталып кеткендей, көлемдеу, масштабтау кезеңінде кәсіпорынның қызметінің қай бөлігінің қаржылық есептілікке елеулі ықпал eтeтінін анықтап алу керек.
Жобаның масштабын, көлемін анықтау маңыздылық деңгейінің анықталуынан басталады.
        
        КІРІСПЕ
Әрбір дүниедегі нәрселердің өзіне тән ерекше тарихы, даму кезеңдері
және де ... ... ... ... ... ... ... алайын деп отырған негізгі де өзекті тақырып ол аудиттің жалпы пайда
болу тарихы. Бұл сала қайдан бастау алып, ... ... ... сан ... ұшырап біздің ел экономикасында кескін алғанына шолу жасағанды
дұрыс көріп отырмыз.
Ішкі ... – ол ... ... ... ... және басқа да кәсіпорын қызметкерлерінің бастамасымен іске
асырылып, бизнестердің мақсаттарына жету үшін ... ... ... ... ... ... ... сақтауын,
қызметтердің қорытындысы туралы сенімді де уақытылы есептілікті ұсынуын
қамтамасыз ету бойынша басқару мен ... ең ... да ... ... табылады.
Кәсіпорынның ішкі аудиті деп – бұл кәсіпорын субъектілерімен мынадай іс
- әрекеттерді жүзеге асырғандағыны айта ... ... ... жағдайын анықтау (бақылау объектісінің);
- фактілік мағлұматтар мен ... ... ... ... ... мен ... ... функцияландыру аспектілеріне
әсерін тигізетін ықпалдылық деңгейін анықтау;
- тіркелген ауытқулардың себебін ... ... ... ішкі ... пен оның ... ... Ішкі басқарудың мақсаты – басқару жүйесін тиімді шешімдер қабылдау
мүмкіндігі үшін ақпаратпен қамтамасыз етіп отыру.
Ішкі ... ... – оның ... ... ... рол ... ... және басқару үрдісінің басқа да
элементтерінің тәжірибеде терең ... ... ... ... ... кез ... бір элементіне қатысты етіп, ал
басқарудың ... ... деп ... анықтауымыз мүмкін емес. Сондықтан
әр кезеңді басқару үрдісінің бөлек ... деп ... ... ... элементінің барлық кезеңдерде бар екенін байқауымызға
болады. Басқару үрдісі ... ... ... үшін ... ... ... ... керек.
Іс-әрекеттер мен жалпы стратегияның айналадағы жағдайларға
уақытылығын және ... ... ету ... ... ... ... іске ... сәйкестігін қамтамасыз ету үшін де
(кәсіпорын оңтайлылығы көзқарасынан) бақылау өте қажет.
Диссертациямның екінші ... ... ... әр кезеңдерінен
саяп келіп, ішкі бақылаудың әдістемесін қарастырамыз. Әр кезеңдерде
кәсіпорынның ішкі ... ... ... үшін ... ... бір
тиесілі әдістері қолданылады. Жобаның көлемін анықтаудың әдістемесі.
Жоғарыда аталып ... ... ... ... ... қай ... ... есептілікке елеулі ықпал eтeтінін анықтап
алу керек.
Жобаның масштабын, көлемін анықтау маңыздылық деңгейінің анықталуынан
басталады.
Ал ... ... ... ... ішкі ... ... мен шешу ... тереңінен қарастырылған.
Қазақстан ... ... кең ... ... ... ... құрылуының қазіргі жағдайларда өте күрделі ... ... бұл ... өзі ... ... жаққа дамып келе жатырған үрдіс
болып табылады.
Жалпыәлемдік тәжірибеге сәйкес Қазақстандағы аудиторлық ... ... ... қарағанда, едәуір регламенттелініп және стандартталған.
Кеңес берушілерде жұмыс жүргізу барысында ... бір ... ... ... жөніндегі міндеттемелер жүктелмейді, ол
түгелі міндеттемелердің белгілі бір орнатылған ... ... ... ... де өзі жоқ. Сондықтан, іс жүзінде кеңес
беруші өзінің кәсіби ... ... ғана ... мүмкіндігіне ие
бола алады.
Жалпы әлемдік тәжірибеге сәйкес Қазақстандағы аудиторлық қызмет кеңес
беру қызметіне ... ... ... және стандартталған.
Кеңес берушілерде жұмыс жүргізу ... ... бір ... ... ... ... міндеттемелер жүктелмейді, ол
түгелі міндеттемелердің белгілі бір орнатылған кәсіби ... ... ... де өзі жоқ. Сондықтан, іс жүзінде кеңес
беруші өзінің ... ... ... ғана бағыну мүмкіндігіне ие
бола алады.
1.ІШКІ АУДИТТІҢ ... ... ЖӘНЕ ... ЖАҒДАЙДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ
МӘНІ
1.1 Кәсіпорынның басқару жүйесіндегі ішкі бақылаудың орны мен ... ... ... ... тән ... тарихы, даму кезеңдері
және де айтуға тұрарлықтай оқиғалары болады. Соныменен бүгінгі мақалада
орын ... деп ... ... де өзекті тақырып ол аудиттің жалпы пайда
болу тарихы. Бұл сала ... ... ... ... өркендеп, қандай сан қилы
өзгертулерге ұшырап біздің ел экономикасында кескін алғанына шолу жасағанды
дұрыс ... ... ... ... ... мен ... жұмысын жүзеге асыру
әлем ... ... ... ... ... дейінгі IV
мыңжылдығынан бастама алды. Ол кездерде әр адам ... өз ... ... үшін ... мен ... ... қажет екенін
аңғарғандықтан, аудит дүниеге келіп, кең ... ... ... ... ... ... ... (б.ғ.д.3400-2400жж.), Мысыр (б.ғ.д.2200-2150жж ),
Қытай (б.ғ.д. 1122-256жж), Рим (б.ғ.д. V ... ... ... ... ... ... алып ... Осы арадағы басты мақсаттары бірақ
бірдей болған, ол шаруашылықты тиімді ұйымдастырып, пайданы ... ... ... ... алдау әрекеттерін тудырмай елде ... ... ... ... аудит Англияда 1299 жылы пайда болып, даму үрдісіменен
бірте-бірте Солтүстік Америкаға көше ... ... осы ... аудит өз
шарықтау шегіне жетті. Енді сол АҚШ еліндегі аудиттің ... ... ... тарихына тоқтала кетсек.
АҚШ – та аудиторлық қызмет ... ... ... ... ... ... Бұл ойды «аудит қызметі XIX ... ... ... ... британдық бухгалтерлердің таратқандығы» жөнінде
жазған ... ... ... ... тікелей меңзейді. Ағылшындық
теміржолшылар, сақтандыру ... және өзге де ... ... ... ... кезде, олармен бірге ірі ... ... ... ... ... да қоныс аударған. XX ... ... АҚШ – та ... балансқа қатысты ақпараттарды бөлшекті түрде
қарастырып зерттейтін ағылшын үлгісіне негізделді.
1886 жылы АҚШ – та ... ... ... ... ... шақырылған бухгалтерлер жөнінде алғаш заң қабылданды. 1887 жылы
Америка аудиторларының ассоциациясы құрылды, ал 1896 ... ... ... ... ... ... таба бастады, бұл аудитордың орнына
ол кезде қолында дипломы бар, Нью-Йорк университетінде мамандығы ... ... ... және ... қызметпен айналысуға құқық
беретін арнайы лицензиясы бар бухгалтер отыра ... ... жылы және одан ... 1909 жылы АҚШ – та Р. ... Лоуренс
Диксидің «Аудит: аудиторларға тәжірибелік нұсқаулама» атты ... ... қоса ... ... ... ... ... Роберт Монтгомери аудиттің мақсаты әдетте ... ... алу ... бар ... және ... ... ашылуында екенін
айтқан. Осыдан саяп келе, үш ... ... ... ... ... ... ... ерікті (қатерлі);
2) еріксіз (жазбадағы қателер, арифметикалық қателер);
3) қағидалы (қате әдістемелік жолдардың таңдалынуы).
Бірақ та АҚШ – та бизнестің даму қарқыны ... ... ... болатын, американдықтар тексерудің британдық үлгісінің өте көп уақыт
пен қаржыны керек ететіндіктен Америка үшін аудиттің ағылшындық ... ... ... XIX ... соңы мен XX ... американдық бизнестің өте тез даму ерекшелігіне орай, Американдық
аудит тез қарқынды тексеруді, яғни ... ... ... ... ... ... «тесттік аудиттің» қолданысқа енгізілуін
тәжірибелей бастады, яғни операцияларды тексеру мақсатында ... ... ... ... ... ... Олар ... мүддесін ескеріп, активтер мен пассивтердің
бағалануына үлкен мән берілді де, осы сәттен кейін ағылшын ... ... ... ауытқулары пайда бола бастады. Кредиторлардың,
соның ішінде банктердің сұранысы аудит міндеттерінің кеңеюіне және ... ... ... ...... қайта өңделуіне
әкеліп соқты.
Р. Монтгомери 1912 жылы келесі басылымдар мен қайта басылымдарда
(осынау ... ... ... ... аудиті » деген атқа ие болған
«Аудит: теория және тәжірибе» атты ... ... ... Осы ... ... ... ... кезеңдегі американдық аудитті
аудиторлардың жұмыс ... ... үші ... мен бухгалтерлік
кітапты құруға кететіндігін аса ерекше атай отырып, ... ... ... терминге балаған. Роберт Монтгомеридің өзі (1872-1953) теорик
болып қана қоймай, ол аудит тәжірибешісі де ... ... ... ... 1898 ... ... ... фирма құрған. Бұл фирма
бұдан кейін өркендеп, «Куперс энд Лайбранд» деген атқа ие болып ... ... ... ... ... ... бухгалтерлердің
Американдық институтының құрылуына негіз болып және өзі президентінің орнын
иемдендіп, Колумбиялық, Нью-Йорктегі және ... ... ... – та ... ... ... ... Комиссиямен тіркелген және
1934 жылы, яғни 1929 жылғы Уолл-стриттегі биржалық тоқыраудан ... ... үшін 1933 ... ... ... туралы Заңы және 1934
жылғы биржа туралы Заңы тіркелген компаниялардың қаржылық ... ... ... ... ... – та ... және ... емес аудиторлық кәсіпорындардың
екі түрі бар. Оның біреуі жалпыұлттық, ... ... ... ... ол ... ... шақырылған бухгалтерлердің институты деп
аталады. Бұл институт 1887 жылы пайда болған және ... бері ... ... ... рөл ... Бұл ... сәйкесінше
емтихандарды тапсырып және бухгалтера-аудитор дипломын алған ізденушінің
санатын құптайды. Институт АҚШ – тағы ғылыми және ... ... ... ... ... ... бойынша бірнеше журналдар
тобын шығарады және бұл журналдардың ішінде өте танымал біреуі «Джорнэл ... ... ... Инсттитуттан басқа бөлек штат деңгейіндегі дипломы бар
қоғамдық бухгалтерлер деген атаққа ие болатын кәсіби аудиторлық ұйымдар ... ... Бұл ... ... аудиторлық тексерістердің
жүргізілуіне және өз штаты шекарасында ... беру ... ... бар. Бухгалтер-аудитор өз қызметімен жекеменшік тәжірибе жүзінде
немесе аудиторлық ... ... ... та қызмет ете алады. Одан да
жоғары санатталған аудиторлар университеттер мен колледждерде ... ... де ... ... жылы АҚШ – та ... ... ... «Баланстық есептілікті дайындау бойынша ... ... ... ... ... қайта қарастырылған басылымы 1929 жылы «Қаржылық
есептілікті тексеру» деген жаңа атпен қайта басылып ... ... ішкі ... ... ... ... ... соған қоса,
қорытынды жасаудың тәжірибесі туралы да айтылған.
1934 жылы қазіргі кезге дейін ... келе ... ... инвентарлы ведомосттің зерттелуі және есеп айырысу ... ... ... ... ... «Қаржылық есептілікті
тәуелсіз аудиторлардың тексеруі» атты құжат басылымға шықты.
Стандартизациялаудың белсенді үрдісі 1939 жылы, яғни, ... ... ... ... (AICPA) ... бойынша Комитетті тағайындап және ең алғаш аудиторлық процедура
туралы үлгіні ... ... ... 1939 ... ... AICPA институттың
алғашқы аудитті стандартизациялауға қатысты ... ... және ... ... ... есептіліктерді шығара
бастады. Бірінші аудит процедуралары бойынша ... ... ... ... 7 ... ... ... Есептілікте аудиттің
міндетті процедуралары ретінде инвентарлы ... ... және ... ... дебиторларды растау, Директорлар кеңесіне ... ... ... ету, ал ... аудит бойынша ішкі
тексерістермен ... ... ... үшін ... құруға рұқсат етілу, ұсынылған қаржылық есептілік ... ... ... ... ... ғасырдың 70-80-жылдарында АҚШ – та ... ... мен ... ... ... арта ... ... аудит ел ойлағаннан өзгешерек болып шықты, шын аудит ... ... ... Ең бірінші шектеу тексеріс
жүргізудің уақытының санаулылығы ... ... ... ... елге ... кең мағлұмат беріп екі арадағы түсінік бойынша айырмашылықты жою
мақсатында аудиторлық ... ... ... ... ... ... қолға алында.
Сонымен, «ішкі бақылау» дегеніміздің өзі не? АҚШ – та әр ұйым аудиттің
анықтамасын әр қилы етіп ... ... ... ... ... ... (AICPA) ... «нәтижесінде тәуелсіз,
саналы маман бағалауға келетін және ... жүйе ... ... өз пікірін айтып, тексеруі, ... ... ... ... ... деп ... ... батыстық
ғалымдардан еңбегінен Б.Нидлзді, Х.Андерсонды, Д.Колдуэлді, Э.А.Аренсті
және Дж.Лоббекті ... атап ... ... ... Н.Г. ... как ... управления предприятием» деген еңбегінде ішкі
бақылауға келесідей анықтама береді: «ішкі бақылау — ... ... және ... ... операцияларын іске асыру
барысында барлық ... өз ... ... орындау
мақсатындағы мөлшерлер жүйесі болып табылады. Ішкі ... ... ... ... және ... кәсіпорын үшін экономикалық
мақсаттылығын анықтайды». Сотникова Л.В. анықтамасы бойынша ішкі ... ... ... ... деңгейіндегі жүзеге асатын бақылау түрі болып
табылады.
Ол кәсіпорын иесінің бастауымен ... және ... ... жүргізіліп, барлық еңбек ... ал ... ... алып ... ұйымның мақсаттарына
жетуді қамтамасыз етуге бағытталған. Б.Нидлз ... ... ... ... ... ішкі ... мынадай қысқашалау
келесі анықтаманы береді: ... ...... ... ... ... мен сенімділігін қамтамасыз ететін жүйе
болып табылады». Осы жоғарыда келтірілген анықтамалардан саяп келіп, осы өз
дипломдық ... ... ... ... беруімізге болады:
Ішкі бақылау – ол кәсіпорын иелерінің, Директорлар ... және ... да ... ... бастамасымен іске
асырылып, бизнестердің мақсаттарына жету үшін ... ... ... пайдалануын, активтердің қауіпсіздігін, заңнамаларды сақтауын,
қызметтердің қорытындысы туралы сенімді де уақытылы ... ... ету ... ... мен ... ең ... да ... болып табылады.
Дәл қазіргі уақытта АҚШ – та 45000 жуық аудиторлық фирмалар өз қызметін
жалғастыруда. Құрамында жұмыс жасайтын қызметкерлері 1 ... ... ... ... ... негізгі 4 топқа жіктеуге болады:
1. ... ... ... ... ең ірі де, ... бұрын
оларды «Үлкен алтылық» деп атаған. Олардың кейбіреулері шарықтау деңгейінің
ең жоғарғы сатысынан орын алған. (Нью-Йорктік ... ... ... АҚШ – тың және ... ең ірі ... ... жылдық пайда
көлемі 500 млн. долларды ... ... ... ... бар өзге де ... фирмалар.
3. Ірі жергілікті және аймақтық (мамандар штаты 50 адамнан ... ... ... ... ... Кіші ... ... - 95% жуық аудиторлық фирмалар 25
адамнан тұратын мамандар штаты және бір ғана ... ... қай – ... ... формада болмасын, ішкі бақылау
болады. Оған қарамастан, ... ... сай ... сәйкесінше
келетін ішкі бақылаудың тиімді жүйесінің Қазақстанда құрылу тәжірибесі жаңа
ғана кең етек алып ... ... ... үлкен және
ұйымдастырушылық құрылымы қаншалықты күрделі болса, онда ... ... және ішкі ... ... ... ... өзі де қаттырақ,
қатаңырақ болып келеді. Өкінішке ... ... ... бизнестегі
кәсіпорындарда көбінесе ішкі бақылау жүйесінің өзі толықтай құрылмаған
немесе номиналды сипатта ... алып ... ... ... ... бухгалтерлік және қаржылық есептіліктің
дұрыстығына көз жеткізу мақсатында ... және де ... ... ... құру мен ... ... ... жөнінде
декларациялар толтыру, қаржылық, салықтық, банктік және басқа да ... ... ... кенес беру секілді аудиторлық ... ... ... ... ... ... ... ретінде кең
етек алып отыр Бұл қасиеттерге ие бола отырып аудит тек қана жеке ... ғана ... ... қоса ... мүддесіне қызмет етіп келеді.
Жалпылай алып қарағанда, осы ағымдағы өткен нарық құрылуындағы онжылдық
еліміздегі ... ... ... басқару мен бақылау
мәселелеріне жаңа көзқараспен ... ... ... Әр ... ... ... ... және тәжірибедегі аудиторлар
батыс елдерінің алдыңғы ... ... ... ... халықаралық
аудит тәжірибесі) ғана игеріп қоймай, сонымен қатар, отандық ... ... да көз ... ... ... керектігін ұғынды.
Отанымыздың алға даму ... көз ... ... біз ... ... мысалдарына сүйене отырып, басқару мен бақылау саласындағы
өз жетістіктерімізді максималды түрде қолданып отыруымыз керек.
Қорыта айтқанда, Қазақстанда аудит өзінің ұзақ ... ... ... ... ... ... ... аудиторлық
компаниялардың, тәуелсіз аудиторлардың саны күн ... ... ... және ... ... артып келе жатырғандығы дәлел.
Сондықтан, ... ... ... ... ... мәселелері
қаншалықты саналы және тез шешілетін ... ел ... ... да», яғни ... ... тікелей байланысты болып отырмақ.
Басқару үрдісінің кез келген кезеңінде басқару объектісінің жоспарланған
жағдайынан фактілік ... ... ... ... ... ... сапасы
мен мазмұны жайында уақытылы ақпарат алып беріп тұру үшін ішкі ... ... ішкі ... деп – бұл ... субъектілерімен мынадай іс -
әрекеттерді жүзеге асырғандағыны айта аламыз:
- кәсіпорынның фактілік жағдайын анықтау (бақылау объектісінің);
- фактілік ... мен ... ... ... ... ... мен олардың кәсіпорынды функцияландыру аспектілеріне
әсерін тигізетін ықпалдылық деңгейін анықтау;
- тіркелген ауытқулардың себебін анықтау.
Ішкі басқарудың мақсаты – басқару ... ... ... ... үшін ... ... етіп отыру.
Ішкі аудиттің ерекшелігі – оның кәсіпорынды басқару үрдісіндегі
екіжақты рол ... ... және ... ... ... да
элементтерінің тәжірибеде терең интеграциялауының нәтижесінде жұмысшыны
қызметтік ... ... кез ... бір ... қатысты етіп, ал
басқарудың өзімен байланыссыз деп шешіп ... ... ... ... ... ... ... бөлек элементі деп ... ... ... ... ... кезеңдерде бар екенін байқауымызға
болады. Басқару үрдісі кезеңінің ... ... үшін ... ... ... ... ... мен жалпы стратегияның айналадағы жағдайларға уақытылығын
және адекватностін ... ету ... ... ... ... іске ... сәйкестігін қамтамасыз ету үшін де (кәсіпорын
оңтайлылығы көзқарасынан) бақылау өте ... де ... ... ... кезеңін қоспаса, онда жоспарлау
қателігі ұйымдастыру немесе бақылау кезеңінде белгі береді.
Басқару шешімдерін іске асыруда ұйымдастыру мен ... ... бір ... ... қол ... үшін ... жоспарлы
шешімдердің іске асу жолының дұрыстығын бақылап, қадағалап отыру керек.
Қабылданған ... және ... ... іске ... бақылау
және қабылданған шешімдерді қадағалау керек.
Есептілік кезеңінде меншіктің бар болуына және олардың қозғалысына,
расталған нормалар, нормативтерге және ... ... және ... ... ... шаруашылық операцияларының
мақсаттылығмен және заңдылығына сәйкестеліп ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері бақылау үшін ақпаратар базасы болып ... ... алып ... ... өзін бақылауға алып отыру керектігін
түсінеміз.
Талдау кезеңінде басқарушылық шешімдерінің түрлі құрамындағыларға
бөлудегі және де ... ... ... ... болатын нәтижелері
туралы ақпараттарды бағалау үрдісі іске асады.
Бақылау мен талдау терең байланысты және ... ... ... ... ... Бақылаудың барлық ақпараттары көбінесе талдау
жасаудың негізі болып табылады. Талдау кезеңінде бақылау қызметі де ... ... ... ... ... және ... ... ету
деңгейінің бақылауы. Бақылау қызметі жүзеге асу барысында талдау тәсілдері
фактілік қорытындылардың қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... ақырғы ныcанына
жақындығын бағалайды. Талдау жүргізудің сапасын ...... ... ... аcу ... ... бағалаудағы өте
маңызды да керекті кезең болып табылады.
Міне, осыдан кәсіпорынның ішкі ... ... ... ... ... ... ... және екіншіден, басқа да барлық кезеңдердегі
басқару үрдісінің жүргізілу сапасына ақпараттық жағдайды қамтамасыз етіп
беретін ерекшеленген ... ... ... ... ... тиімділігі субъект басшылығының
бақылауға деген ... ... ... ... Егер ... ... бақылау маңызды деп санаса, қалған қызметкерлер өз ... ... ... ортасы – бұл субъект басшылары мен иелерінің бақылауға ... ... ... шаралар мен реттемелер және ішкі бақылау жүйесін
қалыптастырады.
Бақылау ортасы келесідей компоненттерден тұрады:
– экономикалық субъектіні басқару ... ... ... ұйымдық құрылымы;
– қызметтік міндеттер мен өкілеттіктерді бөлу;
– бақылаушы ... және ішкі ... ... ... субъектіні басқару стилі бухгалтерлік есеп пен ... ... ... ... әсер ете ... ... аудиторға
бұл қаржылық есеп берудің бұрмалану ықтималдылығына ... әсер ... ... ... ... ... өктемшілігі немесе нақты емес жұмыс және қаржы
мақсаттарын қою салдарынан болуы ... ... ... ... көрінеді де субъектінің бухгалтерлік есептің тиімді жүйесін
қолдау қабілетіне әсер етеді. Басқарудың дұрыс таңдап алынған стилі субъект
экономикасының ... ... ... іске ... ... жақсарту үшін резервтерді жылдам анықтауға
мүмкін беретін басқарушылық ... ... ... ... ... ... кезінде заңдарды қатал сақтауға мүмкіндік береді.
Экономикалық субъектінің ұйымдық құрылымы өкімет пен бағынудың қандай
нысандары бар ... ... ... ... ... негізгі ақпараттық
ағындар анықталады. Орталықтандырылған және орталықтандырыл- маған болуы
мүмкін субъектінің ұйымдық ... ... ... оның ... ... жартылай тәуелді болады. Құжаттар мен құжаттама- ларды құрудың
белгілі бір тәртібі бар көп ... ұйым ірі ... ... ... бірақ шағын кәсіпорындарда ол ақпараттың қажетті ағынының өсуіне
кедергі жасауы мүмкін.
Қызметтік міндеттер мен өкілеттіктерді бөлу ... ... және ... өтіп ... ... сенімділігін береді. Персоналды хабардар
ету мен оның жұмысын бақылауды іске ... ... ... ... лауазымдық нұсқауларды және ... ... ... ... ... табылады. Қызметкерлер өзінің функционалды
міндеттерін терең түсіну және жан-жақты білу ... ... ... жауапкершілігін нақты түсіну керек. Міндетті сәйкес бөлу – ... ... ... ... ... ... субъектінің түрлі
бөлімшелері міндетке енуі керек ... ... ... ... ... жүргізді мақұлдау немесе оған рұқсат беру.
Бұл міндетті басшы қызметкерлер ... ... ... және тіркеу шарушылық операциялар туралы ақпараттар тіркелетін
және жинақталатын материалдық тасушыларды көрсетеді. Бұл ... ... ... алу ... және т.б. жатады. Құжаттандыру мен есепке
алу жазбаларының сапалы жүйесі ... ... ... керек. Құжаттар
мен жазбалар операциялар іске асырылып жатқан кезде немесе содан кейін
бірден ... ... ... өткен сайын қателіктер туу ықтималдылығы арта
береді. (құжаттардың уақытында толтырылмауы). ... ... ... ... ... ... ... орын
көрсетілген, ойластырылған құрылымға ие болуы керек.
Активтер сақталуын қамтамасыз ету дегенді активтерді жүйелі бақылау
деп түсінеміз. Бұл ... ... ... ... жазылған сомаларды
кезең сайын салыстыру. Активтерді тұрақты түрде түгендеп ... ... ... ... ... шараларды қабылдау көзделеді.
Міндеттердің үйлесімсіздігі (бөлу). Міндеттер қызметшілердің ешқайсысы
жоғарыда аталған төрт функцияның екі және одан да көбін атқармайтындай ... ... ... және ... ... басқарушылық, екінші функ-
ция есепке алушы, үщінші функция сақтау болып табылады. Осы ... ... мен ... арасында бөлудің екі басымдылығы бар:
– ақпаратты әдейі бұрмалау қиынырақ, себебі бұл екі немесе одан да
көп ... ... ... етер ... әрекеттерді үйлестіру есебінен әдейі жасалмаған қателерді табу
және ... ... ... және ішкі ... жұмысын тиімді басқаруды іске асыру үшін басқарушы буын
жекелеген ... ... ... ... ... мен
есептерді құру жүйесін қамтитын түрлі ... ... ... – бұл басшылық нұсқауларын орындауды қамтамасыз етуге бағытталған
саясат пен реттемелер. Оған бірқатар шаралар енеді:
... ... шолу ... – нақты нәтижелерді алдыңғы
кезеңдердегі бюджетпен, қызмет болжамдары және ... ... ...... құжаттарға қол жеткізуді, компью-
терлік программалар мен файлдарды ... ... ... ... физикалық қорғау. Тауарлы-материалдық босалқы қорларға,
бағалы қа- ғаздарға иелік етпейтін адамдарды жақындатуға ... есеп беру ... де қол ... ... ... керек.
Тауарды сатуға жауап бер- мейтін адам ... жүк ... ... ала беру ... ... ие ... керек. Кассадан
төлем беруді іске асырумен айналыспайтын адам чекті ала алмауы керек;
– ішкі аудитті ұйымдастыру бақылау ... ... ... үлес ... қоймайды, сырты аудиторға тікелей ... ... ... ... ... жұмсайтын шығындарды төмендетеді. ... ... ішкі ... ... ... ... ... тін ақпарат алса, онда сыртқы аудиторлар
кейбір жағдайларда оның жұмысына сүйене алады.
Кадрлық саясат. Субъектінің ішкі бақылау жүйесінің ... ... бірі ... іске ... ... ... ... табылады.
Егер қызметкерлер білікті және ... ... ... ... белгілі бір әлсіздігі ... да ... ... ... ... Жауапты және тиімді жұмыс істеуші персонал
шағын тексеру кезінде де бақылаудың жоғары деңгейін қамтамасыз етеді. Егер
керісінше ... ... кeз ... ... тиімділігі жоққа
шығарылады. Сонымен ... ... ... ... ... ... болады дабақылаудың қажетті элементі ынталандыру
мен сыйақы жүйесі болады.
Бақылау құралдарын тиімді және ... ... үшін ... ... ... ... қызметкерлері қолданатын
процедуралар ... ... ... ... бақылау әдістері деп те
атайды. Олар сан алуан және оның қызметіне тән ... ... ... ең көп ... ... ... мүлікті түгендеу және ... есеп ... ... шылық субъектілерінің міндеттемелері;
– басшы мен бас ... не ... ... ... өкім ... қолдары;
– бухгалтерлік жазбаларды қарама-қарсы тексеру;
– есеп айырысуларды ішкі және сыртқы салыстырулар;
– құжат айналымын ұйымдастыру, оның ... ... ... ... ... журналдарға құжаттарды тіркеу, құжаттарды
кітапша ету, сақтау және архивке ... ... ... ... ... ... мақсаттарына
пайдалану;
– шаруашылық субъектілері активтеріне ... қол ... ... ... ... ... қаржышаруашылық қызметінің көрсеткіштерін талдау.
Бақылау әдісі құрамына бизнес көлемі, күрделілік дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... етуші
бақылау мен бухгалтерлік есеп жүйесін жүргізу жағдайының ... ... ... ... сан алуандылығы қаржылық есеп беруді құру
кезінде субъектінің ішкі бақылаудың ... ... қол ... етуі ... ... ... шаруашылық операциялар шынында бар (дәлдік), яғни
бухгалтерлік есепте жоқ операциялар көрсетілмейді.
2. Шаруашылық операциялар ... алу ... ... ... операциялар теріс пайдаланушыларға (ысырап етушілікке,
ұрлыққа) әкеледі.
3. Шаруашылық операциялар бағаланады (бағалау). Шаруашылық операцияларды
жасау кезінде есепке алу ... ... ... сомаларды
есептеу мен есепке алу кезінде қате ... жол ... ... ... ... шоттардың типтік жоспарына сәйкес шоттарында
тіркеледі (жіктелім). Бұл қаржылық есептемені объективты құру ... ... ... ... ... ... (толықтылық).
Операциялардың есепке алу жазбаларында толық көлемде тіркеледі.
6. Шаруашылық операциялар уақтылы көрсетіледі (уақытында). Шаруашылық
операцияларды ақытында ... ... ... ... ... операциялар бухгалтерлік есеп тіркеліміне енгізілген және
қорытындылар дәл есептелген ... ... ... ... мәліметтеріне ұқсас.
Ішкі бақылаудың кез келген жүйесі абсолютті түрде ... ... оны ... ... ... жүргізіледі. Басқарушылық жұмыста
ІБЖ ұйымдастыруға бақылау шараларын іске асыру шығындары мен ... ... ... пайданың оңтайлы арақатынасына болатын
үнемділік ... ... ... Бақылау шараларын іске ... осы ... ... экономикалық пайдадан аз болуы керек.
Бақылау қызметі басқарудың басқа да ... ... ... ... ... қоса, басқару қызметтерінің ішінде өзара ... бар ... ... Бақылаудың және басқа да ... бір ... ... – ол ... ... ал
бақылау қызметінің басқарудың ... ... ... ... ... бригадасы, жер орны, цехы деңгейіндегі бақылау,)
– ол тік байланыстылық ... ... ... ... ... ... бөлшектерінің
басқарудың қандай да бір мәселелерін шешу немесе басқарудың қандай да ... ... қол ... мақсатындағы өзара үндестігі жүзеге асады.
Ал бақылау қызметінің тік ... ... әр ... деңгейінде
жүзеге асады да, бірақ ірілeнуге ... бар сол бір ... ... ... ... интеграция басқарудағы жоғарыда тұрған
звено (жүйе) тарапынан бақылау қызметін ... ... ... ең ... ... ... салып қарап, бақылаудың табиғатын
тереңірек түсіну үшін, қызмет көрсету механизмінің білдіретін арақатынасын
ашу үшін, олардың құрамында орын алатын әр ... ... ... ... ... үшін ... ... керек.
Кәсіпорынның ішкі бақылауының формалары ретінде мыналарды, менің
ойымша, атап өтуге болады:
- ішкі ... ішқі ... ... – қызметтік формасы.
Ішкі бақылаудың формасын таңдау мынаған, байланысты болып келеді:
- кәсіпорынның құрылымдық ... ... ... ... ... мен ... ... түрде әр түрлі қызмет тараптарын бақылау көлеміне:
- кәсіпорынның басқару құрылымының ... ... ... ... ішкі ... ұйымдастырылуы өте ірі және
кейбір орта кәсіпорындарға тән ... ... ... ол ... ... ... ... күрделілендірілген ұйымдастыру жүйесімен;
- бөлімшелері мен еншілес компанияларының көптігімен;
- қызмет көрсету мен ... сан ... ... органдарының жеткілікті түрде объективті және ... ... ... ... ... ... ... қана таза бақылаушылық сипаттағы тапсырмалардан басқа ішкі
аудиторлар ... ... ... стратегиялар немесе іс-
қимылдарды өңдеу, ... ... ... кеңес берулерге
қатысты тапсырмаларды да орындай алады.
Көптеген кәсіпорындарда ішкі ... және ... ... ... Бұл ... ішкі бақылауды жүзеге асыру үшін, мақсатты түрде
кәсіпорынды ішкі ... ... ... ... болады. Мысалы, кез келген басшының қызметтік ... ... ... ... ... ... өзге де ... тұлғалардың
қызметіне де кіруі тиіс. Ішкі аудиттің дамуының алғашқы қадамдарының
мазмұнына сәйкестендірілген бұл ... ... ... ... зор ... ... ... және оларға тәуелсіз түрде де
қолданыла береді.
Көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... ... өте ... түсінік болып табылатынына көз жеткіземіз. Ішкі ... ... ... ... Бұл ... кәсіпорынның қандай қызмет
көрсету аспектісі ішкі аудиттің ... ... ... ... ... келеді. Қазіргі уақытта қаржылық ... ... ... ... ... және бұл ... ішкі аудит түсінігіне
мынадай анықтама тән:
Ішкі аудит деп – кәсіпорынның мақсатына төмендегі аспектілер ... ... ... ... ... ... ... кеңесі, басшылық бөлімі және де ... өзге ... іске ... ... айта аламыз:
- қызмет көрсетудің тиімділігі және нәтижелілігі;
- қаржылық есептіліктің дұрыстығы;
- ... ... ... күші бар ... ... ... жүйесін құру заңдық күші бар талаптарға, бастамалық және
орындаушылық ... ... ... сүйеніп, тығыз
байланысты болып келеді.
Қаржылық есептіліктегі ішкі ... ... ... ... ... ... және ... байланысты,
бірақ қаржылық есептілікке ешқандай тікелей қатысы жоқ бақылауды өзінің
құрамына кіргізетін «ішкі аудиттің» жалпы ... ... өте ... ... ... ... құрылымы мынадай үш құрамаға бөліне алады: бақылау ортасы
– кәсіпорынды ... үшін ... ... ... сипаттамалар жиынтығы; бақылау процедуралары – кәсіпорын
қызметкерлері ... ... ... ... ... ... – сәйкестендірілген шаруашылық операциялар жазбаларына
қатысты саясат пен ... Бұл үш ... ... ... қателіктердің алдын алуды, анықталуын және жөнделуін, сонымен
қатар, қаржылық есептіліктерде орын алмауын қамтамасыз ... ... ... деген көзқарасы, бетбұрысы бақылау ортасына
орасан зор мөлшерде ... ... ... ... орта ішкі
бақылаудың пайдалылығын арттыратын, бюджет жүйесін және ... ... ... ... ... ... тиімді қызмет ... ішкі ... ... ... қамтамасыз ететін басқару
жүйесімен сипатталады. Одан басқа кәсіпорын міндеттемелерді ... ... қол ... бақылауды және есептілік
ақпараттардың кезеңдік салыстырылуын қамтамасыз етіп отырады.
Бақылау қызметін жүзеге ... ... ... ... жүйесінің маңызды сипаттамасы болып табылады. Кәсіпорынның
мамандарға қатысты ... ішкі ... ... ... ықпалын
тигізеді. Мысал үшін, кәсіпорында жиі бухгалтер ауыстырылып отырылса,
осыдан есептілік және ... ... ... ... тәжірибесі жоқ
адамдар жүзеге асырғандықтан, кәсіпорын есептілігі мен ... да ... көп ... ... ... соғады. Жаңа басшылар мен
қызмет атқарушы тұлғалар кәсіпорынның есептілік жүйесімен қажетті дәрежеде
таныс ... ... ... және ... да ... ... мүмкін. Кейбір кездерде бухгалтерия бөлімінде қызмет ... ... ... ... ... ... ... шығуы туралы ұсыныс тастайды. Жалпы алып
қарағанда, ... ... ... жиі ... ... ... ... табылады.
Компания басшылығы табыс табу мақсатында ішкі ... ... ... ... ... қабылдайды.
Ішкі шаруашылық бақылау жүйесі компания әкімшілігінің алға қойылған
мақсаттарға тиімді жету үшін ... ... мен ... ... ... міндеттердің дұрыс бөлінуі;
- санкциялаудың тиімді процедураларының болуы;
- құжаттау және жазудың есептік жүйесі;
- активтер мен ... ... ... тәуелсіз тексеру жүргізу жатады.
Міндеттердің дұрыс бөлінуі: материалды жауапкершілік пен бухгалтерлік
есептің бөлінуін (бухгалтерлік есепті жүргізу материалды ... ... ... ... ... мен ... жауапкершілікті
санкциялауды бөлу тиісті активтер бойынша (операцияны ... ... ... ... байланысты активтерді бақылауы тиісті емес);
шаруашылық операцияларын жүргізу мен ... ... ... ... ... ... ... Ішкі шаруашылық бақылау
жүйесінің тиімді қызметі үшін әр ... ... ... алынған болуы
керек. Ол үшін компанияда ... бір ... ... ... мен рұқсат беруге жауапты тұлғалардың міндеттері бекітілуі керек.
Жазудың ... ... мен ... Компанияда бекітілген шот
жоспары негізінде құрылған құжаттау мен есептіліктің сапалы жүйесі ... ... ... мен ... анықтайтын әдістемелік
нұсқаулары бекітілуін көздейді.
Активтер мен жазуларды ... ... ...... ... ... бойынша сақтану шараларын қабылдау.
Тәуелсіз тексерулер ұйымдастыру. Тәуелсіз ... ... ... ... ... болып табылады.
Ішкі бақылау жүйесінің тиімділігінің ең маңызды сипаттамасы ... ... ету орны ... ... ... ... табылады.
Міндеттемелерді сәйкесінше өзара бөліп алу бақылау процедурасының
тиімділігінің міндетті жағдайы болып ... ... ... ... төрт түрі бухгалтерия бөлімінің әртүрлі бөлімшелері немесе
әртүрлі қызметкерлерінің міндеттеріне кіруі ... ... ... санкционирлеу. Бұл міндеттемені шаруашылық
операциялық жазбаларды санкционирлеуге құқығы бар ... ... ... ... бір ... ... ... (мысалы,
барлық сауда-саттық) жалпы немесе арнайы (мысалы, маңызды ... ... ... ... ... ... ... және жазбасы
(есептіліктің жүргізілуі), қазіргі уақытта шаруашылық операцияларды
тіркеу үшін компьютерлік ... жиі ... ... ... кезінде активтердің қауіпсіздігін немесе
сақталуын қамтамасыз ету. Бұл қызметтің ... түрі ... ... ... ... ... жойып одан
әрі бақылап, қадағалануын қамтамасыз етеді.
... бар ... ... ... құндарымен кезеңдік
сәйкестігін қарастыру. Бұл ... ... ... және ... ... болса, керекті
шараларды қолдану туралы ... ... ... – бұл қате ... ... немесе
ақпаратты дұрыс пайдаланбаған қызметкер бұл фактіні ... ... ... ... ... ... ... Жалпы міндеттемелер
қызметкерлердің ішінен ешқайсысы жоғарыда тізбектеліп айтылған ... ... одан да ... атқармайтындай түрде өзара бөлінуі керек. Бірінші
және төртінші қызмет түрі - басқаруға, екінші қызмет түрі – ... ... ... түрі – ... қызметіне жатады. Әртүрлі тұлғалар және
бөлімшелер арасында бұл қызметтерді бөлудің екі артықшылығы ... ... ... ... бұрмалау қиынға соғар еді, себебі ол әрекет екі
немесе одан да көп тұлғалардың өзара келісімін қажет eтеді;
• іс-әрекеттер ... ... (сол бір ғана ... ... ... қарастыру) қасақана емес қателіктерді
табу және жөндеу оңайға соғады.
Қадағалау бақылау ... ... ... ... ... ... және ... жүйе кәсіпорын бақылауының есебі ... ... ... ... ... бойынша жұмысшының
жұмысын қадағалауын жүзеге асырып отырып, мысал үшін, дебиторлар шотындағы
сальдоны берілген шот нәтижелерімен уақытылы салыстырып отыруына ... ... ... ... ... ... анықтаған
қателерін жөндей алады, сонымен қоса, кәсіпорынның есеп жүйесіне қатысты
шешімдерді ... және ... ... ... басқарушылық
бақылаудың және толықтай ішкі бақылау жүйесінің қызметтелу ... ... ... ... ... ... мәні ... құжаттарға, маңызды
жазбаларға, бланкілерге шынайы қолжетілімділіктің уәкілетті, ғұзырлы
тұлғалардың демеуімен ... ... ... ... секілді
активтерге уәкілеті жоқ тұлғаларға қолжетімділіктің жоқ болуы керек.
Сонымен қатар, ... ... ... бермейтін тұлғаларға
шығыстар туралы жазбаларға және алынған шоттардың есебіне ... ... ... ... есеп және бақылау үшін өте ... ... ... оларға қолжетімділікті шектеу керек. Сауда-саттық есебіне жауап
бермейтін тұлға шот-фактура және ... ... ... ... ... ие ... керек. Кейбір жағдайларда бланкілерге
қолжетімліктің болуы маңызды активтердің достубына тең келеді. Мысал үшін,
таза чектер ... ... бар ... ... ... ... ақша
құралдарына қолжетімділігі болады.
Кәсіпорынның жұмысшылар қатары активтер мен міндеттемелерді есептеу
және тіркеуге жауапты болады. Олар ... және ... ... ... ... ... мен бағалануын жазылған
соммалармен сәйкестігін уақытылы салыстырып отыру ... ... ... ... ... жүзеге асыра
алады. Бірақ, уақытылы салыстыруды жүзеге асыратын тұлғалар сәйкес келетін
шаруашылық операцияларды ... ... және ... ... ... жауап беруімен айналыспау керек.
1.2 Ішкі бақылаудың бағыттары мен процедуралары
Атқарушы органдардың ... ... ... ... өте қатты ықпалын тигізеді. Оңтайлы басқару ортасы ішкі бақылаудың
тиімділігін қатамасыз ... ... ... мен ... ... ... атқарушы органдардың тиімді еңбек етуіне септігін тигізетін ішкі
коммуникация жүйесінің жоғары деңгейін ... ... ... жүйесі
арқылы сипатталады. Сонымен қатар кәсіпорындар міндеттемелерді өзара бөлісу
үрдісін, активтер мен ... ... ... және ... ... ... ... жүзеге асырады.
Ішкі бақылауды жүзеге асыратын қызметкерлердің толықтылығы осы ... ең ... ... ... ... Мамандарға қатысты
мәселелелер ішкі бақылау жүйесіне кері ықпалын тигізеді. Кәсіпорындарда
бақылау ... ... ... ... ... шаруашылық
операциялардың есептілігі үрдісі кезінде ... ... ... ... ... ... ... және оларды жөндеуге бағытталған.
Бақылаудың пpoцедураларын ұзыннан тізбектеп айтудан гөрі, сол бақылау
процедуралары қoлдaныcы арқылы жүзеге ... ... ... жөн ... Бұл процедура сауда – саттық құжаттарымен (мүмкін, ... ... ... ... ... деп болжалынады.
Жалпы бақылау процедураларының орасан көп ... бар, және ... ... ... ... мен ... белгілі бір түрлерін немесе бірнеше түрлерінің алдын
алуға міндетті делінеді.
1-кесте
Қателіктер мен бұрмалаушылықтардың негізгі категориялары
|Қателіктер мен ... ... | ... | ... ... ... жоқ тапсырыс берушілердің |
|шаруашылық ... ... мен ... ... | ... ... ... |Жүк партиясын тапсырыс берушіге тиеп әкету ... ... ... ... ... ... | ... | ... ... сату ... ... ... |
|операциялар жүзеге ... ... ... ... ... ... ... шот ұсынылған; ... емес ... ... сату ... ... сату секілді |
|тіркелген шаруашылық |кріні тапқан, немесе сома басқа дебиторлық шотқа ... ... ... ... ... ... |Тапсырыс берушіге шот ұсынылды, бірақ онда дұрыс |
|емес ... сома ... ... ... тауар |
| ... мен ... ... саны ... ... және |
| ... тауар данасы үшін төленетән баға тіркеліп |
| ... ... ... |Сауда-саттық жайлы ақпараттар жалпы бухгалтерлік |
|есебі аяқталмаған ... ... ... ал ... ... |
| ... сәйкесінше дебиторлық берешектер |
| ... ... ... ... ... ... тиеп жөнелту келесі жылдың қантар |
|кезеңі басқа уақытта ... сату деп ... ... ... ұсыну|
|көрініс тапқан |желтоқсан айына жатқызылған. Тауарды тиеп ... ... ... сату деп ... ... |
| ... ұсыну қаңтар айына жатқызылған. ... ... ... ... ... ... жеті ... бойынша бақыланылуы керек. Әр бағытқа 5-кестеде
көрсетілгендей негізгі қателіктер мен ... ... ... бақылаудың бағыттары
|Бақылаудың ... ... ... ... | ... ... ... ... |Тіркелген операциялар |Тіркелген операциялар |
| ... және ... ... тиеп жөнелту|
| ... ... ... және ... |
| ... ... ... |
|Толықтылық ... ... ... ... ... ... |
| ... операциялардың|нөмірленген және |
| ... ... ... ... |
| ... тыс қалмаған; | ... ету ... ... |Белгіленген сомадан жоғары |
| ... ... ... |сомаға несиеге сату алдын-ала |
| ... ... ... ... сома ... ... ... саны |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... босатылуы |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... сәйкесінше |
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... сәйкес |Ағымдағы ... ... осы |
| ... ... ... ал ... ... |
| ... ... ... ... ... | ... ... ... ... шынайылығының ерекшелігі тіркелген
операциялардың шын ... ... ... ... ... тиеп
жөнелту құжаттарының шот-фактуралармен сауда – саттық тіркелгенге дейін
тексерілуінен ... ... ... ... ... ... кезінде операцияларда
фактілі түрде қателіктер кетпегендігіне көз жеткізіп тексереді. Егер де
тауарлар тиеліп ... онда әр тиеп ... ... ... шот-
фактуралармен тексерілуі керек. Операцияларды құптап, растайтын құжаттар
(дәл қазіргі ... тиеп ... ... құжаттар), әдетте нөмірленеді.
Тиеп жөнелту туралы құжаттардың нөмірлерінің ретінің есебі ... ... ... ... ... ету. Бақылау процедураларының көмегі арқылы шаруашылық
операцияларының ... ... ... немесе
санкционерленбегенін тексереді. Оған мысал ретінде мынаны ... ... ... санкционерленгенін тексеруді келтуге
болады. Кейбір жағдайларда ... ... өте ... ... мысалы үшін, кәсіпорынмен алынған төлемге ... ... ... ... ... ол үшін eшқaндaй рұқсат керек емес. Бірақ
та, қандай да бір ... ... ... беру ... егер ол ... өтіп кеткен жағдайда сауда – саттыққа жауапты тұлғаның рұқсаты
керек. Бақылау ... ... ... ... ... ... алуы тиіс.
Дәлдік. Бұл процедура есептілікте ... ... ... ... бағытталған. Тиеліп жөнелтілген тауарлардың,
өнімдердің накладнойында көрсетілген ... өнім ... және ... ... ... ... осы ... бола алады.
Сыныпталу. Бақылаудың бұл процедурасы операциялар туралы берілген барлық
анықтамаларды сәйкесінше тапсырыс берушінің ... біp ... ... ... кей ... ... дәлдігімен салыстырады, ұқсатады,
бірақ олардың айырмашылығы дәлдіктің тек қана ... ... ... ... келеді.
Есептеу. Бұл процедура берілген ... ... ... және сол ... ... ... ... сәйкестігінің дұрыстығын тексерудің қорытынды процедураларын
жүзеге асырады.
Сыныпталу сомалардың сәйкесінше шоттар мен субшоттарға апарылуын,
енгізілуінің ... ... ал ... сол шоттардағы сомалардың
дәлдігін тексереді. Егер де бір айқын бақылау ... ... ... ... ... жатқызыла алмайтын болса, онда ол кәсіпорынның
есеп жүйесінің бaқылayымен байланысты болып келеді.
Кезеңделу. Бақылау процедурасының бұл бағыты ... ... ... ... ... ... ... бұл бағыты баланстық мерзімнің
соңында көрініс табатын шынайылық пен ... ... ... ... ... Бұл мәселе өте маңызды және сауда – саттық, сатып алу,
материалдар, қорлар мен ... ... ... мен ... ... секілді, барлық шаруашылық операцияларының түрлеріне байланысы бар.
Кәсіпорында көптеген бақылау мен есеп ... ... ... ... не ... де, ... қаржылық
есептілігінде пайда болатын ең негізгі жеті ... ... ... алдн ... ... және ... бағытталған.
Бухгалтерлік есеп жүйесі. Бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... операциялар бухгалтерлік
регистрлерде тіркеледі, және қаржылық ... ... ... ... ... ... заңнамаларға сәйкес
келуі керек. Бухгалтерлік есеп Қазақстан Республикасының №234 28.02.2007
жылғы ... есеп және ... есеп ... ... ... есептің сәйкес келу ... ... ... мен ... негізделеді.
Ішкі бақылау жүйесі кез келген кәсіпорында орын ... ... ... ... ... ... Бақылауды іске
асыратын жағдайда басқарудың сәйкес құрлымы енеді. Бухгалтерлік есеп пен
қаржылық есеп беру ... ... 8 - ... ҚР ... ... ... есепті құру кезінде активтерді ... ... пен ... және анықтау жөніндегі шараларды қамтыған операцияларды тиімді
жүргізу, бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп ... есеп ... ... орындалуын қамтамасыз ету үшін ұйымдар ішкі бақылауды ұйымдастыруға
құқықты. Ішкі бақылауды ұйымдастыруды ... ... ... мекемелерден басқа ұйымдар ішкі бақылауды тәуелсіз ... ... ... ... ... іске ... құқықты.- деп
көрсетілген.
Әдетте, ішкі бақылау жүйесі қаржылық есептемені дайындау мен ... ... кең ... қамтиды. Сондықтан ішкі бақылаудың барлық
пайдаланылатын реттемелері мен әдістері аудиторға ... Оған ең ... ... есеп ... ... үшін ... ... жинау, өңдеу
және жинақтау процестерін реттеу және бақылауға тікелей бағытталған шаралар
қызықты. Ішкі ... ... ... заң талаптарының орындалуы;
- мүлікті ысыраптан қорғау;
- ағымдағы шаруашылық операцияларынның тиімді орындалуы;
- басқарудың ... ... ... ... және басқа
нұсқауларды орындау;
- құжаттар және олардағы ақпараттың толықтылығы мен ... ... ... кездейсоқ және әдейі қателер мен бұрмалауды анықтау мен болдырмау;
- бухгалтерлік қорытынды есепті уақытында және дұрыс дайындау;
- ... ... ... қолдану;
- шаруашылықты жүргізудің тиімдірек және прогрессивті әдістерін енгізу;
Бақылауды жүргізу шарттарын білу ... ... ... ... ... есеп пен бақылау реттемесінің тиімді жүйесін қамтамасыз
ету үшін олар жеткңлңкті ме;
Кәсіпорынның ішкі бақылау жүйесі келесідей элементтерден тұрады.
1-сызба
|Ішкі ... ... ... ... |
|Бухгалтерлік есеп | ... ... ... | | ... ішкі ... ... есеп ҚР ... есеп пен қаржылық есеп беру туралы»
заңымен, бухгалтерлік есеп стандарттарымен, сонымен қатар ұйымның есеп
саясатымен ... ... және ... ... мен ... ... ... тіркеу және жинақтау жүйесін көрсетеді.
Бухгалтерлік есептің негізгі тапсырмалары мыналар ... ... ... ... ішкі ...... ... меншігінің иелері мен қатысушыларға, ... ... ... ... және де ... ... керек кәсіпорын қызметі және оның мүліктік
жағдайы ... ... және ... ақпаратты құру;
• шаруашылық операцияларды жүзеге асыру және олардың мақсаттылығының,
бекітілген нормалар, нормативтер және ... ... ... ... ... ... және қаржылық ресурстарды
пайдалану барысында Қазақстан Республикасының заңнамаларын сақтай ... және ... ... ... ... ... ... уздіксіз қамтамасыз етіп отыру;
Ішкі бақылаудың жағдайына жауапкершілікті кәсіпорынның тек қана ... ... ... ... ... ... ішкі бақылауды
жүзгізу жүйесінің қойылымының өзі секілді, оған ... ... және ... да ... ... ... ... Тексерулерді кәсіпорын қызметкерлері, одан да басқа шақырылған
мамандар мен қызмет көрсетулер, оған қоса, сырттан ... ... ... ... ... ... ішкі бақылау жасау әділеттілікті ұстануға
және кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... ... мәлімдеме ретінде атап кеткенді жөн көріп отырмын.
Кәсіпорынның ... ... ... ... ...... ... жөнінде ақпараттарды ұсыну ішкі бақылаудың
мақсаты болып табылмайды.
Ішкі бақылаудың ... ... үшін ... Тауарлы материалды қорлар табиғатын анықтау мақсатымен, өткен
жылғы жұмыс ... шолу ... ... ... ... қорларға бақылаудың қалай жүргізілгендігін
зерттеу.
• Қандай мәселе табылғанын ... ... ... ... персоналдардарға сурау жасау
Өзінің әдеттегі есебін және бақылау жұмысын атқаратын, ... ... ... ... ... және ... ... береді және олардың бәрі тәжірибиеде қолданылатынына сенімділігін
береді.
Оларды жақсы ... үшін ... ... ... ... отырып,
аудитор өзіне қажет мазмұн нұсқауларын айқындай алады.
Сипаттау есебін, құжат айналымын, ішкі ... ... ... құру ... ішкі ... ... ... құжаттай алады.
Шаруашылық қызметтің және ... ішкі ... ... ... ... ... кестеден көреміз.
3-кесте
Ішкі бақылаудың түсінігін алудың тестілік сұрақтар тізімі
|Сұрақтар мазмұны |Иә |Жоқ ... ... ... ... түрі бар? | | | ... материалды қорлар қайда | | | ... | | | ... ... ... ... | | | ... өздерінің қоймаларында | | | ... ма? | | | ... ... ... ... жүктер | | | ... ... ... ма? Және | | | ... жиі ... | | | ... тауарлы- материалды қорлардың | | | ... бары ... ... | | | ... | | | ... ... ... жүргізіледі | | | ... | | | ... есеп ... ... ма? | | | ... түрлерінің және құрамының | | | ... ... ... және | | | ... ... ... адекваттық | | | ... бар ма? | | | ... ... ... және жеткізу| | | ... ... ... үшін | | | ... ... мен ... өткізу | | | ... ... ... ... | | ... ма? | | | ... бөлімшеге мәліметтерді | | | ... ... ... жете | | | ... | | | ... ... ... орталығы | | | ... ба? | | | ... ... ... ... ұдайы| | | ... | | | ... ... ... есептелген ақау мөлшері?| | | ... ... сату және ... | | | ... | | | ... ... ... материалды | | | ... ... бар ма? | | | ... ... бланклерін бөгде | | | ... ... ... барма немесе | | | ... ... ... ... ма?| | | ... ... және ... рұқсат | | | ... ба? | | | ... ... ... ... | | | ... ба? | | | ... сигналымен | | | ... ... тор | | | ... ... шкафтар | | | ... ашық ... ... ... | | |
| | | | ... ... ... келісім | | | ... ба? | | | ... ... ... ... | | | ... өткізіле ма? | | | ... ... ... ... ма? | | | ... ... | | | ... қаражат | | | ... ... | | | ... ... | | | ... ма? | | | ... жиі орын ... | | | ... ... ... толтыру | | | ... ... ... ... | | | ... ... ... беру | | | ... ... ... ... ... ... бақылау жүйелері арқылы жою мүмкін ... ... ... ... ... ол керекті тексеру процедуларын өзінің тәжірибесіне және
пікіріне сүйене отырып қабылдайды.
Берілген әдістер жоба ... ішкі ... ... ... ... ... Ішкі ... тек қана тексерістің ... мен ... қана ... ... ... кеңес беру жобаларына қатысады, және
осы жобаларды іске асыруда сәйкес әдістерді қолданады.
қолданылады.
1.3 Ішкі аудиторлық тексерудің реті, тәртібі және ... ... ... ... ішкі ... ... жұмысты тиімді жүргізуге
арналған. Ішкі аудит қызметін анықтайтын жағдай: ішкі ... ... ... ... мақсатты сипаттау, функциясы, ішкі аудиттің
тапсырмалары, жұмысты ұйымдастырудағы ... ... ... ... ... ... оның ... және ішкі аудиттің қызметінің
жағдайы, ішкі аудит жасаудың бастапқы нүктесі, оның қызмет етуінің ... ... бар: 1) ... ... ... ... ... құрумен байланысты; 2)
жобаны іске асырудың ішкі аудиті тапсырмалар жоспарын құрумен байланысты.
Берілген әдістер жоба ... ішкі ... ... ... ... циклін
қарастырады. Ішкі аудит тек қана тексерістің толықтылығы мен ... қана ... ... ... ... беру ... ... және
осы жобаларды іске асыруда сәйкес ... ... ... ... ақпараттық технологияны қолдануды
көздейді.
Қазіргі бизнестің ... ... ... ... MS ... жүргізу жеткіліксіз. Қазіргі тәжірбиеде ол арнайы 4 жағдайда
қолданылады.
1. Жалпы берілгендерді ... мен ... ... (ACL, ішкі ... ... Access сынды жүйелер).
2. Зиян келтіру мен алаяқтылықты анықтау үшін (ACL, IDEA жіне т.б.)
3. Арнайы аудит жүргізу барысында (мысал, жүйелі ... ...... Scaner, Kane Security Analyst және ... Ішкі ... ... іс ... жүргізуде (Auto Audit, Team ... ... System, Audit ... Audit Sentry, AWS, Group
Wise,AS|2
Осы жүйелерді қолдану арқылы ішкі аудит үдерісінің ... ... ... ... ... жобаны жүргізуде ресурстарды айтарлықтай
үнемдеуге мүмкіндік береді.
Жоғарыда айтылғандарды ... ... ішкі ... ... деп ... болады, жинау қорытындылары мен аудиторлық
дәлелдемелерді бағалау және талдау ішкі ... ... ... ... яғни ... ... ... аудитордың ішкі тексеріс
құрылымының беріктігі туралы ойы қалыптысады.
Ішкі тексеріс құрылымы үдерісінің жүргізілуін бірнеше кезеңге бөлуге
болады.
Ішкі аудиттің ... ... ... ... стандарттары,
өндіріс стандарттары және тәжірбиелі қолдану стандарттары болып бөлінеді.
Егер сапалы мінездеме ... ... ... және ... қызметтері қарастырылса, өндіріс ... ... ... ... ... ... бақылау,
корпаративті басқару).
Сызба 2
Ішкі тексеріс құрылымының ішкі аудиторлық тексеріс жүргізу сатылары.
2010 стандарты «Жоспарлау», жалпы кәсіпорынның ішкі аудит ... және ... ... ... ... ... олардың тәуекеліне баға беру
негізінде құрылады. Жалпы кәсіпорында ішкі ... ... ... 1 ... Онда ... ... ұсыныстары қарастырылып, анықталады.
Ішкі аудиторлық тексеруді ... ... ... ... ... қосады:
Алдын – ала тексеру
• Тексерілетін бөлімнің өндіріс көрсеткіштерін жинап талдау;
• Ішкі нормативтік құжаттауға талдау жүргізу;
• Бизнес процестерді анықтау және ... ... ... ... ... ... өзгерістер аудиторлық тексеруге қалай әсерін
тигізетінін ... ... ... ... ... ... ... аудиторлық тексерудің нәтижелеріне негіздеп орындау;
• Орындалған жұмыс есебін, бюджетті ... ... яғни ... ... Бөлім басшыларының жиналысын жүргізу, ол тексерілуі керек. Жиналыс
барысында ішкі ... ... ... ... ... жатқанын
анықтайды. Мысалы, жаңа өнімдердің пайда болуы, ... ... ... мен ... ... жүргізу үшін материалдық-
техникалық қамтамасыз ету мен ақпараттарды ... ... ... ... ... ... онда мінездеме, аудиторлық
процедуралардың ұзақтығы мен мәні ... ... ... ... ... ... негізінде немесе
басқа да аудиторлық тексеруді жүргізуге ... бар ... ... файл ... файл ... ... бойынша ішкі аудитті бағалаудың ... ... ... ... белгілі:
• Қадағалау жүйесінің беріктігін бағалау.
• Нақты бағалау жүйесінің функцияларының барлық ... ... ... ... ... ... болады:
• Операциялық циклдарын немесе құжаттар жүйесін тексеру, сонымен ... ... ... ... ... ... техникалық схемалардың керектігін анықтап алу қажет.
• Ішкі аудиторлық операцияларға қатысты операцияларды және ... ... ... Осы ... ... ... тексеріске және сол
уақытқа қатысты болуы керек.
• Күмән тудыратын сұрақтарды анықтау.
• Соңғы аудитторлық тексерісте ішкі ... ... ішкі ... бағалаудың
әлсіз жақтарын көрсету. Соңғы ұсыныстар бойынша ұсыныстардың дұрыс
орындалғанын тексеру. Қорытындылай ... ... ... ... ішкі ... ... қатар, корпорациялық, қаржылық – ... ... және оның ... ... басқарумен байланысты ішкі
аудиторлық тәуекелдікті ескеру қажет, олар:
• Қаржылық – шаруашылық ақпараттың толықтығы мен шынайылығы.
... ... ... мен ... ... бар болуы.
Активтер мен актив есептерін белгілі бір дәрежесі бар жұмысшылар ғана
қолдану керек. Активтерді қолдану үшін белгілі бір ... ... ... уақытылы түгендеу жасау керек.
Басты концепция ресурстардың дұрыс ... ... қою – ... ... қолданбау тәуекелдігін төмендету. Активтерді қолдануға
шектеу қою мынаған байланысты: ресурстардың әлсіздігіне және ... осы екі ... ... бағалану қажет.
Ішкі аудит басшысы ІШКІ БАҚЫЛАУ ЖҮЙЕСІ жайлы ақпараттарға талдау
жасап, мынандай ... ... ... ... ... ... Аудиторлық операцияны тоқтату жайлы.
Тексеріс жүргізуді ұсынған адамға аудиторлық операцияның тоқтату
себебін жеткізуі ... ... ... ... тоқтатылуы мына
жағдайларға байланысты:
• Егер алдын – ала жасалған талдау және сол ... ІШКІ ... ... ... теріс қорытынды берсе;
• Тексерудің қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... бизнес процесінің құрамы тексеріс барысында өзгерген болса.
Жоғарыда ... іс ... ... кәсіпорынның басқарушысы
ішкі аудиттің жалпы жоспарын құрайды:
А) Әр аудиторлық тексеріс үшін ... ... ... өзгерістің басталу уақыты және аяқталуы міндетті ... ... ... барысында бюджеттік өзгерістер көрсеткіштері ... ... ... ... бұл ... ... ұстап
тұру үшін аудиторлық тексерістің соңында пайда болу себебін және оның шешу
жолдарын көрсету қажет.
Әкімшілік іс-шараларға, қадағалауға, ... ... ... басқарушыларға қорытынды жазып беруге қажетті уақытты көрсету қажет.
Ә) Әр ... ... ... ... тексеріс жасау үшін, квалификациясы жоғары және тәжірибесі
бар аудитор қойылады, әр аудитор тексеру бөліміне ... әр ... ... ... мен ... бос ... ... міндетті
түрде шақырылыды. Егер сұрақ туындап қалғанда кәсіпорынның ... ... ... ... ... жұмысшылар шақырылады және
жұмысшылар саны, керекті ... ... ... ... ... ... кезінде олардың бұл сұрақты шеше алады ма екенін ескеру
қажет.
Аудиторлық тексеріс барысында ... ... ... ... ... ... ... жасау бөлімінде қажетті техникалық ... ... ... ... ... құру.
Аудиторлар кәсіпорынның ішкі жұмыс жоспарының негізінде әр аудиторлық
тапсырмаға жоспар құрып, құжат түрінде ... ... ... ... ... ... алдын ала бағалау – айтарлықтай
қателіктердің, бұрмалаулардың, текcеріс объектісі ... ... ... ... ... (оған сәйкес басқару ... ... ... ... зерттеу), қорларды бөлу мен
мерзімі көрсетілуі керек.
Аудит шекарасын ... ... ... және ... аздау аймақтарда
тексеріс жүргізу барысында аудитор назарының аударылу ... Бұл алғы ... І ... ... ... тапсырма құру барысындағы бірінші қадам әлеуетті ... ... ... Осы ... ... ... тізімі жасалады: жарамсыз операция, дәл емес немесе
уақытылы тіркелмеген операция, арнайы рұқсатсыз операция және т.б.
• Операциялық циклдың шектік кезеңдері қарастырылады: ... ... ... және ... алу, ... ... ... түзету, бақылау
және рәсімдеу.
• Берілген объектіге алдында жүргізілген аудиторлық ... ... ... ... ... ... ... қателіктердің алдын
алуға және түзеуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... негізгі механизмдері қарастырылады:
• Алдыңғы құжаттармен бар активтерді салыстыру және сәйкестендіру.
Ол үшін өңделетін мәліметтер арнайы ... ... ... ... ... ... кірме мәліметтер сәйкес
активтермен тікелей салыстырылады.
• Бекіту мен рұсқат ету электронды жүйелері операцияларды жүргізуге
рұқсат бермейтін, заңды күші жоқ ... ... ... процедураларының бар болуымен анықталады.
• Шығатын мәліметтер сараптамасы үнемі ... ... ... мақсаты шығатын мәліметтерді күтілетін мәліметтерге
қаншалықты сәйкес екендігі мен ... ... ... ... ... қол ... бақылау (санкциялы және санкциялы емес
қол жеткізуді бақылау). ... қол ... бар ... ... ... жағдайда сәйкес есептік құжатты жалған
толтыру арқылы жетпейтін қаржыны жасырып ... қол ... ... ... ... ... бір ... ішкі бақылау
механизмдерінің бар кендігін анықтау үшін қолданады. Бұл процедураларға
мыналар ... ... ... ... ... және ... ... жүргізілуін сараптау;
• Аналитикалық процедуралар жазбалардағы соманы тәуелсіз есептелген
күтілетін сомамен салыстыру арқылы ... бір ... ... ... ... мүмкін болатын қателік орын алған-
алмағандығын анықтау үшін жүргізіледі. ... ... ... ... әдісі ерекше орынға ие;
• Кейбір немесе барлық баптардың бар ... ... ... зерттеу, олардың соманы құрайтын жиынтыққа енуі ... ... ... мен ... бақылау және нақты
қағидаттар мен процедуралардың сақталуын ... ... ... ТЦМ ... ... бағалау және таңдау»
бизнес-процестің ішкі аудиторлық тексерісінің мақсаттары:
1. аудит ... ... ішкі ... ... жөнінде қорытынды жасау;
• ішкі бақылау дизайнын бағалау және ішкі ... ... ... ... бақылау процедуралары жүргізілуінің сараптамасы.
2. алдыңғы тексерулер нәтижелері бойынша түзетуші шараларды
менеджменттің орындауын бақылау
3. ... ... ... ішкі ... ... жою ... менеджментпен бірігіп ұсыныстар
жасау.
4. жасалған ұсыныстардың орындалауын қадағалау.
«Аудитке ... ... ... басшысы жасап, аудит
жүргізілетін тұлғаның өкілімен келіскеннен ... ... ... ... ... міндетті түрде бекітіледі. Кейін берілген
құжатқа түзетулер ішкі аудиторлық ... ... ... ... ... ет ... және түзетулердің себептерін түсіндіру арқылы
ғана мүмкін болады.
Аудиторлық тексерістің жоспары мен ... ... ... кейін аудитор жоспарлаудың құжатты дәлелі болып ... ... ... ... сәттерін көрсететін жазбаны дайындайды.
Аудитті жүргізу «Аудиторлық тапсырма бағдарламасының» 2240 Стандартымен
реттелетін ... ... ... ... ... ... ... арасында олардың тәжірибесі мен біліктілігіне қарай
бөлінеді.
Бағдарламалар ... ... ... ... ... ... ... процесінде ақпаратты жинау, сараптау, бағалау және
құжаттау процедураларын белгілеу ... ... ... ... бекітілуі тиіс. Бағдарламадаға кез келген ... дер ... ... ... Бағдарламаларын құру бизнес-процестердің аудитін
жүргізу тәртібін (ішкі стандарттар) реттейтін Кәсіпорындағы ішкі ... ... ... жүзеге асырылады.
Ішкі аудиторлық Бағдарламаны құру барысында негізгі міндеттер
ескеріліп, ... ... ... опреацияларды тіркеу
процесіндегі жауапкершілік пен ... ... ... ... бөлінуі тиіс.
Қателіктер тәуекелін немесе шығындарды, немесе оларды ... ... үшін ... ... ... негізгі алғы
шартілерін бір ... ғана ... жол ... ... ... ... кепілді болуы үшін негізі қызметтер мен ... ... ... беру ... Ішкі бақылау тиімділігінің негізгі
қызметтеріне шаруашылық операцияларды авторизациялау, бекіту және ... ... ... ... тексерістер нәтижелері, іске асырылатын
қызметтің сипаты, ағымды мақсаттар, кадрлық өзгерістер, заңнаманың өзгеруі,
басқару саясатының өзгеруі, тар ... ... ... ... ... ... ... секілді фкторларды ескере отырып
жетілдіріледі. Аудиторлық тексеріс барысында аудит бағдарламаларын ... ... ... ... ... ... ... алшақтық болғанда белгіленген
нормативтердің сақталуын тексеру нәтижелері,
• аудиторлық ... ... ... ... ... ... жоспарлау сатысында белгілі болмаған аудиторлық тексеріс барысында
туындаған проблемалар;
Жетілдіру барысында қолданылуға тиісті аудиторлық ... ... ... ... ... тексерістің сипаты мен ауқымын
көрсету.
Бағдарламадағы кез келгкен өзгерістер дер кезінді бекітілуі тиіс.
Сонымен, ... ... ... ала кезеңі аяқталды. Ары қарай
«Алаңдағы жұмыс» басталады. Бұл кезде аудитор нақты ІШКІ ... ... ... ... ... үшін ... процедураларды орындау
арқылы аудиторлық дәлелдемелерді алады.
Аудит жұмысын жоспарлауда аудиторлық компания ... бір ... ... ... ... ... яғни аудиторлық жұмыс жүргізгенде ... бір ... ... ... құру ... ... және бастапқы жоспарлар негізінде жалпы ... құру ... ... ... толықтығы немесе операциялардың толық қамтылуы,
құқығы мен міндеттемелері және ашылымы мен ұсынылымы)
2. үздіксіздік қағидасы, яғни тексеруге ... ... ... бір
біріне байланысты аудитордың негізгі мақсатына бағытталған жұмыстарды
тапсырып және сол жұмыстардың мекеменің құрылымында іске асырылуын
қамтамасыз ету. ... ... ... ... ... ... орны, құрылымының жұмысын жүргізу және
аяқтау мерзімі.
3. Мекеменің алдына қойылған жалпы талап және құрылымның алдындағы талап
ерекшеліктері. ... жіне ... ... жұмыстарды
жүргізу үшін заң құжаттарының қойған талаптары, ол талаптардың
құрылымда іске ... ... ... ... ... ... орындаудың бірнеше
варианттардың болуы.
Аудитті жүргізу төмендегідей кезеңдерден ... ... ... ... жұмысын жүргізудің жоспарының негізін дайындап, оны құру
3. Аудиторлық бағдарламаны дайындап, құру.
2. ... ... жаңа ... ... өте ... қарайды.
Мұндағы негізгі мәселелер:
1. Жаңа клиенттен бас тарту мүмкіндігі барма? ... ... ... репутациясы т.б.
2. Клиентке көрсетілетін қызметтердің түрлерін зерттеу
3. Тексеруде пайдаланылатын профессионалдық түрлерін және басқа да ... ... ... ... үшін ... ... шешу керек:
1. Клиенттердің репутациясы туралы және администрациясының ... ... ... ... ... ... Кредиттік агенство, бизнес топтар және басқа да ... ... ... ... ... ... ... туралы банктен, адвокаттық бюролардан ақпараттар алу
5. Бұрынғы аудитордан, аудитор мен басшылардың арасындағы қайшылық туралы
және аудиторды ауыстыру туралы ақпараттар ... ... ... көрсетудегі кездесетін тәуекелділіктің ... ... ... жөнінде арнайы фирмалармен зерттеулер жүргізілгендігі
туралы ақпараттар жинау
8. Мекеменің басшылардың бұрынғы аудиторға жолығуымыз ... ... іс ... т.б екі ... іске ... ... ... келісім шарт жасалғанға дейін:клиенттің
басшыларының шынайылығымен
b) Аудиторлар мен ... ... ... арасындағы пікір
алшақтығы, бухгалтерлік есеп жүргізу прициптері және аудиторлық
тексеру тәсілдері ... ... ... ... ... алаяқтық пен заң
бұзушылыққа менеджерлердің тарапынан жол берілуі.
Аудиторды өзгертуге ... ... ... шарт ... ... ... ... аудиторлармен кездесудегі
мәселелер:
1. Аудитті тиімді жүргізу мүмкіндіктері
2. Жауапкершілікті бөлу мүмкіндіктері, яғни бөлімшелердегі ... ... ... ... ... ... ... жоспарларына сәйкес аудиторлық
компаниялар аудит жұмысының жалпы ... оның ... мен ... ... ... ... көрсетілетін негізгі мәселелер:
1. Клиенттің бизнесін білу, игеру(технолог шақыру)
2. Ішкі бақылау жүйесі мен бухгалтерлік есеп жүйесін түсіну. Оың ішінде:
a) есеп саясаты және оған ... ... ... есеп пен аудиттің жаңа стандарттарының есебі
3. Тәуекелділік пен маңыздылық
4. ... ... ... ... және ... ... ... жұмысты талдау және біріктіру (координация)
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ІШКІ АУДИТТІҢ ТӘЖІРИБЕСІН ТАЛДАУ
2.1 Қазақстан республикасында қолданылатын ішкі ... ... мен ... ... ... енгізудің әр кезеңдерінен саяп ... ... ... ... Әр кезеңдерде кәсіпорынның ішкі
бақылауын сәтті жүргізу үшін өздерінің белгілі бір ... ... ... көлемін анықтаудың әдістемесі. Жоғарыда аталып
кеткендей, көлемдеу, ... ... ... қызметінің қай
бөлігінің қаржылық есептілікке елеулі ықпал eтeтінін ... алу ... ... ... ... ... ... анықталуынан
басталады. Маңыздылық деңгейін анықталу көмегімен қаржылық есептілік үшін
маңызы мол ... ... ... мынадай түйін жасауға болады: шот
бойынша ... емес ... ... ... есептіліктің
бұрмалаушылықтарға ұшырауына ... ... ... ең ... және ... ... ... не екенін анықтап алайық.
Маңыздылық деген ... ... ... ... ... шешіміне ықпалын тигізетін қаржылық есептілік ақпаратының
қасиеті жатыр десек ... ... ... ... ... осы ... жоғары санатталған ақпаратты пайдаланушысы оның
негізінде дұрыс шешімдерді және ... ... ... ... ... дәреже мүмкіндігінде қабілетсіз ... ... ... ... бұрмалаушылығының мәні өрнектелген.
Маңыздылықтың деңгейінің анықталуы қаржылық есептіліктің тиімді ішкі
бақылауын енгізуде маңызды рөл атқарады. ... ... ... бақылаудың кемшіліктерін: бақылау жетіспеушілігі, елеулі кемшілік және
маңызды кемшілік деп 3 ... ... ... беру ... кемшілігі. Бақылаудың дизайны немесе ... ... ... ... ... жұмысшылар мен менеджментке тұрақты негізде
қаржылық ақпараттың бұрмалаушылықтарын анықтап және ескерте алмауы ... ... ... ... Бұл кәсіпорынның бастамалау, санкционерлеу, есеп
жүргізу, халықаралық қаржылық есеп стандарттарына сәйкес ... ... ... ... мен ... ... кері ықпалын тигізетін
бақылаудың ... ... ... ... ... ... кемшілік деп нәтижесі кәсіпорынның қаржылық есептілігіндегі
маңызды бұрмалаушылықтардың орын ... ... ... немесе
анықтауға қабілетсіздігі болып табылатын, елеулі ... ... ... ... айта ... ... ... бөлімшелерін
анықтағаннан кейін, қаржылық есептіліктен бастау алып, маңызды шоттарды
анықтау керек. Айтпақшы, маңыздылық ... ... ... ... ... да қолданылады. Маңызды шоттарды анықтағаннан кейін әр шотқа
сәйкесінше құптау жасау керек болады. Қоғамдық ... ... ... ... қадағалау бойынша кеңес қаржылық есептіліктің бес
негізгі мақұлдамасын анықтады:
- ... ...... ... ... ... ... мен құбылыстар.
- Құқық және міндетемелер (rights and obligations) – кәсіпорын активтері
кәсіпорын ... ... ... ал пассивтері – көрсетілген мерзім
жағдайы бойынша міндеттемелері ... ... ... және бөлу (valuation and allocation) – сәйкесінше суммада
кәсіпорын қаржылық есептілігіне енгізілген активтер, пассивтер, ... ... және ... Өмір сүру және ... орны ... and ...... жағдайы бойынша активтер мен пассивтер, және де ... ... ... арасында орын алады.
- Ұсынылу және ашылу (presentation and disclosure) – тиісінше ... ... ... ... сипатталды және ашылды.
Белгіленген әр маңызды ... ... ... ... атап ... ... ... дебиторлық берешекті алып
қарайық. Берілген шотқа барлық бес құптаманы да ... ...... дебиторлық транзакциялар бойынша есептелген; құқық
және міндеттемелер – ... ... ... талап етуге
заңи құқығы бар; бағалау және бөлісу – кәсіпорын дебиторлық қарыздары
бойынша ақшаларын алуға мүмкіндігі бар; өмір сүру және ... ... ... ... ... қарыздар бойынша есептің жүргізілуі;
ұсынылу және ашылу – қаржылық есептілікте дебиторлық берешектер тиісті
жолмен, кескінмен ұсынылған. ... ... ... ішкі бақылау жүйесінің және бақылаудағы тәуекелдерді
бағалаудың ... 3 ... ... ... ... ... емес, менеджмент бақылау
жүйесін бекітумен және оның ... ... ... ... Бұл ... талаптарға толықтай сәйкес болады, соған қоса,
қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарына сәйкес етіп ... емес ... ... ... ... деңгейі. Кәсіпорын қаржылық есептіліктің
объективті түрде ұсынылғандығына толықтай болмаса да, ең ... ... ... болуын қамтамасыз ететін ішкі бақылаудың
жүйесін өңдеп құрастыру керек. Ішкі бақылаудың жүйесін менеджмент ... ... ... ... мен ... ... алу арқылы өңдеп
құрастырады. Менеджмент ешқашан да ... ішкі ... ... ... ... оның құны да өте ... болып келеді.
Тән шектеулер. Ішкі бақылау жүйесі құрылған кезінде өңделу жағдайы
және болашақта тәжірибелік қолданылуы есепке ... ... ... ... ... деп ... ... Егер де мінсіз жүйені құру
мүмкін болса да, оның ... ... және ... ... ... деңгейіне байланысты болып келеді. Өзімізге
елестетіп қарайық, тауарлы – ... ... ... ... және екі ... бір – біріне қарамастан ... ... атап ... ... ... ... олардың біреуі
нұсқауламаны түсінбеген болса немесе екеуі де санауды дұрыс жасамаса, онда
көрініп ... ...... ... ... ... болмай
шығады. Одан қалса, инвентаризация дұрыс жүргізілген жағдайда ... ... ... өз ... нәтижесін елемей және
қызметкерлеріне үлкен көлемдегі ... ... ... ... ... Дәл сол
секілді қызметкерлер тауарлы – ... ... ... немесе
барлығының ұрлауын жасыру, ұрланған қордың санын қысқарту үшін қалдықтың
санын ... ... ... жіберуі мүмкін. Бұл құпия келісім деп
аталады. Осы ... ... ... ... ... тән
себептердің және де соған байланысты аудиторлардың әрқашан да ... ... ғана ... ... ... ... ... өзінде тәжірибеде біреу болмаса да, екінші ... ... ... қала ... Кәсіпорын барлық ұйым көлемінде сәйкес келетін саясат пен
процедуралар нәтижесінде үздіксіз ішкі бақылау ... ... ... ... Оған ... ... мақсат қою арқылы қол жеткізуге
болады: қаржылық есептіліктің ... ... ... келетін
сенімді қаржылық есептіліктің уақытылы шығарылымы. Әдетте кәсіпорындар
бірнеше жалпы корпоративтік ... ... ... та ... ... шығару бойынша мақсат ең негізгі болып табылады.
Жалпы корпоративтік мақсаттар негізінде барлық ... ... ... ... ... үшін, маңызды шот бұл жерде тауарлар мен
қызметтерді сатудан түскен табыстар деп алып қарастырайык. ... ... ... шоттар бойынша барлық кірістер сәйкес ... ... ... ... ... Бұл ... шотқатолықтылық
құптамасы қолданылуы мүмкін (бірақ басқа да құптаулар ... ... ... ... ... ... ... келетін мақсатын
анықтау керек. Толықтылыққа қол ... ... ... мына ... ... берушілерден қабылданылған барлық тапсырмалар есептелген
және өңделген болуы керек. Сонымен біз, әр ... ... ... ... ... ... алдық. Енді тәуекелдерді
идентифицирлеу керек. Біз білеміз, ... ... ... ... әсер ... яғни кәсіпорын жету керек деген мақсаттарға әсер
eтeді. Тәукелдерді бағалаудың соңғы қадамы құжаттау ... ... ... ... ... ... кезеңнің бастамасы болып табылады.
Құжатталған тәуекелдер қаржылық есептіліктің үстінінен ішкі бақылаудың есеп
беруін құрған ... және ... ... тәуелсіз баға беруімен тестілеуі
барысында қолданылуы мүмкін.
Қаржылық есептіліктің ... ... ... ... ... ... шын ... кім жүргізе алады? Ол сұраққа жауап бірнеше
болуы мүмкін. ... ... ... ... ... жұмыс етіп
отыратын отыратын ... ... ... ... ... Берілген бұл
жұмыстың түріне сырқы аудиторлар мен ... ... ... ... ... ... тәжірибеде үлкен ұйымдарда ішкі аудиторлармен бірге
жобаны енгізу бойынша ... ... ... бұл ... тәуелсіз
аудитор менеджмент жағынан тексеру жүргізуге құқығы жоқ.
Тәуелсіз аудитор ұйым ... ... бір ... ... арта алады.
Жалпы баға беру үрдісін жүргізген ... ... ... ... ... ... аудитор сенім артатын болса,
онда қайта ... ... ... ... ... ... бар. Егер ... өте ірі болса, ал бөлімшелері бір – ... ... ... және де әр ... ... ... мүмкіндігі болмайтын болса,
онда берілген әр бөлімшелер бойынша бағалау мен тестілеуді ... ... ... ... ... ... жауапты тұлғалар
тағайындалады.
Тестілеуді бастамсас ... ... ... ... керек:
- Қарапайым бақылау бойынша анықтама жүргізу және тексеруге жауапты
тұлғалардан берілген бағасының әділдігі жөнінде ... ... ... тексеріп алу керек. Яғни, жауапты
тұлғаны сауалнамаға тартып дәлелдемелерін тексеру керек;
- Жоғарыда айтып кеткеніміздей, ірі ... ... ... да ... ... ... өзі ... де және
өзіне - өзі бағалау мен бақылауды да іске асырады. Бұл ... және ... ... ... асыру мүмкін емес,
сондықтан талдамалы тексеруді ... ... ... ... тексеруге сенетіні бұл жерде даусыз, бірақ
соған қоса, менеджмент дәлдікпен мониторинг жасауы ... Егер де ... бұл ... ... ... үшін ... ... болса, онда олардың қызметкерлерінің сенімділігі ... ... ... керек.
Тікелей бақылауды бағалау мынадай техникаларды қолдану ... ... ... Бұл ... бақылаудың тиімділігі туралы
мәлімет алу үшін ... ... ... ... ... іске ... Алынған
дәлелдемелер тексеріс жүргізілу барысында жиналған ... ... ... ... ... ... және ... тұрады.: Тікелей сауалнама бақылау жүргізіп жатырған жауапты
тұлғаға сұрақ қояды.
Ал қосымша сауалнамада жауапты ... ... да ... ... ... ... ... жауапты тұлғадай қызметі, тексерудің
тиімділігі жөнінде хабары бар қызметкерге сұрақ қояды.
Бақылау. Тексерісті бақылау әдетте ... ... ... ... мәлімет береді. Мысал үшін, инвентаризацияны алып
қарайықшы. Барлық компанияда ... ... ... ... ... ... ... алудың бірден ір жақсы жолы ... ... ... ... ... егер де ... ... бақылаудың сипаты бар болатын болса, онда бақылаудың
дәлелдемесін осы құжаттарды тексеру ... алу ... ... ... ... құжатта сипатталған барлық ... ... ... түрде тексеріс пен процедуралар сипаттамасымен
салыстыру керек.
Бағалауды жүргізгеннен кейін ішкі бақылаудың ... әр ... ... қою керек. Осы кемшіліктердің ... ... ... ... ... кемшілігі, елеулі кемшілік және орасан зор
кемшілік. Кемшіліктерді сыныптамаларына бөлгеннен кейін, осы ... ... құру ... Бұл ... тестілеу барысында анықталған
бақылау кемшіліктерін түзетіп, жоюға арналынуы керек. Осы ... ... ... ... бақылауды тестілеуді бір мәрте
қайтадан ... ... ... ... ... ... ... жатырған кез барысында аудиторлық комитетпен, ішкі аудитпен және
менеджментпен ... ... ... ... отырып, ешқашан да ара
қатынасты үзбеуі тиіс.
Тестілеу ... ... ... ... тестілеуі ең соңғы
тексеріс кезеңі болып табылады. Атқарылған барша ... пен ... ... ұйымдастыру үрдісінің барлығын ұйымның тәуелсіз аудиторы
сынаққа ... ең ... ішкі ... ... ... ... ... бағалау үшін ішкі бақылау жүйесінің мән-мағынасын
айқын түсінуі керек. Егер ... ... ... мен ... ... деп шешсе немесе аудитор осы жағдайды қажет деп санаған
жағдайларда бақылаудың бұл тәуекелдерін ... ... ... ... ... ... жасай алады.
Аудиттің №5 «Қаржылық есептіліктегі ішкі бақылаудың ... ... ... ... атты жана ... ... ... бақылаулар дизайнын тестілеуі керек деп айтылған.
Ұйымның ... ... ... ... мына ... ... ... тұлғалар жүзеге асыратын ұйымның ... ... ... алу ... ... ... зор қателіктер мен кемшіліктердің ... ... ... соғатын
қателіктерді тиімді таба біліп және олардың көзін жоя алу ... ... ... анықтай алып, оларды жоюды ұйымдастыра
алу мүмкіндіктерін анықтауы ... ... ... ... ... ... тестілеу үшін жүзеге асыратын процедураларының
құрамына мына әрекеттермен амал – ... ... ... сауалнамалар жүргізу, ұйымның атқаратын қызметтерін бақылау
және сәйкесінше құжаттардың ретін тексеру.
Бұл ... ... ... ... қоса мына ... ... ... бақылауларды жеделдік тиімділігіне де тестілеу жасау
керектігі. Бақылаудың жеделдік тиімділігін анықтау үрдісі кезінде, ... ... ... ... ... ... сай ... жатырғандығы туралы, бұл бақылауды жүзеге асырып жатырған тұлғаның
осы тиімді бақылауды ... ... үшін ... ... мен
кәсіптілігінің бар екендігі туралы ақпараттарды жинап, осы мәселелерді
анықтауы керек. ... ... ... ... үшін жүзеге
асыратын процедураларының құрамына мына әрекеттермен амал – ... ... ... ... жүргізу, ұйымның атқаратын
қызметтерін бақылау және ... ... ... тексеру және қайта
тексеру.
Аудитордың қаперіне алынатын сәттер. Ішкі шаруашылық бақылау жүйесінің
және осыдан келетін бақылаудың тәуекелдерінің ... ... үшін ... ... табылады, себебі бұл жайт аудиттің жалпы ... да ... ... ... ... делінген:
«Аудитор аудитті жоспарлау үшін және олардың сипатын, уақытша аймақтарын
және ... ... ... ... үшін ішкі шаруашылық бақылауының
жүйесінде жақсы хабардар болуы керек.
Сенімді ақпараттар және активтер мен ... ... ету. ... ... ... жұмыс жасаудағы талаптарын
қанағаттандыру үшін, аудитор ең бастысы ішкі ... ... ... және активтер мен регистрлердің қауіпсіздігін қамтамасыз
ете алушылығымен әкімшіліктің қызығушылығын тудырған бірінші екі аспектіге
қатысы бар бақылау ... ... ... ... ... Бұл кезеңдер
қаржылық есептілікке және осымен байланысты бекітілімдерге, содан кейін,
аудитор ... ... ... ... ... ... ... болып табылмақ. Қаржылық есептіліктің халықаралық ... ... сай ... ... емес, егер де қаржылық ақпараттардың
сенімділігіне, активтердің қауіпсіздігін қамтамасыз етілуіне ... ... ... және толықтай сенімсіз болса. Ал енінші жағынан
алып қарасақ, қабылданған бақылау кезеңдері қаржылық есептілік ... ... ... де, ал қызметкерлер қатары олар орнатқан
ережелердің ... ... да ... ... объективті болуы
мүмкін.
Аудитр сыртқы аудиттің мақсаттарына бағытталған ақпараттардың
сенімділігіне ... ... ... ... ... ... Бірақ та
ұйымның әкімшілік бөліміне арналған ішкі басқару ақпараттарына ... ... ... ... ... да ... Ол ... ақпаратар
реті – аудитордың қаржылық ... ... ... ... кезде жиі қарастыратын қажетті құжаттардың ... көзі ... Егер де ішкі ... ... ... аспектілерін
аудитор сенімсіз деп таныса, онда бұл есептіліктің ... ... ... құндылығы төмендейді.
2.2 Қаржылық есептіліктегі ішкі бақылау
Кәсіпорынның қай – қайсысында қандай формада болмасын, ішкі ... Оған ... ... ... сай ... ... ішкі ... тиімді жүйесінің Қазақстанда құрылу тәжірибесі жаңа
ғана кең етек алып ... ... ... ... ... ... ... күрделі болса, онда мақсаттар да
көлемді және ішкі бақылау жүйесіне ... ... өзі де ... ... ... ... ... көптеген отандық бизнестегі
кәсіпорындарда ... ішкі ... ... өзі ... ... ... сипатта кескін алып келеді. Соңғы уақытта, кәсіпорындардың
ішкі ... ... ... мен ... ... ... ... себептерге шартты түрде ... ... ... нарық» кезеңінің тәмам болуына ... ... ... көлеңкесіздігін қамтамасыз eтeтін
өркениетті және легимитті әдістерге көшуді кәсіпорындардан ... ... ... ... өнеркәсіптік кәсіпорындарды, ғылыми – зерттеу
орталықтарын, сауда – ... ... ... ... ... ... дамуы, және осы топқа кіретін әр
бизнес – бірліктерінің ақша ағымдарына, басқару ... және ... ... ... ... ... Бұл ... тиімді
ұйымдастырылған ішкі бақылау жүйесі болған кезде ғана ... қол ... ... ... ... кәсіпорындар үнемі қызметкерлерінің
заңсыз қадам жасап қою қаупіне ұшырап отырады. Бұл ...... ... ... ... бағаға сатып алуға әкелетін
парақорлық, құпия мәліметтерді ... ішкі ... ... ... «өзі үшін жұмыс жасау», яғни, жұмыс ... және ... ... өз ... ... және ... көптеген қауіптер. Соған қоса, мамандар қызметкерлер қылығына, іс -
әрекетіне байланысты жоғалтудың екі ... ... ... ... - ... ... мен есептілікті нашар ұйымдастыру және
қызметкерлер ... ... ... ... азайтылуындағы негізгі әдістердің бірі ... ... ... сезінетін және заңсыз қадамдар
жасағаны үшін ... ... ... ішкі ... ... ... ... тәсілі болып табылады. Сонымен, «ішкі бақылау» дегеніміздің өзі
не? Қаржылық ұйымдардағы ішкі ... ... ... ... ... зерттеліп және талданған: В.В. Бурцева, С.Брег,
О.Н.Волкова, Н.Г.Данилочкина, М.В. Мельник, О. Николаева,
В.В. Скобар, Л.В. Сотникова, В.П. ... А.Д. ... ... А.М ... ... ... ... ерекшеліктерін
есептеп, елей отырып, ішкі бақылаудың ... ... ... ... ... ... ... Б.Нидлзді, Х.Андерсонды, Д.Колдуэлді,
Э.А.Аренсті және Дж.Лоббекті ... атап ... ... ... ... ... как инструмент управления предприятием» деген еңбегінде
ішкі бақылауға келесідей анықтама береді: «ішкі бақылау — ... ... және ... ... ... ... ... барлық қызметкерлері өз міндеттерін тиімдірек орындау
мақсатындағы мөлшерлер жүйесі болып табылады. Ішкі ... ... ... ... және ... ... үшін ... анықтайды». Сотникова Л.В. анықтамасы бойынша ішкі бақылау –
ұйымның құрылымдық бөлімшелер деңгейіндегі жүзеге асатын ... түрі ... Ол ... ... ... ... және ішкі
қызметкерлердің ... ... ... ... ... ал ... ... алып қарасақ, ұйымның мақсаттарына
жетуді қамтамасыз етуге бағытталған. ... ... ... ... ... ... ішкі ... мынадай қысқашалау
келесі анықтаманы береді: «ішкі бақылау – ... ... ... ... мен ... ... ... жүйе
болып табылады». Осы жоғарыда келтірілген анықтамалардан саяп келип, осы өз
дипломдық жұмысым барысында ... ... ... болады: Ішкі бақылау –
ол кәсіпорын иелерінің, Директорлар кеңесінің, басқарманың және басқа ... ... ... іске асырылып, бизнестердің
мақсаттарына жету үшін ... ... және ... ... ... заңнамаларды сақтауын, қызметтердің қорытындысы
туралы сенімді де уақытылы есептілікті ұсынуын қамтамасыз ету ... мен ... ең ... да ... бірі болып табылады.
Шаруашылық операцияларын істің ... ... ... ... тиісінше бекітілді ме, олар дұрыс есепке алынған ба және
бастапқы құжаттарда жалпыландырылған ба, ... ... ... тіркеу
регистрлеріне және Бас кітапқа дұрыс көшірілген бе деген мәселелерді
анықтаудан тұрады. Шаруашылық ... ... ... ... ... қоса ... газ желілері» ЖШС-нің бухгалтерлік есепті ұйымдастыру мен
жүргізу ... ... ... ... ... қаржылық есептілік құрады. Ол
өз кезегінде бухгалтерлік баланс, табыс пен шығыс туралы ... ... ... ... капитал қозғалысы туралы есептілік
түсініктеме хат, қосымша кестелер мен т.б. ақпараттан ... ... ... көрсеткіші өткен есепті жылдың мәліметтерін де қамтиды.
Сондықтан ұйымның қаржылық ... ... ... оның қаржылық жағдайы
мен инвестициялық тартымдылығын анықтауға болады. ... ... ... ... ішкі ... ұйым ... әр түрлі лауазымдағы жұмысшылар мен қызметкерлері ... ... ... сыртқы пайдаланушылар: инвесторлар, банк ... ... ... мен ... де ... ... ... отырады.
Жоғарыдағы аталғандарды ескере отырып, соңғы 2 ... ... ... бұл ... осы кезеңдердегі қаржылық жағдайына баға
беру, динамикасын анықтау, оның балансының ... ... ... ... оның ... және ... кезеңдердегі
жеткіліктілігін, қары құралдарының құрамын анықтау және ... ... ... ... газ ... ... 2010 жылғы
балансының пассив баптарына келер болсақ, 2009 жылы ... ... ... 1232974 тг ... Ал 2011 жылы ол ... ... валютасының 91,19%-ын құрады. Ұйымда ұзақ мерзімді міндеттемелер:
ұзақ мерзімді қаржылық міндеттемелер, ... ... ... ... ... салықтық міндеттемелер жоқ. Ал капитал
бабы бойынша жарғылық капитал сомасы есепті ... ... да ... ... (103 000тг) қалғанымен, баланс валютасындағы үлес салмағы -8,81%-
ға 2007 жылы кеміген. Ал сатып алынған меншікті үлестік ... ... жоқ ... ... ... Ал ... ... қаржылық нәтижесі оң яғни
өткен кезеңмен салыстырғанда +3000475тг-ге артып 3539339тг-ні құрады.
Ұйым балансының баптарының құрамы мен ... ... ... ... ... анықтауға болады.
4-кесте
Баланстың құрамы, құрылымы және динамикасы, 2010 жыл
теңге
|Активтер |Жол ... ... ... ± |
| | | | ... ... |
| | |2010 жыл ... | ... |
| | | | | ... ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... | | ... |-26,35 ... | |1258292 ... | | ... | | | | | ... ... |012 | | |-396621 |-1,18 ... ... | ... |-26145689 | | ... |013 |4352866 ... ... |-35,7 ... ... |014 |3958950 |7577022 ... |-10,08 ... | | | | | ... да ... |015 |5983955 |2376 |5981579 |17,86 ... ... | | | | | ... ... | | | ... |98,3 ... ... |100 |41303134 |7827462 | | ... Ұзақ ... | | | | | ... | | | | | ... мерзімді |020 |0 |0 |0 |0 ... ... | | | | | ... ... |024 |639069 |85241 |535828 |97,18 ... емес |027 |20695 |25130 |-4435 |-0,8 ... | | | | | ... ... |028 |1932 |- |1932 |0,35 ... ... | | | | | ... ұзақ |200 |661696 |110372 |551324 |1,62 ... ... | | | | | ... (жол. 100 | ... |7937834 |34026996 |100 ... 200) | | | | | ... | | | | | ... ... мерзімді | | | | | ... | | | | | ... ... |030 |-11761 |6068820 ... |-124,38 ... ... | | | | | ... бойынша |032 |2848 |5276 |-2828 |-0,057 ... | | | | | ... ... |034 | |1232974 ... |724,8 ... ... | ... | | | ... ... |300 | | |4888506 |91,19 ... | ... ... | | ... | | | | | ... мерзімді | | | | | ... | | | | | ... ... |043 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | ... | | | | | ... да ұзақ |044 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | ... | | | | | ... ұзақ |400 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | ... | | | | | ... ... | | | | | ... капитал |050 |103000 |103000 |0 |0 ... ... |051 | | |0 |0 ... ... |052 | | |0 |0 ... үлестік | |0 |0 | | ... | | | | | ... ... |053 | | |0 |0 ... |054 |0 |0 | |0 ... ... |055 | | |3000475 |100 ... ... | |3539339 |538864 | | ... ... мен|500 | | |3000475 |8,81 ... | |3631239 |630764 | | ... (жол. 300 + | | | ... |100 ... 400 + жол. 500)| |41964830 |7937834 | | ... ... ... ... ... ерекшелегін көруге болады. 6-
кестеден көріп отырғанымыздай, 2007 жылы 2006 ... ... ... мөлшері
-8821724 тг-ге немесе -26,35%-ға кеміген. Баланстың актив баптарын талдай
отырып байқағаным, ақша қаражаттары мен олардың ... ... ... ... берешек өткен кезеңмен салыстырғанда жалпы
соманың -1,18%-ын қамтып отыр. ... ... ... тек ақша ... дебиторлық берешектен ғана құралмаған. Негізгі құралдары ... ... ... ... ... ... ал ... емес активтері-
-0,8%-ға, кейінге қалдырылған салықтық активтері баланс өзгерісінің 0,35%-
ын қамтып отыр. Ұйым өз меншігінде қорлар, сатуға ... ұзақ ... ... ... басқа да ұзақ мерзімді активтері жоқ.
Ал, 7-кестеден көріп отырғанымыздай, 2008 жылы қысқа ... ... ... 96,59%-ын құрап отыр. 2008 жылғы баланстың ... ... ... ақша қаражаттары мен ... ... ... ал ... ... дебиторлық берешек -10292976 тг-ге
кеміп, 30004326 тг-ні құрап отыр.
Баланстың актив баптары 2010 жыл тәрізді тек ақша ... ... ... құралған. Ұйым негізгі құралдары 3713016тг-ге
артқанмен, материалды емес ... ... ... ал өз меншігінде
қорлар, сатуға арналған ұзақ мерзімді активтер, ... ... ... ... ... ... ұзақ ... активтері жоқ.
«Алматы газ желілері» ЖШС-нің 2010 жылғы балансының пассив ... ... 2007 жылы ... ... кредиторлық берешек 36718126 тг-ні
құраған. Ал 2008 жылы ол 113708484 тг-ні яғни баланс валютасының 72,77%-ын
құрады. Ұйым ... 2007 жыл ... ұзақ ... ... ... ... ... кредиторлық берешек, ... ... ... ... ... ... ... құрамы, құрылымы және динамикасы, 2008 жыл | ... |Жол ... ... |Ауытқу, ± |
| | |2008 жыл |2007 жыл |жыл ... ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... | | | | |е ... Қысқа мерзімді | | | | | ... | | | | | ... ... |010 ... | ... |110,49 ... ... | | |1258292 | | ... | | | | | ... ... |012 ... | ... |-10,49 ... берешек | | ... | | ... ... |100 ... |41303134 |98087759 |96,59 ... ... | | | | | ... Ұзақ ... |  | | | |  ... | | | | | ... ... |024 |4352085 |639069 |3713016 ... ... емес |027 |16261 |20696 |-4435 | -0,11 ... | | | | | ... ұзақ |200 |4368346 |659765 |3708581 | 3,41 ... ... | | | | | ... (жол. 100 |  |143759239 |42215360 |101549879 |100 ... 200) | | | | | ... | | | | |  ... Қысқа мерзімді|030 | | | |  ... | | | | | ... ... |031 ... |188592 ... | 23,96 ... | | | | | ... | | | | | ... ... |032 |9271 |1677403 ... | -1,68 ... | | | | | ... мерзімді |034 |113708484 ... ... |72,77 ... берешек| | | | | ... ... |300 ... |38584120 |99052022 |97,54 |
|мерзімді | | | | | ... | | | | | ... ... |  | | | |  ... | | | | | ... ... |040 | | |0 |  ... | | | | | ... | | | | | ... ... |041 | | |0 |  ... ... | | | | ... ұзақ |400 | | |0 |  ... | | | | | ... | | | | | ... ... |  | | | |  ... ... |050 |103000 |103000 |0 |0 ... ... |0 |0 |0 |  ... ... |052 | |0 |0 |  ... ... | |0 | | | ... | | | | | ... |054 |0 |0 |0 |0 ... ... |055 | |3528239 |2491858 |100 ... зиян) | |6020097 | | | ... ... |500 | |3631239 |2491858 |2,45 ... ... | |6123097 | | | ... (жол. 300 + |  | ... ... |100 ... 400 + жол. | ... | | | ... | | | | | ... ... бабы ... ... ... ... есепті кезең басында
да соңында да ... ... ... Сол сияқты сатып алынған
меншікті үлестік құралдар мен ... 2007 ... ... Ал ... жылдың қаржылық нәтижесі оң болып екі есе, +2491858
тг-ге сомасы артып отыр.
Ұйымның қаржылық тұрақтылығын талдау оның ... және ... ... мен ... ... ... ... құралған.
«Алматы газ жүйелері» ЖШС-нің активтері мен олардың ... мен ... ... ... ... тек ... мерзімді активтер ғана ... ... ... қуатын сипаттайтын, жұмылдырылған активтер,
жұмылдырылған және жұмылдырылмаған активтердің өзара қатынасы, ... ... ... бөлігінің үлесін, тозу коэффициенттерін
анықтай алмаймыз.
6-кесте
«Алматы газ желілері» ЖШС-нің шаруашылық ... ... ... келесідей көрсеткіштер анықталды:
|№ |Көрсеткіштер |жыл соңы |жыл басы ... |
|1 ... ... |0,007 |0,002 |+0,005 |
|2 ... ... |0 |0 |- |
|3 ... ... |0 |0 |- |
|4 ... ... ... |0 |0 |- |
| ... мен ... | | | |
| ... арақатынасы | | | |
| ... | | | |
|5 ... жабу не өтеу |0,007 |0,002 |+0,005 |
| ... | | | |
|6 ... ... қарыз қаражаттарын |0 |0 |- |
| ... ... | | | |
|7 ... ... |0,023 |0,161 |-0,138 |
Баланс пассивтерін ... ... бір ... ол ұзақ ... ... Сол ... де ... көрсеткіштің мәні нөлге
тең болып отыр. Анықталған инвестицияларды жабу не өтеу ... мәні 0,9-ға жуық болу ... ... ... газ ... ... ... 0,007-ні құрап отыр. Әрине бұл төмен ... ұйым ... ... ... ... ... ... жөн.
Жоғарыдағы мәліметтерді талдай отырып, «Алматы газ жүйелері» ЖШС-нің
қаржылық жағдайын қалыпты қаржылық тұрақтылық деп ... ... ... ... ... абсолютті мөлшері қорлардың қалыптасуының
меншікті және ұзақ мерзімді көздерінің коэффициентімен теңесіп, ал ... ... ... ... ... коэффициентінен кем болып
отыр.
Ендігі кезекте баланс өтімділігіне келер ... оның екі ... ... 1-ші ... ... ұйымның қысқа мерзімді
міндеттемелерін төлеу қабілетін ... 2-ші ... ... ағымдағы
активтерді ақша қаражаттарына айналдыру жылдамдығын сипаттайды. ... мен ... ... кемуіне қарай яғни ең өтімді
активтерден өтімді емес активтерге ... ... ... ... де
осы қағидаға негізделіп құралған.
Баланс өтімділігін анықтау үшін актив пен пассив баптарының ... ... ... ... ... өтімді деп тану үшін келесі
арақатынастар орындалуы керек:
А1 ≥ П1; А3 ≥ ... ≥ П2; А4 ≤ ... ... ... және ... ... ЖШС-і
мысалында осы теңсіздіктер қандай ... ... ... 2007 ... ... ... ... ≤ 137636142;
52304706 ≥ 0;
0 = 0;
4368346 ≤ 6123097.
Жоғарыдағы теңсіздіктерден көріп отырғанымыздай бірінші ... ... ... ... ... газ желілері» ЖШС -нің балансының өтімділігін талдау
теңге
|Көрсеткіштер ... ... |
| |2010 жыл |2009 жыл ... Ең ... активтер |109386567 |1258292 ... Тез ... ... |30004326 ... ... Баяу ... ... |0 |0 ... Қиын ... активтер |4368346 |659765 ... ... ... ... ... ... ... | | ... ... мерзімді міндеттеме |0 |0 ... Ұзақ ... ... |0 |0 ... ... |6123097 |3631239 ... жалпы өтімділік коэффициентіне келер болсақ, ол келесі ... ... ... ... бойынша: 1258292 ≤ 38584120;
38749042 ≥ 0;
0 = ... ... ... мәліметтер бойынша бірінші теңсіздік орындалмағанымен қалған
үшеуі орындалып ... ... ... ... және Аудиторлар Ассоциациясы» ЖШС-нің балансының
өтімділігін ... ... 2010 ... ... 2010ж ұйым меншік
иеленушілерінің алдындағы қарызын өтеу мүмкіндігі ... ... ... ... коэффициентінің тиімді мәні 0,9-дан артық болу керек болса,
2010 жылы өткен 2009жылғы кезеңмен салыстырғанда +0,45-ке ... ... ... ... ... басқарушылық шешімдердің нәтижесі
деп айтуға болады.
18-кесте
«Алматы газ желілері» ЖШС -нің балансының қатысты ... |2007 жыл |2008 жыл ... мәні ... ... |1,24 |2,14 |1,0-2,0 ... | | | ... ... ... |1,78 |2,69 |0,8-1,0 ... ... |1,02 |1,23 |0,1-0,4 ... | | | ... ... ... және аралық өтімділік коэффициенттері
тиімді мәннен жоғары екендігін көріп отырмыз. Бұл жағдайды оң деп ... ... бұл ... ... ... газ ... ЖШС өз қысқа
мерзімді міндеттемелерін тек ... ... ғана емес ... қатар
болашақта да өтеуге қабілеті бар деген қорытынды жасауға болады.
Ұйымның төлем және несие қабілеттілігі оның қаржылық ... ... ... ... Сол ... ... ... қабілеттілігін
анықтауда оның келесідей түрлерін анықтаймыз: ағымдағы және күтілетін
немесе перспективалық төлем ... ... ... ... |2007 жыл ... |
|1 ... сатудан алған табыстардың|1,22 |1,66 |-0,44 |
| ... ... ... | | | |
| ... ... | | | |
|2 ... қаражаттарының |4,18 |4,92 |-0,74 |
| ... ... | | | |
|3 ... ... капиталдандыру |8,13 |11,32 |-3,19 |
| ... | | | ... ... ... ... барысында белгілі
болғандай, ақша ... ... ... ... 1-ден ... ... ... болса, ал «Алматы газ желілері» ЖШС-де бұл
көрсеткіш 2010 жылы 4,18, 2007 жылы ... ... ... Бұл ... ... ... атап өту қажет, яғни «Алматы газ желілері» ЖШС табыс ... және өз ... ... ... ... қала ... болады.
10-кесте
Перспективалық төлемқабілеттілік
|№ |Көрсеткіштер |2010 жыл |2009 жыл ... |
|1 ... ... коэффициенті |0,79 |0,03 |+0,76 |
|2 ... жабу ... |1,01 |1,07 |-0,05 |
|3 ... өтімділік не жалпы жабу |1,01 |1,07 |-0,05 |
| ... | | | ... ... болашақтағы мерзімге қатысты
анықталатындықтан, жоғарыдағы кестені ... ... ... ... ... ЖШС өз міндеттемелерін болашақта да өтеуге
мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... ... талдауда «Алматы газ жүйелері» ЖШС-
нің табысы мен шығысының ... мен ... ... ... ... есептілік мәліметтерін зерттей отырып ұйым өз табысын тек ... ... ... ... ... болады. 2010 жылғы
көрсеткіштерге тоқталатын болсам, өнім мен көрсетілген ... ... ... 2009 жылы 40472029 ... ... ал 2010 жылы ... ... Жиынтық табыс 112611782 тг-ні құрап отыр. Ал, 2009 ... ... ... ... ... өнім мен көрсетілген
қызметті сатудың шығындары, басқа да шығындар есепті кезеңде ... ... ... 66669416 ... ... ... Салық салғанға дейінгі
пайда (зиян) 3917012 тг-ге артып ... ... ... ... ... ... 4189066 ... құрады. Бұл жағдайды қаржы дағдарысында
басқарушылық шешімдер мен өткен есепті кезеңдегі пайдасын тиімді ... орта және ... ... ... ғана ... және нарықтағы орнын сақтап қала алды.
11-кесте
Табыс пен шығыстың құрамы, құрылымы және динамикасы, 2010 жыл
теңге
|Көрсеткіштердің атауы |Жол ... ... ... ± |
| ... | | |
| | | | ... |Жыл |
| | |2010 ... жыл | ... |
| | | | | |% ... мен ... қызметті |010 |24514051|40472029 |20466848|83,49 |
|сатудан ... ... | |8 | |9 | ... өнім мен көрсетілген |020 |13252873|33470881 |99057855|74,74 |
|қызметтің өзіндік құны | |6 | | | ... ... ... |030 ... ... ... | |2 | |4 | ... ... ... |040 | | | | ... да ... |050 |842756 |10170 |832586 |98,79 ... мен ... ... |060 |42596055|3767768 |38828287|91,15 ... ... | | | | | ... шығындар |070 |66669416|2971494 |63697922|95,54 ... ... |080 |0 |0 |0 |0 ... ... дейінгі пайда |120 |4189066 |272054 |3917012 |93,50 ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... |130 |- | |0 | ... ... | | | | | ... ... жиынтық пайда|150 |4189066 |272054 |3917012 |93,50 |
|(зиян) | | | | | ... | | | | | ... жылы өнім мен ... ... ... ... ... 2009
жылмен салыстырғанда -61184004тг-ге кеміп, 183956514тг-ні ... ... ... сатылған өнім мен көрсетілген қызметтің өзіндік құны 2007
жылы өнім мен көрсетілген қызметті сатудан алынған табыспен ... ... ... ... ... құрады. Ал жиынтық табыс 59268133тг-ге
ауытқып, 52687649тг-ні құрап отыр.
Сатылған өнім мен көрсетілген қызметтің ... ... өсуі ... қызмет ерекшелігінен айтуға болады. Себебі, «Алматы газ
жүйелері» ... ... ... ... ... және корпоративтік
ақпараттық жүйелер құру қызметіне қажетті құралдар алыс жақын ... 2010 жылы ... ... ... ... ... ... болғанымен, өнім мен көрсетілген қызметті сатудың шығындары, ... ... бұл ... ... де ... Ал, ... шығындары
40923549 тг-ні көрсетіп отыр. Салық салғанға дейінгі пайда (зиян) ... Ал, 2008 жылы КТС ... ... ... Сол себепті КТС
бойынша шығындар салық салғанға дейінгі пайда ... ... ... 970282 ... ... ... кезеңдегі жиынтық пайда (зиян) 2009
жылмен салыстырғанда -1697208тг-ге кеміп, 2491858 ... ... және ... ... ЖШС 2010 ... ... ... қаржылық нәтижесі оң болып, уақытылы міндеттемелерін
өтеп, құрылтайшыларына дивиденттерін үлестіре алды.
12-кесте
Табыс пен шығыстың құрамы, құрылымы және ... 2010 ... ... |Жол ... ... ... ± |
| ... | | |
| | | | ... |Жыл |
| | |2010 ... жыл| ... | | | | |% ... мен ... ... |010 ... алынған табыс | |4 |8 |4 | ... өнім мен ... |020 ... |0,95 ... өзіндік құны | |5 |6 | | ... ... ... ... |030 ... | | |2 | | ... түскен табыс |040 |0 |0 |0 |0 ... да ... |050 |250752 |842756 |-592004 ... мен ... қызметті |060 |8544685 |42596055|-3405137|-301 |
|сатудың шығындары | | | |0 | ... ... |070 ... |
| | | | |67 | ... ... |080 |8057 |0 |8057 |0 ... ... ... ... |120 |3462140 |4189066 |726'926 |20,99 ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... |130 |970282 |- |970282 |0 ... ... | | | | | ... ... ... ... |150 |2491858 |4189066 ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... ... ... болсақ, капиталдың жалпы
айналымдылық коэфф-ті есепі жылы 1,56-дан 2,6-ға ... ... ... 1,87-ден 2,5-ке, дебиторлық борыштардың
айналымдылық коэфф-ті ... ... ... ... ... ... ... капиталдың айналымдылық коэфф-
ті 1,12-ден 2,16-ке артықаны анықталды. Ал, ... ... ... өсім ... ... ... есепті кезеңде негізгі қызметінің
тиімділігін көріп отырмыз.
Ұйымның күйреуі мен кәсіпкерлік тәуекелді ... да ұйым ... бір ... ... ... ... заңдарына сәйкес күйреу
деп қарыз алушының кредитор талаптарын қанағаттандыру мүмкіндігінің болмауы
және бюджетке міндетті төлемдер мен бюджеттен тыс ... ... ... ... танылады. Талдау ... ... ... ... ... бірі ... қабілеттілік индексі
немесе американдық экономист Альтманның ұсынған «Z» моделін қолданамыз.
Z= -0,3877+ағымдағы өтімділік коэфф×(-1,0736)+тәуелділік коэфф×0,0579)
Жоғарыдағы формуланы негізге ала отырып ... жылы бұл ... ... ... ... ... 7,367-ні құрап отырғандығын
көруге болады. Алайда, «Z»≤3 болған жағдайда ұйымның күйреу ықтималдылығы
төмен не ... жоқ ... ... ... болсақ, ЖШС-нің күйреу
ықтималдығы жоқ деген қорытындыға келеміз.
Өндірістік ресурстардың қолданылуын сипаттайтын сапалық ... ... ... қор қайтымдылығы, материал сыйымдылығы және
қаражаттың айналымдылығы. Оларды қолданудың интенсивтілігін және ... ... ... ... ... Ал бұл ... ... жоғары мәнді болуы «Алматы
газ жүйелері» ЖШС-нің баланс баптарындағы мәліметтермен тығыз ... ... ... ұйым ... ... ... ... таңдай
отырып, өз міндеттемелерін уақытылы өтеп, қолда бар ... ... ... ... өз ... инновацияны да, ҒТП-ның барлық
жетістіктерін қолдана алу ... ие ... ... тек ұйым ... мен құрылтайшыларға ғана емес
сонымен қатар инвесторлар, несие берушілер, жабдықтаушылар мен ... ... ... тудырады. Себебі, олар тиесілі
мәліметтерді талдай отырып бұл ... ... болу ... ... сенімділігін, оның қайтымдылығының көрсеткіштерін анықтай
алады. Шаруашылық қызметтің ... ... ... даму ... ... ... Ол ... жүйесінің
құрлымын басқаруды ... ... және ... ... тиімдісін қолдануға байланысты болады.
Салық міндеттемесінің есебі
Салық міндеттемесі мемлекет алдындағы ... ... ... болып табылады және ол салық заңына сәйкес жүргізіледі.
2001 жылғы 12 маусымда №209-11 Қазақстан Республикасының «Салық және
бюджетке төленетін ... да ... ... ... ... Кодексі
қабылданды.
3110 Корпоративтік табыс салығы. Корпоративтік табыс салығы бойынша
бюджетпен есеп ... ... ... ... ... ... деген
пассивтік шотында жүреді. Төлеушілеріне: заңды ... ҚР ... ... ... мен ... ұйымдар кірмейді), ҚР – да төлем
кезінде табыс алатын резиденттер емес заңды тұлғалар (3).
Салық ... ... = ... ... – Шегерімдер жиынтығы
(3)
3120 Төлем көзінен ұсталатын салықтар. ... ... ... 10% мөлшерлемесі бойынша ұсталады, сондай-ақ ол Қазақстанда жұмыс
істейтін резидент еместердің де ... ... 15% ... ... көзінен ұсталатын табыстардың қатарына:
- Дивидендтер;
- Депозиттер бойынша марапаттаулар (жеке тұлғалардың банкке және
ұйымдарға салған салымдары бойынша ... ... және ҚР ... алып ... кейбір операцияларын жүзеге асырғаны үшін
төленетін депозиттер кірмейді);
- Ұтыс;
- Заңды тұлғалардың төлейтін марапаттау ... ... ... қоры, төлейтін марпаттау сомасы кірмейді);
- Бағалы қағаздарды шығарғаны үшін ... ... ... емес ... ... таза ... 15% ... ұсталынады. Олардың таза табысы салық салынатын ... ... ... сомасының айырмасынан шығады.
3130 Қосылған құн салығы. Бұл өндіріс процесіне және ... ... ... ... сату ... салынатын құн
бөлігінің бюджетке аударылатын, қосылған құны салығы болып табылады, ... ҚР ... ... ... ... ... аударымдар. Бюджетке
төлеуге жататын қосылған құн ... ... ... ... ... ... көрсетілген қызметтен ұсталынады.
Қосымша құнға салынатын салықтың мөлшерлілігі салық салынатын
айналымның 12 ... ... (ҚҚС – нан ... ... қоспағанда)
3150 Әлеуметтік салық. Әлеуметтік салықты жұмыс беруші кәсіпорын
есептейді, ол ақшалай да, заттай да ... ... ... салықтың
есебі, 3140 шоттың «Әлеуметтік салық» деп аталатын субшотында жүреді.
3160 Жер салығы. Бюджетке төленетін жер салығынның есебі 3140 ... ... ... салу ... ... жер Қазақстан Республикасының
заң актілеріне сәйкес арналым мақсатына және ... бір ... ... ... Көлік құралдарына салынатын салық. Мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... ... алғандар
және жеке тұлғалар салық төлеушілер болып табылады.
Көлік ... ... ... жыл ... төленеді және ҚР
заңдарымен белгіленген кезінде төлем жасалды және олар ... ... әр ... ... ... ... ... бойынша алынады.
40 тонналық және одан да жоғары жүк көтеретін самосвалдар және ... ... ... құралдары салық салу объектісі болып
табылмайды. Көлік құралдарына салынатын салықты есептеген кезде 7440 «Жалпы
және ... ... шоты ... де және 3140 ... басқа
да есеп айырысулар» шотының 3170 «Көлік құралдарына салынатын салықтар» деп
аталатын субшоты кредиттеледі.
Табыс салығы. ... ... ... ... ... есеп ... асырудағы активтердің салық базасы, міндеттемелер және олардың
баланстық ... ... ... ... бухгалтерлік
міндеттемелердің тәсілдерін пайдалану арқылы есептеледі.
Уакыты ... ... ... ... мен ... ... ... міндеттемелер салықтық қойылымдар негізінде (және салық
заңнамасында) өтелетін кезеңдерде бухгалтерлік балансты құрған ... ... және ... ... ... ... бойынша
негізделеді. Құпталған салықтық кодексі бойынша табыс салығының қойылымы
2009 жылдағы 20% - дан 2010 жылы 17,5 % - ға және 2011 жылы 17% - ға ... ... тағы ... ... ... ... ұзартылған салықтар күтілетін қосымша табыс
салығының қойылымына бойынша компанияның активтер және ... ... ... ... (табыс салығын есептеу ықпалынан
кейін) есептеледі. 2009 ... ... ҚТС жер ... ... ... сәйкес төленіп отырды. Ал 2009 жылдың 1-қаңтарынан бастап ҚТС
қойылымы жыл ішіндегі салық салынатын ... ... ... ... ... ара қатынастары негізінде жаңа салық кодексінің
бекіткен тұрақсыз ... ... ... ... ұзартылған ҚТС
қойылымы жыл ішіндегі салық салынатын табыс есептеулеріндегі ... ... ... ... салықтық айырмашылық болған кезеңдердегі
бағалануына тікелей байланысты ... ... ... ... ұзартылған актив салық салынатын табыстың кәдесіне
пайдаланылуы мүмкін болғанда және оған ... ... ... көлемде ғана мойындалады. ҚТС бойынша уакыты ... ... ... ... іске ... мүмкіндіктері болған жағдайда ғана
төмендеуі мүмкін.
Қосылған құнға салынатын салық (ҚҚС). Салық органдары тауарлар ... сату және ... ... таза ... ... пайдалану арқылы
қосылған құн салығының орнын толтыруды іске асыра алады. Орны ... ... ... салық өз алдына ішкі сауда-саттықтағы ... құн ... ... ... ... ... құн салығы болып
саналады.
Табыс салығы бойынша шығындар. Есеп ... 2008 ... ... 2007 жыл аралығында аяқталған көрсетілген пайда мен ... ... ... ... ... ... сапалық көрсеткіштер,
яғни еңбек өнімділігі, қор қайтымдылығы, ... ... ... ... ... ... интенсивтілігін және өндірістің
техникалық-ұйымдастырушылық деңгейін сипаттайтын көрсеткіштер ... ... ... ... ... кестеден көруге болады.
(кесте 13)
13-кесте
«Алматы газ желілері» ЖШС-нің 2008-2009 жылдар аралығында төленген салық
көрсеткіштері
(мың ... |2009 жыл |2008 жыл ... % ... ... ... ... ... |99,9 |
|Уақыты ұзартылған ТСС және ҚТС ... ... |82,9 ... ... | | | ... ... ... ... ... ... |16,5 ... | | | ... ... ... |68,7 ... ... ... мен 2008 жыл аралығында ... ... ... ... ... ағымдағы табыс салығы, ағымдағы
қосымша табысқа ... ... ... орташа ауытқуы 68,7% өсті.
Төленетін салықтар. 2008 ... ... мен 200 жыл ... ... мыналарды қосты ,оны келесі кестеден ... ... ... газ желілері» ЖШС-нің төленуге тиісті салықтары
(мың теңге)
|Көрсеткіштер |2009 жыл |2008 жыл ... ... |2 |3 |4 ... ... ... салық | 13676602 | 10889912 | 20,3 ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... айыппұлдар |1667423 |- |- ... ... | | | ... ... ... |119346 |- |- ... салық |117693 |94477 |19,7 ... ... ... |48112 |41655 |13,4 ... |415865 |35092 |91,5 ... ... ... |31 ... ... ... отырғанымыздай қосымша табыстарға салынатын
салық 20,3 % өсті. Әлеуметтік салық 19,7% , ал жеке табыс ... ... Ішкі ... ... ... ықпал ететін факторлар
Өкінішке орай, көптеген кәсіпорын басқарушылары тек қана ойластырылып
құрылған ішкі бақылаудың жүйесі кәсіпорын үшін сәттілікке ... ... ... жол деп ... Ол ... ең ... ішкі бақылау жүйесінің өзі
ғана, тек ... ... ... даму қарқыны жайлы немесе ішкі
ресурстардың алға қойылған мақсаттарға жету үшін ... ... ... етуден басқа орасан пайда әкеле ... ... ... ... – жақсы басқарушы жасай алмайды және ... ... ... ... ... ... Бірақ та ішкі бақылау
қаржылық есептіліктердің ... және ... ... кепілдік беріп, жауапкершілікпен ... ете ... де, ... ... жету үшін өте ... ішкі ... құру ... Басқа да өзі сол секілді жүйелердегідей ішкі ... де ... ... әсер ... Осы ... ... ... ішкі бақылауының жүйесінің құрылуына кері ықпалын тигізетін
негізгі факторларды және осы ... ... ... КОСО ... ... ... қарастырамыз. 1-суретте келтірілгендей жүйенің
өзі бірнеше компоненттерден тұрады.
1-суреттен көріп ... КОСО ... бес ... бөлшектерден тұрады:
Мониторинг. Ішкі бақылау жүйесін қызметке ... ... және ... және бір ... ... үйлесімділігі, алға
қойылған басқарушылық және қадағалаушылық қызметтің жүзеге асуы. ... ... ... ... ролдерін және олардың бизнес
ортада тиімді коммуникациясын ... ... ... ... ... ішкі және ... ... ақпараттардың орынды да
уақытылы бар болуы.
Бақылау процедуралары. Басқару бөлімшесінің ... мен ... ... ... ... пен ... Бақылау
процедураларының бұл түрі өзіне мыналарды ... ... ... ... өңдеу, физикалық бақылау өкілеттілікті шектеу.
1-сурет. Жүйе компоненттері
Тәуекелді бағалау – кәсіпорынның өзінің алға қойған ... ... ... ... анықтау мен талдау үрдісі. Тәуекелді
бағалау бақылау ортасын құруға негіз болып табылады.
Бақылау ... ... ... ... ... мен
пайдалана білуіне ықпал ететін кәсіпорындағы жалпы жағдайды көрсетеді.
Негізгі компоненттері болып: жеке ... ... ... ... компетенттілігі, абыройлылығы және жауапкершілігі
болып табылады. Ішкі бақылауды басқарудың ең ... да ... ... ... ... айта аламыз. Кәсіпорынды басқару бөлімі өзіне
жоғары санатты ... ... ... ... ... мамандарды тарту тек
шешімнің бір бөлігі ғана болып келеді. Оған ... ... ... ұйымдастырып, барлық міндеттемелерін бөліп, өзара үнемі үздіксіз
байланыста болып отыру керек.
Берілген факторлардың ... ... ... ... ... көрсетілген.
Берілген факторлардың ықпалының кескін табуы үшін мыналар керек:
• Басты ... ... және ... ... ... ... ... енгізу үрдісін басқару.
• Барша құрылымдық бөлімшелерді қатыстыру, жұмылдыру және ... ... ... ... ... ... ... басты үрістерді
жазу.
• Стандарт пен үрдістерді дұрыс құжаттауға, ... ... ... ... жолын, ебін құру.
2-сурет.
|Ішкі бақылауды басқару бойынша тиімді бағдарламасы ... |→ ... ... ... ... ... және |→ ... мен бақылауға қатысты сұрақ |
| |КОММУНИКАЦИЯ | ... ... ... алуда тиімді |
| | | ... жүйе ... ... |
| | | ... ... ... ҚЫЗМЕТ |→ |Бақылау қызметі үшін бекітілген |
| | | ... ... ... ... ... |→ ... ... тиімділігін тәуекелге |
| | | ... ... бар ... ... ... |
| | | ... ... |
| ... ... |→ ... әдіс ... ішкі ... |
| | | ... үрдісін басқаруға мүмкіндік беру |
| |  |  |  ... ... ... ... ... ... ... директорлар кеңесінің және аудиторлық комитеттің ішкі
бақылауды енгізу және оларды түзету туралы сұрақтар бойынша ... ... ... ... ... ... коммуникация,
байланыс жүргізіп отыруы керек.
- Керегінше қаржылық есептегі ішкі бақылауды ... ... ... ... ... бас ... ... ішкі бақылау бойынша
жалпыкорпоративтік бағдарламаның жоқ болуы мынадай кедергілерге ... ... ... ... пайда болған қателіктер
мен кемшіліктеді аңғарып, анықтай ... ... ... ... ... енгізудің бірінші жылының өзінде-ақ, ұйымның қаржылық
есептілігінің ішкі ... ... ... ... ... кәсіпорынның
одан әрі болашақта тексерулер мен байқаулардан өте ... ... ... ... ... кез ... бағдарламаның маңызды құрамалық
бөлшегі болып тәуекелді ... ... ... бағдарламаның
барлығы болып табылады. Тәуекелді басқару – қаржылық есептілікті құруға,
олардың оңтайлы ... ... және ... бақылауды талап ететін
тәуекелдерге қадағалауды ... ... ... тәуекелдерді
анықтайтын үрдіс болып табылады. Көптеген кәсіпорындардың ... ... ... жоқ ... ... ... ... ондай
бағдарламалардың бар болғаныменен де, тек қана формалды түрде, шын ... ... ... ... ... ... және Тоуч ... компанияларының пікірінше,
тәуекелді бақылаудың тиімді бағдарламасы өзіне ... ... ... ... ... және ... қызметтерін
толықтай қарастыра отырып, қаржылық есептілікті құру ... ... ... ... анықталған тәуекелдердің ... ... ... ... бағалау;
Сәйкес келетін жеке тұлғаның, қызметкердің мониторинг және бақылау
үшін ... ... ... бойынша бағдарламаны енгізу екі бағыт бойынша
жүргізіледі. Біріншісі, кәсіпорындағы ... ... мен ... ... ... бар ... ... кәсіпорынға бақылау
процедураларының енгізілуі үшін қолдан келген талпыныстың ... ... ... ... Және екіншісі, И второе, тәуекелдерді жақсы танып
білу ... пен ... ... үшін ішкі бақылауды енгізу керек
ресурстарды тиімдірек бөлуге мүмкіндікті тудырады, ... ... ... бар ... ... ... орнату. Ұйымның дамуына тікелей
байланысты кәсіпорындар қалай болмағанда да, қаржылық есептілік бойынша
тәуекелдерді дұрыс басқару ... жыл ... бір рет ... да ... ... отыруы керек.
Бұл жағдай менеджменттің жыл соңында, қаржылық есептілікті ішкі
бақылау бағалау ... ... ... ... ... емес ... мен кедергілерге ұшырауынан сақтандырып, оңтайлы септігін тигізіп
отырады. ... ... жою ... ... бағдарлама 3-суретте
көрсетілген. Қарапайым емес және ... ... ... ... ... жоқ болуы. Бірігу және сіңісу, кәсіпорынның
бөлінуі, активтердің бағалануы, зауыттардың жабылуы, күрделі ... ... есеп – осы және ... да қарапайым емес, ... ... ... ... ... алмау әсерінен үлкен
тәуекел тудырады. Кез келген кәсіпорында күрделі транзакция есебін дұрыс
жүргізе алатын ... есеп ... ... ... ... бар ... басқару бойынша тиімді бағдарлама ... |→ ... ... ... кәсіпорын |
| | | ... ... ... ... ЖӘНЕ |→ ... ... ... ... |
| |КОММУНИКАЦИЯ | |тәуекелдер жайлы ... алып ... |
| | | ... ... ... ... |→ ... ... ... ... |
| |ҚЫЗМЕТІ | ... ... ... ... |→ ... ... басқару бойынша |
| | | ... ... ... ... ... |
| |БАҚЫЛАУ ОРТАСЫ |→ ... ... ... есептілікті |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... басқару бойынша тиімді бағдарлама
Ол түгелі, сол аз ғана компетентті мамандардың өзі де ... ... ... ... ... ... ... туралы
қажетті тәжірибесі жеткіліксіз болып келеді. Ондай күрделі транзакция
бойынша қателіктердің жіберілуі, ... ... ... ішкі
бақылаудың жетіспейтіндігін дәлелдей отырып, ... ... ... ... құрылуына келіп соғады. Соған қоса, осы ... ... ... жоқ ... және ... сырттан
тексеріс жүргізуі кәсіпорындағы жағдайды мүшкілдетіп жіберуі ... ... ... ... ... ... ... жоқ болуы
үлкен қателіктерге әкеліп соғады және кәсіпорынның күрделі транзакциялар
бойынша ... есеп ... ... жағдайын туғызады.
Соған қоса, құжаттаудың үстінен ат үсті ішкі бақылаудың жүргізілуі
менеджменттің осындай күрделі транзакциялармен ... ... ... ... ... ... және бұрыс, кері аудиторлық
қорытындының шығарылуына апарады.
Бүгінгі таңда, ... ... ... есеп және ... ... көмегімен жүргізіледі және осыған орай,
бақылау ортасында ақпатараттық технология өте ... рөл ... ... ... ... ... зор ... қарайласып, технологияның өзі де дұрыс еңбекке қабілеттілікті
ары қарай ... ... үшін өте ... және қиын ... ... ... ... қаржылық есептіліктің бұрмалаушылығына
әкеліп соғатын ... ... ... болу ... ... мүмкін.
Егер де қолмен бақылауды салыстырмалы түрде жөндеуге болатын болса, ... ... ізін ... көп уақыттық шығындарды ... Ал, егер де ... ... ... есебі мен құрылуы
компьютерлік бағдарламаларға көп ... ... ... ... ... және ... өте ... болып келеді, себебі
кішкентай ғана ... өзі ... ... ... ... ... және Тоуч компанияларының мамандары ... ... ... ұсынады:
4-сурет
|Ақпараттық технология ортасына тиімді бақылау жүргізу ... |→ |АТ ... және ... |
| | | ... ... ... ... |
| |АҚПАРАТ ЖӘНЕ |→ ... ... ... ... |
| ... | |уақытылы есептеу, өңдеу, және ... |
| | | ... ... ... |→ ... ... ... қызметті |
| ... | ... және ... сенімді |
| | | ... ... ... |→ |АТ ... анықтау, бағалау және |
| | | ... ... ... ОРТАСЫ |→ |АТ бақылау үшін арнайы бағдарламалық |
| | | ... ... ... |
| |  |  |  ... ... ... ... ... ... бақылауды бағалау және тестілеу кезінде мына аймақтарға ерекше
көңіл бөлу керек:
... ... ... ... ... ... ... Жүйелік интерфейстің ақпараттарымен алмасу және бақылауы.
... ... ... ... ... хаттамалар және әкімшілік.
Қаржылық есептілікті құру барысында жабылу үрдісіндегі формалданған
бақылаудың жоқтығы. ... ... ... есептілікті құрудың соңғы,
күрделі және тәуекелді қадамы болып табылады. ... әр ... ... ... ... талдау, консалидирлеу керек, сонымен қатар,
тексеріп ... ... ... корректорлаушы жазбалар және өзге де
күрделі операцияларды жасауы тиіс, осы тапсырмалар мен ... ... ... ... ... ... ... Ондай жағдайларда үнемі жабылу үрдісі
«өрт сөндірушілер дайындығы» ... де, ... ішкі ... ... ... ... атап кетейік.
Бұл процедуралар шектелген уақытқа және жабылу үрдісінің толықтай
күрделілігіне қарамастан, қызмет ете ... ... ... ... ... мамандар үнемі тіркелген жабылу процедураларына мән
беріп, ... ... ... ... Менеджменттің жабылу үрдісінің бақылауын
тиімді бағалау және ... ... ... ... ... ... жабылу үрдісінің құжатталуы негізгі міндет болып табылады. Тиімсіз
жабылу үрдісінің белгілері былыққан, қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... ... болып табылуы
мүмкін, ал ондай жағдайларды бүгінгі таңда көптеген кәсіпорындардан көре
алуымызға ... ... орта ... жалпы ортасын кері, бұрыс жағынан
көрініс табатын бақылаудың ... ... ... ... ... ... қана ... сонымен қатар, кәсіпорынның ... ... ... да айта ... ... үрдісінің
құжатталған дәлелемесін ұсына алмайтын кәсіпорын, ... ... ... ... ... бар ... ... факттің барлығын дәлелдеп
айтуға қабілетсіз болады. Мамандардың тәжірибесі мынаны меңзейді: қаржылық
кәсіпорындағы жабылу үрдісінің өзі ... ... ... де, ... ... ... ... белгілі бір қауіпті теуекелдерді
тудыруы мүмкін. Мамандардың тұрақсыздығы алдағы жылдардағы ... ... ... ... қиындауына әкеліп соғуы
мүмкін. Берілген факторлардың қайтарылуы бойынша ... ... ... ... |→ ... үрдісінің толықтығына туралы |
| | | ... көз ... ... |
| | | ... ... ЖӘНЕ |→ ... және ... жұмыс |
| |КОММУНИКАЦИЯ | ... ... ... ... ... ... |→ | |
| ... | ... ... ... ізін ... |
| | | ... сәйкесінше бақылаулардың |
| | | ... ... ... ... | | ... ... ... ... |→ | ... ... ... ... |
| | | ... және бағалайды ... ... ... ... үрдісі
Директорлар кеңесінің және аудиторлық комитетінің бақылау мен
тәуекелдерді дұрыс ... Бір жайт ... ... ол ... ... ... байланысты тәуекелдерден директорлар кеңесі ... ... ... болса, онда олар қаржылық есептілікке бақылау
жүргізу үрдісін құруда тиісті бақылау ... ... ... қаржылық есептілік және ішкі бақылау ... ... ... ... тиімділігін бағалауы керек.
Егер де ... ... ... мүшелерінің қаржылық есептіліктің,
тәуекелдің және бақылаудың құрылу үрдісін түсінуіне ... ... онда ... ... ... ... ... тиімді қадағалау қызметін атқара алуында қабілетсіз екендігін
сеніммен айта алады.
6-сурет
|Тиімді директорлар кеңесі және ... ... ... |→ ... ... ... |
| | | ... ... ... ... керек|
| |АҚПАРАТ И |→ |404 ... ... және ... ... | ... ... білу ... БАҒАЛАУ |→ |Қаржылық есептіліктермен байланысты |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... жоғарылатып отыру ... ... |→ ... компания бойынша тиісті ішкі |
| | | ... ... ... ... |  |  ... ... кеңесі және аудиторлық комитет
Кәсіпорынның қай – қайсысында қандай формада болмасын, ішкі бақылау
болады. Оған қарамастан, ... ... сай ... ... ішкі ... ... ... Қазақстанда құрылу тәжірибесі жаңа
ғана кең етек алып келеді. ... ... ... ... ... қаншалықты күрделі болса, онда мақсаттар да
көлемді және ішкі ... ... ... ... өзі де ... ... ... Өкінішке орай, көптеген отандық бизнестегі
кәсіпорындарда көбінесе ішкі бақылау жүйесінің өзі ... ... ... сипатта кескін алып келеді. Соңғы уақытта, кәсіпорындардың
ішкі бақылауды ұйымдастыру ... мен ... ... ... бірнеше себептерге шартты түрде ... ... ... нарық» кезеңінің тәмам болуына байланысты
кәсіпорынды басқаруда ... ... ... ... және ... әдістерге көшуді кәсіпорындардан талап етті.
Екіншіден, өзінің құрамына ... ... ...... ... – саттық, кредиттік, инвестициялық ұйымдарды
біріктіретін холдингтік құрылымдардың дамуы, және осы ... ... ...... ақша ағымдарына, басқару жүйелеріне және қаржылық
жағдайларына ... ... ... ... Бұл ... ... ішкі бақылау жүйесі болған кезде ғана сәтті қол жеткізуге
болады. Үшіншіден, ... ... ... ... ... қадам жасап қою қаупіне ұшырап отырады. Бұл ...... ... ... ... ... сатып алуға ... ... ... ... ішкі ... ... ... «өзі үшін жұмыс жасау», яғни, жұмыс берушінің
мтаериалдық және ... ... өз ... ... және басқа
да көптеген қауіптер. Соған қоса, мамандар қызметкерлер қылығына, іс ... ... ... екі негізгі себебін даралап, ерекшелеп
айтады, - кәсіпорындағы бақылау мен ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі. Сондықтан, осындай
тәуекелдердің азайтылуындағы негізгі ... бірі ... ... ... ... және ... қадамдар
жасағаны үшін кешірімнің жоқтығын ұғындыратын ішкі бақылау жүйесін өңдеп –
қарастыру ... ... ... ... ... ... дегеніміздің өзі
не? Қаржылық ұйымдардағы ішкі ... ... ... ... ... зерттеліп және талданған: В.В. Бурцева, С.Брег,
О.Н.Волкова, Н.Г.Данилочкина, М.В. Мельник, О. ... ... Л.В. ... В.П. Суйц, А.Д. Шеремет, Х.И.Фольмут,
П.Хорват, А.М ... ... ... ... ерекшеліктерін
есептеп, елей отырып, ішкі бақылаудың әдістемелік аппараты ... ... ... ... ... ... ... Д.Колдуэлді,
Э.А.Аренсті және Дж.Лоббекті ерекшелеп атап кетуге болады. Данилочкина Н.Г.
өзінің ... как ... ... ... деген еңбегінде
ішкі бақылауға келесідей анықтама береді: «ішкі ...... ... және ... шаруашылық операцияларын
іске асыру барысында барлық қызметкерлері өз міндеттерін тиімдірек орындау
мақсатындағы мөлшерлер жүйесі ... ... Ішкі ... осы
операциялардың заңға сәйкестігін және олардың кәсіпорын үшін экономикалық
мақсаттылығын ... ... Л.В. ... ... ішкі ... ... құрылымдық бөлімшелер деңгейіндегі жүзеге асатын бақылау түрі болып
табылады. Ол ... ... ... ұйымдастырылады және ішкі
қызметкерлердің көмегімен жүргізіліп, ... ... ... ал ... ... алып ... ұйымның мақсаттарына
жетуді қамтамасыз етуге бағытталған. ... ... ... ... ... кітабында ішкі бақылауға мынадай ... ... ... ... бақылау – құралдардың қауіпсіздігін,
бухгалтерлік жазбалардың дәлдігі мен ... ... ... жүйе
болып табылады». Осы жоғарыда келтірілген анықтамалардан саяп келип, осы өз
дипломдық ... ... ... ... ... ... Ішкі ...
ол кәсіпорын иелерінің, Директорлар кеңесінің, басқарманың және басқа да
кәсіпорын ... ... іске ... бизнестердің
мақсаттарына жету үшін ресурстарды ... және ... ... ... заңнамаларды сақтауын, қызметтердің қорытындысы
туралы сенімді де ... ... ... ... ету бойынша
басқару мен үрдістердің ең маңызды да қызметінің бірі болып ... ... ... ... ... ... шаруашылық
операциялары тиісінше бекітілді ме, олар ... ... ... ба ... ... жалпыландырылған ба, сонымен қатар синтетикалық тіркеу
регистрлеріне және Бас кітапқа ... ... бе ... ... ... ... ... аудиторлық тесттері 4-кестеде
көрсетілген мәселелерді қоса алады.
15-кесте
Ішкі бақылау тәсілдерінің тиімділігін сипаттайтын ... ... ... ... ... |Дәл- ... ... |ық ... |дік |ау ... |мен |
| | | | | | ... ... | | | | | |ашы- ... |
| | | | | | |луы | ... ... ... | |х |х |х |Х |х |
| ... негізінде, | | | | | | |
| ... ... ... | | | | | | |
| ... ілеспе құжаттары | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... сертификат | | | | | | |
| ... т.с.) ... | | | | | | |
| ... сан, | | | | | | |
| ... сапа және | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| |көз ... | | | | | | ... |Бухгалтерияға келіп |х |х |х |х |х |х |
| ... ... | | | | | | |
| ... оларды | | | | | | |
| ... және | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... мен | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... ... ... | | | | | |
| |мен ... ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... көз | | | | | | |
| ... үшін осы | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... шығу. Бір ай | | | | | | |
| ... соң ... | | | | | | |
| |әр ... бойынша | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... үшін | | | | | | |
| ... | | | | | | ... |Материалдарды жеке | |х |х |х | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... сатып | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... қолма қол | | | | | | |
| ... ... есеп | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... көз | | | | | | |
| ... | | | | | | ... |Барлық өтінімдер мен |х | |х | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... ... шығу. | | | | | | ... ... өтіп | | |х |х | |х |
| ... ... | | | | | | |
| ... тауарлардың | | | | | | |
| ... ... және | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... шығу. | | | | | | ... ... | |х |х |х |Х |х |
| ... шығындалуы; | | | | | | |
| ... орын ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... шығу | | | | | | ... |Осы ... | |х |х |х | | |
| ... растайтын| | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... негізінде, | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... шығу ... | | | | | | |
| ... операциялар | | | | | | |
| ... ... ... | | | | | | ... ... ... ... және маңызы
Ішкі аудит есебінің құрылу реті, оның ... және ... ... ... ... ... есеп беру ... бұд құжат әр түрлі құжаттық формаларда кескін алуы мүмкін ... ... ... ... ... ... туралы
анықтама, баяндама жазбасы, тексеріс жөнінде есеп және тағы ... ... Ал осы ... ... ... ... ... бұйрықта анықталып көрсетіледі. Тексеріс нәтижесі
құжаттың атауына қарамастан құрылымдық ... ... және ... ... ... қол ... ... Осы құжатқа
қосымша ретінде кешенді құжаттық ... ... үлес ... ... ... ... ... аудит қызметінің есебі ішкі аудиттің жазбаша ... ... ... бұл ... ... есеп пен
есептіліктегі анықталған ... ... мен ... ... ... ... ... күші бар және нормативті құжаттарға
байланыстылығы бар есептіліктің ... мен ... ... әсер ... қателіктер мен түзетілер де айқын көрініп қалуы
мүмкін.
Жазбаша ақпарат екі данада ... ... де, бір ... жағдайлармен танысу үшін, соған қоса, ... ... мен ... ... ... үшін кәсіпорынның бас
бухгалтері мен басшысына ұсынылады, ал екінші данасы ішкі ... ... үшін ... және ... ... ішкі ... қызметінің
мұрағатына беріледі. Жазбаша ақпаратың мазмұнында мыналар орын алуы ... ... ... ... өтіп жатырған бөлімшенің реквизиттері,
бухгалтерлік есепті жүргізу мен есеп ... ... ... ... ... ішкі ... барысына қатысты тексерілген құжатамалардың
уақыт аралығы, тексеріліс әдістемесі туралы ... ... ... ... тексерілістен өткендігі, жалпылама әдістің
көмегімен ... ... ... ... ал қандай бухгалтерлік
құжаттамалар таңдамалы әдістің көмегімен тексерілді және ... ... ... тексеріліс жүзеге асырылғандығы жөнінлдегі ақпарат),
анықталған барлық кемшіліктер мен бұрмалаушылықтар жөніндегі ақпараттар,
есептіліктің ішіндегі және ... ... ... ... ... ... кемшіліктер жөніндегі ақпараттар, салық салуды оңтайландыру
мақсатындағы салық жоспарламасын жақсарту жөніндегі кепілдемелер
Осыдан кейінгі алдағы тексерулерде ... ... ... ... ... ... орындау және түзетулер жүргізілуі
керек. Жазбаша ақпараттар ... ... ... ... қатысуымен жасалынады. Жазбаша ақпараттың негізінде құрылымы
жағынан негізінде жазбаша ... ... ... ... ұқсас
болып келетін ішкі аудит қызметінің есебі жасалынады. Сонымен қатар, ішкі
аудит ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын талдауға, соған қоса, болашақтағы кәсіпорынның
жағдайына болжалмалы баға ... ... ... орын алуы ... ... қызметтердің басым көпшілігінің өзі жалпы кеңес берушілік сипатқа
ие екенін айта кеткен жөн. Осыған орай, аудиттің ... шығу ... ... болу ... сипаттама берген кезде аудиттің ғылыми –
теориялық және тәжірибелік жағының бір бөлшегі ... ... ... ... ... ... ... мағыналарына терең үніліп, зерттеу
жұмысын жүргізу керек.
Аудит пен ... ... ... ... ... мен ... мынадай маңызды жайттарды ескере кетуіміз керек. ... ... ... талдаудың қорытындысы көрсеткендей,
«консалтинг» пен «кеңес беру» сөздерінің негізін сипаттайтын анықтамасының
терминологиялық түсінік берудегі көлемі өте ... ... ... ... кең ... ... бірі ... меңзейді: консалтинг
мамандардың клиентінің жүйесіндегі ... ... ... ... мен тәжірибесін көрсете білуі. Сонымен, бұл берілген ... ... ... ... ең ... ... ... клиент
пен сыртқы маман арасындағы субъект – ... ...... болып
саналады, осының нәтижесінде маман ұйым үшін өзінің білімін, кәсіптілігін
және тәжірибелілігін қолжетімді етеді. Бұл амал – ... ... ... бір ... жалдау саласының жүйесіндегі қалыпты басшылыққа білімін,
кәсіптілігін және тәжірибелілігін ұсыну үрдісінен ерекшеленеді.
Сонымен ... ... ... ғылымда кеңес берудің негізгі
түсініктемесі ретінде ұсынылатын және мән – ... ... ... бар ... ерекше атап кеткен жөн. Осыған байланысты, осы
үрдістің түсініктемесі, ең мазмұнды ... ... екі ... амал – тәсілдердің түрін ұсынуымызға болады. Оның бірінші амал
– тәсілі ... беру ... ... ... көзқарасты ұстанады. Бұл
жерде мысал ретінде, кеңес беруді ... және ... ... үрдісіне немесе құрылымына байланысты кез келген
көмектің түрін көрсетеді және осы ... ... ... тапсырманың
орындалуына жауап бермейді де, ... осы ... ... ... ... ... беретін тұлғаларға көмек береді деп тұжырымдайтын Ф.
Стеел, П. Блок секілді ... ... ... ... ... әдістемелік амал – тәсілдердің мазмұнында ... ... ... және ... асырудағы сапа ... ... ... ерекше кәсіби қызмет түрі ретінде
қарастырылады. Мысалы үшінге, зерттеуші ... және ... ... ... беру – келісім шарт бойынша қызмет ... ... ... ... басқару мәселелерін анықтауға, оларды талдауға,
осы мәселелерді шешуге ұсыныс беретін және қажет болған ... іс ... ... ... жүзеге асыратын арнайы оқытылған және
санаттандырылған тұлғалар көмегімен іске ... ... беру ... » ... ... ... ... біздің зерттеу жұмыстарымыздың
нәтижелері көрсетіп отырғандай, осындай сипаттағы анықтамаларды басқару
жөніндегі ... ... ... ... және басқа шет
елдердегі кәсіби ... ... ... ... ... ... көрсететін кеңес беру фирмаларында пайдаланады.
Біздің көзқарасымыз бойынша, берілген әдістемелік амал – тәсілдерді
қазіргі ... ... және ... ... ... ... ... даму институттарының маңызы зор ... ... ... бір – ... ... өмір ... ұғым ретінде бөлек
қарастыруда ешқандай мән жоқ, себебі екі амал-тәсіл бір-бірін ... ... ... саналады.
Қазіргі уақытта ғылымда жоғардағы талаптарға сәйкес кең ауқымды
қарастырылып кеңес беруді ... ... ... ... ... ... ... шығаратын ғылыми көзқарас бар. Осындай
көзқарасты мысалы үшін, аризондық ... ... ... да ұстанып отыр. Бірақ та, мұндай сипаттағы көзқарастар әрқашанда
толықтай дұрыс құпталған болып санала бермейді. Себебі, ... ... ... ... ... ... зерттеушілері мен өкілдері дәл
қазіргі уақытта ұсынылған түсініктемеге ... кең ... ... ... ... ... өзіндік қасиеттеріне тән кейбір ерекшеліктерін
ұсынып кеткенді бірауыздан қолдап, жөн көріп отырмыз. ... ... ... ... ... ретінде ұсынылады. Және де негізгі ... ... ... ... түрі ... де кеңес беру басқарудың тәжірибелі
мәселелері мен ... ... ... кәсіби білім мен біліктілікті
қамтамасыз етеді. Алай да, ... де ... ... ... және тәжірибесі болуы шарт, бірақ кейбір жағдайларда сырттағы
тұлғалардың, яғни ... ... ... ... ... өзінің
оңтайлы нәтижелерін берген. ... ... ... ... ... көп ... және де бұл жағдайларда олар мәселенің жалпы
беталыстары мен ... ... ... ... мен ... байланыстырушы тұлғаның қызметін атқара отырып, қажет шешімді
қабылдаудың жоғарғы ықтималдылығын өздеріне жүктей алады.
Аудиторлық қызметтегі кеңес берудің тағы да бір өзге ... ... ... табылады. Әлемдік тәжірибеге ... бола ... ... ... ... немесе менеджменттің атынан жаупкершілігі ... ... үшін ... олар кеңесушілік қызмет аясында ғана
еңбектенеді. ... ... ... ... ... және ... ... өкілеті жоқ кеңесшілердің рөлінде ғана қызмет атқарады.
Олар тек қана ... ... ... ... ғана толықтай
жауапты болып табылады, ал олардың клиенттері берілген кеңестің қабылдануы
аясындағы жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... ... беру тәуелсіз қызмет түрі болып есептелінеді де,
сәйкесінше кеңес беруші кез келген жағдаяттарға байланысты көзқарасын және
клиенттің бұл ... ... ... ... келетіндігіне қатысты және
өзінің жеке ... әсер етуі ... ... ... ... ұсынуы керек.
Және нәтижесінде мына жағдайды ерекше атап ... ... ... ... және бірбағыттылығының кең ауқымды барлық
мүмкіндіктерінің бола ... ... ол ... ... дәл осы
уақыттағы шешусіз ... ... ... анықтайтын құрал болып
табылмайды. Тәжірибелік жағдайларда кеңес ... ... ... ... ... де ... егер де ... бере алғанның өзінде де,
тиімді кеңес беруді жүзеге асыру үшін нақты осы ... ... ... және ... ... ... мүмкін шешімдерді
іздеуге негізделген күрделі, жүйелі және адал жұмысты талап етеді.
Осы сияқты көзқарас ғалымдардың ойынша, қандай да ... ... ... ... ... ... айта кеткенді жөн
көрдік. Бірақ та, тәжірибе жүзінде көптеген белгілі қызметтерде өзіне тән
ерекшеліктерінің бар ... ... ... ... осы ... ... түрлері аудиторлық ұйымдар үшін рұқсат ... ... ... ... ... ... ету аясында әңгіме қозғалған жағдайда
мына ... ... ... ... ... ... басқарушылық кеңес
беру, қаржылық талдау, бухгалтерлік есеп мәселелері бойынша кеңес беру және
салық ... ... ... ... беру фирмалары
көрсететін қызмет түрлерін жатқыза аламыз.
Осыған орай, «аудиторлық қызмет» және «кеңес беру ... ... ... ... ... ... және тәжірибесінде
жалпылай алғанда, синоним ретінде қолданылады, бірақ та бірінші ұғым, яғни
аудиторлық ... ... ... ... ... беру қызметі деген
ұғымға ие болады.
Бұл берілген ... ... ... ... ... ... арақатынасқа байланысты ортақ мәселе және осы мәселелерді жою
тәсілдері болады және де бұл ... ... ... ... ие болып,
тек қана кеңес беру қызметінің барлық түрлеріне де қатысты ... ... мен ... ... атқаратын қызметтерінің арасында ... орын ... ... ... ... белгілі бір
айырмашылығы бар қасиеттері де болады. Аудитордың атқаратын қызметінің
мағыналық жағынан ... ... кез ... ... ... ... ... келуін тексереді, ал кеңес берушінің қызметінің мағыналық
сипаты көбінесе белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Бірақ та біз мына мәселені
айқындап ... ... ... еліміздегі, яғни Қазақстан
Республикасындағы аудиторлық-кеңес берушілік қызметтерді ... ... бұл ... енді ... ... жатыр.
Жалпыәлемдік тәжірибеге сәйкес Қазақстандағы аудиторлық қызмет кеңес
беру қызметіне қарағанда, ... ... және ... ... ... ... ... белгілі бір қадағаланған
процедураларды ұстану керектігі жөніндегі міндеттемелер ... ... ... ... бір ... ... стандарттарына
сүйенуін қадағалап, регламенттеудің де өзі жоқ. Сондықтан, іс ... ... ... ... ... ... ғана бағыну мүмкіндігіне ие
бола алады.
Бірақ та, өзінің қызметін сапалы жүзеге асырудың шешуші факторларының
көзқарасы ... ... ... мен кеңес берушінің арасындағы
көптеген ұқсас факторлардың барлығын айта кеткен жөн. Бұл ... ... ... ортақ мәселелер кешені болып, ... ... ... ... ... өндірістік процесс оңтайлы
болып саналғанымен қазіргі ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі табылады. Салалардың
құрылуынан кейінгі оның әрі қарай дамуындағы ... ... ... ... аспектілерінің нақты ұйымдастырылуы болып саналады. Әрі ... ... ... үшін және ... даму үшін ұйымдастырудың базалық
принциптерін және аталмыш саладағы бизнестің кіріспесін меңгеруі қажет.
3. ... ... ІШКІ ... ... ... МӘСЕЛЕЛЕРІ
МЕН ЖЕТІЛДІРІЛУ ЖОЛДАРЫ
3.1 Қазақстан республикасында ішкі аудиттің негізгі мәселелері мен шешу
жолдары
Аудиторлық қызметтер аясындағы ... ... ... ... ... ... басқа, аудиторларға тексеріс жүргізуге
рұқсат беретін аралас қызметтердің барлығын жатқызамыз. Осы орайда, ... ... ... ... ... ... жүргізуге
болатын мына қызметтердің тобын көрсетуімізге болады:
• есептерді ... ... ... ... және салықтық есеп
(осылардың ішінде ең маңыздысы болып, салық салу саласында ... ... ... ... ... қызметтер;
• коомерциялық қызметтерді басқару саласындағы маңызды сұрақтарға
кеңестік қызметтерді көрсету (соған қоса, маркентингті, еңбек
ресурстарын, өндірісті, ... ... ... ... ... ... бойынша кеңес беру
қызметтері);
• білім беру саласындағы қызметтер;
• компьютерлік ... және ... ... ... ... ... қызмет көрсету;
Жоғарыда ұсынылған қызметтердің басым көпшілігінің өзі ... ... ... ие ... айта ... жөн. ... ... аудиттің жалпы
шығу табиғатын зерттеп, ... болу ... ... ... кезде
аудиттің ғылыми – теориялық және тәжірибелік жағының бір бөлшегі ... ... және ... ... ... сөздердің мағыналарына
терең үніліп, зерттеу жұмысын ... ... пен ... ... ... замани ғылым мен тәжірибе
жығдайындағы мынадай ... ... ... ... ... ... бастауымен жүргізілген талдаудың қорытындысы көрсеткендей,
«консалтинг» пен «кеңес беру» ... ... ... анықтамасының
терминологиялық түсінік берудегі көлемі өте ауқымды болып келеді. Осыған
орай, кең ... ... бірі ... меңзейді: консалтинг
мамандардың клиентінің жүйесіндегі ерекше білімдерін, кәсіптілік санасының
деңгейі мен тәжірибесін ... ... ... бұл берілген консалтинг
сөзінің негізі жайлы анықтамасының ең басты түсініктемесі ретінде, клиент
пен сыртқы ... ... ... – субъектті қарым – ... ... ... ... маман ұйым үшін өзінің білімін, кәсіптілігін
және тәжірибелілігін ... ... Бұл амал – ... ... ... бір ... жалдау саласының жүйесіндегі қалыпты басшылыққа білімін,
кәсіптілігін және тәжірибелілігін ұсыну үрдісінен ... ... ... ... ғылымда кеңес берудің негізгі
түсініктемесі ... ... және мән – ... ... мазмұндылау
анықтамалардың бар екендігін ерекше атап кеткен жөн. Осыған байланысты, осы
үрдістің түсініктемесі, ең мазмұнды анықтамасы ... екі ... амал – ... ... ... ... Оның ... амал
– тәсілі кеңес беру үрдісіне байланысты қызметтік көзқарасты ұстанады. Бұл
жерде ... ... ... ... ... және ... ... үрдісіне немесе құрылымына байланысты кез ... ... ... және осы ... ... ... тапсырманың
орындалуына жауап бермейді де, бірақ осы тапсырманың орындалуына және
берілген ... ... ... ... ... ... деп ... Ф.
Стеел, П. Блок секілді шетелдік зерттеушілердің көзқарастарын келтіруге
болады.
Ал, екінші ... амал – ... ... кеңес беру
сипаттамаларды анықтайтын және жүзеге асырудағы сапа ... ... ... ... кәсіби қызмет түрі ретінде
қарастырылады. Мысалы үшінге, зерттеуші ... және ... ... «кеңес беру – келісім шарт бойынша ... ... ... ... ... ... ... анықтауға, оларды талдауға,
осы мәселелерді шешуге ұсыныс беретін және қажет болған жағдайларда іс –
шараға ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар көмегімен іске асырылатын кеңес беру ... » ... ... ... уақытта біздің зерттеу жұмыстарымыздың
нәтижелері көрсетіп отырғандай, осындай сипаттағы ... ... ... ... ... АҚШ-тағы және басқа шет
елдердегі кәсіби кеңес ... ... ... ... ... ... кеңес беру фирмаларында пайдаланады.
Біздің көзқарасымыз бойынша, берілген әдістемелік амал – ... ... ... және ... ... ішінде, Қазақстандағы
аудиторлық қызметтің даму ... ... зор ... ... немесе бір – бірінен бөлек өмір сүретін ұғым ... ... ... мән жоқ, ... екі ... бір-бірін толықтырушы
әдіс ретінде қарастырылып саналады.
Қазіргі уақытта ғылымда ... ... ... кең ... ... ... мазмұны жағынан бірқалыпты анықтама беріле
алмайтындығын жөнінде нәтиже шығаратын ғылыми ... бар. ... ... ... ... сертификатталған кәсіби бухгалтерлер
қауымы да ұстанып отыр. Бірақ та, мұндай сипаттағы көзқарастар ... ... ... ... ... ... Себебі, ғылыми көзқарастан
алып қарасақ, ресми органдардың көптеген зерттеушілері мен өкілдері дәл
қазіргі ... ... ... ... кең ... ... бере
алады. Аудиторлық қызметтің өзіндік қасиеттеріне тән кейбір ерекшеліктерін
ұсынып кеткенді бірауыздан қолдап, жөн ... ... ... ... ... кәсіби көмек ретінде ұсынылады. Және де негізгі қызмет түрі,
уақытша техникалық қызмет түрі ... де ... беру ... ... мен ... сұрақтарына қатысты кәсіби білім мен біліктілікті
қамтамасыз етеді. Алай да, ... де ... ... ... және ... болуы шарт, бірақ кейбір жағдайларда сырттағы
тұлғалардың, яғни кеңес берушілердің ... ... ... ... ... ... ... кеңес беруші өзгермелі, құбылмалы
жағдайлармен көп соқтығысады, және де бұл жағдайларда олар мәселенің ... мен ... ... ... ... мен тәжірибесі
арасындағы байланыстырушы тұлғаның қызметін атқара отырып, қажет шешімді
қабылдаудың жоғарғы ықтималдылығын өздеріне ... ... ... ... берудің тағы да бір өзге айқын ерекшелігі
мынада ... ... ... ... ... бола ... ... ұйымды басқару немесе менеджменттің атынан жаупкершілігі ... ... үшін ... олар ... ... ... ғана
еңбектенеді. Кеңес берушілер қабылданған шешімдерді өзгерту және жүзеге
асыруға қатысты ... жоқ ... ... ғана қызмет атқарады.
Олар тек қана сәйкесінше кәсіби облыстардағы кеңестеріне ғана толықтай
жауапты ... ... ал ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын барлық іс-әрекеттерге жауапты тұлға болып
есептелінеді.
Сонымен қатар, кеңес беру тәуелсіз қызмет түрі ... ... ... ... беруші кез келген жағдаяттарға байланысты көзқарасын және
клиенттің бұл жағдайда қандай әрекет жасағысы келетіндігіне ... ... жеке ... әсер етуі мүмкіндігі жайлы ойланбастан объективті
мақұлдамаларын ұсынуы керек.
Және ... мына ... ... атап ... ... ... ... және бірбағыттылығының кең ... ... бола ... ... ол ... ... дәл ... шешусіз тұрған мәселелердің шешімін анықтайтын құрал болып
табылмайды. Тәжірибелік жағдайларда ... ... ... ... ... кездері де кездеседі, егер де ... бере ... ... де,
тиімді кеңес беруді жүзеге асыру үшін нақты осы жағдайларда объективті
мәліметтерді талдау және шығармашылық, ... ... ... шешімдерді
іздеуге негізделген күрделі, жүйелі және адал жұмысты талап етеді.
Осы сияқты ... ... ... ... да болмасын талдамалы-
зерттемелік материалдарды дайындаған кезде ұсталынатынын айта кеткенді жөн
көрдік. Бірақ та, тәжірибе жүзінде көптеген белгілі ... ... ... бар ... айқындалынады. Сонымен қатар, осы сипаттағы
көптеген қызмет түрлері аудиторлық ұйымдар үшін ... ... ... ... нағыз шынайы еңбек ету аясында әңгіме ... ... ... түрлері ерекше ескеріледі, бірінші кезекте басқарушылық кеңес
беру, қаржылық талдау, бухгалтерлік есеп мәселелері бойынша кеңес беру ... ... ... ... ... беру ... қызмет түрлерін жатқыза аламыз.
Осыған орай, «аудиторлық қызмет» және «кеңес беру қызметі» ... ... ... ... ... және тәжірибесінде
жалпылай алғанда, синоним ретінде қолданылады, бірақ та бірінші ұғым, ... ... ... бірге әрекеттесетін кеңес беру қызметі деген
ұғымға ие болады.
Бұл берілген қызмет сыныптамаларына қатысты жұмысты ... ... ... ... ортақ мәселе және осы мәселелерді ... ... және де бұл ... ... ... сипатқа ие болып,
тек қана ... беру ... ... ... де ... ... ... мен кеңес берушінің атқаратын қызметтерінің арасында ... орын ... ... ... ... белгілі бір
айырмашылығы бар қасиеттері де болады. Аудитордың атқаратын қызметінің
мағыналық жағынан ... ... кез ... ... ... ... сәйкес келуін тексереді, ал кеңес берушінің қызметінің мағыналық
сипаты көбінесе белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Бірақ та біз мына ... ... ... ... ... яғни Қазақстан
Республикасындағы аудиторлық-кеңес берушілік қызметтерді тұтынушылардың
басым ... бұл ... енді ... ... ... тәжірибеге сәйкес Қазақстандағы аудиторлық қызмет кеңес
беру қызметіне қарағанда, ... ... және ... ... ... ... ... белгілі бір қадағаланған
процедураларды ұстану керектігі ... ... ... ... ... ... бір ... кәсіби стандарттарына
сүйенуін қадағалап, регламенттеудің де өзі жоқ. Сондықтан, іс жүзінде кеңес
беруші өзінің кәсіби ... ... ғана ... мүмкіндігіне ие
бола алады.
Бірақ та, өзінің қызметін сапалы жүзеге асырудың шешуші факторларының
көзқарасы бойынша аудитордың ... мен ... ... ... ... факторлардың барлығын айта кеткен жөн. Бұл аймақтағы орасан
зор көлемдегі ортақ ... ... ... ... ... ... ... сәтті өндірістік процесс оңтайлы
болып ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың жетіспеушілігі ... ... ... оның әрі ... ... ... факторы бизнестің
барлық басты аспектілерінің нақты ұйымдастырылуы болып саналады. Әрі қарай
өз қызметін жалғастыру үшін және ... даму үшін ... ... және аталмыш саладағы бизнестің кіріспесін меңгеруі қажет.
Шетел ғылымындағы аудиторлық-кеңес берушілік ... ... ... мен кеңес берушілер арасындағы қарым-қатынас мәселесі
секілді бүгінгі ... ... ... ... ... мен маңызды
объектісіне айналып отыр. Алайда, мұндай жұмыстар әлі орыс тіліне де және
қазақ ... де ... ... аударылып ұсынылмаған. Осының
салдарынан, осы өзекті тақырыпқа байланысты, ... ... ... әлі ... кең ... ... отандық зерттеу жұмыстары
жүргізілмеген. Тек қана жоғарыда көрсетілген мәселелердің жеке аспектілерін
ғана ашатын, айқындайтын ... ... ... ... өзінде де,
бұл берілген бағыттағы жұмыс құрылып келе ... ... ... ... ... қажеттіліктерінің артуын есепке ала
отырып, белсенді түрде дамып отыру керек. ... бұл ... ... аудитпен белсенді еңбек ететін кеңес берушілік қызмет ретінде
қабылдауымыз керек.
Талдаушылардың айтуы бойынша, әлемдік ... ... ... ... ... ... ... алдағы уақыттарда еліміздегі,
яғни Қазақстан Республикасындағы аудит нарығындағы қалыпты ... ... ... нәтижесінде еліміздегі аудит нарығының
қалыпты дамуы орын алады, ондай даму тенденциясына ... ... ... 90 ... көшкен. Алайда, қарқындап өсудің көрсеткіші ретінде
жаңа компаниялардың санының өсуі болып саналмайды, ал керісінше ... ... ... ... ... ... ұйымдардың айналымының жоғарылауы болып табылады. Осылай ... ... ... бойынша, 2010-2011 жылдар ішінде
республикадағы аудиторлық компаниялардың саны ... ... ... жергілікті аудиторлардың халықаралық желілермен сіңісуіне
орай, алдағы бес ... ... ... тек қана 50-ге жуық аудиторлық
компаниялардың қалатындылығы болжалады.
Қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... 160-қа жуық ... компания өз қызметтерін атқаруда. Бірақ
та, олардың негізгі бөлшегін ірі және орташа компаниялардың ... ... ... ... ... ... ірі ... компаниялары да енеді: Deloitte&Touche, ... KPMG. ... ... ... ... ... ... шынайы бәсекелестікті құру үшін ... ... ... ... Осы ... ... жағдай
туындайды: бір жағынан нарық өсіп, өздерінің ұсыныстарын және ... ... ... ... екінші жағынан, ондай өзгерістерге
шара қолдануға, жауап беруге мүмкіндіктері болмай ... жылы ... ... жүргізген зерттеуіндегі негізгі мәселе
мынада болып табылды, Қазақстан ... ... ... ... ... ... қажеттілігін толықтай бағалай отырып,
сонымен қатар, халықаралық стандарттарға көшудің ... ... ... Осыған орай кейбір ұлттық аудиторлық компаниялар өз
беттерінше қызмет ету көлемін қысқартуға ... ... оған ... себеп
кәсіби және білікті мамандардың жетіспеушілігі болып ... ... ... төрттіктің» өкілдері («Deloitte&Touche»,
«Ernst&Young», «PricewaterhouseCoopers», «KPMG») Қазақстан Республикасының
энергетикалық, қаржылық, металлургиялық саласындағы, теміржол ... ... ... ... алдыңғы қатарлы компанияларға қызмет
көрсетуде ... ... ... бар. Бұл ... ... сәйкесінше Қазақстан Республикасының біліктілік
куәліктері, сонымен ... ... ... присяжной
бухгалтерлердің (CPA) халықаралық біліктілік куәліктері, Ұлыбританияның
Сертификатталған присяжной ... (ACCA) ... ... және ... ... ... стандарттарын және өзге де
нормативтік құжаттарды өңдеуде белсенді ... ... ... ... ... халықаралық стандарттар жүйесіне ену
үрдісіне елеулі үлес қосатын тұлғалар болып ... ... ... ... «үлкен төрттікпен» және еліміздің
ұлттық компаниялары арасындағы мүмкіндіктерге, тәжірибелерге, ресурстарға
байланысты орасан зор айырмашылықтың бар екендігін жасырмай айту ... ... ... аудиторлық қызметтер нарығының жеке сигменті
болып халықаралық желілерге енген қазақстандық ... ... ... компанияларды қазіргі таңдағы жағдайларда статистикалық есебі
сараптамалау ... ... ... ... алып ... әлі ... деп танылады.
Бүгінгі таңда сараптамашылар аудиторлық қызметтер нарығындағы жоғарыда
айтылған сигменттердің әрбіріне шаққандағы пайыздық үлесін ... ... ... қиын ... көреді. Бірақ та, ... ... ... ... ... ... және ... басым екендігі бізге мәлім, себебі барлық ірі ұлттық компаниялар,
солардың ішінде, банктер, көптеген зейнетақы қорлары, сақтандыру және мұнай-
газ компаниялары, және де ... ... өз ... атқарып
жүрген ірі шетел инвесторлары осы ... ... ... ... ... төрт ... ... жүгінеді. Ондай
артықшылықтардың болуының ... ... ... ... ... ... ... компанияларының осынау өзінің ұзақ мінсіз қызмет ... ... ... ... сенімділігінің арқасы. Сонымен қатар, мысал
ретінде банктер және өзге де республиканың қаржылық мекемелері бола алатын
ірі ұйымдарды ... ... ... ету өз ... ... және
жауапкершілік жағынан өте күрделі үрдіс болып табылады, себебі бұл берілген
секторлерде көптеген өздеріне тән ерекшеліктер бар. Бұл ... ... ... кәсіпорындардағы ерекеше қасиетке ... ашып ... ... зор өзгерістер мен толықтыруларға
ұшырап отыратын қаржылық есептіліктің халықаралық ... ... және де ... ... ... ... ... жүйесіне ерекше мән беріп отырылады, олардың қатарына операциялық
тәуекелдерді, қаржылық құралдардың ... және ... ... ... ... ... ... компанияларының өкілдерінің мынадай іскерлік ... ... ... ... ... ... келетіндігін ерекше
атап өту керек: Қазақстан Республикасындағы іскерлік және ... ... ... ... ... ... Республикасының қаржыгерлер Ассоциациясының,
Қазақстан Республикасының аудиторлар ... ... ... ... ... ... ... инвестициялық орталықтардың, Қазақстандық-Канадалық Бизнес
Ассоциациясының, сонымен ... ... ... ... ... Осы ... айта келіп, біздің көзқарасымыз бойынша,
республикамыздың ... ... ... ... ... диверсификациялау өзекті құбылыс ретінде қарастырамыз, себебі
«үлкен төрттік» компанияларының дәрежесі өзге қалған ... ... ... ... ... олар ... ешқашанда
бәсекелестер ретінде саналмайды. Қазақстан Республикасының нарығында аудит
саласындағы ... ... ... қызметінің құны жеткілікті
дәрежеде жоғары болып келеді, сол ... бұл ... ... ірі ... қызмет көрсетпейді, осы арада олар бұл ... ... ... ... ... ... Республикасындағы аудиторлық қызмет көрсетудің аясындағы
кәсіби одақтар қазіргі таңда «үлкен алтылық» жөнінде жиі мәселелерді қозғап
жүр. Бұл ... ... ... ... ... BDO және ... атты ... да енеді, қызмет көрсету сапасы жағынан өзара
ұқсас болып тұрғанына қарамастан, бұл ... ... ... айналымы мөлшері жағынан айырмашылығы бар.
Қорытындылай келе, Қазақстан Республикасында аудиторлық қызмет
көрсетудің ... ... ... ету үшін ... ... ретінде саналатын аудиторлық қызметке белсенді қолдау көрсету
керектігінің ... ... Бұл ... ... ынталандыру және
аудиторлардың одан әрі келешектегі өздерінің кәсіби біліктілігін арттыруға,
шарықтандыруға қатысты қызығушылықтарын сақтап қалу ... ... ... ... талап етеді.
Жалпылама алып қараған кезде, Қазақстан Республикасы территориясындағы
аудиторлық және кеңес берушілік қызметін көрсететін фирмалардың әрі ... ... үшін осы ... ... ... ... ... елеулі күш жұмсау керек. Осыған байланысты негізгі
аспектілердің қатарына мыналарды жатқызуға ... ... және ... ... желі құру;
• сала және бағыт бойынша мамандандыру;
• кәсіби білім беру;
• халықаралық ассоциацияларда мүше болу;
• ішкі ... ... ... ... ... және ... ... кеңес беру.
Осы орайда, Қазақстан Республикасындағы кең ... ... ... ... құрылуының қазіргі жағдайларда өте ... ... ... бұл саланың өзі оңтайлы жақсы жаққа дамып келе жатырған
үрдіс болып табылады.
Қазақстанда ... ... ... ... ауқымды
қалыптасуы күрделі болғанымен, әлеуметтік дамып келе жатырған процесс.
Қазақстан Республикасының ... ... және ... әрі ... сапалы дамуы үшін өз қызметтерінің көптеген аспектілерін
кәсібилендіруге күш салуы керек. Осыған байланысты аудиторлардың өз кәсіби
машықтарын ... үшін ... өз ... ... ... ... ... маңызды жұмыстар жүргізілуі қажет.
3.2 Қазақстан Республикасында ішкі аудитті жетілдіру жолдары
Ішкі ... ... ... орындау барысында алынған
ақпараттарды қолдану және сақтау кезінде орынды және ақылды болу керек.
Ақпаратты өз ... ... ... және ... қарсы немесе
ұйымның этикалық және қүқықтық мақсаттарына қарсы болмау керек.
Кәсіби біліктілік. Тек қана ... ... ... дағды және
тәжірибесі бар жұмыстарды ғана орындау керек. “Ішкі аудиттің Халықаралық
кәсіби стандартына” сәйкес ... ... ... Өзінің кәсіби
біліктілігі мен көрсетілген қызметтің ... ... ... тұру ... ... ... ... жұмыс әртүрлі, ұйым және ұйымның қызмет
ету ... ... ... ... ... ... банктердің, сақтандыру компаня және зейнетақы қорларының
аудиттерінің өз ерекшеліктері ... ... ... көптеген жұмыстар
әртүрлі әдістермен, әртүрлі тереңдікпен және толықтығымен, әртүрлі ... ... ... ... байланысты аудиторлық қызметті бір ережеге
бағындыру мәселесі туындайды. Осы мәселе, ... ... мен ... ... және ... аудитті жүргізу тәсілі бойынша шешіледі.
Дамыған елдерде аудттің мәселесіне, соның ... ... көп ... Халықаралық жоғарғы бақылау институттары ( The International
Organization of Supreme Audit Institutions,INTOSAL) бар, оған ... ... ... ... АҚШ, ... және ... Ішкі ... да халықаралық ( The Institution of Internal Auditors, IIA). Бұл
бағытта басқарма ұйымдарының арнайы бөлімдері ... ... ... ... ... институты 1941 жылы құрылды. Оның атауы “ ... ... ол ... ... жасайды және тәжірибелік қызметкердің жалпы
білім көлемін анықтайды. Әрбір аталған және басқа да ... ... өз ... бар, және ... ... сәйкес стандартын
жасауға жауапты болады. Ресейде ішкі аудитің стандарты жасалған, ... ... ... аудиторлық қызмет комиссиясы мақұлдаған.
Ішкі аудиттің халықаралық тәжірибеде, ... ... ... жасап жатыр.
Стандарттың мақсаты:
1. Ішкі аудиттің тәжірибелік жалпы қағидаларын белгілеу;
2. Концептуалдық базаны анықтау;
3. Ішкі аудит қызметін бағалау үшін ... ... Ұйым ... жүйе мен ... ... ішкі ... ... 3 немесе 4 бөлімдерге бөлінеді. ... 3 ... ... ... стандарттар:
Қызметкерлердің біліктілігі.
Стандарт ішкі аудит қызметінің басшысы мен оның ... ... ... ... үшін ... қасиеттері, керекті кәсіби дайындық
және ішкі бақылау ... ... ... ... ... Өз ... ... ішкі аудит өзінің кәсіпорны үшін қажетті екенін білу
керек.
Алдын-ала жазылған ... ... үшін ... ... ... ... ол үшін ... қызметінің персоналының білімі мен тәжірибесін
тексеру ... және ... ... ... ... тұру ... Сонымен
қатар ішкі аудиттің тиімділігін жақсарту үшін нәтижені талқылау керек.
Алаяқтықты анықтау үшін, ішкі аудитордың берілген жұмысты ... ... ... және ... ... ... технология
саласында.
Ішкі аудитор жұмысқа кәсіби жағынан қарау керек. Мынаны бағалау керек:
1. Аудиторлық жұмыстың ... жету ушін ... ... ... ... ... ... мен мәнділігін
3. Тәуекелді басқару, бақылау және жалпы басқарудың тиімділігін
4. Мәнді қателердің, заңдарды және ... ... ... ... ... ... алу үшін шығыстарды потенциалды кірістермен салыстыру
Ішкі аудитор жұмысын кәсіби қарау кезінде аудиттің компьютерленген тәсілдер
мен басқа ... ... ... білу ... Ішкі аудитор әрқашан
мақсатқа әсер ету тәуелділігіне дайын болу керек.
Тексерудің ... мен ... ... ішкі ... ... ... ... қыйсынды, дәлелді және өз шегінде толық ... ... ... ... циклге топтастырылуы керек. Блоктар ұйымның
барлық ... ... ... және ... ... ... жұмыс
істеуі керек.
Блоктар әртүрлі тәсілдер бойынша жіктеледі. Мысалы, ... ... ... болады:
Кәсіпорынның басшылығы. Бұл блок Кәсіпорынның саясатын жасайды.
Жоспарлау және соны ... ... ... ... және өңдеу қызметтері
кіреді. Ішкі аудиттің қызметтері де кіреді.
Қаржылық блок. Ақша қаражаттарының ағымына ( ... ... ... ... және ... ... ... Мысал ретінде, ішкі
бақылаудың стандарты.
Операциялық блок. Бұған кәсіпорынның барлық ... ету ... ... ... ... ... жету үшін ішкі ... тиімді және өнімді болуы керек. Қойылған мақсаттарға жету ... ... ... ... ... ... Оған аудитті
ұйымдастыру жоспары кіреді.
Арнайы стандарттар
1. ... Ішкі ... ... ... және ... ... ... мен өзге де айтарлықтай маңызы бар
оқиғалар құжаттарда анық та дәл көрсетілуі тиіс. Құжаттама ... ... ... және оңай ... ... керек.
Стандарт:
a) кәсіпорынды ішкі бақылау мақсаттарын, оның ... ... ... ... кәсіпорынның қаржы-шаруашылық операцияларының және өзге де маңызы
бар ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Ішкі бақылау жүйелерінің құжаттамасы құрамына кәсіпорынның блоктарының
және тиісті нысандарының ... ... ... ... ... және ... алу, тіркеу саясатын енгізуі
керек. Мәмілелер мен маңызды оқиғалар жөніндегі құжаттама дәл де ... мен ... ізін ... ... ... ... ... ақпарат көздерін көрсететін болуы керек. Осы стандартты орындау ... ... ... ... ... ... ... бақылаған кезде компания басшылығына және ... ... ... ... Шаруашылық операцияларын тіркеу. Шаруашылық операциялары мен өзге де
маңызы бар ... ... ... ... және ... ... тиіс.
Бұл стандартты:
а) Толық процеске, операцияның ... ... ... ... және ол ... шаруашылық операцияларын жасауды да, есепке алу
мәліметтерін тіркеуді, ... ... оған ... ... ... ... ... басшылығының қорларды келісілген мақсаттарда және
шарттармен айырбастау, беру және ... ... ... Жалпы алғанда бұл тек қана нақтылы шаруашылық операциялары ғана
орындалғанының кепілдемесін білдіреді.
Міндеттерді бөлу.
Шаруашылық операцияларын ... ... ... ... ... мен ... және ... ағымдық бақылау қызметкерлер
арасында бөлінуі керек.
Қателер немесе ... ... ... үшін ... ... таба алмау
тәуекелін төмендету үшін дәл бір адамның ... ... ... ... ... жол ... керек. Онымен қатар, бақылаудың
тиімділігіне кепілдік беру үшін негізгі функциялар мен ... ... ... қою ... ... мақсаттарына қол жеткізілуі үшін, білікті де ... ... ... тиіс.
Бұл стандарт:
• Қызметкерлердің функциялары мен міндеттері арасындағы анық та дәл
өзара байланысты, әр қызметкердің есеп беруін;
... ... әр ... ... жүйелі түрде тексеріп
отыруды;
• Жұмыстың талап етілгендей жүріп жатқандығына ... алу ... ... ... оған ... ... ... етеді.
Активтерге кіру. Активтерге кіруді және оларды есепке алу, тіркеуді тек
өкілетті қызметкерлермен ғана шектеген жөн. Активтерді ... ... ... тиіс. Мезгіл мезгіл активтердің қолда барын ... ... ... ... ... жиілігі активтердің
«әлсіздігіне» байланысты болып табылады.
Қорларға ... ... ... ... – бұл ... ... емес
пайдалану тәуекелін азайтуға жәрдемдесу. Активтерге кіруді шектеу қорлардың
әлсіздігіне және ... ... ... ... ... ... осы
екі фактор да мезгіл-мезгіл бағаланып отыруы керек.
Ішкі аудиттің стандарттары әдістемелік қызметтерді атқарумен ... ... ... және ... қызметтердің барлық
қатысушыларының арасындағы ара қатынастарын регламенттеуге мықты негізді
қамтамасыз ... ... ... ... алгоритміне тығыз
байланысты тиімді жүйені құратын технологиялық ... де ... ... ішкі ... ... құру және ... ... яғни Қазақстан Республикасында ешкім ден беріп айналыспайды.
Республикамызда құрамына қатысатын немесе ... ... ... ... яғни ... ... және ережелерді, талаптарды
өңдеуге септігін тигізетін, негіз болатын ішкі аудит қызметінің халықаралық
институтының ... ... ... құру өте ... ішкі ... стандарттарының жоқтығының салдарынан, осы
стандарттардың құрылуының концепцияларының мәні орасан зор мағынаға, рөлге
ие ... ... ... ... ішкі ... ... негізгі талаптар төмендегідей болып орын алады:
– бір бағыттылығы (стандарттарды ... ... ... ... ... және басым сипаттылығын ескеруіміз керек);
– қолданылуға ыңғайлылығы және қарама – қайшылықсыздылығы (әрбір
алдағы құрылатын ішкі ... ... ... ... ... ... қоса, нормативтік құжаттармен
сәйкестілігін, қарама – қайшылықсыздылығын және өзге де ... ара ... ... етуі ... ... құрылымдылығы (біртұтастылығы, құрылымының нақтылығы
және мазмұндамасының түсініктілігі);
– толықтылығы және бөлшектемеленуі (зерттелініп жатырған ... ... ... ... ... қамтылуы);
– терминологиялық базаның біртектілігі.
Біздің елде халықаралық ішкі аудит стандарттары негізінде ішкі аудит
стандарттарының кешені құрылған (ІАС). Бұл ... ... ... стандарттар белгілі бір ұйымның жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру
мақсатындағы аудиторлық қызметті реттеуге және ұйымдастыруға ... ... ... ішкі ... ... ... ... енеді де (020-023), ішкі аудиттің жүзеге асырылуының негізгі
мақсаттары мен принциптерін ... ... « Ішкі ... ... және ... принциптері» атты
стандарт Қазақстан Республикасының «Аудиторлық қызметі туралы» Заңы және
ХАС-200 ... ... ... ... мақсаттар және жалпы
принциптер» атты стандарт негізінде дайындалған. Бұл стандарт ішкі ... ... және ... ... ... ... ... туралы түйіндемені құру және жариялау үшін,
сонымен қатар өндірістік – ... ... ... және ... ... үшін ... «Ұйым, филиалдар, бөлімшелердің басшылығымен ... атты ... ... ... ... қызметі
туралы» Заңы және ХАС-210 «Аудит бойынша келісім шарт ... ... ... ... Бұл ... ... өте ... рөлге ие
болады, себебі ішкі аудит қызметінің еңбеккерлері үнемі белгілі ұжым
құрамында ... ұйым ... ... негізгі талаптардың
барлығын орындайды. Осы орайда олар, ... ... ... ... сонымен қоса қызметкерлерді басқару ... де ... ... ... ... Сондықтан ішкі аудиторлардың еңбегінің
сәттілігі белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... ... нәтижесіне байланысты болады.
ІАС-022 «Ұйымның ішкі аудитінің құжатталынуы» атты стандарт Қазақстан
Республикасының «Аудиторлық қызметі туралы» Заңы және ... ... ... негізінде дайындалған. Осыған ... ... ... ... ... ... ... туралы құжаттық дәлелдемелер ішкі ... ой ... ... өте ... ... ... Жұмыс құжаттарының құрамы
мен мазмұны ішкі аудит ... ... ... ... ... ... және басқаруды ұйымдастыру деңгейінің ерекшеліктерін ескере
отырып анықтайды. Жұмыс құжаттамасы ... ішкі ... ... ... қатар берілген кәсіпорындағы қызметтік ... ... ... ... ... жүзеге асыратын өзге тұлғалардың
қадағалауымен құрылады.
ІАС-023«Аудитті жүргізу ... ... ... ... атты ... Қазақстан Республикасының «Аудиторлық
қызметі туралы» Заңы және ... ... ... ... ... ... мен нормативтік актілерді қарастыру» атты стандарт
негізінде ... Ол тек қана ... ... бас тартуды
анықтау үшін емес, сонымен қатар өнімділік, экологиялық, экономикалық және
өзге де параметрлер аясындағы халықаралық ... және ... ... ... және ... ... ... тиімділігін анықтау үшін де ... ... ... ... ... ішкі басқару және ... ... ... ... үнемі жатқыза беруге болмайды.
Келесі жоспарлау бойынша стандарттар тобының құрамына төрт стандарт
кіреді (030-033).
ІАС-030 «Ұйымның ішкі ... ... атты ... ... ... қызметі туралы» Заңы және ХАС-300
«Жоспарлау» атты стандарт негізінде дайындалған. Осыған қоса, оның ... ... ... ... бар. ... ... өздерінің
тексерісін тек қана бухгалтерлік ... ... ... және ... ... сүйене отырып құрастыра алады, сонымен
қатар, қажет болған жағдайда ғана өзге объектілерге таңдамалы ... ... Ал ішкі ... ... ... ... ... өндірістік-
технологиялық, ақпараттық, ұйымдастырушылық-басқарушылық ... ... ... ... ... ... алдын ала арнайы уақыт бөлінуі керек.
ІАС-031 «Ұйымның ішкі ... ... ... ... атты ... ... Республикасының «Аудиторлық қызметі
туралы» Заңы және ХАС-400 «Тәуекелді бағалау және ішкі ... ... ... ... Бұл ... ішкі аудит объектілерінің
түсінігінің ... ... ... қарастырады. Бұл жерде
әдеттегі қалыптасқан операциялармен қатар ... ... мен ... да ... асырылып отырады. Пәндік -
технологиялық ... ... ... аудитте әдетте, тек белгілі бір
деңгейде ғана зерттелу мен ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз болып саналады, себебі бұл объектілердің бағалануы үнемі
және кешенді болып ... ... ... ішкі ... ... ... және
бағалануы» атты стандарт Қазақстан ... ... ... Заңы және ... ... ... ... қатар ХАС-400
«Тәуекелді бағалау және ішкі бақылау» атты стандарт негізінде дайындалған.
Бұл берілген ... ... ... ... ... ... сонымен қоса, ол бақылау объектісіне және оның ... ... ... ... ... шешім қабылдауға
әсерін тигізе алу ... бар ... ғана ... деп тануға
болатындылығын меңзейді.
ІАС-033 «Ақпараттарды ... ... ... ... ... ... ... «Аудиторлық қызметі туралы» Заңы және
ХАС-401 «Компьютерлік ақпараттық жүйе ... ... атты ... ... Бұл ... ... ... көптеген кәсіпорындар
есеп және өзге де ақпараттарды тасымалдау және өңдеуге қажет ... ... ... бір деңгейде қамтамасыз ... ... ... ... бойынша стандарттар тобында төрт стандарт
орын ... ... ... таңдамалар» атты стандарт Қазақстан
Республикасының «Аудиторлық қызметі туралы» Заңы және ... ... және ... ... өзге де ... атты ... дайындалған. Бұл стандарт тексеріліп жатырған ... ... ... ... ... және ... бағалаудағы ережелердің біртұтастығын орнатады.
ІАС-051 «Аудиторлық ... атты ... ... ... ... туралы» Заңы және ХАС-500 «Аудиторлық
дәлелдемелер» атты стандарт негізінде дайындалған. Оның ... ... ... талаптарды анықтау, және осы талаптар негізінде
аудит объектісінің дұрыстығы жайында түйіндеме ... ... ... ... ... жөніндегі есептілікті құру үшін қажет
ақпараттардың мөлшері жайлы мәселені өз ... өз ... ... ... ... объектілерінде ... ... ... ... ұйым ... ... ... Қазақстан Республикасының «Аудиторлық қызметі туралы» Заңы ... ... ... атты стандарт негізінде дайындалған. Берілген
стандарт аудитордың іс-әрекетін анықтайды. Бұл ... ... ... ... ... тәуекелдердің түрін, пайда болу
жерін, себебін және себепшілерін, оның көлемін ... ... ... заң ... ... ... емес қозғалыстардың себебіне
әсер еткен факторларды айқындауды қарастырады.
ІАС-053 «Базалық және салыстырмалы көрсеткіштердің бастапқы аудиті»
атты стандарт Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... «Салыстырмалы көрсеткіштер» атты ... ... Бұл ... ішкі аудиттің объектілерін тексеру барысында
пайда болған заң бұзушылықтар, бас тартулар, қателіктердің барлығын тіркеп
отыруға ... ... ... ... ... ... мақсаты мен
тапсырмасын анықтайды, оның мәнін ашады және ұйымның алдағы жағдайына әсер
ететін ... ... ... қоса пайдаланылатын заң бұзушылықтың
шынайылылығын бағалауды пайдаланудың қажеттілілігін бірінші орнатады.
Олардың ... ... ... әсер ... заң бұзушылықтың жаңа
түрлерінің пайда болу беталысына септігін тигізетін факторлар жатады, яғни
моральдық климаты, әріптестермен арақатынастар ... ... ... ... ... атты стандарттар тобының
құрамына үш стандарт енеді (070-072).
ІАС-070 «Базалық және салыстырмалы көрсеткіштердің ... ... ... Қазақстан Республикасының «Аудиторлық қызметі туралы» Заңы
және ХАС-610 ... ... ... ... атты ... негізінде
дайындалған. Бұл стандарт ішкі және сыртқы аудиттің біріге қызмет ... және ... ... ... ... туындап, алғаш рет
құрылды. Біздің көзқарасымыз бойынша, ІАС-070 ... және ... ... ... атты ... ... жаңа ... түрі
болып табылады. Бұл стандарт ішкі тексерістердің ... ... ... аудиттің талаптарына сай етіп дайындаудың қажеттілігінен
туындаған, яғни сыртқы пайдаланушыларға мазмұны бойынша, ... ... да ... ету ... ... ... тексерістер, акционерлер,
құрылтайшылар және т.б). Бұндай беталыстың ақырғы ... ... ... пен әріптестіктің деңгейін максималды түрде
арттыруда болып табылады, яғни нәтижесінде келісім шарт ... ... ... қол ... және ... ішкі аудит қорының құрамына
ендіру. Бұл процесті жұмыс мөлшері ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға болады (мысалы, актив, міндеттемелер, капитал
қалдықтарына ... ... жеке ... ... ... объектілердің талдауы және т.б).
Біздің көзқарасымыз бойынша, берілген стандартты пайдалану күнделікті
міндеттерін орындауда, жүктелген қызметтерін атқаруда ішкі аудит қызметінің
еңбеккерлерінің ... ... ... ... дәрежесін
жоғарылатуға беталыс жасауына ... ... ... ішкі ... ... ... бойынша жазбаша есебін сол ұйымның ішкі аудит
қызметі ұйымның, ... ... ... ұсынуға міндетті.
Ұйымның ішкі аудит қызметі сыртқы ... ... ... өздерінің материалдарын ұсынғанда, алдына негізгі екі мақсат қояды:
біріншіден, сыртқы аудит ... ... мен ... жүргізілуіне
себепші болып, сыртқы аудиттің тексеру процедурасының көлеміне әсерін
тигізу; ... ... ... ... жүзеге атқарылуының арқасында
сыртқы аудит тексерісінің келісілген құнының ... қол ... ... ... ... бойынша аудитордың ұйым,
филиал, бөлімше басшылығына жазбаша ақпараты» атты стандарт Қазақстан
Республикасының ... ... ... Заңы және ... ... ... атты стандарт негізінде дайындалған. Әрбір жоспарлы
тексеріс нәтижесі ұйым, филиал, бөлімше басшылығы үшін жазбаша есеп түрінде
рәсімделіп ... Бұл ... ... мақсаты болып тексеріс нәтижесі
бойынша, және тексеріс нәтижесінің ... ... ... және ... бойынша жазбаша есепке қойылатын талаптарды унификациялау ... ... ... ... есеп беру ... анықтады: жазбаша
есеп беруді, аралық баяндамадағы жазбаша және ауызша ақпараттарды дайындау.
ІАС-072 «Ішкі аудит ... есеп ... атты ... ... ... ... туралы» Заңы және ХАС-700 «Қаржылық
есептілік ... ... есеп ... атты ... ... Бұл ... өзінің мақсаты ретінде ... ... ... ... мен мазмұнын құруды санайды, бұл мақсатта
принциптерді, ... ... ... тексеріс нәтижелерін, алынған
материалдардың талдауын, нәтижелерді және ... есеп ... ... ... ... ... тапсырмалар анықталған. Осы
арада есеп беруді ... ... дара ... ... ... бұл ... ішкі ... есептіліктің түсінігі, осы есептіліктің
мәтіндік және талдамалы бөлімінің рәсімделу реті қарастырылған. ... есеп ... ... ... мен ... бағдарламасын бекіткен
ұйым басшысына ұсынған тексеріс нәтижесінің бекітілген реттегі, мазмұндағы,
көлемдегі және формадағы сипат алуы. Арнайы аудиторлық ... ... беру ұйым ... ... ... мен бұйрық бергенінен кейін бұл
тексеріс түріне тапсырыс берген тұлғаға ұсынылады. Есеп ... ... ... ... ... ... актілерімен
салыстыру және тексеру нәтижелерімен бекітіледі. Есеп ... ... ... ... қатар тексеріс нәтижелері бойынша нақты көзқарастар
мен түйіндемелер сипат алуы керек. Арнайы ... есеп ... ... ... ... ашуы керек. Есеп беру кіріспе, талдамалы және қорытынды
бөлімдерден тұратындығы жөнінде ... әрі ... ... ... ... ... Ішкі ... саласындағы соңғы проблемаларды жетілдіру жолдары
Сонымен, «ішкі бақылау» дегеніміздің өзі не? АҚШ – та әр ұйым ... әр қилы етіп ... ... ... ... ... ... (AICPA) аудитті «нәтижесінде тәуелсіз,
саналы маман бағалауға келетін және ... жүйе ... ... өз ... ... ... ... нәтижесінде бекітілген
критерийлерге сәйкестігін анықтауы» деп анықтама ... ... ... ... ... ... ... Дж.Лоббекті ерекшелеп атап кетуге болады. Данилочкина Н.Г. ... как ... ... ... деген еңбегінде ішкі
бақылауға келесідей анықтама береді: «ішкі бақылау — кәсіпорын ... және ... ... ... іске ... барлық қызметкерлері өз ... ... ... мөлшерлер жүйесі ... ... Ішкі ... ... ... сәйкестігін және олардың кәсіпорын үшін ... ... ... Л.В. ... бойынша ішкі бақылау –
ұйымның құрылымдық бөлімшелер деңгейіндегі жүзеге асатын бақылау түрі болып
табылады.
Ол ... ... ... ... және ... ... жүргізіліп, барлық еңбек ... ал ... ... алып қарасақ, ұйымның мақсаттарына
жетуді қамтамасыз етуге бағытталған. ... ... ... ... ... ... ішкі бақылауға мынадай қысқашалау
келесі анықтаманы береді: «ішкі ...... ... ... дәлдігі мен сенімділігін қамтамасыз ететін жүйе
болып табылады». Осы ... ... ... саяп ... осы ... ... ... мынадай анықтама беруімізге болады:
Ішкі бақылау – ол ... ... ... ... және ... да ... қызметкерлерінің бастамасымен іске
асырылып, бизнестердің мақсаттарына жету үшін ... ... ... ... ... ... ... сақтауын,
қызметтердің қорытындысы туралы сенімді де уақытылы есептілікті ұсынуын
қамтамасыз ету ... ... мен ... ең маңызды да ... ... ... қазіргі уақытта АҚШ – та 45000 жуық ... ... өз ... ... ... ... ... 1 адамнан бірнеше
мыңға дейін жетеді. Оларды негізгі 4 топқа ... ... ... қызмет көрсету аясындағы ең ірі де, атақтылары, бұрын
оларды «Үлкен алтылық» деп атаған. Олардың кейбіреулері шарықтау деңгейінің
ең жоғарғы сатысынан орын ... ... ... ... 1000
адам), АҚШ – тың және әлемнің ең ірі қалаларында офистарының жылдық пайда
көлемі 500 млн. долларды құрайды.
2. ... ... ... бар өзге де ... фирмалар.
3. Ірі жергілікті және аймақтық (мамандар штаты 50 ... ... ... ... фирма бар).
4. Кіші жергілікті фирмалар - 95% жуық аудиторлық ... ... ... ... ... және бір ғана ... болады.
Аудит пен аудиторлық қызметтің қазіргі замани ... мен ... ... ... жайттарды ескере кетуіміз керек. ... ... ... талдаудың қорытындысы көрсеткендей,
«консалтинг» пен «кеңес беру» сөздерінің негізін сипаттайтын анықтамасының
терминологиялық түсінік берудегі көлемі өте ... ... ... ... кең ... ... бірі мынаны меңзейді: консалтинг
мамандардың клиентінің жүйесіндегі ерекше білімдерін, ... ... мен ... көрсете білуі. Сонымен, бұл берілген консалтинг
сөзінің негізі жайлы анықтамасының ең басты түсініктемесі ... ... ... ... ... ...... қарым – қатынасы болып
саналады, осының нәтижесінде маман ұйым үшін ... ... ... ... ... ... Бұл амал – ... мысалы үшін,
белгілі бір еңбек жалдау саласының жүйесіндегі қалыпты басшылыққа ... және ... ... ... ... қатар, қазіргі шетелдік ғылымда кеңес ... ... ... ұсынылатын және мән – мағынасы жағынан мазмұндылау
анықтамалардың бар ... ... атап ... жөн. ... ... осы
үрдістің түсініктемесі, ең мазмұнды анықтамасы ... екі ... амал – ... ... ... болады. Оның бірінші амал
– тәсілі кеңес беру үрдісіне байланысты қызметтік көзқарасты ұстанады. ... ... ... ... ... ... және ... мазмұнына, үрдісіне немесе құрылымына байланысты кез келген
көмектің түрін көрсетеді және осы ... ... ... ... ... ... де, бірақ осы тапсырманың орындалуына және
берілген ... ... ... ... ... береді деп тұжырымдайтын Ф.
Стеел, П. Блок ... ... ... ... ... ... ... амал – тәсілдердің мазмұнында кеңес беру
сипаттамаларды анықтайтын және ... ... сапа ... ... өзгешеленетін ерекше кәсіби қызмет түрі ретінде
қарастырылады. ... ... ... ... және ... бойынша «кеңес беру – келісім шарт бойынша ... ... ... ... кәсіпорынға басқару мәселелерін анықтауға, оларды талдауға,
осы мәселелерді шешуге ұсыныс беретін және қажет болған жағдайларда іс ... ... ... ... асыратын арнайы оқытылған және
санаттандырылған ... ... іске ... ... беру ... » болып табылады. Қазіргі уақытта біздің зерттеу жұмыстарымыздың
нәтижелері ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша Ұлыбританиядағы, АҚШ-тағы және басқа ... ... ... ... ... сонымен қатар
аудиторлық қызмет көрсететін кеңес беру ... ... ... ... берілген әдістемелік амал – тәсілдерді
қазіргі заманғы ғылымда және ... ... ... ... ... даму ... ... зор өзара қарым-
қатынастағы немесе бір – бірінен бөлек өмір ... ұғым ... ... ... мән жоқ, ... екі ... ... толықтырушы
әдіс ретінде қарастырылып саналады.
Қазіргі уақытта ғылымда жоғардағы талаптарға сәйкес кең ауқымды
қарастырылып ... ... ... ... бірқалыпты анықтама беріле
алмайтындығын ... ... ... ... көзқарас бар. Осындай
көзқарасты ... ... ... ... кәсіби бухгалтерлер
қауымы да ұстанып отыр. Бірақ та, мұндай сипаттағы көзқарастар әрқашанда
толықтай дұрыс құпталған ... ... ... ... ғылыми көзқарастан
алып қарасақ, ресми органдардың көптеген ... мен ... ... ... ұсынылған түсініктемеге орасан кең көлемде анықтама бере
алады. Аудиторлық қызметтің өзіндік қасиеттеріне тән кейбір ерекшеліктерін
ұсынып ... ... ... жөн ... отырмыз. Барлығынан бұрын ол
менеджментке кәсіби көмек ретінде ұсынылады. Және де ... ... ... техникалық қызмет түрі ретінде де кеңес беру басқарудың тәжірибелі
мәселелері мен маңызды ... ... ... ... мен ... етеді. Алай да, менеджерлердің де бойында кәсіби білімі,
біліктілігі және ... ... ... ... ... ... ... яғни кеңес берушілердің қосымша ... ... ... ... берген. Себебі, кеңес беруші өзгермелі, құбылмалы
жағдайлармен көп ... және де бұл ... олар ... ... мен ... ... ... теориясы мен тәжірибесі
арасындағы байланыстырушы тұлғаның қызметін атқара отырып, ... ... ... ... өздеріне жүктей алады.
Аудиторлық қызметтегі кеңес берудің тағы да бір өзге айқын ерекшелігі
мынада ... ... ... тәжірибеге сәйкес бола отырып, кеңес
берушілер ұйымды басқару немесе ... ... ... ... ... үшін еңбектенбей, олар кеңесушілік қызмет аясында ғана
еңбектенеді. Кеңес берушілер қабылданған ... ... және ... ... өкілеті жоқ кеңесшілердің рөлінде ғана ... ... тек қана ... ... ... ... ғана толықтай
жауапты болып табылады, ал олардың клиенттері берілген кеңестің қабылдануы
аясындағы жүзеге асырылатын барлық ... ... ... ... ... ... беру тәуелсіз қызмет түрі болып есептелінеді де,
сәйкесінше кеңес беруші кез келген жағдаяттарға байланысты көзқарасын және
клиенттің бұл жағдайда ... ... ... ... ... және
өзінің жеке мүддесіне әсер етуі мүмкіндігі жайлы ойланбастан объективті
мақұлдамаларын ұсынуы керек.
Және нәтижесінде мына ... ... атап ... ... Кеңес
берудің тиімділігінің және бірбағыттылығының кең ... ... бола ... ... ол ... секілді дәл осы
уақыттағы шешусіз тұрған мәселелердің шешімін ... ... ... ... ... кеңес берудің елеулі көмек бере
алмайтын кездері де ... егер де ... бере ... өзінде де,
тиімді кеңес беруді жүзеге асыру үшін нақты осы ... ... ... және ... бірақ орындалуы мүмкін шешімдерді
іздеуге негізделген ... ... және адал ... талап етеді.
Осы сияқты көзқарас ғалымдардың ойынша, қандай да болмасын талдамалы-
зерттемелік материалдарды дайындаған кезде ... айта ... ... ... та, ... ... көптеген белгілі қызметтерде өзіне тән
ерекшеліктерінің бар екендігі айқындалынады. Сонымен қатар, осы ... ... ... аудиторлық ұйымдар үшін рұқсат етілмеген болып
келеді. Сондықтан нағыз шынайы еңбек ету аясында әңгіме ... ... ... түрлері ерекше ескеріледі, бірінші кезекте басқарушылық ... ... ... бухгалтерлік есеп мәселелері бойынша кеңес беру ... ... ... ... ... беру ... қызмет түрлерін жатқыза аламыз.
Осыған орай, «аудиторлық қызмет» және «кеңес беру қызметі» терминдері
қазіргі ... ... ... ... және ... ... ... ретінде қолданылады, бірақ та бірінші ұғым, яғни
аудиторлық қызмет аудитпен ... ... ... беру қызметі деген
ұғымға ие болады.
Бұл берілген қызмет сыныптамаларына қатысты жұмысты ұйымдастыру ... ... ... ортақ мәселе және осы мәселелерді жою
тәсілдері болады және де бұл мәселелердің ... ... ... ие ... қана ... беру ... барлық түрлеріне де қатысты болып келеді.
Аудитор мен кеңес берушінің атқаратын қызметтерінің арасында ортақ
ұқсастықтардың орын ... ... ... ... ... ... бар ... де болады. Аудитордың атқаратын қызметінің
мағыналық жағынан қарастырсақ, негізінен кез келген нәрсенің белгілі ... ... ... ... ал ... берушінің қызметінің мағыналық
сипаты көбінесе белгілі бір жағдаяттарда жасауға ... ... ... ... келеді. Бірақ та біз мына ... ... ... біздің еліміздегі, яғни ... ... ... ... ... ... бұл айырмашылықтарды енді ұғына бастап жатыр.
Жалпыәлемдік тәжірибеге сәйкес Қазақстандағы аудиторлық қызмет кеңес
беру қызметіне ... ... ... және ... ... ... ... барысында белгілі бір ... ... ... ... ... ... ол
түгелі міндеттемелердің белгілі бір ... ... ... ... ... де өзі жоқ. ... іс жүзінде кеңес
беруші өзінің кәсіби түйсігіндегі ережелерге ғана ... ... ... ... ... ... ... қызметтер нарығындағы жоғарыда
айтылған сигменттердің әрбіріне шаққандағы пайыздық үлесін жоғары дәлдікпен
бағалап айтуды қиын ... ... ... та, ... ... ... қызметтер нарығындағы рөлінің және пайыздық
үлесінің басым екендігі бізге мәлім, себебі барлық ірі ... ... ... ... ... ... қорлары, сақтандыру және мұнай-
газ компаниялары, және де Қазақстан Республикасында өз ... ... ірі ... ... осы халықаралық аудит лидерлері болып
саналатын негізгі төрт ... ... ... ... болуының себебін бірінші кезекте былай түсіндіруге болады,
«үлкен төрттіктің» компанияларының осынау өзінің ұзақ мінсіз қызмет көрсету
тарихының ішіндегі ... ... ... ... ... ... мысал
ретінде банктер және өзге де республиканың қаржылық мекемелері бола ... ... ... ... ... ету өз ... ... және
жауапкершілік жағынан өте күрделі үрдіс болып табылады, себебі бұл берілген
секторлерде көптеген өздеріне тән ... бар. Бұл ... ... ... кәсіпорындардағы ерекеше ... ... ашып ... ... зор ... мен ... отыратын қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарын ... және де ... ... ... ... ... жүйесіне ерекше мән беріп отырылады, олардың қатарына операциялық
тәуекелдерді, қаржылық құралдардың тәуекелдерін және ... ... ... ... ... төрттік» компанияларының өкілдерінің мынадай іскерлік және
кәсіби сипаттағы одақтардың белсенді ... ... ... ... өту ... ... Республикасындағы іскерлік және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Палатасының, Қазақстан
Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандық-Канадалық ... ... ... ... ... ... ... Осы байланыстарды айта келіп, біздің көзқарасымыз бойынша,
республикамыздың аудиторлық қызметтер ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырамыз, себебі
«үлкен төрттік» компанияларының дәрежесі өзге қалған ... ... ... ... ... олар ... ешқашанда
бәсекелестер ретінде саналмайды. Қазақстан Республикасының нарығында аудит
саласындағы халықаралық лидерлерінің көрсететін қызметінің құны ... ... ... ... сол себептен бұл аталмыш компаниялар ірі емес
фирмаларға қызмет көрсетпейді, осы арада олар бұл ... ... ... ... ... ... Республикасындағы аудиторлық қызмет көрсетудің аясындағы
кәсіби одақтар қазіргі таңда «үлкен алтылық» жөнінде жиі мәселелерді қозғап
жүр. Бұл ... ... ... ... ... BDO және ... атты ... да енеді, қызмет көрсету сапасы жағынан өзара
ұқсас болып тұрғанына қарамастан, бұл компаниялардың арасында ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында аудиторлық қызмет
көрсетудің дамуының қалыптылығын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... аудиторлық қызметке белсенді қолдау көрсету
керектігінің маңыздылығын айтамын. Бұл ... ... ... ... одан әрі ... өздерінің кәсіби біліктілігін арттыруға,
шарықтандыруға қатысты қызығушылықтарын сақтап қалу ... ... ... атқаруды талап етеді.
Жалпылама алып қараған кезде, Қазақстан Республикасы территориясындағы
аудиторлық және кеңес берушілік қызметін көрсететін ... әрі ... ... үшін осы ... аясындағы көптеген аспектілерді
мамандандыру бойынша елеулі күш жұмсау керек. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... және
серіктестік, территориалды желі құру, сала және бағыт бойынша мамандандыру,
кәсіби білім беру, халықаралық ассоциацияларда мүше болу, ішкі ... ... ... және ... ... кеңес беру.
Осы орайда, Қазақстан Республикасындағы кең көлемді аудиторлық кеңес
берушілік бизнестің құрылуының қазіргі жағдайларда өте ... ... ... бұл ... өзі ... ... ... дамып келе жатырған
үрдіс болып табылады.
Қазақстанда қазіргі ... ... ... ... ... болғанымен, әлеуметтік дамып келе жатырған процесс.
Қазақстан Республикасының аумағындағы ... және ... әрі ... ... ... үшін өз қызметтерінің көптеген аспектілерін
кәсібилендіруге күш салуы керек. Осыған байланысты аудиторлардың өз ... ... үшін ... өз мүдделерін сақтауы және
мамандарды ынталандыруы бойынша маңызды жұмыстар жүргізілуі қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда, ... ... ... ұзақ ... ... ... ... көптеген алдыңғы қатарлы ... ... ... саны күн санап артып ... және ... ... ... келе ... ... туған жеріміз Қазақстанда аудиторлық қызметтің мәселелері
қаншалықты ... және тез ... ... ел экономикасының алдағы
«денсаулығы да», яғни беталысы осыған тікелей байланысты болып отырмақ.
Басқару үрдісінің кез ... ... ... ... жағдайынан фактілік жағдайы ... ... ... ... ... мен ... жайында уақытылы ақпарат алып беріп тұру
үшін ішкі аудит керек. ... алып ... ... ... ... ... және ... берушілік қызметін
көрсететін фирмалардың әрі қарай сапалы дамуы үшін осы қызметтер аясындағы
көптеген аспектілерді ... ... ... күш жұмсау керек. Осыған
байланысты негізгі аспектілердің қатарына мыналарды жатқызуға ... және ... ... желі ... сала және бағыт
бойынша мамандандыру, кәсіби білім беру, халықаралық ассоциацияларда ... ішкі ... ... ... салалы және территориалды
дәрежеде кеңес беру.
Осы орайда, Қазақстан Республикасындағы кең көлемді аудиторлық
кеңес ... ... ... ... ... өте күрделі
екендігі айқын, дегенмен бұл саланың өзі оңтайлы жақсы жаққа дамып ... ... ... ... ... сәйкес Қазақстандағы аудиторлық қызмет кеңес
беру қызметіне ... ... ... және ... ... ... ... барысында белгілі бір ... ... ... ... ... жүктелмейді, ол
түгелі міндеттемелердің белгілі бір орнатылған кәсіби ... ... ... де өзі жоқ. ... іс ... ... өзінің кәсіби түйсігіндегі ережелерге ғана бағыну мүмкіндігіне ие
бола алады.
Сонымен қатар, кеңес беру ... ... түрі ... ... ... кеңес беруші кез келген жағдаяттарға байланысты көзқарасын және
клиенттің бұл жағдайда қандай әрекет ... ... ... ... жеке ... әсер етуі мүмкіндігі жайлы ойланбастан объективті
мақұлдамаларын ұсынуы керек. Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... болғанымен, әлеуметтік дамып
келе жатырған процесс. Қазақстан Республикасының аумағындағы аудиторлық
және консалтингтік фирмалар әрі ... ... ... үшін өз ... ... кәсібилендіруге күш салуы керек. Осыған байланысты
аудиторлардың өз ... ... ... үшін ... ... ... және мамандарды ынталандыруы бойынша маңызды жұмыстар
жүргізілуі қажет.
Қорытындылай келе, Қазақстан ... ... ... ... қалыптылығын қамтамасыз ету үшін еліміздегі жас
мамандық ретінде саналатын аудиторлық ... ... ... ... ... айтамын. Бұл орайда, мамандарды ынталандыру және
аудиторлардың одан әрі келешектегі өздерінің кәсіби біліктілігін арттыруға,
шарықтандыруға қатысты ... ... қалу ... ... ... ... талап етеді.
Жалпылама алып қараған кезде, Қазақстан Республикасы территориясындағы
аудиторлық және ... ... ... ... фирмалардың әрі қарай
сапалы дамуы үшін осы ... ... ... аспектілерді
мамандандыру бойынша елеулі күш жұмсау керек. Осыған байланысты негізгі
аспектілердің ... ... ... ... ... және ... территориалды желі құру;
• сала және бағыт бойынша мамандандыру;
• кәсіби білім беру;
• халықаралық ассоциацияларда мүше болу;
• ішкі техникалық стандарттарды құру;
... ... және ... дәрежеде кеңес беру.
Осы орайда, Қазақстан Республикасындағы кең көлемді аудиторлық ... ... ... ... ... өте күрделі екендігі
айқын, дегенмен бұл саланың өзі оңтайлы жақсы ... ... келе ... ... табылады.
Қазақстанда қазіргі жағдайда аудиторлық-кеңестік бизнестің ... ... ... ... ... келе ... ... Республикасының аумағындағы аудиторлық және ... әрі ... ... ... үшін өз ... көптеген аспектілерін
кәсібилендіруге күш салуы керек. Осыған байланысты аудиторлардың өз кәсіби
машықтарын жетілдіру үшін ... өз ... ... ... ... ... маңызды жұмыстар жүргізілуі қажет
-----------------------
Аудиторлық есептілікті баспаға беру ... ... ... ... ... істеу.
Аудиторлық қорытындыларын
қалыптастыру
Аудиторлық үдерісті жүргізу
(ішкі тексеріс элементтерін талдау)
Аудитті жоспарлау
(алдын- ала тексеріс жүргізу)

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ішкі және сыртқы аудит20 бет
Ақша қаражаттар қозғалысы және iшкi аудитi29 бет
Ақшалардың есебі мен ішкі аудиті63 бет
Мақта тазалау кәсіпорындарының басқарушылық есебін және ішкі аудитін ұйымдастыруды жетілдіру162 бет
Негзгі құрлдардың есебі мен ішкі аудитін ұйымдастыру және оларды жетілдіру жолдары70 бет
Сатып алу процессіндегі ішкі аудиттің әдістемесі60 бет
Табыс пен шығыстың есебі мен ішкі аудиті5 бет
Тауарлы-материалдық құндылықтардың ішкі аудиті және талдау67 бет
Қысқа мерзімді міндеттемелер есебі, iшкi аудиті мен талдауы66 бет
Өндірістегі өнімнің өзіндік құнының калькуляциясының ішкі аудиті4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь