Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы туралы мәлімет

КІРІСПЕ

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының қалыптасу ерекшеліктері
1.2 Әлемдік қаржы және экономикалық дағдарыстың жағдайында Қазақстан қор нарығының тиімді қызмет ету бағыттары
1.3 Отандық бағалы қағаздар нарығының жетістіктері мен кемшіліктері

2.БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІ
2.1 Бағалы қағаздар нарығы пайда болуының құқықтық негіздері
2.2 Қазақстан бағалы қағаздар нарығын дамытудың заңнамалық
негіздері
2.3 Бағалы қағаздар нарығының құқықтық реттеу

3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫН ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУДІ ЖЕТІЛДІРУ

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Нарық - күрделі, әрі жан-жақты қызмет атқаратын қоғамдық қатынастар жиынтығы. Ол бір жағынан тауар және көрсетілген қызмет нарығын қамтыса, екінші жағынан қор жинау нарығын қамтиды. Соңғысы, өз кезегінде, қаржы нарығы мен қозғалмайтын мүлік нарығынан тұрады. Осы аталған нарықтардың өзара байланысы ұлттық экономикалық механизмді құрайды. Ал бұл механизм несиеге негізделген. Басқаша айтқанда, нарыққа қатысушы - кәсіпкерлер іскерлік шартқа қол койып, өздеріне бағалы қағаз түрінде міндеттеме алады. Кәсіпкерлердің өзара жасасқан дәл осы міндеттемелері - экономикалык механизмнің тұрақтылығының кепілі.[1, 33-б.]
Зерттеу пәні. Жалпы тұрғыдан алғанда бағалы қағаздар нарығы бағалы қағаздарды шығару және айналысқа түсіру бойынша оған қатысушылар арасында туындайтын экономикалық қатынастар жиынтығы деп қарастырылады. Кез-келген нарық сияқты бағалы қағаздар нарығы - оның объектісі, субъектісі және олардың арасындағы қатынастардың бірлігі. Бұл нарықтың объектісі - бағалы қағаздар, ал субъектісі - нарыққа қатысушылар. Экономикалық қатынастар - ол нарық субъектілерінің, яғни нарыққа қатысушылардың бағалы қағаздармен жүргізетін кез-келген іс-әрекеті, яғни қолданыстағы шаруашылық заңнамаларына сәйкес жүргізілетін әртүрлі операциялар.
Зерттеу объектісі. Бағалы қағаз нарығы субъектілерінің қатынастары экономикалық-құқықтық механизмге негізделеді. Бүл бағалы қағаздардың материалдық түрі ретінде оның маңызын дәлелдейді. Бірақ бағалы қағаздардың маңызы онымен шектеліп қоймайды. Бағалы қағаздар кез-келген мемлекеттің төлем айналымында маңызды орын алады, себебі олар арқылы мемлекеттің инвестициялық қызметі жүзеге асырылады. Дәлірек айтқанда, бұл күрделі қаржы тікелей халық шаруашылығының ең тиімді саласына құйылады, яғни оларды нарық жүйесіндегі ең өміршең субъектілер ғана ала алады.
Өзінің ұйымдық және құрылымдық ерекшеліктеріне орай бағалы қағаздар қаржы институттары, қаржы нарығы және оларды реттейтін құқықтық ережелермен қатар мемлекеттің қаржы жүйесінің тұтас бір бөлігін құрайды. Мұндай жүйе біздің мемлекетімізде нарық қатынастарын қалпына келтіру қажеттілігі туындаған кезде, яғни 90-шы жылдары егемендік алғаннан кейін кұрыла бастады. [1, 35-б.]
Өткен жылдардың экономикалық тәжірибесі дәлелдегеніндей шар-уашылықты жетілдірудің нарықтық әдістерін қалпына келтірудің және оны одан әрі дамытудың басты құралы - бағалы қағаздар екені талассыз ақиқат. Бағалы қағаздар ақша түріндегі капиталға да, заттай капиталға да меншік құқығын бекітіп, тек бағалы қағаздар арқылы ғана мемлекеттік меншікті акционерлік қоғамдардың, яғни жекеменшік иелері - халықтың меншігіне айналдыру мүмкін.
1. «Валюталық реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Алматы, 28 сәуір 1997 жыл.
2. «Қазақстан Республикасында валюта операцияларын жүргізу ережесіне толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы». Ұлттық банк, 18 қаңтар 2002 жыл, № 24 қаулы. Егемен Қазақстан 12 наурыз 2002 жыл, № 54.
3. «Бағалы қағаздар нарығы туралы» ҚР заңы (2009.13.02. берілген өзгерістер мен толықтырулармен)
4. 2007-2011 жылдарға арналған ҚР қаржы нарығының даму концепциясы, 25.12.2006ж
5. Еуразиялық экономикалық қоғамдастыққа мүше мемлекеттердiң бағалы қағаздар рыногындағы ынтымақтастығы туралы Келісім (Астана қ., 2004 ж. 18 маусым) Қазақстан Республикасы Президентінің 23.09.04 ж. N 1446 жарлығымен бекітілді.
6. Правила распространения биржевой информации г. Алматы 2004. Утверждены решением Биржевого совета АО "Казахстанская фондовая
биржа" (протокол от 20 октября 2004 года № 37)
7. Рынок ценных бумаг: учебник/под ред. В.А. Галанова, А.И. Басова. – 2-ое
изд.,перераб. и доп. –М: Финансы и статистика, 2008
8. Гитман Л. Дж., Джонк М.Д. Основы инвестирования. Пер. с англ. – М.: Дело, 1997
9. Көшенова Б.А. «Бағалы қағаздар нарығы және биржа ісі». Оқу құралы.- Алматы: 2007
10. Абдрахманова Г.Т., Жумабаева З.С. РЦБ: особенности функционирования в Казахстане. — Алматы: ЕЕМ, 2002 г. - 21 Ос
11. Мусатов В.Т Фондовый рынок: Инструменты и механизмы
- Москва: Международные отношения, 1991. - 192 с
12. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. С: Совмен, 1992 - 160 с: ил
13. Бор В., Пятенко В.В., Менеджмент банков: Организация, стратегия, планирование. – М.: ИКЦ «ДИС», 2007 г.
14. Голубович А.Д., Кулагин М.В., Мирилеская О.М. Валютные операции в коммерческих банках. М., Менатеп-информ, 2006 г.
15. Грабовой П.Г. Риски в современном бизнесе, Москва, Аланс,2005.
16. Усоскин В.М. Современные коммерческие банки. Управление и операции. М.,2005 г.
17. Черкасов В.Е. Финансовый анализ в коммерческом банке, Москва, Инфра-М, 2007 г.
18. Хамитов Н.Н., Корнилова Л.П. Управление банковскими рисками. Алматы 2006 г.
19. Хандруев А.А. Управление риском банков \\ Деньги и кредит. 2005г. \\7
20. WWW. BTA. KZ (Интернет сайт-«История компании»)
21. LME OFFICIAL-CLOSING & REFERENCE PRICES. www.lme.co.uk
22. Иванов М. Фондовый рынок Казахстана: стратегические приоритеты// Капитал 28.09.2007г
23. Вячеслав Додонов. «Казахстанский фондовый рынок в условиях глобального финансового кризиса».Аналитический журнал «Рынок ценных бумаг Казахстана» №12, 2008г .
24. www.kase.kz
25. www.investfunds.kz
26. Ильина Л.И. Организация и финансирование инвестиций: Учебное
пособие. – Сыктывкар, 2002, с.78.;
27. Коласс Б. Управление финансовой деятельностью предприятия.
Проблемы, концепция и методы. М.: Финансы. 1997;
28. Килячков А.А., Чалдаева Л.А. Рынок ценных бумаг и биржевое дело. - М.:
Норма – Юрист, 2001, с.125.;
29. www.kaztransoil.kz;
30. Rating Direct. Standard & Poor`s, 2007. http://www.standardandpoors.com
31. Никифорова Е.А. Фондовый рынок Казахстана: инструменты и механизмы функционирования, Алматы, 2008г
32. Weekly Europe (UK) Brent Blend Spot Price FOB (Dollars per Barrel).
http://tonto.eia.doe.gov/dnav/pet/hist/wepcbrentw.htm
33. Текущее состояние рынка ценных бумаг Республики Казахстана на 1 июля
2008 года. www.afn.kz
34. Текущее состояние рынка ценных бумаг Республики Казахстана на 1
января 2008 года. www.afn.kz.
35. Новиков И.А. «Стратегия управления банковскими рисками» - А., 1998г.
36. Сейткасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банктер» - Алматы, «Экономика»,
2001ж., 138-б.
37. «Банки и банковские операций» под ред. Жукова Е.Ф.- М., 1997
38. Саниев Н.А. «Ақша, несие, банктер» Алматы, 2001, 263-б.
39. Сейткасымов Г.С. «Банковское дело» - Алматы, 2003
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының қалыптасу ерекшеліктері
1.2 Әлемдік қаржы және ... ... ... ... ... ... қызмет ету бағыттары
3. Отандық бағалы қағаздар нарығының жетістіктері мен кемшіліктері
2.Бағалы қағаздар нарығының құқықтық негіздері
1. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан бағалы қағаздар нарығын дамытудың заңнамалық
негіздері
2.3 Бағалы қағаздар нарығының құқықтық реттеу
3. Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығын ... ... ... ... ... Нарық - күрделі, әрі жан-жақты қызмет атқаратын
қоғамдық қатынастар жиынтығы. Ол бір ... ... және ... ... ... екінші жағынан қор жинау нарығын қамтиды. Соңғысы, өз
кезегінде, қаржы нарығы мен ... ... ... тұрады. Осы
аталған нарықтардың өзара байланысы ұлттық экономикалық механизмді құрайды.
Ал бұл механизм несиеге негізделген. ... ... ... ... -
кәсіпкерлер іскерлік шартқа қол ... ... ... ... түрінде
міндеттеме алады. Кәсіпкерлердің өзара жасасқан дәл осы ... ... ... ... ... ... пәні. Жалпы тұрғыдан алғанда бағалы қағаздар нарығы ... ... және ... ... ... оған ... ... экономикалық қатынастар жиынтығы деп қарастырылады. Кез-келген
нарық сияқты бағалы қағаздар ... - оның ... ... ... ... ... бірлігі. Бұл нарықтың объектісі - бағалы
қағаздар, ал субъектісі - нарыққа ... ... ... - ол
нарық субъектілерінің, яғни нарыққа қатысушылардың бағалы қағаздармен
жүргізетін ... ... яғни ... ... ... жүргізілетін әртүрлі операциялар.
Зерттеу объектісі. Бағалы қағаз ... ... ... ... ... Бүл бағалы қағаздардың
материалдық түрі ретінде оның маңызын ... ... ... ... онымен шектеліп қоймайды. Бағалы қағаздар кез-келген мемлекеттің
төлем айналымында маңызды орын ... ... олар ... мемлекеттің
инвестициялық қызметі жүзеге асырылады. Дәлірек айтқанда, бұл күрделі қаржы
тікелей халық шаруашылығының ең тиімді ... ... яғни ... ... ең өміршең субъектілер ғана ала алады.
Өзінің ұйымдық және құрылымдық ерекшеліктеріне орай ... ... ... ... нарығы және оларды реттейтін құқықтық ережелермен
қатар мемлекеттің қаржы жүйесінің тұтас бір бөлігін құрайды. ... ... ... ... ... қалпына келтіру қажеттілігі
туындаған кезде, яғни 90-шы ... ... ... ... кұрыла
бастады. [1, 35-б.]
Өткен жылдардың экономикалық тәжірибесі дәлелдегеніндей шар-уашылықты
жетілдірудің нарықтық ... ... ... және оны одан ... басты құралы - бағалы қағаздар екені талассыз ... ... ақша ... ... да, ... ... да ... құқығын
бекітіп, тек бағалы қағаздар арқылы ғана ... ... ... яғни ... ... - ... меншігіне айналдыру мүмкін.
Бағалы қағаздар нарығында өзіне тән ... ... ... ... ... ... қаржы көздері шоғырланып және инвестициялық
қорларды бөлу қатынастары жүзеге асады.
Қазіргі кезде Қазақстан бағалы қағаздар нарығының ... және ... даму ... мынадай: бағалы қағаздарды шығарумен ... ... ... ... қызметін реттейтін, сондай-ақ бағалы қағаздар
нарығында туындайтын ... ... ... ... ... негіз қалыптасты; бағалы қағаздар ... ... оның ... ... ... ... және зейнетақы ... ... ... ... ... ... ... Орталық
депозитарий және қор биржасы ... ... ... ... ... нарығы әлемдік нарық жүйесімен интеграциялануда. Алайда,
эмитенттердің нақты эмиссиялық белсенділігінің төмендігінен Қазақстан қор
биржасы ... ... өсу ... ... ... ... ... ішкі инвестициялық базаны өсіру, ... ... және ... ... мемлекеттік реттеудің тиімділігін
арттыру есебінен бағалы қағаздар нарығын ... ... ... ... ... БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының қалыптасу ерекшеліктері
1996 жылдың аяқталу кезінде Қазақстан бағалы ... ... ... алғашқы қүрылған - Орталық Азия және ... ... ... ... нәтижесінде қазірде нарыққа бір ғана ... қор ... ... ... жылдың 5 наурызында «Бағалы кағаздар нарыгы туралы» және «Қазақстан
Республикасымда бағалы қағаздармен мэмілені тіркеу туралы» қабылданған екі
заң ... ... ... бағалы қагаздар нарығының базалық
инфрақұрылымы ... ... ... ... осы ... ... 1997 ... жазында бағалы қағаздар ... ... ... және ... ... ... ... -
брокерлік-дилерлік, кастодиандық, Орталық депозитарий, бағалы қағаздарды
ұстаушылардың реестрін ... ... ... ... жылы ... теидердің нэтижесінде Ұлттық банк пен Қазакстан
қор биржасының біріккен ... ... ... «Багалы қагаздардың Орталық
депозитарийі» ЖАҚ құрылды. Ол ... қор ... ... ... ... инфрақұрылымының негізгі өзегі болып есептеледі.
Орталық депозитарий бағалы қағаздар ... есеп ... ... ... - ... тобының» ұсынысымен құрылған.
Заң негізінде бағалы қағаздар нарығындағы қызметпен бірге басқа да
кәсіпкершілікпен айналысуға тиым салу және ... ... ... ... байланысты брокерлік-дилерлік құрылым да тәртіпке
салынды. Егер 1997 жылдың басында ... ... саны 93 ... 1 ... ол 43-ке ... азайды. Олардың ішінде банктік емес ұйымдар
саны ... 65 және 14 еді. ... осы жылы ... кастодиан-
банктер пайда болып, эмиссияланған бағалы қағаздарды тіркеуші-реестр
қызметі ... Егер жыл ... тек 4 ... болса, ал жыл соңында ол
34-ке жетті. Тіркеушілер ... ... ... ... өсуінің негізгі
факторы қабылдаиған заңнамалық актілерге сәйкес акционерлерінің саны 500-
ден асатын ... ... ... ұстаушылардың реестрін тек
тәуелсіз тіркеушілер ғана ... ... ... ... ... 1997 ... ж.ж ... реестр үстаушыларының Ассоциациясы ... ... ... тіркеуді екі мемлекеттік орган, атап айқанда, Бағалы
қағаздар жөніндегі ... ... жэне ... ... басқармалары
арқылы Әділет министрлігі жүзеге асырды. Екі бірдей толық ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың бір
себебі - жергілікті жерлерде ... ... ... ... [17, 51-80-б.]
1997 жылдың 20 маусымында қабылданған «Қазақстан ... ... ету ... Заңға сәйкес Ұлттық комиссия Зейнетақы
активтерін басқару жөніңдегі Компанияның (ЗАБК-КУПА) ... ... ... ... ... және ... емес жинақтаушы
зейнетақы қорларының зейнетақы активтерін инвестициялау тәртібін анықтайтын
мемлекеттік орган ... ... ... 11 ... ... ... Президентінің «Қаржы
нарығын мемлекеттік реттеудің бірыңғай ... ... ... ... ... ... жарлыққа сәйкес бағалы ... ... ... ... оның барлық өкілеттілігі мен қызмеггері
Қазақстан Республикасы ... ... ... Осы ... бастап 2003
жылдың 4 шілдесіне дейін багалы қағаздар нарығын реттеуді ... ... ... нарығын мемлекеттік реттейтін департаменті жүзеге асырды.
Қазақстан бағалы қағаздар нарығының дамуы барысында көптеген заңдар мен
заңнамалық актілер ескіріп, ... ... мен ... ... туындады. Соидықтан бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... жылдары бағалы қағаздарды шығару
және айналысқа түсіру тәртібін, ... ... ... ... реттейтін, сондай-ақ бағалы ... ... ... ... ... ... мен тәртібін анықтайтын
бірсыпыра жаңа заңдар қабылданды. ... ... 18 ... ... ... сақтандыру қызметі
туралы»;
* 2003 жылғы 13 ... ... ... ... 2003 жылғы 2 шілдедегі «Бағалы қағаздар нарығы туралы»;
* 2003 жылғы 4 шілдедегі «Қаржы ... мен ... ... ... және ... ... [17, ... қор биржасы (KASE) 1993 жылғы 17 қарашада ... ... ... ... ... ... KASE – коммерциялық ұйым, ол
акционерлік қоғамның ұйымдастырушылық-құқықтық ... ... ... 69 ... бар (01.11.08 жылғы дерек ...... ... ... ... АҚ (ең ірі акционер), банктер, брокерлік-
дилерлік ұйымдар, активтерді басқару жөніндегі компаниялар, ҮЕЗҚ және басқа
да қаржылық ұйымдар.
KASE Орталық Азиядағы аса ірі ... ... ... ... ... Ол қызмет көрсететін нарықтар: мемлекеттік ... ... ... ... және ... ... ... (АҚШ доллары, евро, Ресей рублі); Қазақстан Республикасының
Ұлттық банкі, Қаржы ... және ... ... ... ... ... ... (соның ішінде қазақстандық ... ХҚҰ ... және ... ... ... қағаздар;
вексельдер; акциялар; корпоративтік облигациялар және т.б.
Қазақстан қор биржасының (KASE) стратегиялық ...... ... ... ... қалыптасу, онда бүкіл әлемнен келген инвесторлар
барынша аз есептік тәуекелдермен, және ең ... ... ... кең ... ... ... саудасын жүргізу мүмкіндігіне ие
болуға, ... сан ... әрі ... ... ... ілеспе биржалық
қызметтерді пайдалануға тиіс.
Алматы қаласын Қазақстан Республикасының тек ... және ... ... ... ... ... орталығы ретінде де дамыту өз ... ... ... ... қабілеті туралы сөз етуге
мүмкіндік берді және 2003 жылы ... ... ... орталығын құру
жұмысын бастауға септігін тигізді. Осы мақсатта республика ... ... ... Boston ... Group (BCG) ... ... Техникалық-экономикалық негіздеуді бірге әзірлеу бойынша "Маркетинг-
талдау зерттеулер орталығы" АҚ таңдап алды.
2005 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметі ... ... ... ... қаласының Өңірлік Қаржы орталығын құру туралы ... Бұл ... ТМД ... ... ... Қазақстан
Республикасы қаржы секторының аса жылдам өсуіне, жалпы ішкі өнім ... ... ... үлесінің (3.9% 2006 жылдың 1-қазанында) тұрақты
ішкі ... ... ... ТМД ... ... ... қаржы саласында кадрлар құрамының қалыптастырылуына ... ... ... 2006 ж. ... ... №145-III «Алматы қаласының Өңірлік Қаржы орталығы туралы»
(АӨҚО) заңға қол ... ол ... ... ... мен ... ... қатынасын реттейтін, Қазақстан Республикасы қаржы нарығын
дамытуға бағытталған ерекше құқықтық режим болып табылады.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... сол АӨҚО
арнаулы экономикалық аймақтарының жіті сызылған аумақтары болмайды деп ... жөн. ... ... АӨҚО ... ... үшін ... аумағында офистің бар болу талабы арқылы сақталады.
Рынокта жұмыс істеу үшін АӨҚО құралдардың екі ... ... ... және ... қосымша аспаптарды ұсынады. Ағымдағы негізгі аспаптар
корпоративтік облигацияларды, секьюриттелген кредиттерді, туынды валюталық
кредиттерді қамтиды. Болашақ аспаптар АӨҚО –да ... ... ... ... ... пайда болуына қарай: акциялар, ислам
қаражаты ұзақ ... ... [18, ... ... ... ... орталығы өзінің алдына өз саясатын дамыту
мен ендіру бойынша белгілі бір міндеттерді ... ... ... ... ... ... қаржы қызметтерінің жалпы бәсекелесу қабілеті
арттыруға мүмкіндік береді, елдің қор ... ... ... [19, ... ... ... экономикаға өтуі кезінде мүлікті
жекеменшіктендіру нәтижесінде мүлікке ... ... ... ... құрылымдық өзгеруі, инфляция деңгейінің шарықтауы және басқа
да тың өзгерістер ... ... ... ... шығаруға шарасыз
әкеп соқтырды.
Төменде мемлекеттік бағалы қағаздарға сипаттама беріліп, ... ... және ... ... ... Қазақстан қор
нарығындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... — ол мемлекеттің ішкі қарызын білдіретін құжат
формасы. Қазақстанда алғашқыда 1995 жылғы 21 ... ... ... қор ... ... ... Республикасы Президентінің заң күші бар
Жарлығының 3 бабында «Мемлекеттік бағалы қағаздар Қазақстан ... ... ... ішкі мемлекеттік қарыз шамасында шығарылатын
ішкі мемлекеттік займ облигациялары, ... ... ... ... ... ... 2003 ... 2 шілдедегі «Бағалы қағаздар нарығы
туралы» Заңның 1 ... ... ... ... ... - ... Қазақстан Республикасының Үкіметі, жергілікті атқарушы орган немесе
Қазақстан Республикасының Ұлтгық ... ... ... ... ... ... ... куэландыратын эмиссиялық бағалы қағаздар» делінген.
Заң негізінде ұлттық мемлекеттік ... ... ... ... - ... коммерциялық банктердің, қаржы ұйымдарының уақытша бос
ақша қаражатын ... ... ... ... ... Ұлттық Банктің Қаржы министрлігін тікелей несиелеу көлемін азайту.
[20]
Мемлекеттік бағалы қағаздардың мәні олар ... ... ... ... ... Бұл қатынастарда мемлекет қарыз
алушы ретінде негізінен халықтың уақытша бос ақша қаражатын ... ... ... қағаздар шығаруға жұмылдырады. Әрбір мемлекеттік бағалы қагаздың
экономикалық мәні бірдей, яғни олар қарызды бағалы қағаздар болғанымен, іс-
тәжірибеде ... ... өз ... ... болады. Мемлекеттік бағалы
қағаздар, эдетте, бюджеттің ағымдағы кемшілігін қаржыландыру; мемлекеттік
қарызды жою, атап ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің
кассалық орындалуын қамтамасыз ету; коммерциялық банктерді өтімді ... ... ету; ... ... ... ... бағдарламасын қаржыландыру және әлеуметтік мекемелер мен ұйымдарды
қаражатпен қамтамасыз ету мақсатында шығарылады. [21, 193-б.]
Мемлекеттік бағалы ... ... - ... ... ... алу ... белгілерін эмиссиялаумен салыстырғанда -бюджет кемшілігін
қаржыландырудың ... ... ... Себебі нарықтық ... ... ... несиелік қорын пайдалану оның капитал нарығын
реттеу мумкіндігін шек-тейді. Ал бюджет кемшілігін ақша эмиссиялаумен ... ... ... ... ... төлем құралдарын шыгарумен
бара-бар. Ол әрине, инфляцияны туындатады.
Мемлекеттік қарызды бағалы қағаздарды шығарумен өтеу оны ... ... ... ... ... ... ... міндеттемелері
жоғары өтімді болғандықтан инвес-торлар оларды ... ... ... ... бар. ... ... ... қағаздар - ішкі
қарызды қаржыландырудың негізгі қаражат көздерінің бірі.
Мемлекеттік бағалы қағаздардың басқа бағалы қағаздармен салыстырғанда
екі артықшылығы бар. ... оның ... ... үшін ... ... және ... ... жұмсаған негізгі капиталды және түсетін табысты
жоғалту тэуекелі ... ... ... ... ... немесе басқаға
жұмсаған капиталға салынатын салықпен салыстырғанда бұл бағалы ... ... ... Әдетте мемлекеттік бағалы қағаздармен
жүргізілетін операцияларга және олардан түсетін табысқа ... ... ... қағаздар шыгару формасы, өтеу ... ... ... ... жэне ... ... айналыс сипаты және
эмитентінің түрі бойынша жіктеледі.
Мемлекеттік бағалы қағаздар ... ... ... ... ... және ... бағалы қағаз болып бөлінеді. Құжатты бағалы қағаз ол
құжатты нысанда шығарылған ... ... ... ... бағалы қағаздардың мазмұнын тікелей оқуға болатын өзге
де ... ... ... ... ... Құжатсыз бағалы қағаздар
- ол құжатсыз нысанда (электрондық жазбалардың жиынтығы түрінде) шығарылған
бағалы қағаздар;
өтеу мерзімі бойынша: қысқа мерзімді - айпалыс ... 1 ... ... ... - айнадыс мерзімі 1 жылдан 5 жылға дейінгі және ұзак мерзімді
- айналыс мерзімі 5 ... ... ... кағаздар болып бөлінеді;
процент түріндегі табысты есептеу және төлеу ... ... ... ... жәие ... ... ... болып үшке
бөлінеді. Басқаша айтқанда, бағалы қағаздарды ақшаға айналдырғанда ... ... ... ... ... ... ... және нарықтан тыс бағалы кағаздар болып
бөлінеді. Нарықтық бағалы қағаздар ... да, ... тыс ... ... ... және қайта сатылады. Нарықтан тыс бағалы қағаздар тек
алғашқы нарықта ғана ... ... ... ... ... Олар
негізінен халықка сату үшін ... Олар ... ... және ... ... ету ... бағалы кағаздары;
Эмитентінің түрі бойынша бағалы қағаздар қазынашылық, муниципальдық
болып бөлініп, оларды ... ... және ... ... ... ... ... қағаздарды таратып орналастыру: Біріншіден,
мемлекеттің Ұлттык банкі ... ... ... ... ... асырылады.
Шығарылған облигациялардың түріне карай олардың негізгі инвесторлары болып
халық, банктер, ... және ... ... мен ... компаниялар мен қорлар саналады.
Екіншіден, құжатты (бланктік) немесе ... ... ... жазу ... ... ... кезде мемлекеттік бағалы
қағаздарды құжатсыз формада шығару бағыты өрістеуде;
Үшіншіден, аукциондық сауда, бекітілген бағамен барлық ... ... ... ашық ... сату ... сауда), белгілі бір инвесторларға
жабық саудада үлестіру (жабық ... және ... да ... әдістерді
қолдану арқылы айналысқа түсіріледі.
Мемлекеттік бағалы ... ... түрі - ... ... бағалы қағаздары. Олар муниципальдық бағалы қағаздар деп ... ... ... ... ... ... ... шығарылады. Әлемде муниципальдық бағалы қағаздар шығару жөнінен
АҚШ елдердің кош басында келеді. Бұл елде ... екі жүз ... ел ... ... ... ... бағалы қағаздар шығаруда. Муниципальдық
бағалы қағаздар нарығында олардың ойлаптапқан қаржы құралдарының түрлері
кейіннен ... ... және ... елдерде шығарылып, зор табыспен
қолданылуда. [22, 98-б.]
Муниципальдық бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ... және территориялық бағдарламаларды
қаржыландыру мақсатында шығарылатын қарызды бағалы ... ... ... қосымша қарыз қаражатын тарту мақсатын
төмендегідей топтастыруға болады:
жергілікті ... ... ... ... ... бюджетте қаражат болмауынан, бірақ бір жолы ірі қаражат жұмсауды
кажет ететін табыссыз ... ... атап ... бағыттағы объектілердің (мектептер, ауруханалар, кітапханалар,
мұражайлар және с.с.) және жергілікті инфракұрылым объектілерінің (жолдар,
көпірлер, жылу жэне су ... және с.с.) ... ... ... ... ... бірнеше жыл аралығында жұмсаған шығындардың орнын
толтыратын ... ... ... өзі толтыратын (салынған үйді немесе оның бірнеше бөлігін ... ... үй ... ... ... жобаларын қаржыландыруға
арналған.
Әлемдік тәжірибеде муниципальдық бағалы қағаздарды ... ... займ ... алу) ... ... Бұндай бағалы қағаздарды
шыгарушыларға заң ... ... ... беріледі. Сондықтан қарыз
міндеттемелерін эмиссиялап, қарыз ... ... ... ... ... ... анағұрлым арзан. Муниципальдық бағалы қағаздарды
негізінен жергілікті халық, коммерциялық банктер, сақтандыру және зейнетақы
қорлары, инвестициялық компаниялар және ... да ... ... ... ... ... ... қағаздар жоғары сенімділігі жөнінен тек үкіметтің
бағалы ... ... ... деп ... ... ... жергілікті бюджеттің табысымен, муниципальдық мүліктермен
немесе осы ... ... ... ... ... ... табыспен қамтамасыз етіледі. [23, ... ... ... ... ... еліміздің егемендігін
алғаннан басталды. ҚР-да бағалы қағаздар ... ... ... 4 ... жіктейміз. Бұл жіктеу бағалы қағаздар нарығында
мемлекеттік реттеуді ... және ... ... ... ... ... ... уақытта ҚР бағалы қағаздар
нарығын реттеудің негізгі 4 ... ... бар. ҚР ... ... ... нарығындағы негізгі рөлі – бұл мемлекеттік
бағалы қағаздарды шығару және ... ... ... ... ... ҚР ... банк ЕДБ-дің актив бөлігіндегі
өтімділікті ... ... ... ... ... ... қызметін
атқарады.
Сурет-5. – ҚР бағалы қағаздар нарығын ... ... ... үлгісі
Ал, Қаржылық қадағалау және АӨҚО ... ... ... мемлекеттік органдарға қарағанда кеш құрылуына қарамастан, қаржы
нарығындағы, соның ішінде бағалы қағаздар нарығындағы беделі төмен емес.
Олардың ... ... ... ... негізгі қызметтері – ... ... ... мен ... қызметтерін тәртіпке
келтіру, қаржылық құралдардың шығаруын ынталандыру мен олардың талаптарға
сай келуін сақтау және ... ... ... ... ... қатысушылардың қызметтерін үйлестіру.
Бағалы қағаздардың даму үдерісі, ... саны ... ... Осыған байланысты, бағалы қағаздар нарығының қалыптасу мен даму
кезеңдерін негізінен нарықта реттеу ... ... ... ... ... өсім ... 71,76%-ын 2006 жылы, 165%-
ға 2007 жылы ... және 2008 жылы 41,02% ... ... МБҚ
төмендеу немесе жоғарлау жағдайы мемлекеттің қаржы саясатының мазмұнына,
республикалық бюджеттің ... ... және ... ... үшін ... ... ... құрылымында ең үлкен бөлігін ҚР Қаржы министрлігі ... ... ... 2005 жылы және 2007 жылы ... ... 38,73% және 31,8%-ы
құраса, қалған екі жылда МБҚ құрылымында қомақты ... яғни 2006 ... ... ... және ... сипат алды.
ҚР Ұлттық банктің ноттары мемлекеттің ақша-несие саясатының ... ... ... өтімді активтеріне жатқызылады. Сонымен қатар, қор биржа
мәмілесінде пайда табудың ең қолайлы құралына жатқызады. Олардың ... ... және 2007 жылы ... байқаймыз. Сәйкесінше, олардың үлесі 59,83%-ды
және 67,82%-ды құрайды.
Сурет-6. – 2005-2008 жылдар аралығындағы МБҚ құрылымы
Мемлекеттік бағалы қағаздардың ... ... ... жүргізсек, ҚР
Қаржы министрлігі және Ұлттық банк шығарған бағалы қағаздардың арасындағы
құрылымдық өзгерісті байқауға ... 2005 ... 1-ші ... және ... 1-ші қаңтарына көрсетілген мәліметтерге сүйенсек, осы ... ... ... бағалы қағаздарына қарағанда ҚР Ұлттық банктің
ноттарының ... ... ... ... ҚР ... ... мемлекетте қымбат-
ақша несие саясатын жүргізу ... ... ... ... ... ... ... 2005 және 2007 жылдың қорытындысы
бойынша, республикалық бюджет ресурстардың ... және ... ... өтімділігін қамтамасыз ету мақсатында ҚР Қаржы
министрлігінің бағалы ... ... ... байқалады.
ҚР бағалы қағаздар нарығында мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы ғана
емес, сонымен қатар корпоративтік бағалы қағаздар нарығы ... ... ... ... ... ... сияқты болмаса да, жыл сайын
біртіндеп дамуы байқалады. Ең ... ... ... ... акция
нарығына тоқталайық.
Сурет-7. – Акция нарығының негізгі көрсеткіштері
Суретте акционерлік қоғамдар санының және олардың акция шығарылымының
санының серпіні қарастырылған. ... жыл ... ... ... және олардың санының қысқарылуы байқалады. Тек, ... ... ... ... біршама өскенін байқаймыз.
Акция нарығынан басқа, корпоративтік бағалы қағаздарға облигациялар да
жатады. ... ... ... қарағанда облигация шығарылымы аз көлемде
шығарылады.
Сурет-8. – Акция және облигация шығарылымдарын салыстыру
Ескерту – ҚҚА-нің есебі негізінде ... ... ... ... 5 есе төмен. Облигацияны шығару
эмитентке акцияны шығаруға қарағанда тиімсіз. Оның ... ... ... ... түрде сыйақыны төлеуін жатқызамыз.
Сурет-9. – Эмиссиялық бағалы қағаздар шығарылымын салыстыру
Бекітілген мерзімде эмиссиялық бағалы қағаздардың ... тек ... ... ... ... деп айтуға болады. Олардың даму үрдісі 7
есе сипат алады. Акцияларды шығару ... ... ... ... ... шарт ... атап өтуге болады. Сонымен қатар, акция
инвестицияның бір түрі – оның өтеуін ... ... ... ... ... ... міндет туындамайды.
Сурет-10. – Қор биржаның ресми листингісіндегі шығарылымдар серпіні
Ескерту – ... ... ... ... ... ... «В» ... қарағанда листинг «А» тобындағы
шығарылымдар жоғары екінін байқауға болады. Ең алдымен, бұл эмитенттердің
қаржылық тұрақтылығының ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздарды енгізу кезінде листинг «А»
секторына ... ... ... бұл ... ... әсер ... ... бағалы қағаздардың сенімділігінің, бағалы ... ... ... ... ... байқағанымыздай, листинг «А» тобындағы шығарылымдар ... «В» ... 3 есе ... Сондай-ақ, листинг «А» тобында бағалы
қағаздардың ... ... өсуі ... ... «В» ... бағалы
қағаздардың шығарылымының өсуі онша байқалмайды.
KASE жалпы капиталдануы ЖІӨ-нің қатынасы негізінде көрсеткішке ... ... осы ... ең жоғарғы деңгеңі 2006 жылы байқалады.
Алдыңғы жылдары 21,62% ... және 35,02% ... ... тапты. 2007 жылдың 1 қаңтар айында аталған көрсеткіш 87,06%-ын
құраса, есепті жылы ... ... ... 2007 ... 1 ... бойынша «А» және «В» санаты бойынша ресми тізіміне ... емес ... ... ... ... ... ... 8451466 млн. теңге және 375554 млн. ... ... Бұл ... ... ... 36,12%-ға өсті, акциялар бойынша 5,11
есе ... KASE ... ... 2007 жылдың 1 қаңтар жағдайы бойынша
8827020 млн. ... ... ол ... ... ... 2006 жылғы 1
қаңтардағы жағдай ... ... ... 35,02% болды. Қор нарығының
капиталдануының ұлғаюымен қатар, ЖІӨ-ге қор ... ... өсуі де ... – KASE ... ... ... ... – ҚҚА-нің есебі негізінде жасалған
Есепті жылдың мәліметіне сәйкес, «А» және «В» санаты ... ... ... мемлекеттік емес бағалы қағаздар бойынша нарықты
капиталдандыру 8005664 млн. теңге және тиісінше 258732 млн. ... ... ... ... ... ... ... 9,23 %-ға өсті,
акциялар бойынша 9,93 %-ға кеміді.
Сурет-12. – ... ... ... инфрақұрылымын құрайтын
қатысушылардың даму серпіні.
Ескерту – ҚҚА-нің есебі негізінде жасалған.
2005-2008 жылдар аралығындағы кәсіби қатысушылар ... ... ... көруге болады. Кәсіби қатысушылардың ішінен брокер-дилерлік
лицензияны алу сұранысы жоғары екенін атап ... ... Оның даму ... ... ... ... ... ретінде – ҚР бағалы қағаздар нарығындағы
институционалды инвесторлар қаражаттарының көбеюі қарастырылады.
Қарастырылған ... ... ... ұстаушылар тізімінің жүйесін
жүргізу ұйымдар санының ... ... ... ... ... ... саны – 18 ... келесі жылдары серпіні төмендеп
отыр – 2007 жылы 11%-ға, 2008 жылы ... ... ... ... ... Аталған қатысушылар санының төмендеуі уәкілетті ... сай ... ... ... ... ... яғни өз бағалы қағаздарын ұйымдастырылған нарыққа
енгізетін ұйым, ұйымдастырылған бағалы ... ... ... ... ... ... Мұнда, листингтік компанияның ерікті
шешімі емес, ал мемлекет бекіткен міндетті талаптарға сай болуы негізге
алынады.
13-суреттен ... ... ... ... кем ... төрт
қатысушымен өзара байланыста болуы ... Ал, әр ... ... үшін ... алым ... керек. Қорыта айтқанда, бағалы қағаздар
нарығының листингтік компаниялар ұйымдастырылған ... ... ... факторы ретінде – біз қатысушылар санына байланысты
қаржылық ресурстардың қымбаттығы, яғни бағалы қағаздар ... ... ...... ... ... бағалы қағаздар
нарығында қызмет етуде қатысушылармен өзара байланысы
Осыған сәйкес, бағалы ... ... ... ... өз ... қағаздарын ұйымдастырылған нарықтың айналысында
тіркеу мәселесі бойынша ұсыныс қарастырамыз. ... ... ... ... тізімін жүргізетін ұйымдардың пайда болуына мемлекет
септігін тигізді. Себебі, 1997 жылдың заңнамасына сәйкес, акционерлер ... ден ... ... қоғамдардың бағалы қағаздар ұстаушылар тізімін
жүргізу тек тәуелсіз тіркеушімен жүргізілуі бекітілді. Кейіннен, 2001 жылы
«Акционерлік ... ... ҚР ... сәйкес, барлық акционерлік
қоғамдардың бағалы қағаздар ... ... ... ... ... бар ұйым ғана ... ... құқығын анықтады. Сөйтіп,
акционерлік қоғамдарды эмиссиялық ... ... ... ... ... ... ... міндеттеді.
Осы бағытты жүзеге асыру мақсатында, листингтік компания үшін
жеңілдік ретінде – ... ... ... ... ... ... беру
құқығын анықтаймыз. Бұл фактор бағалы қағаздары ұйымдасқан нарықта айналысы
жоқ эмитенттерге ... ... ... ... ... ... ... үшін келесідей қадамдарды қарастырамыз.
Сурет-14. – Бағалы қағаздар ұстау тізімін жүргізу жүйесін жетілдірудің
қадамдары
ҚР қаржылық саясат бір-біріне байланысты 2 ... ...... мен ... ... ... ... қағаздардың заңнамасында
өзгертулер мен толықтырулар енгізген кезде, олардың бір-бірінен ... ... ... да, ... ... ... мемлекеттік реттеуді жүргізу
кезінде келесідей қағидаларға сүйенуін ... ... ... мен оған ... жүргізу кезінде құқықтық негіздің
басыңқы дәрежесіне сүйенуі;
- заңнаманы шығару мен оған ... ... ... ... ... ... ... және бірігей бағыттарды ұстануы;
- бағалы қағаздар нарығындағы ... мен ... ... ... ... және мүмкіндіктерді ескеруі;
- бағалы қағаздар нарығының қатысушылар тізімін бекітуде, тек техникалық
талаптарды ғана емес, сондай-ақ ... ... ... қағидаға сәйкес, бағалы қағаздар нарығы дербес сектор ғана
емес, сонымен қатар қаржы ... және ... ... ... есте ... ... ... экономика немесе экономикалық жүйенің басқа
секторларына ... ... ... міндетті түрде бағалы
қағаздар ... әсер ... ... да, ҚР ... ... мен
өзгертулер енгізу барысында одан жоғары мәртебесі бар құжаттардың мазмұнын
ескеру керек. Бұл жағдайда, бағалы ... ... және ... ... ... реттейтін заңнамаларды, стратегияларды дайындайтын
мемлекеттік органдардың өзара байланысын жетілдіру керек деп ... ... ... ... ... Бағалы қағаздар туралы,
олардың қатысушылары туралы жағдайлар әр түрлі заңнамада сипат алады. Ал,
ҚР Президентінің Жолдауында ... ... ... ... ... бірі ... ... Бірақ, реттеуші заңнамалар
мазмұнының әр түрлі сипат алуы, бағалы қағаздар түсінігін ашуға кері әсерін
тигізеді. ... ... ҚР ... ... «ҚР ... қағаздар нарығы
туралы», «Акционерлік қоғамдар туралы» ҚР ... ... ... ... керек.
Азаматтық кодекске депозиттік серификатты бағалы қағаз мәртебесі бар
құралдардың ... ... ... ... ... ... ... сияқты бағалы қағаздар тізімін енгізу қажет. Сонымен қатар,
«Бағалы қағаздар нарығы туралы» ҚР ... ... ... ... ... ... жағдайды енгізе отырып, «Инвестициялық қорлар ... ... ... ... ... ... ... елде инвестициялық
қорлардың акционерлік түрлері қалыптасты. Олардың негізгі жағдайлары мен
акционерлік қоғамдардан ... ... ... ... ... ... табу қажеттілігі бар. Сонда, акцияны тек акционерлік
қоғамдар ғана емес, сондай-ақ инвестициялық ... ... ... ... және бұл жағдай тек «Инвестициялық қорлар ... ... ... ... қағаздар нарығын реттейтін басқа заңнамаларды сипат
алады.
Келесі қағида – бұл ... ... және ... ... ... сан алуан түрлері бар. Акция, ... ... ... ... ... ... варранттар бар. ҚР-
да тек акция, облигация және пайлар даму серпіні бар. Облигацияның ішінде
мемлекеттік бағалы қағаздардың үлес ... ... ... ... ... ... ... туынды бағалы қағаздар даму үстінде.
Алайда, олардың ... ... ... ... туынды бағалы
қағаздардың дамуы ең алдымен тауар нарығының дамуынан ... ... ... ... ... ... дейін, сол орында тауар
биржасы қалыптасқан болатын, кейіннен тауар нарығы өсе ... ... ... ... жолы ... туынды бағалы ... ... Тек 20 ... ... ... ... нарығы тауар
нарығының негізгі қызметін (тауарды сату мен сатып алу орнын анықтау және
дамыту) ығыстыра отырып, тауар ... ... ... ... ... ретінде дамыды. Туынды бағалы ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылады.
Туынды бағалы қағаздардың дамуы тек ... ... ... ... ... бір ... ... бағалы қағаздар нарығы өндіріс
жағдайын білдірсе, екінші жағынан қаржылық ресурстарға деген ... ... ... көрсетеді. Туынды бағалы қағаздардың базистік активтері
ретінде негізгі ... ... да ... ... ... ... ... негізделеді. Сондықтан да, туынды бағалы қағаздардың дамуы тек
негізгі бағалы қағаздар нарығын дамыту кезеңінен кейін жүргізу ... ... – бұл ... ... ... ... бағалы
қағаздар нарығын дамыту. Мемлекет инвесторлардың және қатысушылардың
құқықтарын қорғау мақсатында көптеген ... ... ... ... құқықтарын қорғау кезінде бірнеше балама нұсқаларды дайындау керек.
Агенттіктер міндетті өзара ... ... ... ... ... ... әсер ету мүмкіндігін жан-жақты қарастыруы керек. Бағалы
қағаздар ... ... ... – бұл эмитент пен инвестор екенін
ұмытпау қажет. Ал, ... ... ... мен ... бағалы
қағаздар нарығының тиімділігін арттыру мақсатында енгізіледі.
Эмитенттер немесе инвесторлардың міндетті өзара байланысы ... ... көп ... осы ... ... ... ... немесе сатып алу ынтасын түсіреді. Осы ... ... ... ... ... бойынша ұйыммен міндетті шартқа
отырудан бас ... ... ... ... ұстаушылар тізімін жүргізуге
эмитенттің өз құқығында болуы керек. Ал, ... ... ... екі ... яғни ... пен Орталық депозитарийде жүргізілуін
анықтаймыз. Сонымен ... ... 2 ... сипат алады. Оның
арасындағы негізгі айырмашылығы – 1-ші ... ұйым ... ... қызмет атқарып, бағалы қағаздармен мәмілені тіркеу құқығы бар. Ал,
2-ші санатты ... тек ... ... ... алу мен ... ... ғана ... бар. Осыған орай, 2-ші санатты брокер-
дилерлер санының жыл ... ... ... Мемлекет тарапынан
санаттарға бөлмей, бірдей талаптарды ... ... ... қағаздар
нарығының тиімді механизмге әкелуіне мүмкіндігі болады.
Қаржылық тәжірибеде тәуекел мен белгісіздік ... ... ... кездейсоқ жағымсыз оқиғалардың ... ... ... анықтайды. Жоғалту объективтік, яғни сыртқы факторлардың
әсерінен ... ... ... ... ... алу ... ... іс-әрекетіне байланыссыз. Бірақ, шығындар ... ... ... сондықтан да тиімді шешімді қабылдау қажет. Қаржылық
қызметтің бірқатар аяларында тәуекел ... бір ... ... болу
ықтималдылығы деп түсінеді. Ықтималдылық жоғары болған сайын, тәуекел де
жоғары болады.
Тәуекел деңгейі мен ... ... ... ... әсер ... ... әсер ... менеджмент әдістері және ерекше стратегия
арқылы жүргізіледі.
Тәуекел тосуға сәйкессіздік ... ... Әр ... ... бола
отырып, инвестор оларды бағалайды және салыстырады. ... ... ... алмайтын факторлар әсерінен сай болмайтынын ескеру керек.
Күтілетін шамадан әр ... ... ... кездейсоқ шамаларға және
амплитудалық сипаттамаларға тәуелді. Сондықтан да әрбір балама екі ... ... ...... ... ... ... болатын нұсқаның орта шамасы), ал екіншісі – мүмкін ауытқу ... ... ... ... тәуекелділігінің өсуі күтілетін нәтижелікпен
бірге өседі. Инвестор қандай баламаны таңдайтыны оның тәуекелге баруына,
сондай-ақ ... мен ... ... ... пропорциясын алатынына
тәуелді.
Қаржылық математика қаржы нарығына, соның ішінде бағалы қағаздар ... мен ... ... ... екі компоненттің қосындысы ретінде анықталады.
төленген ... ... ... ...... ... = ... + --------------------------------------------
(1)
бастапқы баға ... ... = ... ... ... + табыстылықтың бағалық
компоненті
Бөлімді қорыта келгенде, акция активінің тәуекелділігін өлшеудің
бірлігі ретінде ... ... ... ... ... ... ... табыстылығының мүмкін мөлшерлеме
диапазонымен және ... алу ... ... ... ... ... диапазоны кең болған сайын, сонымен ... ... алу ... ... ... сайын, соғұрлым
акцияның өзгеріс көрсеткіші жоғары ... ... ... ... не ... не ... ... анық. Өзгерістілік мәнін түсіну
үшін, акцияның әр түрлі табыстылық деңгейінде алу ... ... ... мүмкін болар табыстылықтың дейгейлері нөлден (яғни
табысты ала алмау) бірге ... ... ... ... ... сай ... Әлемдік қаржы және экономикалық дағдарыстың жағдайында Қазақстан
қор нарығының тиімді қызмет ету бағыттары
Бәрімізге белгілі болғандай әлемдік қаржы ... ең ... ... ... мен АҚШ-тың қаржы жүйесі зиян шекті. Оны аса үлкен ... ... деп ... ... ... штаттардағы ипотекалық дағдарыс дүниежүзіндегі барлық қор
рыноктарының құлдырауына алып келгені мәлім. Бұл ... ... ... деп ... ... ... ... рыноктағы дағдарыс
бұрыннан күтілетін, тек қай уақытта болатыны белгісіз болып қала беретін.
АҚШ-та жұмыссыздар саны ... ... ... ... ... ... ... Статистикалық болжам бойынша осы
жылы әлемдегі жұмыссыздар саны 6 млн-ға жетуі әбден мүмкін.
Біздің еліміз бұл ... ... ... отырған жоқ. Бұл тоқырау
Республикамыздың әлеуметтік-экономикалық жағдайына қатты соққы берді.
Солардың бірі ... ... ... ... Қор ... ... ... индекстердің төмендеуі, инвесторлар активтерінің он есе
құнсыздануы ... ... ... ай ... ... ... ... эксперттердің айтуы бойынша Қазақстанның қор нарығы
дамымағанына ... ... зиян ... жоқ. ... орай ... ... ... жағдай мүлдем басқа екенін көруге болады.
2007-2008 жж. әлемдік қаржы дағдарысы Қазақстанның қор ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан қор биржасы
эмитенттерінің нарықтық капитализация көлемі 2007жылдың ... ... ... ... ... осы ... ... қараша айында шамамен 3,3есеге
дейін түсіп кетті. KASE_Shares акцияларының ... 2007 ... 1 ... ... ... ... 2,4 есеге түссе, ал 2007 жылдың ... ... ... 2,96 ... ...... жылдар аралығындағы KASE_Shares қор индексінің
динамикасы
Дағдарыс кезеңінің екі ... ... ... нарығының
көрсеткіштер өзгерістері 3,6 есеге өзгерді. Бұл ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарықтарымен бірдей
болды, яғни Қытай мен Ресей ... – KASE пен РТС ... ... ... KASE ... көрсетілсе, жасыл сызықпен РТС индексі
көрсетілген. Осылайша, 2007-2008 жылдардағы ... ... ... ... ... тапты. Әлемдік нарықтың қазақстандық ... 2008 ... ... жартысында қатты білінгенімен, кері әсеріне
қарамастан елдегі қаржы нарығы ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі әрекетін қарастыратын болсақ, онда
оның бірнеше ерекшеліктерін айтқан жөн.
Біріншіден, жоғарыда айтқанымыздай Қазақстанның бағалы қағаздар ... мен ... ... әлем көшбасшыларының қатарында.
Екіншіден, Қазақстан мұнай өндіруші ел болғанына ... ... ... ... ... ... құлауы 2008 жылдың
көктемінде емес (басқаша ... ... ... сияқты), 2007 жылдың
жазында басталды. Бұл құлдырау АҚШ-тағы ипотекалық дағдарыстың кесірінен
Қазақстан банктерінің бағалы қағаздарының ... ... ... ... байланысты мынадай қорытындыға келуге болады, яғни бағалы қағаздар
нарығының құрылымы отандық экономика құрылымына ... ... ... ... ... ... ... және Лондон қор биржасы
құрылымындағы ... ... ... ... ... ... көп ... шикізатты экспорттайтын компаниялар емес, банк
қағаздары алып жатыр. Сондықтан дағдарыс кезінде ... ... зиян ... ... ... бұл өз ... ... жалпы бағалы
қағаздар нарығының төмендеуіне алып келді.
Үшіншіден, Қазақстанның бағалы қағаздар нарығы салалық ... ... ... ... ... ... Яғни, қаржылық және
шикізат өндіруші компаниялар 2007-2008 жылдар аралығындағы ... ... ... Бұл ... ... акциялар нарығының
негізі болып табылады. Сондықтан қор биржасы индексінде (KASE индексі) 2008
жылдың қараша ... 8 ... ... Оның бесеуі банктер (БТА,
ЦентрКредит, Халық, Казкоммерцбанк және ... ... ... ... (Қазақмыс және ҚазМұнайГаз) болса , біреуі
(Қазақтелеком) барлық ... ... ... Бұл ... бағалы
қағаздар нарығында әлемдік дағдарыс кезінде инвесторлар құралдары ... ... ... ... сөз. ... жағдайда инвесторлар
капиталын құятын ішкі ... ... яғни ... ... ... Қазақтелеком-нан басқа компаниялардың болмауы Қазақстанның
бағалы қағаздар нарығын одан әрі төмендеуіне алып келеді.
Әлемдік ... ... ... ... бағалы қағаздар
нарығындағы ерекшеліктер оның ... ... ... яғни ... ... ... эмитенттерінің саны аз болғандықтан және осы
салалардағы дағдарыстың кесірінен Қазақстанның қор нарығы тек осы ... ... ... ... Сол саланың бірі – қаржы саласы, яғни банктер.
Банктердің бағалы қағаздары нарықтағы ... ... ... ... ... құрайды. Сондықтан Қазақстан банктерінің акциялары Лондон ... ... ... инвесторлардың кесірінен қысымға ұшырады.
Қазақстандық екі үлкен банктер акцияларының динамикасы келесі ...... ... жай ... ...... жай ... динамикасы
Ал енді шикізат секторының Қазақстанның бағалы қағаздар
нарығына қалай әсер еткендігі туралы айта ... жөн. ... ... ... ... ... ... төмендеуі
Қазақстанның бағалы қағаздар нарығының динамикасына әсер еткен жалғыз ... ... жоқ. ... ... ... дағдарысқа қарамастан шикізат
активтеріне деген сұраныс 2008 жылдың көктеміне дейін ... Бұл ... ... ... бағалы қағаздар нарығы үшін оң әсерін
тигізді.
Ал қазақстандық бағалы қағаздар нарығына басқа ... ... ... аз ғана әсерін тигізді. Себебі, ұлттық қор индексі
банктердің акцияларына тәуелді болды. ... ... қор ... ... ... ... ... компаниялар болғандықтан,
осы фактордың әсері бағалы қағаздар нарығына аз да болса тигенін байқауға
болады. ... ... ... АҚ ... ... ... PLC және ... акциялар нарығының капитализациясына елеулі үлес
қосқан Eurasian Natural Resources Corporation (ENRC) бағалы қағаздарын ... ... ... бұл үш ... ... ... (2008 жылдың көктеміне дейін) қазақстандық бағалы ... ... банк ... ... төмендеуіне қарамастан бір
қалыпта ұстап тұрды. [40, 113-б.]
Сурет-22. – ... Natural ... ... жай акцияларының
динамикасы
АҚ «Разведка Добыча «ҚазМұнайГаз» акцияларының динамикасы басқа шикізат
экспорттайтын елдердің ... ... ... және осы ... ... ... мамыр айында төмендей бастайды.
Сурет-23. – АҚ «Разведка Добыча «ҚазМұнайГаз» жай акцияларының
динамикасы
2008 жылдың шілде айының басынан сол жылдың қараша ... ... ... ... ... бағасы 2,4 есе төмендесе ҚазМұнайГаз акциялары 2,2
есеге төмендеді. Kazakhmys PLC ... ... ... сәл басқаша сурет
байқалды.
Сурет-24. – «Kazakhmys PLC» жай ... ... де ... тағы бір айтылғаны — Қазақстан мұнай бағасының
түсуінен әрі энергетикалық және минералдық ресурстарына деген ... ... ... ... ... ... сәйкес, жыл басынан бері
өнеркәсіптік өндіріс 12 пайыздан астамға құлдилады. 280-нен артық ... не ... ... 141 мың ... адам ... ... ... ай басында индустрия министрі Владимир Школьник.
Шағын және орта бизнестің даму келешегі тұманды. Елдегі шағын және
орта кәсіпорындардың 70 ... 2009 ... ... банкрот болудың алдында
тұрды. «Алғашында қаржы дағдарысы жайында, одан кейін жылжымайтын мүлік
аясындағы дағдарыс жайында айтлса, бүгіндері ... ... ... ... Шағын және орта бизнесті қолдауға қажет 10 ... ... тек 1 ... ғана ... ... ХВҚ-нан немесе Қытайдан қаржылай қолдау сұрауы мүмкін
деген болжам айтқан. ... ақша ... ... ... ету үшін ... ... қолдау жөніндегі үкімет жоспарының
жүзеге асуын бақылаушы «Самұрық-Қазына» ... ... қоры үшін ... белгіленген облигацияларды зейнетақы қорларына сатудан түсіруді
көздеген 5 ... ... ... ... бар. ... ... ... шығаруды сұрауға немесе ХВҚ-нан ақша сұрауға ... ... ... мөлшерін көбейту міндеттемесін орындауға
келгенде қиналуы мүмкін. Сол себепті мемлекетке мұнай немесе ... ... ... ... ... ... ... жасауға тура келеді.
Қазақстан ресурс, ал Қытай ақша ұсына алады, әрі Қытайға ... ... ай ... ... ... әлем бойынша екінші энергетикалық ресурстар
тұтынушысының 20 жылға ... ... ... ... ... ... доллар несие беруге келіскені белгілі.Осының бәрін есепке алғанда,
Бейжің ... және ... ... ... төмендеуін өз
пайдасына жаратып, көрші нарықтарды, оның ... ... бай ... да ... ... алады. Соншама алпауыт серіктеспен келіссөз
жүргізу барысында Астана өз мүддесін тиімді өткізе ала ма, бұл сұрақтың
жауабы белгісіз. [42, ... ... ... ... ... ... ең ... болып
дамыған Еуропа мен АҚШ-тың қаржы жүйесі зиян шекті. Оны аса ... ... ... деп ... ... ... Дағдарыс
кезеңінің екі жылында бағалы қағаздар нарығының көрсеткіштер өзгерістері
3,6 есеге өзгерді. Бұл көрсеткіш шамамен ... ... ... шеккен
дамушы бағалы қағаздар нарықтарымен бірдей болды, яғни Қытай мен Ресей
сияқты.
1.3 Отандық бағалы қағаздар ... ... мен ... ... ... жағдайын және оның даму ... ... тобы ... ... ... шығарылым мен айналыс тәртібін, бағалы қағаз
нарығының ... ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымның болуы;
2. Бағалы қағаздар нарығының құрылған және қызмет ететін техникалық
инфрақұрылымның болуы;
3. Өз ... ... ... реттеу ұйымы реттейтін, ал өзін-
өзі ... ... ... мемлекеттік органдар реттейтін кәсіби
қатысушылардың ... ... ... болуы жатады.
Сонымен, өзін-өзі реттеу және мемлекеттік реттеу жүйелерінің болуы
нарықтың тиімді дамуына әсер етуші күш ... ... ... ... Қазақстанда онша дамымаған. Іс-әрекет ететін өзін-өзі реттеу ұйымы
ретінде Қазақстан қор ... ... ... ... қор ... негізінен ұйымдастырушылық сипат алады. Қазақстанда өзін-өзі реттеу
ұйымы бар деп ... ... ... ... ... және ... басқарушылар ассоциациясын жатқызады. Бірақ,
нарыққа әсер ету ... ... олар ... ... ... ... ... атқарады. Сондықтан да, Қазақстанда өзін-
өзі реттеу жүйесі дамымаған деп тұжырымдауға болады.
Қазақстандық бағалы қағаз нарығының дамуының ... ... ... даму ... ... мен қағидаларын, сондай-
ақ экономикалық-әлеуметтік факторларды ескеру міндетті. Осыған орай, ... ... ... реттеу белсенді сипатта болуы шарт. Сонымен
қатар, реттеу экономикалык субъектілердің қызметтеріне жағымды жағдайларды
құруға, нақты ... ... ... бағытталуы керек.
Бағалы қағаздар нарығын дамытудың стратегиялық міндеттерін айқындау
кезінде негізгі шарт - бұл ... ... ... керек деген сауалға
жауап іздеу. Себебі, әр түрлі елдерде бағалы қағаз нарығының сипаты да ... Бір ... ... ... ... ... орын ... мемлекеттің
рөлін артуға бағытталады. Әлде, нарықта корпоративтік бағалы қағаздар аса
аукымды орын алуы мүмкін. Әр ... өз ... ... ... ... да ... ... қазакстандық тәжірибеде, бағалы қағаз нарығы бағалы қағаздарды
сату мен сатып алу орын ретінде түсінеді. Сондықтан да, тиімді бағалы ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге
бағытталған шарт. Бағалы қағаздардың максималды өтімділігі ретінде сандық
керсеткіштер арқылы анықталады, яғни ... ... ... өлшемі,
саудаға түскен бағалы қағаздардың саны, ... ... ... саны және т.б. ... ... бұл бағыт бағалы қағаз
нарығының дұрыс құрылған механизм ... ғана ... ... ... ... ... ... Қазақстан осы бағытқа әлі жетпеген. [28, 124-
б.]
Қазақстан жағдайында, бағалы қағаз нарығы дамуының стратегиялық ... ... ... ... ... мен ... бөлу ... инвестициялық белсенділікті ынталандыру мен республиканың әлемдік
деңгейде позициясын тұрақтандыру механизмін құру ... ... ... негізінде, экстраверттік нарықтан, яғни өз ... ... ... яғни экономиканың нақты сектордың қажеттіліктерін
қанағаттандыруга бағытталуы жөн. Мұнда, бір жағынан, ... ... ... ашық ... ... ... эмитенттерге капитал тарту
құралы ретінде кезекті болуы тиіс.
Жеке ішкі инвесторлардың мүдделерін қорғау ... ... ... бірі ... керек. Олардың қызығушылыктарына сай, нарықтық
механизм құрылуы жөн. Отандық бағалы қағаз нарығына әр ... ... ... ... пен жеке ... ... қорғайтын,
инвестициялық сипаттағы стратегияны жасау қиындығын туғызады.
Экономикалық тұрғыдан алған, мемлекеттің бағалы қағаздар нарығындағы
кызығушылықтар, ең ... осы ... ... және ... ... ... ... яғни жинақ және инвестиция
ағындары арасында тепе-теңдікті ұстауға бағытталған жөн.
Алайда, отандық экономикада ... ... ... ... қағаздар нарығында қосымша міндеттерді шешуі қажет. ... ... ... ... тиімді басқаруын қамтамасыз
ету; болашақта елдің бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... ... ... ... ... асыру,
Қарастырылған сұрақтарды шешіп қана қоймай, сондай-ақ жүзеге асыру
кезінде, ... ... ... ... нақты дамуына әкеледі. Ал, бағалы
қағаздар нарығының дамуы мемлекеттің экономикалық-әлеуметтік мәселелерді
шешумен қатар, алдағы ұзақ, орта ... ... ... ... көмектесуге мүмкіндік береді.
Қазіргі кезде Республикада бағалы қағаздар нарығы ... ... даму ... ... ... жүргізілуде. Бюджеттің кемшілігін
толтыру мақсатында ... ... ақша ... ... ... ... бағалы қағаздарды, мысалы, мемлекеттік органдардың және
жергілікті әкімшіліктердің бағалы қағаздарын ... ... ... ... ... ... шешуін талап ететін ... ... ... ... ... ... ... механизмнің жоқтығы;
нарықты дамытатын бірыңғай көзқарас ... ... ... ... тіркеу жүйесінің жоқтығы;
бағалы қағаздар нарығының материалдық-техникалық ... ... ... өсу ... ... ... әлеуметтік-психологиялық мәселелерге бағалы қағаздар нарығында маман
кадрлардың ... мен ... ... ... ... ... Бұл мәселелер халықтың басым көпшілігінің ... ... ... ... және ... ... ... бағалы қағаздарды сатып алуға ... ... ... қағаздар нарығына мамандарды Бағалы қағаздар ... ... осы ... шұғылдануға рұқсат берген Оқу орталықтары дайындаған
болатын. Олардың жұмысын Ұлттық комиссия төрағасының ... ... ... ... ... ... Оның ... Ұлттық
комиссияның бір мүшесі басқарушысы болып, ал мүшелері және хатшысы болып
бағалы ... ... ... Бас ... ... кірген. Оқуды
ойдағыдай бітіріп, мамандық туралы бірінші санатты куәлік алған 1500-дай
адам брокерлік, дилерлік іспен айналысуға ... ... ... ... ... тарихында бағалы қағаздар нарығының негізгі үш үлгісі
(моделі) бар. Олар:
I. ... үлгі - онда ... ... ... ... ... қаржы қорларын бөледі (ол Германияда,
Австрияда, Бельгияда көп тараған). Бұл үлгі ... ... мен ... ... ... жоюды банктер
өз міндетіне алады.
Банктік емес үлгі немесе нарықтық үлгі — онда ... ... ... ... елдің қаржы қоры болумен банк емес мекемелер шұғылданады
(мысалы, АҚШ-та, Ұлыбританияда, Малайзияда, Пәкістанда, ... ... ... ... ... нарығы демократиялық жолмен өркендейді.
Қаржының негізгі бөлігі жеке тұлғалардың ... Ол - ... ... ...... ... ... үлгі - онда бағалы қағаздар нарығының механизмі арқылы
қаржы қоры болумен банктер де, банк емес мекемелер де ... ... ... ... қағаздар нарығының ерекшелігі мүлікті
кіші және жалпы жекеменшіктендіру механизмі арқылы меншік қатынастарын
өзгертуге жеке ... ... өз ... ... азаматын
қатыстыру. Соның нәтижесінде жекеменшіктендіруге банк ... ... ... ... дәлелдегендей банктер бағалы қағаздар нарығында
жеке үстемдік (монополизация) роль ... Дәл осы ... ... бағалы қағаздар нарығының банктік үлгісінен бас тартуына
әкеп ... ... ... ... экономикалық өзгеріс әлеуметтік
бейімделген бағалы қағаздар ... ... ... ... Отандық
бағалы қағаздар нарығының құрылуына ... ... ... ... жөн. Дәл осы ... ... қағаздар нарығының банктік емес
үлгісі, яғни нарықтық үлгісі асыра алады деген пікірлер молшылық.[29]
Бағалы ... ... ... ... банктік үлгіден
айырмашылықтары мыналар:
1. Нарықта акционерлік капитал үлесінің ... ... ... ... ... ... ... Өндірісті қаржыландырудағы тура банктік несиенің аздығы;
4. Нарықтағы банк емес мекемелердің көптігі.
Бұлардан басқа Қазақстан бағалы қағаздар ... ... ... ... себепші болған үш фактор бар. Олар:
Өндірісті өркендету үшін шығарылып сатылатын акциядан түсетін ақша-«арзан»
ақша. ... ... ... ... етіп ... құру - өндірісті
ұйымдастырудың ең тиімді формасы. Себебі акционерлердің де, онда ... ... де ... ... көп уақытқа дейін Қазақстан нарығында өндіріс саласын өз активтерімен
(қаржысымен) инвестициялайтын отандық ұйымдар болмайды ... ... ... ... ... ... жекеменшіктендіру арқылы халықты
кәсіпорын басқаруға тарту жақын арада бұл механизмді пайдалануға ... ... ... - ... сияқты Қазақстанда да
бос ақша көздерінің негізгі иесі - халық. Мемлекеттік мүлікті
жекеменшіктендіру купондары ... ... ... акционерлік
қоғамның меншік иесі болу құқығын жүзеге асыру (халықтың
социалистік менталитетін есептегенде) - бүгінгі кездегі ең өзекті
саясат.
Қазақстан өз қаржы ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. Бұл ретте 2003 жылғы 4 шілдедегі «Қаржы нарығы
мен қаржылық ұйымдарды мемлекеттік реттеу жэне ... ... ... ... ... ... ... нарығын және
қаржылық ұйымдарды реттеу мен қадағалау Агенттігі ... ... ... ... ... ... ... жөн. Солардың кейбіріне
тоқталар болсақ, банк ... банк ... ... және ... әрі ... ... ... Шоғырландырылған қадағалау
тұжырымдамасы ... ... және ... ... ... ... ... және қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін
бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары капиталының ... ... ... ... ... нышандарының дамуын жетілдіру және
ынталандыру, жеке ... ... ... ... ... болуы үшін «Инвестициялық қорлар туралы» заң ... ... ... ... қызметінің стандарттарын ... ... ... ... ынталандыру шараларын пайдадану
және тәуекелге барынша бейім қаржы нарығының сегменттерінде қадағалау
ресурстарын ... үшін ... және ... «Бағалы
қағаздар нарығы туралы» Қазақстан Республикасының жаңа Заңы ... ... ... ... ... нарығын дамытудың 2005-2007
жылдарға ... ... ... ... ... ... одан әрі ... салымшылар
мен алушылардың құқықтарын қорғау, ұзақ ... ішкі ... ... ... ... тиімді басқаруды жетілдіру мақсатында.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесін дамытудың ... ... ... ... ... ... дамыту және займшылардың шарт
тәртібін жоғарылатуға елеулі ... бар 2004 ... 6 ... ... ... ... және ... тарихты қалыптастыру
туралы» қабылданған заңды іске ... ... ... ... несиелік қабілеттілігі мониторингін жетілдіруге мүмкіндік жасай
отырып, банктердің тәуекелін азайтуға және тәуекелді ... ... ... ... ... ... тиімділігі және оның нарыққа
ықпалы бірсыпыра уақыттан кейін ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығын сандық
көрсеткіштер түрғысынан қарайтын ... 2007 ... 1 ... жағдай
бойынша «А» және «В» категориясы бойынша сауда-саттықты ұйымдастырушылардың
ресми тізіміне енгізілген мемлекеттік емес бағалы ... ... ... 1198146 млн. ... ... бұл ... 2006 жылғы 1
қаңтардағымен салыстырғанда 68,64%-ке ұлғайған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... емес бағалы
кағаздар бойынша Қазақстан қор биржасыида жасалатын мәмілелер көлемінің
жалпы ішкі өнімге қатынасы 7,14 % ... ... 1 ... 2160 ... ... номинал құнының
жалпы сомасы 876,6 млрд. теңге ... 2304 ... және 217 ... бағалы қағаздар нарығында айналыста жүруде. Бірақ табысты
отандық компаниялардың акциясын ... ... ... ... қол ... ... ... болмауда. Керісінше, осындай
табысты компаниялардың акциясын (мысалы «Қазақмыс») Лондон қор ... ... ... ... ... ... «көпшілік отандық
инвесторлардың» қор нарығы, бағалы қағаздар туралы сауатын ... ... ... жетілдіру бағадарламасын тарату қажет.
Сөйтіп нарық жағдайларының шапшаң өзгерістерге ұшырауын ескере отырып,
оның құкықтық ... тез ... одан әрі ... ... ... ... мемлекеттік емес бағалы қағаздар ... ... мен оны ... тәртібі заң жүзінде анықтауды талап етеді. [30]
Қорыта айтқанда, Қазақстан Республикасында қалыптасып келе жатқан бағалы
қағаздар ... ... ... ... ... жоқ. ... бағалы
қағаздар нарығына уақыт талабына сай әлі де біраз өзгерістер енгізілуі
қажет.
2.Бағалы қағаздар нарығының құқықтық ... ... ... ... ... ... құқықтық негіздері
Кез-келген заңның мазмұны қоғамда орын алып және одан әрі ... ... ... ... сай болуы шарт. Себебі құқықтық
нормаларды шығару белгілі-бір ... ... ... ... ... халық шаруашылығын дамытулдың «кеңестік» үлгісінен
экономиканың еркін өркендеуінің нарықтық үлгісіне өту кезі құқықтық негізді
түбегейлі реформалау арқылы ... ... ... жол ... ... ... ... Әлбетте мұндай реформа жүргізудің мақсаты – осы
тұрғыда тіпті жаңа заң шығару ... ... ... ... ... ... ... жаңа экономикалық саясат кезінде орын алған құқықтық
институттарды қалпына ... және ... ... ... ... (мыс. АҚШ, ... ... Жапония және т.б.)
тәжірибесін ... оны ... ... ... ... ... құқықтық қамтамасыз ету деген ... ... ... ... тиімді және мағыналы болуы үшін
белгілі-бір жағдай жасайтын заңдар шығару. Сол заңдардың ... ... ... ... қанағаттандырып бет алған ... ... ... сай ... ... ... ... заңдарына
мемлекетіміздің егемендік алғанынан бергі ... ... ... және ... ... ... ... Бағалы қағаздар жөніндегі
Ұлттық комиссияның құқықтық актілері жатады. Бағалы қағаздар ... ... ... ету ... ... қарыз
міндеттемелерінің айналысы (яғни оларды сату және сатып алу) және белгілі-
бір ұйымдық-құқықтық түрде құрылған ... ... ... ... меншігіне қатынасу құкығы кіреді. Бағалы қағаздар нарығындағы
мүліктік ... олар ... ... ... ... ерекше құжатпен
расталады. Ол құжат багалы қағаздар деп ... ... ... ... құқықтық қатынастармен расталғанымен бағалы қағаздар нарығына
айналыскд түспейді. Мыс, Қазақстан заңдары бекіткен - ипотекалық ... ... ... және ... орналастыру құжаттары тауар нарығына
айналысқа түседі. Ал ... ... ... алдыңғы тарауда айтып
кеткеніміздей, қаржы нарығының құрамдас бөлігі. ... ... ... ... ақша ... ... бұл жерде осы аталған екі нарықтың
құқықтық қамтамасыз етілуі сөз болады.
Бағалы қағаздар туралы қазіргі Қазақстан ... ... ... ... жылы Қазан революциясына дейін Қазақстан Ресей империясының бір
бөлігі болғандықтан ХУШ-ХІХ ғасырларда ... ... ... жэне ... ... ... ... реттелді. Революциядан
кейінгі Кеңес үкіметінің алғашқы онжылдықтарында аталған катынастар РСФСР-
дың азаматтық ... ... Сол ... бағалы қағаздардың
айналысына толық құқықтық мүмкіндіктер туғызған жаңа экономикалық саясатқа
байланысты шығарылған ... ... Атап ... ақша нарығында вексель
және чектер, яғни қысқа мерзімді төлем құралдары сауда келісімінде ... ... ... ... сақтау, жылжымайтын мүліктерді сатып
алу-сату келісімдерінде қоймалық, ... ... жэне т.б. ... ... Заң ... ... қағаздар туралы жалпы ... бұл ... ... ... ұйымдастыру үшін қаражат
жинауға мүмкіндігі жоқ. Ал негізгі бағалы қағаздарды, яғни ... ... ... ... ... және кор биржалары мен бағалы
қағаздар ... ... ... (дилерлер мен брокерлер) туралы
құқықтық негіз болмады. Себебі ... ... және ... жат ... деп ... жылы ... КСРО ... да жеке меншік, еркін
кәсіпшілік іс-әрекеттері қаралмагандықтан айналымға ... ... ... ... және ... шаруашылық кәсіпорындары мен
шаруашылық серіктестіктерін кұру ... ... ... жоқ. ... «өз ... ... түсетін мемлекеттік облигациялар
шығарылып, олар бағалы қағаздар деп аталды. Мем лекетке де облигация ... ... ... да ... сатып ал ып, аз болса да не проценттік
өсім, не ұтыс алу тиімд і болды. ... ол ... ... ... алу ... яғни ... қағаздармен «ойын»
ұйымдастыратын қызығушылық ынта ... ... ... ... ... - келісім еркіндігі сақталған жоқ, яғни облигациялар міндетті түрде
күшпен жалақының бір бөлігінің орнына берілді.
Дегенмен КСРО халықаралық ... ... ... ... ... ... жэне сол ... төлем құралдарын кеңінен пайдаланды.
Заң шығарудың келесі кезеңі - экономиканы қайта құру ... ... ... ... табу, кәсіпшіліктің тиімділігін арттыру, сол
сияқты азаматтардың өз ... ... ... қызығушылығын
арттыратын механизмін құру жолдарын табу керектігін меңзеді. Осы кезде КСРО
Министрлер Кеңесінің 1990 жылғы 19 ... ... ... ... Ережені бекітті, одан кейін 1991 жылғы 31 мамырда Кеңес Одағы және
Одақтас республикалар жаңа Азаматтық заңдардың ... ... ... бір ... ... қағаздар туралы ұғымға және оның түрлеріне, сол
сияқты бағалы қағаздарды басқа біреуге беру ережесінің ... ... ... ... туралы дэл осы Негіздер 1993 жылдың 30 қаңтарында
Қазақ ... ... ... ... ... жүргізу квзінде
азаматтық ққцық қатынастарын реттеу туралы» ... ... ... ... ... өз ... ... 1990-1994 жылдары бағалы қағаздар шығарып және оларды
нарықта сатуға мүмкіндік беретін жогарыда айтылған
Азаматтық ... ... ... құқықтық актілер
қабылданды. Олар:
• 1991 жылдың 21 маусымындағы ... ... ... ... ... ... КСР-ның акционерлік қоғамдар және
жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер құрып, ... өз ... үшін ... мен ... ... ... ... 1991 жылдың 11 маусымындағы «Бағалы қағаздар айналымы және қор
биржасы туралы» ... ... ... ... ... тіркеуге,
бағалы қағаздар нарығындағы делдалдық ... ... ... ... жэне оның ... ... рұқсат беретін заң;
• 1991 ... 13 ... ... ... ... ... ... «Бағалы қағаздар туралы» № Ереже
шығарылатын бағалы ... ... және ... ... ... ... осы ... актілер негізінде шығарылған ережелер жиынтығы
мемлекеттік бағалы қағаздарды шығару, ... ... ... ... ... ... тіркеу және басқа да қркаттарды
шығару тәртібін белгіледі;
• мүлікті мемлекет меншігінен алу және ... ... ... сол ... ... ... ... туралы бірсыпыра заңдар мен ережелер;
• вексельдер,банктік(депозиттік)сертификаттардышығаруды және ... ... ... банктік қызмет көрсетуді реттейтін Қазақ КСР-
ы Мемлекеттік банкінің ережелері.
Сол жылдары кейбір акционерлік қоғамдар алғашқы ... ... ... ... ... ... қор ... және тауарлы-қор
биржалары құрылды. Бағалы қағаздар нарығының алғашқы кәсіби мамандары пайда
бола бастады.
Шығарылған актілерді ... ... ... ... ... ... идеясын іске асырудың алғашқы ... бұл ... аз да ... ... ... және оның ... ... туындады.
Өз тәжірибеміз бағалы қағаздар нарығында мемлекеттің атқаратын рөлін
көрсетті. Бір уақытта ол әрі ... ... ... әрі ... бағалы қағаздар нарығын реттеуші және ондағы қатынастарды ... ... ... әртүрлі органдары ретінде катынасады. Айта кететін
жәйт, мемлекеттік орган ... ... әрі ... ... әрі ... ... ... қатынасушыға да ойынның ережесін шығаруына кұқығы жоқ.
Сондықтан 1994 жылдың 20 ... ... ... «Бағалы
қағаздар нарығын қалыптастыру шаралары ... ... ... ... ... реттейтін және бақылайтын мемлекеттік орган
ретінде бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссияның ережесін бекітті.
Бұл жарлық 1991 ... ... ... ... және қор ... Заңды және «Бағалы қағаздар туралы» Ережені жойды. 1994 жылдың алты
айы бойы Қазақстанның бағалы ... ... ... ... ... ... Тек 1994 жылдың 3 қазанындағы ... ... ... ... ... ы ... ... бекітілді. Ол Қазақстан
бағалы қағаздар нарығын дамытудың ... ... ... 1995 ... ... пайдаланылды. 1995 жылдың қаңтарында Республика Президенті
Бағалы қағаздар жөніндегі ¥лттық комиссиясының төрағасымен оның ... ... және осы ... органның атқару комитетінің құрылуы
бағалы қағаздар нарығын калыптастырудағы асулы кезең ... Дәл ... ... ... комиссия өзіне бекітілген қызметтерді атқаруға
кірісті.
Сөйтіп, 1995 жылдың ... ... ... қағаздар нарығын
дамытудың және оның құқықтық негіздерін қалаудың қазіргі кезеңі ... ... ... ... ... ... ... қаласында
салтанатты жағдайда Орталық Азия қор биржасы ашылды.
2.2 Қазақстан бағалы қағаздар нарығын дамытудың заңнамалық негіздері
Қазіргі заңдар Республика Конституциясына ... Олар ... және жеке ... мойындап, оларды бірдей қорғауға кепіл
болады. Заңдар кәсіпшіліктің еркіндігін қамтамасыз етумен бірге бәсекенің
адалдығын ... Осы ... ... біріктіретін Республиканың
Азаматтық кодексінің (1994 жылы ... 27-де ... ... ... ... мүліктік игіліктің бір түрі ретінде азаматтық
құқықтың ... ... ... ... ... ... Оның 3
бөлімінің 2 бабында бағалы қағаздардын мазмұны көрсетіліп, олардың түрлері
анықталып, бағалы қағаздарды шығарудың және ... ... ... ... мен ... ... кодекстің нормаларына сәйкес мемлекет Президенті бағалы
қағаздар нарығын дамытудың құқықтық негіздерін ... заң күші ... ... 1995 жылдың 30 наурызындағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық
банкі туралы» № 2155 жарлықта «Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... құқылы және ол туралы жауапты» делінген.
2. 1995 жылдың 17 сәуіріндегі «Лицензиялау туралы» № Заң ... ... Заң ... ... ... 2200 ... ... қағаз
нарығындағы кәсіби қызметті және қор биржасының қызметін ... ... ... ... 1995 ... 21 ... ... қағаздар және қор биржасы
туралы» № 2227 ... ... ... емес бағалы қағаздардың
эмиссиясын тіркеуге қойылатын талаптарға, оларды орналастыру ережесі ... ... ... ... ... жағдайларға
бағытталған. Атап өтетін басты жағдай, онда ¥лттық комиссияның статусы
анықталған; бағалы ... ... ... ... ... ... жағдайы жэне бағалы кағаздармен жүргізілген мәмілені ... ... ... ... кор биржасын құру және оның қызметін
ұйымдастыру туралы ереже орын ... ... ... ... ... ... ... 1995 жылдың 24 сәуіріндегі «Салықтар және басқа бюджетке төленетін
міндеттемелер туралы» № 223 5 жарлықтың біраз ... ... ... ... ... ... сұрақтарына арналған.
5. 1995 жылдың 2 ... ... ... № 2255 жарлықта шаруашылық субъектілерінің бизнес құрып, оның дамуы
үшін акция және облигация түріндегі бағалы ... ... ... тарту механизмінің кұқықтық ... ... тек ... қоғамдар шығарса, облигацияларды акционерлік
қоғамдар жэне жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер шығаруға кұқылы.
6. 1995 ... 31 ... ... ... және банктік қызметпгер туралы» № 2444 жарлығы екінші ... ... ... ... ... ... қызметтерге: заңды және
жеке тұлғалардың қарыз ... ... ... ... ... ... ... қағаздарды (облигациялар, ... ... ... ... болған жағдайда
бағалы қағаздар нарығындағы делдалдық операциялар ... 1995 ... 23 ... «Жекеменшіктендіру туралы» №2721
жарлығы мемлекет ... ... ... ... ... ... акциялардың мемлекеттік бумаларын
жекеменшіктендіру жағдайларын және тәртібін көрсеткен.
8. 1998 ... 10 ... ... ... № 281-1 ... ... заңы акционерлік қоғамның
құқықтық жағдайын, оны құру, ... ... кұру және ... ... мен үшінші тұлғалардың құқықтарын, ... ... мен ... ... ... қоғамның
органдары мен лауазымды адамдарының ... мен ... ... да ... және ... - ... ... Оған бағалы
қағаздарды шығару және айналымға түсіру мәселелерін, ... ... ... ... ... жатады. Мыс, «Валютаны реттеу
туралы» заң бойынша Ұлттық Комиссия валюта ... ... ... ... шетел бағалы қағаздарын түсірудің тәртібін реттейтін орган болып
тағайындалды.
Жоғарыда ... ... ... сай ... және ... ашылып, олар акциялардың мемлекеттік бумаларымен және басқа
мемлекеттік бағалы ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы акционерлік қоғамдардың эмиссиясын мемлекеттік
тіркеуден өткізу іске ... ... ... ... ... ... істеуге мамандану куәлігін ... ... ... пайда бола бастады. Бағалы қағаздар нарығын ... ... ... да ... ішінде сотқа талап қою) кездесе бастады.
Алайда, бұл кезде ... ... ... шыққан заңдар жетілген және
бағалы кағаздар нарығының құкықтық негіздерін қалыптастыру процесі ... ... еді. ... ... да ... ... ... айтылған заңдарды пайдаланудың нәтижесінде республикада пайда
болған бағалы кағаздар нарығын құқықтық қамтамасыз етудің жетістіктері ... ... ... туындады.
Бұдан кейінгі жылдары нарықтың инфрақұрылымын жетілдіруге, ... ... ... ... жаңа ... кабылданып,
бұрынғьшарға бірнеше дүркін өзгерістер мен толықтырулар енгізілуде.
3. Қазақстанда бағалы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан бағалы қағаздар нарығында өзара
бәсекелесуші алғашқы құрылған - ... Азия және ... ... ... ... нәтижесінде қазірде нарыққа бір ғана -
Қазақстан кор биржасы кызмет көрсетуде.
1997 ... 5 ... ... ... ... ... ... Республикасында бағалы қағаздармен мәмілені ... ... екі заң ... қазіргі Қазақстан бағалы қағаздар нарығының
базалық инфрақұрылымы ... ... ... ... осы ... отырып, 1997 жылдың жазында бағалы қағаздар нарығында кәсіби
қызметті ... және ... ... ... - ... кастодиандық, Орталық депозитарий, бағалы
қағаздарды ұстаушылардың реестрін жүргізу бойынша пакетін бекітті.
1997 жьілы жүргізілген тендердің нәтижесінде ¥лттық банк пен Қазақстан
кор ... ... ... жеңіске жетіп, «Бағалы қағаздардың Ортлық
депозитарийі» ЖАҚ құрылды. Ол Қазақстан қор ... ... ... ... ... ... ... болып есептеледі.
Орталық депозитарий бағалы қағаздар ... есеп ... ... ... - ... тобының» ұсынысымен құрылған.
Заң негізінде бағалы қағаздар нарығындағы қызметпен бірге басқа да
кәсіпкершілікпен ... ... салу және ... ... төменгі
деңгейін бекітуге байланысты брокерлік-дилерлік құрылым да тәртіпке
салынды. Егер 1997 ... ... ... ... саны 93 ... 1 ... ол 43-ке дейін азайды. Олардың ішінде банктік емес ... ... 65 жэне 14 еді. ... осы жылы ... кастодиан-
банктер пайда болып, эмиссияланған ... ... ... ... Егер жыл ... тек 4 ... ... ал жыл соңында ол
34-ке жетті. Тіркеушілер санының бұндай жедел ... ... ... ... ... ... сәйкес акционерлерінің саны 500-
ден асатын акционерлік коғамдардың акциясын ұстаушылардың реестрін ... ... ғана ... ... ... ... Сөйтіп, 1997 -
1999 ж.ж Қазақстан реестр ұстаушыларының Ассоциациясы құрылғанша ... ... ... екі ... ... атап ... ... жөніндегі ¥лттық комиссия және өзінің территориялық басқармалары
арқылы Әділет министрлігі жүзеге асырды. Екі бірдей ... ... ... ... ... ... тіркеуден өткізуге пайдаланудың бір
себебі - жергілікті ... ... ... ... ... ... 20 ... қабылданған «Қазақстан Республикасында
зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» Заңға сәйкес Үлттық комиссия Зейнетақы
активтерін басқару ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік жэне мемлекеттік емес жинақтаушы
зейнетақы қорларының зейнетақы активтерін инвестициялау тэртібін анықтайтын
мемлекеттік орган болып ... ... 11 ... ... ... Президентінің «Қаржы
нарығын мемлекетгік реттеудің бірыңғай жүйесін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар жөніндегі
Үлттык комиссия таратылып, онын барлық ... мен ... ... ... ... ... Осы күннен бастап 2003
жылдың 4 ... ... ... қағаздар нарығын реттеуді Үлттық Банктің
бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттейтін департаменті жүзеге асырды.
Қазақстан бағалы қағаздар нарығының дамуы ... ... ... ... актілер ескіріп, оларға өзгерістер мен толықтырулар енгізу
талаптары туындады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... соңғы жылдары бағалы қағаздарды шығару
жэне айналысқа түсіру тэртібін, бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... нарығында қалыптасқан
мемлекеттік реттеу катынастарының құрылымы мен тэртібін ... жаңа ... ... Олар:
• 2000 жылғы 18 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы сақтандыру
қызметі ... 2003 ... 13 ... ... ... 2003 ... 2 шілдедегі ... ... ... 2003 ... 4 ... ... ... мен қаржылық үйымдарды
мемлекеттік реттеу жэне кадағалау туралы»;
• 2004 ... 6 ... ... ... ... жэне ... тарихты қалыптастыру туралы»;
• 2004 жылғы 6 ... ... ... ... ... 13 ... ... «Акционерлік қоғамдар туралы» жаңа
заңның бұрынғы 1998 жылдың 10 шілдесіндегі «Акционерлік ... ... ... ... ... ... Акционерлік қоғамды «ашық», «жабық» деп типке бөлу жойылған.
2. Жарғылық капиталының минимальды мөлшері ... ... ... ... ... ... инвестициялық номер беру
жолымен нарыкка шығару жойылған.
4. Жарияланған акцияларды шығаруды мемлекеттік тіркеуден ... 1 ... ... жабық тәсілмен орналастыруга шектеу қойылған.
6. ... ... ... ... ... үшін айыппұл төлеу
енгізілген;
7. Соттың ... ... ... өтеу ... ... ... қызметте болған адамдарды қоғамның ... ... ... ... Процедуралық мәселелер бойынша ... ... ... ... ... және ... директорлар кеңесін
сайлау және оның мәжілісін өткізу және т.с.с) ... ... ... ... ... ... ( ... заңда ол
туралы тек түсінік берілген болатын).
11.«Орналастыру ... «ірі ... ... ... ... ... Тек қана тәуелсіз тіркеушілердің акция ұстаушы ... ... ... қойылған.
13. Халықтық акционерлік коғам екенін білдіретін белгілердің саны
азайған. Н.Құрылтайшы жиналысына ... ... ... ... ... ... 11 тарауы 90 бабының 1 тармағында «Осы Заң
қолданысқа енгізілгенге ... ... ... осы Заң ... ... ... екі жыл ішінде өздерінің құрылтай құжаттарына
тиісті өзгерістер енгізуге міндетті» және 2 ... «Осы ... ... белгіленген мерзім аяқталған күннен бастап бір жылдан
кешіктірмей қоғамды қайта ұйымдастыруды жүргізуге ... оны ... ... Бағалы қағаздар нарығын құқықтық реттеу
Бағалы қағаздар нарығын реттеу ... оған ... ... ... және олардың арасындағы операцияларды тәртіпке ... ... ... ... Нарыққа қатысушылардың іс-әрекетін
екі жақты - ішкі және ... - ... ... ... деген осы
ұйымның, оның бөлімшелері мен қызметкерлерінің өз қызметінде ... ... және т.б. ... ... ішкі ... ... орындауы. Сыртқы реттеу деген осы ұйымның өз ... ... да ... ... ... нормативтік
актілерін орындауы.
Кез келген бағалы қағаздар нарығын тікелей немесе ... ... ... ... ... - ... ... кәсіби
делдалдардың, нарық инфрақұрылымы ұйымдарының қызметін тәртіпке келтіретін
уәкілетті органдар реттеп отырады. Реттеудің түрлері:
... ... ... ... бабына реттеу функциясы кіретін
мемлекеттік органдар шұғылданады;
• нарықтың өзін-өзі реттеуі, немесе бағалы қағаздар ... ... өз ... ... ... ... немесе нарыктын кәсіби мамандарының өз реттеу ... ең ... ... ... ... ... кейбір іс-
әрекеттеріне қалың бұқара топтарының қарсылығы болып табылады;
• қоғамдық реттеу, яғни нарықты қоғамдык ... ... ... ... ... кағаздар нарығындағы кейбір іс-әрекеттер
мемлекеттің немесе нарыкка ... ... ... ... ... себепші болуы мүмкін.
Әлемдік тәжірибеде бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ... органдар уәкілі қатысуымен тікелей
араласу, сонымен қатар іс-шаралар арқылы нарыққа жанама араласу.
Тікелей араласу шараларына ... ... ... қағаздар нарығы мәселелері жөнінде заң шығаратын өкілетті
органдардың ... осы ... ... ... ... ... ... мен
бұйрықтары;
• бағалы кағаздар нарығының жұмысына жаңа ... ... ... ... ... да ... ... іс-шаралары.
Негізінен бұл бағалы қағаздар нарыгына ... ... ... ... ... ... ... шек крю немесе
оны тоқтату, бағалы қағаздарды тіркеу және с.с. ... ... ... ... ... ... үшін процент мөлшерін өзгерту ... ... ... және несие көлемін мемлекеттік бақылау;
• мемлекеттің салық саясаты;
... ... ... ... ... қарыз капиталы нарығына ... ... ... ... орта және ұзақ ... ... ... ... ... және с.с. шығару)
арқылы мемлекет пен корпорациялардың арасында несие үшін тікелей бәсекенің
тууы;
... ... ... ... ... валютасы мен
алтын ... ... ... ... және ... ... мемлекеттің сыртқы экономикалық (саяси байланыстарды ұлғайту
немесе шектеу және с.с.) іс-шаралары.
Бағалы қағаздар нарығын ... ... ... не ... (бағалы қағаздар жөніндегі комиссияға), не қаржы министрлігіне, не
мемлекеттік (орталық) банкке ... ... ... ... ... орындалуын тексерумен конгрессте қүрылған бағалы қағаздар
және кор биржалары ... ... ... Жапонияда бұл сұрактар Қаржы
министрлігінде қаралады.
Реттеуші органдар инвесторлардың қаржьюын қорғауға ... үш ... ... ... шаруашылық субъектілері ретінде кызмет істейтін
барлық ... ... ... ... сонымен қатар, бағалы
қағаздарға тікелей қатысы бар ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір талаптарға сай болуы кажет,
яғни олардың керекті ... ... өз ... болғаны жөн.
Инвесторлардың мүддесін қорғау ... ... ... органдар
тіркеуден өткізбеу құқығын алады.
Екіншіден, экономиканың барлық субъектілерін ... ... ету. Ол ... ... ... шығару мен оны шығарушылар
туралы анық та толық хабар беретін эмиссия проспектін ... ... Оған ... ала ... бір ... ғана ... және тек ... орналастыратын жеке бағалы қағаздар қосылмайды. Одан ... ... ... ... ... қаржы есебін, фирманың басшы
адамдары туралы өзгерістерді жариялап тұруға міндетті.
Үшіншіден, ... ... ... ... нарығын тексеру
және ондағы құқықтық ... ... ... де ... ... өкілі заң бұзушылардың кез-келгенін ... ... шара ... ... ... ... құқығы бар. Ол үшін оларға
мысалы, бағалы қағаздарға және ақша ... ... ... ... ... және с.с. ... ... берілген.
Бағалы қағаздар нарығын реттеу мемлекеттің ең маңызды міндеттері:
• нарыққа қатысушылардың кызмет етуіне нарык ережесіне сай ... ... ... кейбір жақтардың алаяқтық, арамдық
және ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныс негізінде ашық баға белгілеу
процесін қамтамасыз ету;
• кәсіпкерлікті ынталандыратын ... ... ... ... ... ... сыйлық беру;
• белгілі бір қоғамдық нәтижеге жеткізетін бағалы қағаздар нарығының
ұлттық моделін (мысалы, экономикалық даму ... ... ... ... және т.б.) ... ... нарығын реттеудің мақсаты - бағалы қағаздармен
келісімге келушілердің заңды мүдделері мен ... ... ... ... ... ... статусқа ие болуы ол бағалы қағаздар нарығында
ең ірі эмитент (мемлекеттік ... ... әрі ... мен банктердің бағалы қағаздарындағы мемлекеттік акциялардың
бумасы) болуына байланысты ... ... ... ... ... көрсететін қаржы институттарының ісін ... мен ... ... ... Олардың ең негізгісі - 1995 жылы
Президенттің «Бағалы қағаздар жэне Қор ... ... ... сэйкес
құралған Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия.
Қор нарығын мемлекеттік реттеу органының негізгі атқарған қызметтері
төмендегідей:
... ... ... ... ... ... және
орындау;
• қор нарығын реттейтін заңдар мен нормативтік ... ... ... ... ... дамыту Бағдарламасын орындау үшін
мемлекеттің каржылық, техникалық және ұйымдық ресурстарын шоғырландыру;
• бағалы қағаздар нарығында ... және ... ... қор ... ... дайындаудың мемлекеттік жүйесін құру;
• бағалы қағаздар ... ... ... ... аталған қызметтердің орындалу барысында Қазақстан бағалы кағаздар
нарығындағы және оның ... ... ... ... ... әрі ... Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу ғылымға
негізделіп алдын-ала дайындалған концепцияға жүгінеді.
Қазіргі кезде бағалы ... ... ... және ... уәкілетті орган - ол 2004 жылы ... ... ... ... ... ... реттеу және қадағалау Агенттігі.
Агенттіктің негізгі атқаратын қызметтері мыналар:
• бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ... және орындау;
• белгіленген мақсатқа (негізінен ... ... ... ... (мемлекеттік және жеке) шоғырландыру;
... ... үшін ... ... ... ... ... мамандары мен ... ... ... ... пен ... ... ... нарықтың жағдайы туралы ақпарат жүйесін құру және оның ... ... ... ... инвесторларды шығыннан корғау ... құру ... ... ... ... ... қатар нарықтың
өзін-өзі реттеу іс-шараларының да маңызы зор. Өзін-өзі реттеуде қоғамдық
реттеу әдістері қолданылады. ... ... ... қағаздар нарығындағы
кәсіби кызметтердің стандартын дайындау және оларды практикада жаппай
қолдану, ... ... ... ... ... ... мен
эмитенттердің жақсы қылықтарын дэріптейтін қоғамдық пікір қалыптастыру
әрекеттері жатады.
Өзін-өзі реттеуші ... — ол ... ... ... ... ... кейбір іс-әрекетін реттеу ... ... ... ... емес және ... емес ... одақ ... құрылымдар.
Өзін-өзі реттеуші ұйымдар өз шығынын өзі өтейтін ... ... Оның ... ... төлеген жарнасынан, ... ... ... түскен түсімнен, ... ... беру және ... да ... ... қаражаттарынан
құрылады.
Бұндай ұйымдардың негізгі қызметі:
• бағалы қағаздармен ... ... ... ... ... ... кәсіби қатысушылардың және клиенттердің мүддесін қорғау;
... ... ... ... етуі үшін ... ... ... құқықтары:
• кәсіби қызмет жэне ... ... ... ... ... дайындау;
• кадрлардың кәсіби ... ... ету, ... ... үшін ... ... бекіту;
• нарыққа қатысушылардың ... ... ... ... ... нарықтағы ақпараттық қызметті орындау;
... ... ... ... ... қорғау және олармен байланысты қамтамасыз ... ... ... белгілері:
• ерікті бірлесу;
• ұйымға мүшелік, яғни оның мүшесі — ол ... ... ... қатысушысы;
• ұйым қызметін және ұйымның өзін-өзі реттеуін ұйымдастыру,
қатысушылардың қызмет ... ... ... ... ... ол - ... өзінің
реттеушілік қызметінің бірсыпырасын ұйымға беруі.
Бұндай ерікті ұйымдар мемлекеттік реттеудің кейбір ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар
нарығына қатысушыларға нүсқан келтіргенін тексереді. Сонымен, маманданған
ұйымның бағалы қағаздар нарығының дұрыс ... ... ... ... көп ... осы ... ... мүддесімен сай келеді.
Әлемде каржы нарығында өзін-өзі реттейтін ұйымдардың бірнеше түрі бар.
Олар:
• Халықаралық ұйымдар мысалы, ... қор ... ... ... ... ... әрбір мемлекетте ... ... ... ... ... өзін-өзі реттеуші ұйымдар
қалыптасады. (Мысалы, Ресейде 2000 жылы пайда болған осындай екі ұйым ... ... ... ... ассоциациясы және Трансферагенттер мен
депозитарийлерді кәсіби тіркеуші Ассоциация).
• Аймақтық ұйымдар. Олар аймақтық тұйықталған нарық ... ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғау
мақсатында өз эмитенттерінің, институционалдық және жеке инвесторлардың
ұйымдарын құрады. Бұндай ұйымдар ... ... ... ... ... өзінің ережелері мен стандарттарын дайындайды.
Қазақстан Республикасында қазіргі кезде өзін-өзі ... ... ... және олардың құрылуын бақылаумен Қаржы нарығы мен
қаржылык ұйымдарды реттеу жэне ... ... ... ен ... ... ... өзін-өзі реттеуші ұйым —
Қазақстан қор биржасы. Ол бағалы кағаздар нарығын бақылаумен ... ... ... реттейтін біртектес ереже шығарып, оның
орындалуын қатаң қадағалайды. Келесі өзін-өзі реттеуші ұйым — 1999 жылы ... ... ... ... ... ... ... кеңесінің
қаулысымен құрылған — Актштерді басқарушылар Ассоциациясы. Оның атқаратын
міндеттері:
• зейнетақы ... ... ... ... ... үшін ... ... жинақтаушы зейнетақы қорларының зейнетақы ... ... ... ... ... ... бэсекелестікті дамыту;
• кәсіпкерлік әдептілікті ... және ... ... ... ассоциация мүшелерінің заңды ... ... ... ... ... ұйымдық-басқару құрылымы мыналар:
• мүшелерінің ... ... ... ... ... ... комиссиясы;
• тұрақты қызмет көрсететін (заңнамалар бойынша, қызмет істеушілер
бойынша, есептеу және есеп беру ... ... өз ... ... ... ... ... ассоциация
мүшесінің фирмалық атауы жөнінде ақпарат және ... ... ... ... және ... ... мамандығы туралы
мағлұматтар, сондай-ақ бағалы қағаздар нарығына кәсіби қатысушылардың
лицензиясының ... ... ... әрбір тоқсан сайын атқарған қызметі туралы
бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... соң үш ... ... ... ... ... мына мәліметтерді беруі тиіс:
• өз активтері мен зейнетақы активтерінің жағдайы туралы;
• таза ... ... мен ... ... ... ... баланс және қаржылық-шаруашылық қызмет туралы есеп.
Ассоциация мүшелері қаржылық жыл ... соң ... ... ... қаржылық есеппен қоса, өткен жылдық ... ... ... ... ... ... тиіс.
Өзін-өзі реттеуші ұйым ретінде 1998 жылдың екінші тоқсанында
тіркеушілер ... ... ... ... ассоциацияның міндеттері:
• реестрұстаушылардың мүддесін білдіру және қызметін біріктіру;
• ассоциация ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығын дамытуда мемлекеттік органдарға
көмектесу;
• реестрұстаушылар қызметінің ... ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығын бақылаумен және
реттеумен шұғылданатын өзін-өзі реттеуші ұйым түрінде ...... ... ... ... Ассоциациясы және Қазақстан
реестрұстаушыларының Ассоциациясы нарыққа катысушыларға қызмет ... ... ... ... ... ... отандық нарықтың
тарихи қалыптасқан дәстүрі жоқ жағдайында және бағалы қағаздар ... ... болу және ... кезінде нарықтық инфрақұрылым жан-
жақты.кең ауқымды жұмыс атқаруда деуге ертерек.
5. ... ... ... даму ... ... ... ... кағаздар нарығы қалыптасу шағында.
Оның даму жолында ... ... ... Бюджеттің кемшілігін
толтыру максатында мемлекет ... ақша ... ... оның
орнына мемлекеттік бағалы қағаздарды, мысалы, мемлекеттік органдардың жэне
жергілікті әкімшіліктердің ... ... ... ... ... ... дамыту жолында шешуін талап ... ... ... ... ... ... ... реттейтін механизмнің жоқтығы;
• нарықты дамытатын ... ... ... ... ... орындалмауы;
• салымдарды тіркеу жүйесінің жоқтығы;
• бағалы ... ... ... аздығы;
• нарықтық инфрақұрылымның өсу ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығында
маман кадрлардың аздығы мен халықтың инвестициялық белсенділігінің ... ... Бұл ... ... ... ... бағалы
кағаздар нарығының мәнін түсінбеушілігінен және ... ... ... ... ... ... алуға психологиялық ... ... ... нарығына мамандарды Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық
комиссияның осы іспен шұғылдануға рұхсат берген Оқу орталықтары ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
құрылған Аттестациялық комиссия үйлестіріп отырды. Оның құрамына Ұлттық
комиссияның бір мүшесі басқарушысы болып, ал ... жэне ... ... ... ... ... Бас басқарманың мамандары кірген. Оқуды
ойдағыдай бітіріп, мамандық туралы ... ... ... ... ... брокерлік, дилерлік іспен айналысуға құқық алып, қызмет атқаруда.
Әлемдік нарык тарихында бағалы қағаздар нарыгының негізгі үш үлгісі
(моделі) бар. ... ... үлгі - онда ... ... ... ... ... қаржы қорларын бөледі (ол ... ... көп ... Бұл үлгі ... экономиканы инвестициялау мен
мемлекеттік бюджет кемшілігін жоюды банктер өз міндетіне алады.
II. Банктік емес үлгі немесе нарықтық үлгі - онда ... ... ... ... ... ... ... бөлумен банк емес
мекемелер шұғылданады (мысалы, АҚШ-та, ... ... ... Бұл үлгі ... бағалы қағаздар нарығы
демократиялық жолмен өркендейді. Қаржының ... ... жеке ... Ол - ... ... ... қарағанда - «арзан» ақша.
III. Аралас үлгі - онда бағалы ... ... ... ... ... ... ... де, банк емес мекемелер де шұғылданады (мысалы,
Жапонияда).
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... арқылы меншік
қатынастарын өзгертуге жеке ... ... өз ... ... ... Соның нәтижесінде жекеменшіктендіруге банк ... жоқ. ... ... ... ... бағалы қағаздар
нарығында жеке үстемдік (монополизация) роль ... Дәл осы ... ... ... ... ... ... үлгісінен бас
тартуына әкеп соқтырды. Сондықтан біздің елдегі экономикалық ... ... ... қағаздар нарығын құруға негізделгені дұрыс.
Отандық ... ... ... ... ... азаматтың қатысуына
мүмкіндік берген жөн. Дәл осы ... ... ... нарығының
банктік емес үлгісі, яғни нарықтық үлгісі асыра ... ... ... қағаздар нарығының нарықтық үлгісінің банктік үлгіден
айырмашылықтары мыналар:
1. ... ... ... үлесінің көптігі;
2. Үлестік бағалы қағаздардың қарыз қағаздарынан көптігі;
3. Өндірісті қаржыландырудағы тура банктік ... ... ... банк емес ... көптігі.
Бұлардан басқа Қазақстан бағалы қағаздар нарығының нарықтық үлгісін
таңдап алуға себепші болған үш фактор бар. ... ... ... үшін шығарылып сатылатын акциядан түсетін ақша-
«арзан» ақша. Өнеркәсіп өндірісін акционерлік қоғам етіп ... құру ... ... ең ... ... Себебі акционерлердін де, онда
қызмет істеп жүргендердің де мүддесі шешіледі.
2. Әлі көп ... ... ... ... ... ... ... (қаржысымен) инвестициялайтын ... ... ... ... көп. ... ... меншікті жалпы
жекеменшіктендіру аркылы халықты кэсіпорын ... ... ... бұл ... ... ... туғызады.
3. Саясат факторы - дүниежүзіндегі сияқты Қазақстанда да бос ... ... иесі - ... ... ... ... ... әрбір адамды акционерлік қоғамның меншік иесі болу құқығын
жүзеге асыру (халықтың социалистік ... ... - ... ең өзекті саясат.
Қорыта айтқанда, Қазақстан Республикасында калыптасып келе ... ... ... ... ... ... көзқарас жоқ. Сондықтан
бағалы қағаздар нарығына уақыт талабына сай элі де ... ... ... өз ... ... дамытпай, экономиканың нақты секторында
табыска жетуі мүмкін емес. Бұл ретте 2003 ... 4 ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу жэне қадағалау туралы» Қазақстан
Республикасынның Заңына сәйкес кұрылған ... ... ... ... реттеу мен қадағалау Агенттігі қаржы жүйесін жетілдіру
жөнінде бірсыпыра жұмыстар ... ... жөн. ... ... ... банк секторында банк топтарын кадағалауды және реттеуді
одан әрі дамыту ... ... ... қадағалау
тұжырымдамасы бекітілді.
Операциялық және ... ... ... отырып, төлем
қабілеттілігін және ... ... ... ету үшін бағалы
қағаздар нарығының кәсіби ... ... ... ... ... ... ... нышандарының дамуын жетілдіру және
ынталандыру, жеке инвесторлардың қаражатын жұмылдыратын ... ... ... үшін ... ... ... заң ... бағалы қағаздар нарығы ... ... ... ... ... арналған ынталандыру шараларын пайдалану
және тәуекелге барынша бейім ... ... ... қадағалау
ресурстарын шоғырландыру үшін өзгертілген және толықтырылған «Бағалы
кағаздар ... ... ... ... жаңа Заңы ... ... ... Бағалы қағаздар нарығын ... ... ... ... ... ... ... жүйесін одан әрі дамыту, салымшылар
мен алушылардың құқықтарын қорғау, ұзақ мерзімді ішкі ... ... ... ... ... басқаруды жетілдіру мақсатында
Жинақтаушы зейнетақы жүйесін ... ... ... ... ... ... нарығын дамыту және займшылардың ... ... ... ... бар 2004 ... 6 ... «Қазақстан
Республикасындағы кредиттік бюролар және кредиттік тарихты қалыптастыру
туралы» қабылданған заңды іске ... ... ... айқындығына,
олардың несиелік қабілеттілігі мониторингін жетілдіруге ... ... ... ... ... және ... басқарудың сапасын
жақсартуға ықпал етеді. Кредиттік бюроның тиімділігі және оның ... ... ... ... ... бастайды.
Егер қазіргі қалыптасқан Қазақстан бағалы кағаздар нарығын ... ... ... ... 2005 ... 1 ... ... «А» және «В» категориясы бойынша сауда-саттықты ұйымдастырушылардың
ресми тізіміне енгізілген мемлекеттік емес ... ... ... ... 1198146 млн. ... ... бұл көрсеткіш 2004 жылғы 1
қаңтардағымен ... ... ... Бұл ретте облигациялар
бойынша нарықтың ... ... ... ... емес ... бойынша Қазакстан қор биржасында жасалатын мэмілелер көлемінің
жалпы ішкі өнімге қатынасы 7,14 % болған.
Ал 2007 ж. 1 ... 2160 ... ... номинал қүнының
жалпы сомасы 876,6 млрд. теңге қүрайтын 2304 акция жэне 217 ... ... ... ... ... ... Бірақ табысты
отандық компаниялардың акциясын Қазақстан азаматтарына ... ... қол ... ... ... ... Керісінше, осындай
табысты компаниялардың акциясын (мыс, «Қазақмыс») Лондан қор ... ... ... ... алуда. Сондықтан «көпшілік отандық
инвесторлардың» қор нарығы, бағалы қағаздар туралы сауатын ашатын ... ... ... ... ... ... ... жағдайларының шапшаң өзгерістерге ұшырауын ескере отырып,
оның құқықтық негіздерін тез арада одан әрі ... ... ... ... ... ... ... нормаларының болуы қор нарығын
жандандыруға мүмкіндік ... Бұл ... ... ... бағалы кағаздар бойынша табысты есептеу мен оны ... ... ... анықтауды талап етеді.
3. Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығын ҚҰҚЫҚТЫҚ реттеуді
жетілдіру
Бағалы қағаздар нарығын реттеу ... ең ... ... ... - бағалы қағаздармен келісімге қатысушылардың заңды мүдделері мен
құқығын сақтауды қамтамасыз ету.
Бағалы қағаздар нарығында ... ... ... институттарының ісін
бағыттау мен реттеу мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі Ұллтық комиссия, Қаржы
министрлігі,Ұлттық ... ... ... ... ... ... және
Жеке меншіктендіру жөніндегі Мемлекеттік комитет саналады. Осы бағалы
қағаздар нарығын ... ... ... ең ...... ... ... комиссияның құрамы 1995 жылдың қаңтарында
анықталып, сол жылғы ... 21- дегі ... ... ... және қор ... ... ... сәйкес оның құқықтық статусы,
қызметі және өкілеттігі бекітілді.
Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия оның төрағасы және ... ... ... Олар ... ... ... толық өкілеттілікті атқарады. Комиссия төрағасы мен ... ... ... 5 жыл ... ... бекітеді. Қызметтен де осы ... ... ... ... ... ету үшін оның атқарушы ақпараты құрылған.
Бағалы қағаздар ... ... ... ... оның ... ... ... яғни делдалдар.Ол жұмыс баға белгілеу үшін ... ... ... ... сай ... ... дайындалған кәсіби
мамандар қажет. Олардың жалпы экономикалық, техникалық және ... ... ... ... ... болуы шарт, сонымен бірге
бағалы қағаздар нарығы кәсіби мамандарының тәжірибесінің ... мен ... да ... болмайды. Бағалы қағаздар нарығының кәсіби
мамандары: брокерлер, дилерлер, ... ... ... ... ... адамдар.Брокер келісім
жасасатын әрбір табыстыруды көздейді. Брокер өкіл емес,ешбір жақтың шарттық
қатынастарына қатыспайды, ол жекелеген тапсырмалар негізінде жұмыс ... ... жеке ... ... ... ... ... Ол тек
сол өкілеттік шегінде әрекет етуге міндетті.
Диллерлер - өз капиталымен келісім жасайтын делдалдар.
Джобберлер - нарық конъюнктурасын бақылаушылар.
Осы ... ... ... ... ... банк қызметкерлері,
инвестициялық қорлардың қызметкерлері және нарық қызметін ... ... ... ... ... мен заң қызметкерлері қатысады.
Қазіргі кезде республикада бағалы қағаздар нарығының қызметін ... ... ... ... бола ... жоқ. Оның ... бағалы
қағаздар нарығында кесдесетін барлық қатынастарды толығынан реттейтін
жеткілікті норматифтік заң ... жоқ. Сол ... ... ... ... келе ... ... жеткілікті түрде хабарлайтын
ақпарат құрладары аз. ... ... ... мемлекеттік реттеу ғылымға
негізделіп, алдын-ала дайындалған ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу екі
түрлі жолмен жүргізіледі: мемлекеттік органдар уәкілі қатысуымен ... ... ... ... ... ... ... жатады:
• бағалы қағаздар нарығы мәселелері жөнінде заң шығаратын ... ... осы ... ... атқарушы үкімет органдарының қаулылары мен
бұйрықтары;
• бағалы қағаздар ... ... жаңа ... ... ... ... басқа да мемлекеттік органдардың іс-шаралары.
Негізінен бұл - бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... түрлерінің айналуына шек қою немесе оны
тоқтату, ... ... ... және сол ... ... ... ... мыналар жатады:
• несие үшін процент мөлшерін өзгерту арқылы айналымдағы ақша массасын
және несие көлемін ... ... ... ... ... ... ... қарыздарға үкімт кепілдігі;
• қарыз капиталы нарығына мемлекеттің араласуы (қазыналық облигациялар,
вексельдер, орта мен ұзақ ... ... ... ... ... ... ... мемлекет пен
корпорациялардың арасында несие үшін тікелей бәсекенің тууы;
• мемлекеттің сыртқы экономикалық ... ... ... мен ... ... шараларын ынталандыруды реттеу);
мемлекеттің сыртқы экономикалық іс-шаралары (саяси ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдарға, не бағалы қағаз
жөніндегі комиссияға, не Қаржы министрлігіне, не ... ... ... Мысалға келтіретін болсақ АҚШ-та тиісті заңдарды шығарып, ... ... ... құрылған. Бағалы қағаздар және қор ... ... ... ... ... бұл ... Қаржы министр-
лігінде қаралады.
Реттеуші органдар ... ... ... ... үш ... ... ... олар:
1) Нарықта шаруашылық субьектілері ретінде қызмет істейтін барлық бағалы
қағаздар нарығына қатысушыларды, сонымен қатар, ... ... ... бар ... ... ... өтетін барлық
кандидаттар қаржы жөнінен белгілі талаптарға сай болуы қажет, яғни
олардың керекті мөлшерде өз ... ... жөн. ... ... ... ... ... органдар тіркеуден
өткізбеу құқын алады.
2) Экономиканың барлық субьектілерін нақты хабарлармен қамтамасыз ету.
Ол, ... ... ... ... мен ... ... ... та толық хабар беретін эмиссия проспектісін ... ... Оған ... ... бір ... ғана ... және тек
солардың арасында орналастырылатын жеке бағалы қағаздар қосылмайды.
Одан ... ... ... ... ... ... ... есебін,
фирманың басшы адамдары өзгерістері туралы өэгерістерді жариялап тұруы
міндетті.
3) Институционалдық органдар ... ... ... ... және ондағы
құқық тәртібін сақтау қызметімен айналысады. Бұл органдардың өкілі ... ... ... ... шара
қолданып, істерін сотқа беруге құқы бар. Ол үшін оларға үлкен бағалы
қағаздарды ... ... және ... ... ... ... ... қаражатына тыйым салуға, құжаттарын алуға және өкілеттіктер.
Осы аталған бағалы ... ... ... реттеу тәсілдермен
қатар нарықтық өзін-өзі реттеу іс-шараларының да ... зор. Оның ең ... ... - қор ... ... қағаздар нарығына бақылау жасаумен
қатар оған қатысушылардың іс-әрекеттерін реттейтін біртектес ереже шығарып,
оның орындалуын қадағалап ... [16, ... ... ... ... кезде Қазақстанда екі қор биржасы, ... ... ... -қор ... және ... Азиялық қор биржасы
жұмыс істейді. Екі биржада да сату көлемі әзірше ... ... ... ... ... ... ... араласатын басқа ұйымдар да болады.
Оның бірі, инвестициялық ... ... - ... ... ... ұйымдар мемлекеттік ... ... ... ... құрылып, кейбір ассоциация мүшелерінің кесірінен бағалы
қағаздар нарығына қатысушылырға нұқсан келтірілгенін тексереді. ... ... ... ... қағаздар нарығының дұрыс қызмет
істеуіне бағытталған іс-әрекеттері көп жағдайларда осы тұрғыдағы мемлекет
мүддесімен сай келеді.
Бағалы ... ... ... ... ... ... жаңа
экономикалық саясат кезінде пайда болған. Ал қазіргі егемен Қазақстанда ба-
ғалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... ... ... басынан бастап пайда бола бастады.
Бағалы қағаздар нарығы әдеттегі тауар ақша қатынастары және меншік қа-
тынастары ... ... ... Мемлекеттік меншікті жаңа ... сай ... тек оны ... ... ғана іске ... 10 ... дүниежүзінің көптеген елдерінде жекеменшіктендіру жүрді.
Әсіресе ол Англияда шапшаң қарқынмен ... ... ... елдерінде
жекеменшіктендіру өркендеген нарық экономикасы жағдайында жүрді. Сондықтан
жекеменшіктендірілген кәсіпорындардың акция саны ... көп ... ... ... ... оларды орналастыру өте оңай болды. Ал тәуелсіз
мемлекеттер достастығындағы (ТМД) елдердің жайы өзгеше. Бұл елдерде ... ... ... ... келе жатқан жағдайда мемлекеттік
кәсіпорындарды ... ... ... ... ... ... ... да, халық та осындай жаңа құбылыстар ... ... кең ... ... ... ... ... жоспарлы экономикадан түбегйлі жаңа, нарық-
тық, мемлекет реттейтін экономикаға өтуі елімізде қаржы нарығын және оның
қызметін ... ... ... ... ... ... Бұл өте
күрделі және ауқымды мақсат. Көптеген ... бойы ... шын ... иә
қаржы нарығы, ия оның инфрақұрылымы, яғни жеке коммерциялық ... ... ... ... қоғамдары болған жоқ.
Нарықтық экономика- адамзат өркениеттілігінің ең жоғарғы жетістігі және
өндірісті ұйымдастырудың ең тиімді түрі екендігін дүниежүзі мемлекеттерінің
көпшілігінің өркендеу тәжірибесі ... ... ... Ал ... үшін ... ... жаңа әдістеріне өте-тек ашық
нарыққа өту ғана емес, сонымен ... ... ... ... бас тарту. [3, 257б]
Қаржы нарығында біріне-бірі байланысты және ... ... ... ... ... ... бірі ─ бағалы қағаздар нарығы. Бұл нарықтың
кейбір белгілері КСРО-да қазан революциясына дейін ... ... 70 ... оның ... өсу ... ... жоқ. Ал 90 жылдардың басында ТМД
елдерінде, оның ішінде ... ... ... ... даму ... әрі жетілу үшін белгілі бір ... ... ... ... меншік
қатынаста-рын және мемлекет пен жергілікті басқару органдарының қаржы
саясатын өзгертуден басталады.
Бағалы ... ... ... кез ... ... өз қажетіне
ақша қорын жасауына жол ашуда. Бағалы ... ... ... ... ... өзінің айырықша тауарымен өзгешеленеді. Ол ... ... ... ... ... ... құрылуы мен оны дамыту ... ... ... ... мүмкіндік береді. Ел президенті Н.Ә.Назарбаев-
тың ... ... ... ... ... «Бағалы қағаздар нары-
ғын дамыту мемлекет үшін ... ... және ... жетілдіруге бар үлес
қосуымыз біз үшін мақсат болып табылады.»,-деген.
Бағалы ... ... ел ... негізгі қалыптасуы 1991-1994 жыл-
дарды қамтиды. Бұл кезең шаруашылықтың әлеуметтік жүйесінің ... ... ... жылдың көктеміне дейін қазақс танның заң
щығару органдары қор нарығының ... төрт ... атап ... эмитенттер, инвесторлар, қатысушылар және қор биржасы болып табылады
және осы ... ... ... акционерлік қоғамдардың оларды шығару
құқығы жоқ, кәсіпорын акциялары шығарылды. Атап өтетін бір жайт бұл ... ... ... ... тіркеудегі немқұрайлылықты
сипаттайды. Аталған кезеңнің ... ... ... ... реттеу
органы болып Қаржы Министрлілігі есептелді.
Сонымен қатар, бұл өтпелі кезеңде Қаржы Министрілігімен бағалы қағаздар
нарығына делдалдық қызметтерді ... ... және ол ... ... ... заңды тұлғаларға 98 лицензиялар, жеке тұлғаларға ... ... 1994 ... соңына қарай бағалы қағаздар нарығының жал-пы
инфрақұрылымы нақты көрсетілді. Республика Президентінің 1994 ... ... ... ... ... ... ... туралы жарлы- ғында
сипатталды және соның нәтижесінде ҚР-ның бағалы қағаздар нарығы- ның Ұлттық
комиссиясы құрылды. Берілген жарлыққа ... ... ... ... комиссия тарапынан Орталық депозиторииліліктің ... ... 1994 ... 3 ... ... қағаздар туралы уақытша
ережеге сәйкес ұйымдық және кәсіпорын акцияларын ... ... ... ... ... бағалы қағаздар қызметін реттейтін
Ұлттық Комиссия өз жұмысын ... ... ... ... ... түрлері клирингтік, бағалы ... ... ... ... ... ... ұстаушылар үшін реестрлер кірістіру
қызметімен, бағалы қағазды сақтау қызметтерімен толықтырылды.
Сонымен қатар, ... қор ... ... әлі де ... және ... нарықтың дамуына түрлі шаралардың қолданы
луын қажет ететіндігін болжады. Аталған мақсатқа байланысты ... ... ... ж.ж ... ... ... бағалы қағаздар нарығын
дамыту бағдарламасы құрылды.
Сол уақыт ... ... ... ... саны 1995 ж ... 21 ... 1996 ... соңына дейін 93-ке жетті. ... ... ... ... ... ... ... дайындайтын тір-кеу
орындары мен ғылыми орталықтар пайда бола бастады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... құ-рылды.
1996 жыл бағалы қағаздар нарығында басты екі қор биржаларының құрылуы-
мен, яғни Ортаазиялық және Қазақстандық қор биржаларының пайда болуымен
сипатталады.
1997 жыл ... ... ... ... ... ... әсер ... 1997 жылдың наурыз айында қор ... ... ... ... екі заң ... ... ... қағаздар туралы” және
“Қазақстан Республикасының бағалы қағаздарын тіркеу туралы” ... ... ... ... ... ... инвестициялық қоры
туралы” заңы шықты. Алайды бұл заң 1999 жылдың қараша айына дейін жұмыс тық
күшіне ене ... 1997 ... ... “Бағалы қағаздардың орталық
деплзиторийі” атты ЖАҚ құрылды. 1997 жылдары ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығы қызметтерінің
басқа да кәсіпкерлік ... ... және жеке ... минимальды
деңгей крийтерийлерімен байланысына деген заңдылық шектеулердің қоюлуы
нәтижесінде брокер-дилерлік ... саны 93 тен 1 ... оның саны ... 1997 жылдың екінші жартысынан бастап брокер-дилерлердің өсу қарқыны
басталды және ол 1999 жылға ... ... Өсу ... ... ... ... фишка” атты бағдарлама болып табылады. 1997 жылы
қараша айында Қазақстан Республика-сының Президентімен ... ... ... ... ... құрамы түгелімен өзгертілді.
1998 жыл нарықтық заңдылықтың жетілдірілу жылы болып табылады. Осы
жылдың жазында акционерлік ... ... мен ... ... ... басқару мен акционерлердің құқығын
қорғау мақсатында “Акционерлік қоғам туралы” заң ... ... ... ... қор биржасының лицензиясы болып
табылады және бұл биржа Қазақстанның ... қор ... ... ... ... жылы зейнетақы активтерін басқаратын 8 компания құрылды, оның құрамына
13 жинақтаушы зейнетақы қорына қызмет көрсететін, ... ... ... ... ... ... бағыттау ретінде
қызмет атқаратын Ұлттық Банк кірді.
Ресейдің қаржылық ... ... ... мен ... бағалы қағаздар нарығына қатты әсер етті. Алайда жыл бойына ... ... оның ... 1999 ... 1 ... 73 ке ... және
өсу қарқыны ағымдағы жылдың екінші жартысында баяулағанын көрсетті. Бағалы
қағаздар ... ... ... ... ... ... ... бөлімінің арнайы “Бағалы қағаздар нарығының брокерлік дилерлік
қызметтерін ерікті түрде тоқтату ... ... ... ... жылы ... ... қор ... “айқындық” дәрежесін көте-ру
үшін тізбектелген қадам қолданды. Көктемде брокер дилерлермен ... ... ... үшін ... ... жүйе ... [10, 70-75б]
1996 жылы 1999 жылы құрылған Қазақстан Республикасының бағалы қағаздар
нарығын дамыту бағдарламасы өз жұмысын аяқтатады. 1999 жылдың 27 ... ж.ж ... ... ... қағаздар нарығын дамыту
жөнінде үкімет тарапынан жаңа бағдарлама ... ... ... ... ... ... тарихы на көз
жүгіртетін болсақ онда келесідей мәліметтерді көреміз:
1991 жыл:
... АКСР нің ... ... ... ... ... 11 маусым- «Қазақ АКСРнің қор биржасының және бағалы қағаздар на-
рығы ... 13 ...... қағаздар туралы» Қазақ АКСР нің министрлер
кабинетінің қаулысы;
▪ 24 ...... ... операциясына салынатын салық туралы»
заң;
1993 жыл:
▪ Бағалы қағаздар нарығы және қаржы ... ... ... ... ... Орта Азиялық қор биржасының құрылуы;
1995 жыл:
▪ 11 ...... ... ... ... ... комиссиясының құрылуы;
▪ 21 сәуір – «Бағалы қағаздар және қор биржасы ... ... ... ... ... ... жыл:
▪ 6 ақпан – брокер дилерлік Ассоциациясының құрылуы;
▪ 28 ... - ... ... ... Ұлттық комиссиясының №370
қаулысының қабылдануы;
▪ 15 қараша – «Бағалы қағаздар ... ... ... ... заңды тұлғалар үшін құқығын лицензиялауда кәсіби талаптарды
талап етуді бекіту » туралы қаулының қабылануы;
▪ 14 ...... ... ... ... ... ... туралы қаулының қабылдануы;
1997 жыл:
▪ Қазақстан Республикасында кейбір заңдардың қабыладануы:
▪ 5 наурыз: ... ... ... ... ... ... ... тіркеу туралы» «Қазақстан
Республикасы инвестициялық қоры» туралы;
▪ 1 қыркүйек- Қазақстан қор ... ... ... екі ... бөлінді ─
Қазақстанның қор биржасы (KASE) және ... ... ... ... 4 ... – халықаралық президенттік конференцияда Ұлттық комиссия-
ны Бағалы қағаздар бойынша халықаралық ұйымдық комиссия ретінде ... 5 ...... ... ... ... ал-
ғашқы сатылуы;
1998 жыл:
▪ KASE тік алғашқы ... ... 10 ...... қоғам туралы» заңның қабылдануы;
▪ 19 қазан – Қазақстан ... ... ... ... ... KASE тік биржада еврооблигациялардың сатылуы;
1999 жыл:
▪ 1 ... – KASE және AFINEX бір ... ... 15 ...... ... ... ашылуы;
▪ 27 мамыр - №658 «Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығы-
ның даму мәселелері» ҚР-ның ... ... ... 5 ... – KASE те РЕПО ... ... ашылуы;
2000 жыл:
▪ 3 шілде –KASE тік секторда мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... 1 тамыз- бағалы қағаздар нарығын Ұлттық Банк тарапынан ... ... ... 6 ...... қағаздар нарығында мемлекеттік реттеуді жүзеге
асырудағы кейбір мәселелер туралы» Ұлттық банктің ... ... 17 ...... ... нарығын мемлекеттік реттеуде бірыңғай-
лық жүйесін қолдану туралы» ҚР Президентінің жарлығы;
2003 жыл:
▪ 2 шілде- «Бағалы қағаздар ... ... жаңа ... ... 4 ... ... ұйымдар мен қаржы нарығын мемлкеттік реттеу
туралы» ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған қаржылық
ұйымдар мен қаржы ... ... ... ... Республика сы
Агенттерінің іске кірісуі;
▪ «Қазақстан Республикасының инвестициялық қор ... ... ... [11, 30-35б/]
Бағалы қағаздар нарығының қалыптасуын қорытындылай келе, нарықтың пайда
болуы мен қалыптасуы және оның ... ... ... ... ... ... болып табылады. Еліміз өз егемендігін
алғаннан бері экономикасының қарқынды дамуына барлық ... ... ... қор ... оның ... ... ... нарығының тиімді
дамуына бар үлесін қосуда.
Қорытынды
1. Бөлімді қорытындылай келе, бағалы қағаздар нарығы ... ... ... көп ... қаржыландыратын ең оңай және ең қолайлы
қаржы көзі. Әлемдік ... ... оның ... ... ... ... белгілеріне, айналысқа түсетін активтер түріне, сондай-
ақ олардың сатылу тәсілдеріне қарай көптеген түрлері кездеседі. Төменде
әрқайсысының мазмұны ... ... ... ... осы ... қосындысы іспеттес төрт нарық концепциясы кеңінен мойындалуда.
Осылай портфель құру үрдісінде ... ... жаңа ... ... ... ... ... портфелі инвесторға минималды
тәукелде қажетті табыс тұрақтылығын қамтамасыз ететін құрал болып табылады.
2. Бөлімді қорытындылай келе, Бағалы ... ... ... ... және өсімқорлық (ростовщиктік) несие түрлерімен тығыз байланысты.
Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар ... ... ... ... не
сатып алушы, сонымен қатар олар ... есеп ... және ... ... ... жеке ... заңды тұлғалар. Олар бағалы
қағаздардың айналымдылығы бойынша өзара экономикалық қатынастарға ... ... ... нарығының кәсіби мамандары; брокерлер дилерлер болып
табылады. Қорыта айтқанда, қазіргі ... ... ... ... ... ... Тек олардың бір-бірімен байланысты қызметі ғана нарықтың
тұрақты қызметін және бағалы қағаздардың өтімділігін қамтамасыз етеді.
3. Бөлімді қорытындылай ... ХБҚН ... ... ... ... еркін капитал нары­ғымен ... ... ... ... ... тыс ... оның өз иесіне пайда
әкелетін аймақтар мен елдерге әкетілуінің себебі болып ... ... ...... ... тән және ... қасиет. ТҰК және
ТҰБ пайда болуы жекелеген аймақтар мен елдерде шығарылған облигациялардың
және акциялардың жергілікті ... ғана ... ... ... ... да ... бастауына әкелді. Халықаралық
айналымға ... ... ... қағаздарынан басқа, ... ... ... түсе бастады, сондай-ақ ... ... және ... да жаңа ... құралдары түседі.
4. Бөлімді қорыта келгенде, акция активінің тәуекелділігін өлшеудің
бірлігі ретінде өзгерістілік, ... ... ... ... ... акция табыстылығының мүмкін мөлшерлеме
диапазонымен және ... алу ... ... ... мүмкін мөлшерлеме диапазоны кең болған сайын, сонымен қатар
экстремалдық мәндерді алу ... ... ... ... ... өзгеріс көрсеткіші жоғары болады. Нақты табыстылық болжамдалған
көрсеткішінен не жоғары, не төмен ... ... ... ... ... ... әр ... табыстылық деңгейінде алу ықтималдылығын бөлуін
қарастырайық. Барлық мүмкін болар ... ... ... (яғни
табысты ала алмау) бірге (анықталған табыстылық міндетті түрде алынады)
дейін сай болады.
5. Бөлімді қорыта келгенде, ... ... ... ең алғашқы болып
дамыған Еуропа мен АҚШ-тың қаржы жүйесі зиян шекті. Оны аса ... ... ... деп ... ... ... Дағдарыс
кезеңінің екі жылында бағалы ... ... ... ... ... ... Бұл ... шамамен дағдарыстан қатты зардап шеккен
дамушы бағалы қағаздар нарықтарымен бірдей болды, яғни ... мен ... ... ... ... Республикасында қалыптасып келе жатқан
бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... жоқ. ... қағаздар нарығына уақыт талабына сай әлі де біраз өзгерістер
енгізілуі ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдар
тарапынан тиімді реттеу нарықтың макроэкономикалық көрсеткіштерін талдау
және олардың қоғамдық өндіріс, баға ... және ... да ... анықтау маңызды сұрақтардың бірі болып табылады. Сондықтан да,
бағалы қағаздар нарығының интегралды ... ... ... ... ... ... және ... да макроэкономикалық
керсеткіштермен өзара байланысында бағалы қағаз ... даму ... ... ... қажет.
8. Қорыта айтқанда, әрбір елдің мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы, бір
жағынан, отандық нарықтың нақты жағдайларына сай ... ... ... ... тәрізді мемлекеттік бағалы қағаздар ... ... ... және оның ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. «Валюталық реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Алматы, 28
сәуір 1997 жыл.
2. «Қазақстан Республикасында ... ... ... ... мен ... енгізу туралы». Ұлттық банк, 18 қаңтар 2002
жыл, № 24 қаулы. ... ... 12 ... 2002 жыл, № ... ... қағаздар нарығы туралы» ҚР заңы (2009.13.02. берілген
өзгерістер мен ... ... ... арналған ҚР қаржы нарығының даму концепциясы,
25.12.2006ж
5. Еуразиялық экономикалық қоғамдастыққа мүше мемлекеттердiң бағалы
қағаздар рыногындағы ... ... ... ... қ., 2004 ... ... ... Республикасы Президентінің 23.09.04 ж. N 1446
жарлығымен бекітілді.
6. Правила распространения биржевой информации г. Алматы 2004. ... ... ... АО ... ... ... от 20 октября 2004 года № 37)
7. Рынок ценных бумаг: учебник/под ред. В.А. Галанова, А.И. Басова. – ... и доп. –М: ... и ... 2008
8. Гитман Л. Дж., Джонк М.Д. Основы инвестирования. Пер. с ...... ... ... Б.А. ... қағаздар нарығы және биржа ісі». Оқу құралы.-
Алматы: ... ... Г.Т., ... З.С. РЦБ: ... ... ...... ЕЕМ, 2002 г. - 21 Ос
11. Мусатов В.Т Фондовый ... ... и ... ... ... ... 1991. - 192 с
12. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. ... 1992 - 160 с: ... Бор В., ... В.В., Менеджмент банков: Организация, стратегия,
планирование. – М.: ИКЦ «ДИС», 2007 г.
14. Голубович А.Д., Кулагин М.В., Мирилеская О.М. ... ... ... ... М., Менатеп-информ, 2006 г.
15. Грабовой П.Г. Риски в современном бизнесе, Москва, Аланс,2005.
16. Усоскин В.М. Современные ... ... ... и ... г.
17. Черкасов В.Е. Финансовый анализ в коммерческом банке, Москва, Инфра-
М, 2007 г.
18. Хамитов Н.Н., ... Л.П. ... ... ... ... ... ... А.А. Управление риском банков \\ Деньги и кредит. 2005г. \\7
20. WWW. BTA. KZ (Интернет сайт-«История компании»)
21. LME ... & ... PRICES. ... Иванов М. Фондовый рынок Казахстана: стратегические приоритеты//
Капитал 28.09.2007г
23. Вячеслав Додонов. «Казахстанский ... ... в ... ... ... ... ... ценных бумаг
Казахстана» №12, 2008г .
24. www.kase.kz
25. www.investfunds.kz
26. Ильина Л.И. Организация и финансирование инвестиций: Учебное
пособие. – Сыктывкар, 2002, с.78.;
27. ... Б. ... ... ... ... ... и ... М.: Финансы. 1997;
28. Килячков А.А., Чалдаева Л.А. Рынок ценных бумаг и биржевое дело. - М.:
Норма – Юрист, 2001, ... ... Rating Direct. Standard & Poor`s, 2007. ... ... Е.А. ... ... Казахстана: инструменты и механизмы
функционирования, Алматы, 2008г
32. Weekly Europe (UK) Brent Blend Spot Price FOB (Dollars per ... ... ... ... ... бумаг Республики Казахстана на 1 июля
2008 года. ... ... ... ... ... ... Республики Казахстана на 1
января 2008 года. ... ... И.А. ... управления банковскими рисками» - А., 1998г.
36. Сейткасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банктер» - ... ... ... «Банки и банковские операций» под ред. Жукова Е.Ф.- М., ... ... Н.А. ... ... ... ... 2001, 263-б.
39. Сейткасымов Г.С. «Банковское дело» - Алматы, 2003
-----------------------
БАҒАЛЫ ҚАҒАЗ НАРЫҚТАРЫ
Сұраныс-ұсыныс
ҚР Қаржы ... ... ... ... Агенттігі
АӨҚО қызметін реттеу агенттігі
ҚР БАҒАЛЫ ҚАҒАЗ НАРЫҚТАРЫ-ның механизмін реттеу және бақылау
Бағалы қағаздар ұстаушылар ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығы
1-ші қадам
ҚРҚҚА бағалы қағаздар ұстаушалыр тізімін жүргізу бойынша талаптарды ... ... ... ... ... және «Акционерлік қоғамдар туралы» ҚР
заңдарына толықтырулар енгізу
3-ші қадам
ҚР Ұйымдасқан ... ... ... ... ... компанияның Орталық депозитариймен өзара байланысын анықтау мен
бекіту
4-ші қадам
Орталық депозитарийдің Ереже жиынтығына жаңа ... ... және ... ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы қызметін талдау30 бет
Delphi және мәліметтер қоры100 бет
Delphi және мәліметтер қоры сервері31 бет
Delphi ортасы туралы түсінігі51 бет
Delphi ортасында мәліметтер қорымен жұмыс39 бет
Delphi программалау ортасы және мәліметтер қоры34 бет
Delphi-де мәліметтер қорымен байланысты ұйымдастыру55 бет
Delphi7 объектілі бағытталған программалау ортасы34 бет
Microsoft Access программасы12 бет
MS Access ортасында мәліметтер қорын құру4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь