Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздер


КІРІСПЕ

1 КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҚТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ЕРЕКШЕЛІГІ
1.1 Көпмағыналы сөздердің тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Көпмағыналылықтың тюркологияда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 «Құтты білік» пен осы еңбектегі көпмағыналы сөздер турасында ... ...
1.4 Көпмағыналы сөздердің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.5 Көпмағыналы сөздердің құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.6 Көпмағыналы сөздердің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.7 Көпмағыналы сөздер мен омонимдердің байланысы мен ерекшелігі...
1.8 Сөздердің конверсиялық және синкретті жолмен жасалуы ... ... ... ...

2 «ҚҰТТЫ БІЛІКТЕГІ» БІР БУЫНДЫ СӨЗДЕРДІҢ КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҒЫ
2.1 Бір буынды түбірлер туралы қысқаша мәлімет ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Көпмағыналылықтың психолингвистика тұрғысынан қаралуы ... ... ..
2.3 “Құтты біліктегі” көпмағыналы сөздердің дамуындағы концептілік ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4 “Құтты білік” еңбегіндегі көпмағыналылық және ол сөздердің қазіргі мағыналық дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.5 Көпмағыналық және жаңа атау арасындағы байланыс (номинация теориясы негізінде) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Зерттеудің өзектілігі XI ғасырда жазылған құнды мұралар осы уақытқа дейін әдеби айналымға енгізілгенімен, арнайы зерттеу нысаны болар сәті сирек. “Құтты білік” еңбегі даналық пен тазалыққа толы. Саналы ұрпаққа берері мол. Бірақ, сондай асыл қазыналарымызды зерттеп, таразылау бүгінгі егемендік жағдайындағы қазақ тілін зерттеу ғылымының өте маңызды міндеті болып табылады. Өйткені, тілді зеттеу сол халықтың мәдениетін көтеріп, тілінің бар мүмкіншілігін оятуға себеп болады. Қазақ тілінің көнеден келе жатқан өткірлігін, икемділігін, мағынаға байлығын, бейнелеу қабілетін ашуға осы еңбектің септігі тиер. Тілдің қалтарысындағы көне сөздерді, олардың қазіргі сөз қолданысымыздағы мағынасымен байланысын анықтау арқылы тамыр алар тарихымызбен сусындарымыз анық. Осы арқылы тілдік қорымыздағы сөздер мағына жағынан сараланып, ұғымдық шектері айрыла түседі. Біздің зерттеу жұмысымыздың да өзектілігі осыдан келіп туындайды.
Жалпытүркілік тектілден бастау алып, өзіндік ерекшеліктерімен, бітім-болмысымен сараланатын, сан ғасырлық дербес даму жолынан өтсе де жалпытүркілік табиғатын сақтап келе жатқан қазіргі қазақ тілінің қалыптасу ерекшеліктерін, өзара туыстық деңгейін анықтауға арқау болып отырған құнды тілдік дерек – Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі. Түркi халықтарының ұлттық-мәдени болмысын, тарихи-әлеуметтiк сипатын танытуға қызмет ететiн жалпытүркiлiк танымды жаңғыртып, түркi жұртшылығы арасындағы рухани үйлесiмдiлiк пен тарихи тұтастықты сақтауға жол ашады. Бұл түркi жазба мұраларын зерттеудiң тек түркiлiк тiлтану ғылымында ғана емес жалпы түркi әлемi аясындағы өзектi мәселе екенiн көрсетедi. Қазіргі түркі тілдерінің ішінде көне түркі тілінің фонетикалық, лексика-грамматикалық құрылымын дәлме-дәл қайталайтын бірде-бір тіл жоқ. Тіл үнемі даму үстіндегі құбылыс болғандықтан, бұл – табиғи лингвистикалық заңдылық. «Ескерткіш тілін зерттеудің көп жолының тиімді де нәтижелі бір жолы – ол түбі бір түркі тілінің түбіріне тереңірек үңілу» (Ә. Қайдар). Ескерткіштер тілі мен қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің семантикалық ерекшеліктерін айқындау, түркі жазбаларының тілдеріндегі бір буынды түбір – негіздердің тұлғалық ерекшеліктерін анықтау аталған тілдердің семантикалық құрылымын тереңірек тани түсуге жол ашады. Түркi тіл біліміндегі түбiртану өзiндiк тарихы бар, жан-жақты талданған сала болғанымен, түбiр сөздердiң семантикасын анықтауда әлi даулы мәселелердiң болуы да ескерткiштер тiлiн саралаудың көкейкестiлiгiн көрсетiп, зерттеу жұмысының өзектiлiгiн танытады.
Соңғы жылдары тіл біліміндегі когнитивті бағыттың, тіл бірліктерін танымдық тұрғыдан зерделеу мәселесінің жандана бастауына орай мазмұн мен мағынаға ерекше мән берілуде.
1 Салқынбай А. Б. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). Монография. – Алматы: Қазақ университеті. – 309 б.
2 Кеңесбаев І. Смысловой характер слов// Вопросы казахского языкознания – Алматы: 1959. – С. 57.
3 Қордабаев Т. Сөз және оның мағыналары // Қазақ тілі мен әдебиеті. 1958. - №1. - 3 Б.
4 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – А, 1991. – 216 б.
5 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд.2. - Москва: УРСС, 2001. – 608 с.
6 Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы языкознания 1953, № 5. — С. 10.
7 Гречко В.А.Теория языкознания. — М., 2003. — 375 с.
8 Звегинцева В.А. Семасиология.- Москва.,- 1957. - С.222.
9 www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k
10 Садыкбеков Р. Проблемы многозначности слова в казахском языке., автореф. дисс... канд. фил. наук – Алматы, 1973.- С. 17.
11 www.examen.ru/defacto.html - 79k -
12 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике.- М – Л.,- 1958.- Т 4. - 198 с.
13 Уфимцева А.А. Лексическое значение. Принципы семиологического описания лексики. – М.: Наука, 1986. - 239 с
14 Болғанбаев Ә. Көпмағыналы сөз және оның жасалу жолдары // Қазақ және ұйғыр тіл білімінің мәселелері.- Алматы, 1963. – 47 Б.
15 Аманжолов С. Көп мағыналылық және сөз түбірінің бірнешеге жарылуы // Пионер, 1941. - № 4. Б. 22-23.
16 Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі білімінің проблемалары. - Алматы: Ғылым, – 1982. - 349 б.
17 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. - Алматы: Санат, 1993. – 97-98 Б.
18 Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика.- Алматы, 1962.
19 Кайдар. А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке . – Алматы: Арыс, 2005. – 304 с.
20 Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. Лексикология. Алматы: Қазақ университеті, 2003.
21 әл-Фараби Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: 1975. – Б. 41
22 Б.Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – Москва: Прогресс, 1984. – 397 с.
23 Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы языкознания. 1953. - №5. – С. 3-29 .
24 Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. – Москва: Наука, 1974. -366 с
25 Литвин
26 Амосова Н.Н. К вопросу о лексическом значении слова // Вестник Ленингр. университета.1957, № 2 – С. 161.
27 www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k
28 Лещева Л.М. Лексическая полисемия в когнитивном аспекте . автореф. дисс. докт.... филол. наук.- Минск, 1997. – 33 с.
29 www.dialog-21.ru/dialog2007/materials/html/81.htm - 140k -
30 www.durov.com/study/Lexico-140.doc -
31 А.Айғабылов Қазақ тілі морфонологиясы мен лексикологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 270 б.
32 Бейсенбаева З. Сөзжасам – жүйелі құбылыс // Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: ҚазМемҚызПИ баспаханасы, 2006. – 714 б.
33 Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты – Алматы: 1998. – 13 Б
34 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, - 1998. - 32
35 Момынова Б. Газет лексикасы: Жүйесі мен құрылымы. – Алматы: Арыс, 1999. – 224 б.
36 Баялиева Г. XI-XII ғғ. жазба ескерткіштер тіліндегі сын есімдер
37 Алдашева А. Аударматану: Лингвистика және лингводидактика мәселелері. – Алматы: Арыс, 1998. – 213 б.
38 Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIV веке, «Гулистан» Сейфа Сараи и его язык, Ч.I. – Алматы: Наука, 1975.- 217 с.
39 Смирницкий А.И. Звучание слова и его семантика // Вопросы языкознания. 1960. - № 5. - С. 113 - 116 .
40 Османова Р.А. Многозначность слова и явление омонимии в лезгинском языке. автореферат дисс.... канд. филол. наук. Баку: АГУ. – 1962. - 20с.
41 Садықбеков Р. Қазақ тіліндегі сөздің көп мағыналығы. филол. ғ... канд. ... дисс. – Алматы, 1973.- 130 б.
42 Ғ.Қ.Резуанова, А.Қ.Резуанов Қазақ тілі (Лексикалық талдаудың жүйелік сипаты). – Павлодар, 2006. – 107 б.
43 Кобозева И.М. Лингвистическая семантика: Учебник. Изд. 2-е – М.: Едиториал УРСС, 2004. – 352 с. (Новый лингвистический учебник.)
44 Чернейко Л.О. Лингвофилософский анализ абстрактного имени. – Москва, 1997.- 319 с.
45 Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и языке.- Москва,1990. - С. 48
46 Назаров А. Полисемия в туркменском языке. автореферат канд. ... дисс. - Ашхабад, 1974. - 20 с.
47 www.durov.com/study/Lexico-140. doc
48 Пшуков Х.Х Полисемия и омонимия в кабардино-черкесском языке. автореф. дисс. .... канд. филол. наук. - Нальчик, 1975. - 24 с.
49 Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер.- Алматы: Ғылым, 1995.- 216 б.
50 Семенас А.Л. Лексика китайского языка. - Москва: ИД «Муравей», 2000. – 320с.
51 Цхай Е.В. Явление полисемии в корейском и русском языках // Сопоставление Тюркских и Славянских Языков с Корейским: Материалы Международной Научной Конференции по Контрастивной Лингвистике.- Ташкент, 2005. - С .48
52 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі
53 Ожегов Словарь русского языка
54 Ермакова О.Н., Земская Е.А. К построению типологии // Руский язык и его функционировании. Коммуникативно-прагматический аспект. - М., 1993.- С. 31-36.
55 Кәукербекова Б.С. Сөзқолданыстағы семантикалық екіұштылықтар.: филол. ғ. канд. ... дисс.: 10.02.02. - Аматы, 2006. - 123 б.
56 Ахманова О.С. Очерки по общей и русской лексикологий. Москва: 1966.
57 Ұ.С.Қайырбекова Қазақ тіліндегі көп мағыналы етістіктердің функционалды-семантикалық құрылымы.: филол. ғ. канд. ... дисс.: 10.02.02. Алматы, 2005. - 119 б.
58 www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k Classes.ru / В.В.Елисеева "Лексикология английского языка ...
59 Кацнельсон С.Д. Содержание слова, значение и обозначение. /Под. общ. ред. В.М. Жирмунского. Изд. 2-е, - Москва,: Едиториал УРСС. - 2004. –112 с. (Лингвистическое наследие XX века)
60 Реформатский А.А. Введение в языковедение: Учебник для вузов. – М.: Аспект Пресс, 2003. –С.431
61 Ахтямов М.Х. Словарь омонимов башкирского языка. - Уфа: Китап, 2006. - С. 24.
62 Абаев В.И. Выступление на дискуссии по вопросам омонимии // Л. - М., 1960. Вып. IV. с.71–76.
63 Тышлер И.С. О проблемах омонимии в английском языке: дисс. ... канд. филол. наук. М., 1966. Тышлер И.С. Словарь лексических и лексико-грамматических омонимов современного английского языка. - Саратов, 1975.
64 Шафф А. Введение в семантику / Пер. с польского М.Я.Головинский и др.- М., 1963. – 376 с.
65 Абаев В.И. О подаче омонимов в словаре // Вопросы языкознания. 1957, - № 3, - С. 31-33.
66 Суфьянова Н.Ф. Проблема многозначности в башкирском языке и её лексикографическая разработка. - Уфа: Гилем, 1998. - С.99.
67 Юлдашев А. Система словообразования и спряжение глаголов в башкирском языке.- Москва, 1958. - С. 39.
68 Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы языкознания. 1953, - №5, С. 3-29
69 Кацнельсон С.Д. Содержание слова, значение и обозначение. /Под. общ. ред. В.М. Жирмунского. Изд. 2-е, - Москва,: Едиториал УРСС, 2004. –112 с. (Лингвистическое наследие XX века)
70 Галкина-Федорук Е.М. Современный руский язык. I часть. Лексика. – Москва, 1954. – С. 33
71 Фалькович М.М. К вопросу об омонимии и полисемий // Вопросы языкознания. 1960. - № 5. – С. 85-88 .
72 Арутюнова Н.Д. Языковая метафора // Лингвистика и поэтика. – Москва, 1979. – С.159
73 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. I Том. А-К. Жал. ред. басқ. проф. І. К. Кеңесбаев. – Алматы, 1959. – 338 б.
74 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жал. ред. басқ. А. Ы. Ысқақов. 3 т. (Г-Ж). – Алматы, 1978. – 625 Б.
75 Махмудов Х, Мусабаев Г. Қазақша – орысша сөздік; Казахско-русский словарь. – Алматы: Өнер, 1995. – 448 б.
76 Краткий казахско-русский словарь / К. Бектаев, А. Ахабаев, Е. Керимбаев, К. Молдабеков. Редукол.: А. А. Абдуллин и др. – Алма-Ата: Главная редакция Казахской советской энциеклопедии, 1991. – 256 с.
77 Қазақ тілінің сөздігі / Жалпы ред. Басқарған Т. Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 1999. – 776 б.
78 Рустемов Л. З. Казахско-русский толковый словарь арабско-иранских заимствованных слов. - Алма-Ата, 1989. – 320 с.
79 Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі / Редколл. А. Ы. Ысқақов, Р. Сыздықова, Ш. Сарыбаев. – Алматы: Ғылым, 1966. – 240 б.
80 Розенталь Д.Э., Голуб И.Б., Теленкова М.А. Современный русский язык. – Москва: Рольф. – 2002. – С. 111.
81 Кузнецова Э.В. Русские глаголы приобщения объекта как функционально-семантический класс слов. Афтореф. дисс. ... докт. фил. наук. – Москва, 1974.- 27 с.
82 Э.Эмиль Об омонимии в немецском языке // Вопросы языкознания, 1961. - № 5.
83 Мелконян Г.А. Полисемия и омонимия в русском языке: теория и практика их лексикографирования // Матер. пятой научной конф. «Студенческая жизнь – экономике России». - Ставрополь, 2005. – С. 4-9.
84 Құрманалиева А. Көп мағыналық және омоним сөздер // Қазақстан мектебі.- № 4, 38-40 Б.
85 Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников (VII-Ixвв.) – Л.: Наука, 1980. – 254с.
86 Томанов М.Т. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1998. – 264б.
87 Оралбаева Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. – Шымкент: Қайнар, 2002.- 130 б.
88 Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – С. 235.
89 Смирницкий А.И. Так называемая конверсия и чередование звуков в английском языке // Иностранные языки в школе. - 1953. - №5. – С.24.
90 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері: Өңделіп, толықтырылып екінші рет басылуы. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 258 б.
91 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. – Алматы: Айкос, 2000. – 184 б.
92 Севортян Этимологический словарь
93 М. Қашқари Түрік сөздігі, Алматы. 1998.-1-3 том, 600 б
94 Филин Ф.П. О лексико-семантических группах слов. Очерки по теории языкознания. — М., 1982. 535
95 Келiмбетов Н. Ежелгi деуiр әдебиетi. – Алматы: Ана тілі, 1992. - 154 б.
96 Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен әдебиеті тарихынан. – Алматы: Мектеп, 1969.
97 Наджип Э.Н. О средневековых литературных традициях и смешанных письменных языках // Советская тюркология, 1970, № 1.- С.38-46.
98 М.Жолдасбеков Орхон ескерткіштерін зерттеудің кейбір мәселелері // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. ҚР тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Ғылым, 2001.
99 Д.М.Мажиденова Ю.Баласагуни как феномен тюркской культуры // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. ҚР тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Ғылым. 2001. - Б. 322-329.
100 Жүсіп Баласағұн. Құт әкелетін білім. - Түркістан, 2004. -
101 Конференция ЖенПИ // Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: ҚазМемҚызПИ баспаханасы, 2006. – 714 б.
102 Маманов И.Е. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы: Мектеп. - 1966. – 155 б.
103 Ысқақов А.А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі. – 1991. – 383 б.
104 Оралбаева Н.О. Қазіргі қазақ тілі. Сан есімнің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1988. – 103 б. Древние тюркские диалекты и их отражение в современных языках. Под ред. И.А.Батманова. – Фрунзе: Илим, 1971. – 194 с.
105 Древнетюркский словарь. Под ред. В.М.Наделяева, Д.М.Насилова, Э.Р. Тенишева, А.М.Щербака. – Ленинград: Наука, 1969. – 676 с.
106 Құрманалиев К.А. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық ұя мәселесінің теориялық негіздері: филол. ғыл. док. ... дисс.: 10.02.02. – Алматы:АлМУ, 2002. – 300 б.
107 Г.Баялиева «Қутадғу біліктегі» сын есімдер // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2002. - №11. - 81-84 бб.
108 Юнусалиев Б.М. Киргизская лексикология: Развитие корневых слов. Ч. І. – Фрунзе: Киргиз уч.педгиз, 1959 - 320 с.
109 К.М.Мусаев Лексикология тюркских языков. – М: Наука, 1984.- 194 с.
110 Анесов А. К этимологии морфем некоторых производных именных основ в казахском языке // Проблемы этимологии тюркских языков. – Алматы: Ғылым, 1990. – С. 40-50.
111 М.А.Сеидов Об этимологии слова ozan//uzan // Советская тюркология, 1971. - № 1. - С. 38 – 48
112 Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – М., 1985.; Потебня А.А. Слов и миф. – М., 1989.; Вержбицкая А. Понимание культур через посредство ключевых слов. – М., 2001.; Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. – М., 1997.; Шмелев А.Д. Русская языковая модель мира: материалы к словарю. – М., 2002.; Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. – М., 1996.; Концептуальная картина мира и интерпретативное поле текста с позиций лингвистики, журналистики и коммуникативистики: (cб. материалов всерос. науч.-практ. конф., 20-23 июня 1999 г.) / отв. ред. А.А. Стриженко. – Барнаул : Изд-во Алт. гос. техн. ун-та, 2000. – 243 с.
113 Цит.: Фрумкина Р.М. Концепт, категория, прототип //Лингвистическая и экстралингвистическая семантика. - М.,1992.- С. 31. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. (опыт исследования).- М., 1997. - 824 с.
114 К.А. Зацепин, И.И. Саморуков Эпистемологический статус концепта // slovar.lib.ru/dictionary/koncept.htm - 12k –
115 Википедии — свободной энциклопедии // ru. wikipedia. org/ wiki/ Концепт – 27 k
116 Аскольдов С.А. Концепт и слово // Руская словестность. От теории словестности к структуре текста: Антология/ Под ред. В.Н.Нерознака. – М.: Academia, 1997. – С. 267-269
117 Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 272 б.
118 Керимбаев Д.А. Об этнических аспектах изучения языковой картины мира казахских народных сказок // Тіл әлемі. Мир языка. - Алматы, 2005.- С.73-79.
119 Цит. :Кубрякова Е.С. Об одном фрагменте концептуального анализа слова ПАМЯТЬ //Логический анализ языка. Культурные концепты. - М., 1991. - С. 91
120 Боярская Е.Л. Когнитивные основы формирования новых значений полисемантичных существительных современного английского языка. дисс... канд. филол. наук. – Калининоград, 1999. – 178 с.
121 М.В.Никитин Курс лексической семантики. СПб. - 1996.- С.27
122 С.Е.Малов Памятники древнетюркской письменности.- М., 1951. - С. 451.
123 Абдурахманов Г.А. Этногенез узбекского народа и развитие его языка // Проблемы этимологии тюркских языков. - Алматы: Ғылым, 1990. - С. 26-36.
124 Нұрмаханов А.Түркі фразеологиясы.- Алматы: Ғылым. - 1998.
125 Жұбанов Е. Эпос тілінің өрнектері.- Алматы: Ғылым, 1978. - Б. 24-25.
126 Сағындықұлы Б. XIV ғасырдағы түркі жазба ескерткіштерінің салыстырмалы лексикасы. филол.ғ.к... дисс. - Алматы, 1977.
127 Трубачев О.Н. Реконстукция слов и их значений // Вопросы языкознания.- Москва, Наука, 1980. - № 3. - С. 3-14.
128 Әбенова Қазақ тілі лексикасының XI-XII ғғ. жазба әдеби ескерткіштерге қатысы. 10.02.06 Филол. ғ. канд ... дисс. Алматы, 1997.
129 Р. Сыздық Сөз құдірет і. Алматы: Санат, 1997. – 224 б.
130 Кажыбеков Е.З. Глагольно-именная корреляция гомогенных корней в тюркских языках. – Алма-Ата: Наука, 1986. –270 с.
131 Кибрик А.А. О невыполненных обещаниях лингвистики 60-х гг. // Московский лингвистический альманах. Спорное в лингвистике. - М., 1992. С. 230 – 233.
132 Кайдаров А.Т.Тюркская этимология: проблемы и задачи // Проблемы этимологии тюркских языков.- Алматы: Ғылым, 1990. - С. 5-25.
133 С.Радхакришнан. Индийская философия, ч. II. - М., 1957.
134 Дж.Локк. Опыт о человеческом разуме. Перевод А.И. Савина. - Москва, 1898.
135 www.philol.msu.ru/~rlc2001/sec/lex_fraz.htm - 30k
136 Ескеева Мағрипа Қайнарбайқызы Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық дисс ерекшелiктерi: 10.02.06. филол. ғ. докторы – Алматы, 2007

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 133 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Қолжазба құқығында

ПАШАН ДАНА МҰСАБЕКҚЫЗЫ

Ж.Баласағұнның Құтты білік еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздер

10.02.06 – түркі тілдері

Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация

Ғылыми жетекшісі: филология
ғылымдарының докторы,
профессор А.Б.Салқынбай

Қазақстан Республикасы
Алматы, 2009
МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҚТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ЕРЕКШЕЛІГІ
1.1 Көпмағыналы сөздердің тіл білімінде
зерттелуі ... ... ... ... ... ... .. ... ... ..
1.2 Көпмағыналылықтың тюркологияда
зерттелуі ... ... ... ... ... ... .. ... ... ...

1.3 Құтты білік пен осы еңбектегі көпмағыналы сөздер турасында ... ...

1.4 Көпмағыналы сөздердің жасалу
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1.5 Көпмағыналы сөздердің
құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.6 Көпмағыналы сөздердің
ерекшелігі ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ...

1.7 Көпмағыналы сөздер мен омонимдердің байланысы мен ерекшелігі...
1.8 Сөздердің конверсиялық және синкретті жолмен жасалуы ... ... ... ...

2 ҚҰТТЫ БІЛІКТЕГІ БІР БУЫНДЫ СӨЗДЕРДІҢ КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҒЫ
2.1 Бір буынды түбірлер туралы қысқаша мәлімет ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Көпмағыналылықтың психолингвистика тұрғысынан қаралуы ... ... ..
2.3 “Құтты біліктегі” көпмағыналы сөздердің дамуындағы концептілік
ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4 “Құтты білік” еңбегіндегі көпмағыналылық және ол сөздердің қазіргі
мағыналық дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.5 Көпмағыналық және жаңа атау арасындағы байланыс (номинация теориясы
негізінде)
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... .

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... .

КIРIСПЕ

Зерттеудің өзектілігі XI ғасырда жазылған құнды мұралар осы уақытқа
дейін әдеби айналымға енгізілгенімен, арнайы зерттеу нысаны болар сәті
сирек. “Құтты білік” еңбегі даналық пен тазалыққа толы. Саналы ұрпаққа
берері мол. Бірақ, сондай асыл қазыналарымызды зерттеп, таразылау бүгінгі
егемендік жағдайындағы қазақ тілін зерттеу ғылымының өте маңызды міндеті
болып табылады. Өйткені, тілді зеттеу сол халықтың мәдениетін көтеріп,
тілінің бар мүмкіншілігін оятуға себеп болады. Қазақ тілінің көнеден келе
жатқан өткірлігін, икемділігін, мағынаға байлығын, бейнелеу қабілетін ашуға
осы еңбектің септігі тиер. Тілдің қалтарысындағы көне сөздерді, олардың
қазіргі сөз қолданысымыздағы мағынасымен байланысын анықтау арқылы тамыр
алар тарихымызбен сусындарымыз анық. Осы арқылы тілдік қорымыздағы сөздер
мағына жағынан сараланып, ұғымдық шектері айрыла түседі. Біздің зерттеу
жұмысымыздың да өзектілігі осыдан келіп туындайды.
Жалпытүркілік тектілден бастау алып, өзіндік ерекшеліктерімен, бітім-
болмысымен сараланатын, сан ғасырлық дербес даму жолынан өтсе де
жалпытүркілік табиғатын сақтап келе жатқан қазіргі қазақ тілінің қалыптасу
ерекшеліктерін, өзара туыстық деңгейін анықтауға арқау болып отырған құнды
тілдік дерек – Жүсіп Баласағұнның Құтты білік еңбегі. Түркi халықтарының
ұлттық-мәдени болмысын, тарихи-әлеуметтiк сипатын танытуға қызмет ететiн
жалпытүркiлiк танымды жаңғыртып, түркi жұртшылығы арасындағы рухани
үйлесiмдiлiк пен тарихи тұтастықты сақтауға жол ашады. Бұл түркi жазба
мұраларын зерттеудiң тек түркiлiк тiлтану ғылымында ғана емес жалпы түркi
әлемi аясындағы өзектi мәселе екенiн көрсетедi. Қазіргі түркі тілдерінің
ішінде көне түркі тілінің фонетикалық, лексика-грамматикалық құрылымын
дәлме-дәл қайталайтын бірде-бір тіл жоқ. Тіл үнемі даму үстіндегі құбылыс
болғандықтан, бұл – табиғи лингвистикалық заңдылық. Ескерткіш тілін
зерттеудің көп жолының тиімді де нәтижелі бір жолы – ол түбі бір түркі
тілінің түбіріне тереңірек үңілу (Ә. Қайдар). Ескерткіштер тілі мен
қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің семантикалық ерекшеліктерін айқындау,
түркі жазбаларының тілдеріндегі бір буынды түбір – негіздердің тұлғалық
ерекшеліктерін анықтау аталған тілдердің семантикалық құрылымын тереңірек
тани түсуге жол ашады. Түркi тіл біліміндегі түбiртану өзiндiк тарихы бар,
жан-жақты талданған сала болғанымен, түбiр сөздердiң семантикасын анықтауда
әлi даулы мәселелердiң болуы да ескерткiштер тiлiн саралаудың
көкейкестiлiгiн көрсетiп, зерттеу жұмысының өзектiлiгiн танытады.
Соңғы жылдары тіл біліміндегі когнитивті бағыттың, тіл бірліктерін
танымдық тұрғыдан зерделеу мәселесінің жандана бастауына орай мазмұн мен
мағынаға ерекше мән берілуде.
Зерттеудің нысаны – Ж.Баласағұнның Құтты білік еңбегіндегі бір буынды
көпмағыналы сөздердің мағыналық дамуы.
Тақырыптың зерттелу деңгейі Мағынаға байланысты ғалымдарымыз Қ.Жұбанов,
С.Аманжолов, К. Аханов, А. Ысқақов, Ғ. Мұсабаев, М. Белбаева, Р.Барлыбаев,
Б. Хасанов, Ә. Болғанбаев, Ш. Мұхаметжанов т.б. зерттеулері бар. 70
жылдардан бері қазақ тіл білімінде сөз мағынасына қатысты біршама
зерттеулер жазылды. Атап айтсақ, Ә. Қайдар, Р. Сыздықова, З. Ахметжанова,
М.Оразов, Ә. Нұрмағамбетов, Т. Жанұзақов, С. Исаев, Б. Сағындықұлы,
Ә.Ибатов, М. Серғалиев, Б.Әбілқасымов, Ш.Нұрғожина, А. Салқынбай,
Ғ.Сүлейменова, М. Таева, К. Дүйсенова, Б. Момынова, Қ. Рысбергенова,
Б.Тамаева, Г. Смағұлова т.б. ғалымдарымыздың еңбектері.
Р. Барлыбаевтың Қазақ тіліндегі сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы
(1963), Б. Хасановтың Қазақ тілі сөздерінің метафоралы қолданылуы (1966)
және Ш. Мұхамеджановтың Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ауыспалы
мағынасы (1968) деген диссертациялық еңбектері жазылған. Бұл еңбектерде
көпмағыналылықтың кейбір мәселелері талқыланады.
Ізденісімізге Б.Сағындықұлының тіл этимологиясын қарастырған,
А.Салқынбайдың тарихи сөзжасамдық аспектідегі зерттеулеріндегі сөз
мағынасына қатысты теориялық тұжырымдары басты назарда болды.
Бұлардан басқа да тікелей Ж. Баласағұнның Құтты білік еңбегіне
қатысты болмаса да, сол кезеңнің тіліне қатысты жазылған К. Әбенованың
Қазақ тілі лексикасының XI-XII ғғ. жазба әдеби ескерткіштерге қатысы,
Г.Баялиеваның XI-XII ғғ. жазба ескерткіштер тіліндегі сын есімдер,
Б.Р.Құлжанованың XI-XII ғасырлардағы түркі әдеби ескерткіштері тіліндегі
зат есімдер (Қутадғу билиг пен Һибат-ул хақайиқ лексикасы материалдары
бойынша), сондай-ақ Ғ. Резуанованың Қазақ тіліндегі көп мағыналы
сөздерден жасалған омонимдік, синонимдік, антонимдік қатарлар атты
кандидаттық диссертациялары қаралды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері Зерттеу жұмысымның негізгі мақсаты –
Құтты білік еңбегіндегі көпмағыналы сөздерді анықтау, даму жолын көрсету,
лексика-семантикалық тұрғыдан зерттеу, ғылыми негізде талдау жасау. Жеке-
жеке талдасақ төмендегідей мақсаттар шығады:
– ескерткіштегі лексикалық мағынаның өзгеру тенденцияларын
анықтау;
– тарихи полисемияның тақырыптық, семантикалық жүйесін анықтау;
– ескерткіштегі көпмағыналы сөздердің санын анықтау.
Осы айтылған мақсаттырымызға жету үшін төмендегі мәселелерді ашуды
міндет етіп қойдық:
- мағынаға, көпмағыналылыққа қатысты еңбектерге, орта ғасыр
ескерткіштеріне арналған еңбектерге шолу жасау;
- ескерткіштен көпмағыналы сөздерді табу, мағыналарын анықтау;
- ескерткіштегі көпмағыналы сөздерді қазіргі қазақ тіліндегі мағынасымен
салыстыру,
- полисемиялы лексиканың семантикалық құрамы мен құрылымын, түрлерін
анықтау;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы Бұл зерттеуімізде ХI ғасыр шығармасы Құтты
біліктің тіліміз бен тарихымыздағы алар орнын бағамдап, оның тілдік
ерекшелігін аштық. Бойына бір емес бірнеше мағына жинаған көпмағыналы
сөздерді анықтап, жеке-жеке тоқталдық. Ғылыми деректерге, сөздіктерге
сүйене отырып, пікірімізді дәлелдеуге, жүйелеуге тырыстық. Сөздің қалай
көпмағыналы болатындығы, қалыптасуы, даму жолдары туралы ғылыми тың ой-
пікірлер білдіруге талпындық.
– қазақ тілінде омоним деп танылып жүрген кейбір сөздердің арасында
мағыналық байланыс бар екендігі семасиологиялық талдау арқылы
ашылып, омоним емес, көпмағыналық негізінде мағыналық дамуға
жеткендігі көрсетілді;
– бір буынды сөздердің екі, үш, төрт буынды сөздерге қарағанда
мағыналық жағынан көп өзгеретіндігі айқындала түсті.
Тюркологияда, қазақ тілінде бір буынды сөздердің көпмағыналылығын жан-
жақты зерттеу мәселесі басты мақсатымыз болды.
Зерттеудiң әдiс-тәсiлдерi Жұмыста зерттеудiң лингвистикалық әдiс-
тәсiлдерiнiң бiрнеше түрi пайдаланылды. Олардың негiзгiлерi – дәстүрлi
сипаттама әдiсi, тарихи-салыстырмалы, диахронды-синхрондық, тарихи-
семантикалық, этимологиялық, семасиологиялық, лексикостатистикалық,
баяндау, жүйелеу және танымдық-логикалық талдау әдiстерi.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы.
- көпмағыналылықтың теориялық, әдістемелік және практикалық
мәселелері арнайы, жүйелі түрде қарастырылды.
- ескерткіш тілі мен қазіргі қазақ тілінің ара қатысы,
айырмашылықтары көрсетілді.
Осы маңызды мәселелерді теорияға салып, белгілі бір әдіспен зерттеудегі
негізгі мақсат практиканың қажеттілігін қамтамасыз ету. Зерттеу
материалдары мен тұжырымдары жоғары оқу орындарында жазба ескерткіштердің
лексикалық семантикасының тарихын оқытуда, түркi тiлдерiнiң салыстырмалы
лексикологиясы, қазiргi түркi тiлдерi, қазақ тiлiнiң тарихи лексикологиясы
пәндерi бойынша ғылыми курстардан дәрiс оқуда, түбiр мәселелерi бойынша
арнайы курстар мен арнайы семинарлар өткiзуге, көмекшi оқу құралдарын
дайындауда септiгiн тигiзедi. Сондай-ақ Құтты біліктің тілін зерттеуде,
қазақ тілінің тарихи даму кезеңдерін оқытуда, қазақ тіліндегі кейбір
сөздердің этимологиясын ашуда, көпмағыналықтың мәнін түсінуде негіз бола
алады.
Диссертацияның әдістанымдық негiздерi Зерттеу материалына
Ә.Құрышжановтың аудармасымен шыққан Қутадғу білік (2005), К.Каримовтың
Юсуб Хос Хожиб Кутадғу билиг түпнұсқадан жасаған транскрипциясы негіз
болды. Сонымен қатар Древнетюркский словарь, Э.В.Севортянның 4 томдық
Этимологиялық сөздігі, 1974-1986 жылдар аралығында шыққан 10 томдық
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, этимологиялық сөздік, омонимдер сөздігі
т.б. сөздіктерді пайдаландық.
Еңбектің сыннан өтуі Зерттеудің негізі мен ғылыми ой-пікірлері
республикалық, халықаралық баспасөз беттерінде жарияланды. Зерттеу негізгі
тұжырымдары 6 мақалада жарық көрді.
Жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Қазақ тілі
кафедрасының мәжілісінде талқылаудан өтіп, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның құрылымы Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі және
қосымша көрсетілген.

1 КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҚТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ЕРЕКШЕЛІГІ

1.1 Көпмағыналылықтың тіл білімінде зерттелуі
Қазақ тілі кемеліне келіп, ұлттық тіл дәрежесіне көтерілді дегенге айғақ
боларлық көрсеткіштердің бірі – сол тілдің сан жағынан да, сапа жағынан да
толысқан, жетілген сөз байлығы екені аян. Тіл байлығы сөз санында емес, сөз
мағынасының ауқымында. Сөз сыртқы ажарымен көз тартса, ішкі асылымен жан
семіртеді - деп, халық бекер айтпаған. Сырлы сазды, мәнді де нәрлі ана
тіліміздің құдіретті күшінің көрінер жері – осы тылсым сырында,
мағынасында.
Филология ғылымдарының докторы, профессор А. Салқынбай: Кеңес
заманындағы тіл білімінде сөз семантикасы идеализмге апаратын бағыттай
бағаланғандығын тарихи деректер растайды [1, 197 б.] - деп, атап өткен.
Иә, шынында да, тек сөздің материалдық жағын қарастырып, ішкі мағынасына
бой жүгіртпеуге не себеп? Өз сөзінің тарихын бағамдау, зерттеу арқылы әрбір
ұлт өзінің жүріп өткен жолын көреді, анықтайды. Ал тарихын білмеген ұлт
ұлттығынан айырылады. Тіліміздің ұлттық мәйегін, сөз астарын толық, әрі
дұрыс түсіндіріп, қолдану үшін сөз мағынасын оқып, зерттеу - парыз.
І. Кеңесбаев: Сөз қандай күрделі құбылыс болса, сөз мағынасы да сондай,
зат пен құбылыс тілде сөздің мағынасы арқылы танылады, сөз мағынасы мен сөз
тіркесі тарихи байланыста болады. Сөз де, оның мағынасы да заттар мен
құбылыстарды топшылап, аңғартады [2, 57 б].
Т. Қордабаев Сөздің лексикалық мағынасы – оның жеке тұрып та
білдіретін, өзіне тән, қоғам таныған мағынасы екенін көрсетеді [3, 3 б.].
М.Оразов: Лексикалық мағына дегеніміз – белгілі бір дыбыс не дыбыстар
тізбегі мен шартты, тарихи және әлеуметтік байланысқа түскен объектив
дүниедегі затттардың амал-әрекеттердің, түрлі құбылыстардың адам
санасындағы жалпыланған, дерексізденген бейнесі [4, 45 б.]
Мағынаға О.С.Ахманова сөздігінде төмендегідей анықтама берілген: 1.
Отображение предмета действительности (явления, отношения, качества,
процесса) в сознании, становящееся фактом языка вследствие установления
постоянной неразрывной его связи с определенным звучанием, в которым оно
реализуется; это отображение действительности входить в структуру слова
(морфемы и т.п.) в качестве его внутренней стороны (содержания), по
отношению к которой звучание данной языковой единицы выступает как
материальная оболочка, необходимая не только для выражения значения и
сообщения его другим, но для самого возникновения, формирования,
существования и развития. 2. Признак, общий для всех ситуаций, в которых
говорящий может произнести данную языковую единицу (слово) и всех реакций,
произнесение данной языковой единицы в ситуациях данного типа вызывает у
слушающего. 3. Совокупность функций языковых единиц; все то, что этими
единицами выражается, обозначается, является их содержанием [5, С.160-161].

Академик В.В.Виноградов “Лексическое значение слова — это его
“предметновещественное содержание, оформленное по законам грамматики
данного языка и являющиеся элементом общей семантической системы словаря
этого языка” [6, с.10] деген анықтама береді.
В.А.Гречко: Под значением понимают: понятие, формальное понятие;
предмет, обозначаемый словом; употребление слова, лексико-семантический
вариант; информацию или инвариант информации, передаваемый словом; набор
дифференциальных семантических признаков, реакцию человека на слово,
минимальную формулу дистрибуции слова... [7, с.213].
Мағынаға байланысты ғалымдарымыз К. Аханов, А. Ысқақов, Ғ. Мұсабаев, М.
Белбаева, Р. Барлыбаев, Б. Хасанов, Ә. Болғанбаев, Ш. Мұхаметжанов т.б.
зерттеулері бар. 70 жылдардан бері қазақ тіл білімінде сөз мағынасына
қатысты біршама зерттеулер жазылды. Атап айтсақ, Ә.Қайдар, Р.Сыздықова, З.
Ахметжанова, М. Оразов, Ә. Нұрмағамбетов, Т. Жанұзақов, С.Исаев, Б.
Сағындықұлы, Ә. Ибатов, М. Серғалиев, Б.Әбілқасымов, Ш.Нұрғожина, А.
Салқынбай, Ғ. Сүлейменова, М. Таева, К. Дүйсенова, Б.Момынова, Қ.
Рысбергенова, Б. Тамаева, С.Смағұлова т.б. ғалымдарымыздың еңбектері.
Сөз мағынасына байланысты өзекті мәселенің бірі - көпмағыналылық.
Бастапқы жеке мағынаның дами келе ұлғайып, көпмағыналыққа ұласуы зерттеуді
қажет ететін қызықты да, күрделі сала.
Қазіргі таңда ғылымда көпмағыналыққа қатысты бай да қызықты материал бар
дегенмен, көптеген ғалымдар үшін аталған тілдік құбылыс көкейтесті болып
қала бермек. Аталған мәселеге қызығушылықтың артуы тіл мен ойлау
байланысының сұрақтарына, тіл меңгеру негізіндегі процестеріне, айтылғанды
түсінумен байланысты.
XX аяғы мен XXI ғасырдың басындағы тіл білімінде аталған құбылысты
зерттеу екі бағытта жүргізілді. Бірі – полисемия мен омонимия лексика-
семантикалық категория ретінде қаралса, енді бірі – тілдің ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізілуі барысындағы сөздік қорымызға тән байлық ретінде қаралуында.
Орыс ғалымдары ішінде алғашқыда көпмағыналылықтың өзін жоққа шығарушылар
болды. Олар сөз мағынасын алғашқы зерттеушілердің қатарында Потебня А.А,
Шерба Л.В болса, бұлардың ойларын қолдаған Звегинцева В.А., Амосова Н.Н.
атты ғалымдар болды.
В. А. Звегинцева: Слова не может иметь нескольких значений напоминая
некоторую совокупность синонимов, связанных известными смысловыми
отношениями. Поскольку в лексическом значении слова закреплен результат
определенного обобщения и этот процесс обобщения не прерывается до тех пор,
пока живет и развивается язык - деп, өз еңбегінде айтып өтеді. [8, с.
222]. Яғни В.А.Звегицева полисемияны басқа тұрғыдан қарастырады. Ол сөзде
лексикалық мағына біреу ғана болады, алайда ол мағына бірнеше лексика –
семантикалық варианттардың жиынтығынан құралатындығын сөз етеді.
Многозначность, или полисемия, слова (от латинского poly — много+
sema—знак) — это наличие у языковой единицы более одного значения при
условии семантической связи между ними или переноса общих либо смежных
признаков или функций с одного денотата на другой. Лексическая полисемия
может быть определена как способность одного слова служить для обозначения
разных предметов и явлений действительности (ЛЭС). Полисемия является
языковой универсалией в системе европейских языков. Основана она на
асимметричности языкового знака и отражает принцип экономии формальных
средств при передаче максимального смыслового объема. [9]
Тілші ғалымымыз Р. Садықбеков академик А.В.Шербаның: сөздің көпмағыналы
болып келуі оның формасы мен ішкі мазмұнының бірлігіне нұқсан келтіреді
деген ойын айтады. Мәселені бұл тұрғыдан түсіну оның көпмағыналылықты жоққа
шығаруына әкеп соғады. Шербаның бұл ойын қолдамайды. Ол: полисемия сөздің
сыртқы формасы мен ішкі мазмұнының арасындағы бірлікті бұзбайды. Форма,
әдетте, ілгері дамып отыратын мазмұнмен тығыз байланыста болады - деп,
тұжырымдайды. [10, 17 б.].
... Щерба стремился глубже осмыслить проблему многозначности слова.
Известно, что подавляющее большинство слов любого современного живого
языка, имеющего многовековую историю и богатую литературную традицию,
отличается многозначностью. Вместе с тем многозначность слова осложняет
проблему соотношения между словами и понятиями. Опыт практической работы
над лексиконами разных языков помог Льву Владимировичу глубже подойти к
самой проблеме многозначности (полисемии). Он считал, что слово - это
сложное единство материального (звуки, формы) и идеального (значения).
[11.].
Сондай – ақ Где два значения – там два слова - деген А.А.Потебня да
сөзде жаңа мағына пайда болуы, жаңа сөздің пайда болуы деп, яғни бір сөзде
бір мағынадан артық мағына болуы мүмкін емес деген ойын айтады. [12, с.
42].
Ғалымның бұндай көзқарасы неге байланысты туғанын талдай келе
А.А.Уфимцева былай деп жазады: Признавая и даже переоценивая влияние языка
на мысль, Потебня А.А. в силу своих субъективно идеалистических убеждений
отрицал способность слова обладать, хранить и передавать от поколении к
поколению закрепленные за словом результате общественого познания и опыта,
определенные понятия и идей. Потому, видя в слове каждый раз лишь
индивидуально – психический акт, А.А. Потебня не признавал теоретическии
полисемий слов [13, с.147] А. Потебня идеалистік тұрғыда қоғамдық таным –
түсінік тұрғысынан туған сөз мағынасының дамып, ұрпақтан – ұрпаққа кете
беретінін жоққа шығарып отыр. Біз де, бұл оймен келісе алмаймыз.
Кез келген сөз бір мағынаны білдіреді. Кейде екіден де жоғары мағыналары
болады. Біз айналамыздағы заттарды немесе құбылыстарды ойша топшылап, оның
мәнін, мазмұнын түсінеміз, кейде атау да береміз. Сөзге мағына берудің өзі
қоғамдық тәжірибеге, өмірге, салт-дәстүрге, таным- түсінікке байланысты.
Заттардың түр, түс, әрекет, процесс т.б. ұқсастықтарына байланыстарына,
бірлігіне қарай атаулары бірінен екіншісіне де таныла береді. Бұдан туған
сөздің көпмағыналығы – тіл-тілдің бәріне тән қасиет.
Сөздердің әуелі пайда болған мағынасы біреу-ақ болғанымен де, бертін
келе мағыналары көбейген. Ол туралы Ә. Болғанбаевтан мына сөздерді
оқуымызға болады: Ең алғаш пайда болған сөздер аз мағыналы болған. Кейін
талай замандар өткен соң, сөздік қордағы сөздердің бұрыңғы мағыналарына
тағы да бірнеше мағыналар жамалып, семантикалық шеңберін ұлғайта берген,
содан көп мағыналы сөз пайда болды [14, 47 б.]. Полисемияның барынша жақсы
зерттелген аспектісі жеке лексемалардың жеті мағынадан көп мағынасының
болуы, яғни кең жайылған диахронды семантикалық дамуы болып табылады.
Сөздердің қазіргі кезеңде мағынасының көбеюінің басты себебі заттың,
құбылыстардың, олардың қасиетінің, қызметінің кеңеюі, сондай-ақ кең
танылумен байланысты. Кейбір сөздер тұрақсыз түрде дами беруі мүмкін.
Сыртқы факторлар сөздер мен олардың мағыналарына әсер етеді. Сөздің кей
жағдайда мағынасы сақталып, формасы өзгеруі мүмкін, ал, кейде мағынасы да
өзгеруі мүмкін.
Тілші – ғалым С. Аманжолов: Халықтың тілі әуелі кедей болған, бір сөз
көп мағына берген. Барлық жоғарғы нәрсені, аспан, түйе, төбе таумен
теңейтін еді, ұшқан нәрсенің бәрін бір сөзбен айтатын.
бас: 1) дене мүшесі; 2) алдыңғы бас;
төбе: 1) бастың төбесі; 2) таудың төбесі;
қол: 1) дене мүшесі; 2) әскер.

Қазақша:

Міне, осы сияқтылар көп.
Қазақ тіліндегі тәңір деген сөзбен тау, түйе, төбе дегендердің
түбірі бір. Тәңір маңғолша аспан, биік деген сөз. Түбірінде тан
деген сөз бар, ір дегені жұрнақ, кейін қосылған. Ал тан мен таудың
соңғы дыбыстары ауысатын сонар дыбыс. Азербайжан, татарлар түйені тәиә
дейді. тәуә. Міне, соған қарап мұның түбірі де, тау екенін айқын көруге
болады. Ал төбе дегеніміз таумен бір, өйткені у мен б алмаса береді,
екеуі еріндік.
Мысалы: тап ---- тауып ---- табылды п – у – б дегенге қараңыз.
Тәңір ---- тан + ір
Тау н у
ТА Тәу
Төб (б — у) – деп, өзінің көпмағыналылық турасындағы
мақаласында айтады. Мұнан көпмағыналықтың тамыры көнеден бастау алады деген
ой түйеміз [15, 22 б.].
Тіл білімінде көп еңбек еткен ғалымдарымыздың бірі Н.Т.Сауранбаев
лексикологияның өзекті мәселелерінің біріне семантика заңын жатқызады.
Сөздердің мағына, оның өзгеру заңы семантика деп аталады, сөз мағынасын
зерттейтін ғылым семасиология деп келеді де, семантика заңы мыналар деп
көрсетеді.
1. Қарама – қарсылық заңы. Адам кей құбылысты затты, істің басқа сондай
құбылысқа қарама - қарсы жағын тауып алады. Мысалы: күн – түн, жер –
көк, бар – жоқ, арық – семіз т.б. Мұндай сөздер мағынасы қарама – қайшы
болғанымен, өзара тығыз байланысты. Сондықтан, көпшілігі қосарланып
айтылады деп, азды – көпті, ертелі – кеш, күні – түні деген мысалдар
келтіреді.
2. Ат ауысу заңы. Бұл адамның ой - өрісі, өндірісте жетілуінен туындаған.
Алғашқы заттың, құралдың аты жаңа түрлеріне де ауысады. Мысалы; бауыр –
алғаш адам мүшесі, одан кейін іні – бауыр, аға мағынасына ие болады.
3. Ұқсату заңы. Бұнда бір затқа ұқсатудан зат атауы туындайды. Мысалы:
қызғалдақ, итмұрын, атқұлақ, балықкөз, кереңқұлақ, айқабақ, қосмұрын
т.б.
4. Бөлшектің тұтастану заңы. Бұл заң бойынша дара, бөлшек мәнді атаулардан
жалпы мәнді тұтас ұғымдар пайда болған. Мысалы: қозы, лақ, бота, құлын,
бұзау сөздерінен: қой – қозылау, ешкі – лақтау, түйе – боталау
тіркестері пайда болған.
5. Қызмет заңы. Бұлар көбіне туынды атаулар болып келеді. Мұнда зат,
құбылыс аты олардың қызметіне қарай қойылады. Мысалы: тігінші,
шайқасық, тартпа т.б.
Бұл семантика заңдары сөздің көпмағыналы болуына негіз болып тұр. Тіл
мен ой байланысты, ой тоқтаусыз дамуда, яғни тіл де оймен дамып келеді.
Н.Т. Сауранбаев көпмағыналық – мағына бөлімінің негізгі мәселесі және ол
түбір, яғни бір буынды сөздерде кездесетіндігін айтады.. Сондай-ақ, көп
мағыналылық тіл дамуының бұрынғы сатыларында болған. Қазақ тілінде көптеген
сөздер контекске қарамай әр түрлі мәнде болады. Бір сөздің жеке мағыналары
сөз табы мағыналарымен сай келеді, негізінен есімдер және етістіктен
болады. Мұндай әр түрлі ұғым бергенімен, бір ғана семантикалық қатар
құрады. Мысалы:

Кесте – 1

Аз: 1) мало, 2) худеть
Ас: 1) пища, 2) готовить пищу, 3) повесить, 4) низ (ас+ты)
Жұт: 1) жотай, 2) джут
Арт: 1) зад, 2) погружать
Аяқ: 1) нога, 2) конец, 3) посуда
Іш: 1) пей, 2) живот, нутро
Тіл: 1) язык, 2) разрезать
Қыс: 1) зима, 2) сжимать, сжать
Жау: 1) враг, 2) падать, с неба дождем, снегом
Жат: 1) лежать, 2) чужой
Көш: 1) кочевой 2) перекочевать, 3) самое состояние
(обоз), кочующего аула

Көпмағыналылықтың бір белгісі ретінде бір буынды сөздердің көп мәнді
болуы есептеледі. Ал екі немесе одан да көп буынды сөздердің көп мағыналығы
қазіргі тіл үшін де, бұдан бұрынғы тілге де жат емес.Осы жерде айта кететін
жайт Н.Т.Сауранбаевтың пайымдауынша көп мағыналы сөздер әр сөз табынан
болуы мүмкін. Бұл ойын төмендегідей мысалдарымен дәлелдей түседі. Мысалы:
бас сөзі голова және начало мағыналарын береді. Адам дене мүшесін
білдіретін бас сөзі бастау, басталудан тұрақты сияқты, сондай-ақ
алдыңғысы бірінші пайда болған. Екінші мағынасы тек бас дене мүшесі емес,
сонымен қатар жоғарғы жақ, бөлік мағынасына ие болғанда шыққандығын
айтады.
Бас сөзі сондай-ақ үшінші аяқпен немесе ауыр нәрсемен бір нәрсені
таптау мағынасына ие. Бұл да жоғарғы жаққа қарама – қарсы, жоғарғының асты
болады. Бір затты үстінен, жоғарыдан келіп басудан шыққан.
Қара сөзінің 1) түр – түс; 2) көр, байқа; 3) әйтеуір көрініп тұрған
зат; 4) мал; 5) кінәлі, қылмысты мағыналары бар. Бұлардың ортақ семасы –
қаралық. Ол алғашқыда алыстан қарайып, көрініп тұратын зат ретінде
қабылданған.
Күнделікті көрініп тұратын үй жануарлары қара деген ат алған, ал оны
көретін, көргіш көз қарақ делінген.
Ал қара мағынасы кінәлі, қылмысты мағынасынан туындағын. Осыдан ары
мағыналарымен сементикалық қатар түзеді.
Осы сияқты ақ сөзі де: 1) түр – түс; 2) сұйықтың ағуы мағынасын
береді. Бұның да қара сөзіндей даму сатыларынан өткенін ерекше
сезімталдықпен атап өтеді. [16, 155 б.]
Көрнекті тіл маманы К.Аханов көпмағыналылықтың тілде пайда болуын
былайша түсіндіреді: Адам баласы қоғамының дамуы барысында тіл де дамиды,
оның лексикасы да дамиды. Өзгеру мен даму тілдің лексикасындағы сөздердің
мағыналық жағына да қатысты болады. Адамдар өзін қоршаған дүниедегі заттар
мен құбылыстарды, олардың алуан түрлі сырлары мен белгілерін, әрине, бірден
танып білген жоқ. Заттар мен құбылыстар және олардың бір-біріне қатысы мен
байланысын, әр түрлі белгілері мен сыр-сипаты адам баласы қоғамының даму
барысында біртіндеп танылып отырады. Жаңадан танылған заттар мен
құбылыстардың тілде сөзбен аталу қажеттілігі әр уақытта жаңа сөздерді
тудыра бермейді. Олар көбінесе тілдің негізгі сөздік қорында бұрыннан бар
сөздермен аталады да, ол сөздердің бұрынғы қалыптасқан негізгі мағынасының
үстіне қосымша мағына үстеледі. Сөздің мағыналық жақтан дамуы, тілдің дамуы
сияқты, жаңа сапа элеметтерінің біртіндеп қор жинау жолымен іске асады.
Сөздің түрлі – түрлі мағынада қолдануға икемділігі оның жалпылаушы
қасиетімен тығыз байланысты. Сөздің жалпылаушы қасиеті оның бұрынғы негізгі
мағынасының үстіне туынды жаңа мағыналарының қосылуына мүмкіндік береді.
Мұнан әр түрлі мағынада қолданылуға икемділік сөздің өз табиғатында бар
қасиет екені аңғарылады. Сөздің көпмағыналығы қоғамның дамуы барысында адам
баласының танымағанды танып, заттар мен құбылыстардың қарым-қатынасын
танудан пайда болады дегенді айта келіп, тілдегі полисемия құбылысы сөздің
тура мағынасы мен туынды мағынасын қамтитындығын айтады [17, Б.97-98].
Ғалым Ғ. Мұсабаев сөздің көп мағыналылығы тілдің тарихи даму процесінде
пайда болған құбылыс [18]- деп көрсетеді. Әрине, сөз семантикалық
алмасулар негізінде бір затты немесе объективті құбылысты атаумен бірге,
басқа да қасиеттері мен белгілерінде ұқсастығы бар заттарды да атау үшін
қолданылады. Ал бұл процесс бір мезетте жүзеге аса салмасы белгілі. Бұл
деген бірнеше уақытты талап ететін құбылыс.
Ал, академик Ә.Т. Қайдаров: Семантической структуре односложных корней
и основ также свойственна тенденция к образованию полисемии, которая иногда
достигает большой амплетуды колебаний: от двух до пяти и более значений -
дегенді айтады [19, 151 б.].
Яғни, бұнда бір буынды сөздер мен негіздердің екіден беске дейін
мағыналары бар екендігі айтылады. Түбірлердің синкреттілігімен бірге, сөз
мағынасының көптігін де жоққа шығармайды.
Демек, сөздің жаңа, қосымша мағынаға ие болуы ұзақ уақытты талап ететін
тарихи процесс. Даму, өзгеру алайда өздігінен жүзеге аспайды. Заттар мен
құбылыстар бір–біріне сапасы, түрі мен түсі, қимылы жағынан, көлемі,
аумағы, әйтеуір бір формасы жағынан ұқсас болуы шарт. Бір заттың немесе
құбылыстың екінші бір затқа немесе құбылысқа кеңістік, уақыт жағынан
шектестігі де сөз мағынасының ауысуына себепкер болады. Қоғамның даму
барысында белгілі бір заттың атқарған қызметін уақыт өте келе екінші немесе
үшінші бір заттың атқаруы мүмкін. Бірақ, соған қарамастан, кейін шыққан зат
алғашқы заттың атауын сақтап қалады. Мұндай құбылыс тіл білімінде қызмет
бірлігі бойынша аталуды дәлелдейді.[20, Б. 32-40].
Сондай-ақ бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына жалқыны немесе
керісінше қолданудың негізінде сөздің ауыспалы мағынада жұмсалуы мүмкін.
Сөз мағынасы ешқашан дамуын тоқтатпайды. Әрқашан тың мағыналар үстеп,
көп мағыналы қасиетке ие болады. Бұл заңдылық көне дәуірлерге де, жаңа
дәуірлерге де тән.
Тіліміздің сөздік қоры көптеген замандар бойында жаңа сөздермен дамып,
толығып келеді. Қазақ тілінің сөздік қоры оның негізгі байлығы болып
табылады.
әл-Фараби Әлеуметтік – этикалық трактаттарында логика мен грамматика
арасындағы ұқсастыққа назар аудара отырып, бірінші орынға тіл туралы
ғылымды қояды: Бұл ұқсастық: грамматика өнері сөзбен айтылатын нәрсенің
дұрыстығы туралы білім береді, белгілі бір тіл адамдардың әдет – ғұрпына
сай сол дұрыстыққа жетуге қабілет береді [21, 41 б.].
Тілдің халық әдет- ғұрпына сай қалыптасатына мән беріледі. Халықтың тілі
өзінің табиғи қалпында бағалы, себебі ол әлемді, өркениетті тек өзіне ғана
тән, қайталанбас ерекшеліктерімен тәсілдермен таниды және танытады.
В.Гумбольдт тілді ойды құрайтын орган дей келіп: Интелектуальная
деятельность и язык представляют собой единое целое, Хотя мы
разграничиваем интеллектуальную деятельность и язык, в действительности
такого разделения не существует - деп, тұжырымдайды [22, 68–75бб.]. Ғалым
тіл мен ойдың біртұтас құбылыс екенін айта отырып, екеуінің арасында
шектеуліктің болатынын жоққа шығара бермейтін сияқты. Осы пікірдің өзі тіл
мен ойдың диалектілік бірлік деп, қабылдау керектігіне меңзейді.
Ғалым ары қарай, халық рухы мен тілінің іштей астасып жататынын
тереңдете келіп, тілді рухты сомдайтынын күш, дүние болмыстың рухқа айналуы
тілдің ішкі формасы арқылы жүзеге асады дейді. Тіл біртұтас дүниеге
айналады деген тұжырымын былайша түйіндейді: язык это мир, лежающий между
миром внешних явлений и внутренним миром человека [22, 304 б.].
Тіл білімінің тарихында тілдік мағына теориясы әрбір кезеңдерде
зерттеуші ғалымдардың назарында болды. Өйткені, тілдік семантиканың жалпы
теориялық сипаты осы тұрғыдан ғылыми негізделе алатыны айқын болды да,
жалпы грамматикалық семантикалық қыр – сырын аша түсу қазіргі тіл білімінің
өзекті мәселесіне айналды. Осы бағыттағы ғылыми зерттеудің басталуында
В.Гумбольт, А.А.Потебня теориялары тұратыны анық.
Көпмағыналылықты жоққа шығаруға тырысқанмен, тілдің негізгі мәйегі
мағына болғандықтан жоққа шығара алмаймыз.
Неміс ғалымы Н. Я. Марр да сөздің көп мағыналылығы тілдің көне
дәуірінің, сол дәуірдегі сөздердің диффуздық (жіктелмеген) қалдығы деп
айтқан.
О.С. Ахманова өз сөзінде: Көпмағыналылық полисемияның эквиваленті.
Бір сөздің бірнеше мағына беруі - деген түсінік берген [5, С.235 ].
Ал, полисемия сөзінің ағылшын, неміс, француз тілдерінде де беретін
мағынасы бір. Бір сөздің бойында бір – бірімен байланысты бірнеше мағынаның
болуы, бұл алғашқы мағынаның дамуы немесе түрдің өзгеруінен.
Академик В.В. Виноградов: Многозначность слова – это способность слова
синхронический одновременно обладать разными значениями в языке - дейді.
[23, с.11].
Сөздің лексикалық немесе сөздің мағыналық мәні әлі анықтамасын
таппады. Бұл сөздіктерді жасауда қиындық туғызады. Сөздің мағыналық
құрылымы тірі элеметтер сияқты жаңарады, жойылады, жоғалады т.б. Мағыналар
жүйесесінде атау, яғни сөздің негізгі тура мағынасы ерекшеленеді. Сөздің
атау (номинативті) мағынасы – оның басқа мағыналарының негізгі, фунтаменті.
Мысалы: ішу – суды, шайды, сусынды, т.б.
Сөздің бірнеше еркін мағыналары болуы мүмкін. Мысалы: шапка 1. бас киім;
2. бірнеше мақаланың ірі шрифтпен жазылған тақырыбы (заголовок). Оның бәрі
де туынды мағыналар, бірақ мұны негізгі мағынадан бөліп қарай алмаймыз.
Сондықтан, сөздікке тек қана негізгі мағына еніп, туынды мағыналар енбейді
деу қате болар.
Сөздің құрылымдық жүйесіндегі мағыналардың аралық байланысы тілдің ішкі
жүйесіндегі мағыналардың аралық байланысы тілдің ішкі жүйесіндегі
заңдылықтармен анықталады.
Полисемиялы сөздердің бәрі де бірте – бірте омонимге айналмайды, олардың
біразы мағыналық байланысын сақтайды.
Көпмағыналылық – бір сөздің бірнеше мағынасы болуы, егер мұндай ортақ
элементтер болмаса омоним деп танимыз, бұл бір тілдік бірліктің қарама-
қарсы жағы болып танылады. Осылай бола тұра бұл қарама-қайшылық барлық
уақытта сақтала бермейді, сол кезде көп мағыналылық туралы, шығу төркінінен
қарастырғанда полисемия мен омонимия бір элементтің түрлері болып
табылатындығын ғалым Ю.Д. Апресян айта келе, сөз мағыналарына төмендегідей
талаптарды қояды:
1. Талқыланған сөз мағынасы қарапайым ұғымға әкелуі керек.
2. Талқыланған сөзге қатысты барлық семантикалық компоненттерді саралау
керек.
3. Талқылау тілінде синоним, омоним сөздер бір-бірінен алшақталған көп
мағыналы сөздер тұрғысынан жасалғандығы сөзге тиек.
Толықтай қалыптасқан, логикалық тілде көп мағыналылық болуы мүмкін
емес, идеалды логикалық тілде оған жол берілмейді - деген пікірді де
айтқандар бар [24, 118 б].. Бірақ, көпмағыналылықты белгілеу заңдылығының
бұзылуы деп танысақ, бұл заң бұзушылық белгілер жүйесінің табиғи тілдік
сапасын бұзбайды, осы жүйенің бір ерекшелігі бола отырып, сементикалық
жүйелерден бөлектеніп, лингвистиканың жеке бір саласы ретінде қалыптасуда.
Орыс ғалымы Ф.А.Литвин көпмағыналылықты тілдік және сөйлеу тілінің
көпмағыналығы деп бөлген. Ол оны тек сөзден емес, түбір, қосымша, негізден
және контекстен де іздейді [25, 12 б.].
Сөздің көп мағыналығы деп бір сөзде бар тура мағына мен бірнеше
ұғымдық қатысы жағынан өзара ауыспалы мағынасы бар сөзді айтуға болады -
дегенді айтқандар да болды.[26, 13 б.].
Г. Уоррелл (Н. Warrel) в своей книге Science of Human Behavior
(Warrel, 1962) приводит такие данные: 500 самых употребительных слов
английского языка передают более 10 000 значений, причем, чем
употребительнее слово, тем более развита система его производных значений.
По другим подсчетам, на одно английское слово в среднем приходится до 25
значений. В речевом акте, высказывании используется одно из этих значений.
Выбор нужного подсказывается окружением слова в конкретном речевом акте,
иначе говоря, полисемия нейтрализуется контекстом [27] – деп, интернеттегі
мәліметтерде де ағылшын тілінің сөздері 25 мағыналы болып келетіндігі
айтылған. Әр тіл өзінің сөзінің мағынасының көптімен мақтанып, тіл байлығы
мағынада деп түсінеді. Біз қазақ тілінің шындығында көпмағыналы сөздерін
көпмағыналы деуден бұрын, омонимге немесе басқа тілдік бірліктерге
жатқызуға тырысамыз.
Орыс тілінде лексикалық полисемия туралы алғашқы монографиялар 60
жылдары пайда болды (Арнольд, 1966; Арсеньева, Строева, Хазанович, 1960;
Селиверстова, 1975; Литвин, 1984; Олшанский, 1978). Сондай-ақ (Виноградов,
1977; Гак, 1977; Никитин, 1974; Шмелев, 1964) басқа еңбектерде полисемия
мен омонимдерді ажыратып, сөз мағынасының типологиясы, сөздің семантикалық
құрылымы, яғни тілдің динамикалық құрылымына қатысты еңбектер жазылды.
Жалпы әлемдік лингвистикада соңғы он жылда полисемия мәселесін
когнитивтік тұрғыдан зерттеу басым болып отыр. Солардың бірі Л.М.Лещева
көпмағыналылықты когнитивтік тұрғыда зерттеген. Полисемияның нейро және
психолингвистикалық негіздерін қарастырып, маңызды когнитивтік процесстер
негізіндегі – концептілік, котегория және номинация мәселелері талқыланған.
Сөйлеу функциялары науқас аурулардың афазия кезіндегі есту, сөйлеуінің
бұзылуымен қатар, көпмағыналы сөздерді, яғни сөздің тек бір ғана мағынасын
қабылдап, басқа мағыналарын түсіне алмайтындығын айтады. Көпмағыналы сөзді
сөйлеу орталығы орналасқан миының сол жағы ауыратындар ғана түсіне алмайды
емес, сонымен қатар мидың оң жақ бөлігі ауыратындардың да түсінбеуі
кездеседі. Науқастың оң жақ миы ауырса, сөздің сөздің негізгі мағынасын тез
тауып, қалғанын түсінбейді, ал сол жағы ауыратындар негізгі мағынаны табуға
қиналады екен. [28, 6 б.]
Е.В. Урысонның Уже и уж: вариативность, полисемия, омонимия? деген
зерттеуі бар. Қазақ тіл білімінде көпмағыналы сөз бен омонимді ажырата
алмай жатқанымызда, орыс тіл білімі көмекші сөздердің көпмағыналығын
зерттеуге көшті. ... изучено лишь центральное (временное) значение этой
частицы, представленное в контекстах типа Он уже спит, Дом уже сгнил, Уже
двенадцать, а ты не думаешь вставать, Он доехал уже до Твери. Между тем
частица уже вполне нормальна и в других контекстах. Ср. Уже по одному
свисту ветра и по туману чувствовалось, как глубоко овладела поздняя ночь
горами (И.А.Бунин, МАС). Встает задача описать семантику частицы уже и в
контекстах этого типа, причем так, чтобы полисемия слова уже была
представлена в системном виде, т.е. эксплицировав семантические мосты
между ее разными значениями и показав, по возможности, другие слова с
подобной стуктурой многозначности [29]. Біз де тіліміздегі әрбір сөзді
жаңғақша шағып, мағынасын түгелдей дерлік ашуымыз керек.
А.В.Филиппов, Н.Н.Романов, Н.М.Шанскийдің "Краткий этимологический
словарь русской полисемии и однокорневой омонимии" (РЯШ. 1983--1986) деген
сөздігі бар.
Полисемия - способность слова иметь одновременно несколько значений
(семем) или обнаруживать несколько взаимосвязанных ЛСВ (семасиологическая
категория).
Лингвистическая сущность полисемии объясняется асимметричностью знака и
значения, которые полностью не покрывают друг друга: знак стремится
обладать другими значениями, а значение - выразиться в других знаках. Оба
находятся в неустойчивом равновесии, изменяются постепенно и только
частично, оставаясь в принципе теми же единицами. Каждая единица входит в
два скрещивающихся ряда: синонимии и полисемии. Причины: 1) принцип
экономии, 2) обобщение свойсвенно мышлению. Особенности: 1) лингвистическая
универсалия, 2) повторяемость, 3) регулярность, 4) типичность, 5)
продуктивность [30].
Қазақ тілінің белді ғалымдарының бірі профессор А.Айғабылов көпмағыналы
сөздердің сөйлемде қолданылғанда бір ғана мағынасы көрініс табатынын атап,
сөздің көпмағыналығының бірнеше ерекшелігін көрсетеді.
- көпмағыналылық ұзақ уақыт қолданылып, сол тілді сөйлеуші халықтың
санасында қалыптасуы арқылы пайда болады. Сондықтан да басқа
тілден жаңадан енген сөздерде, неологизмдерде көпмағыналылық
болмайды.
- көпмағыналы сөздерді омонимдерден ажырата білу керек. Көпмағыналы
сөздердің өзара ішкі байланысы (метафора, метанимия, синекдоха,
қызмет ұқсастығы) анық байқалып тұрады, сондықтан олар қолданылуда
тура мағынадан алшақ кете алмайды.
Мысалы, Қадаға бастарыңды ұрып алмаңдар. Бері, бері! деген дыбысымен
екі қонағы соңынан еріп, шалжиған тапал есіктің орқаш табалдырығынан аттап,
үйге кірді (Ж.Аймауытов). Баса аманның малы түгел (Мақал). Шу өзенінің басы
Алатаудан басталады (Оқулықтан). Жандос үйіне қос басынан кеш қайтты
(С.Адамбеков).
Осы сөйлемдердегі бас сөзі әр түрлі мағынада қолданылған, бірінші
сөйлемдегі адамның дене мүшесі екенін аңғартатын бас сөзіне байланысты
мағынадан өрбіген.
Ал омоним сөздердің мұндай ішкі мағыналық байланысы сезілмейді.
Ауыл жақтан ақсаңдай басып орта жастағы бір еркек келді (Б.Майлин). Бұл
дәрі дене қызуын басады (Е.Оразақов) деген сөйлемдердегі бас сөзінің
жоғарыдағы айтылғын сөзбен қатысы жоқ.
Олай болса, көпмағыналы сөздер сырттай омонимдерге ұқсас болғанымен,
ішкі мағыналық байланысына қарай өзгеше болады.
Сөз мағынасының көбею процессі тоқтаусыз болып тұратын құбылыс. Себебі,
бұл құбылыс сол тілде сөйлейтін халықтың ойлау дәрежесінің дамуына
байланысты нақтылықтан пырақтылыққа, жалқылықтан жалпылыққа ауысу
процестерімен байланысты.
Сөз шеберлері сөзді ауыспалы мағынада қолданғанда оны қалай болса солай
жасай алмайды. Қазақ тілінің өз заңдылығына сүйеніп отырып дамытады.
Анықтап айтсақ, көпмағыналы сөздердің ішкі құрылысында белгілі бір байланыс
болады, ол байланыс бір зат не құбылыстың түр-түсінің не қызметінің
ұқсастығына, не зат пен құбылыстың атын іргелес зат не құбылысқа ауыстырып
қолдану заңдылығына негізделеді. Сөздің көпмағынасы болуына себеп болатын
мұндай қолданыс тәсілдерін сөздің ауыспалы мағынада қолданылуы деп атайды
[31, Б. 120-122].
Мағыналар тура және ауыспалы болады. Нақтылық – тура мағынаның өзіндік
ерекшелігі. Мысалы, түзу жол дегенде, біз көз алдымызға –тұп-тура, ешбір
бұрылыссыз, ой-шұңқыры жоқ жолды елестетеміз (нақтылық – көзбен көру). Ал
біреудің мінезі түзу, түзу жүрісті десек, ауыспалы мағына шыға келеді. Бұл
жерде қолмен ұстауға болмайтын, көзбен көруге болмайтын ішкі мінездің
қасиетін айтамыз. Яғни сөздің ауыспалы мағынасы көпмағыналықтың тууына
септігін тигізеді.
Көпмағыналы сөз сөйлемде қолданылғанда, қай мағынасын қолданғанымызға
қарай әр түрлі болады. Мысалы, жүру етістігі тура мағынасында
қолданылғанда бағыт-бағдар немесе қозғалыс мекені көрестіледі: үйге қарай
жүремін, машина жүреді т.б. Ал егер сағатқа қатысты айтсақ, менің сағатым
үйге қарай жүреді деп айту орынсыз. Бірақ оның орнына сағаттың жақсы,
жаман, тура жүретінін айтуға болады. Сонымен қатар қызбен жүру, жігітпен
жүру, яғни бір-біріне ғашық жандардың кездесіп, сөйлесіп жүруінде де
міндетті түрде алдыңғы сөз көмектес септігінде тұруы керек.
Тілімізде жүргізіліп жатқан теориялық және практикалық жұмыстың арасында
көпмағыналылыққа соқпай кетпейтін, жеке мәселенің шешілуіне мүдделі, соған
тікелей қатысты болып келетін тіл білімінің мәселелері әлі де жеткілікті.
Полисемия сөздің кейбір туынды мағынасының семантикалық жақтан негізгі
орталықтан алшақтап кетіп, лексикалық омонимнің қатарына енетіндігі
жөніндегі проблема тіл білімінде әлі күнге дейін басы ашық мәселе емес.
Бұл, әсіресе, түсіндірме және екі тілдік аударма сөздіктерді құрастыруда
ерекше қиындық келтіріп тұр. Сөздіктерде полисемия сөздермен омоним
сөздердің шегін ажыратып беру мәселесі бір ізге келмей, ғалымдардың
арасында талас туғызып жүрген мәселелердің бірі – деп, өз зерттеуінде
ғалым Р. Садықбеков те атап өтеді [10, 2 б.]. Көпмағыналы сөздердің
мағыналары әдетте біркелкі болмайды, олардың өзіндік ерекшеліктеріне қарай
топтастырып, түр-түрге жіктеп беру аса қажет. Бұл негізінен, мағыналарды
сөздіктерде жалпылыма тізе бермей, жүйелі орналастыруға мүмкіндік береді.
Көпмағыналы сөздердің ішінде мағыналары әр түрлі сөз табына қатысты
болып келетіндері де бар. Әсіресе сын есім мен етістіктен болған
көпмағыналы сөздердің мағыналары жиі ұшырасады.
Полисемия сөздердің көркем шығарма үшін айрықша мәні бар. Сөздер тек
қана негізгі мағынада қолданылатын болса, ешбір жазушының шығармасы әсерлі
болып шықпас еді. Ыңғайына қарай әр түрлі мағынада қолданылатын сөз
автордың айтайын деген ойын әлдеқайда бейнелі, әрі дәл етіп жеткізеді
[10, 3 б.].
Сөздің негізгі мағынасы, шындық болмыстың тек бір ғана бөлшегін
білдіреді. Егер де сөз көпмағыналы болып келсе, онда оның қосымша туынды
мағыналары ортақ ұқсастығы бар бірнеше заттарды білдіреді. Полисемия
құбылысы осындай әр басқа заттардың ортақ, ұқсас белгілерін ашады, өзара
байланысын айқындайды. Қысқасын айтақанда, полисемия сөздің адам баласы
үшін танымдық мәні зор.
Соңғы 20 жылдан астам уақыт тіл білімінің саласы сөзжасам біршама алға
жылжыды. Сөзжасам туралы сөз қозғауымыздың мәні бар. Себебі, сөзжасамның
нысаны жаңа сөз деу арқылы оның тәсілдерін де салалауға болады. Атап
айтсақ:
1. Синтетика – ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Көпмағыналы сөздер
"Құтты білік" дастаны
Құтты білік дастаныны
"Құтадғу біліг" ("Құтты білік")
Ж. Баласағұнның дүниетанымының идеялық негіздері
Жүсіп Баласағұн және «Құтты білік»
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастандағы адами және кәсіби қасиеттердің жырланып, көрініс табуы
Жүсіп Баласағұн. «Құтадғу білік»
Қазақ тіліндегі көпмағыналы фразеологизмдер табиғаты
Еліктеуіш сөздер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь