Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздер

КІРІСПЕ

1 КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҚТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ЕРЕКШЕЛІГІ
1.1 Көпмағыналы сөздердің тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Көпмағыналылықтың тюркологияда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 «Құтты білік» пен осы еңбектегі көпмағыналы сөздер турасында ... ...
1.4 Көпмағыналы сөздердің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.5 Көпмағыналы сөздердің құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.6 Көпмағыналы сөздердің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.7 Көпмағыналы сөздер мен омонимдердің байланысы мен ерекшелігі...
1.8 Сөздердің конверсиялық және синкретті жолмен жасалуы ... ... ... ...

2 «ҚҰТТЫ БІЛІКТЕГІ» БІР БУЫНДЫ СӨЗДЕРДІҢ КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҒЫ
2.1 Бір буынды түбірлер туралы қысқаша мәлімет ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Көпмағыналылықтың психолингвистика тұрғысынан қаралуы ... ... ..
2.3 “Құтты біліктегі” көпмағыналы сөздердің дамуындағы концептілік ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4 “Құтты білік” еңбегіндегі көпмағыналылық және ол сөздердің қазіргі мағыналық дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.5 Көпмағыналық және жаңа атау арасындағы байланыс (номинация теориясы негізінде) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Зерттеудің өзектілігі XI ғасырда жазылған құнды мұралар осы уақытқа дейін әдеби айналымға енгізілгенімен, арнайы зерттеу нысаны болар сәті сирек. “Құтты білік” еңбегі даналық пен тазалыққа толы. Саналы ұрпаққа берері мол. Бірақ, сондай асыл қазыналарымызды зерттеп, таразылау бүгінгі егемендік жағдайындағы қазақ тілін зерттеу ғылымының өте маңызды міндеті болып табылады. Өйткені, тілді зеттеу сол халықтың мәдениетін көтеріп, тілінің бар мүмкіншілігін оятуға себеп болады. Қазақ тілінің көнеден келе жатқан өткірлігін, икемділігін, мағынаға байлығын, бейнелеу қабілетін ашуға осы еңбектің септігі тиер. Тілдің қалтарысындағы көне сөздерді, олардың қазіргі сөз қолданысымыздағы мағынасымен байланысын анықтау арқылы тамыр алар тарихымызбен сусындарымыз анық. Осы арқылы тілдік қорымыздағы сөздер мағына жағынан сараланып, ұғымдық шектері айрыла түседі. Біздің зерттеу жұмысымыздың да өзектілігі осыдан келіп туындайды.
Жалпытүркілік тектілден бастау алып, өзіндік ерекшеліктерімен, бітім-болмысымен сараланатын, сан ғасырлық дербес даму жолынан өтсе де жалпытүркілік табиғатын сақтап келе жатқан қазіргі қазақ тілінің қалыптасу ерекшеліктерін, өзара туыстық деңгейін анықтауға арқау болып отырған құнды тілдік дерек – Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі. Түркi халықтарының ұлттық-мәдени болмысын, тарихи-әлеуметтiк сипатын танытуға қызмет ететiн жалпытүркiлiк танымды жаңғыртып, түркi жұртшылығы арасындағы рухани үйлесiмдiлiк пен тарихи тұтастықты сақтауға жол ашады. Бұл түркi жазба мұраларын зерттеудiң тек түркiлiк тiлтану ғылымында ғана емес жалпы түркi әлемi аясындағы өзектi мәселе екенiн көрсетедi. Қазіргі түркі тілдерінің ішінде көне түркі тілінің фонетикалық, лексика-грамматикалық құрылымын дәлме-дәл қайталайтын бірде-бір тіл жоқ. Тіл үнемі даму үстіндегі құбылыс болғандықтан, бұл – табиғи лингвистикалық заңдылық. «Ескерткіш тілін зерттеудің көп жолының тиімді де нәтижелі бір жолы – ол түбі бір түркі тілінің түбіріне тереңірек үңілу» (Ә. Қайдар). Ескерткіштер тілі мен қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің семантикалық ерекшеліктерін айқындау, түркі жазбаларының тілдеріндегі бір буынды түбір – негіздердің тұлғалық ерекшеліктерін анықтау аталған тілдердің семантикалық құрылымын тереңірек тани түсуге жол ашады. Түркi тіл біліміндегі түбiртану өзiндiк тарихы бар, жан-жақты талданған сала болғанымен, түбiр сөздердiң семантикасын анықтауда әлi даулы мәселелердiң болуы да ескерткiштер тiлiн саралаудың көкейкестiлiгiн көрсетiп, зерттеу жұмысының өзектiлiгiн танытады.
Соңғы жылдары тіл біліміндегі когнитивті бағыттың, тіл бірліктерін танымдық тұрғыдан зерделеу мәселесінің жандана бастауына орай мазмұн мен мағынаға ерекше мән берілуде.
1 Салқынбай А. Б. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). Монография. – Алматы: Қазақ университеті. – 309 б.
2 Кеңесбаев І. Смысловой характер слов// Вопросы казахского языкознания – Алматы: 1959. – С. 57.
3 Қордабаев Т. Сөз және оның мағыналары // Қазақ тілі мен әдебиеті. 1958. - №1. - 3 Б.
4 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – А, 1991. – 216 б.
5 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд.2. - Москва: УРСС, 2001. – 608 с.
6 Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы языкознания 1953, № 5. — С. 10.
7 Гречко В.А.Теория языкознания. — М., 2003. — 375 с.
8 Звегинцева В.А. Семасиология.- Москва.,- 1957. - С.222.
9 www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k
10 Садыкбеков Р. Проблемы многозначности слова в казахском языке., автореф. дисс... канд. фил. наук – Алматы, 1973.- С. 17.
11 www.examen.ru/defacto.html - 79k -
12 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике.- М – Л.,- 1958.- Т 4. - 198 с.
13 Уфимцева А.А. Лексическое значение. Принципы семиологического описания лексики. – М.: Наука, 1986. - 239 с
14 Болғанбаев Ә. Көпмағыналы сөз және оның жасалу жолдары // Қазақ және ұйғыр тіл білімінің мәселелері.- Алматы, 1963. – 47 Б.
15 Аманжолов С. Көп мағыналылық және сөз түбірінің бірнешеге жарылуы // Пионер, 1941. - № 4. Б. 22-23.
16 Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі білімінің проблемалары. - Алматы: Ғылым, – 1982. - 349 б.
17 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. - Алматы: Санат, 1993. – 97-98 Б.
18 Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика.- Алматы, 1962.
19 Кайдар. А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке . – Алматы: Арыс, 2005. – 304 с.
20 Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. Лексикология. Алматы: Қазақ университеті, 2003.
21 әл-Фараби Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: 1975. – Б. 41
22 Б.Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – Москва: Прогресс, 1984. – 397 с.
23 Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы языкознания. 1953. - №5. – С. 3-29 .
24 Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. – Москва: Наука, 1974. -366 с
25 Литвин
26 Амосова Н.Н. К вопросу о лексическом значении слова // Вестник Ленингр. университета.1957, № 2 – С. 161.
27 www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k
28 Лещева Л.М. Лексическая полисемия в когнитивном аспекте . автореф. дисс. докт.... филол. наук.- Минск, 1997. – 33 с.
29 www.dialog-21.ru/dialog2007/materials/html/81.htm - 140k -
30 www.durov.com/study/Lexico-140.doc -
31 А.Айғабылов Қазақ тілі морфонологиясы мен лексикологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 270 б.
32 Бейсенбаева З. Сөзжасам – жүйелі құбылыс // Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: ҚазМемҚызПИ баспаханасы, 2006. – 714 б.
33 Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты – Алматы: 1998. – 13 Б
34 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, - 1998. - 32
35 Момынова Б. Газет лексикасы: Жүйесі мен құрылымы. – Алматы: Арыс, 1999. – 224 б.
36 Баялиева Г. XI-XII ғғ. жазба ескерткіштер тіліндегі сын есімдер
37 Алдашева А. Аударматану: Лингвистика және лингводидактика мәселелері. – Алматы: Арыс, 1998. – 213 б.
38 Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIV веке, «Гулистан» Сейфа Сараи и его язык, Ч.I. – Алматы: Наука, 1975.- 217 с.
39 Смирницкий А.И. Звучание слова и его семантика // Вопросы языкознания. 1960. - № 5. - С. 113 - 116 .
40 Османова Р.А. Многозначность слова и явление омонимии в лезгинском языке. автореферат дисс.... канд. филол. наук. Баку: АГУ. – 1962. - 20с.
41 Садықбеков Р. Қазақ тіліндегі сөздің көп мағыналығы. филол. ғ... канд. ... дисс. – Алматы, 1973.- 130 б.
42 Ғ.Қ.Резуанова, А.Қ.Резуанов Қазақ тілі (Лексикалық талдаудың жүйелік сипаты). – Павлодар, 2006. – 107 б.
43 Кобозева И.М. Лингвистическая семантика: Учебник. Изд. 2-е – М.: Едиториал УРСС, 2004. – 352 с. (Новый лингвистический учебник.)
44 Чернейко Л.О. Лингвофилософский анализ абстрактного имени. – Москва, 1997.- 319 с.
45 Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и языке.- Москва,1990. - С. 48
46 Назаров А. Полисемия в туркменском языке. автореферат канд. ... дисс. - Ашхабад, 1974. - 20 с.
47 www.durov.com/study/Lexico-140. doc
48 Пшуков Х.Х Полисемия и омонимия в кабардино-черкесском языке. автореф. дисс. .... канд. филол. наук. - Нальчик, 1975. - 24 с.
49 Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер.- Алматы: Ғылым, 1995.- 216 б.
50 Семенас А.Л. Лексика китайского языка. - Москва: ИД «Муравей», 2000. – 320с.
51 Цхай Е.В. Явление полисемии в корейском и русском языках // Сопоставление Тюркских и Славянских Языков с Корейским: Материалы Международной Научной Конференции по Контрастивной Лингвистике.- Ташкент, 2005. - С .48
52 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі
53 Ожегов Словарь русского языка
54 Ермакова О.Н., Земская Е.А. К построению типологии // Руский язык и его функционировании. Коммуникативно-прагматический аспект. - М., 1993.- С. 31-36.
55 Кәукербекова Б.С. Сөзқолданыстағы семантикалық екіұштылықтар.: филол. ғ. канд. ... дисс.: 10.02.02. - Аматы, 2006. - 123 б.
56 Ахманова О.С. Очерки по общей и русской лексикологий. Москва: 1966.
57 Ұ.С.Қайырбекова Қазақ тіліндегі көп мағыналы етістіктердің функционалды-семантикалық құрылымы.: филол. ғ. канд. ... дисс.: 10.02.02. Алматы, 2005. - 119 б.
58 www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k Classes.ru / В.В.Елисеева "Лексикология английского языка ...
59 Кацнельсон С.Д. Содержание слова, значение и обозначение. /Под. общ. ред. В.М. Жирмунского. Изд. 2-е, - Москва,: Едиториал УРСС. - 2004. –112 с. (Лингвистическое наследие XX века)
60 Реформатский А.А. Введение в языковедение: Учебник для вузов. – М.: Аспект Пресс, 2003. –С.431
61 Ахтямов М.Х. Словарь омонимов башкирского языка. - Уфа: Китап, 2006. - С. 24.
62 Абаев В.И. Выступление на дискуссии по вопросам омонимии // Л. - М., 1960. Вып. IV. с.71–76.
63 Тышлер И.С. О проблемах омонимии в английском языке: дисс. ... канд. филол. наук. М., 1966. Тышлер И.С. Словарь лексических и лексико-грамматических омонимов современного английского языка. - Саратов, 1975.
64 Шафф А. Введение в семантику / Пер. с польского М.Я.Головинский и др.- М., 1963. – 376 с.
65 Абаев В.И. О подаче омонимов в словаре // Вопросы языкознания. 1957, - № 3, - С. 31-33.
66 Суфьянова Н.Ф. Проблема многозначности в башкирском языке и её лексикографическая разработка. - Уфа: Гилем, 1998. - С.99.
67 Юлдашев А. Система словообразования и спряжение глаголов в башкирском языке.- Москва, 1958. - С. 39.
68 Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы языкознания. 1953, - №5, С. 3-29
69 Кацнельсон С.Д. Содержание слова, значение и обозначение. /Под. общ. ред. В.М. Жирмунского. Изд. 2-е, - Москва,: Едиториал УРСС, 2004. –112 с. (Лингвистическое наследие XX века)
70 Галкина-Федорук Е.М. Современный руский язык. I часть. Лексика. – Москва, 1954. – С. 33
71 Фалькович М.М. К вопросу об омонимии и полисемий // Вопросы языкознания. 1960. - № 5. – С. 85-88 .
72 Арутюнова Н.Д. Языковая метафора // Лингвистика и поэтика. – Москва, 1979. – С.159
73 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. I Том. А-К. Жал. ред. басқ. проф. І. К. Кеңесбаев. – Алматы, 1959. – 338 б.
74 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі / Жал. ред. басқ. А. Ы. Ысқақов. 3 т. (Г-Ж). – Алматы, 1978. – 625 Б.
75 Махмудов Х, Мусабаев Г. Қазақша – орысша сөздік; Казахско-русский словарь. – Алматы: Өнер, 1995. – 448 б.
76 Краткий казахско-русский словарь / К. Бектаев, А. Ахабаев, Е. Керимбаев, К. Молдабеков. Редукол.: А. А. Абдуллин и др. – Алма-Ата: Главная редакция Казахской советской энциеклопедии, 1991. – 256 с.
77 Қазақ тілінің сөздігі / Жалпы ред. Басқарған Т. Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 1999. – 776 б.
78 Рустемов Л. З. Казахско-русский толковый словарь арабско-иранских заимствованных слов. - Алма-Ата, 1989. – 320 с.
79 Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі / Редколл. А. Ы. Ысқақов, Р. Сыздықова, Ш. Сарыбаев. – Алматы: Ғылым, 1966. – 240 б.
80 Розенталь Д.Э., Голуб И.Б., Теленкова М.А. Современный русский язык. – Москва: Рольф. – 2002. – С. 111.
81 Кузнецова Э.В. Русские глаголы приобщения объекта как функционально-семантический класс слов. Афтореф. дисс. ... докт. фил. наук. – Москва, 1974.- 27 с.
82 Э.Эмиль Об омонимии в немецском языке // Вопросы языкознания, 1961. - № 5.
83 Мелконян Г.А. Полисемия и омонимия в русском языке: теория и практика их лексикографирования // Матер. пятой научной конф. «Студенческая жизнь – экономике России». - Ставрополь, 2005. – С. 4-9.
84 Құрманалиева А. Көп мағыналық және омоним сөздер // Қазақстан мектебі.- № 4, 38-40 Б.
85 Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников (VII-Ixвв.) – Л.: Наука, 1980. – 254с.
86 Томанов М.Т. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – Алматы: Мектеп, 1998. – 264б.
87 Оралбаева Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. – Шымкент: Қайнар, 2002.- 130 б.
88 Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – С. 235.
89 Смирницкий А.И. Так называемая конверсия и чередование звуков в английском языке // Иностранные языки в школе. - 1953. - №5. – С.24.
90 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері: Өңделіп, толықтырылып екінші рет басылуы. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 258 б.
91 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. – Алматы: Айкос, 2000. – 184 б.
92 Севортян Этимологический словарь
93 М. Қашқари Түрік сөздігі, Алматы. 1998.-1-3 том, 600 б
94 Филин Ф.П. О лексико-семантических группах слов. Очерки по теории языкознания. — М., 1982. 535
95 Келiмбетов Н. Ежелгi деуiр әдебиетi. – Алматы: Ана тілі, 1992. - 154 б.
96 Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен әдебиеті тарихынан. – Алматы: Мектеп, 1969.
97 Наджип Э.Н. О средневековых литературных традициях и смешанных письменных языках // Советская тюркология, 1970, № 1.- С.38-46.
98 М.Жолдасбеков Орхон ескерткіштерін зерттеудің кейбір мәселелері // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. ҚР тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Ғылым, 2001.
99 Д.М.Мажиденова Ю.Баласагуни как феномен тюркской культуры // Байырғы түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. ҚР тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Ғылым. 2001. - Б. 322-329.
100 Жүсіп Баласағұн. Құт әкелетін білім. - Түркістан, 2004. -
101 Конференция ЖенПИ // Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: ҚазМемҚызПИ баспаханасы, 2006. – 714 б.
102 Маманов И.Е. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы: Мектеп. - 1966. – 155 б.
103 Ысқақов А.А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі. – 1991. – 383 б.
104 Оралбаева Н.О. Қазіргі қазақ тілі. Сан есімнің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1988. – 103 б. Древние тюркские диалекты и их отражение в современных языках. Под ред. И.А.Батманова. – Фрунзе: Илим, 1971. – 194 с.
105 Древнетюркский словарь. Под ред. В.М.Наделяева, Д.М.Насилова, Э.Р. Тенишева, А.М.Щербака. – Ленинград: Наука, 1969. – 676 с.
106 Құрманалиев К.А. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық ұя мәселесінің теориялық негіздері: филол. ғыл. док. ... дисс.: 10.02.02. – Алматы:АлМУ, 2002. – 300 б.
107 Г.Баялиева «Қутадғу біліктегі» сын есімдер // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2002. - №11. - 81-84 бб.
108 Юнусалиев Б.М. Киргизская лексикология: Развитие корневых слов. Ч. І. – Фрунзе: Киргиз уч.педгиз, 1959 - 320 с.
109 К.М.Мусаев Лексикология тюркских языков. – М: Наука, 1984.- 194 с.
110 Анесов А. К этимологии морфем некоторых производных именных основ в казахском языке // Проблемы этимологии тюркских языков. – Алматы: Ғылым, 1990. – С. 40-50.
111 М.А.Сеидов Об этимологии слова ozan//uzan // Советская тюркология, 1971. - № 1. - С. 38 – 48
112 Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – М., 1985.; Потебня А.А. Слов и миф. – М., 1989.; Вержбицкая А. Понимание культур через посредство ключевых слов. – М., 2001.; Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. – М., 1997.; Шмелев А.Д. Русская языковая модель мира: материалы к словарю. – М., 2002.; Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. – М., 1996.; Концептуальная картина мира и интерпретативное поле текста с позиций лингвистики, журналистики и коммуникативистики: (cб. материалов всерос. науч.-практ. конф., 20-23 июня 1999 г.) / отв. ред. А.А. Стриженко. – Барнаул : Изд-во Алт. гос. техн. ун-та, 2000. – 243 с.
113 Цит.: Фрумкина Р.М. Концепт, категория, прототип //Лингвистическая и экстралингвистическая семантика. - М.,1992.- С. 31. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. (опыт исследования).- М., 1997. - 824 с.
114 К.А. Зацепин, И.И. Саморуков Эпистемологический статус концепта // slovar.lib.ru/dictionary/koncept.htm - 12k –
115 Википедии — свободной энциклопедии // ru. wikipedia. org/ wiki/ Концепт – 27 k
116 Аскольдов С.А. Концепт и слово // Руская словестность. От теории словестности к структуре текста: Антология/ Под ред. В.Н.Нерознака. – М.: Academia, 1997. – С. 267-269
117 Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 272 б.
118 Керимбаев Д.А. Об этнических аспектах изучения языковой картины мира казахских народных сказок // Тіл әлемі. Мир языка. - Алматы, 2005.- С.73-79.
119 Цит. :Кубрякова Е.С. Об одном фрагменте концептуального анализа слова ПАМЯТЬ //Логический анализ языка. Культурные концепты. - М., 1991. - С. 91
120 Боярская Е.Л. Когнитивные основы формирования новых значений полисемантичных существительных современного английского языка. дисс... канд. филол. наук. – Калининоград, 1999. – 178 с.
121 М.В.Никитин Курс лексической семантики. СПб. - 1996.- С.27
122 С.Е.Малов Памятники древнетюркской письменности.- М., 1951. - С. 451.
123 Абдурахманов Г.А. Этногенез узбекского народа и развитие его языка // Проблемы этимологии тюркских языков. - Алматы: Ғылым, 1990. - С. 26-36.
124 Нұрмаханов А.Түркі фразеологиясы.- Алматы: Ғылым. - 1998.
125 Жұбанов Е. Эпос тілінің өрнектері.- Алматы: Ғылым, 1978. - Б. 24-25.
126 Сағындықұлы Б. XIV ғасырдағы түркі жазба ескерткіштерінің салыстырмалы лексикасы. филол.ғ.к... дисс. - Алматы, 1977.
127 Трубачев О.Н. Реконстукция слов и их значений // Вопросы языкознания.- Москва, Наука, 1980. - № 3. - С. 3-14.
128 Әбенова Қазақ тілі лексикасының XI-XII ғғ. жазба әдеби ескерткіштерге қатысы. 10.02.06 Филол. ғ. канд ... дисс. Алматы, 1997.
129 Р. Сыздық Сөз құдірет і. Алматы: Санат, 1997. – 224 б.
130 Кажыбеков Е.З. Глагольно-именная корреляция гомогенных корней в тюркских языках. – Алма-Ата: Наука, 1986. –270 с.
131 Кибрик А.А. О невыполненных обещаниях лингвистики 60-х гг. // Московский лингвистический альманах. Спорное в лингвистике. - М., 1992. С. 230 – 233.
132 Кайдаров А.Т.Тюркская этимология: проблемы и задачи // Проблемы этимологии тюркских языков.- Алматы: Ғылым, 1990. - С. 5-25.
133 С.Радхакришнан. Индийская философия, ч. II. - М., 1957.
134 Дж.Локк. Опыт о человеческом разуме. Перевод А.И. Савина. - Москва, 1898.
135 www.philol.msu.ru/~rlc2001/sec/lex_fraz.htm - 30k
136 Ескеева Мағрипа Қайнарбайқызы Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық дисс ерекшелiктерi: 10.02.06. филол. ғ. докторы – Алматы, 2007
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Қолжазба құқығында
ПАШАН ДАНА МҰСАБЕКҚЫЗЫ
Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір ... ... ...... ... ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекшісі: филология
ғылымдарының ... ... ... ... ... ... МЕН ... ... ... тіл ... ... ... ... білік» пен осы еңбектегі көпмағыналы сөздер турасында.....…
1.4 ... ... ... ... ... ... ... Көпмағыналы сөздер мен омонимдердің байланысы мен ерекшелігі...
1.8 Сөздердің конверсиялық және синкретті жолмен жасалуы................
2 «ҚҰТТЫ БІЛІКТЕГІ» БІР БУЫНДЫ ... ... Бір ... ... ... қысқаша мәлімет………………………....
2.2 Көпмағыналылықтың психолингвистика тұрғысынан ... ... ... ... ... дамуындағы концептілік
ерекшеліктер ……………………………………………………………………….
2.4 “Құтты білік” еңбегіндегі көпмағыналылық және ол ... ... ... ………………………………………………………………….
2.5 Көпмағыналық және жаңа атау арасындағы байланыс (номинация теориясы
негізінде)
............................................................................
.....
ҚОРЫТЫНДЫ................................................................
.............................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... XI ... ... ... мұралар осы уақытқа
дейін әдеби айналымға енгізілгенімен, арнайы зерттеу нысаны болар ... ... ... ... даналық пен тазалыққа толы. ... ... мол. ... сондай асыл қазыналарымызды зерттеп, таразылау бүгінгі
егемендік жағдайындағы қазақ тілін зерттеу ғылымының өте ... ... ... ... ... ... сол халықтың мәдениетін көтеріп,
тілінің бар мүмкіншілігін оятуға себеп болады. Қазақ тілінің ... ... ... ... мағынаға байлығын, бейнелеу қабілетін ашуға
осы еңбектің септігі тиер. Тілдің ... көне ... ... сөз ... ... ... анықтау арқылы тамыр
алар тарихымызбен сусындарымыз анық. Осы арқылы тілдік ... ... ... сараланып, ұғымдық шектері айрыла ... ... ... да ... ... келіп туындайды.
Жалпытүркілік тектілден бастау алып, өзіндік ерекшеліктерімен, бітім-
болмысымен сараланатын, сан ғасырлық ... даму ... өтсе ... ... ... келе ... ... қазақ тілінің қалыптасу
ерекшеліктерін, өзара туыстық деңгейін анықтауға арқау болып отырған құнды
тілдік дерек – ... ... ... ... еңбегі. Түркi халықтарының
ұлттық-мәдени болмысын, тарихи-әлеуметтiк сипатын танытуға қызмет ететiн
жалпытүркiлiк танымды жаңғыртып, ... ... ... ... пен тарихи тұтастықты сақтауға жол ашады. Бұл ... ... ... тек ... ... ... ғана емес ... түркi
әлемi аясындағы өзектi мәселе екенiн көрсетедi. ... ... ... көне ... ... фонетикалық, лексика-грамматикалық құрылымын
дәлме-дәл қайталайтын бірде-бір тіл жоқ. Тіл үнемі даму ... ... бұл – ... лингвистикалық заңдылық. «Ескерткіш тілін
зерттеудің көп жолының тиімді де нәтижелі бір жолы – ол түбі бір ... ... ... ... (Ә. ... ... тілі мен
қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... айқындау,
түркі жазбаларының тілдеріндегі бір буынды түбір – негіздердің тұлғалық
ерекшеліктерін анықтау аталған тілдердің ... ... ... ... жол ашады. Түркi тіл біліміндегі түбiртану өзiндiк тарихы бар,
жан-жақты талданған сала болғанымен, түбiр сөздердiң ... ... ... ... болуы да ескерткiштер тiлiн саралаудың
көкейкестiлiгiн көрсетiп, ... ... ... ... ... тіл ... когнитивті бағыттың, тіл бірліктерін
танымдық тұрғыдан зерделеу мәселесінің жандана бастауына орай ... ... ... мән ... ... – Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды
көпмағыналы сөздердің мағыналық дамуы.
Тақырыптың зерттелу деңгейі Мағынаға байланысты ғалымдарымыз Қ.Жұбанов,
С.Аманжолов, К. Аханов, А. ... Ғ. ... М. ... ... Хасанов, Ә. Болғанбаев, Ш. Мұхаметжанов т.б. зерттеулері бар. 70
жылдардан бері ... тіл ... сөз ... қатысты біршама
зерттеулер жазылды. Атап айтсақ, Ә. Қайдар, Р. Сыздықова, З. ... Ә. ... Т. ... С. Исаев, Б. Сағындықұлы,
Ә.Ибатов, М. ... ... ... А. ... М. Таева, К. Дүйсенова, Б. Момынова, Қ. Рысбергенова,
Б.Тамаева, Г. Смағұлова т.б. ... ... ... «Қазақ тіліндегі сөз мағынасының кеңеюі мен ... Б. ... ... тілі ... ... ... (1966)
және Ш. Мұхамеджановтың «Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ауыспалы
мағынасы» (1968) ... ... ... ... Бұл ... ... ... талқыланады.
Ізденісімізге Б.Сағындықұлының тіл этимологиясын қарастырған,
А.Салқынбайдың тарихи ... ... ... сөз
мағынасына қатысты теориялық тұжырымдары басты назарда болды.
Бұлардан басқа да тікелей Ж. ... ... ... ... ... да, сол кезеңнің тіліне қатысты жазылған К. Әбенованың
«Қазақ тілі ... XI-XII ғғ. ... ... ... ... «XI-XII ғғ. жазба ескерткіштер тіліндегі сын ... «XI-XII ... ... ... ... ... ... («Қутадғу билиг» пен «Һибат-ул хақайиқ» лексикасы материалдары
бойынша)», сондай-ақ Ғ. ... ... ... көп ... ... омонимдік, синонимдік, антонимдік қатарлар» атты
кандидаттық диссертациялары қаралды.
Зерттеудің ... мен ... ... жұмысымның негізгі мақсаты –
«Құтты білік» еңбегіндегі көпмағыналы сөздерді анықтау, даму ... ... ... ... ғылыми негізде талдау жасау. Жеке-
жеке талдасақ төмендегідей мақсаттар шығады:
... ... ... өзгеру тенденцияларын
анықтау;
... ... ... ... жүйесін анықтау;
– ескерткіштегі көпмағыналы сөздердің санын анықтау.
Осы айтылған мақсаттырымызға жету үшін ... ... ... етіп ... ... ... ... еңбектерге, орта ... ... ... шолу ... ... ... ... табу, мағыналарын анықтау;
- ескерткіштегі көпмағыналы сөздерді қазіргі қазақ тіліндегі мағынасымен
салыстыру,
- полисемиялы ... ... ... мен ... ... ғылыми жаңалығы Бұл зерттеуімізде ХI ғасыр шығармасы «Құтты
біліктің» тіліміз бен ... алар ... ... оның ... ... Бойына бір емес бірнеше мағына жинаған көпмағыналы
сөздерді ... ... ... ... ... ... отырып, пікірімізді дәлелдеуге, жүйелеуге тырыстық. Сөздің қалай
көпмағыналы болатындығы, ... даму ... ... ғылыми тың ой-
пікірлер білдіруге талпындық.
– қазақ тілінде омоним деп танылып жүрген кейбір сөздердің ... ... бар ... ... ... арқылы
ашылып, омоним емес, көпмағыналық ... ... ... ... бір буынды сөздердің екі, үш, төрт буынды сөздерге ... ... көп ... айқындала түсті.
Тюркологияда, қазақ тілінде бір буынды сөздердің көпмағыналылығын жан-
жақты зерттеу мәселесі басты мақсатымыз болды.
Зерттеудiң ... ... ... лингвистикалық әдiс-
тәсiлдерiнiң бiрнеше түрi ... ... ...... ... ... диахронды-синхрондық, тарихи-
семантикалық, ... ... ... ... және ... талдау әдiстерi.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы.
- көпмағыналылықтың теориялық, әдістемелік және ... ... ... ... ... ... тілі мен қазіргі қазақ ... ара ... ... ... ... теорияға салып, белгілі бір әдіспен зерттеудегі
негізгі мақсат практиканың ... ... ету. ... мен ... ... оқу ... ... ескерткіштердің
лексикалық семантикасының тарихын оқытуда, түркi тiлдерiнiң салыстырмалы
лексикологиясы, қазiргi түркi тiлдерi, қазақ ... ... ... ... ... ... дәрiс оқуда, түбiр мәселелерi бойынша
арнайы курстар мен ... ... ... ... оқу ... септiгiн тигiзедi. Сондай-ақ «Құтты біліктің» тілін зерттеуде,
қазақ тілінің тарихи даму кезеңдерін оқытуда, ... ... ... ... ... ... ... түсінуде негіз бола
алады.
Диссертацияның ... ... ... ... ... ... ... білік» (2005), К.Каримовтың
Юсуб Хос Хожиб «Кутадғу билиг» түпнұсқадан жасаған ... ... ... ... ... словарь», Э.В.Севортянның 4 томдық
«Этимологиялық сөздігі», ... ... ... ... 10 ... ... түсіндірме сөздігі», этимологиялық сөздік, омонимдер сөздігі
т.б. сөздіктерді пайдаландық.
Еңбектің сыннан өтуі Зерттеудің ... мен ... ... ... баспасөз беттерінде жарияланды. Зерттеу негізгі
тұжырымдары 6 мақалада жарық көрді.
Жұмыс ... ... ... ... ... ... тілі
кафедрасының мәжілісінде талқылаудан өтіп, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның құрылымы Зерттеу жұмысы ... екі ... ... ... ... ... ... тізімі және
қосымша көрсетілген.
1 КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҚТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ЕРЕКШЕЛІГІ
1.1 ... тіл ... ... тілі кемеліне келіп, ұлттық тіл дәрежесіне көтерілді дегенге айғақ
боларлық көрсеткіштердің бірі – сол ... сан ... да, сапа ... ... ... сөз ... ... аян. Тіл байлығы сөз санында емес, ... ... Сөз ... ... көз ... ішкі ... ... - деп, халық бекер айтпаған. Сырлы сазды, мәнді де нәрлі ана
тіліміздің ... ... ... жері – осы ... ... ... ... профессор А. Салқынбай: «Кеңес
заманындағы тіл ... сөз ... ... ... ... тарихи деректер растайды» [1, 197 б.] - деп, атап ... ... да, тек ... ... ... ... ішкі мағынасына
бой жүгіртпеуге не себеп? Өз сөзінің тарихын бағамдау, зерттеу арқылы әрбір
ұлт өзінің жүріп ... ... ... ... Ал ... ... ... айырылады. Тіліміздің ұлттық мәйегін, сөз астарын толық, әрі
дұрыс түсіндіріп, қолдану үшін сөз ... ... ... - ... ... «Сөз ... күрделі құбылыс болса, сөз мағынасы да сондай,
зат пен ... ... ... ... ... ... сөз мағынасы мен сөз
тіркесі тарихи байланыста болады. Сөз де, оның ... да ... ... ... ... [2, 57 ... ... «Сөздің лексикалық мағынасы – оның жеке тұрып та
білдіретін, өзіне тән, ... ... ... ... көрсетеді [3, 3 б.].
М.Оразов: «Лексикалық мағына дегеніміз – белгілі бір дыбыс не дыбыстар
тізбегі мен шартты, ... және ... ... ... ... затттардың амал-әрекеттердің, түрлі құбылыстардың ... ... ... бейнесі» [4, 45 б.]
Мағынаға О.С.Ахманова сөздігінде төмендегідей анықтама ... ... ... действительности (явления, отношения, качества,
процесса) в ... ... ... ... ... ... ... его связи с определенным звучанием, в которым оно
реализуется; это отображение действительности входить в ... ... и т.п.) в ... его внутренней стороны (содержания), по
отношению к которой ... ... ... ... ... ... оболочка, необходимая не только для ... ... ... его другим, но для ... ... ... и развития. 2. Признак, общий для всех ситуаций, в которых
говорящий может произнести данную языковую единицу (слово) и всех ... ... ... ... в ... ... типа ... у
слушающего. 3. Совокупность функций языковых единиц; все то, что ... ... ... ... их ... [5, ... ... “Лексическое значение слова — это ... ... ... по ... грамматики
данного языка и являющиеся элементом общей ... ... ... ... [6, с.10] ... ... береді.
В.А.Гречко: «Под значением понимают: понятие, «формальное ... ... ... употребление слова, лексико-семантический
вариант; информацию или инвариант ... ... ... ... семантических признаков, реакцию человека на ... ... ... ... [7, ... ... ... К. Аханов, А. Ысқақов, Ғ. Мұсабаев, М.
Белбаева, Р. Барлыбаев, Б. Хасанов, Ә. ... Ш. ... ... бар. 70 ... бері ... тіл білімінде сөз мағынасына
қатысты біршама зерттеулер ... Атап ... ... ... ... М. Оразов, Ә. Нұрмағамбетов, Т. Жанұзақов, С.Исаев, ... Ә. ... М. ... ... ... ... Ғ. Сүлейменова, М. Таева, К. ... ... ... Б. ... С.Смағұлова т.б. ғалымдарымыздың еңбектері.
Сөз мағынасына байланысты өзекті ... бірі - ... жеке ... дами келе ... көпмағыналыққа ұласуы зерттеуді
қажет ететін қызықты да, күрделі сала.
Қазіргі таңда ғылымда көпмағыналыққа қатысты бай да қызықты материал бар
дегенмен, көптеген ... үшін ... ... құбылыс көкейтесті болып
қала бермек. Аталған мәселеге қызығушылықтың ... тіл мен ... ... тіл ... ... ... ... байланысты.
XX аяғы мен XXI ғасырдың басындағы тіл ... ... ... екі ... ... Бірі – ... мен ... лексика-
семантикалық категория ретінде қаралса, енді бірі – тілдің ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізілуі барысындағы сөздік қорымызға тән ... ... ... ... ... алғашқыда көпмағыналылықтың өзін жоққа шығарушылар
болды. Олар сөз мағынасын алғашқы зерттеушілердің қатарында Потебня А.А,
Шерба Л.В болса, ... ... ... ... В.А., ... ... ғалымдар болды.
В. А. Звегинцева: «Слова не может иметь нескольких значений ... ... ... ... ... ... ... в лексическом значении слова закреплен результат
определенного ... и этот ... ... не ... до тех ... ... и ... язык» - деп, өз еңбегінде айтып өтеді. [8, ... Яғни ... ... басқа тұрғыдан қарастырады. Ол сөзде
лексикалық мағына біреу ғана болады, алайда ол ... ... ... ... ... жиынтығынан құралатындығын сөз етеді.
Многозначность, или полисемия, слова (от ... poly — ... — это ... у ... ... более одного значения ... ... ... ... ними или ... ... либо ... или функций с одного денотата на другой. Лексическая ... быть ... как ... ... ... ... для ... предметов и явлений действительности» (ЛЭС). Полисемия является
языковой универсалией в ... ... ... ... она ... языкового знака и отражает ... ... ... при ... максимального смыслового объема. [9]
Тілші ғалымымыз Р. Садықбеков академик А.В.Шербаның: «сөздің көпмағыналы
болып келуі оның формасы мен ішкі ... ... ... ... ойын ... ... бұл тұрғыдан түсіну оның көпмағыналылықты жоққа
шығаруына әкеп соғады. Шербаның бұл ойын ... Ол: ... ... ... мен ішкі ... ... ... бұзбайды. Форма,
әдетте, ілгері дамып отыратын мазмұнмен ... ... ... - ... [10, 17 ... ... стремился глубже осмыслить проблему многозначности слова.
Известно, что ... ... слов ... современного живого
языка, имеющего многовековую историю и ... ... ... многозначностью. Вместе с тем многозначность слова осложняет
проблему соотношения между словами и понятиями. Опыт ... ... ... разных языков помог Льву Владимировичу глубже подойти к
самой проблеме многозначности (полисемии). Он ... что ... - ... единство материального (звуки, формы) и идеального ... – ақ «Где два ... – там два ... - ... ... ... жаңа мағына пайда болуы, жаңа сөздің пайда болуы деп, яғни бір сөзде
бір ... ... ... ... мүмкін емес деген ойын айтады. [12, с.
42].
Ғалымның бұндай көзқарасы неге ... ... ... ... ... деп жазады: «Признавая и даже переоценивая влияние языка
на мысль, Потебня А.А. в силу своих субъективно идеалистических ... ... ... ... хранить и передавать от поколении к
поколению закрепленные за словом ... ... ... и опыта,
определенные понятия и ... ... видя в ... ... раз ...... акт, А.А. ... не признавал теоретическии
полисемий слов» [13, с.147] А. ... ... ... ... таным –
түсінік тұрғысынан туған сөз мағынасының ... ...... кете
беретінін жоққа шығарып отыр. Біз де, бұл оймен келісе алмаймыз.
Кез келген сөз бір ... ... ... ... де ... ... Біз ... заттарды немесе құбылыстарды ойша топшылап, оның
мәнін, мазмұнын түсінеміз, кейде атау да береміз. Сөзге мағына ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Заттардың түр, түс, әрекет, процесс т.б. ... ... ... ... ... ... де ... береді. Бұдан туған
сөздің көпмағыналығы – тіл-тілдің бәріне тән қасиет.
Сөздердің әуелі пайда ... ... ... ... де, бертін
келе мағыналары көбейген. Ол ... Ә. ... мына ... ... «Ең ... ... ... сөздер аз мағыналы болған. ... ... ... соң, сөздік қордағы сөздердің бұрыңғы мағыналарына
тағы да ... ... ... ... ... ... берген,
содан көп мағыналы сөз пайда болды» [14, 47 б.]. Полисемияның барынша жақсы
зерттелген аспектісі жеке ... жеті ... көп ... яғни кең ... ... семантикалық дамуы болып табылады.
Сөздердің қазіргі кезеңде мағынасының көбеюінің ... ... ... ... ... қызметінің кеңеюі, сондай-ақ кең
танылумен байланысты. Кейбір сөздер тұрақсыз ... дами ... ... факторлар сөздер мен олардың мағыналарына әсер етеді. Сөздің ... ... ... формасы өзгеруі мүмкін, ал, кейде мағынасы да
өзгеруі мүмкін.
Тілші – ғалым С. Аманжолов: «Халықтың тілі ... ... ... бір сөз
көп мағына берген. Барлық ... ... ... ... төбе ... еді, ұшқан нәрсенің бәрін бір сөзбен айтатын».
|бас: |1) дене мүшесі; |2) ... бас; ... |1) ... ... |2) ... төбесі; |
|қол: |1) дене мүшесі; |2) ... ... осы ... ... ... ... деген сөзбен «тау», «түйе», «төбе» дегендердің
түбірі бір. «Тәңір» маңғолша «аспан», «биік» ... сөз. ... ... сөз бар, «ір» ... ... ... қосылған. Ал «тан» мен «таудың»
соңғы дыбыстары ауысатын сонар дыбыс. Азербайжан, ... ... ... ... ... ... қарап мұның түбірі де, «тау» екенін айқын ... Ал ... ... таумен бір, өйткені у мен б алмаса ... ... «тап ---- ... ---- ... п – у – б дегенге қараңыз.
Тәңір ---- тан + ір
Тау / н >< у/
ТА Тәу
Төб (б — у) – деп, ... ... ... ... Мұнан көпмағыналықтың тамыры көнеден бастау алады деген
ой түйеміз [15, 22 б.].
Тіл ... көп ... ... ғалымдарымыздың бірі Н.Т.Сауранбаев
лексикологияның өзекті мәселелерінің біріне семантика заңын жатқызады.
«Сөздердің мағына, оның ... заңы ... деп ... сөз ... ғылым семасиология» деп келеді де, семантика заңы ... ... ...... ... Адам кей құбылысты затты, істің басқа сондай
құбылысқа қарама - қарсы жағын тауып ... ... күн – түн, жер ... бар – жоқ, арық – семіз т.б. Мұндай сөздер мағынасы қарама – қайшы
болғанымен, өзара тығыз ... ... ... ... деп, азды – көпті, ертелі – кеш, күні – түні деген мысалдар
келтіреді.
2. Ат ауысу ... Бұл ... ой - ... өндірісте жетілуінен туындаған.
Алғашқы заттың, құралдың аты жаңа түрлеріне де ауысады. Мысалы; бауыр –
алғаш адам ... одан ... іні – ... аға ... ие болады.
3. Ұқсату заңы. Бұнда бір затқа ұқсатудан зат ... ... ... ... ... ... ... айқабақ, қосмұрын
т.б.
4. Бөлшектің тұтастану заңы. Бұл заң бойынша дара, бөлшек мәнді атаулардан
жалпы мәнді тұтас ұғымдар пайда болған. ... ... лақ, ... ... ... қой – ... ешкі – лақтау, түйе – ... ... ... ... заңы. Бұлар көбіне туынды атаулар болып ... ... ... аты ... ... ... ... Мысалы: тігінші,
шайқасық, тартпа т.б.
Бұл семантика ... ... ... ... негіз болып тұр. Тіл
мен ой байланысты, ой тоқтаусыз дамуда, яғни тіл де оймен дамып келеді.
Н.Т. ... ...... ... ... ... және ол
түбір, яғни бір буынды сөздерде кездесетіндігін айтады.. Сондай-ақ, ... тіл ... ... ... ... ... ... көптеген
сөздер контекске қарамай әр түрлі мәнде болады. Бір сөздің жеке мағыналары
сөз табы ... сай ... ... ... және ... ... әр ... ұғым бергенімен, бір ғана ... ... ... – 1
|Аз: |1) мало, |2) худеть | | ... |1) ... |2) ... ... |3) повесить, |4) низ (ас+ты)|
|Жұт: |1) ... |2) джут | | ... |1) зад, |2) ... | | ... |1) нога, |2) конец, |3) ... | ... |1) пей, |2) ... нутро | | ... |1) ... |2) ... | | ... |1) ... |2) ... ... | ... |1) ... |2) ... с неба ... ... | |
|Жат: |1) ... |2) ... | | ... |1) ... |2) ... |3) ... состояние |
| ... | ... аула ... бір ... ... бір буынды сөздердің көп мәнді
болуы есептеледі. Ал екі немесе одан да көп буынды ... көп ... тіл үшін де, ... ... ... де жат емес.Осы жерде айта кететін
жайт Н.Т.Сауранбаевтың пайымдауынша көп ... ... әр сөз ... ... Бұл ойын ... мысалдарымен дәлелдей түседі. Мысалы:
«бас» сөзі ... және ... ... ... Адам дене ... ... сөзі «бастау, басталудан» тұрақты сияқты, сондай-ақ
алдыңғысы ... ... ... ... мағынасы тек «бас» дене мүшесі емес,
сонымен қатар ... жақ, ... ... ие ... ... сөзі ... үшінші «аяқпен немесе ауыр нәрсемен бір нәрсені
таптау» мағынасына ие. Бұл да ... ... ...... ... ... Бір ... үстінен, жоғарыдан келіп басудан шыққан.
«Қара» сөзінің 1) түр – түс; 2) көр, ... 3) ... ... ... 4) мал; 5) ... қылмысты мағыналары бар. Бұлардың ортақ ... ... Ол ... ... қарайып, көрініп тұратын зат ретінде
қабылданған.
Күнделікті көрініп тұратын үй ... ... ... ат ... ал ... ... көз ... делінген.
Ал «қара» мағынасы кінәлі, қылмысты мағынасынан туындағын. Осыдан ары
мағыналарымен ... ... ... ... «ақ» сөзі де: 1) түр – түс; 2) сұйықтың ағуы ... ... да ... сөзіндей даму сатыларынан ... ... атап ... [16, 155 ... тіл маманы К.Аханов көпмағыналылықтың тілде пайда болуын
былайша түсіндіреді: «Адам ... ... ... ... тіл де дамиды,
оның лексикасы да дамиды. Өзгеру мен даму ... ... ... жағына да қатысты болады. Адамдар өзін қоршаған ... ... ... олардың алуан түрлі сырлары мен белгілерін, әрине, бірден
танып білген жоқ. Заттар мен құбылыстар және олардың бір-біріне ... ... әр ... ... мен ... адам ... ... даму
барысында біртіндеп танылып отырады. Жаңадан танылған ... ... ... сөзбен аталу қажеттілігі әр уақытта жаңа ... ... Олар ... ... ... сөздік қорында бұрыннан бар
сөздермен аталады да, ол сөздердің бұрынғы қалыптасқан негізгі ... ... ... ... Сөздің мағыналық жақтан дамуы, тілдің дамуы
сияқты, жаңа сапа элеметтерінің біртіндеп қор ... ... іске ... ...... ... қолдануға икемділігі оның жалпылаушы
қасиетімен тығыз байланысты. Сөздің жалпылаушы қасиеті оның ... ... ... ... жаңа ... ... мүмкіндік береді.
Мұнан әр түрлі мағынада қолданылуға икемділік сөздің өз табиғатында бар
қасиет ... ... ... көпмағыналығы қоғамның дамуы барысында адам
баласының танымағанды танып, заттар мен ... ... ... ... ... айта ... ... полисемия құбылысы сөздің
тура мағынасы мен туынды мағынасын қамтитындығын айтады [17, Б.97-98].
Ғалым Ғ. Мұсабаев «сөздің көп мағыналылығы тілдің ... даму ... ... ... [18]- деп ... ... сөз семантикалық
алмасулар негізінде бір затты немесе объективті ... ... ... да ... мен белгілерінде ұқсастығы бар заттарды да атау үшін
қолданылады. Ал бұл процесс бір мезетте жүзеге аса ... ... ... ... ... ... ететін құбылыс.
Ал, академик Ә.Т. Қайдаров: «Семантической структуре односложных корней
и основ ... ... ... к ... ... ... ... большой амплетуды колебаний: от двух до пяти и ... ... ... айтады [19, 151 б.].
Яғни, бұнда бір буынды сөздер мен негіздердің ... ... ... бар ... ... ... синкреттілігімен бірге, сөз
мағынасының көптігін де ... ... ... ... қосымша мағынаға ие болуы ұзақ уақытты талап ететін
тарихи процесс. Даму, ... ... ... ... аспайды. Заттар мен
құбылыстар бір–біріне сапасы, түрі мен ... ... ... ... әйтеуір бір формасы жағынан ұқсас болуы шарт. Бір ... ... ... бір затқа немесе құбылысқа ... ... ... де сөз мағынасының ауысуына себепкер болады. Қоғамның даму
барысында белгілі бір заттың ... ... ... өте келе ... немесе
үшінші бір заттың атқаруы мүмкін. Бірақ, соған қарамастан, кейін шыққан зат
алғашқы заттың ... ... ... ... ... тіл білімінде қызмет
бірлігі бойынша аталуды дәлелдейді.[20, Б. 32-40].
Сондай-ақ бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының ... ... ... ... ... сөздің ауыспалы мағынада жұмсалуы мүмкін.
Сөз мағынасы ешқашан дамуын тоқтатпайды. Әрқашан тың мағыналар ... ... ... ие болады. Бұл заңдылық көне ... де, ... де ... ... қоры ... ... ... жаңа сөздермен дамып,
толығып келеді. Қазақ ... ... қоры оның ... ... болып
табылады.
әл-Фараби «Әлеуметтік – этикалық трактаттарында» логика мен грамматика
арасындағы ұқсастыққа назар аудара ... ... ... тіл ... ... «Бұл ... ... өнері сөзбен айтылатын нәрсенің
дұрыстығы туралы білім береді, белгілі бір тіл ... әдет – ... сол ... ... ... ... [21, 41 ... халық әдет- ғұрпына сай қалыптасатына мән беріледі. Халықтың тілі
өзінің табиғи қалпында ... ... ол ... ... тек өзіне ғана
тән, қайталанбас ерекшеліктерімен тәсілдермен ... және ... ... ... құрайтын орган» дей келіп: «Интелектуальная
деятельность и язык ... ... ... ... «Хотя мы
разграничиваем интеллектуальную деятельность и язык, в ... ... не ... - деп, ... [22, ... ... мен ... біртұтас құбылыс екенін айта отырып, екеуінің ... ... ... ... ... сияқты. Осы пікірдің өзі тіл
мен ойдың диалектілік бірлік деп, қабылдау керектігіне меңзейді.
Ғалым ары ... ... рухы мен ... ... ... ... ... тілді рухты сомдайтынын күш, дүние болмыстың рухқа айналуы
тілдің ішкі ... ... ... ... дейді. Тіл біртұтас дүниеге
айналады деген тұжырымын былайша ... ... это мир, ... ... ... ... и ... миром человека» [22, 304 б.].
Тіл білімінің ... ... ... ... ... кезеңдерде
зерттеуші ғалымдардың назарында болды. Өйткені, тілдік семантиканың жалпы
теориялық ... осы ... ... ... ... ... болды да,
жалпы грамматикалық семантикалық қыр – сырын аша түсу қазіргі тіл ... ... ... Осы ... ... зерттеудің басталуында
В.Гумбольт, А.А.Потебня теориялары тұратыны анық.
Көпмағыналылықты жоққа ... ... ... ... ... ... ... шығара алмаймыз.
Неміс ғалымы Н. Я. Марр да сөздің көп ... ... ... сол ... ... ... (жіктелмеген) қалдығы деп
айтқан.
О.С. Ахманова өз ... ... ... эквиваленті.
Бір сөздің бірнеше мағына беруі» - деген түсінік ... [5, С.235 ... ... сөзінің ағылшын, неміс, француз тілдерінде де беретін
мағынасы бір. Бір сөздің бойында бір – ... ... ... ... бұл алғашқы мағынаның дамуы немесе түрдің өзгеруінен.
Академик В.В. ... ... ... – это ... ... одновременно обладать разными значениями в языке» - ... ... ... ... ... мағыналық мәні әлі анықтамасын
таппады. Бұл ... ... ... туғызады. Сөздің мағыналық
құрылымы тірі ... ... ... ... жоғалады т.б. Мағыналар
жүйесесінде атау, яғни сөздің негізгі тура мағынасы ... ... ... ... – оның ... ... ... фунтаменті.
Мысалы: ішу – суды, шайды, сусынды, т.б.
Сөздің бірнеше еркін ... ... ... Мысалы: шапка 1. бас киім;
2. бірнеше мақаланың ірі шрифтпен жазылған тақырыбы (заголовок). Оның ... ... ... ... мұны ... мағынадан бөліп қарай алмаймыз.
Сондықтан, сөздікке тек қана негізгі мағына ... ... ... ... қате ... ... ... мағыналардың аралық байланысы тілдің ішкі
жүйесіндегі мағыналардың ... ... ... ішкі ... ... сөздердің бәрі де бірте – бірте омонимге айналмайды, олардың
біразы мағыналық байланысын сақтайды.
«Көпмағыналылық – бір ... ... ... ... егер ... ортақ
элементтер болмаса омоним деп танимыз, бұл бір тілдік бірліктің қарама-
қарсы жағы болып танылады. ... бола тұра бұл ... ... ... бермейді, сол кезде көп мағыналылық туралы, шығу төркінінен
қарастырғанда полисемия мен ... бір ... ... ... ... Ю.Д. ... айта ... сөз мағыналарына төмендегідей
талаптарды қояды:
1. Талқыланған сөз мағынасы қарапайым ұғымға әкелуі керек.
2. Талқыланған сөзге қатысты ... ... ... ... ... ... ... омоним сөздер бір-бірінен алшақталған көп
мағыналы сөздер тұрғысынан жасалғандығы сөзге тиек.
«Толықтай қалыптасқан, логикалық тілде көп мағыналылық ... ... ... ... ... оған жол берілмейді» - деген пікірді де
айтқандар бар [24, 118 б].. Бірақ, көпмағыналылықты ... ... деп ... бұл заң бұзушылық белгілер жүйесінің ... ... ... осы жүйенің бір ерекшелігі бола отырып, сементикалық
жүйелерден бөлектеніп, лингвистиканың жеке бір саласы ретінде ... ... ... ... ... және ... ... деп бөлген. Ол оны тек сөзден емес, түбір, қосымша, негізден
және контекстен де іздейді [25, 12 б.].
«Сөздің көп ... деп бір ... бар тура ... мен ... қатысы жағынан өзара ауыспалы мағынасы бар сөзді айтуға болады» -
дегенді айтқандар да ... 13 ... ... (Н. Warrel) в ... ... ... of Human Behavior»
(Warrel, 1962) приводит такие данные: 500 самых употребительных ... ... ... ... 10 000 ... ... ... слово, тем более развита система его производных значений.
По другим ... на одно ... ... в ... ... до ... В речевом акте, высказывании используется одно из этих значений.
Выбор нужного подсказывается окружением слова в конкретном ... ... ... полисемия нейтрализуется контекстом» [27] – деп, интернеттегі
мәліметтерде де ... ... ... 25 мағыналы болып келетіндігі
айтылған. Әр тіл өзінің сөзінің мағынасының көптімен ... тіл ... деп ... Біз ... ... ... көпмағыналы сөздерін
көпмағыналы деуден бұрын, ... ... ... ... ... ... тілінде лексикалық полисемия туралы алғашқы монографиялар 60
жылдары пайда болды ... 1966; ... ... ... ... 1975; ... 1984; Олшанский, 1978). Сондай-ақ (Виноградов,
1977; Гак, 1977; Никитин, 1974; Шмелев, 1964) ... ... ... омонимдерді ажыратып, сөз мағынасының типологиясы, сөздің семантикалық
құрылымы, яғни тілдің динамикалық құрылымына қатысты еңбектер жазылды.
Жалпы ... ... ... он ... полисемия мәселесін
когнитивтік тұрғыдан ... ... ... ... Солардың бірі Л.М.Лещева
көпмағыналылықты когнитивтік тұрғыда ... ... ... ... негіздерін қарастырып, маңызды когнитивтік процесстер
негізіндегі – концептілік, котегория және номинация мәселелері ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуінің
бұзылуымен қатар, көпмағыналы сөздерді, яғни сөздің тек бір ғана мағынасын
қабылдап, басқа мағыналарын ... ... ... ... сөзді
сөйлеу орталығы орналасқан миының сол жағы ауыратындар ғана түсіне алмайды
емес, сонымен қатар ... оң жақ ... ... да ... Науқастың оң жақ миы ауырса, сөздің сөздің негізгі мағынасын тез
тауып, ... ... ал сол жағы ... негізгі мағынаны табуға
қиналады екен. [28, 6 б.]
Е.В. Урысонның «Уже и уж: ... ... ... ... бар. ... тіл ... ... сөз бен омонимді ажырата
алмай жатқанымызда, орыс тіл ... ... ... көпмағыналығын
зерттеуге көшті. «... изучено лишь центральное (временное) значение этой
частицы, представленное в ... типа Он уже ... Дом уже ... ... а ты не ... ... Он ... уже до Твери. Между тем
частица уже ... ... и в ... контекстах. Ср. Уже по одному
свисту ветра и по туману чувствовалось, как глубоко овладела ... ... ... МАС). ... ... ... ... частицы уже и в
контекстах этого типа, причем так, чтобы ... ... уже ... в ... ... т.е. ... ... «мосты»
между ее разными значениями и показав, по ... ... ... ... ... ... [29]. Біз де ... әрбір сөзді
жаңғақша шағып, мағынасын түгелдей дерлік ашуымыз керек.
А.В.Филиппов, Н.Н.Романов, Н.М.Шанскийдің "Краткий этимологический
словарь ... ... ... ... (РЯШ. 1983--1986) деген
сөздігі бар.
«Полисемия - способность слова иметь ... ... ... или ... ... взаимосвязанных ЛСВ (семасиологическая
категория).
Лингвистическая сущность полисемии объясняется асимметричностью знака и
значения, которые полностью не ... друг ... знак ... ... ... а ... - выразиться в других знаках. Оба
находятся в ... ... ... ... и только
частично, оставаясь в ... теми же ... ... ... ... в
два скрещивающихся ряда: синонимии и полисемии. Причины: 1) ... 2) ... ... мышлению. Особенности: 1) лингвистическая
универсалия, 2) повторяемость, 3) регулярность, 4) ... ... ... ... ... бірі ... А.Айғабылов көпмағыналы
сөздердің сөйлемде қолданылғанда бір ғана мағынасы көрініс табатынын атап,
сөздің ... ... ... ... ... ұзақ ... ... сол тілді сөйлеуші халықтың
санасында қалыптасуы арқылы пайда болады. Сондықтан да басқа
тілден жаңадан ... ... ... ... көпмағыналы сөздерді омонимдерден ажырата білу керек. Көпмағыналы
сөздердің өзара ішкі байланысы (метафора, метанимия, синекдоха,
қызмет ұқсастығы) анық ... ... ... олар ... ... алшақ кете алмайды.
Мысалы, «Қадаға бастарыңды ұрып алмаңдар. Бері, бері!» деген дыбысымен
екі қонағы соңынан еріп, шалжиған тапал ... ... ... ... ... ... Баса ... малы түгел (Мақал). Шу өзенінің басы
Алатаудан басталады ... ... ... қос басынан кеш қайтты
(С.Адамбеков).
Осы сөйлемдердегі бас сөзі әр ... ... ... ... ... дене мүшесі» екенін аңғартатын бас сөзіне байланысты
мағынадан өрбіген.
Ал ... ... ... ішкі мағыналық байланысы сезілмейді.
Ауыл жақтан ақсаңдай басып орта жастағы бір еркек келді (Б.Майлин). Бұл
дәрі дене ... ... ... ... ... бас сөзінің
жоғарыдағы айтылғын сөзбен қатысы жоқ.
Олай болса, көпмағыналы сөздер ... ... ... ... мағыналық байланысына қарай өзгеше болады.
Сөз мағынасының көбею процессі тоқтаусыз болып тұратын құбылыс. Себебі,
бұл құбылыс сол ... ... ... ... ... дамуына
байланысты нақтылықтан пырақтылыққа, жалқылықтан ... ... ... ... ... ауыспалы мағынада қолданғанда оны қалай болса ... ... ... ... өз ... сүйеніп отырып дамытады.
Анықтап айтсақ, көпмағыналы сөздердің ішкі құрылысында белгілі бір байланыс
болады, ол ... бір зат не ... ... не ... не зат пен ... атын ... зат не ... ауыстырып
қолдану заңдылығына негізделеді. Сөздің көпмағынасы болуына себеп болатын
мұндай қолданыс тәсілдерін сөздің ауыспалы ... ... деп ... Б. ... тура және ... ... Нақтылық – тура мағынаның өзіндік
ерекшелігі. Мысалы, түзу жол дегенде, біз көз алдымызға ... ... ... жоқ ... елестетеміз (нақтылық – көзбен көру). Ал
біреудің мінезі түзу, түзу жүрісті десек, ауыспалы ... шыға ... ... ... ұстауға болмайтын, көзбен көруге болмайтын ішкі ... ... Яғни ... ... ... ... ... тигізеді.
Көпмағыналы сөз сөйлемде қолданылғанда, қай мағынасын қолданғанымызға
қарай әр түрлі болады. ... ... ... тура ... ... немесе қозғалыс мекені көрестіледі: үйге қарай
жүремін, машина жүреді т.б. Ал егер сағатқа қатысты айтсақ, «менің ... ... ... деп айту ... ... оның ... ... жақсы,
жаман, тура жүретінін айтуға болады. Сонымен қатар «қызбен жүру, ... яғни ... ... ... кездесіп, сөйлесіп жүруінде де
міндетті түрде алдыңғы сөз көмектес септігінде тұруы керек.
Тілімізде ... ... ... және ... ... арасында
көпмағыналылыққа соқпай кетпейтін, жеке мәселенің шешілуіне мүдделі, соған
тікелей қатысты болып келетін тіл білімінің мәселелері әлі де ... ... ... ... ... ... ... негізгі
орталықтан алшақтап кетіп, ... ... ... ... ... тіл ... әлі күнге дейін басы ашық мәселе емес.
Бұл, ... ... және екі ... ... сөздіктерді құрастыруда
ерекше қиындық келтіріп тұр. Сөздіктерде полисемия сөздермен ... ... ... беру ... бір ізге ... ғалымдардың
арасында талас туғызып жүрген мәселелердің бірі» – деп, өз зерттеуінде
ғалым Р. ... те атап ... [10, 2 б.]. ... ... ... ... болмайды, олардың өзіндік ерекшеліктеріне қарай
топтастырып, түр-түрге жіктеп беру аса ... Бұл ... ... ... тізе ... ... орналастыруға мүмкіндік береді.
Көпмағыналы сөздердің ішінде мағыналары әр ... сөз ... ... ... де бар. ... сын есім мен етістіктен болған
көпмағыналы сөздердің мағыналары жиі ... ... ... ... үшін ... мәні бар. Сөздер тек
қана негізгі мағынада қолданылатын болса, ... ... ... әсерлі
болып шықпас еді. Ыңғайына қарай әр ... ... ... ... ... деген ойын әлдеқайда бейнелі, әрі дәл етіп жеткізеді »
[10, 3 б.].
Сөздің негізгі ... ... ... тек бір ғана бөлшегін
білдіреді. Егер де сөз көпмағыналы болып келсе, онда оның ... ... ... ... бар ... ... ... Полисемия
құбылысы осындай әр басқа заттардың ... ... ... ... өзара
байланысын айқындайды. Қысқасын айтақанда, полисемия сөздің адам баласы
үшін танымдық мәні зор.
Соңғы 20 жылдан ... ... тіл ... саласы сөзжасам біршама алға
жылжыды. Сөзжасам туралы сөз қозғауымыздың мәні бар. ... ... жаңа сөз деу ... оның ... де ... болады. Атап
айтсақ:
1. Синтетика – семантикалық тәсіл
2. Аналитика – ... ... ... ... ... ... [32, 206 б.].
Мұндағы тәсілдердің бәрі де сөз мағынасымен байланысты. Сөздің мағынасы
кеңею ... ... ... ... ... зерттеу барысында
көпмағыналалыққа соқпай кете ... ... ... профессор А. Салқынбай тарихи сөзжасамды
көпмағыналылықпен байланыстыра тіл табиғатына сай саралайды.
«Сөзжасам процесі кезінде түзілген жаңа атау затты не құбылысты, оның ... ... мен ... атау ... ғана туындайды. Пайда
болған ұғымды жаңа сөзбен атау ... да, қай сөз ... жату ... бұл тіл үшін басты нәрсе емес [1].
С. Исаев сөзжасамның морфологиядан бөлек жеке сала ... ... ... тудыру, содан кейін ғана жаңа жасалған сөздің морфологиялық сипаттары
арқылы ол белгілі бір сөз табына енетіндігін айтады [33, 13 ... ... сөз ... ... жоқ, болған күнде де маңызды
емес екен. Түйер ... ... ... ... мағына – атау саналады
екен. Сөз мағынасы жіктелмей, орнықпай ... сөз табы бола ... ... ... А.Салқынбайдың «Тарихи сөзжасам»
/семантикалық аспект/ (1999), Б. ... ... ... ... ... және аталым» (2001), ... ... ... ... (1993) атты ... еңбектерінде сөз
болады.
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді ... ... ... ... ... ... Өз сөзінде: «Фразеологизмде
көп мағыналылық жиі кездесе ... Көп ... ... болуына
қатысты өзіндік ерекшеліктерінен туатын басқа да өзгешеліктер бар. Бұл бір.
Екіншіден, фразеологизмдердің әр ... ... көп ... ... тура және ... мағынаның арасындағы байланыс екі жақты
болып келеді. Себебі, фразеологизмдердің өзі көбіне метафоралы ... ... ... ... ... [34, 32 ... Б. ... газет тіліндегі көпмағыналылықтың кездесетіні
туралы, оның ... ... ... ... ой айтады: «Жаңа мағыналық
құрылыммен атау ретінде туынды мағынаның ... ... ... бар ... ... іске ... ... айтсақ, тілде бар таңбаларға жаңа
мағыналар үстемеленіп қолданылады. Сондықтан да тілдегі жаңа ... үшін ... жаңа сөз ... табу ... ... ... қатарын
көбейтуді, оларды еселей беруді тоқтатуға мүмкіндік береді.... Аса оңтайлы
тәсіл ретінде осы сөз ... ... ... арқылы біраз
қажеттілікті өтеу мүмкіндігі ... [35, 166 б.]. ... жаңа ... сөз
ойлап табудың сапасыздыққа апаратынына біз де қосыламыз.
«Жалпы тілдің дамуы барысында сөздің ... әр ... ... ... Сөз ... ... екі ... себебі бар: бірі
сыртқы факторлар, яғни таза ... ... ... себептер.
Көптеген ғалымдардың сөздің көпмағыналығы туралы пікірлерін салыстырып, сөз
мағынасының ... көне ... ... ... қандай орын
алатынын олардың мағыналық қасиеттерін ... ... ... ... ... ... сөздің көп мағыналығын оның буын құрамынан, қай сөз табына
қатысынан көруге болады екен. Мысал ... Кең 1. кең; 2. ... 3. ... ... 1. ... ... 3. ұлғаю.
3. Аз 1.аз, көп емес; 2. сирек; 3. ... Ал 1. ... 2. ... ... ... 2. ... ... 4.білгір
Билигни бәдүг бил уқушны улуғ (сын есім).
(Білімді биік, ақылды ұлық деп ... ... сын есім ... ер аны ... корур (Ақылсыз кісі оны себептен көреді).
Бұл мысалдарға қарап, көп мағыналылық сөз мағыналарының кеңеюі, ... ауыс ... ... ... ... тұрақталған, дербес
мағыналы түбір сөздер болған және ол ... ... ... ... әлі де ... [36, 55 б.].
Қазақ тілінің аудармасын зерделеуші А.Алдашева көпмағыналылық ... ... ... қаламгерлері тәржімалаған көркем туындылардағы ... ... ... ... ... бірі – ... ... сөз
мағынасын кеңейтіп, ұлғайтып беретін баламалардың жұмсалуы. Контекстегі
сөздің ауыспалы мағынасын, стильдік ... ... ... ... бола ... да, ... көп ретте сөздің семантикасын ашатын
басқа баламаны, сөзді, сөз ... ... және ... [37, 174 ... да біз ... ... ... болатын ақын, жазушылар еңбегі
екеніне қаныққан сияқтымыз. Сөзді әсемдеу, көркемдеу барысында ... ... ... қабалдаса, енді бірін қабылдамауы да мүмкін.
Сондықтан кей сөзіміздің мағынасы оннан асып ... енді бірі ... ... ... тіл ... де ... көбірек көңіл бөлінуде.
Оған дәлел жазылып жатқан кітаптар мен кандидаттық диссертациялар.
Лингвистикалық тұрғыдан Ұ.Қайырбекованың ... ... көп ... ... құрылымы» атты, С.Мағжанның «Қазақ
тіліндегі бейвербалды элементтердің көп мағыналығы» атты көпмағыналыққа
қатысты біршама зерттеулері жүргізілді.
Соныменен ... ... ... ... көрелік:
1. Көпмағыналықты жоққа шығарушылар.
2. Көпмағыналық бар, әрқашан дами беретін құбылыс.
3. Көпмағыналылық – тарихи құбылыс.
4. Көпмағыналық омоним тудырушы.
5. Омоним – ... ...... бастысы көпмағыналық бар екеніне ешкімнің күмәні жоқ. Бірақ, ... ... ... ... ... ... анық. Ең
бастысы осы мағына орталығы не? Осыны анықтау басты міндет.
1.2 Көп мағыналылықтың тюркологияда зерттелуі
Орта ғасырлардағы түркі ... ... ... С.Е.Малов,
А.М.Щербак, В.В.Радлов, А.Н.Кононов, Э.Н.Наджип, В.М.Насилов, И.А.Батманов,
Н.З.Гаджиева, Э.Р.Тенишев, ... ... ... ... бар. Бұл ... ... ... лексикасына,
фонетикасына, грамматикасына қатысты мәселелерге арналған. (Малов С.Е.
Енисейская письменность ... – М-Л, 1952; ... А.М. ... ... ... ... X-XIII вв. из Восточного Туркестана. – М-
Л,1961; Наджип Э.Н. ... по ... ... ... XI-XIV вв.- М,
1989; Насилов В.М. Язык тюркских памятников уйгурского письма X-XV вв. – М,
1974; ... Н.З. ... ... ... ... ... Н.К. Строй тюркских языков. – М, 1962; Мусаев К.М. ... ... – М, 1984; ... Э.Н. ... ескерткіштер тілін зерттеудің «Детальное
сопоставление изучение ... ... ... нам в ... ... историю снановления литературных языков, их сходство и
расхождения. Кроме ... ... ... ... бы нашу ... по
составлению исторических и научных грамматик, исторических и ... ... ... ... по созданию исторической лексикологии и
т.д.» [38, 18 б.] деп, қажеттігін ... ... ... көп ... екі ... ... ... (буыны);
2. сөздің қай топқа немесе грамматиканың қай класына жататынан және
қолдану аясынан ... ... деп айта ... ... қорытады: «Полисемия
/многозначность/ возникает в силу необходимости звукового выражения новых
понятии при ... ... для ... ... словне языковой
традиции. В основе же развития полисемии ... ... ... ... из значении существующего слова на новое понятие по ассосиативной
связи сходных с ним ... ... ... условием развитие
полисемии является устоичивость фонетического слова, обусловленная в свою
очередь ... ... им ... ары ... ... көпмағыналылығы тарихи дамыған құбылыс екенін
айта келіп: «Полисемию следует рассматривать как один из ... ... ... ... всего его ядро – корневые слова» - деп, ... де ... ... [39, С.14] ... ... (полисемия) при всей сложности, связанной с
упомянутыми выше моментами, ... ... ... в ... ... представляется, кроме того, как бы расщепленной в ее
основной, собственно ... ... на ... более или менее
анологичные, как бы параллельно расположенные доли или ... ... ... может, так сказать, более или менее далеко заходить и в
собственно грамматическую ... ... – деп, А.И. ... сөздің
лексикалық мағынасы, яғни негізгі мағына жеке-жеке бөліктерге бөлінеді және
олар біз ойлағаннан маңыздырақ екенін ... ... ... ... ... ... [40, ... Османованың «Многозначность слова и явление омонимии в лезгинском
языке» деген еңбегінде сөздің ... ... ... ... пайда болу жолдарын көрсетеді. Сөздің контексте қолданылу
көпмағыналылықты тудырса, тек бір ғана контексте қолдану ... ... ... ... ... ... ... бірінші лексикалық мағынасы тарихи тұрғыда танылады.
Бірақ, бұл мағына ... қала ... ... ... ... ... ... әкеліп соғады. Сөздің ... ... ... ... ... әр сөз өз ... ... тауып
жатқандығы айтылады.
Көпмағыналы сөздің барлық мағыналары бір-бірімен байланысты. ... ... мен одан ... ... ... Заттарға ат беруде
ұқсастық негізге ... ... ... себептерден пайда болады.
1. Қоршаған ортаның өзгеруі мен дамуы, адам танымы мен ... ... ... ... сөз мағынасы кеңейеді. Тіл қаншама ... де, ... ... атау тану оңай ... ... «ай» сөзі ... деген мәннен «жылдағы 30 күн» мәнін алған, себебі әрбір отыз ... ... ... | ... ... ай ... ... формасы) |
| | ... | |
| ... ... ... ... ... тазалығы) |
| ... ... ... ... ... |
| | ... айлық табыс, өнім (мерзімдік) |
2. ... жиі және көп ... ... ... бас деген сөзіміз
күнделікті қолданыста жиі қолданылады, соның себебінен мағына шегі кең.
Бас: 1. адамның басы; 2. пияз ... ... ... 3. ... ... ақыл ... жақсы істейді); 5. жанұя басы; 6. басшы; 7. мал ... ... басы тағы ... ... бар. ... тілінде «бір нәрсенің аяғы»
(епинин кьил – конец веревки) мағынасы бар ... Бұл ...... туса ... ... ойдың дамуы. Адамдар айналасындағыларды аңмен, жануармен
салыстыру негізінде қу адам – түлкі; жуас – қой; ... адам – ... – аю; ... зиянды адамды – жылан; мазасыз – ешкі сияқты теңеулер
қолданады. Қазағымызға жақын ... ... қой ... қой көз, ат ... ... жиі ... рас. Адам ой ... тек жанды затқа емес,
сонымен қатар жансыз затқа да теңеу табуда: тас жүрек, қара ... ... б. ... ... ... пен осы ... көпмағыналы сөздер турасында
«Құтты білік» бізге жеткен құнды еңбектердің бірі. Оның үш нұсқасы ... ... орта ... ... ... орны бар. Діннің қазақ жерінде етек
жая бастаған тұсына тура келеді. Осындай дін мен ... ... ... тәрбие мен ғылымды, әділеттілік пен ... сөз ... ...... ... Баласағұнның «Құтты білік» шығармасы.
Тұрандықтар «Құт білігі», Ирандықтар «Шахнама», Шығыста «Зейнату үмәра»,
Машынлықтар «Әнису ... ... ... ... ... бұл ... ... белгілі болуы оның маңыздылығы мен құндылығының бағасы.
Ж. Баласағұн дана, білімді, асқан көреген, қоғамның ... ... ... ... ... көп ... ... сол көрген-білгенін елу
жастан асқанада осы «Құтты білікке» ... ... ... Түркі тілінде
жазылған мәні мен мағынасы зор, көлемді шығармалардың бірі.
Ж. Баласағұнның дидактикалық ... ... ... ... ... ... қоғамдағы адамдардың қарым-қатынасы,
сөйлесуі, жан-жақты сөз болды. Ақын мемлекеттің мықтылығы қалың әскерге де,
қарулы ... ... ... адамдардың татулығына байланысты деп
санап, адамдықты ... ... төрт ... ... ... әділдік,
ақыл, бақыт, қанағат деп бөліп көрсетті.
«Құтты білік» дастаны көлемі жағынан он үш мың жолдан тұрады. ... ... бар. Бірі ... XII ... бірі ... XIV ... бірі Гераттан XV ғасырларды табылған. ... да ... ... 1870 жылы ... ... ... ... Оның тілін түркі
тілдерімен салыстыра зерттейді.
«Құтты білік» еңбегін зерттеумен көп айналысқан В.В.Радлов еді. Ең алғаш
рет Вена нұсқасының транскрипциясын ... ... ... Осы ... ... тағы бір ... табылғандығы белгілі болады. В.Радлов
екі нұсқаны салыстырмақшы болып, сұрау салады. Нәтижесінде Каир ... ... ... ... Екі нұсқа салыстырылып, 1900 жылы
бірінші басылымы шықты, ал 1910 жылы аяқталды. ... ... ... ... ... жоғары бағаланды.
«Құтты біліктің» қолжазбасының үш нұсқасы да Стамбулда ... ... ... ... ... ... 1942 жылғы Вена, 1943 жылғы Каир,
Наманган нұсқаларын қосып, шығарды. Өзбек тіліне ... ... ... көне түркі тілінен транскрипциясын қоса берді. «Жүсіп
Баласағұн өз дастанын сол ... ... ... ... ... дейінгі
ұланғайыр өлкелер, уалаяттарды өзіне қаратқан Қарахан мемлекетінде өмір
сүрген ... ... ... бірдей түсінікті ортақ әдеби тілде
жазылғандығы даусыз» – деп, Н.Келімбетов өз ойын ... [95, 158 ... ... тілі көне ұйғыр тілінде, қарлұқ тілінде, қарлұқ-қыпшақ
тілінде жазылды деп, әр түрлі көзқарастар болды. ... ... ... ... ... ... ... айтады. [96, 37 б.].
Э.Н.Наджип: «Фактически в этот период, главным образом в XIV в., ... ... ряда ... тюркских литературных языков. На
смешанный уйгуро-огузо-кипчакской основе в дальнейшем, одни ... ... ... ... литературные языки: узбекский, казахский,
туркменский, татарский и другие» [ 97, с.39] деген сөзі де «Құтты ... ... ... ... ... сөздігі мен «Құтты білікте» қолданылған профессионал лексиканы
қарастырған С.Ибрагимов пен ... ... аса ... тауып,
оларды былайша топтастырады: 1) тек қана XI ғ. пайдаланылған терминдер; ... ғ. ... ... 3) ... ... ... К.Мұсаев
терминдер арасында «borkci» сөзі бар, өзбек тілінде «тақия ... ... ... ... шындығында қазақ тіліндегі етікшіге
ұқсас, мамандық атауын беретін сөз дегенді айтады. ... ... ... ... ... «көн – ... «бүр – ... жинау», «етек –
төменгі жақ» ... ... ... ... ... ... ... де жетерлік.
Ол турасында өзбек тіліне аударған К.Каримов: «Жері кеңнің өрісі де,
өресі де кең. Күні ... ... ... ... ...... ...
Қырымда», «Барар жерің Балқан тау, ол да ... ... тау» ... ... ... ... көк ... қағанаты тұсында туды, сондай-ақ, бұл
солардың ұғымдық өлшемінің кеңдігін танытып ... ... ... пікіріміздің мәңгілік тасқа ... ... ... ...
«Күлтегін» мен «Тоныкөк», «Білге қаған» мен «Тариат», «Құла шор» мен «Мойын
шор», «Талас» пен «Есік ескерткіштері» және ... ... ... «Қорқыт
ата», «Оғызнама», Ж.Баласағұнның «Құтты білігі», ... ... ... ... ... ... Осы ... жәдігерліктерге
қарап, түркілердің жазба әдебиеттердің негізі VII-VIIIғ. қаланған деген
тұжырым жасауға ... ... ... ... бұл мұралар тек ... ... ... ... ортақ мәдени ескерткіш және исі түркі тектес
халықтардың әлемдік өркениетке қосқан үлесі ... ... [98; ... ... ... ... А.Егеубаевтың аудармасымен поэтикалық
көркем аудармасы жасалғаны белгілі. 2004 жылы ... ... ... ... ... Ә. ... еңбек турасында: «Бұл
кітап анау-мынау сауаты бар кез-келген кісінің ә ... ... ... кете ... дүниесі емес. Ондай оқушы поэманың мәнерлі сөз кестесі
мен ішкі мазмұн тереңдігіне, ой ... ... ... ... ... жету үшін барынша соған назар аударып, аса бір ... ... ... ... ... оқып ... ... бұл
еңбектің ірілік ететіні де рас. Білікті парасат пен үлкен талап керек.
Сонымен бірге бұл ...... ... талап ететін тек көркем
әдебиет шығармасы ғана емес, жоғары дәрежелі ... ... [100, 497 ... ... ... ... тусарсында А.Салқынбай: «Ә.Құрышжановтың
өзге зерттеулерін айтпағанда, Ю. Баласағұниды қазақша сөйлетуінің өзі ... ... ... бересі қазақ мәдениеті мен әдебиетінің, тіл
ғылымының тарихына жазды» [101, 20 б.] ... ... ... Ж.Баласағұнның «Қудадғу билиг» еңбегінде 176 сөздің лексика-
семантикалық варианты бар екендігін айтады. Біз ... сол ... ... ... ... ... оның ... берілген мағыналары
мен «Құтты біліктегі» мағыналарын беріп, талдадық.
BAI «богатый» Қазiргi түркi тiлдерiнде сын есiм ... ... ... ... ... ... ... бередi (ЭСТЯ II, 28, ... ... ... baj/paj/päj лексемасын синкретизмдер қатарына
жатқызады [130, 146 б.;134 ... baj ... bar ... ... ... bar
«наличие, есть, имеется» КЧ. I, 9; КТк. 9; Тон. 14; Он. II, 2; Е. 20, ... oγlum bar üčün ... «Так как у меня было ... ... Е. 20 ... 124) ~ қаз., ... ... тат., қырғ., құм., қар. bar. Ескерткiштер
тiлiнде bar сөзi «байлық, мүлiк» мәнiнде де ... Ebin ... qop kelürti ... ... көп ... КТү. 41 (Айд. ... baj ~ bar сөздерiнiң мазмұнына ортақ «молшылық», ... ... ... жасырын синкретизмдер қатарында қарастыруға негiз
болады. Ортақ мазмұн *ba тұлғасында сақталған [136,70 б.].
Б.М.Юнусалиев sа ... ... т.б. ... ... ... қазiргi
түркi тiлдерiндегi baγ, baw, ban ... өлi ... *ba ... с.63] деп ұйғарады
Бай сөзіне сөздіктерде берілген анықтамалар әрқалай болғанымен, сөздің
негізгі мағынасы қатты өзгеріске ұшырамаған.
Көне түркі тілдеріндегі ... ... ... богатый, мудрый. [c.79].
В.Радловтың «Опыт словаря тюркских наречий» сөздігінде:
Бай кир. 1) богатый бір бай кіші (каш.) богатый ... бана ... бір гäдä да – мне все ... ... он или ... чығай будунуғ бай
қылтым – бедный народ я ... ... ул ... бай – он ... ... ... (кир.) тюльпан.
2) (кир, каш) хозяин, муж. Байың қайда? Где твой муж.
3) «кир» герой, предводитель
Байкуш 1) сова, 2) бедняк
Байлық (осм, крм, ... ком, кир, каш.) 1) ... ... ... (каш) – не ... ... ... богатством.
Байбіше (кир.) 1) старшая первая жена, 2) почетная титул ... ... ... ... к мужу [10, ІV, т. Ч 2, с., 1421-1431 ]. Радлов
В.В. Опыт ... ... ... Т. І-ІV, СПб; ... ... ... сөздігінде»:
Бай1 зат. 1. Иелігінде көп мал-мүлкі бар, ... тап ... ... ... сол ... ай, ... басы бірі ерте, біреуі жай.
Ерте барсам жерімді жеп қоям деп, Ықтырмамен күзеуде отырар бай (Абай).
2. ... көп, мол. ... ... ... ... мен каротинге бай шикізат (С.Сұбханбердин).
3) Дәулеті тасыған, жетілген. Мен – қазақпын, мен баймын, байтақ елмін
(Ж. ... 4. ... ... Ол екі орта ... үлкен клубы
бар бай совхозда тұрады ... тіл). ... бай ... ... жері бай, ... бай, ... ... 2 зат. Әйелдің некеленіп қосылған күйеуі, ері. Байым ақ ... еді, ... ... ... ... білмей, ортаға салып
айтып жүруші еді (Б.Майлин). Туынды сөздер: бай-батша, ... ... ... ... бай-жарлы, бай-жуан, бай-кедей, бай-құлақ, байлы,
бай-манап, байлау, байсымақ, бай-төре, ... ... ... [6, 2
Т., 28-42 бб.]. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. ... ... 1-10 ... тілінің сөздігінде»:
Бай І 1.Меншігінде қыруар мал-мүлкі бар ауқатты адам. 2. Өте көп, көл-
көсір. 3. ... ... ... ... шешен.
Бай ІІ. Әйелдің некеленген қосағы, күйеуі. ... ... ... байбатша, бай-бәйбіше, байжанды, бай-құлақ, ... ... ... байшыкеш, байсыздық сөздері келтірілген [8, 75-77 бб.].
Байлық 1. Мал-дәулет, мал-мүлік. 2. Бір нәрсенің мол қоры, ... ... ... – мұнай (Асанбаев). Фразеологизмдер: байлығы
асты; байлығы ... [8, 77 б.]. ... ... сөздігі. Жалпы ред. басқ. Т.
Жанұзақов. – Алматы: Дайк Пресс, 1999. –774 ... ... І ист. Бай, ... феодал, 2. 1) богатый, зажиточный с достатком.
Бай шаруашылық Богатое хозяйство; 2) богатый, изобилующий ... ... ... ... ... бай – наша страна богата различными полезными
ископаемыми. Фразеологизмдер: бай байға құяды, сай сайға құяды букв. ... ... ... ...... к деньгам; деньга на деньгу набегает;
бай балпақ, жарлы жалтақ – богач в себе ... ... ... ... ... ... у богачей трапеза общая, у бедняков печаль общая;
байдың асын байғұс қызғанады- добро богача защищает ... ... ... ... жаны ардақты – богач дорожит своим богатством, а ... ... ІІ. ... Муж, ... ... ти (или шық-, кет-, ... ... байдан шық- развестись с мужом.
Бай-бағлан собир. Богачи.
Байбатша уст. Барин, барчук.
Бай-бәйбіше собир. Бай и байбише.
Байеке ист. ... ... к ... ... ... и бедные
Бай-құлақ ист. собир. Богачи и кулаки
Бай-манап уст. собир. богачи, феодальная верхушка
Бай-мырза уст. собир. Аристократы (букв. бай и ... І ... ... ... ... ІІ пренебр. муженек.
Байсын - выдавать себя за ... ... ... ... ... уст. ... Сильные мира сего.
Бай-шонжар собир. Крупные баи.
Байшыл ист. Байский ... ... ... ист. ... идеологии баев
Байшыгеш человек среднего достатка.
Байы- 1) разбогатеть, 2) обогащаться
Байытқыш хим. Обогатитель (вещество). [9, с. ... ... бай ... ... ... сөзінің мағынасын беруді жөн
көрдік.
Байлық прям., ... ... ... ... Ел байлығы
–народное достояние; қоғамдық байлық – общественное достояние; материалдық
байлық – материальное богатство; ... ...... ... асты – ... (свои) богатством; байлығы тасыды – ... ... ... ... ... ... қыздай,
кетерінде қолға ұстаған мұздай- когда появляется богатство, оно ... ... же ... то ... ... ... в руке; байлық мұрат
емес, жоқтық ұят емес -богатство не идеал, бедность не ... ... ... ... не ... – что ... не побуждает говорить
богатство и что не понуждает есть ... ... ...... анасы –
жер –отец богатства – труд, мать – земля.
Байлық-дәулет собир. Богатство (букв. ... и ... ... Қазақша-орысша сөздік. Ред. басқ. Р.Ғ.Сыздықова, К.Ш. Хұсайын. ... Дайк ... 2001. – 1005 ... ... тілі ... бай, ... сөздері төмендегідей
берілген:
Бай1 зат. 1. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы дәулетті әлеуметтік жік өкілі.
Жалпыхалықтық ұғымда ... төрт ... ... мал иесі ... ... ... байлықтың мұрагері. Бай болдың, батыр болдың, шешен болдың,
ел билеп топ бастаған көсем болдың (Ш.Құдайбергенұлы).
Қазіргі қоғамдағы ортақол дәулетті немесе ... ... ... ... қазақтың іскер адамдары көрініп, жаңа байлар ... ... ... ... ... (бетке ұстар) бай; бай бастас,
батыр ... би ... бай ... ... бай болғанда бақырып бола ... ... ... ... бай; ... ... 2 сын. 1. Көп, мол, жеткілікті. Күйдің музыкалық фактурасын кең
дауысты ... өлең ... ... бай ... ... ... болды
(«Мәдениет және тұрмыс»).
2. Толыққан, жетілген, дамыған. Қазақ ауыз ... бір бай жері ... ... 3. ... тасыған, әл-ауқатты, табысты. Қолындағы
сары алтын жалпақ білезігі әйелдің бай үйден шыққан жан ... ... 4. Кен, ... үлкен. Бай өлкем, армысың! Армысың ... ... ... ... таңбысың? (М.Мақатаев). Фразеологизмдер: жері
бай; тілге (сөзге) бай.
Бай 3 зат. сөйл. Әйелдің некеленіп қосылған күйеуі, ері. Не күн ... ... жай ... Сен ... ... Қыз өле ме бай ... Фразеологизмдер: байлығы асты; ... ... ... ... ... ... ... бар байлық; ен байлық; қазба ... ... ... ... ... ... ... байлық; сөз
байлығы; табиғат байлығы. Туынды сөздер: ... ... ... [7, 2т., 598-599 бб.]. ... ... ... Он бес ... – Алматы: Арыс, 2006. – 1-3 ... ... ... ... сөзі былайша түсіндіріледі:
Байлық зат. 1. Жиналған дүние, мол дәулет, мал-мүлік, қазына. Мынадай
байлықты ... ... ... соң, ... оның ... ... салмасын
(С.Жүнісов).
2. Бір нәрсенің мол қоры, көзі, молшылық. Кен байлығы ... ... – елде ... ... ... ... бар ... ел
байлығы; кен байлығы; материалдық байлық; ... ... сөз ... ... ... ... ... [6, 2 Т., 39 б.]. Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі. Алматы: Ғылым, 1-10 т., 1974-1986.
«Большой толковый словарь ... ... ... 1. ... ... ... ... зажиточный
(противоположность: бедный); 2) Стоящий дорого, раскошный; 3) ... и ... ... 1) Изобилие материальных ценностей (денег, драгоценностей,
недвижимого имущества и т.п.; ... ... 2) ... ... ... ... 3) ... нравственных и
культурных ценностей [11, с. 86]. С.А. Кузнецов. Большой толковый словарь
русского языка. – СПб: ... 2002. – 1535 ... ... ... ... ... Болсам да малға кедей,
сөзге баймын» - деген өлең шумақтары «бай» сөзінің тек қана ... ... ... қатар ішкі дүние, білімділік өлшемі екенін
көрсетеді.
«Құтты білікте» де осы ... ісі кең ... сай ... ... ... бай еді. 400 – деп ... Ішкі ... кең,
көргені көп еді деген мағынаны ашып тұр. ... ... ... аша ... ... ел де мінді қуатқа,
Қой мен қасқыр бірге барды суатқа. 439
Мені таңдап, үлес ... бай, ... ... ... ... 379 – ... ... көреміз.
Міне бұлар «бай» сөзінің мағыналары. Бірақ зертеушілер синкретті деп
тапқан «бай» түбірін біз ... ... ... ... бай, бар сөздер «ба» түбірі арқылы жасалған, ... бір ... Бай ... ... ...... ... көптігі, молдығы. Осы өзексема арқылы бірнеше нақтылы номинативті
семалар ... ... ... ... ... әр ... ... бар сөздер жасалады: сөзге бай, сырға бай, өнерге
бай, сезімге бай, жері бай, тілі бай ... ... жеке ... ... ... функцональдық
семантикалық қызметімен байланысты. Нәрсенің, заттың бір адамда көп болуына
байланысты, «бай» сөзі субъектілік «бай ... ... ... Яғни
адъективация процесі арқылы сын есімге ауысқан. Осы ... ... ... ... «бай адам» тіркесіндегі «бай» сөзі конверсиялық сөзжасам
негізінде арнайы мағынаға ие болған.
Анықтауыштық қатынаста қолданған сөз ... ... ... көп малы бар, ... тап, феодал» мағынасын иеленген. «Бай-бай»
сөздеріндегі өзек, ортақ сема біреу – ... не ... ... ... әр ... ... - ... сема басым, заттың не ... ... Бай – көп, мол ... нәрсенің иесі, субъект. Арнайы
сема дәрежесінің әртүрлі болуына сәйкес ... жеке ... ... денотатты білдіретін мағына болып ұғынылады.
Генетика-семантикалық байланыс ортақ сема ... ... ... ... ... ... ... ері» түрінде жұмсалуы, ... ... ... ... ... ... ... ер» мағынасының пайда болуы, бар болуы, ие ... ... ... ... ... ... ... ие болу, бас ие болу семасы арнайы
сема болып тұр.
Демек:
1. Бай – бай болу, бар ... Бай – бай ... ... Бай - әйелдің күйеуі, ері [1, 207 б.]
1.4 Көпмағыналықтың жасалу жолдары
Тілдегі сөздердің көпмағыналы, синоним не ... ... тіл ... ... ... тіл ... ... жүзеге асады.
Тілімізде жүргізіліп жатқан теориялық және практикалық жұмыстың арасында
көпмағыналылыққа соқпай кетпейтін, жеке ... ... ... ... ... болып келетін тіл білімінің мәселелері әлі де жеткілікті.
Сөздің ескі ... ... ... ... ... келтіру әрекеті, яғни
семантикалық қайта құру ... ... ... фонетикалық формасы мен
сөзжасамдық-лексикалық өзгеруіне байланысты.
Өмірде даму заңдылығы бар екенін білеміз, ... да ... ... кеңеюін де заңдылық деп қабылдауымыз керек
«Полисемия сөздің кейбір туынды мағынасының семантикалық жақтан негізгі
орталықтан ... ... ... ... ... енетіндігі
жөніндегі проблема тіл білімінде әлі күнге дейін басы ашық мәселе емес.
Бұл, әсіресе, ... және екі ... ... ... ... ... ... тұр. Сөздіктерде полисемия ... ... ... ... беру ... бір ізге келмей, ... ... ... ... ... бірі» – деп, өз зерттеуінде
ғалым Р. Садықбеков те атап ... [41, 2 б.]. ... ... ... ... болмайды, олардың өзіндік ерекшеліктеріне қарай
топтастырып, түр-түрге жіктеп беру аса қажет. Бұл ... ... ... тізе ... ... орналастыруға мүмкіндік береді.
Көпмағыналы сөздердің ішінде әр мағынасы әр түрлі сөз табына қатысты
болып келетіндері бар. Әсіресе сын есім мен ... ... ... ... жиі ... ... көркем шығарма үшін айрықша мәні бар. Сөздер тек
қана негізгі мағынада ... ... ... ... ... ... шықпас еді. Ыңғайына қарай әр ... ... ... ... ... ... ойын ... бейнелі, әрі дәл етіп жеткізеді» [41,
3 б.].
Сөздің негізгі мағынасы, шындық болмыстың тек бір ғана ... ... сөз ... ... келсе, онда оның қосымша туынды
мағыналары ортақ ... бар ... ... білдіреді. Полисемия
құбылысы осындай әр басқа заттардың ортақ, ұқсас ... ... ... ... Қысқасын айтақанда, полисемия сөздің адам ... ... мәні ... сөз көпмағыналылықты бірден қабылдамайтындығын айтуымыз керек.
Кейбір мағыналар сөйлеу ... ... ... ... ... ... тіл фактілеріне айналады, яғни лексикалық жүйеге енеді. Кейде тіпті
сөздің алғашқы мағыналары сирек қолданылады, ... ... ... құрамның
актив тобынан шығып қалады, ал екінші мағынасы негізгі мағына қызметіне
өтеді.
Сөз мағынасының арасындағы айырмашылық, ең ... ... ... мен ... ... ... айқын көрінеді. Көптеген мағыналар
сөздің жеке тұрып та білдіре беретін зат пен құбылыстың нақтылы атауларынан
туса, ... ... бір топ ... бір ... (немесе құбылыстың) атауын
екінші бір затқа ауыстырып қолданудан туады [42, 39 б.].
Көпмағыналы сөздің семантикалық ... ... ... онда сөздің
мағынасын қосымша, ассоциативті мағыналарынан ажырату қиын. Негізгі мағына
ретінде сол ... ... ... ... ... ... жамылғысымен ассоцияция тудыратын мағына танылады. А.И.Смирницкий
ғылымға лексика-семантикалық вариант (ЛСВ) деген терминді енгізді. ... ... ... ... бірі, көпмағыналылықта жеке-жеке
бөлініп кететін, жиынтық семантика түсіндіріледі. Сөз ... ... ... ... ... ... семантикалық құрылымы әр түрлі.
Ең алдымен сөздің негізгі ... табу ... Дәл осы ... ... ... ... ... баршасын өз айналасында
ұстап тұрады.
Сөздің мағыналық дамуы өте күрделі құбылыс. Ол ... ... ... ... Көптеген уақытты қажет етеді. Сөздің ішкі ... ... ... ... мағыналық дамуын көрсете аламыз.
А.Салқынбай сөздің мағыналық даму ... ... ... ... ... – ең көне ... ... Туынды сөздің мағыналық
құрылымындағы архисема әр түрлі деңгейде сақталады. Архисеманың
сақталу дәрежесі арқылы сөздің дамуын ... ... ... өзек сема – туынды сөз құрамында болатын негізгі семаның ... сема ... сөз ... ... семантикалық құрылымын
құрап, негізгі мағынасын айқындайды;
- ортақ сема – ... ... ... ... ... ... алатын тұрақты сема. Ортақ сема ... ... ... ... ... Бұл тек бір ғана ... ... емес, мағынасы жақын, ортақ болатын ... ... ... ... ауыспалы сема - сөзжасамдық қалып негізінде номинативтік
заңдылықтар: ассоциация, ... ... ... ... ... ... ... болатын сема. Ауыспалы
семаның болуы – адам ... ... ... ... ... ... айырушы сема – туынды сөздің семантикалық құрылымындағы ең ... ... ғана тән ... ... көрсететін сема. Айырушы
сема арқылы заттың не құбылыстың ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекше
белгісі танылады. [1, 44 б.]
Көпмағыналы сөздің мағыналарының ... да осы ... әр ... ... ... мағыналық құрамы, олардың бір-бірімен ұқсастығы,
айырмашылығы белгілі бір жүйеге бағынады. Мағыналық құрамына ... ... ... сөздердің мәселесін шешудің жолы.
Көпмағыналы сөздердің мағынасы ... бір ... те, ... интегралсема мен айыратын дифференсема бар. Сема мағынаны
айыратын ең кіші бөлшек.
Кесте 2 - Ине ... ... ... ... ... ... тіркестер |
|сөз | | | ... |1. ... ... ... ... жаңа ... |– ұшы үшкір, жіп|тігін тігетін, |киініпті (жап-жаңа ... ... жері ... ... ... ... ... - |бар, темірден |Хирургиялық ине | ... ... ... | | ... | | | |
| | |Ине ... ... |Иненің үстінде |
| | |жіп те ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | ... |
| |2. Бір шеті ... ... |Шөп ... ине |
| ... ... ... инесі. |іздегендей (табылуы |
| ... зат. | ... |
| | | ... құдық |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | ... ... |
| | | ... (өткір, |
| | | ... ... ... ... ... табу қиын болады. Аталған мысалда да қайсы
мағынаның біріншілік екеніне дау тудыруға ... ... ... ... ... ... ... де ине деп атады делік. Әуел баста,
тігін тігітін ... де бір ... ... ... ... болар. Осы зат кірпінің
инесі болмағынына кім кепіл? Қай мағынан негіз ... қай ... ... ... ... ... ... деп қарастырсақ. Бірақ
көпмағыналы сөз бір ғана ... ... ... ... ... етеді.
Сөз мағынасын зерттеуші И.М.Кобозева семантикалық бірліктің дәрежесін
көрсетеді. Төмендегі кестеде сөз мағынасының ... ... ... жиі пайдаланылғандықтан мағынасы кеңейіп, лексика-семантикалық
варианттар пайда болады, осы кезеңде полисемия қатар жүреді, бұдан ... ... ... жеткенде мағынасы кеңейіп, мағына жігі ажырап
омонимдер пайда болады. Сөз көпмағыналыққа жетпес бұрын ... өте ... ... ... саны ... көп ... омонимге жеткенде бір
сөздің тек қана бір мағынасы қалады.
Кесте – 3 - ... ... ... ... ... в ... (как система, языковая |
| | ... ... ... |Уровни обобщенности |
| ... ... ... |
|двусторонняя |совоупотребление ... ... | |кий ... (ЛСВ) | ... | | | ... ... ... |виртуальное ... ... ... ... |значение, семема |
| ... ... | | |
| ... ... ... ... на вопрос о том, сколько значений имеет данное слово, зависит от
того, о ... ... ... ...... ... или
виртуальных – идет речь.
Если речь идет об актуальных значениях ... то их у ... ... если об ... – то от ... до ... ... о виртуальных – то одно, представляемое либо в виде системы ... ... либо в виде их ... ... [43, с. ... ... ... тілде әр қалай көрінуі мүмкін: формасы
жағынан (адамның басы – сарымсақтың басы); түсі ... ... ... ... ... ... негізінен (камин – үй пеші- камин-ғимартты
жылытуға ранлған ... ... ... ... ... ...
құйрықты жұлдыз); бағалау тұрғысынан (ашық күн – ашық стиль); туындаған
әсердің (қара мата – қара ой) ... ... ... ... ... қатар жасыл шөп сияқты жас адамды да «әлі піспеген ... деп ... деуі де ... ... қарай жылдам жүгіріс –
жылдам ақыл; алып жатқан ... ... ... ...... ... ұқсастықтарды да тілден көптеп кездестіре аламыз. Сапаны,
қасиетті, ... ... ... ... ... заттарды ұқсату
байқалады: жүйкесі темір, қолдары алтын, басы бос немесе ... ... ... Чернейко: «перенос названия с одного явления, ... в ... на ... ... ... ... отсуствует, создает на
базе сходства их признаков прямое ... ... ... ... ... Эти вторичные наименования
принадлежат к числу тех, которые кажутся образами, метафорами, на ... они ... из ... ... -[44, с. 171] ... байлығы мақал-мәтелдерде көптеген сырлар жасырынып ... ... сұлу ... ... ... ... алып ... Мұндағы айтылуы
бірдей сұлулардың арасында мағыналық айырмашылық бар. Алдыңғы ешбір ... ... хас сұлу ... ... ... ... ... екінші қыз міні
бар, кемшілігі бар болса да, сүйгендіктен бәрінен не сұлу болып тұр. ... ... әр ... ... ... жасырынып тұр.
В.Г. Колшанский: «Оторвать язык, слово от действия, от ... ... ... к ... ... ... как замкнутую и абсолютно самоcтоятельную систему» – деп, тілді ... ... ... ... ... ли ... пологать, что язык
помимо мышления, создает еще свой мир, ... ... ... ... т.е. его ... и структурой» [46, с. 48]. деп, ой мен сөздің
тығыз байланысын ... тіл ... ... ... де істей алмайды
дегенді айтады.
Сөздің көпмағыналылығының пайда болу жолдарын көрсетейік
1. Ұқсастық белгілер негізінде: а) ... бас – ... ... ... аяқ – ... малдың орындықтың; жапырақ – ағаштың,
қырық қабаттың; ауыз – адамның, қаптың; тіл – ... ... ә) ... ұқсастығы: сары – түс, жұмыртқаның сарысы; ақ –
түс, сүт өнімдері; қызыл – түс, ... ... ... ... ... тура ... бал – ... өзі, тәтті нәрселер; в) теңеу: жұмсақ
– мінезі жұмсақ, даусы жұмсақ; қатты – қолы ... ... ... ... г) ... – қимылдың ұқсастығынан: ұру – адамды,
есікті; ашық – ашық есік, ашық сұрақ т. б.
2. ... және ... ... мен логикалық шешім шығару: а)орын: тау
– кәдімгі тау, таулықтар, тау ... ...... ... ... ... ... ақшам – кешкі намаз, кешкі уақыт; азан – намазға шақыру, таң атар
уақыт; күн – ... жаңа күн, күн ... б) ... ой: адам – кәдімгі
адам, адам емессің, адам екенсің; дөрекі – сөз, мінез, қылық, ... қызу ... ... ... ... белгілерінің ұқсастығы: құс қанаты – ұшақ қанаты; бауыр
– адамның бауыры
4. Жалпы атаудың ... ... ... ... аты – ... аты;
райхан, гүл – адам аты. Жалпы ... ... атау ... адам ... немесе
ішкі ұқсастығын негізге алады [40].
Түрікмен тіліндегі көпмағыналықты зерттеуші А.Назаров сөз ... ... ... ... ... синехдоха, функциональды
жалпылық заңдары негізінде болады деп көрсетеді [46].
... Сөздер көпмағыналылыққа тек қана ... ... ие ... ... бірнеше белгілері негізінде болады:
1. Тұлға ұқсастығына орай: көз – ... ... ... ... иненің
көзі немес тұмсық – адамның тұмсығы ... ... ... ... ... ... сай: көз – адамның көзі, терезенің көзі, бұлақтың
көзі.
3. Бір түрге жататын: ауыз – адамның ауызы, ... ... ... ... ... ... зат, ... үрдіс бір-бірімен өздеріне тән ерекшеліктерімен
ұқсасады: тұз – ас ... дәм, ... ... ... ... ... ... ұлу – ит ұлыды, қасқыр ұлыды, жел ұлыды, адам ұлыды (азаннан
бері ұлығаның жетер, ... ... Зат, ... ... ... ... ... қимыл-қозғалысы
арқылы ұқсасуы мүмкін: тарт. ет. (тянуть, тащить) сөзінің мына сияқты
мағыналары: а) бір ... ... ... ... ... әзер ... ... қозғалып барады; ә) алып шығу, алға сүйреу: қараңғы қапастан тартып
алғандай болды; б) жылжу, созылу: үш сағатқа ... ... ... жаңа ... в) ... ... жан-жағынан арқандармен тартып тастаған ... ... тұр; г) ... ... ... ... аттың солай қарай тарта
бер.
6. Бір заттың екінші бір затқа орны жағынан ұқсауы: бас –адамның ... ... ... ... ... ұқсастығы жағынан тааудың ауысуы: ақ – сүт, ізбес, ... ... ... – ет, ... түлкі
8. Кейбір зат, құбылыс, жағдай, іс-әрекет қандай да бір қасеттері арқылы
ұқсас келеді, соған орай сөз атауы басқа бір мағына ... жылы – ... ... жүз; ашық – есік, аспан, алай; ыстық – шай, махаббат, ... кез [42, 51 ... ... қатынас мағыналар арасында ұқсастық негізінде іске
асатын негізгі ... ... ... ... оттың тілі, қоңыраудың тілі,
сағаттың тілі және де ... тілі ... ... ... ... ... қазіргі когнитивтік лингвистиканың маңызды
бағыттарының бірі ... ... оны ... ... ... ... ретінде (Аристотельден келе жатқан) қараса, қазіргі
когнитивистика ... ... ... ... ... ... ... оның құрылымын танудың,
түсіндірудің негізгі амалы деп қарастырады. Адам метафорамен тек өз ойын
суреттеп қана ... ... ... ... ойланады, өзі тұрып жатқан
әлемді метафорамен құрайды. Зерттеліп отырған мәселінің ... ... ... ... ... және лингвистика үшін
маңызды көпмағыналылықты синтездеу, яғни мағыналық жақындығы бар сөздердің
екінші мағынасының жүйелігін анықтауға негізделген.
Метафора феномені екі мың ... бері ... ... ... емес.
Арнайы екіншілік мағынаны қарастырған көптеген еңбектер де бар.
Сонда да қарастырылатын ақ таңдақтар мен ... ... ... ғ. ... ... үшін концептуальды метафора маңыздырақ болды.
Концептуальды метафора теориясы ең бірінші рет Дж.Лакофф пен ... ... мы ... (1980) ... ... Орыс ... ... үзінділері «Язык и моделирование социального взаимодействия»
(1987) және «Теория метафоры» (1990) жинақтарында жарияланды. ... ... ... ... тану ... ... ... ретінде танылатын метафора жатыр. Концептуальды метафора тек қана
шетел ғалымдарының ... ... ... ... орыс тіліндегі
А.Н.Баранов, Д.О.Добровольский (1997), В.З.Демьянкова (1994), Е.С.Кубрякова
(1994, 1999), Т.Г.Скребцова (2000) ... де ... Осы ... сөз ... ... құрылымдық әдістері кеңінен пайдалынылды,
сондай-ақ жеке сөз мағынасының компонентік талдауы, көпмағыналы сөздің
мағыналар ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Кей-кезде бір ғана зат бірнеше ... ... ... ... тамақтануға, сабақ оқуға, шахмат ойнауға болады. Сабынмен ... ... ... кей ... ... да ... ... жатады.
Тілде бәрі де үнемді. Бір ғана сөз бірнеше мағына береді. Бұл дегеніміз көп
мағыналық ... ... ... ... ... бірнеше мыңдаған сөздер бар.
Егер де бір сөз бір мағына берсе, қаншама мағынаны беру үшін мыңнан да ... ... ... еді. Қарапайым адам үшін сөздік қорды игеру қиынның қиыны
болар еді. ... тура және ... ... ... Тура мағыналардың
ерекшелігі – нақтылық. Мысалы, ауа-райы салқын десек, сонымен қатар салқын
көзқарас дегенде ... ... ... ... зат, ... ... ... ұстай алмайтын көзқарасты айтамыз. Өткір пышақ және ... ... және ой, ашық есік және ... ... т.б. осы сияқты.
Метафора өзінің мәнінде, мағынасында образды ойлаудың өнімді ... ... ... ... ... әр тарауында метафораның
кездесу жиілігі әр түрлі, біркелкі емес. ... ... ... «Йаз
фасмин Буграхан өгдисин айур» тарауында табиғатты суреттеуде сөздің негізгі
мағынасын табу қиын. Бәйіттерде табиғат ... адам ... ... ... қашан түнәртти йузун
Тұтып бады барча кишиләр көни немесе өмір, тіршілік жайында
3488 Көрү ... ... ... ... қачар қачса едорат сени, дүниені көре, тани білсең көлеңке сияқты
екендігі, оны іздесең қашады, қашсаң сені іздейді, адамның бұл ... ... ... ... ... ... мас ... керек дейді –
Ж.Баласағұн [36, 57 б.].
Еңбекте де көптеген метафоралық қолданыстарды көреміз.
Мысалы:
Қара жерге жасыл ... ... ... ... бір керуен артқандай. 67
Жалаң ағаш жасыл киер кезі енді,
Ақ пен сары, көк, қызыл боп ... ... ... ... бір ... ... ... қайта киінді. 68
Жылтыр бетке сақал шығып түптеді,
Қара шашты ақ күміспен күптеді. 1084
Бас ағарса ұқсап аққу түсіне,
Бар көңілін ақ ... кісі де. ... ... ... тұла ... ... жүректі аппақ қыла ғой.1088
Көне жазба нұсқаларындағы метафораларды қазіргі метафоралармен қатар
қоюға болмайды, сапасы ... сан ... да көп ... ... ... ... желісінің басы ертедегі көне түркі жазба нұсқауларынан
басталады. Көне ... ... ... метафоралар сол тұстағы
халықтардың туған ортасы, кәсібі, дүние танымына тікелей байланысты.
ХI-ХIIғ. жазба әдеби ... ... сын ... ... ... екі және үш ... ... байқалады
Аз, көп емес (аз сараң-сараң, аз бiлiг- сараңдық)
Кышың аз-”қисық жол”,
ақ-ақ (ақ қылығың аз - ... ... ... ... ... - “лайықты ұл, ақ - “пейiл,
кең-кең (коңли кең - “жомарт”)
сақ коңил кең кэрэк — “жiтi коз, сақ құлақ кең ... ... ... - ... тут — ... [36, 58 ... арасындағы функциональды ұқсастық дегенде, мысалы, төмендегі
қоңыраудың тілі мен адамның тілі ... ... ... ... ... де дауыс шығаруға қатысады деп, ұқсатқан болар едік. Сондай-ақ тіл ... тіл – ... ... түскен адамы дегенде екеуі де ... ... ... ... Ауыз ... ... дәм сезетін, адамның артикуляциясына
қатысы бар мүше.
1-2 Жан-жануарлардың тамақ жеу ... ... ... ... ... тілі, судың тілі
Тіл
2-1 Тарихи қалыптасқан, дыбыстық, грамматикалық, сөздік жамылғысы бар,
ойлау жұмысының көрсеткіші және де ... ... ой ... ... түсіністігінің қарым-қатынас құралы.
2-2 Жалпыхалықтық дыбыстық, грамматикалық, сөздік жүйеге ... ... сөз ... ... ... алу
2-4 Ақпартты беретін белгілер (дыбыстар, сигналдар) жүйесі
2-5 ауысп. Керекті ақпартты алу үшін ... ... жау ... халық, ұлт
Сөз мағынасын байытатын амалдардың бірі – метонимия, бұл ... ... ... ... ... ... Мысалы, жұмыс деп,
орындалатын белгілі бір іс-әрекет түрін де, ... ... сол ... ... да ... (Кітабымды жұмыста қалдырып кетіппін, яғни
жұмыс істейтін жерде).
ХІ-ХІІ ғасырлардағы ескеткіштер ... сын ... де зат ... ... ... метонимия жасайды. Сөз шеберлері өздерінің
шығармаларында ойын әсерлі, образды етіп ... үшін сын есім ... ... ... тәсілмен қолданылатын сын есімдер ойды
әсерлеп, әрі көп мағынаны қамти жеткізеді.
Мысалы: Сучуг таттың ерса ачықға анун
(Тәттi ... ащы ... ... хожа болур йаңа ескирүр
(Жас қартаяды, жаңа ескiредi).
Харисларни көтруп нафисни чалып,
аду құтсыз ажун ... ... ... адалды шалып,
құтсыз дұшпан дүние алжып қартайған ба?) [36, 59 б.]
Синекдоха – мағыналар арасындағы «бүтін-бөлшекке» негізделген байланыс
түрі. 1) ... ... ... бір ... ... қонақүйден нөмір
беріңізші (бөлме); 2) бүтіннен бөлшекке: машина (көлік) алдық, жалпы кір
жуатын, тігін тігетін т.б. ... ... ал бұл ... біз ... ... ... яғни ... бөлшекке негіздеудеміз.
Синекдоха - один из видов полисемии. Это ... ... ... на весь ... или, наоборот, перенос наименования ... ... ... ... а также само значение, возникшее на основании такого
переноса (пять ртов, комната ... ... ... ... ... ... ... метонимии и поэтому не выделяют
в качестве самостоятельного типа переносного значения, поскольку предмет и
его часть ... ... Есть ... ... переносного употребления,
когда, обладая признаками метонимии и синекдохи, эти ... ... ... ... ... ... голубые береты). Синекдоха
свойственна не только существительным, но и глаголам ... ... ... ... ... (юбка – «бегать
за каждой юбкой»), индивидуальной (усы в романе Каверина), общепоэтической
(звук в значении ... ... мен ... ... мағыналық байланысты негізге алатынымыз
белгілі. Сондай-ақ, полисемия емес деген сөздің мағыналарының синонимдері
арасында ешбір ... ... ... тиіс.
Көпмағыналылықтың пайда болу амалдарының көрсетілген жолдарынан басқа
эвфемизация ... ... де ... ... ие болатындығын
жазған ғалымдар бар. [48]
Ә.Ахметов: «Табу мен эвфемизмдер – ... ... ... ... жағынан байытатын өнімді тәсілдердің бірі. Олар сөз мағынасын
өзгертуде, дамытуда ерекше қызмет атқарады...» [49, 26 б.] – ... ... зат пен оның ... ... ... ... бар деп ... адамның үстіне сыздауық шықса, атын атамау, сыздауықты (торсылдақ),
теріскенді (...іскен), ұлыма ... аты ... (жын, ... да аты ... сөйлеу этикетіндегі ат тергеу әрекеттері де ... ... ... ... Ат тергеу тек ұлттық ереже қалпында
емес, әйелдердің психологиясына қарай сөйлеу ... ... ... ... ізет ... ... әйелдерге тән мінез-құлықты көрсетеді.
Табиғатынан нәзік, аяғыш, ... ... ... тілінде бұл
дәстүрдің көрініс табуы жарасымды келеді.
Қайын інісі жанұясында ең ... ұл ... оны ... ... ... ... бала деп ... Мұндай атаулар қайнысына деген
сыйластықты, келіннің тәрбиелігін білдіреді.
- Жаным-ау, ... ... кім ... ... ... ғой. Сол емес пе?
– деп, үйден жаңа шыққан Ерболға бұрылды.
Әйгерімнің Кенжем дейтіні Оспан болатын. (М.Әуезов).
Айта берсе, ... ... ... ... ат ... ... ... мынадай қызықты әңгіме бар:
Бір келіншек «Сарқыраманың ар жағында, ... бер ... ... жеп ... ... ... ... тез келіңдер» -
депті. Сойтсе ол Өзенбай, ... ... ... ... ... қайнағаларының атын атай алмай, тапқан амалы екен.
Бұл қазақ халқының таным-түсінігіне жақын, ... ... бар ... бар ... ... бұлар да тіліміздің тарихи көрсеткіші ретінде
қалып барады. Қазіргі тілде табуды қолданатындар сирек. Әлі де болса ... ... ... ... ... ... ... Көпмағыналы сөздердің құрылымы
Қытай тілін зерттеуші А.Л.Семенас «Лексика китайского языка» ... ... ... сөз ... ... кетпеген. «Моносемия и
полисемия», «Омонимия» тарауларында біршама мәліметтер ... ... ... ... бір-бірімен байланысты семантикалық
құрылымнан тұрады. Мағыналар байланыса отырып, өзіндік жүйе құрайтындығын
айта келе, «в ... ... в ... ... ... ... как ... не одно значение. Большинство слов многозначны.
Свойство слов иметь несколько значений называется ... ... - деп, ... сөзге анықтама береді. [50, с. 178].
Корей тілініндегі полисемия мен омоним де басқа тілдердегі сияқты ... ... ... ... екен.
Корей тілінің классификациясы бойынша толық лексикалық омоним болатындар
төмендегідей қасиеттерді иеленуі керек:
- бірдей дыбыстық жамылғыда болуы тиіс;
- әр ... ... ... ... бір ... ... бір-бірімен байланысқа түсе алмайды;
- шығу тегі әр ... ... ... ... ... деп ... ... контекстің өзгеруінен туындаған полисемия;
- әлеуметтік ортадағы өзгерістер әсерінен туындаған полисемия;
- метафоралар мен ауыстыруларды қолдану кезінде ... ... ... ... ... туындаған полисемия [51].
Көпмағыналы сөз бірден көпмағыналыққа ие болмағандығын білеміз. Оның ... ... ... қалыптасу жолдары бар. ... ... ... ... ... ... многозначного слова образует структуру, потому что ... ... ... ... семантические отношения
между узуальными значениями называются эпидигматическими, а соответствующий
аспект лексико-семантической ... ...... [43, ... все ... ... ... связаны с одним и тем же –
центральным – ... то ... ... ... ... ... из значений слова связано только с одним из остальных значений,
то такая многозначность называется цепочечной. Чаще ... ... с ... ... ... типы ... значений в структуре семемы называются типологическими типами
многозначности».[24, с. ... та ... ... құрылымының үш түрін Ю.Д.Апресян
сияқты көрсетеді: сабақтасқан (цепочечная), тарамдалған ... ... [50, с. ... ... лексика-семантикалық вариантының сабақтасқан байланысы
Б Сөздің лексика-семантикалық вариантының тарамдалған байланысы
В Сөздің ... ... ... 1 - ... ... мағыналарының байланысу түрлері
Сабақтасқан көпмағыналы сөзде бір Х сөздің А, Ә және Б ... ... ... ... А ... Ә ... ... жақындығы бар, Ә мағынасынан Б мағынасы туындайды. Міне осылай
мағыналар бір-біріне сабақтаса ... ... Айта ... ... ... мен Б ... арасында байланыс болмауы да мүмкін.
Тілдің көпмағыналығының қыр-сырын аша түсу үшін, мысал ретінде бұрыннан
сөз қолданысымызды бар ... ... ... ... ... ... 1. ... атау; 2. қарым-қатынас құралы; 3. ауыс. Тұтқын
(пленный). Бұнымен қатар ... ... ... туған сағаттың тілі,
қоңыраудың тілі мағыналары бар. Алғашқыда адамның ... ... ... тіл ... сөз ... яғни ... ... ұғымнан екінші мағынасы туған.
Ал көпмағыналы сөздің мағыналарының байланысуының екінші жолы тарамдала
байланысу. Мұнда бір Х ... ... А және Ә, А және Б, А және ... арасындағы семантикалық байланыс әр түрлі белгілер негізінде
болады. В, С, Д және ... ... ... жоқ. ... ... жүйелі түрде қарағанда, біз бұл сөздерді омоним деуге асықпай,
Х сөзінің мағыналары деп қарағанымыз ... ... ... құрылымын анықтаудың үшінші жолы
тарамдала-сабақтаса байланысу. Бұл түр ... екі ... ... семантикалық белгілерді пайдалануда ... ... ... және ... ... үшін, оның семантикалық
құрылымын жалпылама негізге алу ... ... ... жерге бас сөзінің ҚТТС берілуін көрсету керек. [52]
С.И.Ожеговтың «Толковый словарында» «бас» сөзінің алты ... ... тела ... или ... ум, ... (Он ... с ... человек как носитель идей (Он голова!);
4) передняя часть чего-либо (голово колонны, поезда);
5) единица ... ... ... в 100 ... ... ... в ... шара, конуса (голова сыра, сахара) [54]
Екі тілдегі «бас» сөзінің мағыналары толықтай тура келіп тұр. Бірақ орыс
тілінде «Он голова!» тіркесін қолдансақ, ... ... тура сол ... оны «Ол бас!» деп емес, «Басы істейтін адам, басты ... ... ... бір ... ... мағыналары екінші тілде де дәл солай
болуы міндет ... ... ... тура ... мағынасы (адамның денесінің жоғарғы
жағы) «негізгі», «маңызды», «ақыл орны», «алдыңғы жақта тұратын, бастапқы»,
«домалақ формада» сияқты мағыналарды ... Бұл ... ... ... ауыспалы мағынаға негіз болып тұр. ... ... мен ... ... ... ... болады.
Сурет – 1 Бас сөзінің мағыналық иерархиясы
|| - ... ... ... ... мағына мен сабақтаса байланысқан реңктерді
көрсетеді, сондықтан бұл мысалымыз әр түрлі байланыс үлгісі болады.
- басшы, бастық, ... ... ой - басы ... ... ... ... неме
- пішіні, домалықтығы – пияздың басы, сарымсақтың басы
- мал басы
- ... тік ...... ... еніп ... басы ... –қиындық көру
1 тура номинативті мағынасы, қалғаны туынды мағыналар. Бас сөзінің өлшем
бірлік ретіндегі мағынасы фразеологиялық тіркестерде байқалады. ... ... ...... ... мал ... ... да бас сөзі
қолданылады. Жалпылама семантикалық белгілерді ... ... ... ... және ... ... үшін, оның
семантикалық құрылымын жалпылама негізге алу ... ... ... ... ... ... ... дегенмен, контекст
барлық кезде сөздің көпмағыналылығын жоя алмайды, кей жағдайда өзі де ... ... жол ... [54, 36 ... сөзінің полисемиялык жоне омонимиялық мағыналары екiұштылықтарды,
каламбурлық ұйқастарды құрауға да пайдаланылады.
«Бала гүлің, баптамасаң басынан,
Жамандығын асырады басыңнан (О, несі-әй? – А.: ... ... ... есiмi ... ... ... «бас» сөзiне («адамның
не жан-жануардың мүшесi» ... ... ... ... ... тұр. ... сөзi ... сөзінің семантикалык варианты ... ... ... ... тұр («басыңнан» деген сөзде тек адамның мүшесiн
бiлдiретiн мағына ғана бар емес, сонымен катар «өзіңнен», ... ... ... да бар, ... оның ... тiкелей «бас» сөзiнен
өзгешелеу, қосмағыналы болып тұр).
«— Мына отчеттарды оқып шық, басыңда бөдененiң ... ... ... не ... ... өзің де түсінесің. Жұмыс iстеп айлық
алу институтта қалғып-мүлгіп жүрiп стипендия алу емес. Біз де ... ... ... ... ... бос келедi. Сондықтан милы болсаң, сыйлы боласың,
— дедi, төртбақ дәу қара сұқ ... ... ... Т. ... – А.:
Жалын, 1989, - 104б)
Бұл үзіндіден жазушының «бас» лексемасын мағыналық түйiн ... ... ... ... ... ... ... шешуге ұмтылғанын байқауға болады. Алғашқы «басыңда» сөзi жатыс
септiгiнде тұрған бiр мағыналы сөз ... ... ... сөзi ... ... ... туынды мағынаға ие болған (бiлiмдi, акылды ... мәнi бар ... ... ... ... ... мағыналық кеңiстiк ұлғая түскен, бiрiншiден ... ... ... ... ... ... ... мүшесiн
көрсетедi, сондай-ақ ақылсыз, бiлiмсiз қызметкерлердi тұспалдайтын
көлеңкелі мағына да ... ... ... бір ... ... ... қою ... мәтіннің мағыналық кеңістігі кеңейтіліп,
комикалық, ... ... ... тұр [55, 47 ... тіліміздегі қолданыстағы көптеген сөздерде бар. Бұл бір
шетінен тілге жат ... Сөз зат ... ... бір ... екніші затқа,
немесе оның бір бөлігіне ... жүре ... ... ... ... ... ... сұрағы болып табылады. Көпмағыналықтың алғашқы сұрағы
тура және ауыспалы мағына дегеніміз не? Кез-келген ауыспалы мағына ... ... ... ... ал ... ... тура ... қайда, қай сөзде? Ал, енді адамның бетінде, яғни
алдыңғы жағында болатын мұрынды, ... ... деп те ... ... ... ... тұмсық демейміз? Ал, енді мұрны үлкенірек, ... ... ... ... тұмсықты, құс тұмсықты келген екен деп
жатамыз. ... ... ... ... да ... делінеді емес пе? Себебі
алдыңғы жақта тұратын, өзі үшкір, ... ... ... ... мұрнына ұқсас, сондай пішінді затты тұмсық демегенде не ... Ал, ... ... ... жағы да ... ... ... емес пе?
Оны тұмсық деп атамаймыз. Ал, енді адамның мұрны неге тұмсық деп аталатынын
түсіндіре аламыз ба? Жоқ, ... ... ... ... бір ... болуы керек заңдылық сияқты. Адамның ауызына ұқсас малдың, жануардың,
тіпті қаптың аузын да ауыз ... ... бәрі де ... тура ... Тура ... ... шықты. Қазақ тілінде ауыз, қырғыз ... орыс ... рот, ... тілнде the mouth, француз тілінде la bouche,
неміс тілінде der Mund, мордва ... ... ... т.б. ... ... ... түбі қайдан шықты, мүмкін бұл да ең алғашында бір затқа
ұқсастырылып, осылай аталған шығар. ... ... ... ... ... ... Көпмағыналы сөздердің ерекшелігі
Құтты біліктің мысалымен 2-тарауға
Әрбір тілдің өзіндік ерекшелігі болатыны, ... ... ... тарихының, өнері мен өмірінің бейнесін берер қасиеті бар
екені баршаға белгілі ... ... ... көнеден келе жатқан ... ... ... Оның ... ішкі және ... даму заңдылықтары бар.
Тілдің ішкі дамуын салалық заңдар анықтаса, когнитивті ... ... ... ... мен ... ... ... уақыт аралығында болатынын, зат
пен ұғым, ұғым мен сөз-таңба арасындағы ... ... ... ... ... профессор А.Б.Салқынбай да өз еңбегінде атап айтқан еді
[1, 6 б.]
Тіл де заман сияқты бірде ... ... ... ... Ал, ... ... ... сөз мағынасы екені даусыз.
Профессор О.С.Ахманова: “Каждый язык ... ... ... ... и неповторимую систему внешних различий, так и
индивидуальную, самобытную и неповторимую систему ... ... ... көрсеткен [56, 295 б.].
Сөз мағынасының қыры мен сырын танытатын - көпмағыналы сөздер. ... ... төл ... тән. Ұзақ жылдар бойы халықпен біте
қайнасып өмір ... ... жаңа сөз, тың ... ... ... ... ... тума сөздер.
Тіліміздігі лексика бірліктерінің полисемиясын сипаттау лексикалық
семантиканың қиындық ... ... ... ... ... ... ... сұрақтары, бұл категорияның
басқалардан шекарасын ашып алумен ... ... ... ... ... ... топтасақ болады:
1. Полисемия мен омонимия арасын ашып алу;
2. Полисемия мен моносемия арасын ... ... екі ... ... ... айқындаймыз дегенмен, қазіргі
таңда “полисемияны анықтау заңдары” мыналар деп, ... ... ... ... еңбектер жеткілікті, ал ... оның бәрі ... ... ... аша ... ... ... пайдалануда берілген лексикалық
бірліктің адекватты және үнемді сипатталуы ... оның ... ... ... алу ... қиындық туғызуда.
«Тілдегі сөздердің мағыналарының логика динамикасы қиын. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... тіліміздегі сөздердің көбісі көпмағыналы болып келеді. Тіл-тілдің
лексикасында әр түрлі мағынада жұмсалатын полисемантизмді ... ... ... қайта ол сөздердің мағыналық мүмкіндіктерінің
молдығын және мәнерлегіш сипаттың икем екендігін, сондай-ақ мазмұны ... бай тіл ... ... ... ... ... ондағы сөздердің
санының көптігімен ғана өлшенбейді, сонымен бірге ондағы ... ... ... ... ... қолданылуға икемділігі
мәнерлегіш, бейнелегіш тәсілдерінің ... де ... ... ... ... ... тілдің сөздік құрамы дамуының басты
жолдарының бірі болып саналады» [42, 40 б.]
Тілдің ... бар ... ... ... ... ... бар ... тілге тиек еткеніміз дұрыс.
Полисемия ұғымынан кең мағыналылықты ажырата білу керек. Бұл ... ... ... ... ... ... ... деп
қолданылады. Кейбір авторлар, мысалы Д.Н.Шмелев, барынша ... сөз ... ... айтады. Өзіміз көргендей көпмағыналы сөз
бірнеше ... ... ... ... ... ... сөздің бір
ғана мағынасын пайдаланамыз. Ал кеңмағыналы сөз, керісінше, контексттен тыс
тұрған кезде бір ғана ... ... осы бір ... ... ой
объектілеріне қатысты болады. Сөз, сонымен кең ... ... оның ... кең, ал ... ... ... нақтыланады.
Көпмағыналы сөздің әр түрлі контекстегі мағыналарын біріктірсек, қысқаша
формула пайда болады. Кей ... бұл ... да ... ... аша алмайды.
«Сөздің әр түрлі мағынада қолданылуы оның жалпылауыш қасиетімен тікелей
байланысты. Өйткені сөздің ... ... оның ... ... ... ... мағына үстелуіне мүмкіндік береді. Былайша
айтқанда, жалпылауыш қасиеті оның бұрынғы ... ... ... ... үстелуіне мүмкіндік береді. Жалпылауыш қасиеті оның әр
мағынада жұмсалу мүмкіндігін байқатады. Көпмағыналық ... ... ... келіп шығады деуге болады. Ал енді оның ... ... ... ... ... ... сырт ... байланысты.
Дегенмен, омоним біткеннің барлығы полисемиядан шыққан деген түсінік тумауы
керек» [57, 32 б.] - ... ойды ... ... да ... ары
омонимдер сөздігінен мысал келтіре отырып, оның омонимнен гөрі полисемияға
жақындығын жасырмайды.
ҚТТС – та кеш сөзінің бес түрлі мағынасы ... 1. ... 2. ... отырыс; 3. кешкілік уақыт өткізу (осы ... ... 4. ... кезеңі (әлі де кеш емес); 5. кеш қалу, кешігу.
КЕШ 1 зат. 1. ... ... ... ... қас ... мезгіл.
Ызғарлы түтек боран, гүлей всоғып, Еңіретіп төңіректі ... ... Қас ... күн кеш ... ... ... жұрт
жұмыста, Әлі қырман басында (Т.Жароков, Таңд. ... 2 зат. ... ... қарай болатын ойын-сауық, жиын-той, жиналыс.
Өткізгенде ауылда ойын кештерін, ойлайтынбыз: - Мұны әуелде ... ... ... ... Қыста шаңғы, коньки ... ... ... адамдармен кездесу кештерін өткіздік («Халық мұғ.»).
КЕШ 3 үст. ... соң. Ағай сол күні ... үйге кеш ... ... ... ... «Қарағаш» ауыл Советінде өткізілген
жиналыс ерте басталса да, кеш аяқталды (Б.Жетпісбаев, Жорық).
КЕШ 4 ет. Кешірім ету, ғафу ету. Кеш ... Зере ... мен ... махаббатқа өрт тұтанды. Әділдік сара жолы сені әлемге ... ... ... (З.Қалауова, Таңд. шығ.). Сені қоса дертті ғып,
Сорға бастар халім жоқ. ... Кеш мені ... ... ... ... да, Мен ... ... Кешпесін жалғыз сұңғыла. Жалған дос,
жады, залымды (Ж.Саин, Жорық).
КЕШ 5 ет. ... ... ... және т.б. жаяу яки ... кешіп өту;
қиын-қыстау жағдайды бастан өткізу. ... ... суды ... өтті
(Т.Әлімқұлов, Күрең өзен). Қып-қызыл құм кешіп ... ... ... ... ішін қаптап кеткен қызыл суды кешіп, Кескестің қабағына дейін
атпен келдім (Б.Соқпақбаев, Балалық).
Келтірілген ... зат есім мен ... ... ғана толық
омоним деуге болады. Олардың бір-біріне байланысты, ... ... ... ... анықтау мүмкін емес. Ал алдыңғы үш омонимге
келетін болсақ (зат есім, зат ... ... олар ... ... ... байқауға болады. Кеш ... ... ... ... соңы, аяғы» деген де мағына бар. Бұл оның ... ... ... (кеш келу, кеш оралу, және т.б.). Кеште өтетін шаралар да ... ... 5 ... бір сөз ... ... ... ... жатады:
суды кеш, мені кеш. Кешірім сұрау ... кеш ... ... деп ... ... ... > кеш. Сол арқылы екі етістік толық омоним
болып тұр ... ... [57, 33 б.]. Осы ... мен ... ... арасында да байланыс бар дер едім. Себебі, кеш ... ... ... ... және т.б. жаяу яки ... ... өту; ... жағдайды бастан өткізу», яғни жайдан-жай адам қиын-қыстау жолмен
жүрмейді. Өтетін көпір, өткел ... ... ... амалдың жоқтығынан
суды, қарды, құмды кешіп өтеді. Алда ... ... еш ... ... Ал енді ... кешірім сұрауға келер болсақ, адам ... ... ... ... кешірім сұрайды. Мұнда да екі адамның
ортасында кедергі бар деген сөз. Біреуден кешірім ... да оңай ... ... ... ... иіп, кешірім сұрау нәтижесінде көңілдегі
кірбің кетіп, кедергі жойылады. Екеуіне ... ... ... ... бағытпен өз мүддесіне жету.
Адам ... ... ... ... Су ... ... жер
Ал, «омоним дегеніміз – мағыналары бір-біріне генетикалық жағынан сәйкес
келмейтін, мағыналары шектеспейтін, ... ... ... ... ... (ер ... ... [1, 187 б.].
Тілдік бірліктің бір мағынадан көп мағынаны иемденуі көпмағыналық екенін
білдік. Лингвистикалық дәстүр бойынша сөз ұғымы ... ... ... ... ... ... қолданамыз. Батыстық дәстүр сөзді
осындай орталық деп ... ... ... бірі ретінде қарастырады. Бірақ, көпмағыналылық тек қана
сөзге ғана ... ... ... ... ... белгілер, сөзден үлкені де
кішісі де, яғни морфемадан бастап, синтаксистік құрылымға дейін ... ... ... ... жеке мағыналардың ортақтығын табуға
ұмтылсақ, бір мағына ... ... ... ... болады.
Көпмағыналы сөзді қолданғанда біз дайын семемалардың тізімімен жұмыс
істемейміз, қайта лексикалық бірліктерді әр қалай ... ... ... бір Х ... қанша мағынасы бар екенін білу керек
болса, шығуы бір «жалпы мағананы» емес, ... ... ... ... мағына өзінші керемет. Жағдайға қарай қолданылатын сөз
мағынасының өзіндік ерекшелігі бар. Сөздің актуальды, сөз ... ... ... әр ... ... қолданысынан көруге
болады.
Тілдік, узальды мағынада актуальды, сөз қолданыстағы мағыналарының
мәліметі – лингвистің ... ... ... ... мен
тәжірибелік, теориялық ұстанымдарының негізінде сөздің нақты мағыналары
туралы әр ... ... ... болады. Бұл жерде атауға болатын ортақ
принцип – мағынаны қажетсіз көбейте бермеу. Бірақ ... ... ... өзі ... еткен мағынасын қолданысқа міндетті түрде еңгізеді. Мысалы,
терезенің ... ... ... ... 1. ... қабырғасындағы
ойық; 2. осы ойықты жауып тұратын ... 3. шыны ... ... ... ... Атап атар ... үйге терезеден кіру дегенде 1 мағынаны
меңзесек; терезені ... ... 2 ... ... ... сырлау 3
мағынаны беріп тұр. Әр түрлі жағдайға байланысты ... ... ... ... ... та ... ... сипаттаудың бұндай түріне
жүгінбейді, жалпыламы осы үш мағынаны ... бере салу ... ... сөздік талаптарына қойылатын жинақтылық, ... тура ... ... ... ... ... мағынасы берілген жағдайда
жақсы. Ол бөлмеге сынған терезе арқылы кірді десек, 1, 2 ... ... тұр. Бұл ... ... ... бірнеше элементіне
бірдей көңіл аударылып тұр. Бірақ ... ... ... ... ... ... Кей-кезде мағынаны бірге, қатар
қолдану ыңғайлы болса, кейде әр ... ... ... ... мағына
деуге болады. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... лексикалық бірліктің лексикалық маңызын
сипаттау үшін ыңғайлы болады. Екінші ... осы шарт ... ... ... мағынасының дамуында сөздің формасына, мағынасына әсер ... ... ... ... ... кейбірінде көпмағыналы сөз ыдырауы
мүмкін. Көпмағыналылықтың ыдырауына төмендегі ... ... ... ... кең ... ... ... варианты әр түрлі
грамматикалық, лексикалық өзгерістерге түседі. Соның нәтижесінде негізгі
мағынадан ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыс үзіледі де омонимдердің
пайда болуына әкеледі. Мысалы, мектеп оқулығында омоним тарауында берілетін
«ара» сөзі қайдан шықты? Ара 1. бал ... ... 2. ағаш ... құрал.
Ағаш кесетін құралды іске қоссаңыз ызыңдаған, құдды араның даусындай дауыс
шығады. Араны ойлап тапқаннан кейін, араның дауысына ... ... ара ... ... болар. Мүмкін ара ағаш, темір болсын, әйтеуір бүтінді ... ... ... ... ... ... ара құралы, екі
аралықта тұрады. Яғни, екіге бөліп, аралық жасайтын, ... ... ... ара деп ... болар.
3. Тілдегі сөз басқа тілден еніп көпмағыналы ... ... ... сол ... ... тілде қалса, араларындағы мағына ... ... ... Так, значения «коробка» и «растение» в слове box
связаны с его этимологическим источником, а ЛСВ «вид ... и ... в ... уже ... ... ... ... языком. Необходимой для
полисемии связи более не стало, и ... пара ... ... ... группу. [58 ]
Полисемия тілдің лексика-семантикалық категориясына жатады. Өйткені ол
сөздік құрамға ене ... бір ... ... ... ... ... семантикалық қатынасы және осы сөздің әр алуан
өзара бірін-бірі сыртқа шығарушы позицияға сүйене отырып текстегі ... сөз ... бір ... қызмет атқарса, екіншісі басқа функцияда жүруі
мүмкін. Сөздің көпмағыналы болып келетінін кез-келген түсіндірме сөздікті
ашып ... ... ... Бір қарағанда полисемияның мағыналары
түсініксіз ... ... ... ... ... ... сөздердің
сапасының қайталануы, қандай болмасын ортақ бір белгімен айрылған сияқты.
Бірақ бұндай пікір алдамшы; көпмағыналы сөздердің мағыналары ... ... ... ... зерттеу полисемантизмнің мағыналарын олардың
түрлеріне қарай жіктеу деген сөз. [42, 40 ... 6 Көп ... ... мен ... ... сөздермен тығыз байланысты тілдік құбылыстардың бірі –
омонимдер. Әлі ... ... ... ара ... ақ пен ... ... ажырата
алмаудамыз.
Қазіргі таңда конверсия, омонимия и полисемия тілшілер тарапынан бір
негізді ... ... ... ... мен полисемияның
мағыналары арқылы ғана ... ... ... ... ... ойды ... “что общее семантическое значение это абстракция,
которую трудно определить. Поэтому идея общего значения ведет, по ... к ... ... [59, с. ... ғалымдар омонимді мағыналық жақтан ... ... ... ... ... “...омонимы во всех случаях это
досадное неразличие того, что должно ... ... ... они играют только в каламбурах и анекдотах, где как раз ... ... в ... же ... ... - ... ... пониманию” [60, с.431]
Ал башқұр тілінің зерттеушісі М.Х.Ахтямов басқаша ойда: "Омонимы играют
важную роль в системе ... ... ... ... все его ... ... и в фонетики, и в лексике, и в морфологии, и в ... деп, ... ... ... ... амалдардың бірі екендігін
айтады. [61, с.24 ... И. ... ... мен ... ... ... ... былай деген: «Полисемия – интереснейшее явление в ... ... и ... За ... ... ... усилие человеческой мысли
в поисках ... и ... ... познания, выражения, экспрессии. ... же ... не ... ... игры ... ... интерес полисемии огромен. Познавательный же интерес
омонимии ничтожен. ... ... ... и ... нет ничего общего,
никаких точек соприкосновения. Полисемия никогда не может ... ... ... [62, ... С. Тышлер тоже считает, что «конвертированные слова» не являются
омонимами, «ибо нет разрыва по линии ... [63, ... сөз бен ... ажырату үшін олардың мағыналарының
арасындағы семантикалық байланыстардың бар – ... ... ... ... келеді. Бірақ, кей жағдайда бұл жеткіліксіз, себебі,
көпмағыналы сөздің алшақтап кеткен мағынасы ... үшін әлі де ... ... біреулер мұны жоққа шығарады.
Адам Шафф: «Полисемия мен омонимия арасында нақты байқалатын шек жоқ
екені әбден айқын ... тұр» [64, 345 б.] ... ... пен омонимді
шатыстырып жүргенім рас. Бірақ, бұл екеуін бір-бірінен ажыратар ешбір белгі
жоқ деген сөз емес.
Басты критериіміз – ... ... ... ... сақтайды, ал
омоним сөздер арасында ешбір мағыналық байланыс жоқ. Осы ... ме? ... жоқ.. ... омоним деген сөзді, біріміз көпмағыналы
деуіміз неден?
Неліктен біз синоним мен омонимді, антоним мен омонимді ажырата ... ... сөз бен ... ... мүдіреміз. Себебі, басқаларға
қарағанда екеуі әлдеқайда тығыз байланысты. Тарих ... бері ... өмір ... әлі де ... өмір ... ... мен көпмағыналы
сөздердің арасындағы ұқсастық қайсы, олардағы ұқсастық деп нені айтамыз
және олар қай ... ... ... ... ... пен
омонимдерді ажырату қиындығы тіл құрылымынан. Тілімізде көпмағыналылықтың
алшақтауынан омонимдер жасалатынын білеміз, ал ... ... ... сөз ... ... Бұл ... ана сәбиді өмірге әкеледі,
сәби ананы өмірге әкеле ... ... ... ... ... слов ... зависимости от степени схожести и вида связи внутреннего содержания сем.
То ... ... ... ... X1, X1, X3…Xn ... лексемы X существует
временная и пространственная связь, и схожесть ... ... в ... дифференциации сем. Т.е., как мы видим, связь
между Х1 и Х2 наиболее близка, а ... ... Х1 и ... ... ... что иногда затрудняет выявление признака полисемичности и вводит
нас в заблуждение о том, что это ... ... [55, с.49 ... ... «сөздің көпмағыналылығы – негізінде сөздік қордағы
сөздерге тән қасиет. Неге десеңіз, бұлар ұзақ жылдар бойы өмір ... ... сөз, тың ... ... ... ... келе ... байырғы тума
сөздер. Соның нәтижесінде сөздік қордағы сөздер сан ... да, ... да ... ... ... ... ... Сондықтан да
бұлар көпмағыналы болып кездеседі» - деп, А.Б.Салқынбай да айтқан [1, 38
б.]. ... ...... ... ... келе ... құбылыс,
омоним сөздерге қарағанда тамыры тереңнен бастау алады.
Ал, енді осы көпмағыналы сөздер мен омонимдердің ... неге ... ... ...... пікірлеріне тоқталайық..
Көпмағыналы сөз бен омонимдерді ажырату үшін ... ... ... ... бар, ... ... ... алынып келеді. Бірақ, кей жағдайда бұл жеткіліксіз, себебі,
көпмағыналы сөздің ... ... ... ... үшін әлі де ... көрінсе, біреулер мұны жоққа шығарады.
В.И.Абаев сөздіктерде полисемия сөзбен омонимнің берілуіндегі қателіктер
құрастырушылардың субъективтік көзқарасынан туған деп ... Ол ... ... ... в ... деген мақаласында тек шығуы жағынан басқа болып
келетін, дыбысталуы бір сөздерді омоним ... ... ... ... ... [65, ... омонимия мен полисемияны ажыратуда мәліметтердің барлығын:
сөзжасамдық, грамматикалық, семантикалық т.б. ... ... бәрі де ... ... ... ... ... сема бар ма, жоқ па:
семаларында ұқсастық басым ба, әлде ерекшелік басым ба ... ... Егер де ... ... ұқсастық басым болып, мағына
байланысы байқалса – біздің алдымызда ... ... ал егер ... онда ... ыдырап, омонимнің пайда болғанын көрсетеді. [66, c.99]
М.Х.Ахтямов: «көпмағыналы сөзден ... туу ... әлі де ... бар. ... бүл табиғи да заңды құбылыс. Сонымен қатар көпмағыналы
сөздің ... ... да, ... ... ... болуы да тіл
дамуының тікелей көрінісі» [61,c.24] ... ... ... ... сол ... өзінде төмендегідей процестер сақталып
қалады:
- негізгі мағына мен туынды ... ... ... ... қалады,
- туынды мағынада негізгі мағынадан өзгешелік болады, бірақ негізі
мағына бір.
Ал енді осы ... ... ... ... ... ... жеткілікті ме? Меніңше жоқ. Себебі, екі критериймізде де ... ... ... сөз бар. Ал, бұл ... ... ... сөз омоним бола алмайды деген ойды білдіреді.
А. Юлдашев «...корень даже при ... ... ... ... ... ... ... как уже говорилось,
самим собой, тогда как слова ... ... ... ... на самостоятельные единицы, на омонимы: сравнительно с одной
стороны ... ... и ... ... «не ... ... ... ждать, пасти» [67, с. 39].
Ғалым «күт» сөзінің ... ... ... деп ... ... ... ... келеді.В.В.Виноградовтың айтуынша, белгілі
бір сөздің екі я бірнеше номинативті еркін ... ... ... ... ... ... сол ... мағыналық аясына енеді. Егер
мағыналары ... бұл ... ... онда олар әр басқа омонимдер
болғаны [68, 13 ... ... тым ... ... ... ... ... сөздің
мағыналық тұтастығына нұсқан келтіре ... ... ... ... ... бір сөздің аясында тұра беруі мүмкін болмайды. ... ... ... бір жола ... ... ... сөз ретінде
қалыптасады» деген ой көпмағыналылықты зерттеген Р.Садықбеков пікірінде
айтылады. [42, 42 б.].
С.Д.Кацнельсон өз ... ... ... екендігіне де
тоқталады. Осыған қатысты пікірлерді келтіреді де, ... ... ... ... ... ... словарей давно уже
установила факт многозначности (полисемии). ... ... ... ... ... одним значением в большинстве случаев оно
раскрывается как совокупность ряда значений». [69, с.40].
Сонымен қатар неміс ғалымы К.Балдингердің ... ... ... ... ... деп, ... ... тиек етеді.
«К.Балдингер выводит полисемию из ... ... ... ... ... средств большим или меньшим бременем
значений несет с собой огромное облегчение для ... ... бір ... мағынаны танып тастау, есте сақтау үшін жеңілдік ... ... бұл есте ... қабілетінің төмендігін дәлелдемейді. [69, с. 47].
Ғ. Резуанова өз зерттеуінде көпмағыналы сөздерден шыққан омоним сөздерге
тоқталып, ойын ... ... ... ... тілінің түсіндірме
сөздігінен «өріс» сөзінің мағыналарын бере отырып, мағыналарының жақындығын
жоққа шығармайды.
Өріс I зат. 1. Ауыл ... ... оты мол, мал ... жер; ... ... дәрежесі, дүние танымы; 3. ауыс. Үрім-бұтақ, жекжат. Бұдан өріс
алды, дамыды, ілгері басты, құлаш жайды. (Өрісі тар, шолақ ... ... ... II зат. 1. ... ... өрмек жібінің ұзындығы. Өріс жібі
өрмектің немесе тоқылған матаның ... ... ... ... ... орналасқан жіп. (ҚТТС, Т.7., Алматы: Ғылым. – 1958.- ... да ... ... ... ... керек. Олай дейтін себебіміз
мал кішкене жерді (территорияны) алып қана ... ... ... (жіп ... ... ... автомобиль жүретін емес (жолмен
барып), ... ... ... Сол ... адам баласы білім дәрежесін
тереңдетіп, дүние танымын кеңейту үшін ұзын соқпақ жолдан өтеді. Адамның
үрім-бұтағы да бір ... ... ... ... емес пе? ... өріс ... осы ... шыққан деуге толық қақымыз бар. [42, 106 б.] Бұдан ... ... ... ық, жас, жал т.б. сөздердің мағыналық жақындығы бар екені,
қазіргі таңда оларды омоним деп танып жүргендігі сөз ... осы ... ... бәрі көп ... ... мағыналық
ыдырауы, сөйтіп әр басқа зат немесе құбылысқа тарап, атау ... ... ... ... мағыналық байланыс әлі де сезіліп тұрса, бірінде
тек этимологиялық жақтан талдау негізінде туған.
Және ... бірі ... ... ... бірі ... қайсы
біреулері синекдоха, не қызмет бірлігі тәсілі арқылы да ... ... ... тілімізде бірнешеу [42, 106 б.]. Бұл жерде омонимдердің
бәрі де көпмағыналлықтан ... ... ... ... ... ... – Федорук көпмағыналылық пен омонимдерді бір-бірінен
ажыратудың ... ... ... Дыбысталуы бірдей сөздердің әр бірінің
синонимдері болса, ол ... ... ... Мысалы:
І. Ключ (кілт) – отмычка ( кілт орнына жұмсалатын темір)
ІІ. Ключ (қайнар бұлақ ) – ручеек. (бұлақ көзі)
Бұнда синоним болып ... ... және ... ... ... ... ... жоқ, яғни бұл сөздер омоним болып табылады.
Егер ... ... ... ... ... бір ғана сөз алынса, онда ... ... деп ... ... ... «барабанить» етістігін алған.
Пионер на барабане
Барабанить стучать (ұру).
Дождь на ... ... екі ... ... синоним болғандықтан сөзді көпмағыналы
сөз дейміз [70, 33 б.].
Орыс тіл ... М. М. ... бұл ойға ... білдіреді
[71, С. 85-88].
Р.Садықбеков көпмағыналы сөзбен омонимдерді ажырату ... ... ... ... ... ... соңғы пікірлері мынаған тоқтады
деп атап көрсетеді:
1. ... ... ... ... болатын көпмағыналы сөздердің
барлығы нақтылы дәлелденген. Сондықтан шығуы басқа сөздерді ғана омоним ... бұл ... ... бола ... ... ... аларымыз мағына болуы керек. Мағына арасында
байланыс сезілсе көпмағыналы сөз, ал ... ... ... ... ... ... өзіндік синонимдік қатар түзуі омоним мен
көпмағыналы сөз арасына ... ... бола ... 3 б.]
Біраз ғалымдар (М.М. Фалькович, М.С. Гуричева, Б.А. Серебряников) егер
де сөз мағыналарының бөлінуінде жаңа сөзжасамның ... ... ... ... ... байланыс болмаса, омоним болатынын айтады. Яғни,
көпмағыналылықтан омоним жасалуы үшін ... ... жағы ... да, ... формалар қосымша қызмет атқарады.
Тілдік бірліктің екі мағынасы сөйлемді ... ... ... ... келтірмей, қатарласа қолданылып тұрса – полисемия, ал
бірін-бірі ... ... ... деуге болады. Контекстегі мағыналардың
жүзеге асу тәсілдерін ... ... ... ... ... полисемияны ажыратудың негізгі критерийі болып табылады [55, 54 б.].
Н.Д.Арутюнова «Лингвистика и ... атты ... ... в ... ... ... омонимию» [72, с.159] деген
ойды айтады.
Түркімен тілін зерттеуші ... ... мен ... ара ... ... деп ... белгілерді көрсетеді.
1. Көпмағыналы сөздің мағыналары арасында мағыналық байланыс сақталады.
Мысалы, ... - ... ... ... ... жердің, қағаздың
көшенің қарсы жүзі дегендердің арасында байланыс бар ... ... ... де ... сөзі ... ... ... адамның беті, қағаздың
беті, судың беті, аспанның беті, ... ... беті тағы ... ... ... ... ортақ синонимін табамыз да, оладың
мағыналары ... ... ... Ал, ... ... синонимдері
арасында ешбір байланыс жоқ.
Кесте 4 - Аяқ сөзінің мағыналары
| ... ... яғни ... ... ... | ... ... ... ... ... |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... | |
3. ... ... мағыналар сөз табын сақтайды. Мысалы: өткір сөзін
алайық, бұдан тараған мағыналар да сын есім ... ... Атап ... ... ... ... өткір жұлдыз, өткір ақыл, өткір көзқарас, өткір
қалам, өткір көз. Ал, «чал» сөзі сұр (сын есім) және ... (зат ... ... табы ... ... ... ... сөз омоним тудыра алады, ал омоним көпмағыналы сөз ... ... сөз ... ... ... туады, ал омонимдер тура
мағынадан жасалады.
6. Бір ... ... ... ... ... ... үй ... үйі, мәдениет үйі, оқушылар үйі, тұрмыстық үй (дом быта).
7. Омонимдер қысқарту негізінде де пайда ... ...... алу ... ... нәтижесінде жасалатын омонимдерді мойындамайтын
ғалымдар да бар. В.И. ... ... ... ... мен полисемия
құбылысының арасында ортақ ештеңе жоқ, сондықтан бұл ... еш ... бір ... ... келешекте де ешқандай жолмен жақындаса алмайтын қарама-
қарсы тілдік ... [65, с. ... 2 – ... ... мағыналарының сипаты
Сурет 3 – Көпмағыналы сөзден омонимнің ыдырауы
Осы О.Ахманованың ... ... ... ... ... әр ... заттар мен құбылыстардың ортақ белгілеріне, бір ... ... ... ... ... де жеке мағыналар ондай әр
басқа заттар мен ... ... ... [56, 112 ... бұл ... ... пен ... сөздер арасындағы байланысты
жоққа шығарып ... жоқ. Ол ... ... мағыналарының
арасындағы байланыстың алшақтауы омонимдердің жасалуының бір тәсілі ... ... ... ... ... ... ұштасып жатады да,
көпмағыналы сөздермен омоним сөздерді ... ... бір ... ... ... ... туындаған туынды сөз мағынасы себепші негіз мағынасы
арқылы негізделеді, екеуінің арасындағы байланыс сақталады.
Архисема мен арнайы сема арасындағы байланысты семантикалық код ... ... ... ... анықтауға болады. Және де араларында аз
да болса, мағыналық тектестік ... ... ... ... ... байланыс мүлде үзілген жағдайда омоним түзеді. Осы ... ... ... екі ойлы ... ... Бұл турасында көптеген ғалымдарымыз
айтып жүр.
«Разграничение между полисемией и ... ... к ... ... ... ... между значениями. Поскольку
понятие сходства принадлежит к числу нечетких, размытых понятий, одни и те
же факты ... ... ... ... и как ... и как
омонимия» [44, с.168].
Қазақ тілінде де кейбір сөздіктерде омоним деп берілген сөз, ... ... деп ... ... ... сөздігінде: аз-аз, ай-ай, азу-азу, азар-азар,
айбын-айбын, айқас-айқас, айналма-айналма, аққу-аққу, ақтық-ақтық т.б.
көптеген жұптарды омоним деп ... ... ішкі ... ... ... ... ... деп бағамдаймыз [1, 197 б.] деп, біраз сөздердің
омоним еместігін дәлелдейді.
Мысалы, «айқас» сөзін алалық.
Сөздікте: I. Екі заттың бір-біріне көлденең ... ... ... ұрыс ... екі ... ... оймен қараған адамға көпмағыналық екені айдан анық. Қандай да ... ... екі ... ... екі ... келіспеушілігінен, ойларының
қақтығысып, айқасуынан туындайды. Осының арты қырғынға ... ... ... ... ... екінші мағына туындайды.
Омонимдер сөздігінде «аз» сөзі де омоним деп берілген.
Аз I. сын. Көп емес, шағын, азғантай. Аз ... ... ... ... қып ... соң ... Мұқан (С.Торайғыров).
Аз II. ет. Арықтау, жүдеу. Үлкен әбден аштықтан азған, киімдері жыртық,
үсті-басы саусыған кір (Қазақ ертегісі).
AZ 1) ... ... ... немногочисленный, небольшой (в. знач. малое количество);
AZ 1) сбиваться с ... ... ... ... ... ... ... перен. заблуждаться, совращаться, ошибаться (72)
М. Қашқари сөздігінде төрт ... ... ... ... ... киімдік жібек не басқа тоқыма мата
4. адасу. азғындау [137].
Мұндағы «аз» сөзі көпмағыналы, кейінгі мағынаға алғашқысы себепші болып
тұр.
Етістік «аз» ... ... ... ... ... таза ... келу
деген мағына береді. Бір қарағаннан ортақ мағына бірлігі байқалып ... ... ... ... аздырғыш, аздыру, аздық т.б. туынды
мағыналар метафоралық ауыспалы мән алғаны байқалады.
«Аз» - көп емес мағынасы көне ... ... араб ... ... сабақтас, ал кириллицадағы «аз» таңбасының сандық мағынасы көне
түркі ... ... ... арқылы қабылданса керек. «Аз»
түбірінен тараған сөздердің, екінші синонимі «йалқы-жалқы-жалғыз» ... ... ... «аз, көп емес» номинациясы қалыптасқан.
Себепші негіз арқылы – азай, азайғыш, ... ... ... аз-маз
т.б. туынды тұлғалар қалыптасқан.
«Азу» (азып кету) мағынасы да алғашқы «көп ... ... ... ... яғни ... ... ... шағын, таза қалпына
келу деген номинативтік белгі арқылы негезделген сема. ... азып – ... ... аздыру, аздық т.б. номинативтік туынды мағыналар
метафоралық ауыспалы мән алып қалыптасқан.
«Азу» туынды ... ... ... т.б. ... ауыспалы мағынада жүмсалуы негізінде –азғын, азғында,
азғындау, азғындық, азғыру, азғырушы, ... т.б. ... ... сөз
жасалады. Бұл мағынадағы туынды сөздер де алғашқы ... ... [1, 125 ... ... бұл ... бәрі де кездеседі.
Аз ғана, көп емес
Көп қол емес, аз қол керек таңдаулы,
Аз қол болса – бес қаруы қамдаулы 2296
Өкүш эр ... эр ... ... ... ... ... түм ... азая бастау
Жігітшілік өтіп, жетті жасым да,
Қарасы азып, ақшыл тартты басым да. 4744
Аз бөлігі
Тәртібі бар аз жақсы ғой көп ... қол ... ... көп ... ... аз эдгү ... ... түшти артақ өкүш сү билә
Жолдан таю
Жолама да, жаман жанды қолдама,
Жаман жолдас аздырады жолдан-ақ. ... ... бақ ... ... де ... түсірмесе – жарады. 1159
Қазіргі қазақ тіліндегі «аз» – көп емес ... көне ... араб ... ... сабақтасып жатыр.
Аз.
сын. көп емес, шағын, азғантай;
ет. арықтап жүдеу, еттен ... ... ... таю, ... [75] Мағына ешбір өзгеріссіз, сол
күйінде жеткен.
«Тұрлықұл бай келе даяр ... ... ... ... ... үй ... бара ... тағы ойлап, көзіне жас алып, теріс ... ... ... енді ... ... ... ойлап, көңілімді жасытпайын!» [164] ... әд.... оқу ... ... Қ.) ... - 1994.- 352б.)
Осы сөйлемдегі «үй іші азып бара жатқаны» дегенде, жоғарыда берілген үш
мағынадан ... ... ... ... ... ... әйел ... соң, үйдің іші «көп емес, шағын, азғантай» болып қала ма, әлде ... адам ... ... ... еттен арыла ма?», әлде қарайтын ана
болмаған соң «дұрыс ... ... ... ... ма?». Жоқ, бұл жерде бұл
мағыналардың бірі де жоқ. Бай бәйбішесі қайтыс болғаннан кейін, ... ... жылу мен ... ... ... ... бара жатқанын айтып
тұрғандай. Қазақта «үйдің ішін қырық еркек толтыра ... бір ... ... ... кеткен үйдің берекесі қашып, ... ... ... ... ... ... ... тірліктің аза бастағаны»
мағынасы беріліп тұр деп түйемін.
Осындай бірде көпмағыналы деп, енді бірде омоним деп ... ... тағы бірі – ... ... «жан» сөзінің, сөздіктерде
берілуін қарайық.
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» жан сөзінің алты ... ... ... ішкі ... ... Ауыс. Діни. Адамға, жан-жануарларға тіршілік беретін рух. ... ... және жаны бар ... ... ... ...Жан берісіп, жан алып
өткеліне таласқан (Саин).
3. Ауыс. Кісі, ... Үй ... бір жан жоқ. Жер жан ... ... ... да, істің жайы бұдан өзгеріп кеткен жоқ (БК (б) ... ... Ар, ұят, ... ... ... ... күлме, жаның таза болса егер
(Саин).
5. Ауыс. Өте жақын жақсы көретін адам. Балам – балым, ... ... ... ... ... сөз. Уа, ... құлақ сал, қария Жамбыл жырласын
(Жамбыл) [73, 212-213 ... ... ... ... жақын екендігі көрсетіліп, көпмағыналы сөз деп
берілген.
Ал, 1978 жылы ... ... ... ... сөздігінде» [74, 610-611
бб.] жан сөзінің төмендегідей мағыналары көрсетіледі.
Жан¹ зат. Діни:
1. Жан-жануарларға тіршілік беретін рух. ... ... ... тас ... ... ... өйткені ислам діні жан ... ... ... ... (Қаз. ССР тарихы).
2. Жүректен бойға тарағанқан, жүрек соғысы. Себеп қып тіршіліктің татар
дәмін, / Майсыз лаулап ... шам. / Қан ... ... жалғыз жанын, /
Бұл бір оңай жұмбақ қой көңілдегі (Қаз. әдеб. хрестом.).
3. Адамның ... ішкі ... ... ... ... Сүю
үшін беріліп, / Жалындаған жан керек. Тұла бойдан төгіліп, / Тулап аққан
қан керек (С. Мәуленов, Дала дабылы).
4. ...... тұту ... ... сөз. ... - Жылама, жан
апа! Жау сенің көз жасыңа қарамайды. Ол тып-тыныш ел шетіне басып ... ... ... ... (Ш. ... Бел ... ² зат.
1. Еңбек процесінде құрал – сайман өндіретін күш иесі адам. Тоқбике еш
уақытта да байлықты арман еткен жан ... Тек ... ... ... ... ... Бірде-бір адам, ешкім. Мәукіл телефонды орнына ... ... ... ... қараса, өзінен басқа жан жоқ ... (С. ... ... жан сөзі ... ... берілген, бірақ айта кететін жайт,
қаратпа сөз мағынасындағы мәні жеке ... ... зат. ... ... ... сыпайылықты білдіретін қаратпа
сөз. Қанғандай болды құлақ көпке, жаным , Қайталық, ғапу етсе ... ... ... жаман айттық, бәрі жел сөз, Етпейсің оған ... ... ... [74, 625 ... ... ... ... мен омонимдерді ажыратудың нақты
критерийлері әлі анық емес. Біріміз омоним ... енді ... сөз деп ... М. Белбаеваның «Қазақ ... ... [86-87] жан сөзі де ... I зат. ... Жан – жануарларға тіршілік беретін рух. ... ... ... ... ... ... ... келіп алады, - дейді
(М.Тоқбергенов).
Жан II зат. ... ... ... ... күш ... ... ... бабам да, өз әкем де далада өсіп, мал бағумен көзін ... ... ... III ет. От алып жалындау, қызулана тұтану. Қыз десе әркім кетер
қызуланып, Көңілге әлдеқандай от кеп ... (С. ... ... Г. Мусабаевтардың «Қазақша-орысша сөздігінде» [75, 136
б.], К. Бектаевтың «Краткий ... ... [76, 72 б.] ... ... сөз деп ... ... дух;
2) человек мағыналары берілген.
Тек қана К.Бектаевтың сөздігінде тек қана ... сөз ... ... сөзі омоним деп көрсетілген.
Қазіргі таңдағы, соңғы шыққан Т. Жанұзақовтың басқаруымен шыққан ... ... [77, 205 б.] ... сөзі ... ... ... I
1. Жан-жануарларға тіршілік беретін рух, өмір. Ауырып жазылған жан олжа
(Мақал).
2. Адамның ішкі сарайы, ой-санасы. Адам жанының ... ... ... ... ... ... сөз. Жаным десе, жан
семіреді (Мақал). ~ қалқам.
ЖАН II
1. Адам, кісі. Сізден артық жан тумас ... Тірі ... ... Бөлмеде – тұрмайды, ~ шықпады алдынан, далада жоқ.
ЖАН III
1. Бүйір, бір жақ, қасы. ~ ... ... ... Отқа күю, ... 2. ... ... маздау. 3. Ауыс. Жайнап құлпыру,
жарқырау. 4. Қайғыдан күйіп –жану, қасірет ... ... ... ... ... арабско-иранских
заимствованных слов» сөздігінде жан сөзіне төмендегідей түсінік берілген.
Жан парсы тілінде [джан: дыхание, душа, ... дух] – ... дух. ... қан – ... , / ... отқа салмасқа (Ә. Тән). Нан қадірін білмеген жан
қадірін білмейді (К.м.м.). ~ п. [см.: жан+жануар] – жануарлар, ... ... Жан – ... ... ... / ... ... күннің көзі
(Абай). ... барлық жан-жануар ... ... ... (М. М.) ~ - ділі ... жан + дел: ... ... ум, ... рассудок: мысль, помышление,
храбрость, отвага] – совокупность всех физических и ... сил и ... его ... О, ... ... / Тарихым мен тағдырым, /
Құздарыңды шарлап қаңғырдым, / Қойнында тыныш ... (Ә. Ж.). ~ ... ... Қос ... ... енесінде, / Құрметтеп көтереді
төбесіне, / ... ... ... / Еш бір шаң ... (С.М.) [78, с. 105-106].
«Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» жан лексемасы
берілмеген.[79]
Ал енді осы ... ... ... ... ... ... ... сақталғандығын көрелік.
Осы жолмен «Құтты біліктен» мысал келтір.
В.И.Абаев сөздіктерде полисемия сөзбен омонимнің берілуіндегі қателіктер
құрастырушылардың субъективтік ... ... деп ... Ол ... «О
подаче омонимов в словаре» деген мақаласында тек шығуы жағынан басқа болып
келетін, дыбысталуы бір сөздерді омоним ... ... ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстардың нақты, өзіндік атауы болса,
көпмағыналы сөздер ... әр ... ... мен ... ұқсас, ортақ
қасиетіне негізделеді екен. Мінеки, сондықтан да омонимдер жеке сөз ... ... ... бір сөздің аясында тұрғандықтан, іліктес болып
келеді. Омонимдер мен көпмағыналы сөздерді ажыратуда ... ... еске ... ... ғалым А.Салқынбай: «Сөз семантикалық жақтан үздіксіз дами келіп,
мағыналық шеңберін ... ... әр ... бір – ... ... ... ... ондай мағыналардың бір негізден шыққандығы мүлдем
ұмытылып тұлғасы бірдей, ... ... ... ... ... ... сүре береді. Егер мағыналарының арасындағы семантикалық байланыс мүлде
үзілмей қалайда сезіліп тұрса, онда мұндай мағыналар бір ... әр ... ... ... ... сөз деп ... Ал, егер
мағыналардың арасындағы семантикалық байланыс бір жола үзіліп, әр ... ... бір – ... ... ... ... ... омоним сөздер
деп қаралады. Әдетте, бір адамның омоним деп таныған жеке бір сөзі ... ... ... ... де, іс ... ... әр ... талас туып
жатады» - деп, тұжырымды жауап айтады [1, 40- 41 бб.].
Р.А. ... ... деп ... ... до тех пор, пока ... ... и того же слова сохраняют между собой ... ... ... ... ... ... лишь в большой или меншей
степени отдаляясь от него, мы имеем дело с ... ... же ... либо ... ... от ... ... слова и теряют с ним
связь, либо совпадают между собой только по ... ... мы ... ... омонимы» [80, с.20].
А.А.Потебняның да сөздің көпмағыналылығын жоққа шығарғандығын білеміз.
Өз еңбегінде: « В ... ... для ... ... и ... под ... комплексом перечислять все его значения. Обычай такой ... он не ... ... ... что ... может иметь несколько
значениий. Омоним есть фикция, основанная на том, что за имя ... ... ... а ... звук.» . «Где два значения, там два слова» -
деп, өз ойын нақтылай түседі [12, с. ... ... ... ... ... ... Осы ... Н.Н.Амосованың «Многозначность слова есть реальный
языковый факт, но ее не следует понимать так ... и ... в ... и ... форме, как это обычно делается» - деген ... ... жөн [26, с. 161]. ... тілдегі шындық екенін
айтып, біздің де ойымызға арқау болып тұр.
Моносемия, яғни ... ... бір ғана ... ... бір ... тән ... Бір ... болып келетін негізінен терминдер мен
экзотикалық объектілерді атау үшін ... ... ... кірме сөздер. Бірақ
та бұл саланың өзінде де жаңа мағынаның дамуы байқалады. Бір саланың ... ... де ... ... мүмкін. «В лингвистике таким
примером служит термин «конверсия», обозначающий как ... ... ... ... данной основы в другую парадигму словоизменения», так
и «одно из двух ... ... как ... ... ... «robot» в последние годы с ... ... ... приобрел новое значение — «a user who is actually ... ... ... Также не однозначно
экзотическое слово kangaroo — в ... XIX — ... XX в. в ... ... было ... «a tall thin man, ... ... and round-
shouldered». Существование самого принципа экономии ... ... ... ... ... ... ... количеству
осваиваемой информации» [49].
2002 жылы шыққан ... ... ... атты жинақта көпмағыналылық
туралы да сөз қозғалған еді. ... ... ... в процессе
исторического развития языка, от рождающегося ... в ... ... ... их ... В ... наше мышление обогащается новыми
понятиями. Объем слова – лексики происходит не ... ... ... слов, но и в результате увеличения числа значении у ... ... ... ... и ... ... Это ... не только к
количественным, но и ... ... в ... - деп, ... ... ... ... даму процессі негізінде жүзеге асады, оған
адам танымының ... әсер ... Тіл жаңа сөз ... ... ... ... ... – үлкейту арқылы, жаңа мағыналар жасайды. Бұл
жинақта ... көп ... ... ... ... сөздер
ауыспалы мағынада жұмсалуға икем. Егер заттар арасында ... ... атау ... ... ... ... айтылады [81, 111 б.].
Е.В. Кузнецованың айтуынша: «Көпмағыналы сөздер бір жағынан бір ... ... ... ... бір – ... ... ... [82, 27 б.].
Э. Эмиль: «Омонимия – ... ... ... ... Если ... ... из ... то это значит, ... ... на ... языке, стремится освободиться от омонимии как
от некой досодной ненормальности» - деген ойын ... [83, ... из ... ... ... ... является его
способность соотноситься с разными понятиями» деген ой астарында да шындық
жатыр. [84, с.5]
Қутадгу ... пен ... ... сын ... ... Г. ... ... тіліндегі омонимдердің жасалу жолын
көрсеткен.
Омонимдер негiзiнен үш түрлi жолмен жасалады.
1. Келiп шығуы бір түрлі сөздердің ... ... ... ... ... омонимдер мәтiнде көбiрек кездеседi: бас (баш) «адамның
басы»-бас «жара»; қыз «қымбатты» - қыз ... тіл ... ... «сөзi»,
от – «өрт» - от-шөп, от-дәрі ... Сөз ... ... ... ... ... Бұл ... ескерткіште
көп кездеседі. Оларды төмендегі түбірге бөлуге болады:
а) ... ... ... ... ... ... келуi: яка (жаға)- киiм
жағасы — як-а (жақында).
б) түбiрлердiң әрқайсысына қосымша жалғану арқылы ... ... ... ... өг-ә - ... ... “данышпан”.
3. Көп мағыналы сөздердiң ... ... ... негiзгi
мағынасынан алыстап ... ... ... ... ... ... ... мағына беріп тұрғандығын анықтау қиын. Солай
бола тұрса да біз ... ... ... ... ... ... ... болады.
Арығ “таза”- арығ “толық”; кун “шуақ” - кун “сутка”-тәулiк”, ... қара рәң - ... ... ... ... (986, 2080, 4323); ... “тiрi”
– тiрi (барлық жанды нәрселер) (378); йақын “жақын аралық” – жақын “жақын
адамдар, таныс, ... ... ... тума-туысқандар” (3325-3328) т.б.
“Құтадғу билигтегi” төмендегi сөз тiркестерiнен жасалған толық ... ... ... - ат, (үй ... (1388, ... тоғса атанса аты,
Мусафир болуп минди өдләк аты.
Анасынан туылды, койылса аты,
Мусәпiр болып ол мiнедi ... ... ... Сөз тiркестерi сипатындағы омонимдер:
ағыр “құрметтi” - ағыр (ауыр, салмақты) (900, 906) ... нәң, ... ... ... ... ... қиын, арығ – таза – арығ – толық;
Жалпы ескерткiштiң 100-ге таман бәйiтiнде омонимдiк ... [36, ... Осы ... ... деп ... ... ... көпмағыналы деп айтамыз. Г. Баялиева да ... ... ... басқаша жолмен жүрген болуы керек.
Көпмағыналы сөздер мен омоним сөздердің ара ... ... ... де бар. А.Құрманалиева: «Әрине, сезімталдық
ғылыми негіздегі тірек бола ... ... оның да ... ... ... ... ... лингвистикалық сезімталдық кейбір ... ... ой ... [85, 39 ... ... ... мен ... ажыратқанда тілшіге тән
сезімталдық керек. Сөз мағынасының астарынан сөздің мәнін, ... ... ... ... ... ғылыми негіз бола алмайтындықтан, ғылыми
тұрғыдан бұған сүйене алмаймыз.
Толықтай омонимдер деп ... ... ... болады:
- бір сөз табынан болған;
- дыбысталуда барлық ... ... ... жазуда барлық грамматикалық формалары бірдей;
- мағыналары барынша әр түрлі;
- әр түрлі синоним топтарын құратын мүмкіндігі бар.
Сонымен, көп ... ... мен ... ... ... ... ... атағанымыз дұрыс:
- Көпмағыналы сөздердің тарихы омонимдерге қарағанда ертеден бастау
алады.
- Көпмағыналы сөздердің мағыналары арасында ортақ мағына болады.
- Көпмағыналы сөздер омоним ... ... ... сөздер үнемі даму үстінде болатын құбылыс.
Ғалым А.Салқынбайдың: «Көпмағыналы сөздерді топтағанда, қалай болса
солай, немқұрайлы ... ... ... ... түбегейлі зерттеп,
көзді нақ жеткізу керек» деген сөзімен түйіндегім келеді.[1, 42 б.].
1.7 Сөздердің ... және ... ... ... тілінің сөзжасамының көптеген сұрақтары әлі де зерттеуді қажет
етеді. Бұл ... ... ... ... яғни ... ... кезде лингвистикалық әдебиеттерде, әсіресе ғылыми әдебиеттерде
сөздің көпфункциялығымен байланысты әр түрлі фактыларды ... ... Бұл ... ... ... үш ... бар
десек те болады. Бірінші топ анықтауыш, сын есім функциясында қолданылатын
зат есім үстеу бола алмайды ... ... ... ... ұстанушылар түркі тілдеріндегі зат есімдер сын есім
ретінде жүре алады, ал сын есім ... ... ... дегенді айтады
(П.М.Мелиоранский; Н.Ф.Катанов, Н.И.Ашмарин).
И.А.Батманов, С.К.Кенесбаев, Л.Н.Харитонов, Н.А.Баскаков, Э.В.Севортян
сияқты ғалымдар аталған құбылысты сөз таптарының әлсіз ... ... ... ... ... ... тағы бір төртінші көзқарас пайда
болды, бұл конверсия болатын. ... ... ... Ганиев, И.П.Павлов).
Сөз таптарының бірінен екіншісіне алмасуы әлемнің көптеген тілдерінде
байқалады. Кей тілдерде конверсия сөз тудырудың ... де жиі ... ... ... (мысалы ағылшын, испан және француз). ... ... ... «сөздің тұлғасы өзгермей-ақ, тек ішкі семантикалық
құрылымы даму ... жаңа ... ... ... екіншілік
мағынадағы туынды сөз туғызатын сөзжасамдық тәсіл» ретінде қарастырады. [1,
305 б.].
Бұл аталған сөзжасамдық амал ... ... ... байланысты.
Себебі, жаңа сөз міндетті түрде нақты тілдік құралдарды қатыстыра ... ... және ... ... шындықтар негізінде жүзеге асады.
Есім мен етістіктің мағыналық ара-қатынасын синкреттілік тұрғыда
зерттеп, Э. В. ... ... ... ... мойындап, омоним
деп қараған Ә. Т. Қайдаров, Ә. Ибатов, Е. З. ... ... ... ... анықталған.
Түркі тілдерінде синкретизм деп танылып ... ... ... ... мағыналық жақындық бар. Бұл туралы А. Н. Кононовтың
еңбегінен байқауымызға болады «... мне ... ... ... ... ... результатом конверсии, разумея под
последней ... в ... ... ... разных по происхождению
основ...» - деген ой айтады. [86, с. 82]
Түбір ... ... ... А.Т. Қайдарда конверсияны жоққа
шығара алмайтындығымызды айтады: «... ... ... ... ... пар или ... ... на основе
конверсии нельзя» [19, с.147].
Сондай-ақ М.Томановтың да «Есім мен етістік негіздердің синкретизмі
туралы айтқанда, ... ... ... ... ... ... дегенінен де конверсияның мәні тереңірек екенін ұғамыз. [87, 107 б.]
Сөзжасам саласында ерен ... бар ... ... тілінің
сөзжасамы» атты еңбегінде ... ... ... ашып ... ... ... ... жаңа мағынаға көшуіне байланысты
бір сөз ... ... сөз ... ... оны ... ... ... Конверсия жолымен жаңа сөздің жасалуы - өте көп тараған тәсіл, оның
ішкі ерекшеліктері бар» - деп, ... ... ... ... ... [88, 27 б.]
Қазіргі кезде лингвистикада конверсияны былай түсіндіреді: «способ
словообразования без ... ... ... ... ... при ... ... слова из одной
части речи в другую происходит так, что назывная форма слова ... ... ... без ... ... ... в качестве
представителя другой части речи» [89, с.235]
Конверсия кезінде негізгі және туынды сөз ... ... ... ... ... ... ... сөздің мағынасында аздап
өзгешелік болады, себебі зат ... ... сын есім ... қасиетінен заттық атауға көшеді;
- туынды сөздердің сөйлемде қолданылу реті өзгереді. Зат есім
былайғы уақытта ... ... ... ... ал ... өткенде зат есімнің алдынан қолданылады.
- сөздердің парадигмасы өзгереді. Себебі, басқа сөз ... сөз сол сөз ... ... ... ... Зат ... сын ... ауысқан сөз септелмейді,
тәуелденбейді т.б. Бұл ... ... ... ... вид ... (словопроизводства), при
котором словообразовательным средством служит только ... ... [90, ... ... тәсілі туралы тілші-ғалым А.Салқынбай ... ... ... ... ... ... Көпмағыналықты
сөзжасамдық тәсіл ретінде көрсетеді. Ең көне тәсілдің бірі ... ... ... ... номинативті белгілерге ие
болып, жаңа атау қалыптастыра алатындығын ... ... Бір ... ... ... байланыс жойылмайды,
сондықтан, синкретті түбірлерді тарихи омонимдер деп ... ... ... ... ... ... қатысы жоқ.
Омонимдік құбылыс ... жаңа сөз ... ... ... ... ... – мағыналары бір-біріне генетикалық жағынан
сәйкес келмейтін, ... ... ... ... ... ... ... (ер жігіт) т.б.
...Омоним сөздер арасында мағыналық байланыс жоқ ... ... ... онда ... ... сөз ... көпқызметтілігі
арқылы көпмағыналылықтың дамуы нәтижесінде пайда болған туынды ... ... бола ... [1, ... ... ... зерттеген Б.Сағындықұлы көпмағыналы
сөздер негізінде омонимдер жасалатынын ... ... ... та, ... ... тарихы бар, қазіргі таңда омонимдігі танылмайтын сөздер. Атап
айтар болсақ, бір буынды ақ, ат, ау; екі буынды жақын, ... ... ... ... ... жарық, жуа, қашыр, доңыз, аю; үш буынды шегіртке, тамызық
сөздері. «Ақ» сөзі туралы: «Ол баста етістік ... ... ақ ... ... амал ... бірте-бірте сын есімге, одан зат ... [90, 209 б.]. ... сөз ... ұзақ жасауы
негізінде жасалған мағыналар арасы көмескіленіп, жаңа атау ... ... ... сын есімдердің табиғатын талдасақ,
«ақ» - «қара» жұбында «ақ» түсті ... ... «а» ... ... ... ... қызмет атқарады. «А» таңбасы «қара» сөзіне жалғанып:
ақара – ақар – ақ түрінде қалыптасқан. ... ... ... олар ... қалыптасу жолын, яғни «ақ» сөзінің ... ... яғни ... ... ... ... Қар (снег) = а (терістеу) – қара ... 110 ... ... ... ... жене ... деген туыстық
атаулардағы екi сөздiң де негiзгi “ақ “/“ок“/ ... ... ... пiкiр ... Егер ... түбiрiнiң көне түркi тiлiнде шынымен,
“қартаю”, “жас ұлғаю” синкретикалык мағынасы болса, онда қоса ... ... ... ... ... сөзi де жоғарыдағы “ақ”түбiрiмен ... ... ... тілдің ішкі даму заңдылығы мен мағыналық иірімдерін аңғару
оңай емес. Әсіресе тұлғалық ... ... ... ... ... ... олардың әр түрлі сөз таптарына жататындығына
орайластырып, омоним ретінде тани салуға болады. Ана ... ... ... өзге ... ... ... тұрып зеттегендіктен, сөздің
терең аңғарын пайымдай алмасы да түсінікті. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... – айтыс, кіріс –кіріс, бөлім – бөлім
сияқты сөздердің сөйлемдегі ... ... ... әртүрлі
гармматикалық категроиялармен түрленуін омоним ретінде тануға алып ... ... осы ... ... болсақ,онда транспозиция
негізіндегі пайда болатын функционалдық-семантикалық мағыналарды ... ... ... ... ... ... ал толық
транспозиция нәтижесіндегі заттанған, етістікке айналған, сын ... ... ... ... ... ... ... болады? Тарихи
тұрғыда мұндай сөздер тектестігі сақтала ма не омоноимдік сипат ала ... ... ... оқыған», «бала дұрыс ... ... ... әр түрлі қызмет атқарған ... ... да ... ... өкілдері омоним деп түсіне ме? Бұл мысалдағы
«оқыған» тұлғасының ... ... ... әртүрлі. Осы қызметінде
тұрақтап, сөз кейін номинативтік мағына ... ... ... ... арасындағы семантика-гентикалық код сақталады,
сөйтіп өзек сема ... ... ... ... демек омоним бола
алмайды. [1, 188 б.].
Көпмағыналы сөздің негізгі мағынасын анықтау оңай емес. ... ... ... тура ... ... “көк”, “көз”, “көл”, “күн” деген сөздерді күнде
пайдаланамыз, ... ... ... ... бар ма, жоқ па ... ... “көк” сөзінің сөздіктерде қалай берілгендігін байқайық.
“Көне түркі тілі” сөздігінде ... ... I ... jerni kokni jaratgan ... землю и небо (QBN 2).
КӨК II
1. корень: jemi ot koki icku jaimur suvi его пища – ... ... ... ... вода (QBN ... основание, опора: bular erdi din ham sari(at koki эти были основанием
веры и ... (QBN ... III ... ... IY ... ... (МК 283)
КӨК Y шов
КӨК YI голубой, синий, сизый (МК ... YII ... ... ... YIII kok topulyan ... птицы (МК)
КӨК IХ kok cetuk кот (МК388).
КӨК Х имя собств.
КӨК ХI kok irkan ... gaji kok irkan gaji cavli beg кто ... ... чавлыбек (QBN 117). (6,312-313(.
М.Қашқаридің “Түбі бір түркі тілі” еңбегінде “көк” сөзінің ... ... I – ... ... II - ... III – аспан, көк
КӨК IY – қиындық, машақат
КӨК Y – көк
КӨК YI – қала ... (93, 158 ... ... ... ... ... да қазіргі таңда сақталды деп
айта алмаймыз. Бірақ көне қариялардың аузынан ... ... ... ... Бұл ... ... «негізі, шыққан тегі» ... ... емес ... ... ... ... ... аздап фонетикалық өзгеріске
ұшырағандығы болмаса, баршасында кездеседі. Мысалы, кук ... ... ... /әзербайжан/, кик /түркімен/, көк /қазақ/, кек /қырғыз, алтай, тува/,
кюек /якут/ тұлғаларында кездеседі.
«Құтты білік» ескерткішінде көк сөзі:
а) ... ... ... 2916 ... ... көк, ... ал ағы тон ... көк, сары, күлгiн жiбек тон киiп»).
Баска жерлерде көк сөзi жалғыз келмей, бiрнеше есiмдi анықтап, рең-түстi
бiлдiрiп келедi. Мысалы, көк айуқ ... аты) (2644, 4067, 4142), ... көк теке ... Көк ... ... мағынасында қолданылуы көп кездеседi. Алайда бұл
сөздiң мағынасы негiзiнен омоним сипатында ... ... алды ... ... да қарап еді көкке жасыл. 6092
Мен жүремін ай сияқты деңгейде:
Төмен түссем, ... ... мен ... ... бола ... да, бiз бұл жерде аспан мағынасындағы көк сөзiнiң
колданылуындағы кейбiр ... ... ... жөн көрдiк. Бiзге
белгiлi көк сөзi қазiргi тiлiмiзде көк реңдi, мысалы ... ... ... осы ... ... ала отырып, «көк рең» және көк ... ... ... ... ... «Құтадғу билигте» көктi, аспанды
анықтап, аспан түсiн бiлдiретiн сөз — ... ... ... көк ... 16 ... кайталанады:
3717 Иашыл көк йаратты кун ай
(Жасыл көк жаратты күн ай)
Бұл бейiттерде жасыл сөзi көк, ... ... ... ... ... ... бұл мағына көгi үзiлмек, айырылмақ, опат болмақ мағынасындағы
фразеологиялық тiркесте кездеседi. Естелiкте көк сөзi ... ... (667, 1798) сөзi ... [36, 95-96 бб.].
Ең алдымен аспан жаратылып, адамдар аспан түстестің бәрін көк атап
кеткен. ... ... ... көк, ... ... т.б. ... өзгеріп
тұрғанына байланысты түркі халықтары көкті де, жасылды да, ... ... ғана ... ... деп ... ... қарашығын да «көк» деп атауы
тегін емес. Ертедегі түркілер ұзын ... ... ... ... көк ... деректерден білеміз. Сонда адамның көзінің қарашығын да ол ... ... ... атамады ма? Түркі халықтарының көк мен жасылды көпке
дейін бір «көк» атауымен атауы көптеген бір-біріне ... ... ... ... ... сөзі алғаш аспанды білдірген: ол, көк тәңірі болып қолданылған,
өйткені YI-YIII ғ. ... ... көке ... Көктің қарама-қарсы жағы –
көк делінген Мәселен, көк шөп, жер көгерді, көктем болды ... ... ... сияқтыларды да көк деген” – ойды ... ... ... (16,155 б.(.
«Көк» сөзі тек қазақ тілінде емес, ... ... ... халықтарда да
қолданылады. Біздіңше төбеміздегі аспан мағынасынан ... ... ... ... сын ... ... ... ұғымдағы «көк» (аспан) пен
сын есім «көкті» синкретикалық түбір деп ... жүр. Ал көк ... ... ... «көк пен көк» деп, яғни көкпеңбек дегенді
қолданамыз. Сөзді қайталау арқылы берер ... ... ... Бұл ... ... ... тілімізде біршама сөздер осы жолмен күшейтпе мәнге ие
болады.
“Көк” түсті қазақтар ... пір ... ... ... хан, ... ... мен ... төбелері көк түспен боялған. Ал “көк
соққыр”, “көк келсін” деген қарғыс ... ...... ... деген мағынада. “Көк қасқа сою” – құрбандық шалу, отқа май құю т.б.
ұғымдары ... ... ... ... Бұлар тілді жасаушы халықтың
бір кездердегі ой санасының, жан дүниесінің сәулесі ...... ... ... береді (34,153 б.(.
“Қазақ аспанды “көк” дейді. Сол көк, күн, көз, көл де ... Сөз жоқ, олай ... ... ... ... бір түбірден шыққан.
Басында бір болып, кейін аяққы және ... ... ... |көк |
| |күн |
| | көз – көр |
| |– көру |
| |көл ... осы ... ... көр ... деп, ... ... негізін қалаушы
ғалымдарымыздың бірі С.Аманжолов та атап көрсеткен. [15, 22 б.]
Тілші-ғалым ... ... ... ... бірі – ... ...... болғанымен, негізгі мағыналары бір ... ... Көз – ... ... ... ... қасиеті бар
мүшесі. Көр – айналадағы заттарды көз арқылы қарау, көру қимылы, ... ... ... ... бір ... ... бір ... өзі
мен оның жасайтын әрекеті. Демек, бұл сөздердің екі сөз табына жатуы,
олардың ... ... ... бола алмайды”– деп, адамның танымдық
қызметінің нәтижесінде туындаған мағына екенін айтып отыр (1, 158-159 бб.(.
Бұл тұлғалардың арасында ... ... ... өзексема
ортақ екенін байқай аламыз.
Шындығында да, түркілер аспанды көк деп, ... Көк ... ... ме?
Аспанға қарама-қарсы жерге шыққан шөпті де көк атады. Көл ...... ... ... ... ... ... көрініп жатады. Күн де
жарқырап, көз тартады. Адам барлық нәрсеге көзімен қараса да, ... ... ... Күн ... ... жарқ ... көл жарқырап жатыр, көзі
жанып тұр деген ... де ... ... ... ... тұрғысынан ерекшеленетін бұл тұлғалардың семантикасындағы
өзексема ортақ, біртекті.
Семемасындағы ортақтықты ... ... код ... ... жерде айта кететін жайт, бізде қабірдің баламасы “көр” деген сөз
бар. «Өсiмдiктiң тамыры» және ... ... ... көк, ... ... де «жер ... семасы сақталған. Ал көк «тамыр, негiз»
лексемасының мазмұнындағы өсiп-өнуге байланысты ... (көк ... ... ... «өсiп-өну, өркендеу т.б.») көкке ... ... ... ... бiлдiретiн семадан туындауы ықтимал.
Көрдей қараңғы дегенде көрдің жарық емес, қайта ... қара ... ... Бұл ... ... ... көрсеткен сөз
мағыналарының дамуының бірінші заңы қарама-қарсылық заңына ... ... ... ... ... ... ... тауып алады. Мұндай сөздер
мағынасы қарама-қайшы болғанмен, өзара тығыз байланыста болады.
Р-З ... ... ... ... бір ... не сигнификаттың
әртүрлі мағыналық қырларын айқындайтынын, ... ... ... ... біртекті ұғымдардың әртүрлі сапалық қасиетін терең
айқындаудан пайда болған туынды сөздер екенін бағамдауға болады
kök ↔ kör. ... ... ... ... ... ... ... тануда түр-түстiк гаммалардың ерекше орын алғандығы
белгiлi. Алайда көптеген зерттеулерде ... ... ... ... байланысты kök лексемасымен аталғандығы жайлы тұжырым толық
анықталмаған ... Адам ... ... ... құрайтын алып кеңiстiк
түр-түстiк гаммаларды ... ... ... деу ... ... ... kök сөзiнiң архесемасы «аспан, ... ... ... ... kök сөзiнiң мәнi «аспан» ... ... ... ... ... kök ... ... мағыналары бар екенi белгiлi.
Солардың iшiнде «аспан», «биiктiк» ұғымымен ... бiр ... ... байқалатын «өсiмдiктiң тамыры» (ДТС, 312) ұғымының
қолданылуы гомогендi ұғымдардың идеялық полярлануының көрiнiсi болуы ... ... kör ... ... адамдар жерлейтiн орын»,
«адам денесiнiң ... ... kök ... ... рухының мәңгiлiк
мекенi». «Өсiмдiктiң тамыры» және «жерлейтiн орын» мәнiндегi kök, kör
тұлғаларының екеуiнде де «жер ... ... ... Ал kök ... ... ... ... байланысты мағыналары (көк «шөп»,
«өсiмдiк», ... ... ... ... т.б.») көкке «аспанға,
жоғарыға, биiктiкке ұмтылу» процесiн бiлдiретiн семадан туындауы ықтимал.
Түркiлер дүниетанымы ... көр ... ... ... ... ... табыну, зират басына белгi-тас орнату, ... ... ... тәу ету, аруақтарға арнап құрбандық ... ... ... ... ... ... ... көрсетiлетiн құрмет тәрiздi
толық жатқан ырым-жоралғылар арқылы ... ... ... дәуiрiнен
белгiлi, ҮII-IХ ғасыр түркiлер өмiрiнде берiк орын ... ... ... ... тұрмыс-салтында сақталып отыр. Kör лексемасының
«қараңғы, қара» семаларының жер ұғымына да ... бар ... ... ... ... ... . [136, 205 ... принцип бойынша көпмағыналы сөздің семантикалық құрылымын
көрсетуге тырыстық. Көне ... тілі ... ... мен жазба
ескерткіштер тілі арқылы, алғашқы мағынаны айқындауға болады.
Сөздердің конверсиялық жолмен жасалған немесе синкретті екенін айқындау
үшін ... ... пен ... ... дер ... М.Филин өз
еңбегінде сезімталдық – көпмағыналық пен омоним ... ... ... ... бірі ... ... сезімталдық ғылыми негізді тірек бола
алмайды, бірақ оның да ... ... ... ... Өйткені,
лингвистикалық сезімталдық кейбір ... ... ... байқаймыз. [94]
ТҮЙІН
2 «ҚҰТТЫ БІЛІКТЕГІ» БІР БУЫНДЫ СӨЗДЕРДІҢ КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҒЫ
2.2 Бір буынды түбірлер турасында қысқаша мәлімет
Қазіргі таңда түркі тілдерін зерттеуде ерекше маңызы бар ... ... ... Бұл ... ... ... жетістіктеріміз де мол. Біз
түркі ... ... ... зерделеу арқылы түркі тілдернің
тарихи дамуын анықтаймыз.
Түркітану ғылымындағы түбір сөз ... ... ... ... ... қалыптасқан, мақсат-мүддесі айқындалған классикалық сала
болып табылады десек те, тілдің ... ... бір ... ... ... ашылып болмағаны белгілі.
И.Е.Маманов «негізгі түбір етістіктерге әрі қарай бөлшектеуге келмейтін
етістіктің мағыналы бөлігі ... ... ... ... бір буынды
болып келеді: ал, кет, кел, тұр, жаз, жу, біл т.б. Екі буынды болып ... ... ... өзі ... екі ... ... ... байқалады. Мысалы, оян-оят, жұбан-жұбат, қайт-қайыр сөздерінің
түбірлес ... бір ... ... ... ... ... ... түбірлер үш буынды болуы бірлі – жарым ... ... ... итер ... ... тілінде іт түрінде айтылады. Соған қарап итер
сөзі екі элементтен (ит және ер) ... ... 11 ... өз ... тұрып мағына бере алатын әрі қарай ... ... ... ... ... түбір немесе негізгі түбір сөз деп
аталады [103, 86 б.].
Бұл жерде ... ... өлі ... [103, 87 б.] деп саналып жүрген
түбірлердің бұрынырақта толық мағыналы сөз болғандығы, қазіргі таңға ... ... ... ... құрамында сақталғандықтан жетіп отыр.
Мысалы, момын, момақан – ... mom – ... ... ... mon ... ... ... Сонда «mom» сөзі сол қалпында қолданылмаса да, сөз
құрамында өз мағынасын сақтап тұр. Сөз мағынасының ... ... ... ... ... тілде түрлі аспектіде қаралып жүргенімен дәл сөз жасаушы негізгі
элементтердің бірі ... ... ... ... келмейді. Ал түбірсіз
ешбір сөз жасалмайды, ... ол – ... ... ... ... де ... ... сөздер [104, 11 б.].
1. Қазақ тіліндегі көне түркі ... ... ... еніп ... ... кеткен, қазақтың төл сөздеріндегі бір буынды ... ... үш ... (2704) жуық, бұның тең жартысы (1352) толыққанды
мағынасын сақтамаған.
2. Бір буынды түбірлер мен ... алты ... бар: Г, СГ, ... СГС, ... ... ... СГС (1035), ГС (158), СГСС (117), ... көлемде кездеседі.
3. Көне түбірлер болып Г, СГ, ГС саналады. ... ... ... ГС кең ... СГС, ГСС, СГСС ... иеленді. Қазіргі таңда осылар
сөзжасам процессінің базасы болып отыр.
4. Бір буынды түбірлер мен ... ... мен ... өзгерген,
кейбірінің мағынасы кеңейген, енді бірінің мағынасы тарылған.
5. Құрылымдағының көбі зат ... ... ... ... синоним,
полисемия, ауыспалы мағына кіреді [19, 165-166 бб.].
Дауысты дыбыстан тұратын бiр құрамды Г ... көне ... ... сөздi ғана қамтитыны белгілі. Қазақ тiлiнде а тұлғасының 8, ä
тұлғасының 11 ... мәнi, е ... 6 ... мәнi, 1 етiстiк мәнi
тiркелген[19].
Атап ... ... ол ... мыналар:
е- «быть» Тал. III (ДТД, 86)
ö - «думать, размышлять» (ДТС, 375):
u- «мочь, выносить, быть в состоянии» (ДТС, 603):
u - ... Эл. 1 (ДТД, ... - ... (ДТС, ... - ... ... (ДТД, 83) [105].
К.А.Құрманалиев өзінің «Қазақ тіліндегі ... ұя ... ... атты ... ... ... ұя ... буынды сөздердің негізгі рөль атқартындығын, ұядан тараған сөздердің
бәрі де осы бір буынды сөздерден ... ... Бір ... ... ... ... СГ ... бір буынды түп негіз сөздер: бұ, гу, де,ду, же;
- ГС ... бір ... түп ... ... аз, ай, ақ, ол, ... ГСС ... бір ... түп негіз сөздер: арт, аст, ерт, өрт,
үст, ырс;
- СГС үлгісіндегі бір ... түп ... ... баж, бай, бақ, ... бер, ... ... бір буынды түп негіз сөздер: балп, былқ, сылқ, борп,
борс т.б. [106, 112 б.].
«Мыңдаған жылдарды ... ... ... ... көне ... ... ... ҮII-IХ ғғ. ескерткiштерi тiлi мен қазiргi
қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... негiзiнде бiр буынды ... мен ... даму ... ... фонемалардың сұлбасы анықталғаннан кейiнгi
кезеңдерден бастап былай ... ... ... VС СV СVС ... ... ... есте ... мәселе, бiрiншiден, белгiлi бiр сөзжасамдық
қабiлетi бар фоно-модификаторларды жетiлген ... ... ... ... ... ... ... деңгейде
қойып, қызметi айқын грамматикалық көрсеткiш ретiнде қарастыруға келмейдi,
екiншiден лингвоэволюцияның iшкi заңдылықтары мен ... ... ... ... орын алуы СVС, СVСС, VСС ... ... қайтадан
ықшамдалуына алып келедi. Түркi түбiрлерiнiң V, VС, СV, СVС, VСС, ... ... ... ... ... ... болған
құбылыстар. Тектiлдiк дәуiрге дейiн де тiлдiң өмiр сүргенiн, бiзге ... ... ... ... агглютинативтi кезеңдерiне
дейiн де белгiлi бiр идея-мазмұн жүктеген тiлдiк ... ... ... ( ... ... ( ... тiркестерi ( дыбыс тiркесi ( дыбыс
процесiнен өткенiн жоққа шығаруға болмайды [136, Б. 96-97].
«Құтты ... ... ... дауысты (СГ) дыбыстардан құралған
төмендегідей бір буынды сөздер кездеседі: бу – бұл, осы; де – де, айт; ие ... йу – жу; ма – ... ... сы – сындыр; не – не; му – ма, ме, бе, бе
(сұрау есімдігі). ... ... (ГС) ... ... – 39. ... – аз; ай – айт, де; ай – ай ... ал – қызыл, ал қызыл; ал – ал
(етістік); ар – шарша, ... аш – ас, ... ач – аш; ел – қол, ... ем ... дәрі т.б. Көбі ... тілімізде еш өзгеріссіз қолданылады. Кейбір жеке
түбір морфемалар қолданудан шығып ... ... ... ... ма, сы, ар, ел ... ... кезде шартты түрде түбір деп жүрген
сөздердің өзі ... өлі ... мен ... ... туынды түбірлер
[107, 82 б.].
Жалпы бір негізден ... ... өзі де ... ішкі, сыртқы
факторларға байланысты ... ... ... ... дәрежеде сақтай
алмауы лингвоэволюцияның заңдылығы.
Б.М.Юнусалиев сөздiк қордағы екi буынды, көп буынды сөздермен бiрге ... ... ... да өлi ... сақталып қалатыны жайлы:
«Омертвевшие корни не исчезают ... Они ... лишь ... но их ... ... продолжает жить в той или иной
форме в основе ... ... ... [108, с.63] – деген ойын
жеткізеді.
А.Н.Кононов түбір сөздерді тарихи ... ... ... ... «Корень слова – понятие историческое в том ... что ... ... в ... от ряда ... и в ... ... от
сохранения или угасания словотворческой способности отдельных формантов;
известно, например, что в ... ... ... ... основой для
образования bayla «связывать» служит имя существительное bay ... ... из ... ba – ... + афф. ... имени
существительного – y//-q». [85, с.76]
Түбірлер мен ... ... ... көрсетуге тырысқан
Б.Сағындықұлы қазiргi түркi сөздерiнiң ежелгi тұлғасын реконструкциялауда
дәстүрлi ... ... ... ... ... ... ... флексиялық құрылым дәуiрiн басынан өткiзген. Iшкi флексия
қалдықтары бiр буынды түбiрлер ... ... ... ... де ... ... полисинтетикалық құрылым (түбiр тiл) дәуiрi келген. Түркi
тiлдерi мұндай құрылымды өз ... ... ... ... ... ... ... қалпы бүкiл ... [90, 5 б.] деп, ... ... ... түркі тілдері флекция
т.б. кезеңдерді басынан өткізгенін айтады.
«Проблема корня в ... ... ... быть ... в двух ... ... и диахронном. Структурные типы тюрских корней в синхронном
плане, ... ... ... ... и не ... сомнений:
выявлены типы односложных и двухсложных корней, хотя они ... ... в ... ... Двухсложные корни, как правило, являются
поздними заимстованиями» – деген К.М.Мұсаев, тілімізде ... ... де, ... әлі де ... ... келе ... дұрыс
байқаған. Одан ары: «исследование структуры и семантики корня тюркских
языков в ее ... на ... ... а ... промежуточных этапов
от пратюркского к современным языкам являются одной из ... и ... ... ... ... ... первичных корней
тюркских языков окажется весьма полезным для выяснения системы количества и
качества гласных и ... ... ... ... ... ... ... метериалы, отражающие сложный процесс развития корней
тюркскирх языков, среди которых много общетюркских и ... ... ... корня относится к числу весьма слабо изученных [109, с.
82]- деген ойды айтады.
Көпмағыналы сөз сөйлемде қолданылғанда, қай ... ... әр ... ... Мысалы, «жүру» етістігі тура ... ... ... ... ... ... үйге ... машина жүреді т.б. Ал егер сағатқа қатысты айтсақ, «менің сағатым
үйге қарай жүреді» деп айту ... ... оның ... сағаттың жақсы,
жаман, тура жүретінін айтуға болады. Сонымен жатар «қызбен жүру, жігітпен
жүру», яғни бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы сөз көмектес септігінде тұруы керек. Осы жерде ... ... сөз ... ... ... дегенмен де, әр уақытта оның
негізгі бір мағынасы қолданыста ... ... ... ... ... бірі ... деп ... белгілі. Себебі,
қызбен жігіттің кездесуі дәл қәзіргідей болмаса керек. Сағат жоқ ... ... ... тұр» деп ... Сондықтан да уақыт өткен сайын
сөздердің мағыналары ... ... Осы ... ... сөз ... ... ... зерттеу арқылы ғана мағыналарының дамуын түгелдей
аша аламыз.
«Понятие о корне есть понятие ... ... оно ... ... и ... ... путем сравнительно-исторического исследования
фактов изучаемого языка с соответствующими фактами родственных ему ... ... ... так как ... суть ... материальные элементы
не только данного киргизского, но и всех ... ему ... ... ... что возраст корней измеряется не столетиями, а
тысячелетиями, в ... ... в ... от разных условий жизни
коллектива – создателя и носителя языка – ... ... и ... ... [108, с.35-36]- дегенде Б.М.Юнусалиев түбірлерді тарихи
тұрғыдан қарастырғанды ұсынады.
В ... ... ... ... ... допустить предположение, что
она восходит к многозначному самостоятельному корню жақ, употребляющемуся в
казахском языке в ... ... ... сторона ч-л., кромка, ... ... ... ... ... и ... - «боковые стойки
дверной рамы»), «челюсти» и др. ... ... ... на том, что
жақпар тас обычно встречаются в горных ущельях и ... ... тас ... ... ... ... ... тас «слоистые камни; камни, лежащие
пластами». [110, ... «Об ... ... ... ... ... «озан»
сөзінің этимологиясын ашуға тырысады. «Құтты біліктің» Наманган нұсқасында
оз//oz – озып келу, ерте келу мағынасын ... Каир ... oz//uz ... ... ... ... берілгендігін айтады. Бұған қарап,
қазіргі таңда озық, озат т.б. мағыналар осы мағыналардан ... деп ... ... ... ... ... ... дамуындағы концептілік
ерекшеліктер
Ғылыми терминдер (өкінішке орай) соңғы кезде жаңа шыққан сән ... ... ... ... кең ... ... ... жылдардағы лингвистикалық зерттеулерде әлемнің концептуалдық және
тілдік бейнесінің арақатынасы мәселесіне ерекше назар ... ... ... ... мен ... түрінде көрініс табатын әлемнің
концептуалдық бейнесімен қатар әлемнің вербалды немесе тілдік бейнесі ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз –
қандай да бір таңбалар жүйесіне ... ... ... де, ... ... ... – тілде көрініс тапқан, тілде бейнеленген концептуалды
әлем. Түрлі мәдениет ... ... ... ... бейнесі
әртүрлі. Әр халықтың өмірді тануы, қабылдауында өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары
да болатыны белгілі. Халықтың белгілі бір ортада, белгілі бір ... ... оның ... ... ... әсер ... ... сипаттағы өзіндік
ерекшеліктер мен менталитет этностың мәдениетінде, тұрмысында, күнделікті
өмірінде көрініс табады. Олар ... ... ... ... ... пен
тілдің өзара байланысы В.Гумбольдт , ... ... А.Д. ... , В.Н.Телия [112] еңбектерінде сөз болады.
А.Вежбицкая ең алғашқылардың бірі болып концептке анықтама берген: «Это
объект из мира «Идеальное», ... имя и ... ... культурно
обусловленные представления человека о мире «Действительность» [112, с.
31].
Ю.С.Степанов: «концепт - это своего рода ... ... в ... то, в виде чего ... ... в ... мир ... …, тот
"пучок" представлений, понятий, знаний, ассоциаций, ... ... деп, ... пен ... екі ... деп ... «В отличие от
понятий, концепты не только мыслятся, они ... Они - ... ... и ... а ... и ... [113, ... есть некая динамичная и непрерывно становящаяся совокупность
субъективных представлений о ... ... ... ... в контакте с действующими в культурном контексте смыслопорождающими
системами воплощения, понимания и интерпретации этих ... ... (лат. ... ... ... термин.
- Концепт — то же, что концепция, основная, принципиальная идея ... ... ... в ... и ... ... понятия, смысловое
значение имени (знака). Отличается от ... ... и от ... ... (денотата, объёма понятия). Отождествляется с
понятием и сингификатом.
- Концепт в филологии — устойчивая языковая или ... ... ... ... То же, что ... ... ... консепт) — художественный приём концептизма
(косептизма, кончеттизма).
- ... ... ... ... ... в ... ... состоящая из одного класса объектов и одного класса
ссылок.
- Концепт-продукт — выпускаемый производителем в ... ... или его ... ... для ... ... ... концепт (социальный ... ... ... или общества, существующее исключительно в
силу того, что люди ... ... так, ... оно
существует, или согласны следовать определенным условным правилам
[115].
Ә.Абақан: «Концепт (ұғымы) сөздің мағынасы ретінде ... ... ... ... ең ... деңгейін білдіретін ұғым – концепт
емес – «оқиға, процесс, дерек» туралы ұғым. ... ... ... ... сөйлемнің контексте, яғни нақтылы мағынаға қатысы
анықталуы тиіс» [91, 46 б.] деген ой ... ... ... ... чем ... ... [116,
с. 6] дегенін келтіре отырып, ... ... ... ... атауға болады:
- концепт – бұл «мәдени – ...... ... концепт формалары бейне, ұғым және символ ретінде көрініс береді;
- концепт әр ... ... ... ... және
мәдени факторларға қатысты әрқалай айтылады да, мағыналары да әр
түрлі ... бен ... бір ғана ... ... ... төмендегідей
ғылыми сұрақтар туындайды:
- кез-келген сөз концепт бола ала ма (мысалы, жан – бұл сөз, ... Ал ит, стол ... ... егер ... бәрі концепт болмаса, оны қалай ажыратамыз. Арнайы
ғылыми тұжырымдар бар ... ... ... контекстерде өмір сүреді?
- тілдердегі концептілердің бәрі бір ме, әлде айырмасы бар ма? Бар
болса, олар қандай?
Бұл ... ... ... ... ... ... бірақ ғылыми
тұжырымдармен түсіндіруге болады.
Сөз бен концептінің айырмасы, олардың ішкі мазмұнымен байланысты. Сөздің
ішкі мазмұны – ... мен ... ... ... мен ... ... ... экспрессивті /эмоциональды/ стилистикалық
бояулар, бағалаулар). Концепттің ішкі ...... мен ... ... құрылымынан ерекшеленетін мәндердің ... өмір ... ... ... ... ... ... даму
мен қозғалыста, белгілі бір уақыт ішінде (туылғаннан ... ... ... ... ... бірнеше мағынасы да бар. «Өмір» ... ... ... «даму», «күрес» және «ойын» ... ... ... – бұл ... ... жақсы, «Өмір – бұл қиындық»
деген нашар мінездемесі шығады.
Әрбір халықтың ұлттық қасиетті толық иемденуі, яғни ... ... ... ... ... ... нәрсе емес, оның қалыптасу
сатылары мен даму логикасы тарихи заңдылықтардың ... ... ... ... түрде ие болған ... ... ... халықтардың қатарына қосылғандығын білдіреді. Ұлттықтың
негізгі белгісі – қауымдастықтың біртұтастық ... ... ... ... ... даму эволюциясының өзегін құрайтын қоғамдық
қатынастардың (рухани, әлеуметтік, діни т.б.) жетілу ... ... ... ұлттық мәдениетке дейін көтеріледі. Соның арқасында
жалпы адамзаттық мәдениетке қомақты үлесін қосатын шамаға көтеріліп, ... ... тең ... ... ... деңгейге қол
жеткізеді. Ал, ұлттың рухани өмірінің сферасына ... ... және ... ... ... қоғамның даму деңгей кіреді. Ал бұл
деректер, ең ... ... ... жағдайынан хабардар ететін
ерекше тілдік қабат – лексикада көрініс табады [117, 15 б.].
Д.А. Керимбаевтың ойынша: «Языковая ... мира ... в себе ... степени именно национальную (этнически ... ... ... ... ... ... ... картина мира
всегда национально самобытна, этнокультурно окрашена» [118, с. 74].
Біз де бұл ойға ... ... ... ... өзіндік таным-түсінігі
болады, соның негізінде діні де, тілі де, ділі де қалыптасары сөзсіз.
Өмірлік мәні бар ... ... ... бірі – ... ... ҚТТС – та екі мағына берілген:
1. Адам баласының ұрғашы жыныстылары.
2. Жұбай, ... ... Әйел бала ... – қыз, қыз бала [77, ... ... соңғы 10 жыл ішінде гендорология шеңберінде зерттеліп
келеді. Бұл мәселе, ендігі ... ... әйел ... тұрғысынан
лингвомәденитанымдық аспектіде зерттеле бастады. Әртүрлі тілдік жүйелерді
салыстыра отырып ... ... ... мен ... ... ... ... көзқарасты байқаймыз. Әйел белгілері – біріншідіен,
әйел - өмірді жалғастырушы, екіншіден, әйел – еркектің жұбайы, үйдің ... ... ... ... ... көрініс береді. Қазақ тіліндегі «әйел»
концептісіне қатысты мақал-мәтелдерден әйелдердің қоғамдағы, отбасындағы
мәдени – ... ... ... ... ... ... ... – қарама-қарсы мәнінің болуы. «Жақсы»,
«жаман» - адамның ... ... мен ... ... ... ... осы баға беру көбіне әйел затына орай қолданылады. Еркекті
жақсы ететін де ... ... де - ... Сөз ... ... ... ... кетсек: «Жақсы әйел жаман еркекті адам етеді», «Жаман
әйел жақсы ... құл ... ... әйел ... ... ... ... Жаман әйел төрдегі басын көрге сүйрейді».
Өміріңді түзейтін де, бұзатын да әйел мәніндегі «Жақсы әйел ... ... әйел ... тұз ... ... жарың жақсы болса,
жұмақтағы хормен тең, Жаман болса, маңдайдағы сормен тең».
Елге сыйлы ететін де, сыйыңды ... де ... ... ... ... де ... ... әйелің жақсы болса, елге сыйлы етер».
Е.Л.Боярская: «Концептуальная структура многозначного слова представляет
собой объемный трехуревневый макрофрейм, составляющими которого ... ... ... ... Фреймы отдельных значений
представлены, в свою очередь, ... пяти ... ... ... ... целевым и
прагматическим. ... ... ... ... процедурой
инферентного характера и представляет собой одно из конститутивных свойств
полисемии. Наследоваться ... ... ... собой
концептуальное содержание различных ... ... ... ... ... прагматического. Однако
информация, участвующая в формировании ... ... ... ... ... ... ... в различной комбинации ... ... ... ... ... по ... ... формирует хорошо выраженный концептуальный стержень, наличие и структура
которого вполне ... при ... ... ... ... ... происходит вокруг данного стержня [120, с. 49].
Ж.Баласағұнның ... ... ... Өлім мен Өмір ... ... ашылған.
ӨЛІМ концептісінде де бір шетінен қорқыныш туады, Әзірейіл періште (түсі
суық, демі ызғарлы, қолында ұзын ... бар) ... ... өмірің
бітеді, демің таусылады т.б. қараңғы тұстар көз алдымызға келеді. Екінші
шетінен өлімнен кейін мәңгілік өмір бар, ... ... ... ... дүниеден кетіп мәңгілік өмірге барамыз. Сондықтан да оны ... ... ... ... ... ... алдымен мұнда адамның жасауы мәңгілік емес, өлетіндігі айтылады.
(«Туар адам, өлер өзі – ат қалар, Кеткендердің ... сөзі ... ... ... бір ... (Ей, тірі жан ... жоқ ... Қанша жүрсең
сонша күтер о жолған!»; Еш күмән жоқ, өледі екен тірі ... Ол қай ... екен бір ... 1564); ... ... екенін (Өткінші өмір өтті,
кетті, абайла, ... ... ... ... - деп ... т.б.
Өмірдің тәттілігі туралы (Ой-жұмыстан патша мойны босады, - Тәтті өмір
кеп, бас ләззатын тосады. 1743);
Концептінің ... ... оның ... ... ... ... табылады. Адамдарға үнемі өзгеріп, дамып отыратын әлем турасында
білім беріп отыру. Л.В.Барсалау: «Так как люди постоянно познают новые ... этом мире и ... мир ... ... ... знание должно
иметь форму, быстро приспосабливаемую к этим ... [119, с. ... ... ... ... ... ... талдау сөзді
түсіндірумен, ал концептуальды талдау әлем ... ... ... ... ... тура ... біліктегі» СӨЗ концептісіне тоқталайық.
Сөз құтқарушы және өлтіруші:
Біліп айтса – дана дейміз озғасын,
Білімсіздің сөзі жейді өз басын. 167, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... және, «қарғыс» т.б.
Сөз мәңгілік және өткінші:
Туған - өлер: бәріне атақ келмейді,
Жақсы сөзі қалған адам ... ... аты өлсе де, хаты ... және «Айтылған сөз – атылған оқ».
Сөздің аз-көптігі туралы:
Сөз білгенге патша тағы тиеді,
Көп сөз басты жерге әкеліп ... ... ... және де ... да ... сөз жарым ырыс»; «Жақсы сөз жан семіртер», «Ойланбай сөйлеген
ауырмай ... ... ... ... бар.
Сөз бәрінен күшті және әлсіз: «Сөз тас жарады, тас ... бас ... ... ... ... ... –жылы сөйлесең, жылан інінен шығады»,
«Сөзбен қамал тұрғызған» дейміз де, ... ... ... ... қатын не демейді, Есек не жемейді»; «Бос сөзбен ештеңені шешпейсің»;
«Жай ғана айтылған сөз ғой» т.б. ... ... ... ... ... ... ... происходит
формирование сруктуры полисеманта, может стать дополнительным критерием
разграничения многозначности и омонимии: в ... ... ... ... ... ... по характеру, который обязательно
передается от значения значению и присуствует как ... во всех ... ... ... ... ... информации в концептуальной
структуре дает ... ... ... в ... ... В ... участвуют более устойчивые признаки исходного концепта; ... ... ... тем меньше вероятность, что он ... ... ... ... ... ... ... полисеманта
отличается от других производных значений по количеству информации из
унаследованной данным ... ... им ... ... ... Категориальная принадлежность исходного концепта во многом
опредляет характер дальнейшего развития структуры полисеманта. При ... ... и ... ... ... ... их ... вероятнее всего окажется во многом
идентичным. В свою ... ... ... ... ... ... подфреймов у двух полисемантов, по своему исходному
значению обозначающих концепты одной категории, наиболее вероятно ... в их ... ... по ... ... [120, с. 49] деп
Е.Л.Боярский де атап кетеді.
М.В.Никитин өз зерттеулерінде: «деривация семантическая – ... ... от ... без ... ... знака, совершается по
моделям семантической деривации – ... ... ... ... тип ... ... и образованного от
него производного значения. Производя разграничение значений многозначного
слова, устанавливая их ... и ... их по ... ... что ... ... друг с другом отношениями семантической
деривации, что одно ... ... от ... по определенным моделям
семантического словообразования и что все они ... ... ... структуру слова. В отличие от омонимии разные значения одного
многозначного ... ... в ... структуру тем, что имеют в своем
содержании существенную общую часть». ... ары ... ... ... ... ... онымыз концептуальды байланыс
дегенді айтты. Ол өз ішінен үшке бөлінеді: импликациялы, классификациялы
және белгілік (семиотикалық, конвенциялық) [121, с. ... ... ... ... ... олардың
концептуалдық негіздері арқылы ерекшеленеді. Бір концептуальдық аймақтың
ішіндегі мағынаның ... ... әр ... ... ... ... негізінде семантикалық жаңаруға қарсы қойылады.
2.4 «Құтты білік» еңбегіндегі көпмағыналылық және ол ... ... ... ... тілдерін «өте көне», «көне», «жаңа», «өте жаңа» деп төрт
топқа ... ... ... ... ... «өте ... ... тобына
жатқызады. [122, с. 451]
Өзбек ғалымы Г.А.Абдурахманов жазба ескерткіштер негізінде ... ... ... тарихын беске бөліп қарайды:
1. Өте көне түркі тілі.(IY ғ. дейін)
2. Көне түркі тілі (YI-Xғғ.)
3. Ескі түркі тілі (XI-XIYғғ.)
4. Ескі ... ... ... Жаңа ... тілі. (XIXғ. бастап )
«Құтты білік», «Түбі бір түркі тілі», «Тефсир», ... ... ... ... ... кезеңге жатқызып, әдеби
тілмен жазылған, бірақ әр ... ... ... тіл ... ... айтады. Мысалы, «Құтты білік» қарлұқ тілі, ... ... ... өзбек тіліне жақын екендігін тілге тиек
етеді [123. 34 б.].
Ғалым ... көне ... ... ... мен ... сөздігінің
тілдері – түрлі рулар, тайпалардың сөйлеу тілі [109, 75 б.] ... ... ... жазба ескерткіштерінің тілі аралас тіл болды»
[97, с. 37] дегенді айтты.
Зерттеушілердің бұл кезең әдебиетін «аралас тілді» деуі де ... ... Ол ... ... тайпалар бір-бірімен жақын қарым-қатынаста
болды, ақын-жыраулар ел-елді аралап жүріп, әдеби дәстүрді жалғастырды ... әсер ... ... ... ... тілінде кездесетін сөздер уақыттың өтуімен біраз
өзгерістерге ұшыраған: бір ... ... ... екінші жағдайда
керісінше мағына тарылған немесе ауысқан. ... ... сөзі XI ғ. ... және ... өзін білдірген; «ин-ін» сөзі тек қана жыртқыш аңдардың
жатағы; «йілкі – жылқы» сөзі төрт түлік атауы ... ... бір ғана ... ... [124, 35 ... ... ... ішінде көне түркі жазуларын «сөйлеу тілі емес,
тіпті сол VIII ғасырдың өзінде архаикаланған ... тіл еді» деп ... ... ... ... тілі ... ... язык
«Кутадгу билик» смешанный, отличающийся от народно-разговорного ...... ... язык ... ... этого языка восходят к периоду орхоно-енисейских
памятников. Древние памятники тюркского рунического письма по ... ... ... ... ... порой
художественно-выразительными, но все же эпитафиями. Отшлифованный
литературный язык этих ... в ... ... ... и для VIII в. был в какой-то мере архаичным. Очевидно, уже в
то далекое ... ... ... ... ... ... ... литературные языки древнего периода, – дейді автор сөзінің
қорытындысында, – это ... ... ... Они лишь ... ... опираются на живые языки, поэтому при изучении
истории современных ... ... ... ... ими ... с большой осторожностью, привлекая в основном гипологический
материал»-дегенді айтады. [125, с. 24]
Ғалым ... «XIV ... ... ... ... ... атты кандидаттық диссертациясында сол ... яғни ... ... ... ... ... ... «Гүлстан бит түркін» қарастырады. Ескерткіштер тіліндегі
түркі сөздерін қазақ тілінде сақталған сөздер және ... деп ... Кей ... ... ... ... ... дәлелдеп,
кейбіріне этимологиялық талдаулар жасайды. «Ескерткіштерде қазақ ... ... ... ... де ... Бірнеше мағыналы
сөздердің қазақ тілінде бір ... ... ... бір ... ... ... мағынаға ауысып кеткен. Бір сөздердің мағынасы
тарылса, бір сөздердің мағынасы кеңейген. Ескеркіштерді ... ... ... түсініксіз, көмескі сөздердің түп-төркінін ашу үшін ... зор» [126, 72 б.] деп, ... ... ... көп нәтижеге қол
жеткізетінін айтады.
Қазақ тілінің мағынасын, сөздердің мағыналарының өзгеруін, кеңеюі мен
тарылуын, ... ... ... ... аша ... Яғни ... ... тілін қазіргі қазақ тілімен байланыстыра ... ... ... қол жеткіземіз. Атап айтар болсақ:
- тіліміздің тарихын, даму жолын ... ... ... аша ... ... тіліміз бар екеніне куә боламыз;
- семасиологиялық ортақ заңдылықтарды ашамыз;
- дыбыстық құрамының өзгеру жолын көреміз.
«Тіл ... жете білу үшін ... ... ... ... жақтан өзгеру, даму заңдылықтарын да есепке алу ... ... ... заңдар мен семантикалық заңдарды
ұштастыра білу – тіл тарихын, оның даму жолдарын танып-білудің кілті» ... б.]– деп, ... ... ... ... «...Исследование по исторической семантике играют в ...
решающую диагностическую роль, и лишь ... ... ... ... ... учит нас ... с ... значения как единого
целого, а не как суммы сем или ... ... деп, ... сөз мағынасының даму сатысын мағынасының белгілері ... ... ... деп ... ... ... ... мен форманың байланысы
салыстыру мен этимологияда күдік келтірмесе де, ... әр ... ... ... да, ... бір ... туыс ... деген В.Махеканың
сөзін негізге алып, соны қолдайтындыған айтады. ... ... ... да өзгеріп отырады [127, с. 7]. Сөздің көне ... ... ... ... ... мағынасының толық анализін
жасай аламыз.
Қазақ жеріне ислам дінінің кеңінен етек жая ... ... ... бірі – ... ... білік» дастаны
Дастаннан қазіргі қазақ тіліне жеткен 862 сөздің бір ... ... 2 ... 140 сөз, 3 ... 32 сөз, 4 ... 6 сөз, ... 3 сөз, 6 ... 1 сөз, 7 мағыналысы 1 сөз, Қазіргі ... бір ... ... ... ... ... қытай тілінің
сөздерінің кездесуі. Араб, парсы тілінің элементтерінің жиілеп кездесуі, ... ... ... ... ... айналғандығынан.
1. Араб тілінен енген төмендегідей сөздерді байқадық.
Ғам /қайғы, көңілсіздік/, дін, дуа /сыйыну/, ләм /араб ... ... ... мал, нұр, тәж, хав ... һад ... ... һаж /қажы/, хақ
/құдай сөзі/, хал ... ... хүк ... хұқ/, хас, хат, ... шір ... шәк, шәр ... зиян/, рав /құдай/, рай /беті/, ... әһл ... ... әмр ... іс/, із ... құрмет/,
бахт, бүрч /жұлдыз атауы/, ғадр /қадір/, дара /көбейту/, жәбр, жайр, ... ләвһ ... нәфс ... нәрд, сабр, фазл /тең, лайық/, фарқ
/айырма/, фасл /кезең, уақыт/, фиск /жинақсыздық/, ... ... ... һарф ... хүкм ... хылм /ғылым/.
Дастандағы 678 бір мағыналы сөздің 141-нің мағынасы өзгеріп, 537–сінің
мағынасы өзгермеген. Мағынасы өзгерген 141 ... 20-сы араб ... ... 1 сөз соғды, 1 сөз санскрит тілінен енген.
Ескерткіш тіліндегі бір буынды түбірлердің мағынасын анықтау барысында
олардың көпшілігі ... ... көз ... Енді солардың
бірнешеуінің лексика-семантикалық варианттарын көрсетейік:
ав – 130 рет 3 ... ... ... 1. ... 2. ... ... – 31 рет: а) сын есім: 1. аз, көп емес; 2. сирек; 3. кішкентай;
ә) етістік 1. ... 2. ... – 163 рет: а) зат ... ... 2. амал, әрекет;
ә) сын есім: 1. ал (қызыл); 2. алдау;
б) етістік: 1. алу, қабылдау; 2. ... 3. ... ... алу; 5. ... алу; 6. ... алу; 7. ... алу; 8. жеу ... – 312 рет: а) зат есім: 1. бас; 2. жауапкершілік; 3. жеткші, басшы;
4. істің басы; 5. бұлақтың ... 6. ... ... ... 1. ... ... көпмағыналық туралы пікірін салыстырып,
полисемияның «Құтты білік» ескерткіші ... ... ... олардың
мағыналық қасиеттерін қалай тануға болатынын байқайық.
«Құтты біліктегі» бір буынды 176 ... ... ... ... көп ... – бір ... ... тән құбылыс. Мысалы, ең көп
кездесетін «к» әрпінен ... бір ... ... ... алайық.
1. кеч 1. ұзақ; 2. кеш; 3. кешу, өту; 4. кешігу, ұсталу;
2. кед: 1.күшті, мықты; 2.өте; 3.негізді; ... ... ... (ет);
3. кез: 1. жүру, шарлау, қыдыру, кезу;
4. кей: 1. ... ... 2. ... 3. ... кек: 1. жаулық, кек, жеккөрушілік;
6. кел: 1. ... 2. ... ... 3. дайындау;
7. кенч: 1. сәби;
8. кең: 1. кең; 2. ... 3. кең ... кел: 1. ... кер: 1. ... 2. ... 3. ... кес: 1. кесу, бөлу; 2. қысқарту, үзу;
12. кет. 1. кету, аттану; 2. өту; 3. жоғалу, өлу; 4. күшті, ... кім: 1 кім? ... ... кін: 1. мускус; 2. сосын, кейін; 3. соңы;
15. кір: 1. кір, былғаныш; 2. кіру; 3. бату, ... 4. ... 5. ... кіж: 1. ... көч: 1. көш; 2 . ... ... көю: 1. күю, ... көк: 1. аспан; 2. түбір; 3. негіз, ... 4. тек; 5. көк, ... ... көм: 1. ... ... көн: 1. түзулену; 2. көну, жөнделу; 3. көндіру;
22. көп: 1. көп; 2. кең, үлкен; 3. өте;
23. көр: 1. көру, ... 2. ... 3. ... ие ... 4. ... ... ... 6. қарсы алу; қабылдау;
24. көз: 1. көз; 2. көру; 3. ауысп. қарау; 4. күлімсіреу; 5. түсіну, көзін
ашу; 6. ... ... 7. ... қою; 8. көз ... 9. көз ... ... 10. ... іліну; 11. көзге ұру; 12. ашкөз;
25. кұ: 1. ... ... ... 2. батыр, атақты.
26. күч: 1. күш; 2. күштеу; 3. күш беру; 4. күш қылу; 5. күш тұт.
27. күз: 1. ... күл: 1. ... 2. ... күн: 1.күн; 2.тәулік; 3. күн сайын; 4.ауысп. күн жарығы; 5.ел күн ... күң: 1. күң, ... күр; 1. ... ... күж: 1. күту.
Көпмағыналылық үш және одан көп буынды сөздерде байқалмайды. Ол тек бір
буынды сөздерге тән, кей жағдайда екі буынды ... де ... ... ... ... ... онға дейін мағыналық қатар түзесе, үш-төрт
буынды сөздерде көпмағыналық мүлде болмайтынын айтуға болады. [128]
Сөз ... ... ... жүрген, мақтаныш болар ғалымдарымыздың
бірі, академик Р.Сыздық апайымыз да сөздің мағынасының бір емес бірнешеу
болатындығы туралы былай деген: ... ... ... ... алғанда,
сөздiң «лексикалық мағынасы» деген болады, ол — сол сөз бiлдiретiн негiзгi
мағына, номинативтiк ... ... күн ... ... ... ... (оны ... тiлiнде денотатив мағынасы деп атайды) «Әлемге ... ... ... ... ... ... ... 5-том, 311.). Бұл
сөздiң «Күн» планетасына қатысты туған «таңның атуы мен ... ... ... күндiз» және «24 сағатка тең уақыт, ... жене ... тең ... ... деген 2-3 мағыналарын да «лексикальқ мағына»
деуге болар, елде оны негiзгi ... ... ... ... ... ... бе, ... ең түпкi мағынадан туындағандар.
Қазақ тілінде өзге де тілдердегі сияқты ай, күн, жер, бас, көз, ... ... ... бірнеше мағынада жұмсалатындығы белгілі. Олардың
бiреуi негiзгi лексикалық не жоғарыда көрсеткенiмiздей, ... ... ... да, ... не ... не стильдiк (контекстiк), не
тiркесiмдiк т.т. ... ... ... күн ... ... ... кез”
мәнiнде (бұл күнге аман жеттiм дегендегi сияқты) ... ... ... бе едi? ... “ауа райы, табиғат құбылысы” (бүгiн күн ... ... ... ... күн ... ... ... пайдаланамыз. Ал күн батты сияқты тiркесте күн сөзi ... ... ... ... ... ... бұл ... ол
мағына мүлде жоқ, алдымен, күн планетасы күндi айналғанда, күн көрiнбейтiн
кез туады, екiншiден, әңгiме бұл жерде тiптi күн ... ... ... шақтың түсе бастаған, тәулiктiң бiр кезеңiнен екiншiсiне көшкенi
туралы, демек, осы тiркесте күн сөзiнiң ... ... ... ... әр ... (күн, ... өздерiнiң - негiзгi мағыналарынан
айырылып, тек бiр-бiрiне қосақталган түрiнде басқа бір ... ... ... ... ... ... дене мүшесінің қызметіне қарай, ауыздан
шыққан сөздер ... да тіл деп атау ... ... ... ... құралы» болып табылатын тілмен қатар, сөздің өзі де ... ... ... ... ... да ... көз ... ем жұмсап күшті, білімді,
Келіп ажал, қиды, міне, тілімді. 1139
Сэңә тапнур эрди ... бу ... ажал ... ... ... дана ... тұрады аса
«Сен бұрын беземе тіл, сұрамаса!» 946
Билиглиг сөзи сэн эшит узнама
Айытмаса ашну сөзүң сөзләмә
Деді патша: «Бұлайша тіл қатпағын,
Ей, Айтолды, ... ... ... айды ... ... бу ... сөз ... айа көңли түз
Өкінумен өкпем бүгін тесілді,
Өлім келіп тіл мен үнім ... ... асғы бар бу ... бу күн
Өлүм тутты кэсти бу сөз бирлә үн
Көріп отырғанымыздай сөз – тіл ... ... яғни ... ... ... ...... адамы, ұсталған тіл, тыңшы мағынасында:
«Тіл» алдырмай күзетті тым мықтасын,
Қолын, санын жау білмесін, ұқпасын. 2314
Сүсин кэд көдәзсә тил ... аз ... йағы ... аз өкүшин йағы билмәсә
Бекініп ап, жаудан ұстап ұрын «тіл»,
Содан сұрап, жаудың ойын ... біл! ... ашну ти алғу ... ... йағы ... ... ... біліп, бар ісіңді басым қыл,
Бар да жаудың мойнын үзіп, басын жұл! 2316
Агар тыңласа өтрү этсә ишин
Йағы ... ... ... ... ... ... орта ғасырда екінші мағынасы кеңінен қанат жайып,
көпмағыналылыққа ие ... ... ... ... ... 5 – Тіл ... ... |Қазақшасы ... ... Дене ... ... ... ісін |Бу ... олтурды ақру |
|мүше ... ... |
| ... ... қарап, тілін |Көзин йэркә ... ... |
| ... 942 ... ... ... |Тыңдауға дана сөзін тұрады аса |Билиглиг сөзи сэн эшит |
| ... ... ... тіл, ... |
| ... 946 ... ашну ... |
| | ... ... жау ... тіл қысқартады қайран |Қызыл тил қылур қысға |
|ретінде ... ... сэни |
| ... байламасаң ойран басты. |Эсәнлик тиләсә қатығ ба |
| |950 |аны ... ... ... ...... |Бу тил йасы айдың эшиттим |
|құралы |қанық, |аны |
| ... айт: бар ма ... ... асғы ... айу бэр |
| ... 968 ... ... ...... ... ... боғуз тықла |
| ... ... ... |
| ... еркі жетіп, күзетеді. |Боғуз тил көдәзгән |
| |980 ... ... ... ... |Бұ ... Айтолдыны аялады, |Ағырлади элиг бу Айтолдыны|
| ... – сый, ...... ... бэрди әлгин тилин |
| ... 1021 ... |
| ... ... ... тіл ... айды ... қодғыл |
| ... |бу сөз |
| |Ей, ... ... |Бу сөз ... айа |
| ... 1066 |көңли түз |
| ... ... сөз ... ... ... ... көрксүз йырур |
| ... ... ой ... ... |бу сөзүң |
| |1068 ... ... ... – сэн |
| | ... |
| |Қол мен ... ұзын еді – ... тил узун ... эрди |
| ... ... |
| ... келіп тарылтып тұр |Өлүм кэлди тутты тыным |
| ... 1106 ... ош ... ... ... ... бүгін тесілді, |Нэкү асғы бар бу өкүнчүм |
| ... ... тіл мен үнім ... күн |
| |1118 ... ... ... бу сөз |
| | ... үн |
| ... ем ... ... |Сэңә тапнур эрди мэниң бу |
| ... ... |
| ... ... қиды, міне, |Мунуқы ажал тутты кэсти |
| ... 1139 ... ... ... |Тіл, ... ... Алла ... тил көни тут байатқа|
| ... ... |
| |Бұ күн ... ... істі ... ... ишиңни |
| |дайында. 1263 ... ...... ... ... ... ... күч йэриндә сэн эдгү |
|құралы |қырыққыл, ... |
| |Ел ... ... ... мырық |Будунуғ сэвүндүргил әлгин |
| |қыл. 1353 ... ... ... ... ... ... сақта |Тилин арсық эл бол |
| ... ... өзүң |
| ... асықпа, қой |Тоқушқа ... ... |
| ... ... ... тіл ... бірге келген тіркестер:
|қызыл |Тіл (мен) ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | |қиу |
| | ... |
| | ... ... тіл – қара ... жауы ... ... ... ... алар» 952
Бұл жерде көпмағыналықтың тарихи ... ... тағы да ... ... ... бірнеше мағынаның қалыптасуы, бірнеше уақытты
талап етеді.
131. Тилиң бекта тутғыл, тишиң сынмасун
(Тiлiңдi ... тiсiң ... Өкуш ... тил ей ... ... бошлығ етмә йыға тут тилиң
(Көп шатып мылжыңдаған тiлдi алдырмайтын жау деп түсiн,).
Беталды сөйлей берме, тiлiңдi тый).
136. Йетар башқа бир кун бу тил ... ... бiр күнi ... ... ... му болур тили бош киши.
(Тiлiн тартпаған кiсiнi ақылды деуге бола ма).
«Өзеурей берген өкiнер, тiлiн тыйған өкiнбес», «тiл мен ... ... ... басын жер», «әумесер кiсiнiң өз тiлi - өзiне дұшпан» т.б. Бір
ғана тіл ... әр ... ... ... тілді тыю әдептілік пен
білімділіктің шарты екендігін, тіл ... ... ... ... ... адам ... ой мазмұнын ішкі бейнелі түрде көрсеткен. Сонда
бұндай тілдің дамуы тек ... ... ... қатынасы дамыған
елдер тілімен салыстыруға болатындай классикалық тіл болған емес пе ... ... ... өзін ... ... ондағы сөздерді еш қиындықсыз
түсінуге болады. Ескерткіштен де ... ... ... болады [36, 57 б.].
АЙ:
1) AJ I.1 месяц, лупа (светило) jarutti azunqa kunug ham ajiy засвети
(бог) во ... ... и ... (QBH ... ... Луна ... aj terk cigar Луна, быстро выходит (QBH 63)
AJ II. месяц. (мера времени). tukal on sekiz ajda ajdim bu soz ... ... ... я эти ... (QBK ... ... ... |
|Ай |Шат ... ... ... ... ... бу ... |
| ... ... күн ай |
| ... елді ... бай ... эл қарасы түгәл болды |
| ... |бай. ... ... өтеймін шүкір қылып |383 Мунуң шукры эмди нэкү-тэг |
| ... бұл, ... |
| ... ... ... егер ... болса өзүм йылын хам бу |
| |жыл. |ай ... | Ай ... ... ... Бу ай буржи Саратан бу эв |
| | ... |
| |Бір ... шыр ... |Эви ... хам өзи ... |
| ... | ... ... |Бар ... ол ... парық |121 Төрүтти тиләк-тәг түзү |
| |қып, ... |
| |Күн мен айды ... ... |Йарутты ажунқа күнүг хам айығ |
| |қып. | ... ... ... ай сияқты |731 Мэниң ма өзүм көр аңар |
|- ай ... ... ... ... ... түссем, көкке шығам |Ара қылқым илди ара йуқлады |
| |мен ... | ... ... ... ... ... басшысы
Тыңда, дана не дер екен ел бегі
Ең тәуірі кісілердің елдегі 1062
Ей, ел басы, ел ... туыс ... ... ... кісі у ... Халық
Мұндай бегі болған елдің құты бар,
Оның халқы бар бәледен құтылар. 2138
Шарап ішкіш бектер, сірә өртке ұқсар,
Оның халқын елді улайтын дерт ... ... әділ ... ... ... ... пұлға молығып. 2100
3. Мемлекет
Шарап ішкен кедей малы желге ұшар,
Шарап ішкен бектің елі жер құшар. 2063
Бек әділ бол, ... өз ... ... ... ... ... ... білікте» ел сөзі «ел бегі» мағынасында қолданылады. Қазақтың
мақалында «Өз ... басы ... да, ... тасы ... ... жоқ ел ... Құралай бастаған киік оңбайды».
«Құтты білікте» көп кездесетін сөздің бір «көз».
КӨЗ
Тұсалды аяқ, ... ... ... ... қалды алысты. 368
Ауысп.
Байқап тұрсам көңілдегі көзіммен,
Азған екем – таң қап тұрмын өзім мен. 5570
Бұ Күнтоғды - әділ ... ... ... ... ... ... – құт көзі ... ақынның сөзін тыңдар кезегі,
Шайыр сөзі біліксізге көз еді. 724
Көздей ... ... ... жайтаңдай,
Не қыламын – жау боп шықты сайтандай. 6343
Ақыл –шырақ, көр соқырға – көз ... – жан, ... ... – сөз ... ... йалавач халайиқ бащы
Қамуғ барчаларқа ул-ул көз қашы (8. 50 бет)
Ел көсемі бұ Мұхаммед баста ... ... ол ... ... (5 ... ...... боши,
Хамма (ва) барчага у куз-қошдир. (51б.) (өзб)
Әлиг көз тутар көр китаб сөзләри
Экигүн ... этәр ... (17. ... сөзі тура жолға салғанда,
Іс бітеді екі бірдей жалғанда. (6 б)
Китоб сузлари қул (ва) куздан тутади (яъни йулга солади),
Иккала дунеда (кишининг) ... ... (53б.) ... ... эшит сэн ... алғыл ъибрат ма ачғыл көзүң (76. 58б.)
Бұ жалғаннан кетем, тыңда ... ... ... ашып ... ... дунедан утаман, сен узинг эшит,
Куп ибрат олгин ... ... ... (59б.) (өзб)
Кесте 4- Еңбекте кездесетін көз сөзінің мағыналары
|Мағыналары |Қазақшасы ... ... |Ел ... бұ Мұхаммед баста |Мухаммад йалавач халайиқ |
|Басшысы, |өзі, ... ... |Бар ... ол ... ... ... ... көз |
| ... 8 ... ... ...... ... шым ... чим осуғлуғ болур |
|бұлақ көзі |бұлақтай, ... |
| |Су ... ол ... жер ... сув ... адақ |
| ... 960 ... ... ... ... ... ... ... |Бу ... эшитти сэвинди |
|көру мүшесі |сөзін, ... |
| ... қып, ... ... екі |Көзин көккә тикти көтүрди |
| ... 1015 ... ... ... ісім, енді азайды |Толу эрди ишим изилди толу ... болу ... ... эрди қылқым барыр |
| ... ұшты ... ... |
| ... 1057 | ... ... ... ... ... |Ажун малы тэрди өзүм ... ... да, ... ... |Бәрі қалып, ... ... ... нәң барыр-мә өзүм |
| ... 1105 ... ... ... ... ... ... өз |Сөзүн кэсти анча сақынды |
|Көзден аққан ... ... ... ... ... төкті сонда көз |Ақытты көзүн йаш көр оғлан |
| ... 1143 ... ... |Көз ... өзің ... осы – |Сэн эрдиң мэңә көз йаруқы ... |хал ... |
| ... ... қош, аман бол, ... ... эсән эдгү|
| |жақсы қал.1148 |қал ... ... ... бар ... ... |Йэмә йақшы аймыш бу түрк ... ... ой: ... ... ... нұры – ұлы ... ... көз йаруқы оғул-қыз |
| ... 1149 |уқы ... ... ... көзі – тоқ та, |Нэкү тэр эшитгилкөзи тоқ |
|Қанағатшыл, ...... ... ... |Өзі – ... ... еткен |Туз этмәк ... ақы эр башы |
| ... 1177 | ... Жол ... ... дана ... ... мэңзәтү көрсә өглүг |
|көрсеткіш ... ... |
| ... сөзі көр соқырға көз |Бу өглүг сөзи көрсә көзсүз |
| ... 1230 ... ... ... ... Ием, көзі |Эди эдгү туттуң бу өдкә тэги|
| ... ... арзу ... бу ... |
| ... ... |нәңи |
| ... 1244 | ... ... ... ... көз жанары |Йаруқ жан үзүлди түнәрди ... ... ... |
| ... шығып, қараңғы түн ... аты ... ... тыны|
| |төніпті. 1498 | ... ... тоқ құл бек ... тақ | ... |бірақ – | ... жоқ ... ... құл ... | |
| ... 2580 | |
| |Еш ... көз сұғының | |
| ... | |
| ... оған ... ба- асы.| |
| |1967 | ... тию ... жоқ ... – сұқ көз | |
| ... | |
| ... ... ... емші | |
| ... 1968 | ... ... |Адам өзі біле бермес өз ... |
| ... ... ... көзі | |
| |– сын 5536. | ... тілімізде де мақал-мәтелдер құрамында бұл сөздің көптеген тура
және ауыспалы мағыналары бар.
Көзі соқырдан – көңілі соқыр сұлу
Көзден кетсе, көңілден ... ... екі ... ... ... екі көзі ... жыласа, соқыр көзден де жас шығады
Қол
el→el (ig) «рука» (ДТС, с.169) Ескерткiштер тiлiнде «ел» ... ... ... да ... тіліндегі қол сөзiнiң «дене мүшесi», «әскер, жауынгерлер тобы»
деген екі ... да ... ... отыр. Семантикалық уәжділік
негізінде адамның қолы – адамзат іс-әрекетінің негізгі қимыл-қозғалысын
жүзеге ... ... ... «әскер» мағынасы қалыптасқан. Әскер
қатарында болу үшін ең ... ... ... ... ... ... керек
емес пе? Себебі, соғыста, күресте жауыңды жеңу үшін ... ... ... ... ... ... тiлiндегі «Екі елі ауызға төрт елі қақпақ» мәтеліндегі елі ... ... қол ... қалыптасқан болу керек деген ой түйеміз.
Ал енді «Құтты ... ... ... ... ... Дене ... ... қияметте ұстасын,
Көрсет жүзін – бұ ғажапқа ұстасың! 47
Тілім сөйлеп, қолым жазып шынығар,
Қол мен тілім бір күн өлер, ... ... бар аз ... ғой көп ... қол ... жеңіліс көп тәрізді. 2304
(Этиглиг аз эдгү өкүштә ... ... ... өкүш сү ... қол ... аз қол ... ... қол болса – бес қаруы қамдаулы 2296
(Өкүш эр кэрәксиз эр өдрүм кэрәк
Эр өдрүм булунса толум түм ... ... ... ... ... – сол үшін
Тарыққанда беріп жүргей қол ұшын. 28
Ескертікш тілі мен қазіргі тілдегі «қол «сөзінің мағыналарын салыстыру
арқылы сөз ... даму ... ... ... ... І 1. Адамның бір нәрсені ұстайтын, жұмыс істейтін дене ... ... ... ... ... 3. Жұмыс күші, адам.
ІІ көне. Әскер, жасақ, жауынгер.
ІІІ Жөн, ыңғай, лайық. Бұл жұмыс саған қол емес.Қол көрді – ... ... ... көрді. [402-403 бб. ]
Сөз мағынасы өзгеріссіз тұрмайтындығын білеміз. Бұл ... де ... ... ... ... жүзеге асатын іс-әрекет «қол» ... ... ... бірі адам қолымен жазылатын жазу, ... ... Бір ... ... жазылған жазуды «менің жазуым» деп айта
алмаймыз, «компьютермен терілген» ... ... ... бұл ... процесс – адамның жұмыс, іс-әрекет істейтін қол қатысуы керек.
Сонымен ... сөз ... аясы ... ... ... ... ... мәніне ие болған. Яғни, «қол-қыл» сөздерінің архитұлғасы мен
архимағынасы бір ... ... және ... ... дами келе, бір
денотаттың не сигнификаттың әртүрлі сипатын айқындау үшін, процестік ... ... ... Осы ... ... жаңа атау ... ... жасау, өндіру, істеу, қылу семалары сақталған. Тұлғаның ... ... ... ... ... [1, 221 ... қараңғылық, білімсіздік
Ол қараңғы түнді айырып, жарып та,
Бұ халықты алып шықты жарыққа. ... ... ... ... көк ... да, жер, күн ... ... түн, ай – еркінде. 2
Көкке түмен жұлдыз безеп, күнде өріп,
Қара түнді жарық қылдың күн беріп. 21
Өгдүлміш көкке қарап жүзін сауды,
Еңкейіп ... ... ... ... ... ұзақ көзі көкте тұрды қарап,
Қара түн түрілмеді, жарық тарап. 6091
Күннің көзін қара бұлт ... ... ... ... 4780
Рум қызы бетін жауып тұр енді,
Бүкіл әлем қап-қара шаш реңді. 4781
Түнді қап-қара шашқа теңеп тұр, ... өзін Рум қызы деп ... ... қара ... ... ... көтерді – нұр себілді. 4861
Күлді көктің көтеріліп шын қызы,
Жарық ... ... шың, ... 4862
Бұл мысалда түнді қара көйлекке теңеу өте керемет шыққан, ал күнді
аспанның қызына ... ... ... тайғанда,
Көмір түсін дүниеге жайғанда 4906
Бұл жерде түнді көмір түстес деп сипаттаған.
Күн еңкейіп, оның жүзі ... ... әлем қара ... істі ... түн ... күн кеп ... ғой, жә, ... 4821
Түннің астында болған істер жасырын, яғни түн жасырушы, сыр ... күн ... ... ... ... ... сөзінің ҚТТС 10 мағынасы бар, жазу керек
Жаман адам от қояды – жетесіз,
Жер жоқ қашар ... ... ... ... өмір жоқ, өшті кеуде оты да,
Алыс қалды жігіттіктің аты да. 369
Жол көрсетті адасқан ем, ... ... ... ... сақтады. 378
Бектер – от күйдіретін, есіңе тұт,
Жуысаң күйер отқа – келеді жұт. 640
Орта ғасыр ... сын ... ... ... ... Г. Баялиева сын есімдердің көпмағыналығы ... ... ... сан жағынан қаншалықты көп болғанымен, сұрыптай келгенде
бір топ негізгі базистік сөздің ... ... ... бәрі ... ... ... ... шақты түбір сөздің
негізінде дамып, туынды түбірге, сөз тіркесіне айналған жай және ... ... ... ... да бұл ... сын ... әрқашан өзінің
тура мағынасында қолданылады, дегенмен сөз ... ... ... ... ... бұл ... кейбір сын есімдер ауыспалы
мағынада ... Бұл ... ... ... ... шеңберінің кеңеюуімен байланысты болып ... ... ... ... ... сын ... тән ... емес. Мұндай құбылысқа ақ,
қара, қоңыр сын есімдері қатысады. Мысалы: ақ түс тазалықтың, ... ... ... қара түс ... әсер ... Ал ... түс
жаңға жайлы жуастықтың белгісі ретінде ұғынылады» - деп [36, 44 б.], өз
ойын ... ... ... сын есімдерді қолдану реті бір болғанымен,
санының аздығын атап өтеді. ... ... ақ, ... ... ... ... ... түбірлерден семантикалық конверсия арқылы пайда
болған, кейін қимыл, қозғалыс әрекет мағыналары ... ... ... ... ... пайда болды деген пікірін өз зерттеуіне тиек еткенін
айтады. Ақ, ... ... ... түс ... ... ... пайда
болғандығын, олардың етістік формаларын талғамай қабылдау беруінен көреміз
дегенді айтады.
«Құтты біліктегі» ... ... ... AL I. ... ... ... способ butun cin turur hic ali joq uqus разум правдив ... нет у него ... ... (QBK 93)
AL II. 1) алый, ярко-красный, оранжевый. Jasil kok sariy al ayi ton
kedip надев зеленые, ... ... и алые ... ... (OBK ... ... устыдить; 2. обрадовать [С. 31-32]
Ал (күлгiн). Бұл сөз ДТС-та алый, ярко-красный, оранжевый, карий ... ... ... ... ... ... сөзi жоғарыдағы мағыналарды
бiлдiредi деп үзiлдi-кесiлдi пiкiр айту қиын. Мысалы, мына бәйiтке назар
аударайық:
6229 Нәлүк ал ... ... мәң ... ... ... саңа өз ... ... боядың қызыл бетiңдi
Нешеме дүние бердi саған өз бетiн
Бұл бәйiтте ал сөзi тек қызыл сөзiне қарсы қойылып тұр. ... ... ... ... ... сарыға жақындау. Мұны ал сөзiнiң басқа
да бәйіттердегi қолданыстарынан байқауға болады.
Ал сөзi жүз сөзiмен бiрге келгенде де сары жүз (бет) ... ... ... ... бұл сөз әр ... түс ... ... түс мағынасында да
кездеседi.
Йашық өрләди йордо опты тогы
Йақы кәлди ашну иоқуз ал тұғы.
(Шуақ көтерiлдi, жерден ... ... ... одан ... күлгiн түс) 4893 [36, 98 б.].
3) АТ I 1) имя; 2) титул, звание; 3) название, наименование [С. 64]
1. Адамның есімі, ... өмір ... ... боп,
Ат қалдырар жақсы болып, жаман боп. 5154
Тура ... өлер өзі – ат ... сөзі ... ... ... ат бар да, жаман ат бар, қарағым,
Сөгесің бе, мақтайсың ба ... ... ... дәреже.
Осы ат үшін ел құрметтеп жатады,
Содан «Юсуб Хас-Хаджиб» деп атады. 63
Түпке жетер осы ат болып ... ... ... ... жабылды. 4999
3. Атау, аты
Көп сөйлесе – «оттаған» боп аталар,
Сөйлемесе «мылқау» деген ат алар. ... ... – заң әділ боп ... ... ... ат ... 288
AC I голодный: keca jatza tanta jana ac turur вечером ляжет (сытым), а
утром ... ... (QBH ... ac bol быть ... ... jemisi ayu ol anar bolma ac – ... ядовиты, не будь жадным до них (QBH 129)
AC I
1. открывать, ... elig alti acti ogidi bitig ... ... ... и ... (QBH ... ... развеять, разогнать (тучи)
3. завоевать: gilic ursu acsu sana kant ulus ... ... ... ... ... (QBH 157)
4. разрешить (дело), решить: bajat ukmika god gamuy islarig / odi ... acar ... все дела на волю ... время их придет и реши их
своевременно (QBH 138)
5. доверить, поверить ... ... sirrim acar nem sana ... тайну доверяю я тебе (QBH 135)
«Қайғы жұтып жүрсің бе осы әлде ... ... ... қандай қәлдесің?» 5566
Ашты сонда Көсеміш те сөз сырын:
Кім екенін, ... не ... ... пе: тек отыру, сөзді бастау,
Жасыру, не пікірді ашып тастау? 1004
Тіл – білім мен ақыл-ойдың тілмашы,
Ердің жүзін ол ... ... ... ... ... мәніндегі «тоқ» сөзі де еңбекте тура
мағынасымен қатар ауыс палы мәндеде қолданылады.
TOQ
1 Тоқ
2 А.Тоғаю
Бойым оқтай түзу еді, ...... ... енді ...... 365
Депті біреу көзі – тоқ та, қолы ұзын,
Өзі – сақы, шүлен еткен нан-тұзын. 1177
(Нэкү тэр эшитгил көзи тоқ ... ... ... ақы эр ... 1) ... ... ... иметь место; 2) быть в
наличии, ... ... 3) ... ... кем либо; 4) в
служ. значении (111)
bol «быть» (ДТД, 35) МЧ. I, 10; КТү. I; Е. 29; КЧ. 2; КТү. 11: ... joq bolmazun tijin ... ... жоқ ... дейiн» (Айд. I, 173) ~
қаз., ноғ., құм., қырғ. bol; тат., башқ. bul. ... II, ... ... бәрі – соның жарлығы:
Ол «бол!» - деді, - бола қалды барлығы 3.
Надан адам – соқыр ... сүле ... ... кел ... үлес ал! ... пәк, ... ұяты молынан,
Істі жаман істемейді қолынан. 1972
«Бекпен жақын болуды сен ... ... де дос ... біл, ей, сен! 4068
Сен ауырма, аман болсын бәрі де,
Соның үшін «аз» деген бір дәрі же. ... ... құлы ... ... ... ... ... 6243
BUZ 1) побеждать, наносить поражение; губить, уничтожить; 2) перен.
расстривать, приводить в беспорядок; ... ... ... ққалп. buz; башқ. boz; ноғ., құм., тат. buwz.
Адам кәні жақсыға жан қиятын,
Бетсіз кеткен бас бұзарды ... ... заң – ... ең ... бұзылып, ешбір ісің оңбас-ты. 5612
Айтты және созып сөздің желісін:
«Бұзылмасын бұл уәде, келісім! 4905
Қорқақ адам бұзар шеру ... ... ... ... текті ерің! 2248
Қалың әскер басқармаса – бытырар,
Ондай әскер бұзылар да құтырар. 2266
Шеп бұзуға ... ... ... болса, қол рухын көтерер. 2292
BUT 1) кончаться, ... ... ... 2) ... ... ( о ране, болезни); 3) истощаться (о силе); 4) теряться
... 5. ... ... ... ... ... сену, сенім. (133)
Ексем не – соның өзін ордым кейін,
Орғаным – «біткен ісім – осы» дейін. 6322
Жігіттік, жастық өмір өлді-жітті,
Мен ... ... күн – бәрі ... ... көңіл – міні де әсем болады,
Кемшіліктің орны бітіп, толады. ...... ... – сұлу ... ... ... – іс бітті. 661
CIQ 1) выходить, оставлять пределы (чего-л); 2) отдельятся; 3) ... ... 4) ... выделяться; 5) ... 5) ... ... ... ... ... ... шыққанды,
Өлім келіп, жер астына тыққан-ды! 5103
Үзді сөзін енді патша ... ... ... кетті ақырын. 4827
Хош иісін аспан шашты «еті еріп»,
Күн де шықты жерден басын көтеріп. 4788
Сен шығарсаң атағыңды әз ... ... ... мәз ... 4333
Туысы бар – сый, құрметке батады,
Досы бардың шығар даңқ, атағы. 3134
Тыңда, ... ... кісі ... ісі - ... - депті бұл адам 2656
CIN
1. Шындық, ақиқат
2. ... ... ... Айтты патша: «Сөзің шын, сезімтал-ды,
Сұрайтын тағы да бір сөзім қалды. 967
Бір ... бар, туа ... ... ... бәрін – ісін, сана, жан 858
(Бир эдгү болур көр анадан туғуб
Йурыр ул көни чын көр эдгү ... ... ... ... сазарады,
Кімге айтса, көңіл шіркін тазарады? 997
(Кимиңдин эшитгү кэрәк сөз ... ... айғу мэңә ай ... бар ... ... пайда болу;
2 а. пайда болу (ниет, қызығушылық) 29 б.
Жүріп-тұрам: келермін де кетермін,
Мен дүние кезіп жүріп өтермін. 732
QAM
1 ... ... ... ... тағы ... ... ... емің қонбайды. 1051
(Кэрәк тут отачы кэрәк эрсә қам
Өлүгликә ... асығ ... ... 1 ... ... ... ... ет. ретке келтіру 602 б
Жақсы болса бектер менен ұлығы,
Соған ұқсар елдің әдет-қылығы. 872
(Бэги эдгү ... ... ... туз
Болур қылқы эдгү йорықлары уз.
SOK
І ұрысу (ругать, бранить);
ІІ әскерді бөлу;
ІІІ тізе бүгу [510 б.]
«Кім мақтаулы? Кімді ... ер, - деп, - ... жан – ер, ... сөк ... ... 1699
(Кишидә қайу-ул киши өггүси
Ақы өггуси – ул саран сөкгүси)
Йыт сөзінің ЖБ ескеркішіндегі мағынасы «жоғалу» болса, ... ... ... безу, зыту» деген мағынасы бар, алғашқысы ... ... ...... өзі. ... ... ... мағыналары берілмегенмен, ондай ... ... ... ой ... ... өз шығармасында, ақын өз өлеңінде сол өмір сүріп отырған
кезеңнің сөздік қорын түгелдей ... ... анық қой. Бір ... ... ... бір ғана ... берілуі де ғажап емес.
Қазіргі қазақ тіліндегі кет сөзінің мағыналары:
1. Бір арадан қашықтау, алыстау, ұзау. Мың тоғыз жүз отыз тоғызыншы жылы
мен ... ... ... ... - Әй, Дос, мынауыңа қой дейсің тбе,
әлде кет дейсің бе? (Ә.Нүрпейісов, Сергелдең). 2. Есім сөздермен тіркесіп,
бір нәрсенің ... ... ... ... ... қызу, шаншу
бәрі де кетті. (С.Омаров, ... Жаз ... қар ... соң, Жылқыны елге
таман қайта айдайды. (Қозы Көрпеш). Баланы жайландыру, ... ... ... ... ... ... тұтығу кетеді. (Семья тәрбиесі). 3.
Шығыс жалғаулы ... ... ... өткен жайды білдіреді. Жауымбай ... ... ... ... Күлімдеді: - Енді өлуден кетті. (Б.Майлин, Шығ.).
– Сен менің туысым емессің. Екеуміз туыс ... ... ... ... Кенжек шам жарығында ұйықтай алмайтын. Оянып ... ... ... еді, ... ... ... Көк мұнар). 4.
Негізгі етістіктің көсемше түрімен тіркесіп келіп, қимыл-әрекеттің кенет,
бірден болғанын білдіреді. Жарқын кеше ... ... ... рұхсат алып
еді, бүгін ерте тұрып, қамданып, түс кезінде автобуспен ... ... ... ... ... ұшып ... бір минөтке рұқсат
өтінді де, қабырғадағы бір есікті ашып, бөлмесіне ... ... ... ... ... ... бірдеңені күңк етті де, дастархан басына, Лиза
мен Мирастың арасына тізерлеп отыра кетті. (Ә.Тарази).
ot→otačï «лекарь» (ДТД, 77). «Құтты ... ... ... ... ... ... «сынықшы» мәнiн беретiн оташы сөзінің түбiрi от «от,
өсiмдiк». ... ... ... ... «от» - «дәрi» екiншiлiк
номинация, бұл «от» - ... ... ... ... ... негiз –
от, мағынасы шөп. Яғни ... ... ... ... мәнi ... ... аналогиялық тәсiл арқылы жаңа ұғымды атайтын сөз
пайда болған» деп көрсетедi [1.136 ... ... ... тағы сондайды, -
Өлетінге ешбір емің қонбайды. 1051
(Кэрәк тут отачы кэрәк эрсә қам
Өлүгликә харгэз асығ қылмас ... кеп, көк ... ... ... жорамалдар жасады. 1043
(Отачы тэрилди тамур эмди көрдиләр
Ул иг ким нэ ... айу ... ... ... ... ... ғ. аяғында семантикалық теория және семантикалық сипаттаумен ... ... ... ... «Вместе с тем по мере развития
интегративной семантической теории все ... ... ... ... ... ... в ней положений, прежде всего
толкования как ... ... ... ... ... погоня за точностью оборачивается искажением языкового объекта
до полной его неузнаваемости”» [131, с. 233].
Психолингвистика тұрғысынан сөз абстракты ... ... ... ... ... сөйлеу қабілетінің бірлігі ретінде – оның жеке сөздік
қоры ретінде ... ... ... ... тілінде кеңінен қолданылатын көпмағыналы
сөздерді алдық. ... ... 20 ... ... ... ... бұдан да кең көлемде көпмағыналы сөзді алуға ... еді, ... ... әр түрлі болғандықтан, барлық жасқа қиындық, ойлау
жүйесіне ... ... деп ... құру барысында төмендегі критерийлерді басшылыққа алдық: 1)
көпмағыналы сөз бізді қызықтырған кез-келген жастағы адамға түсінікті ... 2) ... ... ... ... болуа керек, тек осы жағдайда ғана
жас ерекшелікке қатысты мәліметті ала аламыз және әр ... ... ... ... ... сол бір жағынан көпмағыналы сөздің ... ... ... ... ... ... ... тілді
қолданушылардың жасына көпмағыналықтың тәуелділік ... ... ... ... көрсетіп отырмыз.
Аты-жөніңіз, жасыңыз, қызметіңіз :
__________________________________________________________________
Төмендегі берілген ... ... ... егер де ... білсеңіз есіңізге түскен ретіне қарай жазып шығыңыз.
Үлгі: Құлақ 1. адамның құлағы; 2. мал, ... ... ... құлағы
| |Мағыналары |
| |1 |2 |3 |4 |5 ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... ... ұлты ... қазақ тілін жақсы білетін адамдар
тобынан құралған.
1) 10 жасқа дейінгі балалар;
2) 10-19 жастағылар;
3) 20 -29 жастағылар;
4) 30-40 ... және одан ... ... ... ерекшелігіне негізделген жас ерекшеліктік
кезеңдер болмағандықтан, жас ерекшеліктік ... ... ... ... қор ... ... кеңістігінің ең көп қозғалыстағы бөлігі
болғандықтан (фонетика мен грамматикаға қарағанда), адамзаттың өмір ... ... ... ... Сондықтан да тілді қоданушының жас
диапозоны қандай болса да, біз ... ... ... ... аламыз.
Анкета жүргізу барысында төмендегідей жайларды анықтадық.
1. Қазақ ... ... ... жас балаларда сөздің тек қана бір ғана
мағынасын қабылдау байқалды.
Қазіргі лингвистиканың көкейтесті мәселелерінің бірі психолингвистикада,
лингвистикада және лингодидактикалық аспектіде қарастырылатын бала тілі ... Яғни ... ... бар адам» деп айтсақ болады.
Шығыстың ғұламасы Әл-Фараби: «Жас жеткіншектеріңізді көрсетіңіз, мен
сіздердің ... ... ... ... өз ана ... меңгеруі, сәбидің сөйлеу қажеттілігінің амалдарын
игеру процесі болып табылады. Бұл жерде ... ... ... ... ... қалыптасуы, сөз мағынасын игеру саналады. ... ... ... мен ... ... даму ... тығыз
байланысты, сондай-ақ даму көрсеткіші де болады.
Зерттеуімізде сәбидің сөйлеу қабілетінің қалыптасу барысында көпмағыналы
сөздің пайда болуы негізінен зат атауын ... ... ... асатындығын
білдік.
«Бала тілі – бал» демекші, зерттеу барысында кішкене сәбилер тілінде
көпмағыналы сөздің қолданылуын зерттедік. Зерттеуге 3 және 4 ... ... ... Олардың тілінде сөздің тек тура, бір ғана мағынасы айтылады.
Мысалы, шалбарының балағы түсіп кеткен екен ... ... ... қайырып
берші» деп айтты. Бірақ өзім ойланып қалдым. Сонда бала ойында кез-келген
киімнің ... жағы ... ... жеңі) жең болып саналады. Біз
адамның тілінің дамуын баланың тілінің дамуымен салыстыруымызға ... да ... ... ... ... ... атауын бір ғана
атаумен атаған.
...Анасы ұлына «тілімді аласың ба, ... ба?» деп, ... ... аузына қолын тығып, тілін ... ... ... ... ... ... ... Бұл анасының баласы ... ... ... ... көптеген сәбилер тілінде табылып жатады. Бала тарапынан ... ... ... бе, істемейсің бе?» деген сөз тура мәнінде
қабылданып ... ... бала тілі ... ... ... ... Бала ... көпмағыналы сөз тек бір ғана мағыналы сөз ретінде
айтылады.
2. Бала ... ... ... ... ... ... кезінде көпмағыналы сөз туындайды.
3. Бала тіліндегі көпмағыналы сөз үлкендердің тілінен мағыналық шеңбері
жағынан ерекшеленеді.
4. Сондай-ақ онтогенезде бала ... ... ... ... ... де ... ... сөйлеу кезінде, затты тану барысында
т.б.) себепші болады.
5. Көпмағыналы сөздерді жасауда бала көбіне метафора әдісін қолданады.
Бала тілінде ... ... ... ... ... ... ... болады. Бала тілінде метафораны қолдауға
үйрететін үлкендер десек те қателеспейміз. Балаға бір ... ... бала ... бір ... ... ... ... арқылы танытамыз,
яғни образды алмастыруды көрсетеміз. Содан бала іс-әрекетінде бір затты бір
затпен ... ... ... да дами ... ... ... ... бастап, құлағына «алтыным, күнім, айым,
ботам, құлыным, ... ... ... ... толып жатқан еркелету,
жақсы көру сезімдерімізді білдіретін метафораны қолданамыз. Бала өз тілінде
де ең алғаш тілі ... ... ... ... сөз ... ... нан, сүт,
тоқаштар немесе т.б. ауызға салатын, ... ... ... ... ... ... ... «папа» деп үйренгендіктен, кіші кезінде үлкендерді де
«мама», «папа» деп атауына куәміз, көріп те ... ... да ... ... ... «қолым шаршады» деген сияқты
синекдохаларды да кездестіріп жатамыз. ... ... ... ... ... ... төмендегідей қызықтар
кездесті.
1. Тамаққа қатысты алмастырулар манты – ... ... ...... ... - ... тыңдаған ертегі, мультфильмдер негізінде жүзеге
асады: арыстан ... ... деп ... ... ... де, бірақ жағымсыз түлкі, шошқа, қасқыр немесе жағымсыз
кейіпкерлерге ұқсатпайды. «Мен ... ... ал сен ... ... ... деген сияқты сөздерді естиміз бала тілінен,
бұл өздерін жақсыға, күштіге ... ... ... Көпмағыналық және жаңа атау арасындағы байланыс (номинация теориясы
негізінде)
Соңғы 10 жыл полисемияға жаңа актуальды мәселелер ... ... мен ... ... ... жүйелер, яғни
полисемияның концептуалдығы, категория, атау құбылыстары ... ... ... ... ... ... В.Н.Стукалова, М.Роголь, Л.М.Лещева).
Полисемия, т.е. "многозначность", свойственна большинству обычных слов.
Это вполне естественно. ... как ... ... ... ... с ... на другую или на какой-либо признак этой вещи или на ее часть. ... о ... - это ... ... ... о ... т.е. ... при тождестве слова. Вопрос о сохранности и постоянстве понятия или
его существенных ... ... при ... ... - ... ... ... пайда болуы қазіргі лингвистикада
сөзжасам және ... ... ... Бұл ... ... ... бір ... олардың оқшаулануы болса, екінші
жағынан семантиталық номинативті деривациямен ... ... ... ... ... Номинация теориясы бойынша семантика-деривациялық
процесстердің нәтижесі ретінде көпмағыналы сөздің ... жаңа ... ... пайда болуы саналады. Кей жағдайда
семантикалық байланыс үзіліп, омонимдер ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырмаймыз, жай ғана
сөздің мағынасының өзгеруі деп ... ... При ... ... ... и ... значений в
структуре полисемантичных лексических единиц языка ... ... ... ... ... ... ... исходной, первичной
семантики слова, ибо только по ней и должен определяться его семантический
статус. Однако иногда на ... ... ... слова вытесняется
на второй план или оказывается утраченным вовсе, и ориентация в этом случае
не периферийное его ... ... ... ... по ... пути
реконструкции.
2. Правильная ориентация этимолога в развитии семантики слов: от ... ... к ... ... от ... к частному или
наоборот.
3. Распознавание механизма смыслового переноса слов. В этой ... ... же ... и беспорного, сколько и неясного и спорного.
[132, с. 16].
Сөздердің көпмағыналығы ... ... ... ... ... негізге
аламыз. Көпмағыналы сөздің бойында осы ... ... ... сақталғанын көреміз.
1. Затқа атау беруде бұрыннан белгілі затқа ... ... ... ... ... ... Мағына дәлме-дәл берілмейді.
4. Мағына бір заттың, не құбылыстың әр ... ... ... ... ... ... арасында міндетті түрде ортақ сема болады, яғни өзек ... ... ... ... ... ... арқылы жаңаша мағыналық байланысы бар деген
сөздердің негізін табуға болады.
Әрбір тілдегі толық мағынаның атаулы ... бар, ... ... ... ... ... ... не десек, жауап алу оңай. Ал, «мен»,
«бұл» ... не ... ... алу ... Себебі, атаулы сөз
объективті болса, диектикалық ... ... ... ... ... К.Бюлерден алған, указательные слова).
«Лексические значения, как и понятия, это своего рода ... ... ... ... об ... ... и
сторонах окружающей нас действительности. Значения слов, как и ... на ... ... ... ... – обобщении и
абстракции. В основе слов и понятий всегда лежит обобщение, т.е. ... ... ... и ... что ... в ... ... переменчивости явлений» - деп, сөз ... мен ... ... ... пен ... ... көрінісі екенін айтады.
[59, с. 9].
Мағынаның мұндай ерекшелігін көне дәуір ойшылдарынан да көруге болады.
Үнді философы Вачапсати: ... ... ... ... в себе ... рассеянные во времени и пространстве, и таким ... к ... как ... ... так и прошедшего» - деп,
жазған еді. [133, с. ... ... ұғым ... ... пен ... ... мен қазіргіге тікелей қатысты екенін айтады. Шындығында, сөз ... ... ... ... ... бір ... әрбір жеке затқа
тікелей қатысты болса да, жалпылама мағына береді. Мысалы, «бас» сөзі ... ... ... ... бөлігі деген ұғым берсе де, әрбір затқа тікелей
қатысты. «Бас» дегеннен гөрі «судың ... ... жеке бір ... ... Дж. ... ... ойды оқи ... Сөзді қолдану мен оның
мағынасы идея мен дыбыстың байланысына тәуелді, затқа атау ... әр ... жеке ... бар болып, оны есте сақтау керек. ... ... ... ... ... мүмкін емес. Біз кездестіретін құс, жануар,
ағаш, ... бәрі де ақыл ... орын таба ... ... ... немесе қарғаға, әрбір жапырақ пен жердегі құмның әр
талына атау бермегенін түсінуіміз керектігін ... [134, С. ... ... мен ... ... ... атау ... бұрын санамызға
ұғым қалыптасады. Әрбір затқа атау беру мүмкін емес, бұл ... ... ... ... ... да, ... ... бар заттарды бір
ұғыммен беріп, біріндегі ... ... ... ... ... ... ... атау бере алмаймыз. «Көз» деген ең ... ... ... ... ... ... көзі», «иненің көзі» деген мағыналары бар. Бұл
жерде сөзге атау ... ... ... ... ... ... ... «иненің тесігі, ойығы, жіп өтетін жері» десек қалай болар
еді? Айтқанға қолайсыз, естігенге жағымсыздау. Әрине, байқаған боларсыз, ... ... ... келісіп тұр.
Қазақ тілі мен орыс тіліндегі көпмағыналық жүйесі үнемі бірімен-бірі
сәйкес келе ... ... ... ... ... ... ... қасиетіне ыңғайланады. Орыс тілінен қазақ
тіліне, қазақ тілінен орыс тіліне аударған ... кей ... ... ... ... Бұның өзі көпмағыналық құбылысын ... ... ... ... факторларымен тығыз байланыста қарау
керек. Жоғарыдағы «иненің көзі» тіркесі орыс ... ... ... деп
емес, «ушка игла» деп айтылады. Сонда бізде инеге көзді балап тұрсақ, ... ... ... тұр. ... ... бәрі де ұлттың өзіндік таным-түсінігіне
байланысты нәрсе.
Интернетте www.philol.msu.ru/~rlc2001/sec/lex_fraz.htm - 30k - [135]
сайтынан ... ... ... ... кеткен, орыс және француз
семантикалық мектептерінің негізгі ... ... ... ... ... жөн көремін. Тезистерді қазақ тіліндегі «ал» көпмағыналы
етістігін мысалға ала ... ... ... ... ... кезіндегі сөйлемнің бірліктері ... ... ... ... ... өзі ... ... алмайды.
Мысалы, ал етістігі тілді қолданушылар үшін ең алдымен «сөреден ... ... ... ... тура ... беріледі. Бұл жерде ең алдымен міндетті
түрде қолдың әрекетіне қатысты ... ... ... ойға ... де осы мағына алғашқы болып келеді. Бірақ контекст өзгерсе,
қолға мүлде қатысы жоқ ... да ... ... «жау ... ... ... ... «жүректі жаулап алды», «сақал, шашын алды» т.б.
Сонда «ал» сөзінің мағынасы «қолға» ұғымына ... ... ма? ... ... ... барлығы оның мағынасы болады деп
есептеуге бола ма? Әлде: берілген контексте берілген бірлік ... ... ... ... ... ... ... қайсы?
Бұған Москва мектебінің көзқарасын көрелік: «қолға» семантикалық бірлігі
АЛУ сөзінің ... ... ... ... ... бірлікті жеке
сипаттау керек. Бұған француз мектебінің көзқарасы: зерттелген бірліктің
мағынасына не кіретіндігін білу үшін, алдымен ... ... ... ... ... мүмкін: мағына берілген бірлікке еш қатысы ... ... ... ... жоқ ... ... мүмкін; аталған бірліктің
контексте берілуінің нәтижесі ... ... ... ... ... ... А. Б. ... сөзжасам (семантикалық аспект). Монография. –
Алматы: Қазақ университеті. – 309 б.
2. Кеңесбаев І. ... ... ... ... ...... 1959. – С. ... Қордабаев Т. Сөз және оның мағыналары // Қазақ тілі мен әдебиеті.
1958. - №1. - 3 ... ... М. ... ... ... – А, 1991. – 216 ... ... О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд.2. - Москва:
УРСС, 2001. – 608 с.
6. Виноградов В.В. Основные типы ... ... ... // Вопросы
языкознания 1953, № 5. — С. 10.
7. Гречко В.А.Теория языкознания. — М., 2003. — 375 ... ... В.А. ... Москва.,- 1957. - С.222.
9. www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k
10. Садыкбеков Р. Проблемы многозначности слова в казахском языке.,
автореф. дисс... ... фил. наук – ... 1973.- С. ... ... - 79k ... ... А.А. Из записок по русской грамматике.- М – Л.,- 1958.- ... - 198 ... ... А.А. ... ... ... семиологического
описания лексики. – М.: Наука, 1986. - 239 с
14. Болғанбаев Ә. Көпмағыналы сөз және оның жасалу жолдары // ... ... тіл ... ... ... 1963. – 47 ... Аманжолов С. Көп мағыналылық және сөз түбірінің бірнешеге ... ... 1941. - № 4. Б. ... ... Н.Т. ... тілі ... проблемалары. - Алматы: Ғылым,
– 1982. - 349 ... ... К. Тіл ... ... - ... Санат, 1993. – 97-98 Б.
18. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика.- ... ... ... А.Т. ... ... ... и ... в казахском языке
. – Алматы: Арыс, 2005. – 304 ... ... Б. ... ... ... ... ... Қазақ
университеті, 2003.
21. әл-Фараби Әлеуметтік-этикалық трактаттар. ... 1975. – Б. ... ... В. ... ... по ...... Прогресс,
1984. – 397 с.
23. Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы
языкознания. 1953. - №5. – С. 3-29 ... ... Ю.Д. ... ...... ... 1974. -366 ... Литвин
26. Амосова Н.Н. К вопросу о лексическом значении слова // Вестник
Ленингр. университета.1957, № 2 – С. ... ... ... Л.М. ... ... в когнитивном аспекте . автореф.
дисс. докт.... филол. ... ... 1997. – 33 ... ... - 140k ... www.durov.com/study/Lexico-140.doc -
31. А.Айғабылов Қазақ тілі морфонологиясы мен лексикологиясы. – ... ... 2006. – 270 ... ... З. ...... құбылыс // Бүгінгі түркітану және
оның даму бағыттары. Халықаралық ... ... ... ... ... 2006. – 714 ... Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты –
Алматы: 1998. – 13 Б
34. Смағұлова Г. Мағыналас ... ... ... ... ... - 1998. - 32
35. Момынова Б. Газет лексикасы: Жүйесі мен ...... ... – 224 ... Баялиева Г. XI-XII ғғ. жазба ескерткіштер тіліндегі сын есімдер
37. Алдашева А. Аударматану: ... және ...... Арыс, 1998. – 213 б.
38. Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIV ... ... ... ... и
его язык, Ч.I. – Алматы: Наука, 1975.- 217 с.
39. ... А.И. ... ... и его семантика // ... 1960. - № 5. - С. 113 - 116 ... ... Р.А. ... ... и ... ... в лезгинском
языке. автореферат дисс.... канд. филол. наук. Баку: АГУ. – 1962. -
20с.
41. Садықбеков Р. Қазақ тіліндегі ... көп ... ... ... ... дисс. – Алматы, 1973.- 130 б.
42. Ғ.Қ.Резуанова, А.Қ.Резуанов ... тілі ... ... ...... 2006. – 107 ... Кобозева И.М. Лингвистическая семантика: Учебник. Изд. 2-е – М.:
Едиториал УРСС, 2004. – 352 с. ... ... ... ... Л.О. ... ... абстрактного имени. – Москва,
1997.- 319 с.
45. Колшанский Г.В. Объективная картина мира в ... и ... - С. ... ... А. ... в туркменском языке. автореферат ... ... - ... 1974. - 20 ... www.durov.com/study/Lexico-140. doc
48. Пшуков Х.Х Полисемия и ... в ... ... ... .... ... ... ... - Нальчик, 1975. - 24 с.
49. Ахметов Ә. ... ... табу мен ... Алматы: Ғылым,
1995.- 216 б.
50. Семенас А.Л. Лексика китайского языка. - ... ИД ... ... ... Цхай Е.В. ... ... в ... и русском языках //
Сопоставление Тюркских и Славянских ... с ... ... ... Конференции по Контрастивной ... 2005. - С ... ... тілінің түсіндірме сөздігі
53. Ожегов Словарь русского языка
54. Ермакова О.Н., Земская Е.А. К построению типологии // ... язык ... ... ... ... - М.,
1993.- С. 31-36.
55. Кәукербекова Б.С. Сөзқолданыстағы ... ... ғ. ... ... дисс.: 10.02.02. - Аматы, 2006. - 123 б.
56. Ахманова О.С. Очерки по общей и русской лексикологий. Москва: 1966.
57. ... ... ... көп ... ... ... филол. ғ. канд. ... ... ... 2005. - 119 ... ... / ... ... ... языка ...
59. Кацнельсон С.Д. Содержание слова, значение и обозначение. /Под. общ.
ред. В.М. Жирмунского. Изд. 2-е, - Москва,: Едиториал УРСС. - ... с. ... ... XX ... ... А.А. ... в языковедение: Учебник для вузов. – М.:
Аспект Пресс, 2003. ... ... М.Х. ... ... ... ... - Уфа: Китап, 2006.
- С. 24.
62. Абаев В.И. Выступление на дискуссии по ... ... // Л. - ... Вып. IV. ... ... И.С. О ... ... в английском языке: дисс. ... канд.
филол. наук. М., 1966. Тышлер И.С. Словарь лексических и ... ... ... ... ... - ... Шафф А. ... в семантику / Пер. с польского М.Я.Головинский и
др.- М., 1963. – 376 с.
65. Абаев В.И. О ... ... в ... // ... ... ... № 3, - С. ... Суфьянова Н.Ф. Проблема многозначности в ... ... и ... ... - Уфа: Гилем, 1998. - С.99.
67. Юлдашев А. Система ... и ... ... ... ... ... 1958. - С. 39.
68. Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы
языкознания. 1953, - №5, С. ... ... С.Д. ... слова, значение и обозначение. /Под. общ.
ред. В.М. Жирмунского. Изд. 2-е, - Москва,: ... ... ... с. ... ... XX ... Галкина-Федорук Е.М. Современный руский язык. I часть. Лексика. –
Москва, 1954. – С. 33
71. Фалькович М.М. К ... об ... и ... // ... 1960. - № 5. – С. 85-88 ... ... Н.Д. Языковая метафора // Лингвистика и поэтика. – Москва,
1979. – С.159
73. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. I Том. А-К. Жал. ред. ... ... К. ...... 1959. – 338 ... ... ... түсіндірме сөздігі / Жал. ред. басқ. А. Ы. Ысқақов. 3
т. (Г-Ж). – ... 1978. – 625 ... ... Х, ... Г. Қазақша – орысша сөздік; Казахско-русский
словарь. – Алматы: Өнер, 1995. – 448 б.
76. Краткий казахско-русский ... / К. ... А. ... Е.
Керимбаев, К. Молдабеков. Редукол.: А. А. Абдуллин и др. – Алма-Ата:
Главная ... ... ... ... 1991. – 256 ... ... тілінің сөздігі / Жалпы ред. Басқарған Т. Жанұзақов. – Алматы:
Дайк-Пресс, 1999. – 776 ... ... Л. З. ... ... ... ... ... - Алма-Ата, 1989. – 320 с.
79. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі / ... А. ... Р. ... Ш. Сарыбаев. – Алматы: Ғылым, 1966. – 240 б.
80. Розенталь Д.Э., Голуб И.Б., ... М.А. ... ... ... ... ... – 2002. – С. 111.
81. Кузнецова Э.В. Русские глаголы приобщения объекта как функционально-
семантический класс ... ... ... ... ... фил. наук. –
Москва, 1974.- 27 с.
82. Э.Эмиль Об омонимии в немецском языке // Вопросы языкознания, ...... ... Г.А. ... и ... в ... языке: теория и
практика их лексикографирования // ... ... ... ... ...... России». - Ставрополь, 2005. – С. 4-
9.
84. Құрманалиева А. Көп ... және ... ... // ... № 4, 38-40 Б.
85. Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников (VII-
Ixвв.) – Л.: ... 1980. – ... ... М.Т. ... ... ... грамматикасы. – Алматы: Мектеп,
1998. – 264б.
87. Оралбаева Н. ... ... ... – Шымкент: Қайнар, 2002.- 130
б.
88. ... ... ... – М.: ... 1990. – С. ... ... А.И. Так ... конверсия и чередование звуков в
английском языке // Иностранные языки в школе. - 1953. - №5. – ... ... Б. ... тілі ... ... ... ... толықтырылып екінші рет басылуы. – Алматы: Қазақ
университеті, 2005. – 258 б.
91. Абақан Е.М. Тілдің ... ...... ... 2000. – 184
б.
92. Севортян Этимологический словарь
93. М. Қашқари Түрік сөздігі, Алматы. 1998.-1-3 том, 600 б
94. Филин Ф.П. О лексико-семантических ... ... ... по ... — М., 1982. ... ... Н. ... деуiр әдебиетi. – Алматы: Ана тілі, 1992. - 154
б.
96. ... Ғ. ... тілі мен ... ...... Мектеп,
1969.
97. Наджип Э.Н. О средневековых литературных традициях и ... ... // ... ... 1970, № 1.- С.38-46.
98. М.Жолдасбеков Орхон ескерткіштерін зерттеудің кейбір мәселелері ... ... ... ... ... ҚР тәуелсіздігінің 10
жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. – ... ... ... ... ... как феномен тюркской культуры // Байырғы
түркі өркениеті: жазба ескерткіштер. ҚР тәуелсіздігінің 10 жылдығына
арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ... ... 2001. - Б. ... ... ... Құт ... білім. - Түркістан, 2004. -
101. Конференция ЖенПИ // Бүгінгі түркітану және оның даму ... ... ... ... Алматы:
ҚазМемҚызПИ баспаханасы, 2006. – 714 б.
102. Маманов И.Е. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы: Мектеп. - ... 155 ... ... А.А. ... ... тілі. – Алматы: Ана тілі. – 1991. – 383
б.
104. Оралбаева Н.О. ... ... ... Сан ... ... ... 1988. – 103 б. Древние тюркские диалекты и их отражение ... ... Под ред. ...... ... 1971. ... с.
105. Древнетюркский словарь. Под ред. В.М.Наделяева, Д.М.Насилова, Э.Р.
Тенишева, А.М.Щербака. – Ленинград: Наука, 1969. – 676 ... ... К.А. ... ... ... ұя мәселесінің
теориялық ... ... ғыл. док. ... ... ... ... 2002. – 300 б.
107. Г.Баялиева «Қутадғу біліктегі» сын ... // ... тілі ... 2002. - №11. - 81-84 ... ... Б.М. Киргизская лексикология: Развитие корневых слов. Ч.
І. – Фрунзе: Киргиз уч.педгиз, 1959 - 320 с.
109. К.М.Мусаев Лексикология тюркских ... – М: ... 1984.- 194 ... ... А. К ... ... ... производных именных основ в
казахском языке // Проблемы этимологии ... ...... 1990. – С. ... ... Об ... ... ozan//uzan // Советская тюркология,
1971. - № 1. - С. 38 – ... ... В. ... ... по ... – М., 1985.; ... Слов и миф. – М., 1989.; ... А. Понимание культур через
посредство ключевых слов. – М., 2001.; ... Ю.С. ... ... ... – М., 1997.; Шмелев А.Д. Русская языковая
модель мира: материалы к словарю. – М., 2002.; ... В.Н. ... ... прагматический ... ... – М., 1996.; ... мира и ... поле ... с ... ... и коммуникативистики: (cб. материалов всерос. ... ... 20-23 июня 1999 г.) / отв. ред. А.А. ... ... : ... Алт. гос. техн. ун-та, 2000. – 243 с.
113. Цит.: Фрумкина Р.М. Концепт, категория, ... ... ... ... - М.,1992.- С. 31. Степанов Ю.С.
Константы. Словарь русской культуры. (опыт ... ... - 824 ... К.А. ... И.И. ... ... ... концепта //
slovar.lib.ru/dictionary/koncept.htm - 12k –
115. Википедии — свободной энциклопедии // ru. wikipedia. org/ ... – 27 ... ... С.А. ... и ... // Руская словестность. От теории
словестности к структуре текста: Антология/ Под ред. ... М.: ... 1997. – С. ... ... Ж.А. ... ... ... сипаты. – Алматы: Ғылым,
1997. – 272 ... ... Д.А. Об ... ... изучения языковой картины мира
казахских народных сказок // Тіл әлемі. Мир языка. - ... ... Цит. ... Е.С. Об ... ... концептуального анализа
слова ПАМЯТЬ //Логический анализ языка. Культурные ... - ... - С. ... Боярская Е.Л. Когнитивные основы формирования новых значений
полисемантичных существительных современного ... ... ... филол. наук. – Калининоград, 1999. – 178 с.
121. М.В.Никитин Курс лексической семантики. СПб. - 1996.- С.27
122. ... ... ... ... М., 1951. - ... Абдурахманов Г.А. Этногенез узбекского народа и развитие его языка
// ... ... ... ... - Алматы: Ғылым, 1990. - С.
26-36.
124. Нұрмаханов А.Түркі фразеологиясы.- Алматы: Ғылым. - 1998.
125. ... Е. Эпос ... ... ... ... 1978. - Б. 24-
25.
126. Сағындықұлы Б. XIV ғасырдағы түркі ... ... ... филол.ғ.к... дисс. - Алматы, 1977.
127. Трубачев О.Н. ... слов и их ... // ... Москва, Наука, 1980. - № 3. - С. 3-14.
128. Әбенова Қазақ тілі ... XI-XII ғғ. ... ... ... 10.02.06 Филол. ғ. канд ... дисс. Алматы,
1997.
129. Р. Сыздық Сөз ... і. ... ... 1997. – 224 ... ... Е.З. Глагольно-именная корреляция гомогенных корней в
тюркских языках. – ... ... 1986. –270 ... ... А.А. О ... ... ... 60-х гг. //
Московский лингвистический альманах. Спорное в лингвистике. - М.,
1992. С. 230 – ... ... ... ... ... и ... // ... тюркских языков.- Алматы: Ғылым, 1990. - С. 5-25.
133. ... ... ... ч. II. - М., ... ... Опыт о ... разуме. Перевод А.И. Савина. - Москва,
1898.
135. www.philol.msu.ru/~rlc2001/sec/lex_fraz.htm - ... ... ... Қайнарбайқызы Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi
және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық дисс
ерекшелiктерi: 10.02.06. ... ғ. ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 133 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көпмағыналы сөздер45 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
А.гитлердің германияға жеке билік режимінің орнауы21 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь