Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3 б.

1 . ТАРАУ. КӨНЕ ТҮРКІ (ХIII.ХIV ғасыр) ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ.

1.1. Көне қыпшақ жазба ескерткіші «Кодекс куманикус» және оның зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5 б.
1.2. Алтын Орда дәуiрiнде жазылған жазба ескерткіштердің тарихы және зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10б.
1.3. Көне түркі тілдеріндегі есім сөздердің зерттелу жайы ... ... ... ... ... ...17 б.

2 . ТАРАУ. КӨНЕ ТҮРКІ (ХIII.ХIV ғасыр) ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕР ТІЛІНДЕГІ ЕСІМ СӨЗДЕРДІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ

2.1. Ескерткіштер тіліндегі зат есімнің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ..26 б.
2.2. Жазба ескерткіштердегі сын есiмнің жасалу
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37 б.
2.3. Жазба ескерткiштердегi сан есiмдердiң жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44 б.
2.4. Ескерткіштердегі есімдіктердің жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47 б.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50 б.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52 б.

ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТЫЛҒАН
АТАУЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54 б.
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі. ХІІІ – ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер тілін қазіргі қазақ тілімен салыстырып зерттеу және оны әрі қарай дамыту – маңызды міндеттердің бірі.
Әдеби тілдің қалыптасу, даму тарихын жалпы халықтық тілмен, диалектілермен және көне жазба мұралар тілімен байланыстыра зерттеудің маңызды екені ертеден айтылып жүр. Олардың ішінде әдеби тіл тарихының тереңдігін көрсететін бірден - бір айғақ көне жазба ескерткіштеріміз болып табылады. Қазақ тіл білімі саласында осы бағытта Ә.Қайдар, Ә.Құрышжанов, Ә.Ибатов, А.Аманжолов, Р.Сыздықова, Б.Әбілқасымов, Б.Қалиұлы, Ә.Төлеуов, М.Серғалиев, Б.Сағындықұлы сынды ғалымдарымыздың ықпалымен біршама жұмыстар атқарылып жүр.
ХІІІ – ХІV ғасырлардағы жазба ескерткіштер – біздің заманымызға келіп жеткен жәдігерліктердің бір бөлігі ғана. Орта ғасыр жазба ескерткіштер тіліне қазіргі тіліміздің қаншалықты қатысы бар екенін анықтау негізгі міндеттердің қатарына жатады. Бұл екінші бір жағынан белгілі бір тілдің өзгеру, даму, қалыптасу жолдарын айқындауға да қолғабыс жасайды. Көне түркі тілдері мен қазіргі түркі тілдерінің, соның ішінде қазақ тілінің де өзіндік табиғатын танып, олардың ішкі даму заңдылықтарын ашу барысында тарихи жәдігерліктерді оқып зерттеу – ерекше маңызы бар өзекті мәселе.
Диплом жұмысының нысаны. ХІІІ – ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер тіліндегі, нақтылап айтқанда, Хорезми «Мухаббат – наме», Құтб «Хұсрау уа Шырын», С.Сарай «Гүлстан бит – түрки», «Кодекс куманикус», Махмуд бин Әли «Нахдж-әл-фарадис» жәдігерліктері нұсқаларындағы есімдер мен орта ғасыр ескерткіштер тілі мен қазақ тіліне ортақ есімдер.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты - ХІІІ - ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер тіліндегі есімдердің морфологиялық жағынан жан – жақты сипаттай отырып, олардың қазіргі қазақ тіліндегі есімдермен сабақтастығын, даму барысындағы өзгерістерін анықтау.
Алға қойған мақсатымызға байланысты мынадай міндеттер туындады:
- түркітанушылардың пікірлері негізінде есім сөздердің лингвистикалық табиғатын ашу;
- ХІІІ – ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер тілінде кездесетін есім сөздердің лексика – семантикалық, грамматикалық сипаттама беру;
- есім сөздердің даму, қалыптасу барысын нақты мысалдармен түсіндіріп, дәлелдеу;
- ескерткіштерге және қазіргі қазақ тіліне ортақ есім сөздердің морфологиялық қатысын анықтау;
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы. ХІІІ – ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер тіліндегі есім сөздер толығынан қамтылып, тілдік тұрғыдан жан – жақты сипатталды. Зерттеліп отырған тақырыпқа байланысты талданған нақтылы мысалдар реттелініп, белгілі әдістер бойынша жеке сұрыпталды. ХІІІ – ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер мен қазіргі қазақ тіліне ортақ есім сөздердің морфологиялық, мағыналық айырмашылықтары анықталып, айқындалды. Орта ғасыр ескерткіштер тілі мен қазіргі қазақ тілінің сабақтастығы есім категориясы негізінде көрініс тапты.
Диплом жұмысының зерттеу әдістері. Жұмыста диахрондық әдіс, сонымен бірге түрлі мәселелерді анықтау үшін тарихи зерттеуге қосымша ретінде салыстырмалы тарихи әдіс пен сипаттамалы әдіс те пайдаланылған.
Диплом жұмысының теориялық және практикалық мәні: Жазба жәдігерліктер мен қазіргі қазақ тіліне ортақ есімдердің фонетикалық, морфологиялық айырмашылықтары ашылып, айқындалды. Ғылыми – зерттеу жұмысының деректерін жоғары оқу орындарында қазақ тілнің тарихи грамматикасын, көне түркі ескерткіштері тілін, орта түркі ескерткіштері тілін, түркі тілдерінің грамматикасын оқытуда, жиілік сөздік жасауда пайдалануға болады. Сонымен бірге филология факультеттерінің студенттеріне арнаулы курс немесе арнайы семинар ретінде оқу бағдарламасына енгізуге болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы екі тараудан, кіріспе мен қорытынды және пайдаланған әдебиет тізімінен тұрады
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қашқари М., Түрік сөздігі. А., Хан – І том, 1997-590 б.
2. Құрышжанұлы Ә. Көне қыпшақ тілінде жазылған ескерткіштер. 1975. 44-65 б..
3. Сауранбаев Н.Т. Некоторые черты древнекипчакского языка // Сб. Сауранбаев Н.Т. Проблемы казахского языкознания. –Алма-Ата. Ғылым, 1982. –С.254 //Сб. Вестник АН Каз. -1948. № 12.
4. Наджип Э.Н. Исследование по историй тюркских языков ХI-ХV в.в. Москва: Наука. 1989. –120 с.
5. Наджип Э.Н. О новонайденных арабописьменных списках “Мухаббат - наме” Хорезми / Советская тюркология. 1973, № 3. –94-100 с.
6. Сүйіншәлиев Х. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Мектеп, 1989. -223 б.
7. Құрышжанов Ә., Ибатов Ә. Ескi түркi жазба ескерткiштерi хақында. Кiт.: Қазақ әдеби тiлiнiң тарихы мен даму жолдары. Алматы: Ғылым, 1981 ж. 97-124 б.
8. Қоңыратбаев Ә. Хорезми “Мухаббат-наме”. Қолжазба, ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кiтапханасы, 1937.Благова Г.Р. Два издания рукописей “Мухаббат-наме” // Народы Азии и Африки, 1963, -209-212 с.
9. Айдаров Ғ., Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. А., 1986
10. Салқынбай А.Б. Тарихи сөзжасам (Семантикалық аспект). Алматы: Қазақ университетi, 1999. –309 б.
11. Тектiғұл Ж. “Қазақ тiлiндегi түркi негiздi аффикстердiң эвалюциясы” А. “Ғылым” 2002, 302 б.
12. Томанов М., Қордабаев Т. Тарихи грамматика мәселелері. – Алматы: Мектеп, 1975. – 176 б.
13. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. М., 1952. С. 225.
14. Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. Алматы, 1957. 20 б.
15. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 403 б.
16. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. Л., 1948. С. 90.
17. Керімұлы Ә. Түркі әдебиеті ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар (ХІV ғасыр), А.,1999.
18. . Гулямов А.Г. Проблемы исторического словообразования узбекского языка (автореферат). Ташкент, 1955, стр. 15.
19. Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі есім сөздердің жасалуы. Алматы. Мектеп. 1973. -112 б.
20. Аханов К. Грамматика теориясының негiздерi. Алматы: Ғылым. 1972. –239 б.
21. Севортян Э.В. Аффиксы именного словооброзования в азербайджанском языке. –М.:Наука. -1966. -437 с.
22. Древнетюркский словарь. – Ленинград: Наука, 1969. -375 с.
23. Айдаров Г. Язык орхонских памятников древнетюркской письменности VІІІ века. Алма-Ата, 1971. С. 157.
24. Шәкенов Ж. Қазiргi қазақ тiлiндегi сын есiм категориясы. Алматы: Қазмемоқупедбас. 1961. -79 б.
25. Қазақ тiлiнiң грамматикасы. Алматы: Ғылым. 1967. -47-48 б.
26. Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. Алматы, 1957. 23 б.
27. Исаев С.М. Қазақ тiлiндегi қосымшаларды жiктеу мәселесi. Қазақ ССР ҒА Хабарлары, Алматы. 1982, №2.
28. Исаев С. Қазiргi қазақ тiлiндегi сөздердiң грамматикалық сипаты. Алматы: Рауан. 1998. –138 б.
29. Исаев С.М. Қазақ әдеби тiлiнiң тарихы. Алматы: Мектеп, 1989 –83 б.
30. Құрышжанұлы Ә., Ескі түркі жазба ескерткіштері. Алматы: Қайнар, 2001 – 469 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
........................................................................
.................................3 б.
1 - ТАРАУ. КӨНЕ ТҮРКІ ... ... ... ... Көне ... ... ... «Кодекс куманикус» және оның зерттелу
тарихы......................................................................
.................................5 б.
1.2. Алтын Орда ... ... ... ... тарихы және
зерттелуі...................................................................
...............................................10б.
1.3. Көне түркі ... есім ... ... ... - ... КӨНЕ ... ... ғасыр) ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕР ТІЛІНДЕГІ
ЕСІМ СӨЗДЕРДІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ
2.1. ... ... зат ... ... ... ... ескерткіштердегі сын есiмнің жасалу
ерекшеліктері
............................................................................
.............37 б.
2.3. Жазба ... сан ... ... ... 44 б.
2.4. ... ... ... ... ... б.
ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТЫЛҒАН
АТАУЛАР
............................................................................
........................54 б.
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі. ХІІІ – ХІV ... ... ... ... қазіргі қазақ тілімен салыстырып зерттеу және оны
әрі қарай дамыту – маңызды ... ... ... ... даму ... ... халықтық тілмен,
диалектілермен және көне жазба мұралар ... ... ... ... ертеден айтылып жүр. Олардың ... ... тіл ... көрсететін бірден - бір айғақ көне жазба ескерткіштеріміз болып
табылады. Қазақ тіл білімі саласында осы ... ... ... ... Р.Сыздықова, Б.Әбілқасымов, Б.Қалиұлы, Ә.Төлеуов,
М.Серғалиев, Б.Сағындықұлы сынды ғалымдарымыздың ықпалымен біршама жұмыстар
атқарылып жүр.
ХІІІ – ХІV ... ... ...... ... ... ... бір бөлігі ғана. Орта ғасыр жазба ескерткіштер
тіліне қазіргі тіліміздің қаншалықты қатысы бар ... ... ... қатарына жатады. Бұл екінші бір жағынан ... бір ... ... ... ... ... да ... жасайды. Көне түркі
тілдері мен қазіргі түркі тілдерінің, соның ішінде қазақ тілінің де өзіндік
табиғатын танып, олардың ішкі даму ... ашу ... ... оқып ...... ... бар өзекті мәселе.
Диплом жұмысының нысаны. ХІІІ – ХІV ... ... ... ... ... ... Хорезми «Мухаббат – наме», Құтб
«Хұсрау уа Шырын», С.Сарай «Гүлстан бит – ... ... ... бин Әли «Нахдж-әл-фарадис» жәдігерліктері нұсқаларындағы есімдер
мен орта ғасыр ескерткіштер тілі мен қазақ тіліне ... ... ... ... мен ... ... негізгі мақсаты -
ХІІІ - ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер тіліндегі есімдердің
морфологиялық жағынан жан – ... ... ... ... ... қазақ
тіліндегі есімдермен сабақтастығын, даму барысындағы өзгерістерін анықтау.
Алға қойған мақсатымызға байланысты ... ... ... ... ... негізінде есім сөздердің лингвистикалық
табиғатын ашу;
- ХІІІ – ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер ... ... ... ...... ... сипаттама беру;
- есім сөздердің даму, қалыптасу барысын нақты мысалдармен түсіндіріп,
дәлелдеу;
- ескерткіштерге және қазіргі ... ... ... есім сөздердің
морфологиялық қатысын анықтау;
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы. ХІІІ – ХІV ... ... ... ... есім ... ... қамтылып, тілдік
тұрғыдан жан – жақты сипатталды. ... ... ... ... ... ... реттелініп, белгілі әдістер бойынша жеке
сұрыпталды. ХІІІ – ХІV ... ... ... ескерткіштер мен қазіргі
қазақ тіліне ортақ есім сөздердің морфологиялық, мағыналық айырмашылықтары
анықталып, айқындалды. Орта ... ... тілі мен ... ... ... есім ... ... көрініс тапты.
Диплом жұмысының зерттеу әдістері. Жұмыста диахрондық әдіс, ... ... ... ... үшін ... ... ... ретінде
салыстырмалы тарихи әдіс пен сипаттамалы әдіс те пайдаланылған.
Диплом ... ... және ... ... ... ... қазіргі қазақ тіліне ортақ есімдердің фонетикалық, ... ... ... Ғылыми – зерттеу жұмысының деректерін
жоғары оқу орындарында қазақ тілнің ... ... көне ... ... орта ... ... ... түркі тілдерінің
грамматикасын оқытуда, жиілік сөздік жасауда пайдалануға ... ... ... ... ... ... курс ... арнайы
семинар ретінде оқу бағдарламасына енгізуге болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом ... екі ... ... ... және пайдаланған әдебиет тізімінен тұрады
І ТАРАУ. КӨНЕ ТҮРКІ (ХIII-ХIV ғасыр) ... ... ... ЕСКІ ... ... ЕСКЕРТКІШІ «КОДЕКС КУМАНИКУС» ЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ
ТАРИХЫ
Көне қыпшақ тiлi туралы ең ... ... ... ... – М.Қашқари. Ол
өзiнiң белгiлi еңбегiнде қыпшақ тiлiнiң кейбiр грамматикалық ерекшелiктерiн
талдап, ... ... ... ... ... Қыпшақ тiлiн ол
әрдайым атай отырып, заманындағы көп ... ... ... ... ... ... (Құмандардың кiтабы). Қолжазба осы күнгi Венециядағы
Марк әулиенiң шiркеуiнде сақтаулы. Сырты былғарымен ... ... ... Ол 82 ... (164 ... тұрады. «Кодекстiң»
алғашқы бетiнде «1303 жылы 11 ... ... жазу бар. Бұл, ... ... ... ... ... бiр жерге қосып тiгiлген уақыты
болу керек. Сонда ол ХIII ғасырдың II жартысында ... ... ... ... ғана аяқталған болып шығады. Қолжазбаның жазылған жерi ... ... ... ... ... ... күнi ... дейiн
басы ашылған емес.
Қолжазба 2 бөлiмнен тұрады. Бiрiншi бөлiмiнде келтiрiлген материалдар:
1. ...... және ... ... Сөз ... ... алфавитiнiң
тәртiбiмен берiлген. Әр тiлдiң сөзi жеке – жеке колонкалар арқылы ... ... ... келедi. 2. Куман тiлiндегi үстеу сөздер және ... ... ... 3. Куман тiлiндегi есiмдер мен есiмдiктердiң
септелу үлгiсi және олардағы куман сөздерiнiң ... ... ... ... ... 40 ... ... берiлген латынша – парсыша
және куманша сөздiк.
Екiншi бөлiмде келтiрiлген ... 1. ...... ... ... 2. ... ... текстер. 3. Латын тiлiнде жазылған
куман тiлiнiң ... ... ... 4. Итальян тiлiнде жазылған
өлеңдер. ... мұны ... өз ... жазылған шығармасы деп
есептейдi. 5. Латын тiлiндегi бiр етiстiктiң жiктелу үлгiсi және ... ... ... 6. ... бос ... беттер.
Құрылысына қарағанда, «Кодекстiң» бiрiншi бөлiмi таза ... ... ... Ол – тiл ... сол үшiн ... оқу ... Екiншi бөлiм кумандар арасында христиан дiнiн уағыздау үшiн жазылған
да, дiни кiтаптардан әр ... ... ... ... ... ... Мұнан басқа бұл бөлiмдер жеке сөздер, сөз ... ... 50-ге ... ... дiн басшыларының әмiрi мен iстерi ... бар. ... сөз ... ... мен ... ... ... тiл ерекшелiгiнен әлдеқайда алшақ жатыр. ... ... ... ... де ... жасалған.
Бiрiншi бөлiм бес түрлi қолтаңбамен жазылған. Оны жазған итальяндықтар
болса керек. Екiншi бөлiм (14 ... ... ... немiстердiң
қолынан шыққан. Осыдан барып, әдетте бiрiншi бөлiмді «итальяндық ... ... ... ... ... ... ... деп атайды.
Екi бөлiм де готикалық көне шрифтiмен жазылып, бiрде қара, бiрде ... ... ... ... өте нашар жазылған да, орфографикалық қателерден аяқ алып
жүргiсiз. Готикалық алфавит түркi тiлi дыбыстарын ... ... ... ... ... ... осы ... бетiнде барынша айқын танытты.
Оның үстiне қолжазбаны жазушылардың да сауаты ... ... ... - оп-оңай
сөздiң өзiн бұрмалап, ... ... ... ... ... ... «Осы ... сөзiн оқығаннан бiр нәрсе шыға
қоятынына менiң күмәнiм бар» деп ... едi. ... ... бұл ... ... үшiн көпке дейiн залалын тигiзiп келдi.
Европа бiлiмпаздары (әсiресе, Италия жерiнде кiтапқұмар ... ... ... ... ... ... ... деген кiсiнiң
жазып кеткен мәлiметiне қарағанда, 1362 жылы Италияның атақты ... бұл ... ... ... қоса Венеция республикасына сыйға
тартқан. Ұлы ақынның шығыс елдерiн көп аралап, елшiлiк ... ... ... ... оның ... ... ... алғаны осы уақытқа дейiн
белгiсiз болып келедi.
Немiс халқының әйгiлi ... ... ... ... - ... ... де көп ... адам. Ол тарихи
қолжазбаларды жинап, жариялауға зор мән ... ... ... ... Сол
В.Лейбниц «Кодекс» туралы былай деп ... «Мен ... ... ... ... ... iшiнде көбiрек көңiл аударғаным «Куман
тiлiнiң сөздiгi» болды. Бiрақ мен қанша әуреленсем де, оны ... ... ... ... ең ... француз тiлiне аударып, ... ... ... синолог, академик Генрих Юлий Клапорт (1783-
1835) ... Ол ... ... ... ... деген диссертациялық
жұмысына қоса әңгiме болып отырған ... ... ... ... - парсыша - куманша сөздiк» деген атпен жарияланды (Париж,
1828ж).
«Кодекс куманикустi» екiншi рет түгелдей (екi бөлiмiн де) ... ... 1880 жылы ... ... қаласында бастырды. Баспа 3 ... 1. ... сөз» бен ... ... бар. ... кумандардың
тарихы, олардың басқа түрлi халық тарихымен (хазарлармен, ... ... ... ... тағы ... ... орыстармен
қарым-қатынасы, ру – тайпалық құрылысы, тiлдiк (аномастика мен топономика
бойынша) ерекшелiктерi, дiни, саяси-әлеуметтiк ... ... ... ... 2. ... ... мен олардың латын тiлiндегi аудармалары
келтiрiлген. 3. ... - ... (2838 сөз), ... ... сөздiктерге арналған. Оның үстiне, баспада ... ... ... көрсеткiштерi де бар.
Г.Кун баспасы түпнұсқасының әрi дәл, әрi толық көшiрмесi тәрiздi. ... сөз ... ... ... ... латын тiлiне аударылып берiлген.
Көптеген сөздер басқа түркi тiлдерiндегi (әсiресе, шағатай, ұйғыр, ... өзi ... ... ... ... отырады.
Г. Кун баспасының маңызы – бұрын ... ... ... ... ... шығарып, «Кодекстiң» Г.Ю. Клапрот айтқандай сөздiктен ғана
емес, екi бөлiмнен тұратын қолжазба екендiгiн ... ... ... «Кодекстi» халықаралық ғылым тiлi болып саналатын латын тiлiне аударып,
оның даңқын барлық әлемге ... ... тiлi мен ... тiлiн жақсы бiлетiн
болғандықтан Г.Кун көптеген куман сөздерiнiң өзiндiк қиын аудармаларын
анықтап бердi. ... тiлi ... оның осы ... ... бiрсыпыра
пiкiрлер айтылып, еңбектер жазылды.
«Кодекс куманикус» үшiншi рет В. В. Радловтың аудармасымен ... ... ... (1887). Бiрақ бұл толық аударма емес: Р. Кун
баспасының әр жерiнен бiр ... ... да, оны орыс ... ... ... ... аударып берген. Бұл басылымның ... Алғы сөз. Онда ... ... ... 15 ... ... ... сөздiк (2217 сөз)
3. Жеке сөйлемдер мен сөз тiркестерi.
4. Куман текстерi мен олардың аудармалары.
5. Сөз тiзiмi (3024 ... ... (33 ... ... негiзiнде жасалғандықтан, В.В.Радлов транскрипциясы
қазiргi оқушылар пайдалану үшiн қолайлы-ақ. ... ... ... тұлғасы мен семантикалық аудармалары көп жерде-ақ көңiлден
шықпай ... ... В. В. ... ... ... ц ... бар ... барлық жерде ч дыбысының орнына ц жазып қолдануы дұрыс емес едi. 1936
жылы Дания ғалымы К.Гренбек қолжазбаларының түпнұсқасын басып ... ... 4 рет ... едi. Мұны өзi ... ... ... жұмыс iстеуге мүмкiндiк туғызып, кейбiр сөздiң
дұрыс - бұрыстығы туралы осыған дейiн болып ... ...... ... ... ... баспасы да К.Гренбектiң қолынан
жарық көрдi. Ол куманша-немiсше сөздiк есебiнде арнаулы алғы сөзiмен ... (1942 ... ... 2728 сөз). Онда алғы ... ... куман
сөздерiнiң орфографиясы мен орфограммасы куман ... ... ... сөз ... ... ... бiрқыдыру әңгiме болады.
Мұндағы куман сөздерi латын әрiптерiнiң негiзiнде жасалған ... ... ... Әр ... түпнұсқасы қолжазба бойынша дәл
көрсетiп отырылды. Сөйтiп, К.Гренбек баспасының арқасында куман сөздерiнiң
оқылу принциптерi бiр iзге ... көп ... ... Аударма жағы да
ойдағыдай жақсартыла түстi.
Куман тiлiн ... ... ... аса бiр ... ...
В.В.Радловтың «Куман тiлi туралы» деген кiтабы. Ол «Кодекстiң» Р.Кун ... ... ... ... ... ережелерiнен ауытқып
жазылған жерлерiн анықтау – осы еңбектiң өз алдына қойған ... ... ... ... ... ең ... де, сүбелісі де, готикалық көне
курсивпен ... ... ... ... («Қыпшақтардың кітабы») еді.
Бұл жазба жадыгерліктің тілін зерттеу Ә.Құрышжанұлының зерттеу еңбектерінен
басталады. «Кодекс куманикустың» өзі мен оның ... ... ... ... ... жазып шығарды. Мысалы, «К изучению
куманских загадок» (1960); ...... ... в куманском языке»
(на материале лексики); «К вопросу об уйгурской письменности куманов»
(1962); «О ... ... ... в ... куманского языка «Кодекс
куманикус» //Эпиграфика Востока (М., 1963); «Көне ... ... ай, ... (1969); «К ... ... ... речи ... ХІІІ-ХІV вв.»
(1970); «К истории изучения куманского языка» (1972); «О ... на ... ... ... ... (1974); ... сөздік» (А.Жұбановпен және А.Белботаевпен бірге); «К изучению
лексики «Кодекс куманикус» (1981); ... ... // ... ... 1998; ... Энциклопедия, 2000; «Кодекс куманикус» -
қазақ әдеби тілінің лексикографикалық арнасы» (1989), ... ... ... ... жадыгерліктері, біз айтып өткендей, тек қана
«Кодекс куманикуспен» ғана шектелмейді. Біз жоғарыда ... атап ... ... оқып – ... ... ... ... толып жатыр, ол туралы
Ә.Құрышжанұлының «Көне қыпшақ тілінде жазылған ... ... ... ... ... ... ... ескі түркі жазба ескерткіштерін қазақ тіліне тәржімалап,
қалың қауым оқушылар үшін олардың барынша ... ... ... ... көне түркі жазба ескрткіштерін және олардың тілін зерттеу
саласында ең ... жол ... ... ... ... ... қалыптасу,
өсу-өрбу, даму-жетілу, өзгеру-шарықтау, байи түсу және құнарлану, т.б.
жолдарын танып-білу үшін, ... ... ескі ... тілінде
жазылып қалған мұралардың тілін зерттеу, ... ... ... ... ... считать предками казахского народа» [3].
І.2. АЛТЫН ОРДА ДӘУІРІНДЕ ЖАЗЫЛҒАН ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРДІҢ ТАРИХЫ ЖӘНЕ
ЗЕРТТЕЛУІ
«Гулистан бит-түрки» (Гулстанның түркiшесi). Қолжазба-372 бет. Әр ... ... жазу бар. Өте сұлу ... ... ... ... ... жазылған. Қолтаңба автордың өзiнiкi болса керек. Ол ... ... ... ... ... - Сейф ... жазбасы туралы алғаш хабарлаған – венгер ғалымы Тори ... ж). ... ең ... фотокөшiрмесi мен оның түрiкше аудармасын басып
шығарған дәрiгер проф. Ф. Н. ... (1945 ...... атышулы жетi ақынның бiрi Сағдидiң ... ... ... ... ... ... еркiн аудармасы. Аударма
өлеңдер арагiдiк ... ... ... ... келiп отырады.
Мысалы: Шығарманың басында (3 б.) қолжазбаны Сараий ... ... ... ... ... ... ... Тейхасбек әмiрге арнап жазғандығы туралы
әңгiме болады. Сонан соң аударма басталады. Бiрақ көп ұзамай ... ... ... ... ... өлеңдерiн келтiрiп өтедi.
Одан әрi бiрқыдыру аудармадан соң, автор тағы да өзiнiң «Гүлистанды» аудару
себебi жайында 87 ... ... ... ... ... ... аударма
жағы 355 - бетпен аяқталады. ... ... ... өз ... Автор өлеңдерiнiң негiзгi мазмұны – ақыл айту мен ... ... ... өзiнiң ойларын жырлау.
«Гүлистанның» еркiн аударма екендiгiн мынадан да көруге ... ... ... ... ендi ... ... сөз ... ұзартып
отырған; кейде бiр үзiндiлердiң мазмұнын ғана терiп айтса, кейде iле-шала
бұлжытпай жолма-жол аударған. Осындай ерекшелiктерiне ... ... ... ... ... ... ... жағынан ол Алтын Орда жұртшылығынан
шыққан ақынның қолтума шығармалары жазылған еңбек ретiнде де қаралуы тиiс.
«Гүлистан» жазбасында тек Сейф ... ... ғана ... оның ... ... ... ... жайлаған көптеген басқа ақын-шайырлардың
ғазалдары бар. ... ... 1 ... түркi мен парсы тiлiнде жазылған
жетi ауыз өлең бар (оларды бiрнеше ақын жазған, қолтаңбалары да әр ... ... ... ... ... ... ... 8
ғазалды түркi халықтарының сол кездегi белгiлi 8 ... ... Оның бiрi ... ... ... ... ... бәрiне де С.Сараий
өзiнше жауап жазып қалдырған. Одан әрi ... ... ... ... ... ... ... негiзгi ұйтқысы қыпшақтар болғанымен, олардың
қарамағындағы тайпалар ... ... ... ала-құла халық болатын.
Алтын Орда мемлекетiнiң этникалық құрамы да осы iспеттес едi. ... ... ... ... ... бiр емес, бiрнеше вариантта
жазылып қалғаны да осыдан. «Гулистан» шығармасын жан-жақты толық зерттеген
профессор ... оны ... да, ... да ... ... ... осы
екi тiлдiң элементтерi қосылып қолданылатын әдеби тiлде (екi тiл ... ... ... ... деп ... Ол ... тiл, ... Алтын Орда хандығы мен Египет мемлекетiне де ортақ болған .
Қолжазбаның жазылып бiткен кезiнде Сейф ... 70 ... ... Сонда ол
1323 жылы туған. Алтын Орданы Өзбек хан билеп тұрған кезде, өмiрiнiң ... ... ... Ол ... ... дарынды ақын, көп оқыған
бiлiмдар, әйгiлi де атақты адам болған (38-40 беттер).
ХIV ... ... Орда ... Орта ... ... ... жазба
тiлi қалыптасып, осы аралас тiлдегi әдебиет ... ... ... ... әдебиетiнен кеңiнен орын алатын шығарманың бiрi – ... ... ... ... ... тiлiнiң бастау көзi
ретiнде көнеден ... ... бiрi – ... ... Бұл ... Орда дәуiрiнде дүниеге келген мұралардың бiрi.
ХIII-ХIV ... ... ескi ... тiлiнiң жазба ескерткiшi
«Мухаббат-наме» ... ... ... ... танымал. Ол орта ғасыр
дәуiрiндегi қыпшақ тiлiн бейнелейтiн бiрден – бiр ... ... көне ... ... ескерткiштердiң iшiндегi ең iрi әрi
мәндi, қызғылықты дастан.
Дастанның 1353 жылы Сыр ... ... ... ... оның ... ... ... деректер күнi бүгiнге дейiн табылған
жоқ. Бұл оның туған ... ... ... ... ... ... болуы мүмкiн. Ал шығарманың соңында «Сүйүнсүн бәндә Хорезми –
Рәвәни» (439) ... ... орта ... ... ... зор ... ... ғалым Ә.Наджип Хорезмидiң екiншi лақап аты
деп көрсетедi (4,120(. Шындығында, бұл – қате пiкiр. Ғалым ... ... ... ... өзге ... мұны ... дәлелдеген.
Қолда бар деректерге қарағанда «Мухаббат-наме»-авторы өз ... ... ... ... ... ... ... ақыны Ә.Науай тiл
мәселесi жайлы «Мухаммат әл-лүғатаин» деген атақты еңбегiнде ... ... ... ...... 5 бәйiтiн еш өзгерiссiз келтiрген.
Ал профессор Ә. Наджиптiң «О новонайденных арабо – ... ...... Хорезми» деген мақаласындағы үзiндiге зер салсақ,
Ходжанди мен Хорезмидiң арасындағы тамаша өнер ... ... бы мои ... ... ... ... ... знать цену жемчуга,
Если бы слова Ходжанди бедняге Хорезми услышал,
То с изумлением сказал бы “Браво» (5,96(.
Хорезмидiң ең үздiк ақын ... ... ... ... сөз еткен
ғалымдарымыздың бiрi, ... ... ... профессор
А.Қыраубаева бiрнеше нақты тұжырымдармен дәлелдедi.
Дастан сол дәуiрдегi әдеби шығармалар секiлдi ... ... ... мен ... ... ... ... Содан кейiн
ғана ақын өзiнiң ... ... ... ... оның ... «Мухаббат-наменi» жазбақшы екендiгiн баяндап, Мұхаммед-Қожабектi
мақтаған толғау, ғазалмен жалғастырады. Мұнан кейiн ғашық жiгiттiң ... ... ... ... ... кейiн мәснауи, ғазал келiп отырады)
және шағын әңгiмеден тұратын ... ... ... ... ұзақ ... ... ғана ... 102 бәйітте аяқталады.
Дастанды зерттеушілердің пікірінше, Мұхаммед - Қожабек ... ... ... ... ... . Кей ... ... Қожабек
Қатлұғ Темірдің (1349 – 1356) билік құрған ... ... ... мен
поэзияны қадірлеген өзі де ақын болған кісі екенін айтады [6,223]. Осы
деректерге қарағанда, Мұхаммед - ... ... ... ... ... болғанға ұқсайды.
Бiздiң дәуiрiмiзге «Мухаббат-наменiң» төрт түрлi көшiрмесi ... ... ... 1432 ... яғни ... ескерткiштiң жазылғанынан кейiн 79 жыл
кейiн Мансур бахшы көшiрген. Бұл ... ... ... ... ... Мир Джалаладдинге (1407 – 1444 ж.ж.) арналыпты. Елге ... ... ... ... бiр – ... ... ... ол кезде iрi
қолбасшылар арасындағы жақсы үрдiс едi. Осылайша көшiрiлiп, ... ... ... «Мухаббат-наменiң» бұл қолжазбасы ... ... ... ... ... ... Ол Британ
музейiндегi әр алуан шығармалар ... ... ... бiр ... бұрын ғылымға танылмаған жаңа бiр көшiрмесiн тапқаны
жайлы Бүкiлроссиялық ғылым академиясының доктарларына 1924 жылы ... ... ... ... тез ... ... ... зерттеушiлер
қатары көбейе түстi.
«Мухаббат – наменiң» бұл қолжазбасы хронологиялық ... ... ... ... ол ... толық варианты емес, мұның парсы
тiлiнде жазылған хаттар мен түркi тiлiнде жазылған 53 бәйiт ... ... ... көп ... кейiнiрек көшiрiлген араб қолжазбасы осы күнге
дейiн дастанды зерттеушi, аударушы ғалымдар мен ... ... ... ... ... ... көлемi 24 парақ. Ұйғыр ... ... ... ... музейiнде сақтаулы.
А.Н.Самойлович байқаған осы әдеби тiлдi түркi жазба ескерткiштерiн
кеңiнен зерттеп ... ... ... Ә. Құрышжанов пен Ә. Ибатов «орта
түркiлiк жазба әдеби тiл» – деп атады (7,111(.
«Мухаббат-наменiң» қазақ ... ... ең ... ... ... өз ... ... ғалым Ә.Қоңыратбаев болды. Ол 1945-1946
жылдары Өзбекстанда ... ... ... ... ... ... қолмен көшiрiп Қазақ ССР Ғылым
академиясының Орталық ... ... ... Бұл қолжазба
кiтапхананың сирек кездесетiн кiтаптар қорында сақтаулы тұр. ... ... ... ... ... туралы» деп атап, жеке берген
(8,54(. Бұнда ескерткiштiң Британ музейiндегi қолжазбалары мен сол ... ... ... ... ... ... ... туындының
жазылған жерiн Сығанақ қаласы деп болжайды. Ортағасырлық Сыр ... ... ... ... ... жоғары, күмiс, мыс,
ақша даудасы қалыптасқан қорғаныстың күшi дамыған бекiнiстi қала ... ... ... үстiнде.
Түркi тiлдерiнiң iшiнде өзбек, қазақ ... ... ... ... араб ... ... ... Бұл еңбектi қазақ
тiлiне аударған А. Қыраубаева.
«Мухаббат-наме» дастаны 946 жол, яғни 473 ... ... ... ... екi ... жазылған. Барлығы он бiр арнау өлеңнен тұратын
ғашықтық дастанның үш ... ... ... тарауы – түркi тiлiнде
жазылған. Қазіргі кезде жазба ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... ... ерекше орын алатын ескерткiштердiң бiрi –
«Нахдж-әл-фарадис» деп аталады. Жинаушы-тiзушi Махмуд бин Әли. Бұл ... ... ... жинағы. Кiтап 1358 жылы Сарай қаласында жазылған.
Әлидiң «Нахдж-әл-фарадис» (Жұмақтың ашық жолы) ... ... ... ... Бiрi ... ... ... қалғаны қазiргi Татарстан
жерiнде сақталған.
20 жылдардың соңына қарай бiз зерттеп отырған ... ... ... ... ... ... Стамбулдық, Ялтиндiк, ... және ... ... ... ... сақтаулы
тұрған үлгiсi.
«Нахдж - әл - фарадис» түгел төрт ... ... ... ... екi ... ғана жеткiзген.
I тарау – түгел дерлiк пайғамбардың өмiрiн ... Бұл ... ... ... II ... – алғашқы төрт халифтiң өмiрбаяндық және тарихи
деректерiн бередi.
III тарауда – құдайға жарасымды ... ... ... ақыл – ... ... ... - әл – фарадис» дастаны қыпшақтар тiлiн қолданған көне
түркi тiлдi әдебиеттегi ең ... ... ... ... ... әдебиетiнен орын алатын елеулi еңбектiң бiрi - Құтыптың
«Хусрау уа Шырын» дастаны. «Хусрау уа Шырын» ... - ХIV ... ... ... пайда болған көркем әдеби мұралардың ішіндегі ең құнды
ескерткіштердің бірі. Бұл ... ... ... ғалымдардың бірінен
саналатын поляк ғалымы А.Зайончковский оны ерекше көңіл бөлетін ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы ескерткіш тексін алуан түрлі
зерттеуге алып, оны парсы тіліндегі Низами ... 1958 ... ... ... ... ... 1961 жылы сөздiгiн
бастырып шығарады. Поляк, немiс тiлдерiнде бiрнеше ... ... ... – морфологиялық ерекшелiктерiн зерттедi. Бұл еңбектiң қазiргi
таңда маңызы зор.
Белгілі кеңес ... ... ... ... ... ... шығармасымен түркі тіліндегі нұсқаның өзек арқауы бір екенін анықтай
келіп, түркі тіліндегі ескерткішті жартылай оригиналды ... ... ... ... ... уа Шырын» поэмасы Низамидің парсы тілінде жазылған
осы ... ... ... ... сол күйі қайталанған, жолма - жол ... – сөз ... ... ... композициясы мен сюжетін толық сақтай
отырып, еркін және творчестволық жолмен, өз ... өмір ... өз ... ... мен ... - ... лайықтап барып
жасалған аударма деген пікірге қосыламыз.
Қолжазба жалғыз дана. Париждiң ұлттық кiтапханасында ... ... жылы ... ханның үлкен баласы Тыныбек пен Хан ... ... ... ... ... ... болып жүрген «Хусрау уа Шырын» 1383 жылы
Берке Факих жасаған осы түпнұсқаның көшiрмесi. Оның ... 785 ... ... ... 1385 жылы ... айында) жазылған. Қолжазбаның мазмұны
а) Кiрiспе (еңбектiң жазылу себебi, арнау өлеңдер),
ә) Хұсрау мен Шырын,
б) ... пен ... ... ... (соңғы екi бөлiмде) екi жас
арасындағы сүйiспеншiлiк пен ... ... ... ... қарай бұл ескерткішке ғалымдар жете көңіл аудара
бастады.
І.3 ТҮРКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ ЕСІМ СӨЗДЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ
Қай тілде де ... ... келе ... ... ... ... ... айтатын болса, ... ... ... сөз ... ... жолы (синтетикалық тәсiл),
ал әр сөз табын тудыратын санаулы жұрнақтар болғаны ... ... ... ... ... сөздермен қатар туынды сөздер болғаны
белгілі. Жазба ... ... жаңа сөз ... ... ... арқылы жасалады. Тiлдiң барған сайын дамып, толығып отыратыны,
сапасы артып, ... ... ... ... ... ... ... жүйесiнде анық аңғарылады.
Ғ.Айдаров жазба ескерткіштер тілінде сөзжасам тәсілдерінің түрлілігін,
оның тілдің даму тарихында біртіндеп ... ... [9,157]. ... ... жүйесі көне құбылыстарға жататыны анық байқалады. Өйткені
сөз жасаушы элементтер, сөз ... ... ... ... құбылатын,
күнде жаңаратын құбылыстар емес. ... ... ... ... ... де тыс қала алмайды. Сондықтан сөзжасам жүйесінде де ... ... ол өте баяу ... және ол ... ... бар ... бір кезеңде активтенуі, не пассивтенуі, мағынасының кеңеюі, ... ... ... ... өзгерістері ретінде болады.
Жазба ескерткіштер тілінде сөзжасамның синтетикалық тәсілі бар, бірақ
әр сөз ... сөз ... ... ... ... Ал ... ... тәсіл сөзжасамда үлкен қызмет атқарады, тіл сөз ... өте бай, ... ... ... арқылы толыққан, бірақ
сөзжасамдық жұрнақтардың тілге қосылғанын жазба ... тілі ... ... ... ... байқауға болады. Тілдің даму барысында
грамматикалық категориялардың өзге түрлері сияқты жұрнақтар да ...... ... ... ... бұл – ... ... Уақыт
озған сайын қайсыбір жұрнақ сөз тудыру қызметін әлсіретіп, ... ... ... ... екінші біреулерінің қызметі ... ... Енді бір тобы ... бір ... көбіне дерлік қосылып, жаңа сөз
тудырады да, ... ... ғана ... қосылады. Ондай қосымшалардың
мағынасы түбірмен тығыз байланысып соған бағынышты болады. Сөйтіп, жұрнақ
та сөзге қосылатын тілдік ... ... ... да, сөз бен ... мағыналық бірлікте келеді. Бұл екеуінің ара қатысы, жымдасуы –
фономорфологиялық және ... ... ...... ол ... грамматикалық құрылысы дамуынан, жетілуінен барып
қалыптасады. Сөйтіп, сөздің ... бір ... ... оның ... ... ... ... тiл бiлiмiнiң жеке бiр саласы ретiнде қалыптасу
үстiнде. Оның өзiндiк зерттеу нысанасы, әдiстерi, ... ... ... ... өте ... басталады. Түркi ... ... ... рет ... ... ... ат-түрiк» (ХI ғ)
еңбегiнде көтерiп, сөз ... ... ... ... ... бастап қазақ тiл бiлiмiнде сөзжасам ... ... ... ... Қ.Жұбанов, Қ.Басымов, С.Аманжолов,
Ә.Төлеуов, А.А.Есенқұлов, А.Хасенова, Ғ.Қалиев, А.Ысқақов, Н.Орхабаева,
Ә.Керiмов т.б. 1989 жылы ... ... ... ... ... атты
авторлар тобының еңбегiнде сөзжасам жүйесiнiң теориялық мәселелерi кешендi
түрде сөз болды. Ал 1999 жылы ... ... ... «Тарихи
сөзжасам» атты монографиясында аталмыш мәселе семантикалық, ... сөз ... ... ... ... ғылыми айналымға қосылды.
Жаңа сала ретiнде қалыптасып келе жатқан сөзжасамның маңызды бiр ... ... ... синхрония мен диахронияны бiр бағытқа үйлестiре отырып
зерттеу. Оның ... ... ... ... ... ... ... сөзжасам үлгiлерiн ашудың, кейiнгi дәуiрдегi оның ... ... мәнi ... ... ...... сөз. ... сөз түркi тiлдерiнде
көбiнесе синтетикалық тәсiл арқылы ... ... ... ... мынадай екi жағдайдан көрiнедi дейдi: 1. Туынды сөз
жасауға негiз болатын себепшi негiздiң мағыналық жағынан күрделiлiгi. Яғни
себепшi негiз ... ... өзi ... ... болып саналады да, жаңа
үшiншiлiк мағына туғызуға себепшi негiз ... 2. Сөз ... ... да ... тұрғыдан алғанда күрделi мәселе. Қосымша
морфеманың денi тарихи - ... ... ... ... ... ... мағынаның грамматикалық мағынаға
алмасқанынан туындаған деген пiкiр түркологияда ... ... ... сөз тудырушы қосымша морфемалардың мағыналық құрылымы ... ... ... сөз ету ... ... ... ... сөзжасам жұрнақтарының мағыналық құрылымы, семантикасы мен
құрамы, даму эвалюциясы жазба ескерткiштер ... ... ... көп мәселелердiң ұғымы анықталатыны сөзсiз.
Сөзжасам өзiндiк ерекшелiктерiмен қатар қазақ ... ... ... ... тiлi тарихымен, лексикологиясымен байланысты.
Жеке лексикалық мағына берiп тұрған туынды сөз лексикологиясының үлесi. Ал
осы ... ... iшкi ... құрылымын сөзжасам қарастырады.
Туынды сөзжасамдық тұрғыдан түбiр және қосымша морфемалардан ... ... ... тiл ... сөзжасам морфемаларын қалыптастырушы
негiзгi 4 түрлi тәсiл бар. Олар: 1) ... яғни ... ... сөз ... соңғы сыңарларының сөз тудырушы жұрнақтарға айналуы;
2) жалаң жұрнақтардан бiрыңғай күрделi жұрнақтардың жасалуы; 3) ... сөз соңы ... сөз ... ... сөзiнiң сөз тудырушы қосымшаларға
айналуы; 4) форма тудырушы морфемалардың сөз тудырушы қосымшаға ... оның ... ... ... ... ... ... рөлi ерекше. Сондықтан да қосымшаның шығу тарихына
қатысты екi түрлi пiкiр бар. Бiрiншi пiкiрге жүгiнсек қосымшалар лексикалық
мағынасын ... жеке ... ... сөз ... ... ... ... жоғалтқан көрсеткiшке айналуынан пайда болған
(И.А.Батманов, Н.А.Баскаков, Ф.Бопп т.б.).
Екiншi көзқарас ... бiр ... ... бiр ... бiрнеше
қосымшалардың кiрiгуi, жымдасуы нәтижесiнде күрделi тұлғалар пайда болған
(В.В.Радлов, ... ... ... т.б.). ... ... ... ғалымдардың тұжырымдарын саралай келiп «түркi
тiлдерiнде ғана емес, өзге ... де ... ... ... даму
эвалюциясы өте күрделi екенi, сондықтан әлi ... ... таба ... ... бiрi ... байқаймыз» дейдi (11,302(.
Туынды сөз жасауда сөзжасам жұрнақтарының рөлi ... ... ... ... 4 түрi ... 1. Негiзгi түбiрге тiкелей
жалғанған жұрнақтар; 2. Негiзгi түбiрге тiкелей емес, арасына жұрнақ ... ... ... ... олар екiншi кезектегi жұрнақтар. Түбiр
сөздерден кейiнгi тұлғалармен бiрiгiп күрделi тұлғаға да айналуы мүмкiн; ... ... Ол ... тек ... ... ғана ... да, түбiрге реляциялық мағына бередi; 4. Күрделi ... Ол ... бiр ... ... жұрнақтардан құралады. Демек, түркi
тiлдерiндегi жалпы ... ... ... және күрделi болып екi үлкен
топқа бөлiнедi.
Зат ... ... сөз ... ... белгілері тек заттардың атын
білдіретін сөздер ғана болып қоймай, сонымен бірге әр алуан оқиғалардың,
құбылыстардың аттарымен ... ... ... мезгілдік мәнді
білдіреді.
Есімдер деп аталатын сөздердің ішінде зат ... ... ... сөз табы – сын есім. Сын есімдер заттың әр алуан сыр-сипаттары ... ... де, ... ... ... да ... Түркі
тілдеріндегі сын есім – ... ... ... және ... ... ... да ... тән ерекшелігі бар сөз
табы. Сөз таптарының пайда болу, қалыптасу және өзіндік даму тарихы болады.
Сол ... сын ... де әлі ... қоймаған, көне кезде есім және
етістік сөздерден қалыптасқандығын тарихи жазба ... ... ... ... байланысты оның жүйесі де қатар дамиды. Тіл ... ... де ұзақ ... ... ... өз қатарын көбейтті.
М. Томанов: «Түркі тілдеріндегі сын есімдер мен зат есімдердің ара
жігін ашып, өз алдына ... Ү - ҮІІІ ... ... ... ... деп, ... ... қосылады. [12,176]. Түркі тілдерінде
кездесетін сын есімдер көп ... да, ... өз ... ... жазба деректерден көруге болады. Сонымен бірге, түбір сын
есімдермен қоса, туынды сын ... де сол ... ... ... ... сын ... ... ашып, оған жүйелi
анықтамалар берiп, дәлелдi тұжырымдар жасау ХIХ ... ... ... ... сын ... сөз табы ретiнде зерттеу жекелеген тiлдерде ... ... ... ... - өте көне заманнан келе жатқан сөздер, ... ... ... ... ... Сан ... көнелігіне
байланысты тілдегі барлық сан атауларының қалай ... анық ... ... ... ... ұғымның қалыптасуын ақиқат өмірмен
байланыстырады. Н.А.Баскаков «Сан есімдер – есімдерден бөлініп шыққан ... олар сын ... ... ... ... мағынасын білдіреді» [13,225] -
деген. Қазақ ... сын ... ... Ә.Хасенов осы пікірді қуаттай
отырып: «Түркі ... ... ... жататын сан атаулары өмір
шындығымен, конкретті заттан алынған, яғни зат есімдерден ... ... ... ... ... ... математика ғылымының дамуымен байланысты,
адамзат қажеттігінен туады деген пікірге ешбір қайшы келмейді, ... ... ... түседі. Екіншіден, белгілі бір құбылыстың өткен тарихын
қазіргісімен салыстыра, оның ... ... ... отырып ашуға,
тануға болады дейтін қағиданы басшылыққа алсақ, қазіргі тілдік фактілерді
жоққа шығармайды, қайта растайды» [14,20] - ... ... «Сан есім ... сан ... ... ... білдіретін лексика - грамматикалық сөз
табы» - дейді [15,193].
Сан есімдер басқа сөздерге ... ... ... тек ... сандық ұғымдардың атаулары ретінде қолданылады.
Олардың нақты мағыналары өзге ... ... ... айтылғанда
ғана айқындалып отырады. Қазіргі қазақ тілінде сан есімдер сияқты мөлшерлік
мағынада қолданылатын бір алуан сөздер бар. Олар құрамына ... ... ... де, сөз ... түрінде де бола береді. Мысалы: жарым, жарты
сөздері бөлшектік ұғымдарды, ... ... ... дара ... бірлік
ұғымдардың, адым, қарыс, шақырым, ат шаптырым сөздері аралық өлшемдердің
және қас ... ет асым қас пен ... ... ... ... ... ... есебінде қолданылады. Бірақ мұндай сөздер мен сөз
тіркестері қаншалықты мөлшерлік ... ... сан ... ... Бұларды сан есімдерге жуықтастыратын таяныш – тек
олардың біршама ... ... ... ... ... ... ... да сан есімдердің өзіне тән, өзге сөз
таптарына ұқсамайтын ерекшеліктері бар. Сан ... ... ... ... ... ол үнемі анықтайтын сөздерінен ... ... ... да морфологиялық өзгеріске түспейді. Демек, сан
есімдер өздерінің әрі табиғи, әрі негізгі функциясы ... ... ... ... ... тек атау ... ғана
айтылады да, ешбір өзгеріске түспейді.
Сан есімдер тек ... ... ғана ... әр ... түседі, демек, көптеліп те, тәуелденіп те, ... те ... те ... ... ... морфологиялық құрамына қарай, негізгі сан есімдер және
туынды сан есімдер болып екіге бөлінеді. Негізгі сан ... ... ... ... ... ... да, ... сан есімдер осы негізгі есептік сан
атауларына -ыншы, -ау, -ер, -тай, -тен ... ... ... ... ... ... қырық-қырықтай, он-оныншы, бір-бірінші, екі-
екеу, төрт-төрттен.
Сан есімдер іштей дара сан және күрделі сан болып ... ... ... аса көп ... ... бар ...... шақты ғана
сөз: бәр, бес, алты, жеті, ... он, ... елу, ... отыз, алпыс,
сексен, тоқсан, жүз, мың.
Сан есім құрамында кездесетін көне қосымшалардың жағдайы басқашарақ.
Олар: -ыз, -із ... ... -ты, -ті ... ... Бұл ... ... ... сөзде жиі кездесетін элемент, бірақ ол басқа
сандарда қайталанбайды. Ал сан есім сөздердің құрамында ... ... ... түп ... ... сөзге барып тіреледі. Бұл заңды,
өйткені сан есім ... ...... ... ... ... Оған дәлел ретінде құрамы күрделі морфемадан тұратын
алпыс, жетпіс, сексен, ... ... ... ... ... жеке сөздердің этимологиясына келсек, алтмыш (алпыс), ете (жеті)
сөздерінен -мыш, -меш ... ... ... ол алғаш он дегенді
білдірген болу керек. Мұндай сан есім формалары көптеген ... ... ... Ол ... ... ... ... тоғыз сөздерімен
байланыстырады да, олардың құрамындағы екінші компонентті он ... түрі деп ... ... ... ... сөз ... бірі - есімдіктер. Есімдіктер заттың
атын, сынын, санын, я олардың аттарын білдірмейді, бірақ ... ... ... ... бір түсінікті я ойды жалпылама түрде мегзеу
арқылы білдіреді.
Есімдіктердің ... ... егер екі я онан да көп адам ... жағдайда қолданылса, сол сөйлемдерден бұрын айтылып, я аталып өткен
сөйлемдермен ... ... Ал егер ... ... монолог
түрінде айтылған я жазылған сөйлемдерде қолданылса, олардың ... яғни олар ... ... сол сөйлемдерден дұрын айтылған я
жазылған сөйлемдермен байланысты тыңдаушы мен айтушыға ғана белгілі ... ... ... ... бұрын айтылған я жазылған
сөйлемдермен байланысты анықталады. Мысалы, Қазан астында от, ол ...... ... от ... ол ... ма /ХШ/ ... мысалды алсақ,
сөйлемдегі ол деген сөздің дәл ненің қайнайтынын бірінші сөйлемдегі қазан
деген сөзден аңғарамыз. Шынында, ол, мен ... ... ... әркім я
әр адам ол да, мен де бола алады. Ол деген сөз мен және сен деген ... ... ... ... ... - көз я ... – бет ... тұрған
екі адамнан басқаның бәрі – ол болады.
Есімдіктер мағыналары қаншама жалпы ... олар ... ... ... қолданылуына қарай, сол сөздердің негізгі
мағыналарына сәйкес зат не ... ... ... ... ұштасып
жатады. Мысалы, сен, ол жіктеу есімдіктерін, бұл, сол ... ... кім? не? қай? ... ... есімдіктерін алайық. Егер осы
есімдіктердің негізгі мағыналарын саралап қарайтын болсақ, қандай сөздердің
орнына қолданылуына ... олар ... ... ұғымды білдіретін
сөздердің орнына қолданылатын ... ... ... ... белгісін
білдіретін сөздердің орнына жұмсалатын есімдіктер болып іштей ... ... ... Сонда сен, ол, кім? не? ... ... ... ... ал бұл, сол, қай? ... ... ... атауларының
орынбасарлары болып шығады. Осындай екі жік сөздерді біріншіден, заттық
ұғымды білдіретін сөздердің орынбасарлары – ... ... ... белгісін білдіретін сөздердің орынбасарлары ... ... ... екі ... ... ... ескерткіштер
тілінде де есімдіктер осы сынды ұғымдардың орнына жұмсалады да, тек ... - ... ... дыбыстық өзгешеліктерінде ғана.
Морфологиялық жағынан есімдіктер түрленетін сөздердің тобына қосылады.
Ал олардың түрленуінде, жалпы алғанда, есімдерге ұқсастықтары ... тән ... де бар. ... ... ... ... қарай зат есімдер сияқты көптеліп те, тәуелденіп те ... ... ... есімдіктер дәл осы мағынасында, нағыз сын
есімдер ретінде ... ... ... ... ... ... ... ешбірін де қабылдамайды.
Есімдіктердің бәріне де тән, бәріне де ... деп ... ... ... бір ... ... ... өзгеру тәсілдері жоқ. Бұл
ерекшелік негізінде есімдіктердің субстантивтік және ... ... ... бөлінуімен байланысты.
Жалпы түркі тілдерінде есімдіктер сан жағынан көп емес, не бары 60 – ... ... ... ... ... ... ... зор.
ІІ - ТАРАУ. КӨНЕ ТҮРКІ (ХIII-ХIV ғ.) ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕР ТІЛІНДЕГІ
ЕСІМ СӨЗДЕРДІҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ
ІІ.1. ЕСКЕРТКІШТЕР ... ЗАТ ... ... ... ... есiм ... – мағынасы жағынан, морфологиялық
белгiлерi және синтаксистiк қызметi жағынан да өзiне тән ... ... ... ... ... Зат есімнің басқа сөз ... ... тек ... атын білдіретін сөздер ғана болып қоймай, сонымен
бірге, әр алуан оқиғалардың, ... ... ... заттық,
қимылдық, мезгілдік мәнді әр түрлі болып келеді. Зат деген ұғым күнделiктi
өмiрде кездесетiн әдеттегi жай ... ғана ... ... пен ... ... әр ... құбылыстар мен уақиғаларды, ұғымдар мен
түсiнiктердi де қамтиды. Бұдан есiм сөздердiң лексика - семантикалық ... да, ... ... ... есім деп ... сөздердің өздеріне тән ... бар. Олар ... ... ... ... өзге ... ... қарым-қатынасқа түсетіндіктен, сол
қатынастарға аса қажетті көптік, тәуелдік, септік және ... ... ... ... Зат есімдер тілдегі өзге сөздердің барлығына
әрі ... әрі өзек ... ... ... ... заттық ұғымды білдіретіндіктен, iштей нақтылық ... ... және ... даралық және жинақтылық, жекелiк және
топтық сияқты семантикалық категорияларды да ... ... ... ... да ... ... бірі – ... бір
категорияға жалпы сипаттама берумен қатар, олардың ішіндегі ... бар ... да ... ашу, оны ... ... ... iштей семантикасының өзара орайлас, астас болуларына
қарай, әлденеше ... ... ... ... Семантикалық
ерекшелiктерiне қарай, зат есiмдердi iштей мал атаулары, ... ... ... мал ... ... ... ... құрт-құмырсқа
атаулары, қора - қопсы атаулары, үй мүлiктерiнiң атаулары, ... ... - ... ... ... ... деген сияқты неше
алуан топқа жiктеуге болады. Жалпы жазба ескерткiштердiң тiлiн ... ... есiм ... ... ... ... ... зат есімдерді семантикалық және грамматикалықсипаты жағынан
талдап қарастырсақ, ... бір ... адам ... ... ... ... жан-жануарлар мен заттардың атаулары болып келеді. Адам ... ... ... тән атауларды, туыс атауларын, іс-әрекет пен ... ... әр ... ... ... мен лауазым атауларын, кісі
аттарын және ... да ... ... адамға тән атауларды айтамыз. Адам
атаулымен байланысты ұғымдардың аттары және кісі ... ... осы ... ерекшеліктеріне қарай адамзат есімдері деп атауға
болады.
Мал атаулары: ... (КК), ... (КК), ... (КК), улақ-
лақ (КК), бей-бие (КК), қулун-құлын (КК),
Құрт-құмырсқа ... ... (ХШ), ... ... ... ... (ХШ, Г, Мн), ... (КК),
Қора-қопсы атаулары: хырман-қырман (Мн),
Үй мүлiктерiнiң атаулары: ағ-ау (ХШ), кiлiм-кiлем (ХШ), ... ... (Мн, КК), ... (КК), ... (КК), бiл-
қайрақ (КК), қуймыч-шөмiш (КК),
Аспан денелерiнiң атаулары: фәләк-аспан (Мн), нәсiмi-самалы (Мн), ... (Мн), ... (КК), ... (Мн), ... (Мн), ... ... (ХШ), .
Құстардың, аңдардың атаулары: құш-құс (Г), куш-құс (КК), күгарчiн-
көгершiн (Мн), лачын-лашын (Мн), ... (КК), ... (ХШ), ... (Мн), ... (ХШ), кадлiк-киiк (ХШ), киiк-киiк (Г), сычқан-
тышқан (ХШ), арслан-арыстан (Г), ... (Мн), ... (Г), ... (Мн), ... (Мн), ... (КК), ... атаулары: санаубар-қайың (Мн), пiста-пiсте (Мн), ғоз-жаңғақ
(Мн), бұғдай – бидай (ХШ), ғоз-жаңғақ (ХШ), ... (КК), ... ... (Мн), ... (Мн), ... (КК).
Алтын Орда дәуiрi жазба ескерткiштерiнiң тiлiндегi сөздердiң тұлғасы
өзiнiң лексика – ... ... ... ... тiлдегi сияқты
негiзгi түбiр сөзден бастап сөзжасам жұрнақтар арқылы туындаған жаңа ... ... - ... ... ... мен әр ... ... айтылу арқылы сөз тұлғаларын түгел қамтыған. Яғни ... ... ... жұрнақтары жазба ескерткiштер тiлiнде қалай
жасалса, сол күйiнде алып қарастырып, бүгiнгi тiлдiк деректермен ... тiл ... жаңа ... мағынаның қалыптасуымен түрлi құнды
мәлiметтер бередi.
Көне ... ... ... көптiк мағына беретiн негiзгi
қосымшалар дыбыс үндестiгiне бағынбайды. Сондықтан оның басқы ... ... ... ... қарай түрленiп отырмайды. Буын үндестiгiне қарай
ол –лар, -лер болып жалғанады. Бұлар зат ... де, ... ... ... сөздерге де жалғана бередi. ... ... ... ... ... де көптiк форма туғызатын -лар, -лер сан
есiмдерден кейiн қолданылмайды, ... сан ... ... да анықталатын
сөздiң санын бiлдiредi. Мысалы: ары - лар ... ... - ... ... - лар ... iт - лар ... чақ - лар (шақтар).
Қазақ тiлiнде жетi септiк бар. Атау ... ... ... ... ... ... ... септiк жалғауларының да
беретiн мағыналары қазiргi тiлдегiден айырмашылығы ... ... ... ... ... ... да тұлғалық құрамы
бірдей емес, әр түрлі. Форма жағынан әрі қарай бөлшектеуге келмейтін, бірақ
фонетикалық ... ... ... ола да ... ... қосымшалар түрі
жалаң деп аталады. «Жалаң жұрнақ деп мағына жағынан да, форма жағынан ... бір ... ... ... ... [15,38], ... А.Ысқақов. Әрине, мағына тудыру жағынан бөлшектенбейтін «бір
бүтін» жұрнақ жоқ, тек ... ... ... ... ғана ... болады. Жалаң зат есiмдер екi салаға бөлiнедi: бiрiншiсi – түбiр
зат ... ...... зат ... ... есiм ... ... түбiр сөз бола бермейдi, туынды болып та келедi. Олар жұрнақ
арқылы бiр – ... я ... сөз ... ... Ең ... ... ... және аналитикалық сөз формалары арқылы жасалуына
көңiл бөлу қажет.
Морфологиялық тәсiл арқылы жасалатын зат есiмдерге зат есiмнiң ... сөз ... ... ... ... ... ... зат есiмдер жатады.
Барлық түркi тiлдерiндегiдей, ескi қыпшақ жазба ескерткiштерiнiң тiлiнде де
қосымшалар арқылы сөз жасаудың мынадай тәсiлдерi бар. ... ... зат ... ... ... ... жазба ескерткiштерде сөз құрамы басқа да түркi
тiлдерiндей түбiрден және бiр немесе бiрнеше ... ... ... ... (ары қарай бөлшектеуге келмейтiн) мен туынды
түбiр (екi ... одан да көп ... ... сөздiң негiзi болып
есептеледi. Мысалы, түбiр сөздерге: ет (ет), сүт ... бал ... аш ... (ұн), йағ ... үкi (үкi), йүк (жүк), уйа (ұя), йүң (түн) т.б.
Жалпы ескi ... ... ... ... құрамына қарай
дара және күрделi сөздер болып бөлiнедi. Мысалы, йар ... ... ... ... ... (Темiрқазық, жұлдыз аты) т.б.
Көне тiлдерде де, қазiргi түркi тiлдерiнде де зат есiмдер ... ... ... арқылы жасала бередi. Бiздердiң
зерттеп отырған ескерткiштерiмiзде есiм сөздерден зат есiм ... ... деп ... ... болады. Мысалы: -чақ, -чық, -лық, -лiк,
-дық, -даш, -деш, -ув, -лук, -сүк, ... ... зат ... ... мағынасына қарай былайша
топтастырып қарауға болады.
Қимыл мен әрекеттiң нәтижесiн бiлдiретiн жұрнақтар:
-а, -е: йар – ескi ... ...... йара - ... -гек, -қақ, -кек: қ – ру – ... қ – ... - құрғақшылық.
-ғун, -гун, -ғын, -гын, -қын, -күн: тұтғун - тұтқын, ушқун - ұшқын,
йарқын- жарқын.
Ескерткiштердегi есiм ... ... зат есiм ... жұрнақтардың
жазба ескерткіштердегі көрінісі.
-ча, -че жұрнағы да есім тудыратын өнімді жұрнақтардың бірі. ... ... ... ... әр ... ... ... сәл де
болса әлсірете түсу үшін жұмсалады.
Ғұнча – түйнек. Көріб гүл ғұнчаның ағзы ачылұр – сені ... ... ... ... қ // - к, -ақ // -ек ... ... ... кiшiрейткiш ұғым
бередi. Бұл жұрнақ алғашқы сөздің лексикалық ... ... ... бір жаңа сөз ... ... ... -қ, -к,
-ақ, -ек, -әк, -ық, -ик, -уқ, -үк ... ... бұл ...... ... жұрнақ деп есептей келіп, оның
мынадай мағыналарын атап өтеді:
1. Етістіктен туған зат есімдер (қазық, күйік, т.б.)
2. ... ... зат ... ... ... т.б.)
3. Етістіктен туған сын есімдер (бөлек, сирек, сынақ, т.б.)
4. Еліктеуіш сөздерден туған сын есімдер ... ... ... ... ... ... (сауық, өшік, кешік, т.б.)
6. Түбір етістіктен туған туынды етістіктер (көнік, қанық, ... ... ол дәл ... ... ... ... өзi ... сөздi
басқа бiр нәрсенiң атына айналдырып жiбередi. Мысалы, көрк (көрiк) ...... ... жаңа бiр зат есiм ... тұр. ... (иек) ... –ақ ... арқылы етiстiктен есiм сөз жасалып тұр.
- ма // - ме жұрнағы кейбiр ... ... ... зат ... ... а^ма – соқыр /Мн.250/, чама – көгал /Мн 10/ деген
сөздердегi -ма жұрнағы жалғану ... зат есiм ... ... чақ // -чек, -чық // -чiк жұрнағы көне ... ч + ақ, ч + ық ... ... ... Бұл ... жалғанған түбiрге үш түрлi мағына
үстейдi: а) кiшiрейту мағынасы; ә) сөз мағынасын ... ... ұғым ... жаңа сөз, яғни зат ... ... б) ... ... бiрiншi мағынада: сығыр (өгiз) – ... ... ... iч (iш) – ... ... үшiншi мағынада:
өрүм (өрiм) - өрүмчiк (өрмекшi ).
-туқ // -түк, -дуқ // -дүк жұрнақтары өзi жалғанған түбiрдiң ... ... ... ... ... сөздiң негiзгi түбiрмен
байланысы әнтек байқалып тұрады, яғни өзi жалғанып жасалған өздiң түбiр ... ... ... ... ... қол (қол) – ... ... (мұрындық). Тас – бурундұқ (стерженок, тоненькая палочка
проодеваемая через ... под ... ... за ... ... ...... тiлдерiнде түгел айтылады, әр түрлi аллофондары
бар.
-ман, -мен – есімшенің келер шағымен зат есімге жалғанып, зат ... ... ... -ман ... ... пікірінше парсы тілінен
аударғанда тектес, тәрізді, сияқты деген мағынаны ... -ман ... адам ... ... кейін жұрнаққа айналған.
-ман // -мен жұрнағы адамдардың өзара қоғамдық қарым – ... ... ... ... ... ... (талас) – талашман
(таласушы кiсi, таласқа түсушi), хырман – қырман. Нечүк кім күйса хырманлар
йашындын – ... ... ... ... ... барлығы да дерлiк морфологиялық жолмен жасалған зат есiмдер.
Өзге сөз таптарынан ... ... ... ... ... ... Зат есiм ... жұрнақтардың кейбiреуi өздерi тiркескен
сөздердiң ... ... ... реңк қана ... ... ... ... зат есiмдер мынадай жұрнақтар арқылы жасалады.
Олар: -мақ, -мек, -чық, -үк, -үт, -ақ, -үм, -ым, -уш, -чi, -ған, ... -iш, -аш, -ерү, -сун. Осы ... ... ... ... ... ... қосылып, есім жасайтын құранды әрі өнімді
жұрнақ: тізбек, батпақ, шақпақ сөздері – ... ... -пақ ... қосылу арқылы жасалған есім сөздер.
-мақ қосылу арқылы жасалған сөздер құрал – аспап атын ... ... ... жасалған сөздер киім атауларын, не белгілі бір
заттың тобын, жиынтығын білдіреді:
Ауқат тағам аттарын ... ... ... -мәк ... как ... аффикс, в изолированных
словах различного значения».
Есмес – күн (жел ... ... ... жел ... кез), ... – тамшы
(майда тамшы), үйүк – үйiк, төбе (үйiндi жер, төбешiк), айры – ... ... ...... ... ... кечүтмәк – судан
кешiп өтетiн жер (жаяу өткел), ... - ... ...... ... сырча - әйнек, шыны (жарқ – жұрқ ететiн, ... ... ... ...... бар ... жетiсу, жетiлу, баю, байлықтың мол болуы,
молшылық, бузмақ – талау (талан – ... ... ... ... бiз ... отырған жазба жәдiгерлерде ең жиi қолданылатын ... ... уа ... мен ... әл-Фарадис» тiлiнде 8 ... ... ... -лық, -лик, -луқ, -лүк, -лығ, -лиг, ... ... - наме» тiлiнде тек -лық, -лик, -лук варианттарында
кездеседі. Ескерткiштерде -лық ... сын есiм және зат есiм ... ... ... көп ... ... келедi.
М.Қашқаридің «Дивани лұғат-ат турк» атты еңбегінде сөзжасамға қатысты
алғашқы қисындар ... ... ... ... ... ... ... талданады. Бұл еңбекте бір ғана «-лық» қосымшалы туынды
сөздің мағынасын талдағанда ... үш ... ... ... ... ... осы тұлға арқылы жасалған туынды сөздің мағыналары
сараланады. ... ... ... ... білдіретін мағынасы, айтылған
нәрсені істеуге арналған нәрсенің аты, кісінің құлқын, табиғатын білдіретін
мағынасында ... ... ... қарағанда, ХІ ғасыр жазба
ескерткішінде осындай мағынада жұмсалған бұл аффикс ХIII-ХIV ... ... де осы ... мағынада қолданылған ең өнімді жұрнақтардың
бірі.[16]
1. Зат есiм ... ... ... ... ... Бұл ... ... топтарға бөлуге болады.
а) сын есiм негiзден зат есiм тудырып сапа мен ... ... - ... ... ... ергә егүлик қыл - жамандық қылған
адамға жақсылық қыл ... ... ... ... ... ... сөздерден жасалған
абстракт мағынадағы зат есiмдер тудырады:
Кишилик - ... йар ... ... ермәз – Досты өлтiру –
адамдыққа жатпайды /ХШ, 195 , 17/.
Улулуқ – ... Бу ... ... ... ... – бұл дәулетсіз
ұлықтық қылса болмас /ХШ/.
в) жан – жануарлардың атауларына жалғанып абстракты ұғымды зат ... - ... ... ұқсас: Бөрилик қой, чабан қыл ишиңни –
Бөрiлiктi қой, шопанға ұқсап iс қыл /ХШ, 168 ... - ... ... ... ... ... ...
Арыстанға қулық жараспаз /ХШ, 167 б. 12/.
г) ескерткiштерде сын есiмге жалғанып, абстрак ... зат ... ... ... ... ... – бүтiндiк жақсы /ХШ, 16
б. 20/.
Қарылық – кәрілік, йігітлік – жігіттік. Қарылықда йігітлік қайра ... ... ... ... ... ... – есерсоқтық. Аңар ходрайлық етіб ... ...... ... мінсе болмас /ХШ/.
Сүчүглүг – тәттілік. Сүчүглүг бірла ол сені алдар – ... ... сені ... ... дәреженi бiлдiретiн сөздерден адамның әлеуметтiк жағдайын,
кәсiптi, қызметтi бiлдiретiн зат ... ... - бек ... Арзу ... ... ... болмас – Тек қана үмiтпен
бек бола алмайсың /Г, 190/.
Қуллық - құлдық, қызмет көрсету: бу ол му, йа ... му ... ... ... ... ... ... – Бұл сол ма, әлде ол емес пе ... екi ... бiр ... ... ... болмас /ХШ,49 б. 3/.
Ханлық - хандық, патшалық: Бу күн ханлық бозынға кәртү хан сән – Бүгiн
хандыққа ... хан сен ... ... Әр ... мақсатқа арналған заттар мен нәрселердiң атын бiлдiредi:
Ашлық - нан, бидай, дән: Йер уруқ алмайынча бермәз ашлық – Жер ... ... ... ... - түндiк: Соңы айдың тег оң түңлүкдан енгай – Соңынан сәулеге
ұқсап түндiктен ... /ХШ, ... ... ... бiлдiретiн сөздер –лық жұрнағымен жасалғанымен өте
сирек:
Бирлик - бiрлiк: Анық ... ... ... – Оның бiрлiгiне куә
болады /ХШ,5 б. 16/.
5. Шыққан орынды, мекен – ... ... ... бит – ... мен ... уа ... жазба ескерткіштерінде ғана бiрер дерек бар:
Ә.Керiмовтiң көрсетуiнше «ХШ» дастанында -лық ... ... ... сөз, «Г» ... 55, «Мн» ... 6 туынды сөз бар екендігін
көрсетеді (17,160(.
Қазiргi түркi тiлдерiнде -лық / -лығ тұлғасы ең ... ... Сөз ... ... көпшiлiгi бiрнеше мағынаны бiлдiретiн
белгiлi бiр сөз табына телу арқылы ... ... ашу ... ... ... / -лiк ... ... мағына бередi.
Зат есім мен етістіктен зат есім тудыратын өнімді жұрнақтар. Әдеби
тілімізде морфологиялық тәсілмен сөз ... көп ... ... ... бірі - -шы, -ші. ... ... ... А.Г.Гулямов:
«... аффикс –чи первоначально имел форму –ч, ... к нему ... –и ... ... форма указанного аффикса, в дальнейшем
аффикс расширенная форма указанного аффикса, в ... ... –чи ... и к ... ... [18,15] - деп қарайды. Мүмкін -шы
морфемасының этимологиясы солай болғанымен, ... ... ... ... ... ... әр ... еңбегіне, мамандығына, саяси бағытына тағы басқа
ерекшелігіне байланысты жалпы дерексіз мағыналы, жалпы ... ... ... зат ... жасалуына негіз болатын –шы мынадай тұлғалы
сөздерге қосылып, негізгі түбірлі (әнші, сыншы), туынды түбірлі ... ... ... ... ... ... ... зат есім жасайды. Ә.Төлеуовтің еңбектерінде –шы ... ... зат есім ... ... деп ... [19,24]. Мұны ... ... зерттеушілердің де еңбектерінен аңғаруға болады.
-чы, -чи, -чi жұрнағы аталған жазба ескерткiштердiң барлығында да осы
фонетикалық варианттарда кездеседi. Зат есiм ... бұл ... ... ... ... ... ... кәсiптi, мамандықты бiлдiредi.
Егинчи - егiншi: Егинчиләр келип шикайт қылдылар – Егiншiлер келiп арыз
айтты /Г, 91 б9/. Егiнчi үйлерi йағылды отқа – ... ... ... ... - елшi: Беш ... елчi ... – Бес басты елшi келедi /КК,16/.
Қарақчы - қарақшы: ... не ... ... ай йар – ... не
қорықсын кедей, әй жар /ХШ,219/.
Авчы - аңшы: Менiң Қам авчы йүгрук iтларiм бар – ... де аңшы ... бар ... - ... ... ... хас ... қатынға – ол өзiнiң
жеке хатшысын шақырды /ХШ, 141б6/.
«ХШ» және «Г» ескерткiштерiнде ... ... ... ... де ... бiлдiредi.
Күзәтчи - күзетшi: Йәнә тапса күзәтчисиз ачуқ дүр – ... ... ... ... / ... - дәрiгер: Отачы нечә ким билсә тамардын – тамыр ұстап ауруды
бiлетiн дәрiгер /ХШ,63б11/.
2. ... ... ... ... ... не ... сапасын
бiлдiредi.
Күрәшчи - балуан: бир күрәшчи пәғләван алтмыш түрли күрәш илмин ... – Бiр ... ... ... ... ... ... / Г, 74 б 4/.
Йалғанчы - өтiрiкшi: Йалғанчы душман көр болсун - Өтiрiкшi жау соқыр
болсын / ХШ, 178 а ... ... ... зат есiм ... - ... Бұл ... ... «еп» – үй. Қазiргi хақас тiлiнде епчi
әйел мағынасын бередi.
-даш, -дәш «ХШ» және «Г» ... ... Зат ... туыстық, жолдастық қатынасты бiлдiретiн атауларды туғызады.
Йолдаш - жолдас, серiк: Мен дағы анларға йолдаш болмақ тиләдим – Менiң
оларға жолдас болғым ... /Г, 151 а ...... - ... ... Тас – ... (брат, собрат,
единоутробные братья и сестры); ата қарындашы (дядя по линии ... ... ... и ... жены и их ... қыз қарындаш
(сестра); КК,МҚ. ДТС – қарундаш // ... ... ... - дос, ... ... мән йәнә залым ерүр йар – Мен шын
доспын, ал менiң досым залым /ХШ, 115 в ... - ... ... ер ... йаман болса, жәвр ичиндә ерин ...... ... ... ... ... ол үнемi ерiн азаптар /Г,134 а
6/.
Ал белгiлi қазақ ... ... бұл ... «морфологиялық жылысу
процесi мен сiңiсу процесiнiң қатысуы нәтижесiнде жасалған құранды ... ... (20,19(. ... ... ... ... ... жасалған деген тұжырым бар. О бастағы дербес сөз ... ... ... айналып, түбiрге жалғанарда жайдан жай тiркесе бермейдi.
Тiлдiң белгiлi бiр iшкi заңдылығына ... ... ... -ым, -им, -ум, -м ... ... мағынада қолданылады.
1. Деректi заттың атын бiлдiредi.
Кәзим – киім. Күн ай тег бир кәзимге разы болғыл – күн мен ай ... ... разы бол /ХШ, ... ... - ... ... білдіреді.
Ичим – сусын. Ичим суу әрсә йәлғуз ичмә зинһар – сусының су болса да,
құдай үшін жалғыз ішпе /ХШ,148/.
Йем – жем, ... ... ... болады – менің асым қайғы болады
/ХШ,115/.
3. Өлшем – бірлікті білдіреді.
Ичим – бір ... Бит ичим су – бір ... су /Г, 241 ... - ... ескерткішінде -ум жұрнағынын жасалған бір ғана ... ... - ... Меңа ... ... бу һәйатым – мен үшін сенсіз
өмір - өлім.
ІІ.2. КӨНЕ ТҮРКІ (ХIII-ХIV ғ.) ЖАЗБА ... СЫН ... ... есімдер синтетикалық, аналитикалық, семантикалық тәсілдер ... ... ... ... ... сын ... ... жұрнақтар
арқылы жасалады. Аналитикалық тәсіл бойынша туатын сын ... ... ... ... ... арқылы, негізгі сын есімдер мен ... ... ... арқылы, зат есім мен туынды сын есімнің бір-
бірімен тіркесуі арқылы, негізгі және ... сын ... ... ... ... ... ... туатын сын есімдер белгілі бір
синтаксистік ... ... ... ... ... дами отырып,
адьективтенуі арқылы жасалады. Бұл тәсілдердің ең өнімдісі синтетикалық
және ... ... ал ... ... ... өнімсіз. Қазақ
тiлiнде сөз жасауға қатысатын негiзгi тұлғаларға түбiр мен қосымша жатады.
Сөз жасау үшiн ... ... ... ... ... ... танылуы қажет. Түбiр сөздiң лексикалық мағынасы жаңа пайда болған
сөздiң лексикалық мағынасына арқау болады. Жаңа сөз жасауға ... ... ... ... ... сын ... ... жалғанатын түбiр сөздердiң
мағынасымен орайлас келедi. Қазақ ... ... ... ... ... ... М.Серғалиев еңбектерiнде сын
есiмдердi жасайтын жұрнақтардың мынадай түрлерi кездеседi: -лы, -лi, ... -ты, -тi, -қы, -кi, -ғы, -гi, -сыз, -сiз, -қыш, ... -гiш, -шыл, -шiл, -лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес, -улы, ... -ше, -шақ, -шек, -мыс, -мыш, -ыс, -iс, -с, -ын, -iн, ... ... ... -келек, т.б.
Сөйтiп, қатыстық сындар зат есiм, ... ... ... басқа сөз
таптарынан болатын, олардың нақты ... да ... ... ... сөздермен байланысты.
Көне түркi жазба ескерткiштерінде заттың сынын, белгiсiн бiлдiретiн
сын есiмдер ... Олар ерте ... ... ... ... жағынан да, морфологиялық ерекшелiктерiмен де, сөйлемдегi
қызметтерi жағынан да ... ... сөз ... есiм ең алдымен тұлғасына қарай негiзгi (сапалық) және туынды сын
есiм болып екiге бөлiнедi.
Негiзгi сын есiмдер заттың түрi мен ... сыны мен ... ... мен ... ... сапалық сын есiмдердi сараласақ:
1. Түр - түстi бiлдiретiн сын есiмдер.
2. Сын мен сапаны ... сын ... ... мен ауқымды бiлдiретiн сын есiмдер.
Сапалық сын есiмдерге жататын түр - түс ... ... ... келе ... ... ... ортақ. Осыған орай тiл ортақтығы
болатыны сөзсiз.
Сөзжасам қосымшалары көне дәуiрден -ақ қолданылған. Түркi ... ... ... ... ерекшелiктерiн аңғарған. Қазiргi
қазақ тiлiнде синтетикалық тәсiл арқылы жасалған есiм ... ... ... ... ... М.Томанов, А.Хасенова,
С.Исаев, Н.Оралбаева, Ғ.Қалиев, ... ... ... еңбектерiн атауға болады. Мәселен, Ә.Төлеуов етiстiктен
есiм жасайтын ... ... он бес, ... 23 ... ... ... сөз тудыру және көне ескерткiштер тiлiндегi сөзжасам
қосымшаларын зерттеген Ғ.Қалиев, А.Есенқұлов, Ә.Керiмұлы еңбектерiнiң ... ... лiк ... ... ... бiз зертеп отырған ескерткiштерде
де есiм түбiрлерiне жалғанып, жаңа сөз ... өте көп ... ... ... Ал ... -лiк ... ... қазiргi түркi
тiлдерiндей мағыналық және фонетикалық ... ... ба, ... ... тiлде қандай дәрежеде қолданылған деген мәселенi қарастыра кеткен ... Ал дәл осы ... лық сөзі ... ... де (лық ... толды)
бар. Бiрақ ол жеке тұрғанда сөздiк мағынаға ие болмағанымен, сөйлемде ... ... ... да алмайды, толы сөзiмен тiркесiп қана қолданылады.
Дәл осы «толы» мағынасында армян тiлiнде де -лық ... сын ... ... ... және – лық сөзiнiң сөз тудырушы ... ... ашу үшiн әлi де ... ... деректер керек сияқты, - дейдi
Э.В.Севортян (21,437(.
Ескерткiштердегi – лық жұрнағы
қазiргi түрiкмен тiлiнде -лық, -лiк, -луқ, -лүк;
азербайжан ... -лығ, -лiк, - ... ... -лық, -лiк, -лоқ, ... ... -лық, -лiк, -лұқ, ... ... -лық, -лiк, -лұқ, -лүк, -люк тәрiздi ... ... көп ... ... ... көп ... да. ... отырған ескерткiштер тiлiнде бiрнеше мағынаны бiлдiредi.
-лы сөзжасам жұрнағы “ХШ” және “НФ” ескерткiштерiнде 4 түрлi вариантта
айтылады: -лы, -ли, -лу, -лү. Ал ... ... мен “Г” ... 3 түрлi
-лы, -ли, -лү варианттарында айтылады. Бұл жұрнақтар есiмдермен келiп әр
түрлi ... ... ... ... Бiр анық ... ... ... барлығын бiлдiредi: Ақчалы (ақшалы),
Ақчалы адәми мухтачи дәгүлдүр ... - ... ... ... ... жоқ.
/Г-19 б./.
Еринли (ерiндi): Қәмук йақут еринлик сөзи дүрлер, вафасызлықны сизден
өгрәнүрлер- жақұт ... сөзi ... ... опасыздықты үйренедi / Мн,
40б./.
Дәулетлi (дәулеттi): Дәулетлi кiм ... ... кiм? /Г, 279 б., ... ... бiр ... ... бiлдiретiн сын есiмдер туғызады. Мұндай
сын есiмдер өте мол. ... ... ... ... ... араб – ... ... де көптеп ұшырасады.
Биликли (бiлiмдi): Бизге бир камил биликли ер керек – ... ... өте ... /Г, 46 б./.
Көркли (көрiктi): Қыйамды көрклүсин хуснүңгә не сөз – ... ... таң ... бола ма? ... ... Екiсi ұзын ... ... дағы бiрi қысқа бойлы едi –
Екеуi ұзын бойлы, келбеттi, ал бiрi ... ... ... ...... Пәрі уа хұрдын һәм көрклүсән – періден де, ... ... ...... ... ... бірла олтурма зәнһар – жаман құлқтымен
отырма, қорғаным /ХШ/.
3. Салыстыру және теңестiру ... ... сын ... де ... бойлы, кийик көзли, ачығ сөзли .
Осы ескерткiштердiң ... «ХШ» ... –лы және - лық, ... ... ... ... бередi. Мысалы, бағлық - бағлығ ... ... - ... ... - татлығ, т.б. Орта ғасыр ескерткiштерiндегi -
лық және -лы сөзжасам жұрнақтары мағыналық, қатыстық жағынан ... ... Ал ... ... ... ... жеке-жеке жұрнақ
болып қалыптасқан. Қазiргi түркi тiлдерiнде -лы қатыстық сын есiм ... ... ... «ХШ», «НФ», «КК» және «Г» ескерткiштерiнде ... ... -сиз, -суз, -сүз, ал «Мн» ... 2 түрлi -сыз, -сиз
фонетикалық варианттары кездеседi.
а) деректi зат есiмдерден туған сын есiмдер:
Көзсүз (соқыр): Көрксүз елчиниң ери ... ...... ... ... ... керек /Г,156б10/.
Авунсуз – айласыз. Авунсуз қорса, болмас қушқа ғiч ағ – айласыз құрса,
болмас құсқа еш ау /ХШ/.
Тикансиз (тiкенсiз): ... ... ара ... ...... роза
тiкенсiз болмас / Мн,21б3/.
Сөқүксүз – сүйексіз, қабсыз - ... ... ... ... ......... қабықсыз жаңғақ болмас /ХШ/.
Давләтсіз - дәулетсіз. Бу давләтсіз улулуқ қылса болмаз – бұл ... ... ... ... ... зат ... ... туынды сөздер.
Вәфасыз (опасыз): Жеған йил тек, умур гүл тек вәфасыз - Әлем жел сияқты
өзгермелi, өмiр гүл сияқты ... емес ... ... Рахымсыз би офасыз жан уа жаһанға – Рақымсыз әрі
опасыз сұлу жанға /Мн,130/.
Әдебсiз (әдепсiз): Әдепнi кiмнен ... ... ... ... ... үйрендiң? Айтты: әдепсiздерден /Г, 275б,2/.
Чақсыз - мезгілсіз. Тавуқ чақсыз чақырса, ход ...... ... ... сен ... – қылықсыз. Болур худ көрклүлар барча ...... бәрі де ... ... есiм ... туындаған сын есiмдер:
Ансыз (онсыз): Нетәк түрлүгмән онсыз – онсыз мен қалай өмiр сүрем / ХШ,
138б18/.
Хәдсiз (есепсiз(: ... ... ... құп едi, дағы аз ... ... ... есепсiз көп едi, ал бұлар-аз /Г,276б.,4/.
-сыз, -сiз: есiм сөздерге жалғанып, сын есiм ... ... ... -сыз, -сиз, -суз, -сүз төрт ... фонетикалық варианттарда
да кездеседi.
-қы, -кi қосымшасы. Түркi тектес тiлдер тарихында –қы, -кi, -ғы, ... ... ең ... келе ... ... ... саналады.
Бұл қосымшаның есiм сөз ... ... ... ... ... ... бұл ... мекендiк ұғым беретiн зат есiмдер, үстеу және
жатыс септiк есiмдерiмен қосылып сын есiм жасайды.
М.Томанов зат есім тудыратын –қы ... мен сын есім ... ... бір-бірінен бүтіндей басқа тұлғалар деп көрсетеді. Оған ... ... екі ... ... ... екі ... ... а) істің нәтижесі, істелу құралы, тәсілі, қимыл ... ә) ... ... ... сын ... ... сөздердің жасалу тәсілі
ретінде көрінеді.[12]
-қы, -кі, -ғы, -гі жұрнағы модальділік мәні бар ... сын ... ... Ол ... ... ... ... орындайтын
құралдың атауды білдіретін есім сөздер жасайды. Мысалы: пычқы – ара, ...... пішу ... мағынаны білдіреді [22]. Зат, құрал атауы осы
бастапқы ... ... ... ... ... да ... ... ескерткіштер тілінде –ғы, -гі, -қы, -кі тұлғалары мекендік,
аумақтық, тайпалық, мезгілдік белгілерді білдіретін ... ... ... үстеулерге және шылауларға жалғанып мезгiл мағынадағы сын
есiм тудырады.
Түнги (түнгi): Киши ким ақламаласа түнги имин – кiсi ... iстi ... ... а 1/.
Бурунғы (бұрынғы): Бурунғы муәлим – бұрынғы мұғалiм /Г, 260 б ... ... ... завқ һіч соңра табулмаз – Бұрынғы ашық көңіл
соң табылмас /ХШ, 132 б 5/.
2. Барыс септiгiндегi сөздерге ... ... ... сын ... ... ... ... сафда бәрса бегләр – Барлық бектер
алдыңғы қатарда тұрды /ХШ, 147 б ... -i ... көне түрi –ығ, -iг, -ұғ, -үг ... мәлiм. Бұл
сын есiм жасайтын ең өнiмсiз қосымша. Көне түркi ... ... ... -у, -ү варианттарында қолданылған.
-дақ, -дағ, -дәк, -дәг, -дек, -тек, -тег. Бұл ... ... ... да кездесiп, есiмдерге және жiктеу, сiлтеу
есiмдiктерiне жалғанып, теңестiру, салыстыру, ұқсату ... ... ... ... ... бола ... да, бұл ... бір алуан сөздерге
жалғанып туынды үстеулер де ... Зат ... ... ... Толун
айдек – толған айдай /Мн, 5б5/.
-дақ, -дек сын есiмнiң сөзжасам жұрнақтары ретiнде ежелгi ... ... ... ... iшiнара өзбек және түркiмен тiлдерiнде
сақталған.
Аналитикалық тәсілмен сөз туғызу мәселесі – тіл білімінде теориялық та,
практикалық та мәні бар, кең ... Ол ... ... керек етеді. Сын
есімдерді компоненттерінің құрамдарына қарай жалаң сын есімдер және күрделі
сын есімдер болып екі ... ... сын ... кемі екі я онан да астам компоненттерден құралып,
аналитикалық тәсіл ... ... сын ... ... ... сын есімдер
негізгі сындардан да, олардың өзді-өзінің де, өзге сөздермен де ... ... ... ... арқылы жасалып, бір бүтін ... ... ... ... Жазба ескерткіштер тіліндегі күрделі сын
есімдердің негізгі үлгілері мынадай:
1. Сапалық сын есімдер бір – ... ... Бұл ... алғашқы
компоненті ауысып, соңғы компоненті өзгермей тіркесетін сын есімдер,
алғашқы компоненті ... ... ... ... ... екі
компонентті күрделі сын есімдер, үш компонентті күрделі сын есімдер де
жатады. Мысалы: ал кер – ... кер /Мн, ... ... сынмен –лы, -лі формалы туынды сын есім тіркеседі. ... қат ... - Жеті қат ... /Мн, 4/, Айа бойы ...... тұлғалы
/Мн,141/, Беріпдүр пістага – Пісте ерінді /Мн,142/.
ІІ.3. ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРДЕГІ САН ЕСІМДЕРДІҢ ЖАСАЛУ ... ... сан ... ... түрде айтайын сөздер болғанымен, олар
семантикалық, морфологиялық және синтаксистік жағынан іштей алды - алдына
жеке категориялар ретінде ... ... ... ... ... ... жүрген жіктеулік жүйе бойынша жазба ескерткіштер
тіліндегі сан есімдер бірнеше топтарға ... Сан ... ... ... ... заттың, зат есімнен туған сынның ... дәл ... я ... ... болса, кейбіреулері ретін білдіреді.
Есептік сандар нақтылы сандық ұғымды білдіреді, ... ... ... Сан есім сөз ... ... есептік сандар құрастырады.
Олар сан есімнің басқа семантикалық топтарының жасалуына да негіз болады.
Сондықтан сан есім ... ... ... ... орын ... олардың
атқаратын қызметі зор. ХІІІ – ХІV ғасырдағы ... ... ... сан ... ... ... өте зор.
Есептік сандар ішкі құрылысы жағынан сан алуан. Есептік сандарда сөзге
түсетін ерекшелік ... ... ... ... ... әр ... - тілде ертеден келе ... ... ... ... ... екі ... ... арасындағы сандарға қатысты. Мысалы: Беш
ағачқа бітідім – бес ағашқа жаздым /КК/, Екі учунат асма ... – екі ... ... /КК/, Отуз түмен он айдун – отыз түмен, он айдын /КК/, ... ... ... батман асан – оңай көтерген кісі алпыс батпан /ХШ/, Мің ерса
достларың һам аз теб біл – Мың ... да, ... аз деп біл /ХШ/, ... ... бар отүз тіш – сүт ембеспін, аузымда бар отыз тіс ... ... йүз ... ішін ...... ... жүз ердің ісін істер /ХШ/.
Сан есім сөзжасамында аналитикалық тәсіл негізгі орын алатындықтан, бұл
сөз табы ... сан ... өте бай. Ол сөз ... ... ... ... деуге боларлықтай, өйткені мұнда дара сан атаулары өте аз.
Сондықтан аналитикалық тәсіл нәтижесінде ... ... сан ... сөз етіп ... сан есім сөз ... ... сөздердің жиырма шақтысы ғана
дара сандар. Олар бірліктер мен сандық қатарлардың аты. Сан есім – ... сөз ... ... ол есімдік, шылау, одағай сияқты сөз таптарынан
әлдеқайда бай. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... олардың дербес сөз ретінде танылмауы бұл сөз табының
құрамын белгісіз қалдырып келеді.
Сан есім синтетикалық ... ... ... ... ... -нчы, -нчі, -унчы, -үнчі жұрнағы жатады. Бұл жұрнақ ... ... ... сан есім ... дара, күрделі есептік сан ... да ... сан есім осы ... ... ... ... ... бірінші, екінчі – екінші, үчүнчі – үшінші.
Реттік сан есімнің –нчы, -нчі, -ынчы, -інчі, -унчы, -үнчі ... ... келе ... Реттік сан есімдер заттың нақтылы сандық мөлшерін
емес, заттың реттік ... ... ... сан есім ... ... -ау, -еу. Бұл ... бірден жетіге
дейінгі бірлік сан есімдерден жинақтық сан есім ... Ол ... ... ... ... есептік санға жинақтау мәнін қосып, оның мәнін
абстракцияландырып, ... ұғым да ... ... ... ... сан ... - ... арқылы жасалады. Мысалы: Бірегу ерса
душманың андын сақынғыл – біреу болса да дұшпаның, одан сақтан ... ... ... ... ... сан ... –ау, -еу, -у
дыбыстық варианты ... ... ... ... ... тілінде жинақтық сан есім бар деп, оның жасалу ... ... сан есім ... ... ... -агу, ... ... арқылы жасалады» - дейді. [23]
Жинақтық сан есімнің қазіргі түркі тілдеріндегі тағы бір ерекшелігі
оның қанша ... ... ... ... ... ... жинақтық
сан бірден жетіге дейін болса, кейбір түркі тілдерінде бірден онға дейін
жинақтық сан есім жасалады. ... сан ... көне ... ... ... дейін қолданылып келе жатқан тілдік құбылыс.
Топтық сан есімдер жазба ескерткіштерде -ер ... ... ... жұрнақ арқылы қазақ тілінде бірер деген сөз ғана жасалады. Бұл
жұрнақтың ... ... ... ... –ар, -әр ... ... ... -сер, -шар, -шер ... да бар.
Обьективтік өмірде зат, құбылыс атаулының барлық уақытта саны, мөлшері
анық бола бермейді, сөйлеушіге заттардың саны ... ... ... ... болжалдап қана айту тілде кең орын алады. ... ... ... сан ... ... ... ескерткіштер тілінде
болжалды сан есімдер түбір сөзге -дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... сан есімдер жазба ескерткіштер тілінде
өте жиі қолданылады, оның жасалу жолы ... да ... өте ... сан ... ... ... бөліп топтауға болады, болжалдық
сан есімдер синтетикалық және аналитикалық тәсіл арқылы жасалады.
Түркі тілдерінде ... сан ғана ... ... ... аффикс жоқ.
Бірақ басқа сөз таптарының қосымшалары болжалдық сан есімде мүлдем басқа,
жаңа мән алғаны ... ... сан ... ... ... есім ... көрсеткіштер ретінде мынадай аффикстер көрсетіліп жүр:
-дай, -дей, -тай, -тей, -дап, -деп, -тап, -теп, -лап, -леп, ... ... ... ... ұғым тілде бар, ол математика ғылымының дамуына ... ... сан ... ... ... жоқ. ... ... ұғым
есептік сандардың белгілі синтаксистік қатынасқа түсуіне байланысты
беріледі. Мысалы: оннан үш, ... ... есім ... жүйесі тым ерте қалыптасқан. Сан есім ... ... ... ... ... да, сан ... лексика
-семантикалық барлық топтарының жасалуына да толық қатысты. Сан есімнің
сөзжасам заңдылықтары бойынша сан есім ... ... сөз тек қана ... сөз ... ... сан есім басқа сөз табынан жасалмайды, оның
басқа сөз таптарынан сан есім ... ... жоқ. ... ... ЕСІМДІКТЕРДІҢ ЖАСАЛУЫ
Есімдіктердің нақтылы мағыналары өздерінен бұрын ... ... ... ... ... ... ... Жазба ескерткіштер тілінде
де осы мағынада қолданылады. ... Өзүң һәм ... ... азад - Өзің ... ... азат (ХШ), Біл өз ... ... өзүңга - Біл өз
айыбыңды, күлдірме өзіңе (ХШ), Қолұм сым ... ... һеч - ... ... еш ... (Мн, 110), ... ... өпса мөңгү йашар - Аяғыңды
кім өпсе, сол мәңгі жасайтындай (Мн, 121), ... ... ол ... ... ... ... сол ... байға (Мн,131) деген ... ... ... да ... ... ... Соңғы сөйлемдегі
сол деген сөзден тек бір ... ... ... ... ... ... ... төмендегiдей түрлері кездеседi:
1. Жiктеу есiмдiктерi. Түркi тiлдерiндегi жiктеу есiмдiктерi саны және
тұлғалық өзгешелiктерi жағынан қазiргi қазақ ... ... ... ... ... ... ... есімдіктердің
ішінде ең жиі қолданылатыны - жіктеу ... ... ... ... ... ... ... келеді. Сол себептен де олар
ылғи адаммен байланысты ... ... ... ... ... ... нақтылы етіп көрсетуі әрқашан сөйлеуші ... ... ... ... ... өзге адамдарға қатынасы қай
дәрежеде болғандығына орай және соған лайықты анықталып отырылады.
Мысалы: Бұғдай көргәзіб, арпа сатар ол – ... ... арпа ... /ХШ Сен аны ... ... иін (ійін) илегіл – Сен оны
таппасаң, ... ... /КК 41/, Меңа ... ... бұ – ... Сен ... ... бел буғанмын /Мн 145/, Йырақлық бірла ... ...... ... де мен сені ... /Мн 146/,
Рақыбың дүр тікан, сіз таза гүлсіз – Күндестерің –тікен, сіз – ... /Мн 162/, Мен әсрү би ... сіз ... – Мен ... сіз ... /Мн 223/, Меңа дұзах ерүр ұжмақ ... Мен үшін ... та ... ... /Мн 247/, ... сен, ... сайрар
бұлбұлұңдүр – Сен шешексің, бендең –сайрар бұлбұлың /Мн 263/, Өлмәс
ол ер кімде болса бу ... – Ол ... ер еш ... ... /Г/, Бұ
кітап бағбаны ол әдіб – «Гүлстанның» бағбаны ол – жазушы /Г/, ... деді ... мені қой – Мен ... деді ... мені ... Ағар болса, сан андын йахшы сақлан – Егер болса, сен одан
жақсы сақтан /ХШ/, ... ... ... ... ... сіз – ... жабар көркі, біліңіз /ХШ/.
Жіктеу есімдіктерінің ІІ жақ сіз сөзі ... ... ... ... «Сіз - ... ... тұтқанда сен мағынасында айтылатын сөз.
Дұрысында ... ... ... деу. ... сен ... Бұған
қарағанда, түркі тілдерінің кейбірінде сіз есімдігі әрі сыпайы, әрі көптік,
құрметтілік мәнді беретін сөз есебінде қолданылса ... Осы екі мән ... з ... ... Бұл ... ... мәні тілімізде жіктік жалғаудың
І жағында (-мыз) ғана сақталса керек.[1]
2. Сiлтеу ... ... ... ... ... болып
көрiнiс табады: ол, шол-сол (Мн), бу-бұл (ХШ), булар-бұлар (ХШ),
Будавләтсіз улулуқ қылса болмаз – Бұл ... ... ... /ХШ/, Ніча бу ... ... ... – Бұл ... қайғысын
көп-ақ жерсің /ХШ/, Қары хатунтег ол бу ... ...... бұл ... ... /ХШ/, ... ... ол ділсітанға –
Сәлемімді жеткіз, сол еркімді алған /Мн 130/, Сәламымны текүр ... ...... ... сол ... байға /Мн 131/,
Көзүңдін салма бұ мүскін кәданы – Көзіңнен сырт ... ... ... /Мн 165/ ... есімдіктерінің ішінде ең көп
кездесетіні бу есімдігі. Жазба ... ... да ... ... ... Жазба ескерткіштерде сұрау есімдіктері ... сол және ең жиі ... ... ... ХІІІ – ХІV ... ... ескерткіштерінде сұрау есiмдiктерi өте көп
кездеседі. Сұрау есімдіктері: қачан-қашан (Мн), ... ... (ХШ), ... (КК). ... ... ... кiм? не? қай? ... үш түрлi түбiрден өрбiген.
4. Өздiк есiмдiктерi: анұң-өзiң (Мн), өзүң-өзiң (ХШ), кенсi-өзi ... (КК). ... ... ең көп ... анұң ... ... ... әр алуан формада тұрып, түрленiп келiп те
айтыла бередi: өзүм-өзiм, өзгече-өзгелер.
5. Белгiсiздiк есiмдiктерi. Кейбiр сұрау ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
Олардың негiзгiлерi мыналар: кiм-кiм (Мн), кiмсе-бiреу (ХШ), ... бiр ... ... Болымсыздық есiмдiктерi жазба ... ... ... ... (Мн), ... (ХШ), ... (КК), ғеркез-еш
уақытта (Мн). Болымсыздық есiмдiктердiң өз көрсеткiшi ғеч, ғеркез
сөздерi – ... ... ... ... ... жазба ескерткіштерде бірен – саран ғана
сөздер кездеседі. Олардың барлығы дерлік ... ... ... ... ... өзгешеліктері болмаса, дәл біздің
тіліміздегідей. Жалпылау есiмдiктерi: барча-бәрi (ХШ), бары-бәрi
(Мн), ... ... ... ... ... ... осы ... болып
келедi. Олардың бiр-бiрiнен айырмашылықтары да жоқ емес. Олардың ... ең ... ... ... өзгешелiктерiнде.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кез келген халықтың жазба мұралары – сол халықтың тарихи дамуының,
өркендеуiнiң жемiсi. ... ... ... ... ... ХIII-ХIV ғасыр
жазба ескерткiштерi Алтын Орда дәуiрiнде жазылған аса ... ... ... ... Орда мемлекетiнiң негiзгi тiлi – түркi тiлi ... ... Орда ... ... тiлi де, ... тiлi де ... ... болған жоқ. Ақсүйектер ұйғыр жазуы мен араб ... ... тiлдi ... ... Орда әдеби тiлiнде, көбiнесе, қыпшақ тiлiнiң
элементi басым болды. Жазба ескерткіштердің ... мен ... ... ... әр ... басылымдары, зерттелу тарихы, бұл ғылыми
мұралардың ескі жазба ескерткіштерінің ішінен алатын орны, қазіргі ... ... ... байланысты мәселелері секілді әр ... ... сөз ... ... жазба ескерткiштердiң тiлiн зерттей
келiп, қазiргi қазақ тiлiнен онша алшақ емес деп тұжырымдайды.
Қазiргi қазақ тiлiнiң қалыптасуы мен ... ... ... ...... күннiң өзектi мәселесi. Орта ғасыр ескерткiштер тiлi
мен жаңа тiлдiң сабақтастығын айқындауда және ... ... баға ... ... ғасыр жазба ескерткiштерiнiң маңызы зор.
Қазақ әдеби тiлiнiң бастау көзi ... ... ... ... ... ... ондағы құбылыстарды диахрондық тұрғыдан
да, синхрондық тұрғыдан да қарастыру қажет. Осы мақсатта ХIII-ХIV ғасырдағы
жазба ескерткiштер тiлiндегi есiм ... ... ... ... ... есім сөздердің өзіндік жасалу тәсілдері сипатталды.
Жазба мұрағаттар тілінде синтетикалық тәсіл арқылы есім ... ... ... ... бірі ... дәлелденді.
Еңбекте ғалымдар тарапынан есім сөздерге ... ... Есім ... ... ... ... өзіне тән
белгілері ерекшеленеді. «Кодекс куманикус», ... ... ... ... - ал – ... ... бит-түрки» ескерткіштер тілінің
сөздік қоры жалпы түркі тілдеріне ортақ сөздерден ... ... ... ... баламаларымен салыстырғанда формалық жағынан ... ... ... ... ... ... үйлесіп келеді
және туыстас түркі тілдерінде де өз ... ... ... ... ... түркi тiлдерiндегi есiм сөздердiң өзiне тән
мағынасы, ... ... ... ... ... ... жағынан дараланған, тiлдiк жүйеде өзiндiк орны бар.
Бiздiң зертеу жұмысымызда, Алтын Орда ... ... ... ... ... ... анықталып отыр.
Қазақ тiлiндегi есiм сөздердiң жасалуы мен көне жазба ескерткiштердегi
есiм сөздердiң жасалу жолдары салыстырылып қарастырылған. Әр ... ... ол сөз ... қарастырылып, зерттелiп берiлдi. Лексикалық
мағынасы мен грамматикалық мағынасы түгелдей есепке ... ... ... ... ... әдеби ескерткіштер тілі мен ... ... ... есім ... морфологиялық ерекшеліктері айқындалды, ұқсастықтары
мен айырмашылықтары ... ... ... ... сөздер көбiнесе бiр мағыналы болып келедi де,
номинативтi қызмет атқарады. Әр лексеманың ... жолы мен ... де ... тыс қалған жоқ.
Тiл бiлiмiнiң қай саласын алсақ та, оның зерттеу обьектiсi я ... ... ... ... келiп тiреледi. Сөздiң лексикалық мағынасы ешбiр
контекссiз-ақ жазба ескерткiштерде негiзгi сөз ретiнде ... ... ... анықталады.
Әрбiр сөзге берiлген анықтама мен түсiнiктемелерде ең ... ... ... ... одан ... ... ... жайында сөз болады да, оның
грамматикалық форманттарының тұлғасы мен мағынасы, яғни атқаратын ... ... ... көп ... ... ... одан ... ал грамматикалық қосымшаларымен тұлғаланып келетiн сөздер сирек
ұшырасады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қашқари М., Түрік сөздігі. А., Хан – І том, 1997-590 ... ... Ә. Көне ... ... ... ... 1975. ... б..
3. Сауранбаев Н.Т. Некоторые черты древнекипчакского языка // Сб.
Сауранбаев Н.Т. ... ... ... ... Ғылым,
1982. –С.254 //Сб. Вестник АН Каз. -1948. № ... ... Э.Н. ... по ... тюркских языков ХI-ХV в.в.
Москва: Наука. 1989. –120 с.
5. Наджип Э.Н. О новонайденных арабописьменных ... ... ... Хорезми / Советская тюркология. 1973, № 3. –94-100 с.
6. Сүйіншәлиев Х. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ ... ... 1989. -223 ... ... Ә., ... Ә. Ескi ... жазба ескерткiштерi хақында.
Кiт.: Қазақ әдеби тiлiнiң тарихы мен даму ... ... ... ж. 97-124 ... ... Ә. Хорезми “Мухаббат-наме”. Қолжазба, ҚР ҰҒА ... ... ... Г.Р. Два ... рукописей
“Мухаббат-наме” // Народы Азии и Африки, 1963, -209-212 с.
9. Айдаров Ғ., Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. А., 1986
10. ... А.Б. ... ... (Семантикалық аспект). Алматы: Қазақ
университетi, 1999. –309 б.
11. Тектiғұл Ж. “Қазақ тiлiндегi түркi негiздi аффикстердiң эвалюциясы”
А. “Ғылым” 2002, 302 б.
12. Томанов М., ... Т. ... ... ...... 1975. – 176 ... ... Н.А. Каракалпакский язык. М., 1952. С. 225.
14. ... Ә. ... ... ... сан есімдер. Алматы, 1957. 20 б.
15. Ысқақов А. Қазіргі қазақ ... ...... Ана ... – 403 б.
16. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка. Л., 1948. С. 90.
17. Керімұлы Ә. ... ... ... ... сөз ... (ХІV ғасыр), А.,1999.
18. . Гулямов А.Г. Проблемы исторического словообразования узбекского
языка (автореферат). Ташкент, 1955, стр. ... ... Ә. ... ... есім ... жасалуы. Алматы. Мектеп.
1973. -112 б.
20. Аханов К. Грамматика теориясының ... ... ... ... ... ... Э.В. ... именного словооброзования в азербайджанском
языке. –М.:Наука. -1966. -437 с.
22. Древнетюркский словарь. – Ленинград: Наука, 1969. -375 с.
23. Айдаров Г. Язык ... ... ... ... ... ... 1971. С. ... Шәкенов Ж. Қазiргi қазақ тiлiндегi сын есiм ... ... 1961. -79 ... ... ... грамматикасы. Алматы: Ғылым. 1967. -47-48 б.
26. Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. Алматы, 1957. 23 б.
27. ... С.М. ... ... ... ... мәселесi. Қазақ ССР
ҒА Хабарлары, Алматы. 1982, №2.
28. Исаев С. Қазiргi ... ... ... ... сипаты.
Алматы: Рауан. 1998. –138 б.
29. Исаев С.М. Қазақ әдеби тiлiнiң тарихы. Алматы: Мектеп, 1989 –83 ... ... Ә., Ескі ... жазба ескерткіштері. Алматы: Қайнар,
2001 – 469 б.
ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР:
1. Мн - ... ...... ... ХШ - Құтб ... уа ... ... Г - С.Сарай ... бит – ... ... КК - ... ... ... НФ - Махмуд бин Әли ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы5 бет
Орта ғасырлардағы венгрия9 бет
Қала құрлысы мен сәулет өнері24 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы жайлы6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь